(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Quod fertur commentum Terenti; accedunt Eugraphi commentum et scholia Bembina"

BrBIVlU' 



SCKiPT 



TT 




t-Xi^itkiVXI 






'^Uukxmn in kt §amnx^xflnnk. 

(Sin ^itd^ fiir bte Sngenb r)on Dr. '^. i^mt]it[x\U ^O^it 3etdi= 

mmgen t)on D. ©d)lDinbrajI)etnt. 2. ^{uflage. 1901. 3n 

DrtginaI=Seintt)anbBanb «/^ 3.20. 

2)a§ Tictrltcl^c SBer! eiflnet ficfi nic^t nur borjiiglic^ al§ (Sefdjcnl fur Begabte, 
j-iniBere irna6en, fonbern aud^ al§ ^ilfSmittel fiir ben 2el)rer jnr SJorfiereitung auf 
hcn noturlunbtidjen Itnterrid^t. (*Satirifd)e Sefjreraeitung. 15. gZobemlier 1901.) 

^ (iint\Mm im 4><^xUn. 

$l(xnkxmn mx ^onnk^ ^ac^miffasj. 

@in Su^ fiir bie gugenb Don Dr. ^. ^xatl^tim. mt 3ei^= 

itungen ton D. @c^lt)inbra§I)eiin. 1901. 3n Driginal= 

SeinlranbBanb Jl. 3.60. 

Saii bie getDal)Ite i^orm be§ S)ioIoge§ in ber bon ^aejjclin gegeljenen 3{u§» 
iiii)rung fe:^r loo^l geeignet ift, filr ^noDen eine feffelnbe Settiire gu tiilbeu, fann ber 
33eric^terft., ber be§ a?erf- erften SSanb bcr 9^aturftubien luieberljolt al§ ^JSramie gegeben 
I)at, botlouf teftiitigen. 'Siefe 9{aturftubien eignen fid^ oortrep(!^ jn ©efd^enlen feiten§ 
ber (5ct)ule, Bei beren SSorfcfilag ber 23ioIoge megen ber meift p I)oI)en ^often mirtlid) 
tjrou^tiarer SJBerle Iei(|t in aSerlegen^eit gerot. (9iaturn)iffenfc^aft, xm, ©. 15.) 

j^ (tijtr|ltt5iffl in ^(Xl^ m^ fi^U. 

^pa^uxpnpS^ankxmt 

(Sin ^uc^ fur bie Sugenb i^on Dr. €♦ to^^W^Itlt* Mit Sddy^ 

nungen i^on D. ©d^n)inbra§I)eim. 1901. Sn gefdimadt^ollem 

Drigiital^Seintnanbbanb J6 3.60. 

2)le Siaturftublen in SBoIb unb ?5elb rei^en fici^ ben frii^eren JBonben e6en= 
Biirtig on unb iefifeen gleii^faUS eincn fclbftonbigen g^oralter. ©§ mirb leine fie» 
fc^reibenbe 9iatnrgefd)id)te getricBeit, fonbem mir ttjcrbcn uielme^^t in ben ©eift ber 
iRatur, in bie ©cfege be§ aBerben* unb SSerge^en§ uttb in bie lulturene Sebcutung 
einselncr Sefierticfcrt unb gonser ©emeinf^often einoefiifirt, njobei oud) nic^t uutcr' 
laffcn tt)trb, ^in nnb »piebcr auf bic off^ctifd^e Scite bet yloturfreubc t^injuroeifen. . . . 
2)te gcfd&irfte aSerrocnbung ber biologifd&ctt Set)rfonn jcrtcgt bie SBctrad^tungen iit 
flcincre Slbfcfinitte unb bietct G5eleflcitf)eit, folfd^e Sluffoffungen unb eintraube, bie 
fcitcnS ber itinbcr, je nad§ ber 3lltergftufe mit getingerem ober grSfecrem aSerftdnbni§, 
ouSgefproc^en uierbcn, t)Ott sornficrcin au3 bem 9Bcge gu toumen, tt)oI)renb bie ©r» 
3at)Iuno uon vcrfonticfien C5rlebtti)fen beS SJaterS boS ©efptfidfi belebt. . . . 2!a3 fiorsiig' 
lii^e aSuc^ toirb aUen iRaturfrcnnben ijom 13. gfo^rc on rei^c Slnteflung unb interefiante 
Ginblide bieten. (^pabagoflifa^e Sicform, 18. SJcsember I90i.) 






4)ireif5ii$«J 5ui:^ ftaC^ utt6 ^lm. 



^ (5ine Meitiing 3ur ^ScoBaditung ber I}einiif(^en ^iatuc 
iu ^mouat^bilberu. giir ©au^3 uub ^djule bearbettet tion 
Dberrcfjrer jGOTljxtrti j^mx^Bbttg. Xritte 5luf(age. mii 
84 gituftratioueu uadj Drigiuat5ei(i)uuugeu t>ou grau ^.^anh^'' 
berg. 1902. 3u Crigiual=2eiun)aubbaub A 5.— 

Seber geile be§ Sucf)e§ mettt inan e§ an, baB ber SSerfaijcr tieieelt tft tion 
eiuer 9liif)enbetv £ie"6c jur 3^atur unb bau er fid^ jelDft niit tiolffter ^ingalje ber Sc 
oDac^tung bc3 pflanaUd)en unb ticrifc^en £e5en§ nilbmet. %a% ein Unterri^t itt ber 
iRaturt)eic^reiI)ung , n^ettn er im Sinne ber „@trcif5itge" tjon einem fiir feinc 3tufGaIie 
tieseifterten £el)rer erteilt mirb, ganj auBerotbentlid) frudftbtingcnb fein muB, barf 
njol)! aI3 felfeftoerftonbltc^ :^ingeftettt hjerben. (^^^abagogifc^eS 5trc^io 1895.. ^eft 0.) 

Ste 3Irt ber SarftellnnG ift feffelnb unb auregenb im t)o*ften (^rab, ^n 
Suinma ein fc^oneS unb torsiigli^eS aSud), ba§ itjir fjreunben bcr 9tatur fiir fic^ unb 
iljre t)erantiiac^fcnben S^inbcr auf^ uiarmfte empTcf)Icn. (S^meiser Se^rerseitung.) 



G^ 



%iix jung unb att au^gewcifjtt uon ©$rar J)fl|juljarJJt» 
2Jlit S3ucf)jd)muc! mi ^i^bni (^nsi$* 

I. 2tu§ max\d) unb §cibe. Titebcvbeut{d;c ©ebic^tc unb grsa^Iungen. 
II. 2tu§ giebenflur unb SSalbeSgvunb. ^tttctbeutfc^e ©cbid^te u. erjafitungcn 
III. 5>tuS ^od)tanb unb Sc^neegcOirg. Cbetbcutfcfic ©ebtc^te unb eTsa^Iungcn 



^n fiinitlcrif(^em Umfditag get^eftct jc 2 m., gebunben 2 mt. 60 ?Pfg. 



. . . m ift ein rec^te§ Solfstmc^ unb lann unb n)irb mlt^elfcn, ein neuc3 58aub 
IjeraufteCen smifd^en ben oftnod^ bur^ bie eigenart gctrennten ©tammen ©crmanienS; 
tie ©igcnart fotl bleiben; fie toerlei{)t bet @efamtl)eit einc unbercd^euDare gtarfe; a&cr 
bic raumlid) ®efdjiebcuen erfa^ren l}iet toon einanbcr, mie fie im Senlen unb (rm^j. 
fitiben bod^ sufammcnge^oren al3 ^inbcr ettter ?)hittcr. ©? tft meift „t)au§badene", 
„^attetlid)e" ^oefic, bie un§ f)ier gebotcn tt)irb, aber „Iemgefunb", in ben ^eifen eitt. 
ftanben, bic unfcre „2lttaclcntcitcr" unb „@c|atffd)ufcen" fteCfcn unb bte — Hi nidit ju 
tiergeffen — auc^ in bie SRci^cn bct „mittet t)om Octfte" immet n^iebet fttfc^eS Slnt 
btingeit. (Sad^fifc^e-Sdiulicittmg, Sitcrar. «eilage, C ^ejemljet ISOl.) 



f>ei-Igfl Iron B. @. gLgubneg in f ety|ig. 



Bum Buffai^-TJintgrrtifti 



aufyefit^rten unb anbeveix ^uc&ern 

£>e&anbettex\ '^^exnen: 



JBiniJcl, ^ig^oftttonen gubcutfrf)en 
9tuf ja^en fitr bie S^ertia :^of)erer 
Se^ranftolten. 3*^^^ SSanbctien. 
gcf). Ji!: 4.—, geb. ci^. 5.— 

(E^oletiiug, 2)i§^ofttionen unb 

ajJateriatien ju beutf(^en 9tuf= 

fo^en. 3.^icr ^eftc. 11., Begtt?. 

9. ^luflogc. get). je Jil 1.— , 

geb. je c/^ 1.50. 
^roftifd)C 5(nlcitung %nx 

5(bfoffung beutfc^er Stuffo^c. 

G. Slufloge. ge^. M. 2.40, 

geb. c^. 2.90. 

@c(bc, Stilorbcitcn. gcl). o€ 2 . 40. 

©offcl, piam\6)t mtffo^fc^ulc. 
gc^. JC. 3.—, geb. JC. 3.50. 

§cnfc, beutfd^e Sluffo^c fiir bic 
obcrcn ^laffcn l^Sljcrer Mbrficns 
fc^ulcn. 2. 5IufI. gel). JCS. 20, 
gcb. c^3.60. SnSTOcilungen: 
gc^. JC 1.—, 1.60, 1.— 

^offtttonn, 502:^cmota5Ubeutfd)Ctt 
Sluffd^cn. gc^. JC 1. — , geb. 
oiC 1.40. 



^a|)|ic§, Seitfoben fiir ben Unter- 

ric^t in ber beutfc^cn ©tilifti!. 

5. 5(ufl. !ort. JC —.80. 
^runiBa^, beutfc^e 9Iuffo|e. S)rei 

S3onbd^en. gel). je JC 1.60, 

geb. jc .^^ 2.— 
^u^nctsS^an, :|)ra!tifrf)e Slnlcitung 

gur SScrmeibung bcr :^oupt= 

fcic^Iic^ften ^e^^Icr iu 5(nIoge 

unb ^u§fiil)rung beutfd^er 5(ttf= 

fo^c. 3. Slufl. !art. .h:. 1.— 
9Wo0cngcI, beutfd)c Sluffo^c im 

9(nfc^Iu| on ben beutfc^en Scfc^ 

ftoff. gcb. JC 1.40. 

9?eue f^olgc JC 1.80. 

jKaumann , t^eorcttf (^ = :pro!tif c^e 

Wfilettung aur 9(bf offung beutf d^er 

3(uffd^c. 7. 2(ufl. gcb. ./^. 4.40. 

^n 3 Slbtcilungen: J.!: 1.50, 

1.50, 2.— 
UUtii^, beutfd^c aJiuftcrauffd^c. 

2. ^ufl. geb. .'/«^ 2.80. 
SBcifc, ^rof. Dr. O., 9Kufterbei-- 

\pkU gur bcutfc^en ©tillc^rc. 

gel). JC —.30. 



gJroflieftc ttnentgeltfi^ ttnb ^oflfrci bon bcr JBcrlao&Bttil^ottblttng 
S. @. Xcttbncr in Sci|isi9. 



LL 

AELI DONATI 

QVOD FERTVR 

COMMENTVM TERENTI 

ACCEDVNT 

EVGRAPHI COmENTVM 

ET 

SCHOLIA BEMBINA 

RECENSVIT 

PAVLVS WESSNER 



VOLVMEN I 



S^- 

pn 



LIPSIAE 

IN AEDIBVS B. G. TEVBNERI 
MCMn 



lipsiae: typis b. u. tevbneri 



'Nec dubitamus multa esse quae et nos praeterierint: 
homines enim sumus et occupati officiis.' 

Plinius N. H. praef. 18. 

Praefatio. 



Donati commentum edituro pietatis mihi videtur esse, 
ut primo loco commemorem viros doctissimos, qui huius 
editionis quasi fundamenta posuerunt. Atque Ludovicus 
Schopen, qui a. 1821 dissertationem 'De Terentio et 
Donato eius interprete' (Bonn.) scripserat, primus novae 
editionis consilium cepit, ut apparet ex programmate Bon- 
nensi a, 1826, quod inscripsit "^Specimen emendationis in 
Ael. Donati commentarios Terentianos ad novam totius 
operis editionem indicendam propositum'. Rem incohatam 
usque eo perduxit, ut pars commenti (usque ad Andr. I 
2, 34) typis exprimeretur; cuius editionis hunc voluit esse 
titulum ^Aelii Donati commentarii in Terentium. Textum 
edd. vett. collatis recensuit, scholia spuria notavit et 
animadversiones criticas adiecit L. S. Accedit Eugraphius 
cum scholiis Bembinis et Mediolanensibus [ab Ang. Mai 
editis Mediol. 1815]'. Quibus de causis conatu destiterit, 
mihi non satis constat: fortasse editiones Stallbaumii et 
Klotzii, quae annis 1830 — 31 et 1838 — 40 prodierant, 
eum moverunt, ut coeptum omitteret; nisi forte intellexit 
ea subsidia, quae habebat, infirmiora esse quam quibus 
Donati commentum in integrum restitui posset. Itaque 
anno 1851 Lutetiam Parisiorum se contulit ibique codices 
7920, 7921, 7899 contulit. Paulo post Vahleno mandavit, 
ut sibi codices Leidensem et Dresdensem excuteret, simulque 



IV PRAEFATIO. 

aliorum libroruin mss. notitiam sibi paravit. Sed quominus rem 
absolveret, fata iniqua impediverunt. — Anno 1860 ^Suetonii 
Tranquilli praeter Caesarum libros reliquiae' prodierunt, quas 
coUegerat A.Keifferscheid: Suetoni vitam Terenti, quaeDonati 
commento praefixa est, ediditFridericusRitschl(p. 26sqq. 
et 481 sqq. = Opusc. III 204 sqq.) atque hanc editionem 
egregio illo commentario instruxit, in quo non modo de 
ipsa vita et de sermone Suetoniano, verum etiam de Do- 
nati codicibus veteribusque editionibus disseruit. Qui 
quam praeclare de hac commenti parte meritus sit, non est 
quod praedicem. — Schopeno a. 1867 mortuo heredes illius 
schedas Augusto Reifferscheid tradiderant, qui anno 
1868 universitati Bonnensi semisaecularia celebranti spe- 
cimen novae editionis dedicavit, quod in publicum non 
prodiit. Huius titulus est ^Aeli Donati et aliorum com- 
menta in Terentium. Ludovicus Schopenus apparatu critico 
instruxit, Augustus Reifferscheid recensuit'; continet autem 
vitam Terenti et Euanthii tractatum usque ad II 7 (^Te- 
rentique est. de qua cum'). In apparatu critico lectiones 
codicis Parisini A et editionis principis enotatae sunt. Tum 
a. 1874 et 1875 Reifferscheid indicibus scholarum Vratis- 
laviensibus duos libellos adiunxit, quorum altero ^Euanthius 
et Donati commentum de comoedia', altero ^Donati in 
commenta Terentiana praefationes' continentur. De sub- 
sidiis suis pauca praefatus est prioris opusculi p. 1 — 2; 
erant autem eadem quae Schopen congesserat. Paulo post 
(a. 1876) Reifferscheid Parisinum A iterum contulit et 
a. 1879 Georgium Wissowa operae socium sibi assum- 
psit, qui annis 1882 et 1883 libros manuscriptos qui in 
Italiae bibliothecis asservantur perlustravit partemque eorum 
(jB Vdq) excussit. Sed ne Reifferscheidio quidem contigit, 
ut quam incohaverat Donati editionem ad finem perduceret: 
a. 1887 praematura morte absumptus est (cf. Annal. biogr. 
XII [1889] 39sqq.) — Eodem fere tempore quo Reiffer- 
scheid etiam Carolus Dziatzko, vir de Terentio optime 
meritus, ad Donati commentum accessit et primum in 
Mus. Rhen. XXIX (1874) 445—62 et 511—12 ('Zum 



PRAEFATIO. V 

Terenzcommentar des Donat') antiquissimuni codicem Pari- 
sinum A^ deinde in X Suppl. Ann. philol. (1879) 662 — 96 
(^Zur Kritik des nach Aelius Donatus benannten Terenz- 
koramentars') codicem Oxoniensem C accuratissime descripsit 
eorumque librorum originem investigavit; simul Bentleii 
coniecturas (quarum exiguam partem habes apud Stall- 
baumium III 338—40) edidit (1. c. 662sqq.). Idem et 
in Mus. Rhen. XXXI (1879) 370—80 ('Zur Kritik und 
Exegese der griechischen und lateinischen Komikerfrag- 
mente') corruptis quibusdam commenti locis medelam ad- 
hibuit neque alia occasione oblata castigatoris officio de- 
fuit (cf. editiones Terenti 1874, 1881, 1884). — lam 
commemorandus est Remigius Sabbadini, cui hanc 
editionem plurimum debere gratissimo profiteor animo. Is 
enim postquam iam in ^Museo italiano di antichita classica' 
III (1890) 381—476 ('Storia e critica di alcuni testi 
latini: Donato Terenziano') operam studiumque in Donati 
commentum contulit, paucis post annis totam quam dicunt 
quaestionem Donateam diligentissime et sagacissime tracta- 
vit in ^Studi italiani di filologia classica' II (1894) 1 — 134 
(^Il commento di Donato a Terenzio'). Huius commen- 
tationis quasi supplementum scholia Donatea ad Eun. I — II 
apparatu critico observationibusque instructa edidit 1. c. III 
(1895) 249—363 ("Gli scolii Donatiani ai due primi atti 
dell' Eunuco di Terenzio'). Postremo emendationes ad Phoi-m. 
I — II emisit 1. c. V (1897) 289 sqq. (^Biografi e commen- 
tatori di Terenzio'). — Praeterea de commentariis Teren- 
tianis pro sua quisque parte bene meriti sunt viri doctissimi 
hi: Hermannus Usener (^Vier lat. Grammatiker' in Mus. 
Rhen. XXIII [1868] 493sqq.), Guilelmus Hahn ('Zur 
Entstehungsgeschichte der Scholien des Donat zum Terenz' 
I 1870, II 1872), Augustus Teuber ('De auctoritate 
coramentorum in Terentium quae sub Aelii Donati nomine 
circumferuntur' 1881 et ^Zur Kritik der Terentiusscholien 
des Donatus' in Ann. philol. 1891, 353 — 67), Fridericus 
Leo (^Die Uberlieferung der terenzischen Koraodien und 
der Coramentar des Donatus' in Mus. Rhen. XXXVIH 



VI PRAEFATIO. 

[1883] 317—47 et 'Euaiitliius de fabula, Donatus de 
comoedia' in Fragm. Com. Graec. ed. Kaibel I 62 — 71), 
Eduardus Scheidemantel (^Quaestiones Euanthianae' 
Lips. 1883), Henricus Gerstenberg (^De Eugraphio 
Terentii interprete' lenae 1886), I. I. Hartman (^De 
Terentio et Donato' Lugd. Bat. 1895), Paulus Rabbow 
(^De Donati commento in Terentium specimen observatio- 
num primum' in Ann. philol. 1897, 305 — 42), Eduardus 
Smutny (^De scholiorum Terentianorum quae sub Donati 
nomine feruntur auctoribus et fontibus quaestiones selectae' 
in Diss. philol. Vindob. VI [1898] 93—137). — Denique 
addendum est me ipsum de Donati commento disputasse 
in Mus. Rhen. LH (1897) 69—98 ('Die Uberlieferung von 
Aeli Donati commentum Terenti') et in commentatione 
gratulatoria philologis paedagogisque Germaniae a. 1899 
Bremam conventuris dedicata (^Untersuchungen zur latei- 
nischen Scholienlitteratur' p. 1 — 28). 



§1. 

Testimonia. 



1) Hieron. chron. ad a. 353: 'Victorinus et Donatus gram- 
maticus, praeceptor meus, Romae insignes habentur.' 

2) idetn cornm. in eccles. 1: ''Hinc quid simile sententiae et 
comicus ait (Ter. Eun. prol. 41) »nihil est dictum, quod 
non sit dictum prius<<;, unde praeceptor meus Donatus 
cum ipsum versiculum exponeret »pereant« inquit »qm 
ante nos nostra dixerunt«.' 

(De hoc loco recte interpretando v. 1. A. BecJcer in progr. 
gymn. Magunt. 1870 p. 18.) 

i\) idem apol. adv. Bufinum 1, 16: 'Puto quod puer legeris 
Aspri in Vergilium et Salhistium commentarios ... et in 
Terentii comoedias praeceptoris mei Donati, 
aeque in Vergilium et aliorum in alios.' 

4) Priscianus instit. gramm. 18,162—63 (Gr. L. III 281,7): 
'Ausculto tibi et te: . . . Terentius in Andria . . . in 
eadem (III 3, 4) »ausculta pauca : et quid ego te velim et 
tu quod quaeris scies« — nec enim aliter stat iambus, qui 
est quaternarius — , quod etiam Donati commentum 
approbat.' 



PRAEFATIO. VII 

5) idem 1. c. 18, 225 (Gr. L. III 320, 7): 'Nostri audio quidem 
accusativo adiungunt, ausculto vero tam dativo quam 
accusativo. Terentius in Andria . . . idem in eadem 
(III 3, 4) »ausculta pauca : et quid ego te velim et tu 
quod quaeris scies«: sic enim habent antiqui codices teste 
Donato commentatore eius.' (C/. schol. ad Andr. 
III 3,4: AvscvLTA PAvcis et ''paucis' et 'pauca' legitur.) 

6) Sergii explan. in art. Donati (Gr. L. IV 486,8): 'Hic enim 
Donatus Y. C. D. Vergilianum carmen et [sic Bihheck; 
velcorfrf.jTerenti comoedias mirifice commentavit.' 

T) Cod. Bern. 83 s. X f. 2"^ (Anecd. Helv. ed. Hagen 175,18): 
^Quando idem in pro super ponitur tunc tamen tantum- 
modo, cum liber a quolibet exponitur, ut . . . Donatus 
in Terentium.' 

8) Siibscriptio artis grammaticae Donati (Gr. L. IV, XXXI sqq.) : 
'ars donati grammatici vrbis romae.' 

9) Subscriptio commenti Terentiani ex antiquissimis codicihus 
petita: ''aeli donati vc oratoris vrbis romae commentv>i 

TERKNTI.' 

(He testimon. 8 et 9 cf. Sahhadini ^Studi italiani^ 
III 337 sqq.) 

10) Servatus Lupus ahbas Ferrariensis in epistula ad papam 
Benedictum III (a. 855—858) data (Bibl patr. III 674, 
Paris. 1664; cf. Becker , Catal. 25, 14): Tari intentione 
Donati commentum in Terentium flagitamus.' 

11) Hieron. cJirmi. ad a. 358: ^Euanthius eruditissimus gram- 
maticorum Constantinopoli diem obit.' 

12) Eufin. comm. in metra Terent. (Gr. L. VI 854,4): 'Euan- 
thius in commentario Terentii de fabula hoc est de 
comoedia [hoc — comoedia secl. Keil] sic dicit »concinna 
argumento, consuetudini congrua, utilis sententiis, grata 
salibus, apta metro« et postea sic »ueteres etsi ipsi quo- 
que in metris neglegentius * * iambici versus dumtaxat 
in secundo et quarto loco, tamen a Terentio vincuntur re- 
solutione huius metri quantum potest comminuti ad imagi- 
nem prosae orationis«' (cf. Euantli. II 6 et III 3). 

§2. 

De libris manuscriptis. 

I. Libri meliores. 

l)CodexParisinus lat. 7920 (Colbert. 1712, Regius 6073,7) A 
s. XI membranaceus foliorum 55, quae in septem quaterniones 
numeris XXVI — XXXII signatos distributa sunt, unde apparet- 



VIII PBAEFATIO. 

codicem olim partem fuisse amplioris voluminis, cuius priores 
25 quaterniones iam non exstant. Folium ultimum (56) excisum 
est. Scriptus est ab una manu totus, nisi quod fol. 53'' versus 
24—27 in pessima membrana ab alia manu coaeva videntur 
esse confecti. Librarius ipse codicem, saepenumero cultello usus, 
ex archetypo correxit, raro variam lectionem sine dubio ex eodem 
fonte petitam supra versum addidit, paucissima in margine ad- 
scripsit. Ab hac librarii manu facili opera discernitur alia 
recens s. XVI, quam esse Petri Danielis Aureliani, ad quem 
olim hic liber pertinebat, suo iure statuit Dziatzko; ille autem 
saepe textum correxit, coniecturas nonnullas in margine ad- 
spersit, hic illic variam lectionem ex editione quadam haustam 
enotavit, Tertia praeterea manus atque eadem recentissima 
(I. A. Thuani, ni fallor) numeros actuum et scaenarum, nomina 
poetarum in commento laudatorum sim. addidit nec non 
scholia et lemmata multis locis distinxit, hac in re librarium 
secuta, qui in prioribus 13 paginis semper, deinde rarissime 
ad distinguenda singula capita vel singulas scaenas paragra- 
phum (f) posuit. Idem primo fere lemmatum vocabulo, quo 
melius initium novi scholii cognosceretur, signum fe fe vel & 
superscripsit, quo signo in aliis quoque scholiorum libris (velut 
in cod. Horatii Dessaviensi A s. X) scholia distingui solent. 
Quae signa ex eo libro, unde Parisinus propagatus est, esse 
transcripta inde apparet, quod non semper suo loco posita 
sunt. Praeterea in A distinguendi ve\ subdistinguendi signa 
adhibita sunt haec: . ; c/ — Compluribus locis librarius 
lacunam reliquit, sive quod eam in archetypo iam invenerat 
sive quod quid in illo exaratum esset dignoscere non poterat. 
Eum librum ex quo A descriptus est minusculis litteris scriptum 
fuisse docent inter se commutatae litterae crr, ff, ol d, ci d; 
eundem autem codicem ad librum maiusculis litteris exaratum 
redire testimoniosunttalia: NMEICOM(\, ^n(jOCICOnCICU€L€A- 
AIYIC, ^SINdeTOCeTeAACiy-jC, eyOh^»CMOC^NTIQUOrU 
PROMChlL; NIHIL PRORSUS-, sim. Is enim qui archetypum 
transcripsit non intellegens Latina vocabula Graecis admixta 
esse omnia eis characteribus reddidit, quibus etiam in codici- 
bus minusculae litteraturae vocabula Graeca tradi solebant. — 
Quod ad orthographiam attinet, librarius minime sibi con- 
stitit: etenim haucl et hauf, aimd et aput, maleuolus et mali- 
uolus, uergi et uirgl, deinde aff'- et adf-, ass- et nds-, imp- et 
inp-, nec non ae e e, oe e, i y, f ph sim. promiscue leguntur; 
sollemnes scripturae sunt michi, nichii, hahundare, condempno, 
aliae. — Valde dolendum est, quod cod. J., qui ut antiquissi- 
mus ita optimus fere omnium est, non totum commentum sed 
quartam tantummodo partem continet: fol. l"" — 2'' vitam Te- 
renti, fol. 2'* — 6*tractatus de comoedia, fol. 6'' — 51** commentum 



PRAEFATIO. IX 

Andria^ (^PLI DONATI UC ORATORIS URBIS ROMe CO- 
MeNTU TeRCNTII ^NDRIC eXPLICIT • INCIPIT SCCUNDUS 
^DeFORtf • FeLICrreR •; in margine • ^DCLFe •); fol. 51'-— 55«^ 
commentum Adelphorum usque ad I 1, 40 ^modeste additum 
mea\ quae verba v. 21 leguntur, reliqua pagina vacua, unde 
Parisinum numquam pleniorem fuisse recte colligitur. Quod 
Andriae commentum Adelphorum commento excipitur, hoc 
Parisini proprium est, nam reliqui codices omnes alium ex- 
hibent ordinem: qua de re infra (§ 3) dicendum est. — 

Restat, ut de fatis libri A quae comperta habemus pro- 
ferantur: quae maximam partem Dziatzkoni debentur (Mus. 
Rhen. 29 [1874], 445—62; 511—12). Fuisse autem videtur 
olim in "^amplissima fani Benedicti Floriacensis ad Ligerem 
bibliotheca', quae a. 1562 disiecta atque dispersa est. Deinde 
aut omnia me fallunt aut in Antonii Contii Biturigensis 
bibliothecam translatus est, ubi Pithoei fratres eum contulerunt 
(v, libellum meum ^Untersuchungen z. lat. Scholienlitt.' 
p. 17sqq.). Certe ante a. 1571 in manus Petri Danielis Aureliani 
venit (fol. l"": Tetri Danielis Aurel. • c.'; cf. H. Hagen, 'Der 
Jurist und Philolog Peter Daniel aus Orleans', Bernae 1873 p.32), 
qui vir doctus codicem, ut supra commemoravimus , plurimis 
locis correxit et cum editione Veneta a. 1482 (quae nunc in 
bibl. Bern. asservatur: Inc. III 28) contulit, cui non solum per- 
multas Parisini lectiones adscripsit, verum etiam haud paucas 
coniecturas commendavit. A Daniele Lindenbrogio Parisini 
copia facta est, qui in observationibus ad Andr. I 2, 15 
queritur ^tardius ad manus suas pervenisse Ms. cod. Danielis' 
quam ut eo in editione conficienda uti posset. Sane in 
observationibus suis ex 'schedis vett. Pet. Danielis Aure- 
liani' (v. Lindenbr. praef.) sat multa enotavit. Anno 1603, quo 
Daniel supremum diem obiit, codex in *'Iac. Aug. Thuani' 
(sic fol. l"" legitur) et anno 1680 in Colberti bibliothecam 
translatus est (fol. l^": 'Cod. Colb. 1712'; cf. Montfaucon, Bibl. 
bibL man. nov. II 952*); anno 1732 in bibliothecam Regiam 
migravit. — 

Saeculi XIX multi viri docti Parisini copiis usi sunt: 
contulerunt vel totum vel aliqua ex parte Schopen (1851), 
Fritsch (v. Umpfenb. praef. XXXVIII), Hunziker et Meyncke 
(v. Ritschelii op. III 215 sq.), Frohner (v. Philol. 18, 358), 
Dziatzko (1873), Reifferscheid (1876). Ipse Parisinum a. 1894 
lenam missum quam accuratissime descripsi et apographon cum 
codice contuli, ut penitus exhaustum esse meo iure contendere 
possim. — Cf. Catal. cod. manuscr. BibL Regiae (Paris. 1744) 
in 4 p. 412^'. 

2) Codex Vaticanus Regin. lat. 1595 miscellaneus 67 ,U 
membranarum. Fol. 1 — 20 duo fragmenta commenti Donatei 



X PRAEFATIO. 

continent a manu s, XIII scripta: alterum (fol. l'" — 14") pertinet 
ad Andr. II 1, 21 (^neque a. c. q. sum miser^) — Eun. III 2, 1 
(^omnes sensus uisa dicuntur''), alterum (fol. 16'' — 20") ad Hec. 
III 4, 16 (He e hene excepif) — V 2, 8 (^multa terentius feliciter 
ausus esf). Sequitur fragmentum commenti in Lucanum 
(11 690 — VIII 64) ab eadem ut videtur s. XIII manu scriptum, 
quod desinit fol. 33", ubi in calce adscriptum est '"duo septerni 
sequentes sunt de prima et secunda comoediis terentii'. Fol. 9^* 

haec exstant 'CommeTu Texu and^e explliciT; fcip Eunuc9-', unde 
elucet ordinem fabularum in Vaticani archetypo eundem fuisse, 
quem in reliquis codicibus excepto uno Parisino A invenimus. 
Post Eun. praef. c. I legitur ^hic argumentum notandum 
quod alibi scripsimus' : omisit enim librarius alterum prae- 
fationis caput, quod hodieque desideratur; scholia ad Eun. 
1111,3—17 (^adiuta me — quoque regi^) post 19 transposita 
sunt erroris signo addito; scholia ad Eun. 113,22—74 
omissa sunt neque quicquam adnotatum. — Etsi dubitari non 
potest, quin Vaticanus B ex optimo fonte derivatus sit, quippe 
qui in universum quam proxime ad Parisinum A accedat, tamen 
cavendum est, ne temere eius memoriae credamus; nam red- 
actoris operam expertus est, qui contrahendi studio adductus 
saepenumero scholia mutilavit, commutavit, omisit, pro genuinis 
alia lemmata substituit, scriptorum locos a commentatore 
allatos non ita raro resecuit. Sed vel sic maximi pretii est, 
praecipue in Hecyrae commento, ubi meliorum librorum auxilio 
paene destituti sumus. — 

Totum excussit a. 1883 Wissowa, cuius collatione usus sum, 
praeterea magnam partem publici iuris fecit Sabbadini CStudi 
italiani' II 91sqq., III 251 sqq.; cf. praeterea II 43; 68; III 332); 
qui ubi diversa testantur, varias lectiones testium nominibus 
appositis (t. Wiss., t. Sabb.) commemoravi. — Cf. Montfaucon, 
Bibl. bibl. I 57^ 

3) Codex Vaticanus Regin. lat. 1496 s. XV membrana- 
ceus 271 foliorum. Membranae optimae, nitidissima scriptura, 
picta in prima pagina ornamenta itemque pictae litterae 
initiales ex Vespasiani Florentini officina hunc librum prodisse 
arguunt; in prima pagina pictus apparet clipeus, qui fortasse 
ad papam Nicolaum V pertinet. Fol. l"" haec leguntur ""dgnati 

GRAMMATICI EXCELLENTISSIMI IN PRIMA COMOEDIA AFRI TERENTII 

incipit', fol. 128^' haec 'explicit evnvchvs. incipit adelphe 
coMOEDiA QVARTA deest Eautontumcrumenon' . Continet Donati 
commentum integrum hoc ordine: vita, tractatus, Andria, 
Eunuchus, Adelphoe, Hecyra, Phormio. Vocabula Graeca, 
quorum V amplissimus fons est, fere omnia ab eadem 
manu scripta sunt quae codicem exaravit, unde apparet 
ea ex archetypo derivata esse , in quo ni fallor maius- 



PRAEFATIO. XI 

culis litteris scripta erant (cf. Eun. I 2,87; Phorm. I 2,18); 
ubi desunt, plerumque spatium relictum est, sicut in aliis eius 
aetatis codicibus factum videmus. Praeterea notanda haec 
sunt: ad Andr. III 2, 1 pro eo quod desideratur ^fuprjftatra' 
inter ^dicuntur'' et ^adhuc^ signum positum est: in margine 
adscriptum 'spatium hic in medio duorum verborum'; in Hec. 
commento aliquot lacunae reperiuntur: V 3, 1 desunt verba 
Hnducitur — sua^ et in margine adnotatum est 'deletum 
propter vetustatem', V 4, 19 desiderantur verba Hnter — locus^ 
et V 4, 22 — 23 ^est — uideram ut\ In Phormionis commento 
scholia quae pertinent ad II 3 in duos ordines distributa sunt, 
ita ut scholia ad v. 1 — 93 excipiantur scholiis ad v. 5 — 93, qua 
de re mox fusius disputetur necesse est; ad v. 3 prioris ordinis 
librarius adnotavit 'Error in exemplari • A\ idem ad v. 7 ad- 
scripsit 'uerte usque ad tale signum', tum initio alterius 
ordinis in margine haec adiecta sunt ^haec sequentia prae- 
cedunt ea quae praecesserunt ante in tali signo • J.' et iterum 
ad V. 11 '"dupplicata sunt et tamen aliter dici videntur quam 
antea dicta sint'. Hinc apparet iam in eo exemplari ex quo V 
descriptus est duos ad hanc scaenam exstitisse scholiorum 
ordines. — lam commemoranda est res maximi momenti: in V^ 
priore enim commenti parte codex V sescenties manum cor- 
rectricem expertus est, quam Sabbadini f ''Studi italiani' II 44 sq.) 
eandem atque librarii esse sibi persuasit, at Wissowa et Grae- 
ven ab hac diversam putant, etsi illi et simillima et certe 
coaeva sit. Haec correctoris manus — appello eam F-, quam- 
quam certis de causis in Sabbadinii sententiam propensior 
sum — primum satis multa partim in textu partim in margine 
supplevit, quae librarius omiserat (fortasse quia iam in arche- 
typo deerant); deinde saepissime pristinam scripturam delevit 
aliamque lectionem substituit, vel etiam additis signis " ' ordi- 
nem verborum mutavit. Quae correcturae tam frequentes et 
tam violentae quin ex alio exemplari longe diverso petitae 
sint, dubium non est, praesertim cum facillime demonstrari 
possit, cuius generis fuerit codex ille, quem corrector adhibuit. 
Conferas velim inter se codicem L vel c vel -Y et ea quae V- 
intrusit: en habes omnem rem! Atque quo magis comprobetur 
librum talem adhibitum esse, inspiciamus si placet alteram 
Vaticani partem inde ab Ad. II 3, ubi correcturae subito de- 
sinunt: ubique summam inter V et libros supra commemoratos 
reperiemus consensum. Itaque hoc pro certo statui potest: 
librarius qui Vaticanum exaravit cum pervenisset ad Ad. II 3, 
aliud nactus exemplar quae adhuc scripserat eius auxilio 
correxit, deinde cum jDergeret eiusdem exemplaris rationem 
habuit quam plurimam. Hinc sequitur, ut quae in priore 
parte correctori debentur et omnia quae in posteriore leguntur, 



XII PRAEFATIO. 

ubi consentiunt cum eis quae e. g. in L exstant, minime ei 
libro tribuamus, quem primum secutus est librarius. Immo 
ubi talis consensus agnoscitur, hanc legem servare debemus, ut 
abiecta codicis V lectione a diversa reliquorum codicum me- 
moria proficiscamur. — 

Denique admonendum est in Vaticano hic illic quaedam 
inveniri, quae ad Donati commentum non pertineant: velut ad 
Eun. II 3, 34 pro ^et Phrygiae molimur m. J.' (= Verg. Aen. 
III 6) leguntur haec ^et Phrygiam Ascanio chlamydem'' (= Verg. 
Aen. III 484); ad Hec. IV 4,16 '^quia liheri patrem sequuntur'' 
in margine additum est ^contra in iure partus sequitur 
ventrem'. 

Primus hunc librum inspexit Ribbeck (v. 'Monatsber. d. 
Berl, Acad.' 1854, 45), qui Ritschelii in usum vitam Terenti 
contulit (v. Sueton. rell. ed. Reiffersch. p. 408); deinde Wachs- 
muth, cum Ritschelii opuscula editurus esset, iterum Vaticanum 
consuluit (Opusc. III 216, ubi per errorem numerus 1492 ex- 
hibetur). Totum a. 1883 excussit Wissowa, qui collationem 
suam benigne mihi commodavit; pauca Grraevenio debeo. Ad- 
hibuit praeterea codicem V Sabbadini, cf. '"Studi italiani' 
Il44sqq.; IIl332sqq.; ipse de eo disputavi in Mus. Rhen. 
LII 81sqq. et in 'Unters. z. lat. Scholienlitt.' p. 26. 
JK 4) Codex Riccardianus 669 s. XV ex. miscellaneus 

foliorum 338. Quartum locura occupat Donati commentum 
Phormionis, in 44 chartis (fol. 134^' — 177'') ab una manu 
scriptum; inde ab fol. 152'' v. 9 librarius, quem Petrum 
Philippum de Pandolfinis fuisse sibi persuasit Sabbadini 
CStudi ital.' II 47), atramento paulo pallidiore usus est, 
quo etiam in antecedentibus multa correcta vel in margine 
addita sunt. Ante fol. 152 unum folium recisum est, sed 
"■Nichil deficit', ut adnotavit librarius; idem fol. 162'\ quae 
pagina vacua relicta est, adscripsit ^Niclail deficit sed iirosequi- 
tur bene'. Subscriptio legitur fol. 177'' haec: '"explicit comentvm 

PHORMIONIS EDITVM A DONATO CLARISSIMO GRAMATICO'. Hic ilHc 

lacunae reperiuntur, ubi in archetypo '"consumpte erant littere 
ob vetustatem' (praef. III 4) vel ''delete erant littere' (prol. 11). 
Vocabula Graeca librarius partim ex archetypo statim tran- 
scripsit partim postea supplevit eodem ni fallor exemplari usus. 
Scholia ad Phorm. II 1, 4 ('esse credehaf) — 19 (^non potuit. 
Habendae'') desunt; ad II 3 scholia eodem modo atque in V in 
duos ordines distributa sunt. Ab omnibus reliquis codicibus It 
eo diifert, quod solus in ultimo prologi scholio versum Ennianum 
exhibet, fortasse ab ipso librario ex Ciceronis de senectute 
libello (I 1) additum. Fol. 177'' nonnuUa de tragoedia et 
comoedia leguntur nomine Donati praefixo, quae, quin ad 
Papiae Elementarium redeant vix potest esse dubium (cf. 'Studi 



PRAEFATIO. XIII 

ital.' n 40; Mus. Elien. LII 80; 'Unters. z. 1. Scholienl' 12 
adn.) — 

Post Sabbadinium , qui uberius de Riccardiano egit in 
'Museo ital.' III 405 sqq. et '"Studi ital.' II 468qq. (cf. etiam 
V 290 sqq.), ipse codicem a. 1895 lenae excussi et in Mus. 
Rhen. LII 79 sq. de eo disputavi. — Cf. Catalogo della libreria 
Pandolfini, Firenze 1884, p. 45; Lami, Catal. bibl. Riccard. p. 141, 

5) Codex Vaticanus lat. 2905 s. XV miscellaneus folio- T 
rum 130. Secundo loco exstat fragmentum Donati, a manu 

s. XV in 100 chartis (fol. 21 — 120) scriptum. Continebat olim 
uitam, tractatus, commenta Andriae et Eunuchi, cuius extrema 
pars interiit; nam post fol. 120 quinque recisorum foliorum 
laciniae supersunt. Extrema verba nunc sunt ^missa h. f. q^ 
liec scilicef (= Eun. V 2, 23). Vocabula Graeca etsi plerumque 
in lacuna omissa sunt, pauca tamen servata, ut Eun. IV 5, 6 
'uidet refMIHONOMI^', IV 7, 46 ^RAT^cefTicof , quibus evin- 
citur Vaticanum ad vetustiorem librum redire, qui Graeca 
exhibebat. Ad Euanth. III 5 ^mimicam uilitatem^ hoc additum 
est 'id est ystorionicam inde mimus id est histrio'. Fol. 76"^ 
haec legitur subscriptio '"AFri Donati oratoris Vrbis Conmetum 
Terrentii Andrie explicit • Incipit Eunuchus'. Archetypi notas 
a librario codicis T (vel eius libri ex quo Vaticanus descriptus 
est) saepissime male explicatas esse iam Sabbadini monuit 
('Studi ital.' III 332), velut -re pro -tur, -tis pro -te sim. : quae 
in editione plerumque non curavi. — Collationes quibus usus 
sum confecerunt H. Graeven (vita, tractatus), C. Hoeing (Andria), 
Fr. Spiro (Eunuchus); praeterea ut par erat adhibui ea, quae 
Sabbadini in 'Studi ital.' 1191—99 et III 251— 53, 290—329 
publici iuris fecerat. Quod ad Andriae collationem pertinet, 
C. Hoeing, qui Warreno intercedente eam mihi liberalissime 
concessit, non esse eam plenissimam monuit, sed non nisi 
levidensia desiderari mihi quidem persuasum est. 

6) CodexOxoniensis Bodl. Canon. lat. Auct. class. 95 C 
s. XV chartaceus foliorum olim 170, nunc 168; desunt 
enim folium primum, quo vita Terenti et Euanthii pars 
(usque ad I 2 Hragoedia dice') continebantur, et folium 
ultimum scriptura vacuum. Codicem accurate descripsit 
Dziatzko in X Suppl. Annal. philol. 1879 p. 675 sqq. Confectus 
est a tribus librariis: primus fol. l'' — 106'' scripsit, alter foL 
lO^"" — 144" V. 15, tertius reliquam partem. In 95 foliis priori- 
bus scriptura in duas columnas divisa est. Correctorum item 
tres manus distinguuntur, quarum prima librarii manus calami 
menda sustulit, variam lectionem in margine adspersit, alia 
pauca addidit; secunda manus ex alio codice ut videtur non- 
nulla"correxit, tertia quae primae simillima est, in corrigendo 
editionem quandam (Stephani?) adhibuit. Correcturas comme- ■ 



XIV PRAEFATIO. 

moravi omnes ita, ut quae librarii esse videbantur, nota m. Jf, 
quae aliorum, nota m. 2 significarem. Subscriptiones reperiun- 
tur hae: fol. 71'' '"finis donati in evnvcvm'; fol. 138*^ "^donaxi com- 
MENTVM HECHYRAE explicit' ; fol. 166'' ^AMEN. Douati gramatici 
comentum in phormionis comedia feliciter explicit'; accedit 
hic titulus fol. 139"^ ^donati grammatici in phormionen commentvm'. 
— Voces Graecae maximam partem spatio relicto omissae, non- 
nullis tamen locis casu quodam servatae sunt, qua de re cf. 
Mus. Rhen. LII 75 sq. Additamenta repperi haec: ad Euanth. 
III 5 in margine '• i • hystrionicam inde mimus • i • hystrio' 
(cf. TF) ; ad Audr. IV 3, 13 ^Nota in testu solum iurandum 
debere esse' ; ad Eun. IV 7, 13 ubi legitur ^ stragematum\ super- 
scriptum est '• i • castramtari' ; ad Ad. II 1, 37 '"Vortunius nota 
de Vortinio deo ouidium dicere in 4° metha' (immo XIV 642) ; 
ad Phorm. II 3, 4 "^est ciceronis pro deiotaro'; ad II 3, 58 ""ff. de 
legibus • I • pceps ff. de lego ^Po • I • ex impf co iusti qb^ mois 
testa infer • § • fi.' Deinde commemorandum librarium simi- 
liter atque in T vidimus compendia archetypi prave solvisse ; 
quo factum est, ut saepenumero et et in (i I), et et quia (& 9^), 
et et g (v. Hec. III 3, 45) inter se commutarentur. — In Phor- 
mionis commento Ceandem lacunam habet quam B (II 1, 4 — 19), 
eundem ad II 3 scholiorum ordinem atque MV. Summi autem 
momenti ad originem codicis Bodleiani cognoscendam est 
epistula illa Petri Candidi Decembrii ad Franciscum Pizolpassum 
archiepiscopum Mediolanensem, quae epistula inter Hecyrae et 
Phormionis commentum fol. 138" — 139'' inserta et primum a 
Dziatzkone 1. s. 1. p. 692, deinde a Sabbadinio in '"Museo ital.' 
III 406 — 7 (ex cod. Riccard. 827) edita est. Hac enim epistula, 
quae anno 1436 scripta est, edocemur Candidum a Pizolpasso 
esse rogatum, ut eius Donatum transcriberet, illum autem pri- 
mum Phormionis commentum transcripsisse. Simul Candidus 
quod non omnia perfecte traduxisset id est emendasset, ^cariem 
vetusti operis' atque ""barbariem veteris scripturae' excusat. 
Quaerentibus deinde, unde archiepiscopus vetustum illud Do- 
nati exemplar acceperit, ipse nobis respondet in epistulis ad 
Candidum datis ; scribit enim ^vir iste peritus Theutonicus . . . 
Is est a quo Donatum in Terentium tuleramus in patriam' et 
'Abest autem Nicolaus noster de Cusa, ad quem spectabat 
codex Donati Terentiani, unde tu multa pervigilique lucubra- 
tione Phormionem extorsisti' ('Museo ital.' III 411 et 415). 
Itaque iam dubium non est, quin ex Germania ille Donati 
codex in Italiam translatus sit. Porro si meminerimus paulo 
ante (a. 1433) Aurispam in Maguntina ecclesiae metropolitanae 
bibliotheca Donati commentum invenisse (v. Keil, Ind. schol. 
Hal. 1870 VIII; Sabbadini, Biografia di Giov. Aurispa 65), 
eundem autem Aurispam et Nicolaum Cusanum nec non Pizol- 



I 



PRAEFATIO. XV 

passum concilio Basileensi interfuisse (cf, Voigt, Wiederbel. d. 
class. Altert.^ I 257 adn. 1), iam audacior non videbitur Sabba- 
dinii coniectura (a qua neque Keil neque Dziatzko multum 
aberant) Pizolpassi codicem eundem esse atque Donatum 
Maguntinum. Ad hunc ergo revocandus est etsi intercedentibus 
aliquot apographis codex Bodleianus. — 

Excussit totum a. 1879 Dziatzko Vratislaviae , ipse iterum 
contuli lenae a. 1895—96. — Cf. H. 0. Coxe, Catalogi codd. 
man. bibl. Bodl. III 149; 'Studi ital.' II 66sq.; Mus. Rhen. 
m 74 sqq. 

7) Codex Florentinus Marucellianus C 224 s. XV ex. F 
chartaceus 205 foliorum. Fol. 2" incipit Donati commentum 
nec titulis nec subscriptionibus instructum. Conscriptus est 
codex ab una manu totus, sed inde a fol. 146"^ scriptura artior 
fit, unde Sabbadini hanc alteram partem ab alio librario 
scriptam esse sibi persuasit. Praeterea manus recens actuum 
et scaenarum numeros adiecit. Cohaeret autem Marucellianus 
artissime cum Bodleiano C, nam sicut hic exhibet Petri 
Candidi epistulam, eandem habet in Phormionis commento 
lacunam (II 1,4 — 19), eandem scholiorum ad II 3 distributionem. 
Differt autem eo, quod multo mendosior est illo et duobus 
locis iacturam fecit, ita ut in Hecyrae commento scholia ad 
rV 1, 26 — IV 3, 11 (^mensibus prins olfecissem^ — 'pro miims 
discordibus ) et ad V 1, 19 — V 4, 1 Csibi uelit praeberi' — 
'tardius credamus effectum^) desiderentur. Quae cum ita sint, 
satis habeo variam lectionem ad Terenti vitam tractatusque de 
comoedia attulisse, quam humanissime mecum communicavit 
E. Rostagno, qui et de codicis natura atque condicione per 
litteras me edocuit. Praeterea Sabbadini Marucelliano usus 
est, cf. 'Studi ital.' III 251 sqq., 331 sq., V 290 sqq. 

Hic non alienum videtur mentionem facere libromm Code.r 
manuscriptorum, quos Stephanus, Lindenbrog, Westerhov ^teithani 
adhibuerunt. Ac primum quidem Stephanus in praefatione 
cum alia tum haec dicit: '"reposita sunt Graeca prope 
omnia, pro quibus antehac excusi codices lacunis fere 
scatebant. haec autem laboris pars operosissima fuit, cum in 
vetusto exemplari manu scripto (quod nobis erat ex 
dono lodoci Badii optimi soceri nostri . . . .) obscura tantum 
restarent vestigia Graecarum literarum, quae nisi ab homine 
perito divinari uon poterant. quae omnia . . . praestitit quidam 
noster . . amicus Graece ac Latine doctissimus [Guilelmum 
Budaeum significari suspicatus est Bernays], qui hanc suscepit 
emendationem antiquo illo quem dixi potissimum fretus 
archetypo. cuius fidem etsi in plerisque sequutus est, in 
plurimis tamen usus est coniectura sua'. Ex his verbis satis 
apparet Stephani librura rc vera vetustiorem fuisse, quippe 



XVI PRAEFATIO. 

qui voces Graecas continuerit atque eas ita comparatas, ut 
saepissime emendatione indigerent; unde haud scio an recte 
codicem illum siraillimum Parisino A vel Vaticano B nobis 
mente fingamus. Deinde consentaneum est Stephanum ipsum, 
quamquam hoc expressis verbis non affirmat, in reliquis quoque 
commenti partibus antiquo illo codice saepenumero usum esse, 
sed valde dolendum est quod nusquam indicavit, unde textum 
correxerit, ut difficillimum sit ad diiudicandum, quid suo ipsius 
vel amici ingenio fretus quidve nisus vetusto exemplari novaverit 
(cf. Dziatzko in Mus. Rhen. XXIX 452 sq. et in X Suppl. Ann. 
philol. 676). Hoc tamen optimo iure contendi potest permultas 
optimas lectiones editionis Stephanianae vetusto illi exemplari 
deberi, quod necessitudine quadam cum Vaticano B coniunctum 
fuisse videtur. Eis quae Sabbadini ^Studi ital.' II 85) protulit 
unum addam exemplum: ad Hec. IV 1,21 illud distringi, quod 
apud Stephanum legitur, solus exhibet cod. J5, cum reliqui 
omnes obstringi, editiones vetustiores ahstringi habeant. 

Lindenbrog in praefatione editionis Francofurt. (a. 1628) 
haec adnotat: ""Donati duo exemplaria habuimus et illa Pithoe- 
orum accurata diligentia ad Mss. codd. Antonii Contii et 
lacobi Cuiacii Antecessorum Bituricensium collata; quorum 
auxilio in hoc commentario plurimae lacunae suppletae alia- 
que infinita errata integritati suae restituta sunt'. Exstat 
autem in bibliotheca Leidensi editio Lindenbrogiana (Gronov, 
nr. 6) cum adnotationibus I. F. Gronovii, quas ex Pithoeorum 
collationibus transcriptas esse facillime demonstrari potest. 
Etenim ad Ad. I 1, 40 apud Gronovium legitur 'et huc usque 
habet vetus exemplar Ant. Contii. P.'; deinde Gronovii excerptis 
saepius additum est T.' vel Tit.'; postremo quae in Leidensi 
exemplari exhibentur, fere semper consentiunt cum eis, quae 
ex ^Ms. Pith.' in observationibus protulit Lindenbrog. lam 
cum veri sit simillimum Contii codicem eundem fuisse atque 
nostrum Parisinum A (cf. supra), quae praeterea a Gronovio 
Codea^ adnotantur ad Cuiacii exemplar referamus necesse est. Hic 
CttiacU autera Cuiacii codex quin optimorum librorum numero ad- 
scribendus sit, dubitari non potest; nam primum voces 
Graecas continebat (quarum multas ex hoc fonte Linden- 
brog hausit); deinde neque in Hecyrae neque in Phormionis 
commento lacunis scatebat, quin etiam solus scholion ad 
Phorm. II 1, 7 servavit; denique semper ad optimorum codi- 
cum (i?C, 0) memoriam accedit, quae res praesertim in ea 
commenti parte, ubi vetustiores libri deficiunt, summi momenti 
est. Subscriptionem Phoi-mionis hanc fuisse testatur Gronov: 

'"aELII DONATI V • C • ORATORIS VRBIS ROMAE COMJIENTVM TERENTI 

PHORMioNis explicit' : quae quam prope ad eam accedat, quam 
Parisinus A servavit, nemo non videt. — 



liuMi 



PRAEFATIO. XVII 

Huius 'exemplaris longe optimi' mentionem fecit L. Carrio 
in epistula ad Petrum Danielem a. 1580 scripta, v. Hagen, ^Der 
Jurist und Philolog Peter Daniel' p. 31. Cf. praeterea Sab- 
badini "^Studi ital.' II 86 et libellus meus ^Untersuch. z. lat. 
Scholienlitt.' p. 16sqq. 

Restat, ut de Westerhovii codice, olim Samuelis Hulsii Cp^f-^T. 
Hagani, pauca addam. Ex hoc libro Westerhov haud parvum 
numerum lectionum enotavit simulque hanc servavit sub- 
scriptionem : ^donati in andriam commentvm explicit felicitek'. 
lu libello meo supra commemorato p. 24 sqq. exeniplis sat 
multis allatis demonstravi codicem Hulsianum artissimo vinculo 
coniunctum fuisse cum codicibus i?TCJ^; eundem non integrum 
fuisse ipse Westerhov testatur: deerant enim scholia ad Ad. 
in 3, 84— lY 5, 30 et ad Hec. IV 1, 27— IV 4, 1 (cf. quae de 
codicibus F et D exposui). Fortasse etiam in Phormionis 
commento lacunam exstitisse inde colligere possumus, quod 
Westerhov ad II 1, 4 — 19 codicem in testimonium non vocat. 



II. Libri deteriores. 

8) CodexLeidensis Voss. lat. Q. 24 s. XV membrana- 
ceus foliorum 239 (cf. Catal. codd. Leidens. p. 378). Hunc in 
Italia scriptum esse iam olim animadverterat Ritschl; quin 
ex Vespasiani Florentini officina prodierit, dubium esse vix 
potest. Excussit totum a. 1854 I. Vahlen in Schopeni usum, 
quam coUationem Reifferscheid adhibuit. Terenti vitam 
Ritschelio contulit E. Mehler; praeterea Dziatzko Leidensi usus 
est. Ipse a. 1894 lenae collationem feci. — Cf. 'Studi italiani' 
II 65 ; 70 ; Mus. Rhen. LII 84 sq. 

9) Codex Laurentianus S. Crucis 22,6 s. XV, In folio 
praefixo legitur '"Iste liber fuit ad usum fratris Sebastiani de 
Bucellis (t 1466). qui pertinet armario conventus Sanctae 
Crucis de florentia ordinis fratrum Minorum'. — Cf. ^Studi 
italiani' II 73; ^Museo italiano' III 423 sq. 

10) Codex Laurentianus Faesul. 175 s. XV membrana- 
ceus. In Phormionis commento parva lacuna exstat II 3, 79 — II 3, 9. 
— Cf. 'Studi italiani' E 53 cum adnot. 2. 

11) Codex Neapolitanus V B 17 (olim 411) s. XV 
membranaceus foliorum 113 fcf. lannelli, Catal. Bibl. lat. Mus. 
Borbon. p. 274; 'Mus. ital.' III 383 adn). Ad Phorm. 113,8—10 
adnotatum est 'quod est reliquum in hac scena est de loco 
superiori signato hoc signo ]/'; idem signum ad II 3, 93 
appositum est. Vitam Terenti contulerunt (i. Thilo (cf. Ritschl 
in Reifferscheidii Suetonio p. 482) et H. Motz (cf. Ritschelii 
opusc. m216). — Cf. 'Studi italiani' II 54; 62; 70sq. 

Donati comm. rec. "Wesan er. b 



XVIII PRAEFATIO. 

P 12) Codex Parisinus lat. 7921 (olim Blaesensis 701) s. XV 

chartaceus foliorum 132 (cf. Catal. cod. manuscr. Biblioth. 
Regiae a. 1744 III 4 p. 412^). Hunc in Germania scriptum 
esse contendit W. Frohner in Philol. XVIII 357, argumentis non 
probavit. Continet Donati commentum usque ad Ad. III 4, 34 
^neque iners getha an captus^ (in imo margine ^estquemad- 
modum''). Exaratus est a duobus librariis; altera manus in- 
cipit fol. 31^'. Terenti vitam contulerunt J. Hunziker (cf. Roth in 
Mus. Rhen. XII 174), C. B. Hase (cf. Ritschl in Suetonio 
Reiffersch. 481), 6. Meyncke (v. Ritschelii opusc. III 216), 
W. Frohner (1. 1.); post Schopenum, qui a. 1851 Parisiis codicem 
contulit, ipse a. 1894 totum excussi. — Cf. Mus. Rhen. LII 85. 

s 13) Codex Ambrosianus D 70 sup. s. XV chartaceus 

foliorum nunc 209, olim 252. Fol. 43, in quo initium vitae 
Terenti scriptum erat, deest; incipit fol. ^^'^' his verbis 
^tempus qui agitahant'' (= Vita c. 6) et desinit fol. 252 his 
'omnia desperantis tu iam^ (Phorm. I 4, 42). Inter Eunuchi 
et Adelphorum commenta librarius in margine adnotavit 

•■heyto non inveni in exemplari'. — Cf. ^Museo italiano' 
III 394 sq.; 'Studi italiani' II 56. 
r^' 14) Codex Ambrosianus A 144 sup. s. XV chartaceus 

foliorum 172. Donati commentum, quod legitur ff. 1 — 149 (v. 
infra 22), alterum sequitur eiusdem commenti fragmentum 
ff. 150 — 156'" a diversa manu scriptum, quod pertinet ad Eun. 
V 7, 1 ^te amat et rursus"* — Ad. praef. II 3 Hnteruentum 
egionis\ — Cf. *'Museo italiano' III 396 sq.; 'Studi italiani' II 55. 
<i 15) Codex Ambrosianus T 114 sup. s. XV chartaceus 

foliorum 213, quorum primum excisum est. Incipit fol. ^^" 
verbis ^pro suis edere'' (Vita c. 5); post Eunuchi commentum 
secuntur 4 folia vacua inlustrandaeHeautontimorumeno destinata 
(f. 112 — 115); fol. 111'' adnotatum est 'hic deest una comedia' 
et ab alia manu additum ^videlicet Eccvrovt£Liio)Qov}isvog\ In 

ima pagina ultima legitur '1472 Ind • 5 pridie Idus aug theate 
, descriptum (re- t. Sahb.) est. sit laus deo'. Praeter librarium 
alia manus in corrigendo codice occupata fuit, quae permultas 
editionis principis lectiones adscripsit; ad Hec. Ill 5, 8— V 1, 2, 
quam commenti partem editio princeps omisit, nihil enotatum. 
Huius libri partes quasdam contulerunt Sabbadini et Wissowa, 
qui Ambrosianum editionis Mediolanensis fontem fuisse suspi- 
catur. — Cf. 'Museo italiano' III 393; '"Studi italiani' II 57; 
* in 330. 

/ 16) Codex Ferrarensis 173 NA 6 s. XV chartaceus 

foliorum 293. Exhibet subscriptionem hanc ''A Ludovico Car- 
bone in diamantino recognitus 1477 mense Novembri'; in mar- 



^ 



PRAEFATIO. XIX 

gine adnotationes Carbonis leguntur. — Cf. Zachariae Iter 
litter. per Italiam p. 158; 'Studi italiani' 11 59; III 330 adn. 

17) Codex Londiniensis Burn. 267 plut. 161 E s. XV fc 
hartaceus foliorum 221 (cf. Catal. of Manuscr. in the Brit. 
Mus. I p. 68). Nonnulla excei*pta H. Hilgenfeld et W. M. Lindsay 
mecum communicaverunt. 



18) Codex Dresdensis Regius Dc 132 (olim Bononiensis) D 
s. XV chartaceus (nisi quod priorum 5 fasciculorum folium exte- 
nim membranaceum est) foliorum 126 (cf. Katal. d. Handschr. 
d. konigl. off. Bibl. in Dresden I p. 318). Scriptus est ab una 
manu totus, quae multis locis coiTecturas intulit; alia deinde 
manus cum hic illic textum emendavit, tum in margine varias 
adnotationes adspersit; praeterea a diversa manu fol. 1" ad- 
scriptum est ^\elivs doxatvs de p • terentit vita deq3 tragoedia 

KT COMOEDIA' et fol. 4:^ 'aEL • DON • COMMENT • IN • QVINQVE TERENT • 

coMMED.' De patria codicis edocemur hac adnotatione 'Ex 
Bibliotheca Reverendiss. Amedei Canonici Regularis Bononiensis 
Clodius Bibliothecae Regiae adquisivit'. Codex, ex quo Dres- 
densis descriptus est, in Hecyrae commento magnam illam 
lacunam habebat III 5, 8 — Vl,2; quae lacuna expleta est 
adhibito codice quodam, qui Marucelliano F (vel Hulsiano) 
simillimus erat. Hoc comprobatur et consensu lectionis et 
lacuna quadam inde ab IV 1,26 usque ad IV 4,1 pertinente; 
deinde ad IV 4, 1 — 77 non nisi excerpta satis exigua exhiben- 
tur, ad IV 4, 78 — 104 scholia omnino desunt. Scholia ad Phorm. 
n 3 ita ordinata sunt, ut in universum numeri versuum Te- 
rentianorum recte procedant; tamen non est difficile ad in- 
tellegendum habuisse librarium ante oculos codicem, in quo 
duae scholiorum series eodem modo quo in VCFB separatae 
erant. Librarius autem — non ipsius Dresdensis, sed arche- 
typi — cum ad versum 25 pervenisset, alterius ordinis scholia 
prorsus abiecit, sicut et in antecedentibus non pauca omisit. 
Voces Graecae spatiis amplissimis relictis desunt. — Dresdensem 
a. 1854 I. Vahlen Schopeni in usum contulit, qua collatione 
Ritschl in vita Terenti edenda usus est; iterum vitam excusse- 
runt E. Jungmann et L. Jeep (cf. Ritschelii opusc. III 216), sed 
eorum quae aliter atque Vahlen enotaverunt nihil fere in 
lodice scriptum est (cf. R. Biittner in Annal. philol. 1894, 73 sq.). 
Tum Dziatzko codicem totum excussit, ipse a. 1894 et 1895 
maiorem partem contuli; in iis, quae praetermiseram, Vahleni 
accuratissiraa collatioue usus sum. — Cf. '"Studi italiani' II 56; 
•'.3: Mus. Rhen. LII 97. 



b* 



XX PRAEFATIO. 

h 19) Codex Laurentianus 53, 31 s. XV claartaceus 157 

foliorum. Fol. 1"' haec leguntur ^Ad usum Conventus sante 
mari^ magdalene monacliorum Cisterciensis ordinis'. Con- 
tinet integrum Donati commentum exceptis scholiis ad Hec. 
III 5,8 — V 1,2; Graeca omissa sunt. Cohaeret autem hic liber 
tam arte cum editione principe, ut ex eodem quo illam fonte 
eum fluxisse facile possit comprobari (v. '"Studi italiani' II 79; 
III 333). Idem valet de proximo libro qui est 
E 20) Codex Perusinus 396 (F. 7) s.XY membranaceus folio- 

rum 98, quorum 77 priora continent ^doxati gramatici • comen- 
TVM • iN • EVNVCHVM • TEKENTii.' lu hoc quoque Graeca desi- 
derantur. — Cf. Blume, Bibl. libr. msc. Italica 122; '"Studi 
italiani' V 289 — 90. — Laurentianum h aliqua ex parte con- 
tulit Sabbadini, ipse lenae inspexi. 

cc 21) Codex Vaticanus Palat. lat. 1630 s. XV chartaceus. 

Scholia quae pertinent ad Eun, I 2, 31 — II 2, 32 per errorem 
suo loco omissa et in ff. 1 — S"" suppleta sunt; ad Eun. I 2,31 
librarius adscripsit ''notandus error'. Vita Terenti fol. 13'" 
incipit, Scholia ad Hec. III 5, 8 — V 1, 2 desunt, qua de causa 
ff. 165*^ — 168^^ scriptura vacant. Voces Graecae in lacunis 
omissae sunt, exceptis paucissimis in priore commenti parte 
(Tract. de com. — Andr. I 1, 18), quas H. Graeven excerpsit. — 
Cf. 'Studi italiani' II 49; 65 sq. 

r^ 22) Codex Ambrosianus A 144 sup. s. XV chartaceus 

foliorum 172. Continet fol. l"" — 149^* Donati commentum usque 
ad Phorm. praef II yalso duplici eius amore^ ; Adelphorum com- 
mentum inde ab 1 1, 15 'ex me^ (fol. 118"^) deest neque quicquam 
adnotatum. In Hecyrae commento eadem quae in Vaticano 
X desiderantur. — Cf. 'Museo italiano' III 396 sq.; 'Studi 
italiani' II 55; v. etiam supra 14. 

z 23) Codex Vaticanus lat. 1513 s. XV chartaceus 184 

foliorum, Titulus fol. 1'' exstat hic 'Andria Donati Grammatici 
in Publii Terrentii Aphricani Kartaginensis comoediis ex- 
positio' ; Eunuchi commento praepositum est hoc '"Donati Gram- 
matici in Eunucum Terrentii expositio'; similiter deinceps. 
Subscriptio fol. l^^"" legitur haec: '^^xovta ycccl yQa^ovra xQiGth 
liE oaiaov tiloa -^ Ad Hec. III 5, 8, ubi in aliis maximus 
hiatus incijDit, in margine adnotatum est "Igtsov oti aitb idib 
(l. d:i8t) ho)? t6 tiXog ccvtfig tfig yicouodlag i^ allov aQ-i§oiliov 
{l. alXov avti§oUov) ^yQaipev 6 ^aQtivog'' ; recte hinc Sabbadini 
('Studi italiani' II 50) conclusit Martinum quendam lacunam, 
quam in archetypo invenerat, alio codice adhibito explevisse, 
Vaticanum autem ex Martini libro descriptum esse. 
f 24) Codex Vaticanus Ottobon. lat. 2023 s. XV charta- 

ceus. Subscriptio 'L • Anconae MCCCCLXIIII pridie Kalendas 



7. 



PRAEFATIO. XXI 

ianuarias B • scripsit'. Hecjrae commentum lacunosum non est, 
sed ex summa quae inter hunc et reliquos eiusdem prosapiae 
libros intercedit necessitudine in archetypo lacunam illam fuisse 
haud scio an iure concludatur. Continet pauca Graeca (usque 
ad Andr. I 1, 91), quae H. Graeven meum in usum excerpsit. — 
"f. 'Studi italiani' II 55; 71—73. 

25) Codex Malatestianus XXII. 11. V s. XV membrana- M 
iceus foliorum 163 (cf. Muccioli. Catal. codd. mss. Malat. II 149; 
Zazzexi, Codici e libri della bibl. Malat. 1887 p. 431; 438). 
Sabbadinio teste in hoc libro conficiendo tres manus occu- 
patae fuerunt: Man. 1 scripsit Eunuchum, Adelphos, Hecyram 
usque ad III 5, 8 '^quae volumus dicere'' (=fasc.V — XIII [a — i]); 
tum spatio duorum foliorum et dimidii vacuo relicto Phor- 
mionis commentum transcripsit (= fasc. XVI — XVIII [k — m]). 
Eidem librario tribuit Sabbadini eam partem codicis, quae 
vitam Terenti, tractatus de comoedia, Andriae commentum 
continet; haec olim in fine addita fuisse constat (fasc. I — IV 
[n — q]). Vocabula Graeca, plerumque relicta lacuna, omissa 
sunt, nisi quod initio pauca (atramento scripta) leguntur 
atque eadem fere, quae in Vaticanis t et x reperiuntur. Man. 2 
Hecyrae commentum ab III 5, 8 usque ad IV 1, 20 ^sed ne tuum^ 
supplevit (= fasc. XIII extr.) et quae a man. 1 scripta erant, 
multifariam correxit saepeque variam lectionem adiecit. Man. 3 
reliquam Hecyrae partem (inc. 'sed ne tantum'') scripsit (= fasc. 
XIV et XV). Praeterea tres manus ab illis diversae codicem 
suppleverunt vel correxerunt: 3Ian. 4 magnam partem voca-J£^ 
bulorum Graecorum, quae librarius omiserat, partim in con- 
textu partim in margine minio supplevit; Man. 6 quae ad 
Andr. ni 1,6 deerant {'suscijn — toUere^) addidit; 3Ian. (J Phorm. 
11 1, 22 ^socratis'' in ^isocratis' correxit. Codicem, in quantum 
quidem a manu prima profectus est, ante a. 1457 scriptum esse 
testimonio est epistula Malatestae Novelli (f 1465; de epistula 
cf. 'Museo italiano' III 423; "^Studi italiani' II 52), qua hic 
Cosimo Mediceo petenti se codicem missurum promittit, simul 
autem codicem mendosissimum esse seque Aurispam adiisse 
scribit, ut eius librorum auxilio menda toUere liceret. Unde 
Sabbadini conclusit correcturas et supplementa a man. 2 et 3 
Malatestiano illata ad Maguntini codicis apographum Aurispae 
referenda esse, Malatestianum ipsum (man. 1) aliquo modo ad 
eiusdem apographum libri Camotensis redire. Simul ille vir 
doctissimus eum codicem, cuius ope M emendatus atque auctus 
est, Vaticano t simillimum fuisse monuit. Partem codicis M 
contulit Sabbadini, Graeca mihi exscripsit I. Kuith. — Cf, 
'Museo italiano' III 423 sq.; 'Studi italiani' II 50; 65 sq. 



XXII PRAEFATIO. 

O 26) Codex Oxoniensis Lincoln. lat. 45 s. XV membrana- 

ceus foliorum 217 (cf. Catal. codd. Oxon. I 31). In folii praefixi 
pagina auersa legitur 'Vespasianus Librarius Florentinus fecit 
scribi florentie'. Titulus hic est: ^clavdii • donati • honora- 

TISSIMI • GRAMATICI • PREFATIO • SVPER TERENTIO • ET PRIO • IN ANDRIA • 

iNCiPiT feliciter'; Pnormionis commento subscriptum est ''Ex- 
plicit phormio Donati clarissimi' ; reliquos singulorum commen- 
torum titulos subscriptionesque hic commemorare opus non est. 
Post Andriae prologum fol. 9"^ — 10*^ legitur magna illa inter- 
polatio ^Sunt qui habent et versus — redeamus ad Donati 
commentum', quam exscripsi in Mus. Rhen. LII 87, ubi et 
aliorum interpolationum mentionem feci. Insignis est duabus 
lacunis ad Hec. III 5, 8— V 1, 2 et ad Phorm. II 1, 4—19 (nuUo 
spatio relicto); in Phorm. 11 3 scholiorum ordines nondum 
confusi sunt. Graeca vocabula in lacunis omissa sunt. In 
tractatu supra commemorato Ormannus quidam appellatur, qui 
quis fuerit mihi non constat; fortasse idem fuit atque Ormannus 
Erfordensis, qui scripsit codicem Farfensem 8 eiusdem saeculi, 
glossas et Pauli differentias continentem, sed ne de huius 
quidem persona quicquam notum est. Contuli quasdam codicis 
partes lenae a. 1895. — Cf. Dziatzko, Ann. philol. suppl. X 663, 
qui Bentleium hoc libro usum esse ostendit; ^Studi italiani' 
II 49 ; 65 ; 69 ; Mus. Rhen. LII 86 sq. 

a 27) Codex Laurentianus 53, 9 s. XV membranaceus 127 

foliorum (cf. Bandini, CataL BibL Medic. Laur. II 604). Est 
hic liber Oxoniensi tam similis, ut dubium esse non possit, 
quin in eadem Vespasiani officina ex eodem archetypo descriptus 
sit; quamquam non desunt, quibus inter se differant, qua de 
re mox dicendum erit. Fol. 217"* adscriptum est ''liber petri 
DE MEDJcis cos • F •', undc apparct codicem ante a. 1469, quo 
ille diem supremum obiit, esse scriptum. Laurentianum a. 1895 
lenae inspexi atque nonnulla enotavi. — Cf. ^Studi italiani' et 
Mus. Rhen. 1. s. 1.; eiusdem libri mentionem fecit Lindenbrog 
Observat. 631. 

m 28) Codex Laurentianus 53,8 s. XV chartaceus folio- 

rumll8 (cf. Bandini, CataL etc. II 604). In calce haec legitur 
subscriptio 'Mathias lupius • plebanus areolensis scripsit pro 
bibliotheca sua geminianensi • M» quadringentesimo quinqua- 
gesimo nono • die VII aprelis'. In Hec}a-ae commento post 
verba ^quae uolumus dicere'' (III 5, 8) tria folia vacua relicta 
sunt a librario, in quibus alia manus s. XVI vel XVII scholia 
usque ad finem huius scaenae supplevit. Tum in proximo folio 
ad V 1, 1 adnotatio exstat a Donati commento aliena; sequitur 
genuinus textus inde ab V 1, 2 ^Nec pol me multum fallif. In 
Phonnionis commento scholia ad II 1,4 — 19 non desiderantur; 
scholiorum ad II 3 ordines confusi sunt. Post Andriae prologum 



PRAEFATIO. XXIII 

eandem exhibet interpolationem quam in et a invenimus. 

— Cf. 'Museo italiano' III 423; 'Studi italiani' II 57; Mus. 
Rhen. LII 91. 

29) Codex Vaticanus Ottobon. 2070 s. XV. In prima/» 
huius libri charta legitur 'Ex codicibus loannis Angeli ducis 
ab Altaemps' (f 1681). Post Hec. III 5, 8 sequitur spatium 
folii unius et dimidii, tum ad V 1, 1 eadem quae in m inter- 
polatio; ultimo huius comoediae scholio addita sunt haec: 
^textus tamen talis habetur • sequor equidem plus hodie boni 
feci impudens quam sciens ante hunc diem umquam. Vos 
valete et plaudite. Calliopius recensui'. In Phormionis com- 
mento hic cum codice m prorsus consentit; idem valet de inter- 
polatione, quae post Andriae prologum inserta est. — Cf. ^Studi 
italiani' II 58. 

Praeter eos quos supra enumeravi atque descripsi nonnulli 
commemorandi sunt codices, qui nullius omnino pretii ad crisin 
factitandam aut sunt aut esse videntur; ex parte enim minus 
mihi innotuerunt, quam ut certam de eis proferam sententiam. 

30) Codex Vaticanus Regin. lat. 1673 s. XV charta- G^ 
ceus 215 foliorum. Titulum ^Donati grammatici in sex P. Te- 
rentii Afri comoedias examinata interpretatio' ex Calphurnii 
editione sublatum manus recentior praeposuit. Hic codex 
propter duas res memorabilis est: primum quod in Phor- 
mionis commento ad H 3 scholia similiter atque in D in 
ordinem redacta sunt, qua in re certum vestigium pristinae 
formae relictum est; deinde quod duae manus a librarii manu fr- 
diversae haud paucas voces Graecas, quas man. 1 solito more 

in lacuna omiserat, suppleverant atque eas ex optimae notae 
codice ut videtur desumptas (ad tractatus, Andr., Eun. , Ad., 
Hec). Has partim Fr. Spiro partim G. Wissowa exscripserunt, 

— Cf. 'Studi italiani' E 56; 62. 

31) Codex Vaticanus Urbin. lat. 354 s. XV membrana- 
ceus foliorum 211. Post Andriae praefationem legitur hic titulus 
(fol. 6'') : ' Aelii Donati Grammatici Clarissimi in sex P. Terentii 
Afri Comoedias examinata interpretatio'; fol. SS"" post Eunuchi 
commentum inserta est ''lo. Calphurnii Brixiensis Heautontimo- 
rumenon examinata interpretatio' ; ordo fabularum sic procedit: 
Andria Eunuchus Heautont. Adelphoe Phormio Hecyra; denique 
post Phormionis commentum legitur (fol. 210'" — 211"") Calphurnii 
epistula ''Constat antiquos scriptores — Vale decus Litterarum' 
(v. Loeffler, De Calphurnio Ter. interpr. 40). Haec omnia satis 
declarant Vaticanum editioni Calphurnianae coniunctissimura 
esse, id quod nec Ritschelium fugit (v. Sueton. Reiff. 483) et 
Sabbadini sic explicuit, ut Vaticanum ex Calphuraii autographo 
descriptum esse diceret; sed rectius cum Wissowa codicem ex 



XXIV PRAEFATIO. 

ipsa editione derivatum esse sumemus, nam et subscriptio ad 
Terentium e t Donatum spectat et didascalias Adelphorum Phor- 
mionisque, quas exhibet, in Calphurnii autographo commenti 
Donatei exstitisse vix est credibile. Ritschelio variam lectionem 
ad Terenti vitam exscripsit Ribbeck. 

32) Codex Matritensis Reg. 2 B 4 s. XV/XVI. Titulus 
idem est qui Urbinatis codicis, ut facile nascatur suspicio hunc 
quoque ex Calphurnii editione transcriptum esse. — V. Loewe, 
Bibl. patr. lat. Hispan. 465; Mus. Rhen. LII 98. 

33) Codex Escurialensis E III 3 s. XV. Cf. Dziatzko, 
Ann. philoL suppl X 695 adn. 1 ; 'Studi italiani' III 330 adn. 1. 

34) Codex Londiniensis Burn. 171 plut. 162 D s. XV 
chartaceus foliorum 205 (cf. CataL of Manuscr. in the Brit. 
Mus. I p. 54). Continet Hecyrae commentum integrum; in 
archetypo scholiorum series ad Phorm. II 3 nondum fuisse con- 
fusas sunt quae doceant. Textus forma ei quam Dresdensis 
exhibet similis, 

35) Codex Londiniensis Add. 21083 plut. 227 A s. XV 
chartaceus 85 foliorum (cf. CataL of Add. to the Manuscr. in 
the Brit. Mus. [1875] p. 319). Continet Eunuchi et Phormionis 
commenta. Ex iis quae H. Hilgenfeld et I. P. Gilson mecum 
communicaverunt hunc codicem in Eunucho saepius ad melioris 
notae libros accedere, in Phormione saepenumero misere inter- 
polatum esse mihi persuasi. 

36) Codex Londiniensis Add. 11906 plut. 276 G s. XV 
membranaceus foliorum 85 (cf. CataL of Add. etc. [1850] p, 17). 
Continet Terenti fabulas et ab eadem manu Donati commentum 
in marginibus adscriptum. FoL l'* legitur 'Jeronimus minato 
est 1471'. 



§ 3. 
De codicum inter se rationibus. 

Omnium qui ad nostram aetatem pervenerunt librorum 
manuscriptorum antiquissimi sunt codices A et B. Qui 
etsi non desunt quibus diiferant, tamen in universum tam 
arte coniuncti sunt (v. app, crit, ad Andr. II 1, 23sqq.), ut 
non temerarium esse videatur eos ad communem fontem 
referre, praesertim cum archetypum ad Andr. II 1, 24 — 29 
lacunosum fuisse uterque testetur, Sed quominus hos 
libros recta via ex illo archetypo prodiisse sumamus, ob- 
stat inter alia diversus commentorum ordo, nam in A 
Andriam sequitur Adelphoe, at in B Andriam excipit 



PRAEFATIO. XXV 

Eunuchus. Qua in re uter genuinum exhibeat ordinem^ 
difficile est ad diiudicandum; verumtamen ut contra 
Umpfenbachium (praef. XL) et Leonem (Mus. Rhen. 38,324) 
in codicc B communis archetypi ordinem esse servatum 
putarem, cum consensus reliquorum librorum tum illud effecit, 
quod Rabbow (p. 331) argute observavit eum qui ante sae- 
culum nonum vitam Terenti Ambrosianam confecit ordi- 
nem fabularum exhibere hunc: Andria Eunuchus Adelphoe 
Heautontimorumenos Hecyra Phormio. Quem ordinem 
quin ex Donati commento repetiverit grammaticus ille 
nescio quis, vix potest esse dubium, quippe qui totus ex 
illo commento pendeat. Itaque in eo quo usus est exem- 
plari post Andriam invenit Eunuchum, Heautontimorumenon 
autem, cuius commentum iam deperierat, ipse in enume- 
ratione sua superaddidit. Huic testimonio alterum fortasse 
accedit, quod petitur ex scholiis codicis Victoriani s. X 
scripti, quo de v. infra § 5. Hinc sequitur in libro quo- 
dam, qui codicem A aetate aliquantum superabat, eundem 
exstitisse ordinem quem codex B testatur; unde in eo 
exemplari quod inter A et communem librorum A B fontem 
intercedit ordinem commentorum commutatum esse colli- 
gamus necesse est (cf. Mus. Rhen. LII 9-4). Ex iis autem 
de quibus modo disputavi codicibus A &t B reliquorum 
omnium derivatum esse nuUum vel inde manifestum est, 
quod uterque non nisi partem commenti satis exiguam 
continet. — Codices CF ad codicem Maguntinum redire 
supra iam vidimus; ad eundem autem fontem propter 
summam quae apparet congruentiam revocandi sunt libri 
T et i?; quorum ille quidem ex eodem quo CF apographo 
(Decembrii?) pendere videtur (cf. ad Euanth. III 5), hic 
ni fallor ex ipso Maguntino transcriptus est. Cui opinioni 
vix obstat, quod in B nonnullae lacunae reperiuntur, quia 
in archetypo quid scriptum esset dignosci iam non poterat 
(Phoi-m. praef. III 4; prol. 11). Nam et ipse Candidus 
^cariem vetusti operis' queritur et Riccardianum aliquanto 
post illius apographum constat esse descriptum; sic evenire 
potuit, ut quae iam ante dignosci vix potuissent, spatio 



XXVI PRAEFATIO. 

dimidii fere saeculi interposito prorsus evanuerint. Sed 
sive hoc sive alio modo res explicanda est, hoc quidem 
vel ex ipsis libris CF dilucide apparet codicis Maguntini 
propriam fuisse lacunam illam ad Phorm. II 1, 4 — 19, 
quam idem exhibet cod. Ri quam lacunam ad iacturam 
unius folii vel duorum in ipso Maguntino vel in eius 
archetypo factam recte revocavit Sabbadini (^Studi ital.' 
II 74 sq.). Eandem autem lacunam reperimus in eo codice, 
ex quo libri Oa(mn) propagati sunt, ubi tamen altera 
aecedit, qua scholia ad Hec. III 5,8 — V 1,2 hausta sunt: 
quae quin ex simili iactura, duorum scilicet vel quattuor 
quaternionum, repetenda sit, dubitari non potest. lam 
videas quaeso Laurentium Vallam ad loannem Arretinum 
(qui vulgo Tortelli audit) a. 1447 haec scribentem (^Museo 
ital.' III 387): ^non aliud scribo quam quod ab amico ut 
scriberem iniunctum est, ut quaeras a domino Columnensi 
sive quis alius est qui Donatum super Terentium habet, 
numquid integer Donatus reperiatur et an super omnes 
comoedias scripserit. Nam hic amicus meus apud Car- 
nutum vidit hunc auctorem sed sine tertia comoedia 
^EuvxovxL^uiQOV^iv(p et non integra quinta ^E%vQa 
itemque cum defectu in sexta, quae dicitur ^oq- 
^Lcov\ Nonne isdem verbis archetypus librorum Oa optime 
describitur? Poito audiamus Aurispam (1. c. 388), qui 
a. 1451 Antonio Panormitae scribit: 'Tamdiu scieram Car- 
nuti in Gallia Donatum in Terentium in bibliotheca ec- 
clesiae maioris esse. Eum curavi ut transcriberetur mihi- 
que huc Romam transmitteretur, quod iam factum est et 
eum codicem [i. e. apographum] hic habeo et dedi operam 
ut transcriberetur; quod cum erit factum, et cito fiet, 
originalem ad te mittam non dono sed ut et alii copiam 
habeant' et paulo post ^Superiore hebdomada item ad te 
scripsi me iam commentum Donati in Terentium habuisse, 
quod Carnoti ut rescriberetur curavi. Facio item transcribi, 
ut ipsius copiam secure amicis facere possim, ne forte 
denuo mihi eveniret quod Guarinus [VeronensisJ, Carolus 
[Marsuppini] et tu mihi fecistis'. En habes apographum 



PRAEFATIO. XXVII 

oodicis Carnotensis in Italiam translatum, habes arche- 
tjpum librorum Oainn (=0), qui ut aliis de causis verisimile 
fit, non ex altera transcriptione, verum ex ipso apographo 
derivati sunt. lam nascitur quaestio, quae inter Magunti- 
num et Carnotensem intercedat ratio; nam eos artissime 
cohaerere vel summus inter TCFB et Oa, in quantum 
quidem hi pristinam scripturam servaverunt, docet con- 
sensus (cf. Mus. Rhen. LII 90). Atque rem iterum iterum- 
que reputanti hoc mihi quam proxime ad verum accedere 
visum est: in ipso codice Carnotensi fasciculorum com- 
pages laxata erat, quo factum est, ut primum folia, qui- 
bus scholia ad Phorm. II 1, 4 — 19 continebantur, excide- 
rent. Quibus amissis ex codice iam mutilato (x^) descriptus 
est codex Maguntinus. Deinde sive paulo sive multo post 
illi quoque fasciculi interierunt, in quibus ea commenti pars 
scripta erat, quae pertinet ad Hec. III 5, 8 — V 1, 2. Hinc 
factum est, ut Vallae amicus cum Carnotensem (jc^) perlu- 
straret, primo statim obtutu et in Hecyra et in Phormione 
librum illum non esse integrum animadverteret. Minime igitur 
Sabbadinio assentiri possum, qui contendit (^Studi ital.' 
II 53) observasse illum Yallae amicum inde a Phorm. III 1 
scholia paulatim rarescere. Hic alia res commemoranda 
est atque ea summi momenti ad codicum inter se rationes 
melius perspiciendas. Quattuor illos libros manuscriptos 
Oamn ad eundem redire fontem (co) cum aliae interpolationes 
omnibus communes docent, tum qui post Andriae pro- 
logum in omnibus legitur tractatus, quem in Mus. Rhen. 
LII 88 sq. transcripsi. Quamquam si hos codices inter se 
comparamus, mira quaedam cognoscitur dissensio: ac pri- 
mum quidem in codicem haud paucae lectiones irrepse- 
runt peculiares ei librorum generi, cui assignandi sunt e. g. 
codices LcdN {cp)-^ deinde in a iam multo maiorem talium 
lectionum numerum invenimus; postremo codices mn prope 
toti in illam recensionem abierunt, nam non solum Phor- 
mionis lacuna illius auxilio expleta est, sed etiam in eodem 
commento ad II 3 idem atque in LcdN exstat scholiorum 
ordo, cum in Oa adhuc distinctae sint series adnotationum, 



XXVIII PRAEFATIO. 

sicut in libris Maguntinae prosapiae. Hinc efficitur exstitisse 
iam tum cum describeretur recensionem illam cuius testes 
sunt codicesXcc^iV, tantamque fuisse illis temporibus auctori- 
tatem eius, ut pristinam textus formam paulatim submo- 
verit. Quod comprobatur exemplo codicis J). Hic quoque, 
cum in eius archetypo et Hecyrae commentum lacunosum 
— quam lacunam adhibito codice quodam qualis est F 
expletam esse facile apparet — et scholia ad Phorm. H 3 
nondum in unum confusa fuerint, ad eundem fontem revo- 
candus est, ex quo Oamn fluxerunt. Idem D quamquam 
in universum cum libris LcdN sim. consentit, tamen non 
ita raro ab isdem dissentit et ad codicum TCFR memo- 
riam se applicat (cf. etiam ad Phorm. V 8, 53). Idem fere 
valet de communi fonte codicum hE et editionis principis; 
in quibus Hecyrae lacuna adhuc exstat (^E hic deest), in 
Phormionis vero commento ad II 3 ordo scholiorum quem 
exhibent LcdN iam receptus est. 

Quod ad codices xr^ztM attinet, simillime res se 
habet; in aliis enim (xr^) Hecyrae lacima etiam nunc 
cognoscitur, in aliis (ztM) partim in ipsis partim in 
proximo fonte expleta est atque expleta quidem ex libro 
eiusdem recensionis, cuius sunt JjCdN. Itaque dubium 
esse non potest, quin hi omnes ad Carnotensis apogi'aphum 
redeant ; unde necessario sequitur scholia ad Phorm. II 1 , 4 — 1 9 
in communi archetypo ex illa recensione cuius saepius men- 
tionem fecimus esse restituta. Atque hoc ni fallor comprobatur 
eo, quod et in LcdN et in Dh ed. pr. xt^ztM desideratur 
scholion ad Phorm. II 1, 7, quod in codice quodam propter 
o^oiOTiXevxov (^causam tradere^) videtur intercidisse. Quae 
cimi ita sint, haud scio an nostro iure sumamus in hanc 
quoque Carnotensis stirpem similiter atque in Oamn gra- 
datim illatam esse deteriorem recensionem. Cuius rei in- 
itium fortasse factum est in illa transcriptione, cuius 
Aurispa 1. s. c. meminit. — lam ad quaestionem difficilli- 
mam pervenimus, unde oriunda sit recensio illa saepius 
commemorata. Qua in re primum statuendum est factam 
esse eam ante a. 1451, quo anno Aurispa Carnotensis 



PRAEFATIO. XXrX 

apographum transcribendum curavit; simul iis quae 
supra exposuimus convincitur quod Sabbadini ex consensu 
qui est e. g. inter N et conclusit: ut xztM, . sic et 
LcdN ad archetypum in Hecjo-ae commento lacunosum 
redire, cuius rei nec vola nec vestigium apparet. Itaque 
cum Carnotensis exclusus sit, restant qui in censum veniant 
codices Maguntinus et F; uterque Hecjram habet integram, 
at in Phormionis commento scholia ad II 1, 4 — 19 in illo 
desiderantur, in hoc exstant, sicut in libris LcdN sim. 
Qua de causa facile sibi persuaserit quispiam Vaticanuin vel 
eius archetjpnm fundamentum praebuisse, praesertim cum 
aliae res accedant; nam primum et in V et in LcdN 
scholion ad Phorm. 11 1, 7 deest; tum ad Hec. V 3, 1 in 
utrisque pauca verba desiderantur, ubi in V librarius ad- 
notavit '^deletum propter vetustatem'; postremo in Phorra. 
praef. III 5 sine dubio Y eandem praebet perturbationem, 
quam in LcdN invenimus. At contra non desunt, quae 
illi opinioni adversentur; ex eis quae supra de codice T" 
enarravimus apparet librario huius libri iam praesto fuisse 
exemplar illius recensionis eundemque ante oculos habuisse 
confusos scholiorum ad Phorm. II 3 ordines. Hinc enim 
explicatur, quod prioris ordinis scholium ad Phorm. II 3, 29 
in posteriore repetitum est, nam in libris qui confusam 
exhibent recensionem scholion 29 A legitur post 28^ B; 
hinc porro explicandum, quod in V sicut in LcdN post 
schol. 12 A additum est ^insimulo genetivo iungitur', quae 
verba codices JiCF non agnoscunt (eadem adnotatio legi- 
tur in J), simillima in Oa in altero scholiorum ordine, 
sed hos tres libros ex recensione LcdN pendere supra 
vidiraus). Denique si addimus lectiones illius recensionis 
a correctore in codicis V partem priorera interdura negle- 
genter esse translatas, iam haec opinor sufficiant, quibus 
V ipsum librorum LcdN sim. fontem non fuisse demon- 
stretur; sed quominus ex archetypo codicis V recensionera 
illara derivatam esse sumaraus, nihil videtur obstare. — 
lara pergaraus ad Maguntinura, quera a. 1433 ab Aurispa 
repertura esse commemoraviraus. Eundera Aurispam sibi 



XXX PRAEFATIO. 

apographum confecisse cognoscitur et ex ipsius et aliorum 
epistulis, de quibus cf. Sabbadini, ^Biogr. di Aurispa' 
p. 83—85, 'Museo ital.' III 385 sqq., 'Studi ital.' II 17sq. 
Simul edocemur Aurispam apographum suum Carolo Mar- 
suppini tunc Florentino tradidisse, qui illud transcriberet 
id est "^emendaret et in digniorem aspectum' redigeret (cf. 
'Mus. ital.' III 418); quod fere intra annos 1439 et 1446 
videtur esse factum. Ex Vespasiani autem Florentini ofti- 
cina prodiit F, prodierunt sine dubio LcdN^ prodierunt 
denique Oa; eundem porro Vespasianum familiarissime 
usum esse hominibus doctis litteratisque, quos Medice- 
orum eximia liberalitas Florentiam convocaverat , res est 
notissima. Itaque non prorsus a veritatis specie videtur 
recedere coniectura ipsi Marsuppinio deberi eam de qua 
nunc agitur recensionem {(p). Quae si ita sunt, e codice V 
Phormionis lacunam, quam ut ipse Maguntinus ita Aurispae 
apographum habebat, expletam esse sumamus necesse est; 
cui opinioni fortasse favet omissum ad Phorm. II 1, 7 
scholium, quod unus servavit Cuiacii codex, qui, ut hoc 
statim addam, quam proxime accedit ad lihYorMmRTCFiOa) 
memoriam. 

Restat ut doceam quae inter meliores et deteriores 
codices intercedat ratio. Atque ne longus sim, pauca 
aflferam exempla insigniora, quorum numerum nullo ne- 
gotio augere licet. 



Meliorcs libri: Detcriores lihri: 

Andr.prol. 12 ergo et poema ergo in poemate oratio est. 
oratio, 

„ J75,i.9maior et ad raaior — pariliter et com- 

summam aeta- paratiue et similitudi- 

tis refertur et n a r i e (!) positum (cf. ArcJi . 

ad comparatio- lexicogr. lat. XII 284; 

nem pariliter 400). 
positum. 



PRAEFATIO. 



XXXI 



Eim. III 1, 34 ideo quia scor- 
ta sunt dura 
coria. a parte 
ergo sui mere- 
trices scorta 
dicuntur. 

„ IV 0, 2 sed ut hoc ip- 
sum iam erro- 
ris esset ac 
uinolentiae. 

„ /F7. 6' proprie mani- 
pulus milites 
centum Roma- 
nietLatinisub 
uno centuri- 
one, ex mani- 
pulo herbae, 
quemprosigno 
sequebantur. 

„ IV7,39 ei miles de his 
officiis, quae 
suo nomine 
contumeliosa 
sunt. 

Ad. 1113,35 sic et in Eu- 
nucho: et no- 
minatiuus et 
septimus casus 
potest esse. 

.. 1114,47 idonea causa 
aduersus uiuos 
faciendo pro 
mortuo scili- 
cet. 



et dicitur scortum quia tunc 
aperiuntui* dura coria dicta 
scorta. meretrices ergo sui 
scorta dicuntur. 



sed — uinolentiae accumu- 
latio. 



proprie manipulus est mili- 
tis: cum Romani et Latini 
sub uno centurione bellum 
aggi^essuri deputabantur, 
sibi illi sertam uel coro- 
nam ex manipulo vel alio 
huius modi conficiebant, 
quae pro signo seque- 
bantur. 

miles contumeliose dixit. ab 
his enim officiis, qui suo 
nomine uocandi sunt, data 
uocabula contumeliosa cen- 
sentur. 

sic et in Eunucho '^eum se 
intendit esse, ut est de- 
mentia' (!). et nominatiuus 
casus potest esse et abla- 
tiuus. 

idonea — uiuos querimoniam 
faciendo — scilicet. 



XXXII 



PRAEFATIO. 



Ad. IV 5, 61 quam niliil im- 
periose ac pro 
auctoritatepa- 
tris! 

„ „ non ^ne sis so- 

cors'. 

„ IV 7, 18 nihil aliud uo- 
lebat Demea 
nisiutsaeuiret 
Micio. 

„ IV 7, 34 equus durius. 

„ V3,10 putareestfalsa 
et cassa a ueris 
et utilibus re- 
secare. 
Hec. J^, 75 uigilanterquod 
est '^integram 
ut accepi a 
suis' : potuit 
enim et uitia- 
tam accepisse. 

„ 1112,21 et ro 'dic mihi' 
curiosius in- 
terrogantis est. 
Phorm.prol. 2 Hransdere' ue- 
teres sonan- 
tius, quod nos 
lenius Hra- 
dere'. 
tertia persona. 



12,1 



„ 12,3 ordine. 

„ 111,23 quam pacato 

ore. 



quam — patris fiat. 



non dixit "^ne sis socors'. 

nihil — Demea quam ut — 
Micio. 



equus ligneus. 

putare — falsa et infructi- 

fera(!) — resecare (cf. 

Arch. lex. laf. l. c). 

uigilanter quod est^integram' 
specificat(!),idesttalem 
qualem accepi a suis: po- 
tuit etc. (cf. Arcli. lex. 
laf. I. c). 

et ■ — mihi: dic uerbum est 
instantis audire et curio- 
sius interrogantis. 

^transdere' — lenius enuntia- 
mus Hradere'. 



tertia persona de se loquens 

usus est. 
ordinem seruauit. 
quam miti pectore. 



Quae qui consideraverit, facile intelleget, quam bene 
in hanc Italorum recensionem quadrent, quae apud Voigtium 



PRAEFATIO. 



XXXIII 



(^Wiederbelebung d. class. Altert.' II^ 385) legimus: ^lhr 
Resultat war ohne Zweifel eine Ausbesserung und Ebenung 
des Textes durch eine Fiille von bunten, aus dem allge- 
meinen Sprachgefiihl entsprossenen Conjectm^en' ! 



A s.xr 




». xv^ 



LcdNPrhqs/ 



§4. 

De editionibus. 

Quamquam Donati commentum ciixiter quinquagies 
typis mandatum est — cf. Westerhovii edit. I, LXXIXsqq., 
Ritschl in Suetonio Reiff. p. 483 sqq. (= Opusc. III 218) — , 
tamen hic rem paucis absolvere licet, nam editiones,' quae 
alicuius momenti videantur, admodum paucae sunt. 

Donati comm. rec. Wessner. C 



XXXIV PRAEFATIO. 

ed.pr. 1) Editio princeps ex eadem officina prodiit, cui Italia 

primum librum typis descriptum, eiusdem scilicet Donati artem 
grammaticam, debet: nam foras eam dederunt Conradus Sweyn- 
heym et Arnoldus Pannartz Romae a. 1472. Cum hac de 
principatu contendit editio Veneta Vindelini Spirensis quam 
procuravit Raphael Zovenzoni. Quae quo anno facta atque 
emissa sit etsi prorsus ignoramus, tamen omnium qui harum 
rerum periti sunt consensu ad Romanam quam proxime accedit, 
nisi forte ut bonitate ita etiam aetate eam superat. Ab hac 
Veneta totam pendere editionem anonymam, quae Mentelino 
Argoratensi assignari solet, vel ipsi versus subscriptionis loco 
additi produnt (cf. ^Studi italiani' II 76 sq.). Romana autem et 
Veneta ut inter se quam maxime consentiunt, ita neque haec 
ex illa neque illa ex hac fluxerunt, sed ad eundem librum 
manuscriptum redeunt, ad quem codices h et E. Codex ille, 
ex quo derivatae sunt, ad deteriorum librorum genus per- 
tinebat et in Hecyrae commento magna illa lacuna (III 5, 8 
— V 1, 2) laborabat; ad Phorm. II 3 scholia eodem modo confusa 
erant atque in reliquis eiusdem condicionis libris. Eo autem 
editiones a recentioribus libris manuscriptis diflferunt, quod 
satis multas voces Graecas continent, quas tamen magnam 
partem interpolatori deberi luculente demonstravit Sabbadini 
(^Studi ital.' III 333). Quod cum etiam de multis aliis lectioni- 
bus harum editionum propriis valeret, rectissime Dziatzko ^prin- 
cipi editioni non plus fidei deberi quam cuipiam noviciorum 
codici' statuit (edit. Terent., Lipsiae 1884 praef. p. X adnot. 6). 

ed. JUediol. 2) Editio Mediolanensis Autonii Zaroti a. 1476. Haec 
cum aliis rebus tum eo a principe differt, quod prima Hecyrae 
commentum integrum exhibet: unde sequitur eam ad diversum 
fontem redire. Sabbadini C^Studi ital.' II 80) consensum quen- 
dam inter Mediolanensem et codicem Vaticanum G indicavit, 
sed illam ex hoc derivatam esse ipse negavit; editorem codice 
Ambrosiano q usum esse fortasse recte Wissowa suspicatus est. 

falpti. 3) Editio Veneta a. 1476 et Tarvisiana a. 1477 loannis 

Calphurnii Brixiensis (v. Loeffler, De Calphurnio Terentii 
interprete, Diss. Argent. 1882). Haec editio in universum nititur 
editione principe, cuius lacunam in Hecyrae commento Cal- 
phurnius explevit adhibito quodam libro manuscripto, qui cum 
codicibus t3I artissime cohaeret (v. ^Studi ital.' II 82). Praeterea 
ordinem comoediarum editor mutavit, ut sic procederet: Andria 
Eunuchus Heautontim. Adelphoe Phormio Hecyra, sicut etiam 
in Terenti editione, quacum Donati commentum coniunctum est. 
Ad Heautontimorumenon cum Donati interj^retationes iam non 
exstarent, Calphurnius ipse commentarium composuit, quem 
maximam partem ex reliquis Donati commentis compilavit; cf. 
Loeffler 1. c. 47 sqq. Itaque editioni subscriptum est ,hoc: 



PRAEFATIO. XXXV 

^P. Sexti Terentii Afri cum Aelii Donati grammatici examinata 
interpretatione finis. Insuper addita est Calphurnii in Heau- 
tontimorumenon Terentii accurata expositio'. Denique editioni 
epistula praefixa est Tali)hurnius Brixiensis Marco Aurelio viro 
praeclarissimo salutem' etc, quam edidit Loeffler p. 40 — 45. 

Ab hac Calphurnii editione pendere codicem Vatic.Urbin.354 
iam supra commemoravimus ; idem valet de codice Boender- 
makeri, quo Westerhov usus est (v. ^Unters. z. lat. Scholienlitt.' 
p. 24) et de codice quodam Gandaviensi nunc ut videtur deper- 
dito, cuius collatio a Gronovio facta (cf. "^Unters.' etc. j). 27) 
exstat in editione Lindenbrogiana Leidensi (Gronov. nr. 12). 
Hoc autem propter Ribbeckium moneo, qui in edendis comico- 
rum Romanorum fragmentis hac Gandaviensis collatione usus 
est. Relinquitur ut addam Matritensem quoque Donati codicem 
videri ex Calphurnii editione esse derivatum (v. supra § 2, 32). 

4) Editio Parisina a. 1529 (1536, 1541) Roberti Ste- Steph^ 
phani. De subsidiis suis editor in praefatione pauca indicat, 
cum loquitur de '^codicibus antehac excusis' et de ''vetusto 
exemplari manuscripto'; illarum in numero sine dubio fuerunt 
editio princeps et Mediolanensis , de hoc quid iudicandum sit 
supra (§ 2) exposuimus. His igitur subsidiis nisus et adhibitis 
Terenti aliorumque scriptorum operibus Donati commentum ita 
in integrum restituere conatus est Stephanus, ut scholia secun- 
dum ipsius Terenti verba in ordinem redigeret, lemmata in- 
stauraret, interpretamenta emendaret atque suppleret, Graeca 
reponeret, sententias auctorum saepenumero singulis litteris 
signatas integras redderet. Qua in re etsi Sabbadinio (1. c. 
81 sq.) concedendum est saepenumero Stephanum errasse multis- 
que locis vim potius quam medelam adhibuisse, tamen negari 
non potest, quin optime de hoc commento meritus sit; ut alia 
mittam, vel hoc ei laudi vertendum est, quod saepissime 
abiectis pravis superiorum editionum lectionibus ex optimo ni 
fallor codice suo genuinum textum exhibuit, quo factum est, ut 
Parisina editio omnes quae ante id tempus virorum doctorum 
manibus versabantur editiones longe superaret. 

5)Editio Parisina a. 1602 et Francofurtensis a. 1623 Itindenbr. 
Friderici Lindenbrog. Quod ad ipsum commenti textum 
attinet, haec Lindenbrogii editio in universum non ita multum 
differt a Stephaniana, nisi quod hic illic haud pauca ex novis 
subsidiis manuscriptis emendata vel suppleta sunt. Sed Linden- 
brog non sohim quibus usus sit codicibus accuratius indicavit, 
Terum etiam primus satis multas lectiones librorum suorum in 
observationibus enotavit, unde qualia ei manuscripta subsidia 
praesto fuerint aliquo modo statuere possimus. Ipse in prae- 
fatione haec exponit: ''Donati duo exemplaria habuimus et illa 
Pithoeorum accurata dilisentia ad Mss. codd. Antonii Contii 



XXXVI PRAEFATIO. 

et lacobi Cuiacii Antecessomm Bituricensium collata, quorum 
auxilio in hoc commentario plurimae lacunae suppletae aliaque 
infinita errata integritati suae restituta sunt. luverunt etiam 
nonnihil coUectanea quaedam quae in bibliotheca regia Pa- 
risiensi, et schedae vett. Pet. Danielis Aureliani viri huma- 
nissimi.' De Pithoeorum collatione iam supra verba fecimus; 
schedis autem Petri Danielis cod. Parisinum A significari 
rectissime demonstravit Dziatzko (Mus. Rhen. XIX 450 sq.). Sed 
in hoc errasse mihi videtur vir doctissimus, quod de Linden- 
brogii coUectaneis protulit: ''sie waren eine gedruckte Donat- 
ausgabe mit handschriftlichen Varianten, wahrscheinlich auf 
Grundlage des cod. 7920, und mit Conjecturen.' Nam cum 
Lindenbrog, ut ipse in praefatione docet, cod. Paris. 7899 
Terenti ad emendandas comoedias adhibuerit, in hoc autem 
codice, quem editor in observationibus Ms. R(egium) appellat, 
permulta Donati scholia (usque ad Andr. I 5, 10) exhibeantur 
(cf. Umpfenb. praef. XXVI; Schlee, Scholia Terent. 38; Chatelain, 
Taleogr. des class. Lat.' ad tab. VII), mihi quidem veri videtur 
esse simillimum his excerptis cod. Parisini 7899 usum esse 
Lindenbrogium (v. ^Unters. z. lat. Scholienlitt.' 22 sq.; cf. etiam, 
quae in observ. p. 640* de Sulpicii periocha ex Ms. R. aifert 
Lindenbrog et Umpfenbachii adnotationem de codice P p. 430). 
De altero Cuiacii codice Lindenbrogio permisso v. Hagen, 'Der 
J. u. Ph. Peter DanieP p. 31. 

\Vesterh. 6) Editio Hagana a. 1726 Henrici Westerhov. Praeter 
duos libros manuscriptos, alterum Hulsii alterum Boendermakeri, 
de quibus v. supra (§ 2 et § 4, 3), editor nonnuUas editiones 
vetustiores, in his unam de principibus ut videtur (cf. praef. 
p. LXXXX), adiit, quarum lectiones in observationibus enotavit; 
ibidem multas coniecturas protulit, quarum partem Wielingio 
amico debebat. Textum qualem ex Lindenbrogiana recepit, 
rarius immutavit. — Hanc Westerhovii editionem repetiit 
G. Stallbaum additis Bentleii et Schopeni in Donatum 
observationibus (Lipsiae a. 1830 — 31). 

Hlolz. 7) Editio Lipsiensis a. 1838 — 40 Reinholdi Klotz. 
Hic quomodo rem absolverit, ipse indicat in praefatione p. V: 
•■adnotationes nonnullae Aeli Donati quae in vetustioribus 
editionibus leguntur . . . ex editionibus volgatis exciderunt . . . 
denique editores . . . multa secus ac leguntur in veteribus 
editionibus constituerant. . . . His ego incommodis quom libros 
manu scriptos . . . nunc quidem nancisci non potuissem, sic 
mederi studui, ut duas editiones antiquissumas, principem unam 
quae fertur sine loco et anno [i. e. Argoratensem , v. supra 
sub 1)], alteram Venetam anni 1485 [a Calphurniana pendet] . . . 
potissumum . . , sequerer'. Hinc satis apparet, quam fallaci 
nitatur fundamento haec editio. Attamen ne iniqui simus, hoc 



PRAEFATIO. XXXVII 

profitendum est Klotzium, ut ipse I. c. monuit, veterem ordinem 
adnotationum — in universum quidem — revocasse et hic illic 
textum in integrum restituisse. 



§5. 

De scholiis Terentianis 

ex Donati commento excerptis. 

1) Scholia Bembina. In antiquissimo Terenti libro 
manuscripto, quem viri docti intra IV et V saeculum coUocant, 
margines oppleti sunt scholiis, quae pertinent ad Andr. 
IV 5, 8— V 5, 8, Eun., Heaut. in. — III 2, 39, Phorm., Adelph. 
Horum scholiorum exiguam partem ex P. Victorii apographo 
Schopen a. 1832 (Progr. gymn. Bonn.) publici iuris fecit, fere 
omnia Dmpfenbach in Hermae vol. II 341 — 402 edidit, sic tamen, 
ut satis multa vel corrigenda vel supplenda reliquerit, ut do- 
cent ea, quae Studemund in Annal. philol. 1868, 546—71 et 
1882, 51 — 63 congessit. Octavo saeculo scholia tribuit Umpfen- 
bach, qui idem animadvertit a duobus librariis ea scripta 
esse; propius ad ipsius codicis aetatem accedere scholiastas 
sibi persuasit Studemund, de s. VI — VII cogitat Hauler; at 
Zangemeister-Wattenbach, Sickel, Kauer pro certo affirmant 
omnia scholia, et prioris et recentioris manus, sexto saeculo 
codici Bembino esse adscripta (cf. Ter. Phormio ed. Dziatzko- 
Hauler p. 185; Stud. Vindob. XX 255 sqq.). Atque primum quae 
ad Andriam adnotata sunt, nuUa omnino ratione cum Donati 
commento coniuncta sunt; in eis deinde quae ad Eunuchum 
et Adelphos pertinent inveniuntur sane nonnulla, quae cum 
Donato consentiunt, sed num ex huius commentO;, quale quidem 
ad nos pervenit, desumpta sint, res est admodum dubia; nam 
ille qui cognoscitur consensus ad communem fortasse fontem 
velut Terenti codicem variis scholiis instructum referendus est. 
Idem valet de parte scholiorum ad Heautontimorumenon et 
Phormionem. Rem autem ita se habere nescio an comprobetur 
illo ad Eun. II 3,45 scholio Bembino, ubi legimus 'sed quan- 
tum Donatus commentator Vergilii refert'! Contra si ea 
scholia quae Phormionis prologo et primo actui adscripta sunt 
cum nostro commento comparamus, fieri non potest, quin illa 
ex hoc deprompta esse statuamus; habemus enim utroque 
loco eandem scholiorum farraginem (cf. inprimis ad I 1, 1) nec 
non comphiribus locis singula commenti scholia in Bembino 
conglutinata videmus. Hinc sequitur ut sub finem sexti saeculi 
Donati commentum iam tale exstitisse putemus, quale ad 



XXXVin PRAEFATIO. 

nostram aetatem pervenit. Quod etiam alia ratione comprobari 
potest: nam scholiorum ad Heaut. facile duo discernuntur 
genera, quorum alterum arto quodam vinculo cum nostro 
commento cohaeret. Hoc non ita explicandum est, ut excerpta 
ex deperdito Donati ad illam fabulam commento nobis praesto 
esse sumanus, sed — id quod luculentissime demonstravit 
Gerstenberg (De Eugraphio 108 sqq. ; cf. etiam Smutny in 
Dissert. Vindob. VI 134 adn. 3) — ex quinque Donati commen- 
tariis nobis servatis similiter compilata sunt, atque Calphurnii 
in eandem comoediam interpretationes. Cuius rei "^una inveniri 
potest causa haec: quia scholiasta ille commentarium Donati 
in eam fabulam non iam habuit' (Gerstenberg 111). Aut igitur 
a compilatore corporis nostri Donatei omissum est illud com- 
mentum aut, quod a vero jDropius abesse videtur^ post illum 
excidit (cf. Rabbow p. 332). Sic non solum cognoscimus qua 
aetate archetjpus omnium codicum nostrorum confectus sit, 
verum etiam testem spectatae vetustatis nacti sumus, quam- 
quam excerptorem interdum satis libere commenti textum 
tractasse neglegendum non est. 

2) Scholia Victoriana. Exstant in codice Terenti 
Laurentiano 38, 24 s. X frustula Donatea ad Andr. III 2, 24 
— V 5, 7 et Eun. prol. 5 — II 2, 43. Horum scholiorum primus 
mentionem fecit Umpfenbach in Herm. H 338; idem in edit. 
Ter. partem excerpsit (praef. XX adn. 2). Post illum ediderunt 
Sabbadini in 'Studi ital.' II 24—25 et Schlee, Scholia Te- 
rentiana G8 — 69. — His igitur scholiis vel potius glossis semper 
adscriptum est ''secundum d(onatum)'. Quae quin ex eiusmodi 
commento, quale nobis praesto est, excerpta sint, dubitari vix 
potest (cf. e. g. ad Eun. II 1,5, ubi codd. Donati '^Quod mihi 
carior pro qui milii suin carior\ scholiasta ^pro qui mihi sum 
carior ; aliter quod mihi carior scd. d.'' : in utrisque eadem lem- 
niatis corruptela); sed eundem qui scholia Victoriano addidit, 
ea ex Donato exscripsisse minime certum est. Immo non abest 
suspicio frustula illa ex alio codice Terentiano in Victoriani 
margines esse translata (cf. Umpf. Herm. II 338 ; velut ad Andr. 
V 1, 20 exstat ^pixiesenseram] aliter nt secundum d.\ quod ni 
fallor corruptum est ex "aliter rit s. d.% nam ^seoiserif testatur 
Donati commentum); qui cuius generis fuerit etsi certo diiudi- 
cari nequit, tamen de libro familiae y (PC) cogitari posse non 
omittam. Etenim ad Andr. HI 2, 24 legitur "occepi] vel occoepi 
secundum donatam\ hic autem habet "occejii] occepi melius quam 
incepi {fort. quam coepi cx cod. A)\ unde non absurdum vide- 
tur credere in libro quodam ad Terenti "^coepi' adnotatum 
fuisse S^el occ(epi) s. d.'; '^coepi' vero est lectio codicum PC. 
Deinde ad Andr. IV 4, 45 in Victoriano scriptum est hiha 
necdum omnia] aliter an haec tu omnia scilicet audisti secun- 



PKAEFATIO. XXXIX 

diim d.\ in Donati commento duo exstant scholia '1) ah nec 

rv oifNiA 2) xEc Tv oMNiA audisU subauditur\ lam apparet 

illam Victoriani adnotationem ad secundum scholium pertinere; 
sed neque in hoc neque in illo apud Donatum ^an haec tu 
omnia' legitur, quae contra lectio est librorum PC. Fortasse 
igitur Victoriani scholium desumptum est ex codice quodam, 
in quo ad verba ''an haec tu omnia' supra versum additum 
erat ^scilicet audisti s. d.' Sed haec sufficiant, In Victoriano 
ordo fabularum est: Andria Adelphoe Eunuchus etc, itaque 
Sabbadini, quod frustula Donatea ad Andriam et Eunuchum 
pertinent, sagacissime conclusit derivata esse excerpta illa ex 
libro, in quo Andriam Eunuchus excipiebat; sed hinc eundem 
ordinem ex Donati aliquo codice profectum esse mea quidem 
sententia non necessario colligitur, cum et in libris PC Eu- 
nuchus sequatur Andriam. 

3) Scholia Riccardiana. De Riccardino (nr. 528 s. XI) 
Umpfenbach in praefatione p. XXXIII ita refert: ^praeter 
secundam manum in initio Hecyrae et in Phormione tertia 
quaedam eiusdem aetatis atramento nigriore et ductibus sub- 
tilioribus excerpta ex scholiis Donatianis aspersit'; ibidem 
(adn. 1) quae partim ipse partim Studemund descripserant ex- 
hibet. Pertinent autem scholia Riccardiana, quae etiam Schlee 
syllogae suae inseruit (p. 69 — 75), ad Hec. prol. I 1 — 12, 84 et 
ad Phorm. prol. 1 — III 2, 1; Donati nomen nusquam adscriptum 
est. Plerumque haec excerpta consentiunt cum optimis Donati 
codicibus; itaque quoniam in hac commenti parte nisi saeculi XV 
libri manuscripti nobis praesto non sunt, multo vetustiorem 
testem servatum esse gaudemus. Tametsi hic quoque sicut 
in Bembinis scholiis cautione opus est, ne Donati commento 
adscribamus, quod soli excerptoris arbitrio debetur, velut 
ad Phorm. 112,24 versus luvenalis, quem codices nostri non 
agnoscunt. 

4) Scholia Vaticana. Perexiguus est numerus scholio- 
rum Donateorum in cod. Vaticano 3868 s. IX/X, cf. Umpfen- 
bach in praefat. p. XXVII et Schlee 1. c. p. 67—68. 

5) Scholia Parisina. lam apud Umpfenbachium in 
praef. p. XXVI haec legimus: 'scholia refert [sc. Fritschius] 
in f. duodecim prioribus [codicis Parisini 7899 s. IX /X] per- 
multa esse, deinde rarescere, nonnullis locis plane deesse'; tum 
Chatelain Taleogr. des class. Lat.' ad tabulam VII de eodem 
codice ita refert: '"Dans le Paris. 7899, le texte de Terence est 
accompagn^, au moins dans la premiere partie du volume, de 
gloses abondantes empruntees gen^ralement au commentaire 
de Donat'; denique Schlee p. 38 mentionem facit, cum dicit 
'in P libro priora folia duodecim multis Donatianis scholiis 
obsita sunt'. Haec scholia exceptis eis., quae Chatelain 1. c. 



XL PRAEFATIO. 

transcripsit (ad Andr. I 5, 1 — 10), adhuc edita non sunt; mag- 
nam vero partem Schopen, cum a. 1851 Parisiis versaretur, de- 
scripsit simulque adnotavit pertinere illa excerpta ad tractatus 
de comoedia (Euanth. IV 5 sq.) et Andriam usque ad I 5, 10. 
Accedunt autem haec scholia Parisina quam proxime ad eam 
commenti formam, quae in optimis Donati codicibus nobis 
tradita est; ex ipso Parisino A Donati ea esse descripta iam 
contendere non ausim, cum sine dubio ex vetustiore libro 
fluxerint. De ratione quae inter Lindenbrogii ''collectanea' vel 
'excerpta Ms. R.' et scholia codicis Paris. 7899 intercedat, v. 
supra § 4, 5. 

De Eugraphio fusius disputavit Gerstenberg 1. c. j). 33sqq. 
Hic monuisse sufficiat inesse in nostra scholiorum farragine 
permulta, quae ex illius commento derivata esse videantur 
neque apud Eugraphium deesse, quae originem Donateam 
aperte prae se ferant. Certiorem sententiam tum demum pro- 
ferre licebit, cum quae sit Eugraphiani commenti indoles 
atque natura melius perspexerimus. 

Quod ad scholia recentiora pertinet, quorum partem 
Schlee edidit, viro doctissimo adstipulor, qui p, 44 haec pro- 
tulit: "^cum Donatianis magna multitudo brevium scholiorum 
congruit, quae utrum ex ipso Donato an ex eodem, quo ille 
hauserit, fonte petita sint, non liquet'. Nam sicut fieri potuit, 
ut breves illae adnotationes ex genuino Donati commento ex- 
cerperentur, ita non alienum est credere ex codice quodam 
Terenti glossis instructo permulta in nostram commentorum 
compilationem irrepsisse. Fortasse autem accurata scholiorum 
Donateorum, Bembinorum, Eugraphianorum, recentiorum com- 
paratione instituta melius apparebit, quid in hac re statuen- 
dum sit. 



§6. 

De novae editionis subsidiis manuscriptis. 

Ex eis quae supra (§ 3) exposuiinus satis apparet, quos 
potissimum in constituendo Donati textu sequi debeamus 
libros manuscriptos: ubique proficiscendum est a codicibus, 
qui immunes sunt ab Italorum saeculi XV retractatione, 
id est ABV^ Cuiac. liTCF. Qua in re neglegendum 
non est, quod iam supra monui, in adhibendo codice B 
cautione quadam opus esse; deinde codicis F testimoniis 
earere possumus excepta prima commenti parte, ubi G 



PRAEFATIO. XLI 

deest. lam si apparatum criticum ad Andr. II 1,31 — fin., 
ubi praesto sunt codd. ABV^TC perlustramus, has affini- 
tates reperimus: 

AB V^—TC: II 1, 31 uel — et; II 3, 29 dixit — osten- 
dit; 1X6,16 celanda — occultanda; 24 reprehendo — 
uitupero; 1112,31 enim — ante; 46 adiunxerunt — 
affixerunt; III 4, 18 commotus — prouocatus; 19 caute 
— hanc; 22 palam — manifestum; 1115,4 et sapi- 
entia — pretium pro stultitia; IV 1, 9 id est quia — 
tamquam; 13 promiserunt — prouiderent; IV 5, 8 
sequebatur — perseuerat; V 2, 13 precatorem — prae- 
ceptorem; V 3,25 potest incusare — accusare potest; 

V 4, 12 esse — chritonem; V 5, 1 duas res — duo. 
AB—TCV^: II 3, 9 a principio — ab initio; III 3, 10 

mutabant — uitabant; IV 3, 18 sagittariis — sagittis; 

V 6, 14 plurimis — pluribus. 

AV^—BTC: IV 3,18 captandas — capiendas; IV 4,47 
in cruciatum — cruciatum; V 2,14 uolunt — uelint; 
V3,27 sufferre — ferre; V 4,11 tuam — tuiam; 34 con- 
suetudine magis — m. c; 47 uel — et; V 5,4 sint — 
sunt. 
ATC—BV^: V 1, 9 hic — haec; V 2, 3 et aduentum -- 
aduentum; V 3, 8 mos — • mox. 
In reliquis commenti partibus res eadem est. Diffe- 
rentiarum autem quae apparent pars casui tribuenda est, 
pars inde repetenda, quod codices TC non recta via ex 
antiquo libro propagati sunt, sed intercedente hominis 
docti transcriptione; quae restant, ex glossematis vel variis 
lectionibus adscriptis originem traxisse videntur, cf. e. g. 
Andr. I 1,9: dominabatur J.F^, dominatu I', dominatu, in 
mg. al. dominabatur (7; 116,8: omnibus uel nominibus 
AB^ omnibus TC, nominibus F(c/e/f.); V 1,5: criminis uel 
criminationis -4, criminis rell.\ V3, 25: peccato, sscr. uel 
re A^ peccare rell,'^ V 6, 3: dixerit, sscr. uel sci^, dixerit 
ut vid. F^, scierit reU. 

Accedit quod librarii saepius ad libidinem pristinum 
verborum ordinem immutaverunt, cuius rei luculenta ex- 



XLII PRAEFATIO. 

empla sunt haec: Ad. II 2, 17 demonstratmus (sic V^ dett.y] 
demonstrat huius ut vid. F^, huius demonstrat C; Ad. IV 
5, 33 dixit sed miser amet] dixit sed miseram et • C, sed 
miseram dixit et V (deit.):, Ad. V 9, 16 qui amari conabatur] 
quia mori conabatur C, quia conabatur amari V (dett?) ; 
Hec. III 1, 8 aut enim soluunt nos curae] autem insoluunt 
nos cure C, aut enim nos curae insoluunt Y (dett?) ; cf. etiam 
supra ad Andr. V3,25; 4,34. 

Si originem atque indolem singulorum librorum respi- 
cimus, in universum dici potest praestantiorem esse fidem 
codicum ABV^. Quo magis dolendum est in maxima 
commenti parte his testibus nos esse destitutos, adeo ut 
omnino ad Maguntini memoriam delegati simus. Sed hic 
quoque perincommode accidit, quod duo codices — T et 
li dico — non nisi exiguam totius operis partem conti- 
nent, cum solus (7(-F) integrum exhibeat commentum. Cui 
accedit codex F, quem inde ab Ad. II 3 testem esse incer- 
tissimum saepius commemoravimus. Atque ut discernamus, 
ubi V ex Italorum recensione pendeat, necesse est consula- 
mus libros deteriores, qui ad eandem recensionem perti- 
nent; ubi igitur V a codicis C memoria discedit et cum 
deterioribus consentit, fieri non potest, quin illius scriptura 
in summam vocetur suspicionem. Idem cadit in Phormio- 
nis commentum, ubi praeter C codicem B Maguntinae 
prosapiae testem habemus. Haec autem re vera ita se 
habere optime comprobatur lectionibus codicis Cuiaciani, 
quas Pithoeorum collationi debemus. Pauca afFeram ex- 
empla. C {Cuiac.) — V (dett.): Ad. IV 2, 13 figurauit] figura 
aut — figuratiue ut dicimus; IV 2, 43 mane deueni] man 
deuani (manaeuam) — mande iram; IV 3, 2 fecerat (^faceret) 
— peccatum fuisset; IV 4, 3 significat — significet; IV 4, 22 
fuisse — esse; IV 5, 59 subaccusatur hoc (hic) — per hoc 
subaccusetur; IV 7, 5 mitigare sibi acriorem fieri ira- 
cundiam (-dum) demeam — iracundiam demeae acriorem 
fieri possibilem sibi mitigare queat; Hec. prol. II 1 dum 
(dicit) — memoratur; prol. II 23 at ubi cum (a iudicum) 
persona — primo cum persona; I 1,17 semper suasisse (se 



I 



PRAEFATIO. XLIII 

persuasisse) — eam persuasisse ; I 2,,56 a nomine in • e & 
(a nomine cet) — antonomasice ; II 1,41 coniunctia (-tiua) 
— coniunctione. B C (Cuiac.) — V {dett.)i IV 3, 15 nomina- 
uit apposita sunt (nomina ut posita sunt) — nominauit; 
IV 4,8 socrum sed — sostratam et. RC (Cuiac.) — V(dett.): 
Phorm. 11,1 grecisque (gregisque) — generisque (sic et R 
in mg.)] I 1, 7 pro uero (puero) — pro uere scio; I 2, 52 
liortatus (-tor) — hortari; I 2, 97 nam — iam; I 4, 34 uide 
satin — et quid commacliinetur; 113,8 sexu — sensu; 
18 ociosa — odiosa. — In tanta integrorum testium penuria 
facere non poteram, quin interdum deteriorum librorum 
lectiones afferrem, praesertim iis locis, ubi velut ad Phonn. 
n 1,4 — -19 V solus commenti textum servavit. Quod ex 
magno deteriorum codicum numero L et D (quibus in 
priore parte accedit P) selegi, hoc post ea, quae de libris 
manuscriptis exposui, comprobationis indigere non puto; 
his interdum addidi scripturam codicis 0, quippe qui hic 
illic bonam lectionem exhiberet. lam quibus subsidiis in 
singulis commenti partibus nitatur nova editio, haec doceat 



laouia: 


A 




Meliores 




Deteriores 


Vita Terenti 




F^ 


T F LP 


7- D 


Tractatus de comoedia 


A 




71 


T 


C 


LP 


72 D 


Andria — II 1, 23 


A 




71 


T 


C 


LP 


72 D 


„ 111,23— fin. 


A 


B 


71 


T 


c 


LP 


72 D 


Eunuchus — III 2, 1 




B 


7^ 


T 


c 


LP 


T^2 D 


in2,l-V2,23 




V 


T 


c 


LP 


72 D 


V2,23— fin. 






V 




c 


LP 


72 D 


Adelphoe — I 1, 40 


A 




71 




c 


LP 


V^ D 


I 1, 40—11 3 






71 




c 


LP 


72 D 


„ II 3-fin. 






(70 




c 


L 


72 D 


Hecyra — 1114,16 






(70 




c 


L 


72 D 


1114,16— V 2, 


8 


B 


(70 




c 


L 


V'^(D) 


V2,8-fin. 






(7^) 




c 


L 


72 D 


Phorm. — II 1,4 






(70 


R 


c 


L 


72 D (0) 


„ 111,4—19 






(70 






L 


72 D 


III, 19— fin 






(70 


R C 


L 


72 7) (O^ 



XLIV PRAEFATIO. 

Quod ad voces Graecas attinet, in iisdem paene versa- 
mur angustiis, quippe cum in noviciis libris fere desiderentur. 
Omni suspicione carent, quae m AB Cuiac. traditae sunt; 
idem valet de iis quae in F — tiuic plurimas debemus — 
et R leguntur. Accedunt quae in 31 a manu 4., in (r a 
manu 2. nescio quibus ex fontibus suppleta sunt; pau- 
cissima ex codice quodam Caroli Strottii repetuntur (v. 
'Studi ital.' II 89; 127). Praeterea in TC{F) quaedam 
casu servata sunt, de quibus disputavi in Mus. Rben. LII 75 sq. 
Nonnulla etiam in codicibus tx sed in prima dumtaxat 
commenti parte (usque ad Andr. I 1, 98) exstant; haec 
plerumque cum iis consentiunt, quae in M atramento scripta 
sunt: minio enim manus 4. supplevit. Longe alia con- 
dicio est vocabulorum Graecorum, quae editio princeps 
exhibet; nam ea si non omnia at magnam partem inter- 
polatori deberi demonstravit Sabbadini (^Studi ital.' III 333). 
Quid de Stephani editione statuendum sit, docent ea quae 
in praefatione cxponit; ubi librorum manuscriptorum testi- 
monium accedit, suspicio nulla est, at ubi illi deficiunt, 
quod imprimis in Adelphorum commento factum est, peri- 
culum est, ne quae docti nescio cuius coniecturae debentur, 
vetusto exemplari quo usus est editor imputemus. — Prae- 
terea monendum librarios in perscribendis vocabulis Graecis, 
— hoc potissimum ad terminos technicos quos vocant per- 
tinet — sibi minime constitisse; unde factum est, ut in 
codicibus modo Graecae modo Latinae litterae appareant. 
Qua in re eam potissimum secutus sum rationem, ut omni- 
bus locis Graecam restituerem formam, ubi aut optimi 
libri eam exhibent aut in quibusdam lacuna exstat, cum 
alii Latinam formam praebeant. 



§7. 

De eius quod ad nos pervenit commenti forma 

atque origine. 

Ad communem archetypum redire omnes codices nostros 
non est quod pluribus demonstretur. De illo egit Sabba- 



PRAEFATIO. XLV 

(lini ('Stud. ital.' II 22 c. adn.; 73; III 335), cui id con- 
cedo proximum fontem minusculis litteris scriptum, hunc 
autem ipsum ex codice maiusculae litteraturae derivatum 
fuisse (cf. quae § 2 de Parisino A indicavi). Quod autem 
vir doctissimus contendit prototypon exemplar saeculo 
VI — VTI confectum esse, paulum ab eo dissentio. Id 
quidem recte animadvertit terminum quendam praeberi 
scholiis Bembini codicis ad Phormionis partem priorem 
spectantibus : quae saeculo VII attribuit, cum vix possit 
esse dubium, quin sexto saeculo vetustissimo libro ad- 
scripta sint (v. supra § 5, l). Sed quod Leonem secutus 
dicit Prisciano pleniorem commenti Donatei formam praesto 
fuisse, quam quae ad nos pervenerit, id probare minime 
possum: etenim si duos illos institutionis grammaticae 
locos (v. § 1 testim.) comparamus, hoc solum efficitur de- 
prompsisse grammaticum ex Donati commento variam ad 
Andr. III 3, 4 lectionem ^paucis' et ^pauca', quam nostrum 
quoque commentum testatur. NuUa igitur re impedimur, 
quin medio fere saeculo VI eam quae aetatem tulit scho- 
liorum Terentianorum recensionem esse ortam sumamus. 

lam vide quaeso, quantum spatium temporis inter 
prototjpon illud exemplar et antiquissimum quem habemus 
codicem — Parisinum A s. XI dico — intercedat: facillime 
animo comprehendere poteris, quam lata omnis generis 
corruptelis praesertim in huiusmodi opere patefacta sit via. 
Quas si removerimus — quod ut fieret, enixe operam dedi: 
quamquam permulta adhuc sospitatorem flagitare non 
ignoro — , non ad ipsura Donati commentum perveniemus, 
sed ad eam tantummodo quam saeculo sexto assignavunus 
scholiorum compilationem, quam in hac editione quoad 
fieri potuit exprimendam curavi, adeo ut etiam scholiorum 
ordinem saepenumero perturbatum servaverim. 

Cum non sit in animo totam hic pertractare quaestio- 
nem Donateam, satis habeo indicasse, quomodo commentum 
nostrum ortum esse videatur. lam inde ab saeculo XVI 
viri docti animadverterunt hanc scholiorum farraginem a 
Donato non esse profectam (v. 'Studi itaL' II 4sq.); ita- 



XLVI PRAEFATIO. 

que varia temptaverunt , ut rem explicarent, quae omnia 
referre et longum est et supervacaneum, cum diligentissi- 
mam habeamus Sabbadinii disputationem. Quem potissi- 
mum secutus sic mihi rem composui: genuinum Donati 
commentum in duorum excerptorum manus incidit, qui 
servato auctoris nomine scholia maximam partem plus 
minusve transformata in Terentianorum codicum margines 
transtulerunt. Procedente tempore evenit, ut variae adno- 
tationes diversae originis sive ab ipsis excerptoribus sive 
ab aliis adicerentur. Tum sexto saeculo nescio quis duo 
illa scholiormn corpora admodum aucta in unum cogere 
studuit atque rem ita instituit, ut primum singulos scho- 
liorum ordines binis columnis iuxta positis ex codicibus 
transcriberet, deinde Terentianorum versuum ordinem secutus 
confunderet; id quod ei non semper contigit. Simul com- 
missuras quam maxime occultare conatus est, ut unius et 
simplicis operis speciem efficeret; fortasse etiam alia non- 
nulla de suo addidit. Compilator vero ^cum per quattuor 
[vel quinque, scilicet Andr. Eun. Heaut. Ad. Hec; cf. supra 
§ 5, 1] fabulas id egisset sedulo, ut duos commentarios in 
unum concinnaret et contaminaret, in Phormionis H 3 ab- 
iecta subito industria integros posuit, primum alterum a 
V. 7 (nam huc usque contaminati sunt) ad v. 93, deinde 
alterum a v. 5 ad v. 93; dehinc autem quae sequuntur 
scholia usque ad finem fabulae, ea ita comparata sunt, 
ut unum commentarium adhiberi intellegas. Quare certum 
est Phormionis commentum fuisse ultimum, ad quod cum 
pervenisset compilator, fastidio concepto destituerit quam 
usque dederat operam' (Rabbow p. 331, qui quae in period. 
phil. Berolin. 1895, 427 exposui, non recte intellexisse 
videtur). Hinc igitur numerosissimae illae repetitiones, 
hinc saepenumero perturbatus scholiorum ordo, hinc porro 
mira illa ad Phorm. II 3 commenti forma^ hinc denique 
rarescentia ad Phorm. HI — Y scholia! 

lam si quaeritur, num fieri possit, ut aliqua ex parte 
genuinum Donati commentum ex hac scholiorum farragine 
eliciatur, equidem hoc non prorsum negaverim, sed res 



PRAEFATIO. XLVn 

mihi videtur esse admodum lubrica atque intricata. Quin 
ipse qui periculum fecit Sabbadini confiteri coactus est 
rem interdum esse meri arbitrii (^Stud. ital.' III 346; cf. 
etiam Leo in Mus. Rhen. XXXVIII 333). Itaque ne alio- 
rum praeoccuparem iudicium simulque ut aliquo modo 
viam praestruerem, satis habui ea quam indicaverunt 
Schopen, Teuber, Sabbadini ratione adhibita singulas ad- 
notationum glebas in quantum iustum ac necessarium visum 
est dissoluisse. Inclinatis autem litteris reddi ea inprimis 
volui, quibus integrum scholium in duas vel plures partes 
disiectum esse videbatur; hic illic etiam parva additamenta 
(cf. Andr. prol. 6^; 16^; 24-, 25^; I 1,1^ 2^; al.) eodem 
typorum genere exprimenda curavi. 

De Euanthio eiusque commentario Terentiano, de quo 
ambigunt viri doctissimi, v. commentatiunculam meam 
^Unters. z. lat. Scholienlitt.' c. I; de altero tractatu v. ean- 
dem et 'Studi ital.' V 303 sqq.; de praefationum singulai'i 
condicione cf. Smutnj (Diss. Yindob. VI) p. 100 sqq., Eab- 
bow p. 320 sqq. 

Quod attinet ad ipsam Terentianarum fabularum me- 
moriam, qualis exstat in commento nostro, rem esse iu- 
certissimam ex eis, quae de commenti origine exposuimus, 
facile quivis intelleget. Nam ut omittam scholiorum for- 
mam saepenumero ab excerptoribus esse mutatam, hoc vix 
credibile est etiam integra genuini commenti Donatei lem- 
mata in Terentianorum codicum margines esse translata. 
Immo veri est simillimum singula scholia variis notis 
cum iis ad quae pertinebant poetae verbis coniuncta fuisse; 
deinde eum qui scholia descripsit, ut unum corpus efficeret, 
praefixisse ea comici verba, quibus eadem quae scholio 
nota adscripta erat. Hinc factum, ut haud raro falsa 
scholiis lemmata praeponerentur — quae additis f f signi- 
fic-avi — ; hinc porro factum, ut lemmata modo hanc modo 
hanc Terentiani textus recensionem sequerentur; hinc deni- 
que factum, ut interdum aliam in leramate, aliam in ipso 
scholio Terenti memoriam inveniremus (cf. 'Studi ital.' 
in 335sq.; 341 sq.; 358sqq.). Quae si reputaverimus. 



XLVIIl 



PRAEFATIO. 



facile concedemus ex lemmatis de ea quam ipse Donatus 
secutus sit textus recensione nihil certi colligi posse, 
quippe quae nihil indicent nisi quae fuerit in iis, quibus 
olim scholia adscripta erant libris Terentianis textus con- 
dicio; quos libros intra IV et VI saeculum collocandos 
esse per se patet. Maiorem fidem habent ea, quae ex 
ipsis scholiis eliciuntur, quamquam ne hic quidem de 
Donatea origine satis constat; praeterea non neglegendum 
ex memoria scholiastam afferre potuisse poetae verba. 
Sed haec monuisse sufficiat, nam si ad singula nunc de- 
scendere vellem, vereor ne terminos huius praefationis 
longe excederem. Attamen pauca videntur esse addenda. 
In codicibus enim Donatei commenti saepius singulis scaenis 
personarum notae praepositae sunt, quae quin ex illis de 
quibus supra dictum est libris Terentianis derivatae sint, 
vix potest dubitari: quas integras referre e re visum est. 



Andria 

I 2 DAVVS SIMO A, SIMO T 

3 DAvvs ATC 

4 (Mysis? A) 

5 Misis A 

II 1 CARIN9 BIRRIA PAMPHILVS 

AT 

2 DAVVS CHARINVS PAPhlLVS 

AT 

3 Pamphilus dauus AT 

4 Simo dauus • pamphilvs 
AT 

5 BVRRiA ET iDE • A^ (tres 
add.) T 

III 1 MISIS • DAVVS SIMO LESBIA ^4, 

(m-s-d-l-) T 

2 lesbia simo • davvs A 

3 SIMOON • REMIS A 

4 DAvvs Simo AT 

5 Pamphilus • Dauus • AT 

IV 1 CHARINVS PAMPhlLVS DAVVS 

AT 

2 MISIS pamphilvs charinvs 

DAVVS AT 

3 Misis A 



4 chremes misis • davvs AT 

5 crigo mysis • davvs ^-1, 
(crito) T 

V 1 siMO chremes ^, Chremes 
Senex Simo Senex T 

2 DAWS • chremes simo dro- 
MO A 

3 PAMPhlLVS • SIMO • CHRE- 
MES A 

4 CRITO SIMO PAPHILVS A 

5 chARINgPAMPHILVSDAVVS^ 

6 DAVVS PAPHILVS CHREMES A^ 

dauus pan • cre • B, da- 
uus panphilus carinus T 
Eunuchus 
I 1 Phaedria Parmeno T 

2 Tais PZoh: (!) par • T 
(II 1 — in 1 nihil apud Sabha- 

dinium adnotatum , sed 
quin exstent non duhium) 
III 2 Tais Traso gnato Par- 
meno Pythias T 

3 Chremes Pithias T 

4 Antipho T 

o Cherea Anthifo T 



PRAEFATIO. XLIX 


Eunuchus 


Phormio 


IV 1 doris T 


I 3 ANTIPHO PHEDRIA jR 


•2 phedria T 


4 GETA ANTIPHO PHEDRAA R 


8 Phitias dorias phedria T 


II 1 DEMIPHO SENEX R 


4 phedria pithias T 


2 PHORMIO B 


5 Chremes pithias T 


4 DEMIPHO i? 


G Tais pithias Cremes T 


III 1 ANTIpho B 


7 Traso Gnato Cremes 


2 phEDRIA B 


Thais T 


IV 1 DEMipho chrcMEs B 


V 1 Tais Phitias T 


3 ANTipho B 


2 Chaerea phitias Thais T 


V 1 SOpRONIA B 


Adelphoe 


3 DEMIPHO B 


I 1 MICIO SENEX A 


9 NASISTRATA B 


Hecyra 




I 1 philotis syrus parmeno C 


E codice V neque a Wissowa 


IV 1 mirrina phidippus B 


neque a Sabbadinio quicquam 


2 sostrata pamphilus B 


enotatum est; cur deteriores 


V 1 bachis laches B 


libros neglexerim, non est quod 


2 phidippuslachesbachis^ 


demonstrem. 



Deinde alia res cominemoranda : interdum enim scaena- 
rum distributio in codicibus commenti nostri diflfert ab 
ea, quam Terenti libri testantur. Novae scaenae initium 
apparet Andi'. IV 3, 7; Eun. V 4, 21; Hec. lU 1, 38; Phorm. 
III 3,7; econtra nova scaena non indicata est Ad. V 5 
(sic V deU)', Ad. V 8 {sic 0); Ad. V 9; Hec. IV 3 {sic C); 
Phorm. m 3, 1; Phorm. IV 2; Phorm. V 7. Ad Phorm. 
ni 3, 1 et 7 res ni fallor librario tribuenda est, qui a 
QViD FACiAM vcrsus primi aberravit ad qvid faciam versus 
septimi. Cf. etiam Rabbow p. 335. 



lam cum ad finem pervenerim, restat ut gratias agam 
inprimis Georgio Wissowa, qui cum me in Donati com- 
mentum operam studiumque confen-e comperisset, non 
modo quod olim ceperat novae editionis parandae con- 
silium deposuit, verum etiam quas ipse confecerat colla- 
tiones humanissime mihi concessit; eodem intercedente 
factum est, ut Schopeni et Reifferscheidii schedae amplissi- 
mae ab huius uxore comiter mihi traderentur. Deinde 
gratissimo profiteor animo, quantum debeam liberalitati 

Donati comm. rec, Wessner. d 



L PRAEFATIO. 

eorum, quorum curae commissae sunt bibliothecae Ber- 
nensis, Dresdensis, Florentinae et Laurentiana et Ric- 
cardiana, Gottingensis , lenensis, Leidensis, Oxonienses et 
Bodleiana et Lincolniensis, Parisiensis. Nec possum reti- 
cere, quantam apud me gratiam inierint qui et re et 
consilio benigne me adiuverunt viri doctissimi H. Grraeven, 
E. Hirzel, Ch. Hoeing, R. Kauer, I. Kurth, W. M. Lindsay, 
P. Rabbow, E. Rostagno, R. Sabbadini, Fr. Spiro, M. Warren. 
Quantum vero me obstrinxerint sibi viri humanissimi 
semperque erga me benevolentissimi Georgius Goetz et 
Fridericus Schoell, qui plagulas corrigendas susceperunt, 
saepissime dubitationes aut moverunt aut removerunt, per- 
multa felici coniectura restituerunt, vix possum proloqui. 

Scr. ad Bremae portum KaL Febr. 

P. w. 



YITA TERENTI 



)onati comm. rec. Wessner. 



A = cod. Paris. lat. 7920 s. XI {correcturae , uhi nihil adnota- 

tum, a man. 1). 

J5 = cod. Vatic. Regin. lat. 1595 s. XIH {inc. Andria II 1, 21; 

V. praef.). 

r=cod. Vatic. lat. 2905 s. XV (y. praef.). 

C = cod. Oxon. Bodleian. Canon. lat. 95 s. XV {inc. Euanth. I 2). 

F=cod. Florent. Marucell. C 224 s. XV. 

F= cod. Vatic. Regin. lat. 1496 s. XV {Utterae incUnatae = 

man. 2 inrasura; v.praef). 



D = cod. Dresd. Dc. 132 s. XV. 
L = cod. Leid. Voss. lat. Q. 24 s. XV. 
P = cod. Paris. lat. 7921 s. XV. 
deU. = DLP. 

M=coA. Cesen. Malatest. XXII. 11. V s. XV {man. 4 Graeca 

suppl). 



schol. B emb. = scholisi marginalia cod.Vatic. lat. 3226 Terenti. 
„ Vatic. = „ „ „ Vatic. lat. 3868 „ 

„ Victor.= „ „ „ Laur.XXXVin24 „ 

„ Paris. = „ „ „ Paris. lat. 7899 



ed. pr. = editio princeps Veneta s. a. (Vindelini Spirensis) 
Calph. = „ Calphurnii Taruisiana 1477. 



Steph. 
Lindenbr. = 
Westerh. = 
Klotz = 



Rob. Stephani Parisina 1536. 
Frid. Lindenbrogii Francofurt. 1623. 
A. H. "Westerhovii Hagana 1726. 
R. Klotzii Lipsiensis 1838. 



W. = Wessner. 
i' * * * lacunam significat. 



1 Publius Terentius Afer Carthagine natus seruiuit 
Eomae Terentio Lucano senatori, a quo ob ingenium et 
formam non institutus modo liberaliter, sed et mature 
manu missus est. quidam captum esse existimant: quod 
fieri nullo modo potuisse Fenestella docet, cum inter 5 
finem secundi Punici belli et initium tertii <(et> natus sit 
et mortuus: nec, si a Numidis uel Gaetulis captus sit, ad 
ducem Romanum peruenire potuisse nuUo commercio inter 
Italicos et Afros nisi post deletam Carthaginem coepto. 

2 Hic cum multis nobilibus familiariter uixit, sed 10 
maxime cum Scipione Africano et C. Laelio, quibus etiam 
corporis gratia conciliatus existimatur: quod et ipsum 
Fenestella arguit contendens utroque maiorem natu fuisse, 
quamuis et Nepos aequales omnes fuisse tradat et Por- 
cius suspicionem de consuetudine per haec faciat 15 

1 Publius] P. V I terrentius T \ aifer A \ cartagine AT, 
Kartagine F \ seruit A \\ 2 terretio T \ senatore A, senatori/// 
(i ex e corr.) T \ ob genium T \ non et formam F || 3 et] 
etiam V \ matur^ A \\ 4 est om. T \ quidem A, quidam (a in 
ras.) r|| 5 in fine rj^F|| 6 et initium tertii hic om. V \ tercii 

A, tecii T | et add. Bitschl \ sit] est A TF || 7 et <initio ter- 
iiiy mortuus F | ne si T, n .F | animidis A \ uel Schoell: et 
codd. I getulis TF, gentulis F, geturis A \ sic F \ ad — po- 
tuisse (adducere romanum potuisse peruenire F)] ad domi- 
num Romanum peruenire potuisse Gronov (Mitschl, Fleckeisen, 
Dziatzko), adduci Romam ibique uenire potuisse Schopen 
{jReiffersch.) , adductum Romam uenire potuisse Mommsen || 
8 commertio T, comertio F \\ 9 italiquos A, italos F | carta- 
ginem AT, Kartaginem F \ cepto codd. \\ 10 nobilibus ex no- 
minibus corr. A \\ 11 C.] cum TFV \ lelio TF \\ 12 concilla- 
tus F I et] ex A \\ 13 maiorem natus A, natu maiorem F || 

cor. 

14 et] ex A, et (sscr. m. 2) V \ equales A T \ tradit TFV \ et 
om. F I poi-tius AF, potius T || 15 faciet F 

1* 



4 DONATI COMMENTVM 

^duin lasciuiam nobilium et laudes fucosas petit, 
dum Africani uocem diuinam inhiat auidis auribus, 
dum ad Philum se cenitare et Laelium pulchrum putat, 
dum [se amari ab his credit] in Albanum crebro rapi- 

tur ob florem aetatis suae: 5 
suis postlatis rebus ad summam inopiam redactus est. 
itaque ex conspectu omnium <(ubi> abit Graeciae in 

terram ultimam, 
mortuust Stymphali, Arcadiae <(in)> oppido. nil P<(ublio)> 
Scipio <(tum)> profuit, nil Laelius, nil Furius, lo 

tres per id tempus qui agitabant nobiles facillime: 
eorum ille opera ne domum quidem habuit conducticiam, 
saltem ut esset quo referret obitum domini seruulus.' 
3 Scripsit comoedias sex, ex quibus primam Andriam 
cum aedilibus daret, iussus ante Caecilio recitare ad ce- 15 
nantem cum uenisset, dicitur initium quidem fabulae, 

1 lasciuam A^ lasciuias T | fucosas (fuscosas V) laudes 
TFV\\ 2 uocem diumsim. Miiretus : uoce diuina FV, (-na///) T, 
uoce dum & A \ inhiat] inh///////// (inhyat suppl. m. rec.) T, in 
huius & A I ///uidis (a suppl. m. rec.) auribus T, auribus aui- 
dis V II 3 Philum Both: fixum A, furium TFV | se om. V \ 
centare A, coenitare V \ lelium A T, Lelius F \ putat pulchrum 
(pulcrum T) TFV \\ 4 se — credit (credat A) secl. Mitschl \ 
crebro in albanum (-nis F) rapit^' (rapi TFV) codd., corr. 
Ritschl p 5 ob] ad i^F || 6 suis postlatis Ritschl: post sublatis 
A, ipsus sublatis TFV || 7 ex] e TV, om. F | ubi add. Bergk \ 
abit] abiit TFV \ Graeciae in terrara Bothe: greciam in ter- 
ram codd.-, in Graeciam terram Scaliger {Bitschl) || 9 mortuus 
est infalo J., mortuus est in phalo TFV, corr. Bergk; mor- 
tuos Stymphalist Bitschl \ archadiae codd. \ in add. Both | 
opido AT\ nichil A, nihil TFV J Publio Bitschl. P. codd. || 

10 tum add. Dziatzkc \ <^ei> profuit J., profuit in mg. F\ oyn. 
TF I nil] nihil illi A, nihil ei TFV \ lelius ATF \ nihil 
codd. I Furius tres] fimmiftrof (Furius Tres in mg. Daniel) A\\ 

11 id Wolf: idem codd. \ facillim§ A || 12 operam TFV \ ha- 
buit] fi abuit A \ conducciciam A, conductuciam T, conducti- 
tiam i^^F II 13 obitus F \ seruulo A \\ 14 comedias ATF \\ 
15 edilibus F, edibus T \ Caecilio Hieron.: caerio J., cerio 
TFV I recitare — contemptiore] ore A \ coenantem F, cenante 
T, (coen-) F || 16 dicitur Mommsen: dictus est F, dictum est 
TF\ initium Calph.: initio TFV 



I 



VITA TERENTI 2—4. 5 

quod erat contemptiore uestitu, subsellio iuxta lectulum 
esidens legisse, post paucos uero uersus inuitatus ut ac- 
cumberet cenasse una, dein cetera percucurrisse non sine 
magna Caecilii admiratione. et hanc autem et quinque 
reliquas aequaliter populo probauit, quamuis Volcatius 5 
<]in^ dinumeratione omnium ita scribat 

^sumetur Hecyra sexta, exilis fabula'. 
Eunucbus quidem bis die acta est meruitque pretium, 
quantum nulla antea cuiusquam comoedia, id est octo 
milia nummorum. propterea summa quoque titulo ascri- 10 
bitur. <^* * * * *^ nam Adelphorum principium Varro 
etiam praefert principio Menandri. 

4 Non obscura fama est adiutum Terentium in scriptis 
a Laelio et Scipione, eamque ipse auxit numquam nisi 
leuiter refutare conatus, ut in prologo Adelphorum (i5 15 

"^nam quod isti dicunt maleuoli, homines nobiles 

hunc adiutare assidueque una scribere: 

quod illi maledictum uehemens esse existimant, 

eam laudem hic ducit maximam, quom illis placet, 20 



1 contemptio F \ lectum V 1| 2 uersus <^lac. 3 — 4 litt.y A \ 

inuitatus] incitauit A \ 3 c§nasse F., coenasse V \ deinde 
TFV I caetera FY \ percurrisse i^F |1 4 magna om. F \ caerii 
A, cerii TFV \ adminitione T |1 5 equaliter AT \ uolcatius 
F, uulcatius ATF\ 6 in dinumeratione Schopen {JRitschT): de- 
numeratione A, de enumeratione TV, de enunctiatione F \ 
ita scribit in mg. V \ 7 sumeretur T, sumeret F \ h§c ira 
JL, hechirra TF \ exilis Bergk : ex his codd. \ 8 die] deinceps 
Bitschl 1 precium A \ 9 quanta T \ cuiusque A TF \ comedia 
ATF 1 id est del. Bitschl \ 11 lac. sign. Wolf \ 12 prefert 

A., profert V \ menandri (i ex o corr.) A \ 14 lelio TF | ,ci- 
pione A \ eamque Schopen: namque J., eandemque TFV || 

tu 

15 refutare] se tutare TF, se ditari {corr. m. 2) V\ refutare 
<eam> Dziatzko \ conatur TV \ 17 ipsi ATF \ maliuoli 
TFV II 18 hunc] eum Terenti codd. et Don. Ad. prol. 16 \\ 
19 uehe mens (h ex r corr) A \ 20 hinc F \ duxit F, dux T \ 
quom] quod codc^. | placeat TF 



6 DONATI COMMENTVM 

qui uobis uniuersis et populo placent, 
quorum opera in bello, in otio, in negotio 
suo quisque tempore usus est sine superbia.' 
uidetur autem leuius <^se)> defendisse, quia sciebat et 
Laelio et Scipioni non ingratam esse hanc opinionem, 5 
quae tum magis et usque ad posteriora tempora ualuit. 
C. Memmius in oratione pro se ait ^P. Africanus, qui a 
Terentio personam mutuatus, quae domi luserat ipse, no- 
mine illius in scaenam detulit.' Nepos auctore certo com- 
perisse se ait C. Laelium quondam in Puteolano kalendis 10 
Martiis admonitum ab uxore, temperius ut discumberet, 
petisse ab ea ne interpellaretur seroque tandem ingres- 
sum triclinium dixisse non saepe in scribendo magis sibi 
successisse, deinde rogatum ut scripta illa proferret, pro- 
nuntiasse uersus, qui sunt in Heautontimorumeno (JF 4, l) 15 

^satis pol proterue me Syri promissa huc induxerunt.' 
Santra Terentium existimat, si modo in scribendo adiu- 
toribus indiguerit, non tam Scipione et Laelio uti po- 



1 qui] quid A, quod (?) F \ uobis ojn. TF || 2 ocio F ' 
3 quasque A \ tempore usus est] usus est tempore F, usus 
est ^TjP II 4 leuius se Bitschl: se leuius in rds. F^, laelius 
autem A, lelius TF \ solebat F \ et Laelio et Scipioni Fleck- 
eisen: ex laeliio ex scipionis A, et lelii et scipionis TFV [| 
6 que A \ tum Bitschl : tamen codd. \ et om. F\\7 C • memius 
A, Q Memius T, Q. Memmius FV \ pro se ait] pro se A 
{Schopen, Ritschl) \ qui a F, {ex quia corr.) F, quia AT; in- 
quit a Schopen {Ritschl) \\ 8 terrentio T \ mutuans F \ qug 
Aemulus erat ipse A \\ 9 cenam AT, coenam F, scoenam V \ 

c 
cerio V \\ 10 C.] Q. TF, Q- {corr. m. 2) V \ lelium TF \ qdam 
(d in ras.) T \ putetlano J., putelano TF \ kalendis] kt F, 
Hijs jPjl 11 martis A \ temporius (0 ex e corr) F | ut] et T | 
discumbere i^ || 12 petiisse TFV\ interpellaret J., interpelle- 
retur JP, interpollaretur F | seroque] serius TFV \ ingressus 
TFV II 13 sepe////// (ad eras.) T || 14 successisse {ex corr. F^) 
sibi TFV 1 illi F \ <....> pronunctiasse F |1 15 ine autonti 
monumeno A, in eutontum T, in eutontiam F, in eautentu- 
merumenos F|| 16 siri TF \ huc (u ex u corr.) T || 17 Santra 
Erasmus: satra AFV, sacra T \ terentius F, terrentium T \ 
exist (!) T I modo in ras. V^ \ auditoribus F \\ 18 lelio TF 



i 
I 



VITA TERENTI 4. 5. 7 

tuisse, qui tunc adulescentuli fuerint, quam C. Sulpicio 
Gallo, homine docto et quo consule Megalensibus ludis 
initium fabularum dandarum fecerit, uel Q. Fabio Labeone 
et M. Popillio, consulari utroque ac poeta. ideo ipsum 
non iuuenes designare, qui se adiuuare dicantur, sed ui- ,5 
ros, quorum operam et in bello et in otio et in negotio 
populus sit expertus. 

5 Post editas <^sex> comoedias, nondum quintum at- 
que uicesimum egressus annum, animi causa et uitandae 
opinionis, qua uidebatur aliena pro suis edere, seu per- lo 
cipiendi Graecorum instituta moresque, quos non perinde 
exprimeret in scriptis, egressus <(ui'be> est neque amplius 
rediit. de morte eius Volcatius sic tradit 

^sed ut Afer populo sex dedit comoedias, 
iter hinc in Asiam fecit. <(in)> nauem ut semel i5 

conscendit, uisus numquam est: sic uita uacat.' 
Q. Cosconius redeuntem e Graecia perisse in mari dicit 

1 qui — fuere sscr. F' J adolescentuli F V \ fuerint Ritschl\\ 
fuef A, fuere TFV \ C.] Q. TF, Q. quam F \ sulpitio A TV : 
2 homine T \ et quo consule Megalensibus Bitschl: et cuius 
(qui F) consularibus (-laminibus F) codd. || 3 Cecerit(!) F \ 
uel] idem F \ Q.] quinto A \ labiene A, labione TF \\ 4 M.] 
ma. F, m/ll T \ V o^iWio Muretus: popillo J., popilio TF, pom- 
pilio F I ac] et F | ideo] deo J. || 5 designare sscr. F* | adiu- 
uaret TF\ dicantur Bitschl: dicuntur AT, dicunt JP, diceren- 
tur in ras. V^ \\ 6 ocio JP 1| 8 §ditas F \ sex add. Baehrens \ co- 
medias A TF \ nondum] non iam F, lac. 6 litt. T, om. V || 9 in- 
cesimum A^ uigesimum T, trigesimus JP, XXX F | ingressus 
Bitschl I animi om. TFV \ et uitandae] ^ (= et) uitande A, 
euitandae F, -de TF; seu uita.ndsie Dziatzko || 10 qua Hahus: 
qui J., quia TFV\ aedere F \ percipiendi dett.: percipienda 
ATF, ad percipienda F|| 11 grecorum AT \ institua T\ non 
om. TFV II 12 urbe add. Muretus; an in Graeciam <^pro- 
fectus^ est.? | amilius F \\ 13 redite A \ uulcatius ATF \\ 
14 dedit comedias TF, comedias ded. J. || 15 ite hinc in asia 
faecit A, inte/// hinc in slsI/IIH fec (inter et asiam suppl. m. 
rec.) T I <(in^ nauem ut Schoell: nauem (-im TFV) ut (cum V) 
codd.; ut nauem Buecheler., nauem autem ut Bitschl || 16 coscen- 
dit F I nusquam F j] 17 Quintus A \ cscontius T, is Contius F^ 
cossentius F | grecia TF \ periisse TF V \ mari] sinu Leuca- 
diae hic ins. Fleckeisen; cf. infra \ dicitur JP, om. A 



8 DONATI COMMENTVM 

cum [C et VIII] fabulis conuersis a Menandro; ceteri 
mortuum esse in Arcadia Stymphali "f siue Leucadiae f 
tradunt Cn. Comelio Dolabella M. Fuluio Nobiliore con- 
sulibus morbo implicitum aut ex dolore ac taedio amis- . 
sarum sarcinarum, quas in naue praemiserat, ac simul 5 
fabularum, quas nouas fecerat. 

6 Fuisse dicitur mediocri statura, gracili corpore, co- 
lore fusco. reliquit filiam, quae post equiti Romano nupsit, 
item hortulos XX iugerum uia Appia ad Martis [uillam]. 
quo magis miror Porcium scribere 10 

^Scipio nil profuit, nil Laelius, nil Furius, 
tres per id tempus qui agitabant nobiles facillime: 
eorum ille opera ne domum quidem habuit conducticiam, 
saltem ut esset quo referret obitum domini seruulus.' 

7 Hunc Afranius quidem omnibus comicis praefert 15 
scribens in Compitalibus (Rihh. com} fr. 2) 

^Terenti num similem dicetis quempiam?' 
Volcatius autem non solum Naeuio et Plauto et Caecilio, 



1 cu • C • & VIII- AV, cum centum et octo TF-^ cum (C 
et VIII del) BitscU; cf. Gell XVII 4, 4 | a] e F | caeteri^FI 
2 esse — Cornelio om. F \ archadia ATV \ <(in)> stymphali F | 
siue leucadie A, sinu leucadie T, (-diae) F || 3 Cn.] c-n-^, 

Q 
gn. T I dolobella TF | M.] in- ^, et _M. {sscr. m. 2) V \ nobi- 
lior F I cons F, consunts A || 4 implicitam A \ aut ex Schoell: 
ac ex A, acri rell. \ tedio A TF \\ 5 sarcinarum] satirarum 1\ 
satyrarum FV \ quas {in quos corr. m. rec.) T \ nauem A., na- 
uim T V, naui F, corr. Eitschl |1 7 corpore om. F \\ 8 reliquid 
^l T I que -P I post om. TFV \ Romano] r. F 1| 9 ortulos TFV\ 
uillam secl. Schopen \\ 10 portium ATF \\ 11 nil 1. et 2.] ni- 
chil A, nihil TF\ lelius TFV, ledius A | nil F, om.ATF'^ 

12 tres — facillime del. JRitschl \ idem codd. \ facilime 1 \\ 

13 operam Ti^F| ne"domum"quidem Fl conductitiam FV \ 

14 saltem — seruulus del. Bitschl \ esse F \ referet A, refert 
F 1 domini om. F \\ 15 aframus A \ praeferri TFV \\ 16 com- 
potalibus T II 17 terentii A, terrentio T, terentio F, om. F \ 
num Buecheler: non A, in mg. V^, om. TF \ dicetis JBuecheler: 
dicens codd.\ dicent BihbecJc | quepiam A \\ 18 uulcatius TF, 
uulcanus A \ neuio codd. \ ex plauto ex A \ cecilio F, ce- 
lio AT 



VITA TERENTI 5—9. 9 

sed Licinio quoque et Atilio postponit {cf. Gellius XV ^4). 

Cicero in Limone hactenus laudat 

Hu quoque, qui solus lecto sermone, Terenti, 
conuersum expressumque Latina uoce Menandrum 
in medium nobis sedatis motibus effers, 
quiddam come loquens atque onmia dulcia dicens/ 

item C. Caesar 

^tu quoque, tu in summis, o dimidiate Menander, 
poneris, et merito, puri sermonis amator. 
lenibus atque utinam scriptis adiuncta foret uis, 
comica ut aequato uirtus polleret honore 
cum Graecis neue hac despectus parte iaceres! 
unum hoc maceror ac doleo tibi deesse, Terenti.' 



8 Haec Suetonius Tranquillus. nam duos Terentios 
poetas fuisse scribit Maecius, quorum alter Fregellanus 15 
fuerit Terentius Libo, alter libertinus Terentius, Afer 
patria, de quo nunc loquimur. 

9 Scipionis fabulas edidisse Terentium 'J^Vallegius in 
actione ait 



1 licimo] liuio TFV \ actilio TF, accilio V || 3 ter- 
renti T \\ 4 conuersus expressus qu§ i^ || 5 in medium nobis] 
in dium F^ medium T, in medium certe V \ motibus Barth: 
uocibus codd. \ effert F \\ 6 qui^dam A, quid quod TFV | lo- 
ques F \ ac TFV \ omnia] 6 F | dicens] miscens Ritschl \\ 
7 item om. TFV \ G. TF \ cesar AT \\ 8 tu in summisso.<^ 
dinudiate A, non tam summisso (dimisso T, submisso F) di- 
midietate (dimed- jP) TFV, corr. Steph. \\ 9 ponderis (d in n 
corr. ut uid. m. 1) A || 10 adiucta T || 11 ut om. T \ equato 
ATl 12 grecis T \ neue Roth: neque codd. \ despectus Calph.: 
despecta ex (ex V) codd. \ iacens jP |1 13 maceroy . audoleo A \ 
deesse TV, decesse F, dere A \ terrenti T || 14 hec T \ terren- 
ios poetas T, terentias poetas A^ poetas terentios F 1| 15 mae- 
tius J., metius TFV \ flagellanus AT, flegellanus F H 16 ter- 
rentius libo T \ Terentius 2. om. T H 18 fabulas (s m. 2) F, fa- 
bulis T I aedidisse F \ terentius F V, terrentius T \ uallegius 
(le del. m. rec. in A) codd. ; Volcacius Buecheler {olim. Vagellius ; 
sic etiam Bibbeck et Schanz) \ in actione] natione TFV 



10 DONATI CQMMENTVM. VITA TERENTI 10. 

Hnae, <(Terenti^, quae uocantur fabulae, 
cuiae sunt? non has, iura qui populis dabat, 
summo <^ille)> honore affectus fecit fabulas?' 
10 Duae ab ApoIIodoro translatae esse dicuntur co- 

mico, Phormio et Hecyra, quattuor reliquae a Menandro. 

ex quibus magno successu et pretio stetit Eunuchus fa- 

bula, Hecjra saepe exclusa uix acta est. 

1 tuae Windischmann : hae AFV, he T \ Terenti add. 
Fleckeisen i quae T || 2 cui§ A^ cuie F, cuiue F, siue T \ iura 
qui Eitschl: qui iura codd. | populis Bitschl: populis retentibus 
(u et retentibus del., in mg. terentius adscr. DanieT) A., popu- 
lis recensentibus TF V \\ 3 ille add. Bitschl H 4 due T \ trans- 
late A T \ dicuntur] * * * i^ j coniico] caricio {uel -tio) Vita 
Ambros.; Carystio Havet \\ 5 formio T \ et hechirra F, et 
echirra TF, ekyra A \ relique A \\ 6 successu magno F \ pre- 
cio A I euimcus F \\ 7 haec ira A, hec echirra T, hec echira 
F, haec hechirra F \ sepe A \ Sita, A 



EVANTHIVS 

DE FABVLA 



EXCERPTA DE COMOEDIA 



<EVANTHIVS DE FABVLA) 

1 1 Initium tragoediae et comoediae a rebus diuinis 
est incohatum, quibus pro fructibus uota soluentes opera- 
bantur antiqui. 

2 namque incensis iam altaribus et admoto hirco id 
genus carminis, quod sacer chorus reddebat Libero patri, 5 
tragoedia dicebatur: uel ccTtb tov tQccyov xat rijg w(5'^$, 
hoc est ab hirco hoste uinearum et a cantilena — cuius 
ipsius rei etiam apud Vergilium (Geo. II 380 sq.) plena 
fit mentio — , uel quod hirco donabatur eius carminis 
poeta, uel quod uter eius musti plenus sollemne prae- 10 
mium cantatoribus fuerat, uel quod ora sua faecibus per- 
linebant scaenici ante usum personarum ab Aeschjlo re- 
pertum; faeces enim Graece dicuntur xQvysg. et his quidem 
causis tragoediae nomen inuentum est. 

3 at uero nondum coactis in urbem Atheniensibus, 15 
cum Apollini Nofilu) uel ^AyvLuCo), id est pastorum uico- 

1 Initium — 6 tragoedia desunt in C \ tragredie T | come- 
di§ A II 2 est incoatum A, ex inchoatum T || 4 ammoto V \ 
hyrco A \\ 6 uel ^HO ■ TOY • TP^rOYKM • THC OAHC A, uel 
ccTtb tov tqaayov F, ******** T, uel ****** 2^, unde 
^anb tov tgdyov {in mg. xat trjg • Srig) nomen accepit^ {suppl. 
m. 3)C\\7 est oin. A \ eius TFC \\ 8 etiam rei C, rei est F j 
plena A \\ 9 sit TC \ hyrco A, <(ab> hyrco F || 10 quod 
om. F I sollempne A, solenne F || 11 cantoribus V \ per- 
linibant V \\ 12 signici A, senici T \ escilo J., eschilo rell. \ 
refertum T \\ 13 foeces A, feces (c ex r m. 2) C \ dicuntur 
triges AF, dicuntur Iles T, iles dicuntur V, dicuntur C \ et] 
ex? j his om. C \\ 14 <(de> causis Schopen \ est <-g- ****)>(7|| 
15 uera A \ athenirasibus A \\ 16 apollinis F \ nomio ATCV^ 
nomine F\ uel 'Ayviai(p Schopen: uel ^FY(\0G) J., om. rell. \ 
id est his A \ uicorumue Schopen: uiciaorum A, uicinorumue 
(-que V) rell. 



14 DONATI COMMENTVM 

rumue praesidi deo, instructis aris in honorem diuinae rei 
circum Atticae uicos uillas pagos et compita festiuum 
carmen sollemniter cantaretur, ciTtb r&v %co^wv Tial ti]g 
adrjg comoedia uocitata est, ut opinor, a pagis et canti- 
lena composito nomine, uel anb tov ^cofid^eLv kcxI aSsLv, & 
quod est comessatum ire cantantes. quod appotis sollemni 
die uel amatorie lasciuientibus [clioris comicis] non ab- 
surdum est. 

4 itaque, ut rerum ita etiam temporum reperto ordine, 
tragoedia prior prolata esse cognoscitur. nam ut ab in- lo 
cultu ac feris moribus paulatim peruentum est ad man- 
suetudinem urbesque sunt conditae et uita mitior atque 
otiosa processit, ita res tragicae longe ante comicas in- 
uentae. 

5 quamuis igitur retro prisca uoluentibus reperiatur 15 
Thespis tragoediae primus inuentor et comoediae ueteris 
pater Eupolis cum Cratino Aristophaneque esse credatur, 
Homerus tamen, qui fere omnis poeticae largissimus fons 
est, etiam his carminibus exempla praebuit et uelut quan- 

1 praesidi om. A \ constructis TFCV | acris F \ diuine ^|| 
2 circum] ut cum F \ actice TFC^, (attic^ C^) \ uices A \ contia 
CF {corr. C^), contra T \ festiuium A, festum rell. \\ 3 sollempni- 

ter A, so/// lemt^^ C, solenditur T, solenniter (soU- F) FV | can- 
taret TFC, cantarent V \ ^nATCON • KCOMCON • Kd.1 • THCGOd.e 
A, i- ******** TFCV II 4 comoedia — 5 ccSslv om. T 
CF V I comedia A \\ 5 composcit nomine A \ ululCO • TOY; 
KGOM^^eiN • Kd^lN^eiN • ^ || 6 comessatu (comessatu T) mire 

(inire T, mirce F) codcl. \ appotis Leo: a potis TFV, apotis C, 
a poetis A \ soUempni J., solenni F, sollenni JP, soUendi Tj| 7 cho- 
ris (coris T) comicis secl. Leo || 10 prior] prioru A, om. rell.; 
primo ed. pr., primum Leo \ ab om. A \ incultu at feris C, in 
cultua conferes A \\ 11 prolatum est A \\ 12 urbeque T \ et oni. 
TFCV I uita canitior C \\ 13 tragicie-4 | anteq^^C || 15 retio T | 

uolentibus A \\ 16 Tespis TFC, thephis A \ tragoediae post 
inuentor F | comedi^ -^ II 17 gratino A, Clatino {corr. m. 2) C \ 
aristofaneque A, Aristhophoneque 0, aristophoneque T \ esse 
sscr. C I credantur V || 19 etiam] et C | his t (!) V \ quadam 
(quedam TFC) suorum (suam A) operum (opererum C) lege 
{om. T) codd., corr. Schopen 



EYANTHIVS I 3— H 2. 15 

dam suorum operum legem praescripsit: qui Iliadem ad 
instar tragoediae, Odyssiam ad imaginem comoediae fecisse 
monstratur. nam post illius tale tantumque documentum 
ab ingeniosissimis imitatoribus et digesta sunt in ordinem 
et diuisa cuncta, quae etiam tum temere scribebantur, ad- 5 
huc impolita atque in ipsis rudimentis hautquaquam, ut 
postea facta sunt, decora atque leuia. 

6 postquam demonstrandae originis causa de utrius- 
que generis initio diximus, quod necesse est iam dicamus, 
adeo ut ea, quae proprie de tragoedia dicenda sunt, titulo lo 
propositi nunc operis instantes in alia tempora differamus 
et de his fabulis iam loquamur, quas Terentius imitatus est. 

n 1 Comoedia fere uetus ut ipsa quoque olim tragoe- 
dia simplex carmen, quemadmodum iam diximus, fuit, quod 
chorus circa aras fumantes nunc spatiatus nunc consistens i5 
nunc reuoluens gyros cum tibicine concinebat. 

2 sed primo una persona est subducta cantatoribus, quae 
respondens altemis id est <^* * *^ choro locupletauit uaria- 
uitque rem musicam: tum altera, tum tertia, et ad postre- 
mum crescente numero per auctores diuersos personae, 20 
pallae, cotumi, socci et ceteri ornatus atque insignia scae- 

1 perscripsit FCV \ idiadem A, yliadem C \ ad om. T 
FCV \\ 2 istar F \ odissiam ATFC\ odisseam VC^ \ ad 
sscr. C I comedie A || 3 monstrat F \ cantumque F, tantum 
quod T I documentum om. T || 4 ab ingeniosissimii et mi- 
tatoribus T \\ 5 cuncta quae Leo; sunt ea quae ATFC^ que 
V II 6 radimentis F ; haud TFCV \ quamquam TFC\\ 
7 ac F I leuia dett.-. lenia ATFCV \\ 8 postquam — 9 dica- 
mus post 12 imitatus est in codd., transp. Leo || 9 dissimus (sic 
et 14) T II 10 adeo ut] atque V \ ea 07n. T | que/// T, om. F \ 
propria TC I de titulo {sscr. m. 2) F || 11 propositi {ex praep- 
corr. C, praep- F) operisue instantis TFCV j in aii» tempora 
{sscr. m. 2) V, in aliam horam i^ || 12 deis (ei in ras. m. rec.) T \ 
iam om. F \\ 13 feruetus A \ ut om. F \\ 14 fuit om. F || 15 fir- 
mantes F \ spaciatur A \ nunc consistens om. TFCV^ 16 gi- 
ros TFCV II 17 prim^ F \ subducta est TFCV\ cantoribus 
AV \ 18 id est (^vnoyiQivofi^vr^y Schoell; aftoi^aico? id est alter- 
nis ScJiopen \ coro T \ locuplectauit C \ uariantque A, uariat 
utque T \\ 20 auctores F, autores C, actores ^ || 21 conturni A \ 
<i5 socchi T, om. F \ scenicet A 



16 DONATI COMMENTYM 

nicorum reperta et ad hoc unicuique suus habitus: et ad 
ultimuin, qui primarum partium, qui secundarum tertia- 
rumque, <^qui)> quarti loci atque quinti actores essent, distri- 
butum et diuisa quinquepartito actu est tota fabula. 

3 quae tamen in ipsis ortus sui uelut quibusdam in- 5 
cunabulis et uixdum incipiens aQy^aict oicofimdla et stt' ovo- 
fKXTog dicta est: aQyala idcirco, quia nobis pro nuper cognitis 
uetus est, STt ovo^azog autem, quia inest in ea velut histo- 
rica fides uerae narrationis et denominatio ciuium, de quibus 
libere describebatur. 10 

4 etenim per priscos poetas non ut nunc ficta penitus 
argumenta, sed res gestae a ciuibus palam cum eorum 
saepe qui gesserant nomine decantabantur, idque ipsum 
suo tempore moribus multum profuit ciuitatis, cum unus 
quisque caueret culpam, ne spectaculo ceteris exstitisset et 15 
domestico probro. sed cum poetae licentius abuti stilo et 
passim laedere ex libidine coepissent plures bonos, ne 
quisquam in alterum carmen infame componeret lata lege 
siluerunt. 

5 et hinc deinde aliud genus fabulae id est satyra 20 



1 reperta ed. pr. (-te dett.): repetita ATFCV | et om. F\\ 
2 qui 2. del. Leo \ secundarum Leo: secundarum partium (par- 
tium F, * * * * F) codd. \\ 3 qui add. Beiff. \ atque] et ' F | 
quinti Beiff. : quintarum codd. {Leo) \ auctores A \ distributa 
TFCV 11 4 diuersa C \ quinquepartita TFCV \ actu Schoj^^en: 
actu A, acta V^FC\ del. V\ om. TC^ \ est om. F || 5 <in> 
quibusdam C \ incunabilis T, cunabulis A., amabilis F \\ 6 uix 
dicem C, uix digne V \ ^PXM^KOaMOOIAI^ 67 ePONOM^- 
TOC- A, ********** TFGV 11 7 archea ACV, archia T, 
archa F \ idcirco (0 ex a corr.) A | pernuper TC, parumper 
(in mg. uel per nuper m. 3) F H 8 uetus Dziatzko: uitiis (-ciis 
T) codd. I est om. TFCV \ eronomatof autem J., ****** 
aut TFCV I in ea (7 1 uelu A | istorica A, ystoria T \\ 9 ci- 
uium] omnium TFCV \ de sscr. C- \\ 11 per V \ nunc 
ficta poenitus A., non penitus ficta TFC, penitiis non ficta V\\ 
13 id quod ipsa TFCV \\ 14 ciuitatibus (-tibus V) codd. || 
15 cauerit culpa TFC \ nec F \\ 17 ne quam A \\ 18 crimen 
ATCVJ infamie TF, infami^ FC \ poneret TFCV \\ 
19 siluer 7I H 20 deinde in mg. C \ satira TC 



EVANTmVS n 2—7. 17 

sumpsit exordium, quae a satyris, quos in iocis semper 
ac petulantiis deos scimus esse, uocitata est, etsi <(alii)> 
aliunde nomen praue putant habere. haec satyra igitur 
eiusmodi fuit, ut in ea quamuis duro et uelut agresti 
ioco de uitiis ciuium, tamen sine ullo proprii nominis 5 
titulo, carmen esset. quod idem genus comoediae multis 
offuit poetis, cum in suspicionem potentibus ciuium uenissent, 
illorum facta descripsisse in peius ac deformasse genus stilo 
carminis. quod primus Lucilius nouo conscripsit modo, ut 
poesin inde fecisset, id est unius carminis plurimos libros. lo 

6 hoc igitur quod supra diximus malo coacti omittere 
satyram aliud genus carminis viav K(0(i(odLccv, hoc est nouam 
comoediam, repperere poetae, quae argumento communi 
magis et generaliter ad omnes homines, qui mediocribus 
fortunis agunt, pertineret et minus amaritudinis specta- i5 
toribus et eadem opera multum delectationis afferret, con- 
cinna argumento, consuetudini congrua, utilis sententiis, 
grata salibus, apta metro. 

7 ut igitur superiores illae suis quaeque celebrantur 
auctoribus, ita haec vicc Kcoficodicc cum multorum ante ac 20 

1 satiris TC \ in iocis] in locis CV^ in lotis T, in uocis 
{in mg. al. inlotos Daniel) A || 2 <(agrestibus^ ac V \ petu- 
lantes codd., corr. Leo \ uocitata (m mg. uel initiata m. 2) V \ 
et" C I alii post putant add. F {transp. W.), om. rell. \\ 3 ha- 
bere F, om. rell. \ hoc i^, haec <(quae^ V \ satira TC \ igitur] 
dicitur TFCV \\ 5 ioco] modo TFCV \ nomine TC \\ 6 esse 
C I item {in mg. ipsum m. 2) F, ita F j multus A || 7 obfuit 
TFCV I in om. F \ suspicationem F \ ciuium] ciuibus TF 
CV {Beiff.) I uenisset T \\ 8 rescripsisse TCV., scripsisse F \ 
in 

et C* I in — deformasse om. F |1 9 primo TFCV \ Lucil- 
iius TC., Lutilius F || 10 poesim F, poesi T || 11 ammittere 
F II 12 satiram ATC \ ■ nean • KOOMCjOIAId^N A, ******* 
TFCV I nouas comedias C |I 13 reperiere TF., reperiere C, 
reperirentur A j| 14 generale F \ qui A., sscr. F-, om. TFC\\ 
15 pei-tinet^' A \\ 16 et o?w. T \ inultu A \ dilectationis F, 
dilectionis OF, diltoTs T || 17 sententius A, smis T \\ 19 igitur] 
dicitur TFCV : illa F \ celebrabantur CV, -bant F \\ 20 • ne- 
^N ■ KWMCOIAId^ A, ****** FV, om. TC \ ante hac codd., 
corr. Schu^ien 

Donati comm. rec. Wessner. "2 



18 DONATI COMMENTVM 

postea, tuin praecipue Menandri Terentique est. de qua 
cum multa dicenda sint, sat erit tamen uelut admonendi 
lectoris causa quod de arte comica in ueterum cartis reti- 
netur exponere. 

m 1 Comoedia uetus ab initio chorus fuit paulatim- 5 
que personarum numero in quinque actus processit. ita 
paulatim uelut attrito atque extenuato choro ad nouam 
comoediam sic peruenit, ut in ea non modo non indu- 
catur choms, sed ne locus quidem ullus iam relinquatur 
choro. nam postquam otioso tempore fastidiosior spec- 10 
tator effectus est et tum, cum ad cantatores ab actoribus 
fabula transiebat, consurgere et abire coepit, res admonuit 
poetas, ut primo quidem choros tollerent locimi eis relin- 
quentes, ut Menander fecit hac de causa, non ut alii exi- 
stimant alia. postremo ne locum quidem reliquerunt, quod 15 
Latini fecerunt comici, unde apud illos dirimere actus 
quinquepartitos difficile est. 

2 tum etiam Graeci prologos non habent more nostro- 
rum, quos Latini habent. deinde d^eovg ccTcb (iriiaviig, id est 
deos argumentis narrandis machinatos, ceteri Latini ad 20 



1 -que est om. F \\ 2 tamen] mihi TF \\ 3 quid TCF\ 
in om. TFCV | ueteris F | chartis F^ carnis A \ retinentur 
A, etinetur T, rimentur C, timentur F, continetur in ras. V^\\ 
5 <^uty ab initio FC V, (albinito) T \\ 6 personarum — pau- 
latim om. A \ quicunque F \\ 7 atrito A, actrito FC \ atquel 
ac F, om. T \\ 8 non 2. om. TF || 9 iocus A \ quidem sscr. V^\ 
delinquatur F || 11 est et Leo-. et A, est F, esset TFC-, secl. 

Goetz I tunc TFCV \ cantores A, actores TFCV \ acto- 
ribus {sscr. m. 2) V ^ 12 transibat FC | adire TFC V | coepit, 
res Leo: coepisset ATCV \ coepisset — eis ow. F \ amonuit 
O, ammonuit T || 13 coros T \ tollerent om. TCV j eis Steph.: 
eius codd. \\ 14 h§c A \\ 15 aliam (alias T) postremo TFC, 
alii in p^oscaenio (r sscr., ii et scae in ras. m. 2) V \ relin- 

b a 

querit jT, relinquer ^ || 16 alios apud C \ diromere T |1 18 tum 
Steph.: cum codd. \ nostrorum {praeced. lac. T)] oratorum 
Schoell coll. Heaut. prol. 11, Hec prol. II 1; an eorum.^ || 
19 OeOYCdiNOMHX^NHC • ^, ******** TFCV 



EVANTHIVS II 7— m 5. 19 

instar Graecorum habent, Terentius non habet. ad hoc 
TCQOtaxixcc TtQOGcoTta, id est personas extra argumentum 
accersitas, non facile ceteri habent, quibus Terentius saepe 
utitur, ut per harum inductiones facilius pateat argu- 
mentum. 

3 ueteres etsi ipsi quoque in metris neglegentius 
egerunt, iambici uersus dumtaxat in secundo et quarto 
loco, tamen a Terentio uincuntur resolutione huius metri 
quantum potest comminuti ad imaginem prosae orationis. 

4 tum personarum leges circa habitum, aetatem, offi- lo 
cium, partes agendi nemo diligentius a Terentio custodiuit. 
quin etiam solus ausus est, cum in fictis argumentis fidem 
ueritatis assequeretur, etiam contra praescripta comica 
meretrices interdum non malas introducere, quibus tamen 
et causa, cur bonae sint, et uoluptas per ipsum non defit. i5 

5 haec cum artificiosissima Terentius fecerit, tum illud 
est admirandum, quod et morem retinuit, ut comoediam 
scriberet, et temperauit affectum, ne in tragoediam transi- 
liret. quod cum aliis rebus minime obtentum et a Plauto / 
et ab Afranio et ''"appio et multis fere magnis comicis 20 



2 protastica prosopa (prosapa C) A TFC, 7iQota6xiv.ug tiqo- 
cconaG {m. -2?) F || 3 accerscitas T \ non om. F | caeteri F, 
teneri jP, exteri T \ quibus om. V || 4 indictiones F (| 6 uete- 
rus F II 7 eger A, om. TFC^ {codd. Hufini); usi sunt sscr. C*, 
in ras. V^ (usi j^ost etsi Bufini ed. pr.) || 8 tamen a Terentio 
om. F I inueniuntur F \\ 9 cominuti A \ optationis i^ || 10 legis 
T I habitu A \ offusae F || 11 a J.r, om. FCV; cf. 'Arch. 
f. lat. Lex? VII 125sq. \\ 12 solus sscr. C\ solius F | est 
<8olu8> C I cum] eum C, tum F j cum fidem {sscr. m. 2) V || 

etiam 

13 quam {sscr. m. 2) C \ praescriptura J., proscripta TFC \\ 

14 introproducere (pro del. V) TFCV || 15 et causa (-am A) 
post ipsum codd., transp. Leo \ cum (?) T \ uoluptates F \ desit 
codd., corr. Schopen \\ 16 artificiosissime F, tificiosissima (!) A \ 
cum TFC I illis A TFC \\ 17 et] in {in mg. et m. 2) C | morem] 

me§ est F\\ 18 effectum {sscr. m. 2) C || 19 quod DL {ed. pr.\ 
quam A, quia TFCV j minime] munirie A jj 20 ab om. T \ 
AfPranio TFCV \ appio AF, {in actio carr. m. 2) F, Apio 
rC; a Pomponio Bziatzko. fort. et appio del \ magnus A 



20 DONATI COMMENTVM 

inueniinus. illud quoque inter Terentianas uirtutes mira- 
bile, quod eius fabulae eo sunt temperamento , ut neque 
extumescant ad tragicam celsitudinem neque abiciantur ad 
mimicam uilitatem. 

6 adde quod nihil abstrusum ab eo ponitur aut quod 5 
ab historicis requirendum sit, quod saepius Plautus facit 
et eo est obscurior multis locis. 

7 adde quod argimienti ac stili ita attente memor 
est, ut nusquam non aut cauerit aut curauerit quae ob- 
esse potuerunt, quodque media primis atque postremis ita 10 
nexuit, ut nihil additum alteri, sed aptum ex se totum et 
uno corpore uideatur esse compositum. 

8 illud quoque mirabile in eo, primo quod non ita 
miscet quattuor personas, ut obscura sit earum distinctio, 
et item quod nihil ad populum facit actorem uelut extra 15 
comoediam loqui, quod uitium Plauti frequentissimum. 

9 illud etiam inter cetera eius laude dignum uidetur, 
quod locupletiora argumenta ex duplicibus negotiis de- 
legerit ad scribendum. nam excepta Hecyra, in qua unius 
Pamphili amor est, ceterae quinque binos adulescentes 20 
habent. 

1 inueniemus TFC V \ inter] in TFC | mirabiles A \\ 
2 eo sscr. C^ \ temperamento (0 ex u corr.) A \ ut neque 
om. A II 3 extua escant A, extumescant (u ex i m. 2) V \ trai- 
cam TF | obiciantur T \ ad inimica A, ad mlmicam F, ad 
{pi'0 a corr. C) mimicam (minicam C) <^id est hystrionicam inde 
mimus id est hystrio (m mg. C)y TFC || 4 uilitatem om. TF 
C F II 5 astrusiam F \ <(ab5 aut A j quod om. A || 6 Mstoricis 
A H 7 lotis J. II 9 ut cuiusquam F \ non aut cauerit] cauerit T 

clftudi 

FC, cauerit {sscr. m. 2) V | errauerit F | quae] quo/// F \\ 
10 quodque] tum quod TFCV || 11 noxuit A \ aditum A, 

d 

aditum C \ <^et> ex codd., corr. Steph. \\ 13 quot T \\ 14 per- 
sonas quatuor TFCV \ obscuri T \\ 15 auctorem A \ extra 
comoediam Schopen: ex tragoedia (-diae F^ -die CT) codd. \\ 
16 frequentissimum ^est) F || 17 digna ATCV \\ 18 ex] 
et TC I delegeris F \\ 19 ad] id T \ exchyra A, echira F, 
echirra TFC \ unius] scribit TFCV \\ 20 panpili T, pam- 
philij (j del 2it uid.) C \ amor est] amorem TFCV \ adhu- 
lescentes A, adulescentulos TFC 



EVANTHIVS m o-IV 3. 21 

IV 1 Illud uero tenendum est, post viav Kmii(p6iav 
Latinos multa fabularum genera protulisse, ut togatas ab 
scaenicis atque argumentis Latinis, praetextatas a digni- 
tate personarum tragicaram ex Latina historia, Atellanas 
a ciuitate Campaniae, ubi actitatae sunt primae, Rin- 5 
thonicas ab auctoris nomine, tabemarias ab humilitate 
argumenti ac stili, mimos ab diuturna imitatione uilium 
rerum ac leuium personarum. 

2 inter tragoediam autem et comoediam cum multa tum 
inprimis hoc distat, quod in comoedia mediocres fortunae ho- lo 
minum, parui impetus periculorum laetique sunt exitus actio- 
num, at in tragoedia omnia contra, ingentes personae, magni 
timores, exitus funesti habentur; et illic prima turbulenta, 
tranquilla ultima, in tragoedia contrario ordine res aguntur; 
tum quod in tragoedia fugienda uita, in comoedia capes- 15 
senda exprimitur; postremo quod omnis comoedia de fictis 
est argumentis, tragoedia saepe de historia fide petitur. 

3 Latinae fabulae primo a Liuio Andronico scriptae 
sunt, adeo cuncta re etiam tum recenti, ut idem poeta 
et actor suarum fabularum fuisset. 20 



1 neancome AlAN • J., ne etomo *** F, ne aetomo (-nio 
F) * * * FC, {sine lac.) T \\ 2 <et> ut TFCV \ togatas (-as 
ex -os m. 2) V | ab C, a F || 3 a dignitate A, ad dignitatem 
TFCV II 4 traicarum TC, tragediarum F \ ex] et TCV\ 
attellanas (act- C) ATFC, attelanas F 1| 5 primae Schopen: 
plurimae (-me A C) codd. \ pinthorijcas (rij ex rif corr., in mg. 
rynthonicas m. 2) C, rithonicas F, inthoricas T || 6 actoris 
codd., corr. Voss \\ 7 actili A, et stili C I minimos A, minos 
T I ab] a F \ diuturna A F, diuma TFC; fort. iucunda || 9 <hoc 
interest (interest F)y cum FJP, <hoc est)> cum TC \ tum] 
tamen TFCV [j 11 imp(& (!) J. | periculorum Dziatzko: peri- 
cula ATV, periculam F, periclam || 12 ac T | contraria T, 
om. F 1 Xi^gentes F || 13 funesti exitus F || 14 tranquillia F j 
contraria A \ arguntur A \\ lo uitia F, uitia F, uicia- TC \ 
capescenda AC \\ 17 tragoelia A \ hostoca C \\ 18 Liuico 
C j androuico A, andromico TFC \\ 19 adeo] ad TFCV\ 
cuncta re Schopen: cunctas res TFCV, ut ad has res A \ re- 

centi ut Schopen: recentius (reg- T) TFCV, recentes A \\ 
20 fabularum suarum TFCV 



22 DONATI COMMENTVM 

4 Comoediae autem motoriae sunt aut statariae aut 
mixtae. motoriae turbulentae, statariae quietiores, mixtae 
ex utroque actu consistentes. 

5 comoedia per quattuor partes diuiditur: prologum, 
protasin, epitasin, catastrophen. est prologus uelut prae- 5 
fatio quaedam fabulae, in quo solo licet praeter argu- 
mentum aliquid ad populum uel ex poetae uel ex ipsius 
fabulae uel actoris commodo loqui; protasis primus actus 
initiumque est dramatis; epitasis incrementum processus- 
que turbarum ac totius, ut ita dixerim, nodus erroris; lo 
catastrophe conuersio rerum ad iucundos exitus patefacta 
cunctis cognitione gestorum. 

DE COMOEDIA. 

V 1 Comoedia est fabula diuersa instituta continens 
affectuimi ciuilium ac priuatorum, quibus discitur, quid 15 
sit in uita utile, quid contra euitandum. hanc Graeci sic 
definiuerunt ^KcofKpdCa icriv <^idicoTLKS)v TtQccy^dtcovy TtSQL- 
ojjtJ axLvSvvog'. 

comoediam esse Cicero ait imitationem uitae, speculum 
consuetudinis^ imaginem ueritatis. 20 

1 stratari§ A \\ 2 quiexiores A | mistae F \\ 3 utruque 
A II 5 prothasim epithasim V j katastrophem F, trophen(!) A, 
III carthastrophem T, et catastrophen (ca in mg. C) FC \ pro- 
fatio quaedam F, quaedam praefatio C \\ 7 aliquod T \ poeta 
A II 8 fabula A \ prothasis J. F || 9 initium quod (quod F) 
TCF I est om. TFCV \ drammatis F, dra^matis {sscr. m. 2) 
F, dramatis <^id est compositionis argumenti)> T \ epithasis 
FV I procesusque A || 10 turbarut C \ ac] a F \ dicaxerim 0, 
disserim T \ modus codd., corr. Pithoeus || 11 catastrophe C \ 
iocundos TCV, iundos A, iucundum F \\ 13 DECOMOEDIA- 
A, om. TFCV \\ 14 constituta TFCV \\ 15 affectum TFC \ 

quibus] quia F | dicitur ^ || 16 in — quid] A C \ euitandum 
contra C \\ 17 diffiniuer A, diffiniere FF, diffinire TC \ como- 
dia est in nHPIOXH^ KINMNOC A, comedia (-oedia F) est 
****** TFCV] suppl. ex Biom. 488, 4 \\ 19 comedia TC | 
est cicero T, cicero esse C | inmitationem T \ spectaculum 
(cta del. V) TFCV \\ 20 imaginem m mg. V\ 07ti. ATFCV^ j 
ueritatis — 23, 1 uicis om. F \ uiritatis T, et ueritatis F 



EVANTH. IV 4—5. EXCERPTA DE COMOEDIA V 1—6. 23 

2 comoediae autem more antiquo dictae, quia in uicis 
huiusmodi carmina initio agebantur apud Graecos — ut 
in Italia compitaliciis ludicris — , admixto pronwntiationis 
modulo, quo, dum actus commutantur, populus attinebatur, 
ccTtb rf]g Kcofirig, hoc est ab actu uitae hominum, qui in 5 
uicis habitant ob mediocritatem fortunarum, non in aulis 
regiis, ut sunt personae tragicae. 

3 comoedia autem, quia poema sub imitatione uitae 
atque morum similitudine compositum est, in gestu et pro- 
nuntiatione consistit. 10 

4 comoediam apud Graecos duhium cst quis primus 
inuenerit, apud Bomanos certum: et comoediam et tragoe- 
diam et togatam primus Liuius Andronicus repperit 

5 aitque esse comoediam cotidianae uitae speculum^ 
nec iniuria. nam ut intenti speculo ueritatis liniamenta 15 
facile per imaginem coUigimus, ita lectione comoediae imi" 
tationem uitae consuetudinisque non aegerrime animaduer- 
timus. 

6 huius autem originis ratio ab exteris ciuitatibus 
moribusque prouenit. Athenienses namque Atticam custo- 20 
dientes elegantiam cum uellent male uiuentes notare, in 



1 amore A \\ 3 ytalia C | compitalicis ATCF, compi- 

u d« 

talitiis V || 4 modolo TO, modolo F \ comutantur A \ atti- 
nebatur {corr. m. 2) V \\ 5 ^nO) THC KOOMHC- A, ait ****** 
TFC, *******F||6 habitent A, habitabant V \ in] 
ibi T I aulis in ras. V^ \\ 7 traice TC \\ S autem] uero TF 
CV I qui A I poema post imitatione F \ imitatione A \\ 9 adque 
A I morum om. TFCV \ similitudine AC | est om. TF 

Latinos 

CV I gesti u4. II 11 est sscr. V^ \\ 12 romanos {corr. m. 2) V \ 

et i.] est TFCV || 13 trogatam A \ primus {corr. m. 2) V \ 
liuium andronicum (m his ex s corr. m. 2) V \ andromicus 
TFC I reperit TO, reperisse {ex -rit corr. m. 2) V || 14 atque 
T, <(qui {in mg. m.2)y aitque F; aitque <^Cicero^ Scheidemantel \ 
quotidianae TF jj 16 prd F \ collegimus T || 17 -que om. F\\ 
19 extis T I ciuilitatibus F \\ 20 peruenit TFC, i^rouenit F | 
Attenienses 0, atheniens (!) A \ acticam C, acthicam F., ati- 
cam T I custodientibus F 



24 DONATI COMMENTVM 

uicos et compita ex omnibus locis laeti alacresque uenie- 
bant ibique cum nominibus singulorum uitia publicabant, 
unde nomen compositum, ut comoedia uocaretur. 

7 haec autem carmina in pratis mollibus primum age- 
bantur. nec deerant praemia, quibus ad scribendum doc- 5 
torum prouocarentur ingenia; sed et actoribus munera offere- 
bantur, quo libentius iucundo uocis flexu ad dulcedinem 
commendationis uterentur: caper namque pro dono his 
dabatur, quia animal uitibus noxium habebatur. a quo 
etiam tragoediae nomen exortum est. nonnulli autem ex 10 
amurca, olei faece, quae est humor aquatilis, tragoediam 
<(quasi trygodiam^ dici uocarique maluerunt. 

8 qui lusus cum per artifices in honorem Liberi patris 
agerentur, etiam ipsi comoediarum tragoediarumque scrip- 
tores huius dei uelut praesens numen colere uenerarique 15 
coeperunt. cuius rei probabilis ratio exstitit. ita enim car- 
mina incohata proferebantur, ut per ea laudes eius et facta 
gloriosa celebrari proferrique constaret. 

9 tum paulatim fama huius artis increbruit. Thespis 
autem primus haec scripta in omnium notitiam protulit, 20 



1 ex {ex et corr. m. 2) F, et | l§tae {sscr. m. rec.) F || 
2 singula TFC |1 4 primum sscr. C^ || 5 nec (sscr. m. 2) F \ 

prouocarentur doctorum T FC, uocarentur "doctorum V \\ 
6 sed sscr. C^ \\ 7 iocundo TCV \ fletu TFC\\ 8 "caper 'nam 
{corr. m. 1?) A \ is T \\ 9 dabitur A \ noxium uitibus V |j 
10 tragoediae — 14 etiam on. A \ exortum] et (del. C^) ortum 
TC, ortum V \ ex] et TC \\ 11 aley T \ faece — malue- 
runt] luerunt JP || 12 quasi trygodiam add. W.; cf. Porph. ad 
Hor. a. p. 277 \\ 13 qui in ras. V^ \ lusus D, ludus TCV, 
luctus F I artificis T \\ 14 ageretur CV \ tragoediarum comoe- 
diarumque i^, comoediarum tragoediarum A T, com- (^ety trag- 

V II 15 diei AFC, diey T, diei V\ nomen TFC, {in numen 
corr. m. 2) V \\ 16 cepere TF, ceper C \ cni TFC \ existit 

V I itaque (corr. m. 2) F, itaque TFC \\ 17 eius] tuas F \ <sed> 
et TFC, (sed del) V \\ 18 praeferrique A, proferri F \ staret 
TFC II 19 dum TFC \ Tespis VF, Tesbis T, (b ex t corr.) C {] 
20 haec scripta primus F \ pertulit A 



EXCERPTA DE COMOEDIA V 6— VI 1. 25 

postea Aeschylus secutus prioris exemplum ■''publicauit. de 
quibus ita Horatius in arte poetica loquitur 
276 'ignotum tragicae genus inuenisse Camenae 
dicitur et plaustris uexisse poemata Thespis, 
quae canerent agerentque peruncti faecibus ora. 5 

post hunc personae pallaeque repertor honestae 
Aeschylus et modicis instrauit pulpita tignis 
280 et docuit magnumque loqui nitique coturno. 
successit uetus his comoedia non sine multa 
laude: sed in uitium libertas excidit et uim lo 

dignam lege regi. lex est accepta chorusque 
turpiter obticuit sublato iure nocendi. 
286 nil intemptatum nostri liquere poetae: 

nec minimum meruere decus uestigia Graeca 
ausi deserere et celebrare domestica facta, i5 

uel qui praetextas uel qui docuere togatas.' 
VI 1 Fabula generale nomen est: eius duae primae 
partes, tragoedia et comoedia. <^tragoedia^, si Latina argu- 
mentatio sit, praetexta dicitur. comoedia autem multas 
species habet: aut enim palliata est aut togata aut taber- 20 
naria aut Atellana aut mimus aut Rinthonica aut planipedia. 

1 eschilus TCY, esc illus i^, echilus A j secutus TCF, 
sequutus F, sequitur A \ prioris om. TFC \ publicauit {ex 
-carat corr. C^)] pulpita ditauit Schoell, scaenam pulpitauit 
Havet, locupletauit Leo || 2 loquitur om. V || 3 traghice C, traice 
T I came T |j 4 et] ex TFC \ plauses F | uertisse (-issime F) 

TFC, exisse A \ tespis TFCV, thepis A \\ 5 qui TF \ fecib; 
{ex fecili corr.) A || 7 heschilus A, eschilus CV, exchilus T, 

et 

eschillius F \ immodicis {corr. m. 2) V) \ palpita TC \ tignis 
(ti ex si corr.) C || 8 nititurque FC, nititur T, nitiq; quia A 11 
9 non- 16 togatas] etc. V || 10 et uim] exiu A, et in TFC\ 
11 chorisque CF, corisque T \\ 12 loquendi ATF || 13 nihil 
F I intptatu A \\ 16 qu§ — qu§ TFC \\ 17 est om. TFC | 
partes primae T |j 18 partes <(sunt)> V \ traguedia A \ tragoe- 
dia add. Franck \\ 19 sit] sic F \ praetextat» {sscr. m. 2) V \\ 
20 tarbernaria C jj 21 attellana AFV \ rinthorica A, Rintho- 
nita C, rintonica F, sinthorica T, rhintonica V \ planipedica 
{sic et 26, 1) F 



26 DONATI COMMENT^TM 

2 planipedia autem dicta ob humilitatem argumenti 
eius ac uilitatem actorum, qui non cotumo aut socco 
nituntur in scaena aut pulpito sed plano pede, uel ideo 
quod non ea negotia continet, quae personarum in turribus 
aut in cenaculis habitantium sunt, sed in plano atque in 5 
humili loco. 

3 Perjsiinati primi egisse dicuntur comoediam Cincius 
Faliscus, tragoediam Minucius Prothymus. 

4 Omnium autem comoediarum inscripta ex quattuor 
rebus omnino sumuntur: nomine, loco, facto, euentu. no- lo 
mine, ut Phormio [Hecyra] Curculio Epidicus; loco, ut 
Andria Leucadia Brundisina; facto, ut Eunuchus Asinaria 
Captiui; euentu, <^ut)> Commorientes Crimen Heautontimoru- 
menos. 

5 Comoediarum formae sunt tres: palliatae Graecum i5 
habitum referentes, togatae iuxta formam personarum ha- 
bitum togarum desiderantes , quas nonnulli tabernarias 
uocant, Atellanae salibus et iocis compositae, quae in se 
non habent nisi uetustatum elegantias. 



1 autem sscr. C \ ob nobilitatem TFCV | argumenta T, 
<^ohy argumenti F \\ 2 eius] ** JP | utilitatem CV \\ S utuntur 
F C, {ex nit- corr. m. 2) V \ aut — 5 cenaculis] culis A \ plane 
FC II 4 quod] que F \ continent TFC \\ 5 senaclis T \ ha- 
bitantium in rcis. {ex habitaculis ?) A \ sunt om. A \ in 3. om. 
V \\ 7 personatim ATF \ egesse A \ cincius (cineius C, aneius 
jT, cyneius V) et faliscus (falicius A, falascus F) codd., corr. 
Wolff II 8 minutius TCV, mimitius F | et prothimus (pro- 
tinthus T, prothintus FC, protimius V) codd., corr. Wolff \\ 
9 scripta codd., corr. Schopen \\ 11 formio A \ haec ira A, 
echira F, echirra F, hEchira C, hechirra T; secl. Schopen 
gurgulio ATV, Curgulio C, curcuilio 2'" 1| 12 Leuchadia FC \ 

brundiafinia A, brundisinia TFC, brundusina {sscr. m. 2) C, 
brundusia V \ eiamichias F \^ 13 ut add. Schopen \ h^autontu- 
morumenos A, eutontumerumenos C, (eaut-) V, -non T, ****** 
F II 16 habentes habitum (-tus F) TFCV \ <ut {del. V, ex et 
corr. C)y habitum TCV\\ 17 togatarum V \ quas — 18 uocant 
post 16 referentes codd., transp. Beuuens || 18 attellanae codd. \ 
saltibus ATC, salcibus F || 19 habe A \ elegantiam V 



EXCERPTA DE COMOEDIA VI 2-Vn 4. 27 

Vn 1 Comoedia autem diuiditur in quattuor partes: 

prologum, TCQOtCCffLV^ e.7tLXCC6lV^ %ccxci(3xqocp'r]v. 

2 prologus est prima dictio, a Graecis dicta nqcbxog 
koyoq uel antecedens ueram fabulae compositionem elocutio, 
<^6 7CQ0 xov dQcc(iaxog Xoyogy. eius species sunt quattuor: 5 

avOxccxcKog commendatiuus, quo poeta uel fabula com- 

mendatur; 
imxLiirjxLKog relatiuus, quo aut aduersario maledictum ; 

aut populo gratiae referuntur; 
6Qa(iatL%6g argumentatiuus, exponens fabulae argumen- lo 

tum; 
fiLKxog mixtus, omnia haec in se continens. 

3 inter prologum et prologiwm quidam hoc interesse 
mluenmt, quod prologus est^ ubi aut poeta excusatur aut 
fdbula commetidatur, prologium autem est, cum tantum de i5 
argumento dicitur. 

4 TtQoxaaLg est primus actus fabulae, quo pars argu- 
menti explicatur, pars reticetur ad populi exspectationem j 
tenendam; ETtitaGLg inuolutio argiimenti, cuius elegantia 

1 duas partes quatuor F \\ 2 prologam A., <(in)> prologum 
TFCV I protasin ATC, prothasim F, procasin F \ epitasin 
ATC, epithasim F, ephitasin F \ Kacaftrofen J., catastrophen 
TFCV II 3 dictio prima TFCV \ nP03TOCd.OrOC- A, 
7tQd)xo6 Xoyoa F, ****** TFC \\ 4 uel — XoYog om. A \ uel 
Rdbhow: ut TFC, om. V \\ 5 6 — Xoyos Babhow: ***** 
FC, om. TV \ quatuor sunt TFCV \\ 6 CYNT^TIROC- A, 
Cynraxog F, Cintakon (7, Cintase T, * * * * F \ commendatius 

ATFC, commendatitius F | qua TFC, qua (corr. m. 2) V\\ 
8 eniTINHTIKOC- Relatus A, et **** sic (sit T, sic-e F) 
latus TFC, relatus **** V \ quo <(ut^ F\\ 9 "populo "gracie 
F II 10 APdiM^TIROC- A, ***** TFCV \ argumentatius 
TFCI argumenta TFCF || 12 MIRTOC- A, **** TFCV\ 
ora C I haec — continens om. T || 13 inter] ite A \ et probolum 
T I quidem hoc T, hoc quidam F || 14 soluerunt A \ pro- 
logum C II 16 diducitur AC, deducitur FV, diducer T; corr. 
Steph. II 17 nPOT^CIC- A, protasis TC, prothasis FV\\ 18're- 
cicetur A, recitatur TFC, reticeiuT V \\ 19 CniTdiCiC- A, epi- 

thasis FV, * * * * CT^ (epitasis T^ \ euohitio C \ cuius] 
qua eius Leo 



28 DONATI COMMENTVM 

conectitur; ^(taatQOcp'^ explicatio fabulae, per quam euentus 
eius approbatur. 

Vni 1 In plerisque fabulis priora ponebantur ipsa- 
rum nomina quam poetarum, in nonnullis poetarum quam 
fabularum, cuius moris diuersitatem antiquitas probat. nam 5 
cum primum aliqui fabulas ederent, ipsamm nomina pro- 
nuntiabantur, antequam poetae pronuntiaretur, ne aliqua 
inuidia ab scribendo deterreri posset. cum autem per edi- 
tionem multarum poetae iam esset auctoritas adquisita, 
rursus priora nomina poetarum proferebantur, ut per ipso- i* 
mm uocabula fabulis attentio adquireretur. 

2 actas diuersis ludis manifestum est inscribi. nam 
sunt ludomm species quattuor, quos aediles curules mu- 
nere publico curant: Megalenses, magnis dis consecrati, 
quos Graeci ^eydXovg appellant; funebres, ad attinendum 15 
populum instituti, dum pompa funeri decreta in honorem 
patricii uiri plene instruitur; plebei, qui pro salute plebis 
eduntur; Apollinares, Apollini consecrati. 

3 In scaena duae arae poni solehant: dextera Libe^i, 
sinistra eius dei, cui ludi fietant. unde Terentius in An- 20 
dria {IV 3, li) ait ^ex ara sume hinc uert)enas tibi\ 

1 KaTafrrof^ A, catastrophe TFCV || 2 approperatur 
Schopen || 3 im ^ | apponebantur C \\ 4 nomina <^fabularam)> 

V II 5 modis A T \ diiiersitante F \\ 6 ipsa (ipsorum T) no- 
mina AT, ipsarum nomina in mg. V^ \\ 7 poete A, fabula 
TFC, poetae in ras. V^ || 8 ab] a TFOF | deterrendi F j 
posset om. F \ editionem J., edictionem FC || 9 multarum 
(a ex corr.) C \ acquisita TFCV \\ 10 "nomina "poetarura 

V I proferebatur T || 11 uocabulis TFC \ fabulis sscr. F*, 
om. TFC I attentio (io ex a corr.) A \ acquireretur FV \\ 
12 actus C I diuersos FC, {in -sis corr. m. 2) V \ inscribis 
A 11 13 quos] quod A \ ediles ATFG \ cui ules ///numere J. | 
14 diis FCV || 15 ^Byulov? Leo (iisyciXovg 6Lovg Mwretus, 
HEyccXriaiccyiovg Schoell; an (isydXovg d^sovg?): MenOYCIOYC A, 
* * * * * FCF, om. T I ad actenendum (att- T) TFC, ad de- 
tinendum V \\ 16 funeri (i ex a corr.) C || 17 patritii (patricis 
F) uiri jPC, patri iuri A \ plebei — 18 consecrati om. TFC, 
in mg. adscr. F^ || 18 luduntur F' | appollinares A \ consecreti 
A II 19 cena T \\ 20 diei A \ cuius TFCV \\ 21^ ara] ami A j 
hinc sume TFCV \ uerbenas om. A \ tibi] ubi codd. 



EXCERPTA DE COMOEDIA VII 4-VIII 6. 29 

4 Ulixm piUeatum semper inducunt, siue quod ali- 
quando insaniam simulauit, qao tempore tectum se esse 
uoluit, ne agnitus cogeretur in hella prodire, seu oh singu- 
laretn sapientiam, qua tectus munitusque plurimum sociis 
profuit; liuius enim uirtus erat animi semper decipientis 5 
ingenium. nonnulU Ithacae incolas sicut Locros pilleatos 
fuisse commemorant. 

5 AcMllis et Neoptolomi personae diademata hahent^ 
quamuis numquam regdlia sceptra tenuerunt. cuius argu- 
menti prohatio talis inducitur, quod numquam cum reliqua 10 
Graeciae iuuentute ad gerenda cum Troianis hella sacra- 
menta coniurationis inierunt nec umquam suh Agamenvnonis 
imperio fueru/nt. 

6 comicis senibus candidus uestitus inducitur, quod is 
antiquissimus fuisse memoratur^ adulescentihus discolor attri- 15 
huitur. serui comici amictu exiguo teguntur paupertatis a/n- 
tiquae gratia uel quo expeditiores agant. parasiti cum in- 
tortis palliis ueniunt. laeto uestitus candidus, aerummso 
ohsoletus, purpureus diuiti, pauperi phoemcius datur. militi 
chlamys purxmrea, puellae hahitus peregrinus inducitur. 20 

1 ulixesn C, ulixem jP, ulyssem V \ semper palliatum 
TFCV II '3 cogeretur] cogeret ut (ne C) TFC \ prodire 
om. F II 4 quam F, quo T \ socius T, sotius 0, secus A \\ 
5 uirtus Muretus: uirtutis codd.; probat Schoell \ animi ATC^ 
animum animi F, cum F; ac nimis Schoell \\ 6 non nullos T, 
(ex non illos corr.) C, -as F \ itace TFC, itacbe in ras. A, 
ytache V \ pilleatus A, palliatos TFCV \\ 8 arcilis T \ et 
Dziatzko: sed F, sed et C, sed sed T, si ^, siue in ras. F* 1 
persona ATF, (a ex e corr.) C \\ 9 screptra C, septia A \ 
tenuer AC, tenuere TjP || 10 induere T \ eum F \ reliqua 
grecie T, graeciae reliqua i^ || 11 iuuentute A \ ad in mg. 
C^ II 12 inier A, iniere TCV \ agam nonis A, agamenonis 
TFC, agamennonis F || 13 fuere F || 14 senilibus F \ induce- 
retur TFC \ his C \\ 15 narratur TFCV \ discolore F \ actri- 
buitur CF \\ 16 integuntur TFCV \ atque i^ || 17 parasito 
F I <in> intorcis A \\ 18 pallii F \ laeto] loco TFC \ erum- 
pnoso A, erumdoso jF* || 19 obsolet^- A, obseletus T \ foeni- 
cius A, fenetius TFC, renetus F | multici A \\ 20 clamis 
codd. I purpurea F, purjjura est TFC, om. A \ puella A 
peregrinus F j inducere T 



30 DONATI COMMENTVM 

lem paUio colore iiario utitur^ meretrici oh auaritiam lu- 
teum datur. 

7 syrmata dicta sunt db eo quod trdhwyitur, quae res 
aJ) lonica luxuria instituta est. eadem in luctuosis personis 
incuriam sui per neglegentiam significant 5 

8 Aulaea quoque in scaena intexta sternuntur, quod 
pictus ornatus ex Attalica regia Bomam usque perlatus est; 
pro quibus siparia aetas posterior accepit. est autem mimi- 
cum uelum, quod populo ohsistit, dum fdbularum actus com- 
mutantur. 10 

9 deuerbia histriones pronuntiabant, cantica uero tem- 
perabantur modis non a poeta sed a perito artis musicae 
factis. neque enim omnia isdem modis in uno cantico 
agebantur sed saepe mutatis, ut significant qui tres nu- 
meros in comoediis ponunt, qui tres continent ^mutatis 15 
modis cantici'. 

10 eius qui modos faciebat nomen in principio fa- 
bulae post scriptoris et actoris superponebatur. 

1 meretrici ob] meretricib; A | lucrum jP || 3 sirmata 
TFC, syrinata A | trabantur F, trabentur T, trahuntur C |i 

4 ab iocimca A, ab scenica FC, ob senica T, ab scenicam 
(o et m add. m. 2) F; corr. Reiff. \ luxuriam (m add. m. 2) F, 
luxa T I luctosis F \\ 5 significabant TFC, (ba del.) V || 

6 cena A, scenas FC, scenis {corr. m. 2) V \ intexta A, in 
terra F, -am TCV \ quid ^, qui F |] 7 ex] erat TFC \ 
atalica A, actolica T, actalica F, actalia (ab actalo rege dicta 
in mg. m. 2) C \\ 8 si pna TC, si prima F, suppar {corr. in 
suprema 7n.2) V \ posteriora A \ est] Ea A j numicum A, 
mimicum {corr. in inimicum) FC, {ex minutum corr. m. 2) F, 
minutum T \\ 11 deuerbia] de umbia TF, de umbra in ras. 
F^ I lustriones A, historiones C \ temperabant C \\ 12 poeta 
sed] poetas A \ perio T \\ 13 omnia] contra C, uerba T \ iis- 
dem TFCV \\ 14 sed om. A \ ut <si> T \ numeros] M-/n-C- 
add. Beiff. || 15 comodu-s- T \ qui tres A, quae res TFCV \ 
continet AFC, -nes T \ mutatos modos (os his ex is corr. 
m. 2) V II 16 modos A \\ 17 <eius modi> modos TFCV \ 
faciunt TC, faciefta^ F, om. F || 18 post Dziatzho {Goetz): 
pro TFC, et pro J., et F; et prope Xeo, ut et Schopen \ super- 
ponebantur ATFC 



EXCERPTA DE COMOEDIA Vni 6—11. 31 

11 huiusmodi cannina ad tibias fiebant, ut his auditis 
multi ex populo ante dicerent, quam fabulam acturi scae- 
nici essent, quam omnino spectatoribus ipsius antecedens 
titulus pronuntiaretur. agebantur autem tibiis paribus, id 
est dextris aut sinistris, et imparibus. dextrae autem tibiae 
sua graiiitate seriam comoediae dictionem praenuntiabant, 
sinistrae [Serranae] acuminis leuitate iocum in comoedia 
ostendebant. ubi autem dextra et sinistra acta fabula in- 
scribebatur, mixtim ioci et grauitates denuntiabantur. 

1 huius modi <adeo> TFCV \ ad tybias CV, om. F | 
ferebant F, fertebant T, feriebant C \\ 2 multo F \ ex] et 
TC, e V I discerent codd., corr. Muretus || 3 quam <(iam^ 
r, qua J. II 4 autem] igitur V \ tybiis V \ id — 5 sinistns 
post imparibus codd., transp. Leo \\ 5 aut] et F | et del. , aut 
sscr. V^ I tybiae FCV, lith^ A \\ 6 grauitatis T \ dilectio- 
nem A \ pronuntiabant AVF, -bat TC, corr. Muretus || 7 ser- 
ranae FV, serrar^ A, sertane C, certa e T; secl. Beiff. \\ 8 et 
om. TFC, sscr. F* 1| 9 mistim T \ loci TFC \ et om. T \ 
grauitatis V 



DONATI 
COMMENTVM ANDRIAE 



Donati comm. rec ■Wessuer. 



ANDRIA 

PRAEFATIO 
I. 

POETA CVM PRiMVM A. A. s. A. 1 Comoedia Andria 
cum palliata sit fabula, de loco nomen accepit et a 
Menandro prius et nunc ab ipso Terentio, qui cum de 
Chryside loqueretur, sic ait {1 1,4()) ^uereor ne quid An- 
dria a. m.' et hoc commune uocabulum est et in Graeca 5 
et in Latina lingua. 

2 haec maiori ex parte motoria est. 

3 continetque actus amatorum adulescentium et pa- 
trum piorum: ***** callidi serui, ancillae astutae, 
seueri senes, adulescentulae liberales. 10 

4 in hac primae partes senis Simonis sunt, secundae 
Daui, tertiae Chremetis et deinceps reliquorum. 

5 prologus in hac acer inducitur et in aduersarios 
non mediocriter asperatus, sed tamen id subtiliter, ut 
omnia lacessitus facere uideatur ac dicere. hic %Q6xci6Lg 15 

1 a<^a-^asa- A^ appulit animum se ad scribendum C, 
apluit T Ij 2 palliota A |1 3 nunc] non C \ Terentio] tenent. 
A I cum] eum C \\ 4 criside AC , chriside F || 5 a. m.] am; 

A^ apportet mali TCV | et C, in F | Graeca] gfa A || 7 ma- 
iore F II 8 continuo actus A^ continetque ex se actus (acta 
T) TCV \ e.i patrum piormn Steph.: ex patria prior. d. ^, ex 
partibus priorum TC, {supra priorum m. 2 add. patrum) V \\ 
9 lac. sign. Beiff.r, sunt ibi Steph. | callidi {ex -da corr.) C \ 
seueri Steph.: seriue J., serii T, serti C, parci V \\ 10 ado- 
lescentuli V \\ 11 hoc A \ senis simoni ^, simonis senis Fjj 

12 relique TC || 13 aceri A | in om. T j auersarios C \\ 14 aspe- 
ratur TCV \ subtiliter <(fit)> dett. || 15 lacescitus C \ protasis 
ATC, prothasis V 



36 DONATI COMMENTVM 

subtilis, sTcltccGLg tumultuosa, KcctaGtQocpr} paene tragica, et 
tamen repente ex his turbis in tranquillum peruenitur. 

6 haec prima facta est, acta ludis Megalensibus M. 
Fuluio M/ Glabrione [Q. Minucio Valerio] aedilibus cu- 
rulibus. egerunt L. Atilius Praenestinus et L. Ambiuius 5 
Turpio. modos fecit Flaccus Claudi [filius] tibiis paribus 
dextris uel sinistris. et est tota Graeca. edita M. Mar- 
cello C. Sulpicio consulibus 

6* pronuntiataque est 'Andria Terenti' ob incognitum 
adhuc nomen poetae et minoris apud populum auctorita- 10 
tis ac meriti. 

7 deuerbiis autem et canticis lepide distincta est et 
successu spectata prospero hortamento poetae fuit ad alias 
conscribendas. 

8 initium autem 7tQotcctL%6v TtqoGomov^ id est aduen- 15 
ticiam personam, recepit Sosiae propter euoluendam argu- 
menti obscuritatem. persona autem protatica ea intelle- 

1 epitasis ATC, epithasis V | Katastrof^ A, catastropha 

(e SSC1'. m. rec.) (7, catastrophe TV | traica TC \\ 2 peruenitur 
Reiff.: peruenit codd. \\ 3 acta om. TCV\\ 3 — 4 in (m m. rec.) 
fuluio edile int glabrio neq; minutio ualerio curulib; Aj m. 
(marco T) fuluio edile et m. glabrione quinto minutio termonii. 
L. Valerio curuli TC, m. fuluio et m. glabrione q. minutio ter- 
moniiL. ualerio aedili curuli F; corr. Dziatzko \\ 5 egef A, egere 
TCV \ latilius. latinus pnestinus A, 1. attilius (act- C) latinus 
praenestinus (pren- C) TCV-, corr. W. \ ambirauis A || 6 claudii 
TCV \ filius secl. Beiff. | tybiis V \\ 7 dextris om. T\ uel J., 
et TCV \\ 8 C. Beiif.: et codd. \ sulpitio CF |_consulis {corr. 
m. rec.) A \\ 9 pronuntiataque A, quod pronuntiata TC, cum 
pronuntiata V \ terentii TCV \ kh {0 m. 2) C \\ 10 et om. V \ 

i minoris 

miroris A \\ 11 meriti <(fuit)> V \\ 12 deuerbis T(7, deub A, sed 
quia uerbis V j autem et canticis Schopen: autenticis (autencis 
T) ATC, auctenticis et V\ lepidi T\ detincta TO, descripta 

V II 13 successa {sscr. m. 2) C \ spectata] aspectata T, (ta in 

t 
mg.) C, aspecta A \ prospera A \ ornamento ATC, omamento 
(t m. 2) V II 15 butium (m Initium corr. m. rec.) A \ protaticon 
(protatic. A, prottatticon F)prosopon codd. \ aduentitiam codd. \\ 

16 sofi§ A II 17 oscuritatem (b sscr. m. 2) C, <(obscuramento> 
obscuritatem T \ persona C \ protattica F | ea 



ANDRIA PRAEF. I 5— H 1. 37 

gitur, quae semel inducta in principio fabulae in nullis 
deinceps fabulae partibus adhibetur. 

9 adnotandum sane puellarum liberalium in pro- 
scaenio nullam orationem induci in comoedia palliata 
praeter inuocationem Iimonis Lucinae, quae et ipsa quo- 5 
que post scaenam fieri solet. 

II. 

1 Chremes Atticus, pater Pasibulae et Philumenae, 
cum ex his duabus Pasibulam perdidisse se falso crederet 
relictam Athenis nec uisam postea multo tempore, tam- 
quam unicam sibi putabat Philumenam. quam Charinus lo 
adulescens Atheniensis et amabat unice et petebat uxorem, 
sed pater eam Pamphilo cuidam, Simonis filio, ultro de- 
sponderat. qui Pamphilus contra sororem Chrysidis ac 
peregrinam tum creditam, Pasibulam supra dictam, Chre- 
metis alteram filiam ac sub nomine Glycerii latentem, sic i5 
amauit, ut ex ea filium suscepisset inscio patre. qua re 
intellecta commotus Simo, Pamphili pater, dum per falsas 
nuptias temptat animum Pamphili, multis dolis a Dauo ipse 
deluditur seruo, periculumque Charini et Pamphili et totus 



1 indocta C \ nullis] illis TC 1| 2 deinc*pes C |1 3 aut no- 
tandum san§ A \ in proemio (prohemio TC) ante liberalium 
A TC^ in prohemio {corr. in proscenio m. 2) F; in proscaenio 

secl. Beiff. || 4 rationem C \ com§dia J., eo media CV \ praeter 
om. TCV II 5 iuncius lucin§ A \ post scoenam F, post cenam 
TC, prescenam A \\ 7 acticus A \ passibil^ (-le T) AT , passi- 
bulae CV \ philomenae TCV jj 8 passibulam codd. et sic 
deinceps | perdidisse <(incipit argvand^ J[ || 10 filumenam J., 
philomenam CF |1 11 atthenensis A \ et amabat] adamabat 
TCV II 12 sed pater ^^"^ C, om. A \ disponderat T, dispon- 
saderat C || 13 econtra F | ac] at Beijf. \\ 14 peregrinam <per 
eam (eum F)> TCV \ tumj tn T j dictata C || 15 altera 
filia TC 1 latenter codd., corr. Beiff. \\ 16 ea] illa T | filia T, 

filium (u ex a corr.) C, filiam (u sscr. m. 2) V \ insco A \ pa- 
tere C, parere T \\ 18 teneat TC, tentat F, om. A \\ 19 peri- 
culoque TCV \ & totus A, motus TCV 



38 DONATI COMMENT™ 

error inenodabilis usque ad eum finem est ductus, dum 
Athenas ueniens Andrius quidam Crito rem aperiat et 
nodum fabulae soluat. per quem agnita Pasibula recipitur 
a parentibus et traditur Pamphilo amanti; item Philumena 
Charino despondetur et traditur exoptanti. 5 

2 Perspecto argumento scire debemus hanc esse uir- 
tutem poeticam, ut a nouissimis argumenti rebus incipiens 
initium fabulae et originem narratiue reddat spectatoribus 
auctoremque praesentem scilicet ibi exhibeat, ubi finis est 
fabulae. hunc enim orbem et circulum poeticae uii'tutis 10 
non modo secuti sunt tragici comicique auctores, sed 
Homerus etiam et Vergilius tenuerunt. 

3 Difficile est diuisionem actuum in Latinis fabulis 
internoscere obscure editam: causam iam dudum demon- 
strauimus (cf. Euanth. III 1). unde autem aut quomodo 15 
quamuis aegre tamen intellegi distinguique possint, est 
operae pretium discere. principio dicendum est nuUam per- 
sonam egressam quinquies ultra exire posse; sed illa re ple- 
rumque decipimur, quod personam, cum tacuerit, egressam 
falso putamus, quae nihilo minus in proscaenio tacens lo- 20 
quendi tempus exspectat. est igitur attente animaduerten- 
dum, ubi et quando scaena uacua sit ab omnibus personis, 

1 inenodabilis Bdbhoiv. in fabulis codd.\ inextricabilis 
Leo I usque] qui TCV \ ductus est finem TCV, finem est 
J. I^ 2 andras quidem certo T |j 3 nodum (n ex m corr.) 
C I soluit A I per quae (que T) TC || 4 a parentibus reci- 
pitur V I Pamphilo — traditur om. A \ item Goetz: et TC, 
om. F; uero post Phil- D {ed. pr.), post Char- LP \ philomena 

sp 

TCV\\ 5 carino sscr. C^\\6 perfecto (sp sscr. m. 2) V \\ S nar- 
ratiue A , narratione (narrat add. C) TC, narrationis V || 9 auc- 
torem A \ scilicet ibi Iteiff. : sibi codd. \ exhibeat F, exibitur A, 

exibitus (7, exhibiturus T | fabulae est TCV\\ 10 orbem] ordi- 
nem TCVl <artis uel> uirtutis TCV\\ 11 sed ovi. A \\ 12 etiam 
om. TCV \ tenuer J., tenuere TC || 13 esse V \ fabulis om. 
A |[ 14 obscure] ob supra TCV \ editam Beiff'.: dictam codd.; 
indicatam Schoell \\ 16 aegre] agere A \\ 17 discere V \\ 19 de- 
cimur {corr. m. 2) V\ persona A \ ingressam TCV || 22 sena 
T I fit ^ 



ANDRIA PRAEF. II 1-m 2. 39 

ita ut in ea chorus uel tibicen obaudiri possint. quod 
cum uiderimus, ibi actum esse finitum debemus agno- 
scere. confundit saepe lectorem illud, quod persona in 
superiore scaena desinens et in proxima incipiens loqui 
non intellegitur ingressa, quod ipsum ^xperientes statim 5 
diiudicant de rerum ac temporum quantitate. potest enim 
fieri, ut et ingressa sit et egressa, quam praue credimus 
de proscaenio non recessisse. posse autem quinto egredi 
personam, non et necesse esse dicimus, ut appareat ultra 
exire non posse, in tragoedia parcius exire et solere pa- 10 
riter et licere. 

III. 

1 Primus actus in Andria narrationem Simonis apud 
Sosiam continet argumenti, quod populus hac occasione 
perdiscit (sc. 1), mox querelam apud se Daui de domino et 
eiusdem cum domino uerba (sc. <2), et rursus eiusdem 15 
serui deliberationem, quid rerum gerat (sc. 3). 

2 secundi actus haec sunt: Charini uerba primo cum 
Byrria seruo et post cum ipso Pamphilo de nuptiis Philu- 
menae (sc. i), Daui interuentus (sc. ;?), cum eo disputatio 
de nuptiis (sc. o), Pamphili sermo cum patre dolo con- 20 
sentientis in nuptias, Byrriae uerba (sc. 4 et 5), Daui cal- 
lida oratio aduersum senem (sc. 6). 

1 uel deU.: et ATCV \ audiri TCV \\ 2 finitum esse CV 
(T?) II 3 illud] etiam TCV J <ea> persona TCV \ in D (ed. 
pr.), om. ATCV \\ 4 superiori F, -ora T, (m -ori corr.) C \ de- 
siciens T, deficiens CV \ proximam T | incipient T, incipies 
C II 5 non om. TC \ ipsum Steph.: ipsam A, post experientes 
(ex parienti T) rell. \ statim] fictam in ras. F^ || 6 diuidicunt J., 
diuidant T \ de rerum] de reruP- A, de rep- TV.^ de-R- 

P- (ca add. m. 2) C \ enim] tamen TCV \\ 8 procenio A, 
scenio T \ recisse A || 9 apareat A || 10 tragoedia A \ partius 
C II 12 similis apud sosciam (socias T) TC || 13 populo T \ 
hac TV, ac C, om. A || 15 cum sscr. C^ \\ 16 quod A || 17 se- 
cunda A \ //// actus V H 18 et om. V \ filomoene A, philome- 
nae TCV \\ 19 <et> cum TCV \\ 20 consentiente (tis sscr. 
m. 2) C \ 21 in om. TCV \\ 22 aduersus V 



40 DONATI COMMENTVM 

3 tertio actui liaec attribuuntui' : Mysidis cum obste- 
trice colloquium Dauo ac Simone audientibus {sc. i), 
partus Glycerii suspectus seni et Daui apud eundem frau- 
dulenta sermocinatio (sc. ^), Simonis uerba cum Chremete 
de nuptiis (sc. 5), Daui perturbatio et Pamphili (^sc. 5). 5 

4 quartum actum per haec intellegimus : prima Charini 
uerba sunt indignantis uelut fidem sibi non seruatam a 
Pamphilo (sc. l), tum Mysidis uerba apud Pamphilum 
{sc. ^) eiusdemque questus (sc. 5), tum Daui administratio 
doli aduersus Chremen (sc. 4). 10 

5 in quinto actu Chremetis et Simonis prope iurgium 
disputatio est (sc. i), tum detectio fallaciarum Daui (sc. X^), 
tum indignatio patris aduersum filium (sc. 5), tum Critonis 
interuentus et per eum cognitis rebus in tranquillum res 
acta ducentibus uxores quas concupiuerant Pamphilo et 15 
Charino (sc. 4 et 0). 

6 Illud nos commouere non debet, quod in horum 
actuum distinctione uidentur de proscaenio non discessisse 
personae quaedam, sed tenere debemus ideo Terentium 
uicinitatis mentionem fecisse in principio (/ 1, 43)., ut 20 
modico receptu et adesse et abesse personam intellegamus. 
nihil ergo secus factum est ab antiquis, qui ad hunc mo- 
dum Terentianas fabulas diuiserunt. 

1 tercio actu A \ haec om. TCV \ Mysidis] Missus A \ 

obstretce C j| 3 glicerius A \ susceptus TC \ fraudulenter (7|j 

4 chemete J. |1 6 actum om. T ^ 7 sibi J., sscr. F*, om. TC\\ 
9 -que in ras. V^ (om. LD), que A \ questus in ras. V^ (dett.), 
om. ATC I tum C, tu A, tn T, om. V (dett.) \\ 10 chremetem 
T, (cre-) F, chremtem C 1| 11 chrematis A \\ 12 est (et T) 
disputatio TCV \ deceptio TC \\ 13 tum indignatio in ras. 
A 1 aduersus TCV \ ohritonis A, certonis T \\ 14 cognatis 
A I tranquillam TC, -lla A \ res acta Steph.: rei act§ A, 
re acta F, rem acta TC; rei actio Schoell || 15 educentibus 
TC I concupuerant A., concupierant F H 16 chateino A \\ 
17 niud — 23 diuiserunt om. V \ quot morum T || 18 distin- 
tione C \ uadentur A \ distexisse T |1 20 uicinitas C || 21 re- 
cepti A 



ANDRIA PRAEF. lE 3—6. PROL. 1—2. 41 



PROLOGVS 

1 1 1 POETA CVM PRiMVM ANiMVM A. s. A. principium 

factum a commendatione personae, quod pudens, quod 
honestus, quod prudens Terentius. et honore maiore 'poe- 
tam' potius quam ^Terentium' dixit, ut illum hoc ipso 
nomine, de quo laborat, ornaret. 2 poeta cvm p. a. a. 5 
s. A. intentio omnis huius prologi hoc agit, ut nouo poetae 
ueniam paret et ueteri odium et ut quam maxime mo- 
destum minimeque errantem Terentium probet. 3 poeta 
cvM p. A. meritum iam poetae dedit ^poetam' eundem 
dicendo. 4 Et ab animo eius quem defendit. 4 poeta lo 
cvM p. A. A. s. A. sensus hic est: proposuerat quidem poeta 
noster, ut in prologis argumenta narraret, sed hoc im- 
putat Luscio Lanuuino aduersario, qui eum non permisit 
facere quod proposuerat, maledictis suis ad responden- 
dum eundem prouocans. 6 appvlit appellere proprie i5 
dicitur, cum ex pelago aut freto quis ad litus accesserit. 
Vergilius {Aen. III 715) 'hinc me digressum u. d. a. o.' 
7 APPVLiT in secunda lectione ^attulit' fuit, sed ^ap- 
pulit' magis; nam postea sic {II 6, 15) ^animum ad uxorem 
appulit'. 20 

2 2 iD siBi NEGOTi negotium modo pro molestia et 
cura, non labore. 

1 Postea C I A. s. a. om. TCV \\ 2 pudens] prudens AT\\ 
5 cvM — 6 s • A •] cum primum animum C, cum (c. V) p. a. 
jTF II 6 prologi huius TCV \\ 7 et ueteri] uet«S:eri A \ ut 
sscr. C II 8 minimeque] m^ m^ m^ q ; A \ errantem] errati A \ 
probet] pro h^c A || 9 cvm — 10 poeta om. AV l 10 animis C |j 

11 cum • p ■ a • as • a^ A^ cum primum aaa- T(7, cpa^ V \\ 

12 prolagis C \ sed <^aliter euenit. et^ Babhoiv \\ 13 lucio T, 

om. V I lanumo A, Lauino TC, Lanuuio F || 15 appellere ex 
-are corr. C || 16 ex pselago A \\ 17 Vergilius] un T | hic AC \ 
•v-D-A-o^ A, uestris deus appulit oris (horis T, horis C) 
TCV\\ 18 oppulit T I attulit Steph.-. appulit (apulit A) codd. \ 
apulit A II 19 nam — 20 appulit in mg. V^ || 21 sibi — nego- 
tium] sibi negotiu A, negotium sibi TC, negociis^ V \ mod 
C, modis T I modestia C \\ 22 labore A 



42 DONATI COMMENTVM 

3 1 POPVLO VT PLACERENT 'ut' ne non significat: 
modo enim est coniunctio. 2 vt placerent qvas fe- 
cissET fabvlas ad 'fecisset' rettulit 'fabulas', non ad 
^placerent'. et est figura avkXr^^il^i^g. 3 qvas fecisset 
FABVLAS bene ^fecisset', non ^scripsisset'. unde et poetae 5 
a faciendo dicti sunt, aTtb tov TtoLstv. sic Vergilius (^Ecl. 
III 86) ^Pollio et ipse facit noua carmina'. 

4 1 vervm aliter sic Vergilius {Aen. VII 44 — 45) 
^maior mihi rerum nascitur ordo, m. 0. m.' non enim hoc 
elegisse se dicit, sed quasi ex ordine ipso natum sibi esse. — 10 

2 iNTELLEGiT quod credimus plerumque falsum est, 
quod intellegimus certum est. — ^aliter' autem contra 
significat, ut (^Verg. Aen. II 428) Mis aliter uisum'. 
3 VERVM ALiTER EVENiRE M. I. adco uec pracparauerat nec 
intenderat quemquam laedere, ut spe falsus lacessitusque 15 
hoc faciat. 

5 OPERA ABVTITVR utimur fructibus rei, quae 
■^amantibus saluo usu nobis subministratur, abutimur, 
quando deperdimus et rem et fructum. nam usui est 

2 enim W: non codd. \ ut placerent sscr. F^ | placeret C \ 
fecit fabulas TC, f. f. ^ 1| 4 silepsis ATC, syllepsis F, 
silempsis schol. Paris. |j 5 fabvlas om. V | beneficisset A | 
und§ & poet§ a faciendo dicti sunt diTJO TOY NOCO \(in 
Tcoisl corr. Daniel) A, unde et {oin. V) poeta a faciendo dictus 
est (oni. TC) 7ici6r\ti]? (*** TC) TCV; unde [poeta] a faciendo 
dictus est Tcoiritris Sahb.; unde et poetae ccTtb tov ■koislv <^id 
est^ a faciendo dicti sunt Steph. i| 7 Pollio — 8 Vergilius om. 
TCV I et om. A {sscr. Daniel) \\ 9 rerum mihi F, mihi TC \ 
nascitur ordo] no- A \ mom- A, Mo- TC, maius opus moueo 
V I hoc om. A II 10 se om. TCV \ dicitur {sscr. dicit m. 2) C \ 
natu A I sibi in mg. || 11 <(et^ quod codd.., quod ed. pr. \ 
credimus] intellegimus A \ falsum ex factum corr. C || 13 diis 
A V I uisum <(superis)> V || 14 m. i.] ra • F, mo • T, intelligit C \ 
adeo <^ut^ nec TCV || 15 quemque T \ lacessit q. A^ laces- 
cit*q; C II 17 abutentur A \ fructibus TCV (schol. Paj-is.), fruc- 
t///(us eras.) A, fructu schol. Vatic. || 18 tamantibus (a ma- 
nentibus schol. Paris.) saluo usu] schol. Vatic. Donatus : utimur 
fr. manentium rerum. cf. JBoeth. in Top. p. 301, 20 Or., Isid. 
orig. V 25,29-., a mancipibus Rabbow coll. Tert. apol. 11; salua 
ovaia Schoell et Babboiv \\ 19 re ^ | usu T, (i sscr.) C, usi A V 



ANDRIA PROL. 3—8. 43 

ager domus, abusui oleum uinum et cetera eiusmodi. 
Cicero 'non debet' inquit '^ea mulier, cui uir bonorum 
suorum usumfructum legauit, cellis uinariis plenis relictis 
putare id ad se pertinere: usus enim, non abusus legatus 
est. ea sunt inter se contraria'. hoc in Topicis (o', 17) 5 
habetur. 

6 61 NON Qvi ARGVMENTVM NARRET quod ucre prologi 
est officium. 2 qvi pro ut. ergo non est modo pro- 
n&)nen. 3 sed qvi malevoli veteris poetae primum 

a natura "^maleuoli', deinde a tempore uel ab inuidia 10 
^ueteris', a signo aemulationis 'poetae'. 

7 7lVetus plerumque refertur ad laudem, interdum 
ad uituperationem, ut hic et alibi {Eim. lY 4, 21) 'uetus 
ueternosus senex'. 2 ^Veteris' pro cariosi et qaasi 
rancidi posuit, atque ideo *maleuoli'. 3 Non ^crimini- 15 
bus' sed * maledictis'. quid autem inter maledictum et 
crimen intersit, docet Cicero in Tusculanis(?). 4 veteris 
ratio inuidiae, poetae causa insectationis. 5 male- 
DiCTis criminatio aduersarii. 6 veteris poetae m. r. 
quia senex Luscius edebat fabulas adulescentulo tunc Te- 20 
rentio. 7 Et eleganter *maleuoli' 'maledictis' ^ueteris': 
commendatio poetae a persona aduersarii. 8 respon- 
deat excusatio respondentis. 9 Et non ^obsistat' sed 
*respondeat'. 

8 81 NVNC qvam rem ^quam' qualem. 2 vitio dent 25 
uituperent, culpent. 3 Vituperare est mala, uitio dare 

1 ager domus ed. pr. : agendo usus codd. \ abusio ATC \ 
umum A, <(et)> uinum V \ huiusmodi TCV \\ 2 inquid A \ mulier 
ea F, mulier ea mulier TC | ur J. || 3 usufructum ^ F || 5 est 
om. T \\ 8 pro om. A \ ergo] quo T \\ 9 male noli A, maliuoli 
{post ueteris) TC, {post poetae) V \ primum — 10 natura] 

na 

atque ideo T {cf. infra) \ a na C t maliuoli TCV uhique |j 
12 plerumque — 15 maleuoli om. T || 13 alib ui A |1 14 ca- 
riosi C {sscr. a carie df m. ^) C H 15 rancioli A, rancide C || 
16 sed] f {pro f.) A || 17 crimen et maledictum TCV\\ 17 tu- 
sculana A \\ 20 lucius .AT \ tum V \\ 22 poetae <(ueteris 
persone^ a persona C i Respondent A \\ 23 Et] ut V | absistat 
A II 25 num A \\ 26 mala ed. pr.: male AC, malo T, om. V 



44 DONATI COMMENTVM 

etiam hona. 4 nvnc qvam rem vitio dent 'nunc animad- 
uertite', non ^nunc uitio dent'. 5 Et oratorie quasi 
multos facit, cum unum supra dixerit, ut Vergilius (Aen. 
XII 60) Mesiste manum committere T.' 6 qvaeso pro- 
positio. 7 ANiMADVERTiTE legitur et ^attendite'. unde 5 
manifestum est et ^attendite' et ^aduertite' non esse ple- 
num, nisi addideris ^animum'. 
9 9 1 MENANDER FECiT ANDRiAM ET p. iam naiTatio est. 
2 Et proprie ^fecit': scribit enim Terentius, qui uerba 
adhibet tantum, facit Menander, qui etiam argumentum 10 
componit. sed saepe ad laudem Terentii ^fecit' de eo 
quod est transtulit. 

10 10 1 VTRAMVis prima scaena Perintbiae fere isdem 
uerbis quibus Andria scripta est, cetera dissimilia sunt 
exceptis duobus locis, altero ad uersus XI, altero ad XX, 15 
qui in utraque fabula positi sunt. 2 qvi <(vtramvis 
RECTE NORiT AMBAS NOVERiT id cst: qui^ uorit unam, 
norit ambas et nouerit omnem rem. 3 <^Et mire^ uno 
uersu *norit . . . nouerit'. 4 vtramvis deest ^harum'. 

11 11 1 NON ITA DISSIMILI SVNT AR. OrdO! ita UOU SUUt. 20 

ergo *ita' subdistinguendum. 2 sed tamen discretio est 

1 <[et)> etiam ed. pr. \ nvnc] non TC | r • u • d . <(animad- 

uertite)> F, rem uitio T \ nunc (q add. T) aduertite non 
uitio dent TCF || 2 qua T || 3 multos Steph.: multas A, multa 

TCV I unum om. TC, sscr. V^ || 4 T.] teucris] V \ praepositio 
{corr. m. 2) V, ppositio (est add. C) TC || 5 af aduertite V \ 
adtendite J. jl 6 adtendite C || 8 narratio est A, narration 
TC, narrationem incipit F H 9 Et sscr. C, om. A || 10 fecit 
TC II 11 sed] t A \ de J., ab F, ac TC || 13 scene T \ 
perinchig A \\ 15 XJ. ATC, undecim F | altero ad ATC, 
.. ti _ 

*""'' ad uersus {sscr. m. 2) V \ XX d,- A, -XXa (uicesimu 

SSC1'. et a del m. 2) C, XXOT T, XX*' F; an XXI.? || 16 po- 
sitis; (= -ti sunt) A \ vtramvis — 17 qui add. W. || 17 nora A \\ 
18 norit] nora A, om. TCV \ et om. A \ norit C | Et mire add. 

W. duce Bentleio 1| 19 uorit nouerit {ex norat corr.) C, nouerit 

norit TV \ de^st C \\ 20 ab. om. A | ita sscr. C \\ 21 distin- 
guendum F | discretione F 



ANDRTA PROL. 8—14. 45 

a superioribus. et est «vaxoAov-O-ov, non enim supra posuit 
^quidem'. 3 non ita dissimili svnt ar. Hta' pro ualde. 
4 Et caute: potuit enim dici ^quomodo er^o duae sunt?' 
13 12 1 DissiMiLi ORATiONE [ita] ue Menandrum culpare 
uideatur, hoc adiunxit, quod laudis est. 2 oratione 5 

. . . AC STiLO oratio in sensu est, stilus in uerbis. 
3 Oratio ad res refertur, stilus ad uerba. 4 Stilus 
non est in pectore sed in prolata oratione, oratio autem 
et in cogitatione est et in prolatu. 5 Orationem in 

sententiis dicunt esse, stilum in uerbis, argumentum lo 
in rebus. ergo et poema oratio. 

13 13 1 QVAE CONVENERE IN ANDRIAM apparet UOU dc 

industria sed casu esse translata ea, quae ex Perinthia 
in Andriam eodem sensu isdemque uerbis perscripta fue- 
rant. 2 qvae convenere in andriam unam ergo, non 15 
duas transtulit. 3 qvae convenere in andriam quae 
apta et comirioda fuerunt. 4 m andriam Latinam, non 
Graecam. 

14 14 FATETVR TRANSTVLISSE sed quare ergo se onerat 
Terentius, cum possit uideri de una transtulisse? sic so- 20 
luitur: quia conscius sibi est primam scaenam de Perin- 
thia esse translatam, ubi senex ita cum uxore loquitur, 
ut apud Terentium cum liberto. at in Andria Menandri 
solus est senex. 



1 ANAKGAOYOON. A, anacoliton schol Paris., *** T 
CV I enim] autem TCV\\ 2 ak. W.: oratione codd. \\ 3 Posuit 
A; caute posuit: potuit enim etc. Bentley \ enim sscr. C \ modo 
om. T II 4 ratione C \ ita secl. Rahbow \\ 6 actilo A \ stilus 1.] 
Stilos ^ II 8 in pectore Bentley: in tempore codd. | in probata 
oratione A, in probatione TC, (m mg. m. 2 uel prolata ora- 
tione) V \ <e>autem (7 || 9 et i.] ex A, om. T | et ^. om. T \ in 

latu 
probatu (-ta T) TC, in probatione {corr. m. 2) V \ in. sum- 
mis r II 10 dictam TC, {in dicunt corr. m. 2) F || 11 et — ora- 
tio] in poemate oratio est dett. et edd. \\ 12 in andriam] man- 
driam A \\ 13 translata (l ex d corr.) C \\ 14 in Andriam] et 
Andria C \ hisdemque A | fuerant ^ || 16 qvae — andriam 
om. TCV I 19 sed — 20 transtulisse in mq. V^ \ sed] deest 
^se' Schoell 



46 DONATI COMMENTVM 

15 15 1 iD iSTi viTVPERANT F. 'isti' ad reprehensionem 
smnitur personae: interdum reprehensionem rei significat, 
ut Vergilius (Aen. IX 94) 'quid petis istis?' 2 vitv- 
PERANT uitium rei parant. 3 dispvtant immorantur, 
calumniantur, argumentantur. 5 

16 16 1 coNTAMiNARi *contaminare' proprie est manibus 
luto plenis aliquid attingere et — 2 Contaminare con- 
tingere est. — polluere. Vergilius {Aen. III 61) ^linqui 
pollutum h.' 3 coNTAMiNARi "^contaminari' tangi et relin- 
qui polluta manu ac per hoc uelut foedari aut maculari, lo 
ut ipse ait {Eun. III 5, 4) 'ne hoc gaudium contaminet 
uita aegritudine aliqua'. 4 contaminari non decere id 
est: ex multis unam non decere facere. 

17 17 1 FACivNTNE iNTELLEGENDO 'nc' quidam corri- 
piunt et cum interrogatione pronuntiant, quidam produ- 15 
cunt. quorum alii ^ne' pro nonne accipiunt, id est non, 
alii ^ne' pro ualde, ut {Ad. IV 2, l) ^ne ego homo sum 
infelix' et Oicero (CatU. II 3, 6) 'ne illi ueh. e'. 2 Et 
hoc melius, nam statim infert 'quorum aemulari exoptat 
n. p. q. i. 0. d.' 3 ne nimis, multum, plurimum. 20 

18 18 1 QVI CVM hvnc accvsant naevivm plautvm 

1 iD om. A I F.] factum 0, om. J.TF [j 3 Quod A \ pe- 
tistis ATC II 4 re ^ I parant F, putant TC \ 5 calumpniantur 
A II 6 coNTAMiNARi 01)1. T \ contaminare om. CF | -f- manibus 

cum 

A., manibus cum C, cum manibus TF|| 7 aliquis &'ingere A J 
contaminari (-rie C) <^et^ TC || 8 est] et F, est et T(7 | Zmqui 
F, linquit T |1 9 h- F, h ^, h. (b. C) post contaminabi TC \ 
coNT — cont — ] d • c • a • F | tangi /// (§ eras) A l 1 ac] hac 

C I uoluit TCV II 11 ne hoc] hoc loco TC, °^hoc loco {corr. 
m.'2)V \\ 12 alique A \ deTer& A \\ 13 una T | dei A \\ 14 fa- 

ciunt ne non (ne in ue corr. ut uid.) C \ ne ex corr. C \\ 15 et 
sficr. C\ cum] ei9 A \\ 16 pro nonne W. (Babbow): pro ne A 
TC, pro non F | <^ne> id est non dett. || 17 ut n§ C \\ 18 ueh •e] 
ueh. n A, ne hi C, ne h. jT, ne hoc F | Et] net in mg. C, om. 
A II 19 infere A \ quorum — 20 plurimum post 47, 5 dixit TCV\\ 
uorum magis exoptat aemulari n. (negligentiam n. F) p. q. r. 
(i. T) o. a." (d. T) TCV \\ 20 nimus A \ multum in mg. F* || 
21 accusant hunc TCV \ neuu plautum. emu uma; A 



ANDRIA PROL. 15—24. 47 

ENNivM A. in singulis magna efig)a6t>g auctoribus, sed ordo 
non est seruatus: Ennius namque ante Plautum fuit. sed 
quod est summum auctoritatis, Ennium ultimum dixit. 

2 QVi CVM HVNC A. N. p. E. Tereutium, inquit, specia- 
liter accusantes nesciunt se bonis omnibus maledicere, 5 
quos ille imitatur. et est argumentum ab exemplo et 
auctoritate. 

^^ 22 1 DEHiNC VT Q. p. M. rcctc, uam "^quiesce' illi dici- 
tur, qui est insolens et inquietus. 2 porro ^porro' in 
futurum dixit. 3 moneo terribiliter dixit. Cicero (m 10 
Verr. I 12, 36) ^moneo praedico a. d.' 4 moneo libe- 
ratus culpa etiam terret alibt criminaturus aduersarios. 

24 24 1 favete adeste iam ad auditores convertitur, 
a quibus coepit. 2 favete quasi dicat: haec aduersarii 
faciunt, uos autem, quod in uobis est, fauete, tws ergo 15 
faumem facite. 3 adeste non ut absentibus dicit, quippe 
qui corporibus praesto erant, sed: intenti estote. 4 fa- 
vete silete. sic et pontifices dicunt 4auete linguis, fauete 
uerbis', unde Vergilius (^Aen. V 71) 'ore fauete omnes' etc. 

5 ADESTE animis scilicet: auxilium praebete, ut ad- 20 
esse aduocatus dicitur reo. 6 aeqvo animo ab honesto; 
ET rem cognoscite a iusto. 

1 <^ety ennium F, enmuii T \ a.] accusant TCV | singu- 
lariter tC \ enfalsis A, emphasis TCV\\ 2 seniat^' A \\ 3 sum- 

mum {corr. m. 3) V \ en mn A \ diix; A, dicit V \\ 4 a.] ac- 
TC, accusant V\ p. (pl.F) ne- tCV \ inquid A \ specia- 

liter oin. V \\ 8 qpm- TC, quiescant pm- F | rete (rectis 
T) non TC \ quiescere ille TCV \\ 9 quietus (non in mg. 

add. m. 2) C, quietus (in m. 2) V 1| 10 dicitur C V \ moneo] 
monat A \\ 11 a. d. moneo] admoneo TCV, moneo (ad sscr. 
Daniel) ^ || 12 terret] tm V \ alibi <^etiam> A, om. LP; del. 
Schopen | criminaturus V (ed. pr.), -ros rell. \ aduersario T |j 
13 Fauuete A i| 14 eoepit; fauete A, fauete cepit TCV | qd- 
V 11 15 quod om. T \ ergo] autem J. |1 16 facite ex fact^ 
corr. A \ <^At>adeste CV \ non om. A H 17 erant] essent aF 
erant C \ estoto C j] 18 sic et] sicut V \ pontifices ex -fex 
corr. C 11 19 unde om. V \ et cetera A TC, om. V \\ 20 silicet 
C H 21 reo//// C 



48 DONATI COMMENTVM 

23 23 MALEFACTA NE NOSCANT svA melius quam si dixis- 
set ^audiant'. 

24 24 7 coGNOSciTE pro <(* * * *^ 8 cognoscite sic 
dixit ^cognoscite, ut pernoscatis', quemadmodum in Hecyra 
(^proL II 1 — /2) ^orator ad uos uenio ornatu prologi: sinite 5 
exorator sim.' 

25 25 1 VT PERNOSCATis ab utili. 2 reliqvvm sunt 
qui ^reliquorum' accipiunt, ut sit sensus: de hac fabula 
sumite specimen, ut sciatis, an ceterae uobis spectandae 
sint. nam postmodum dicit in alio prologo {Hec. prol. I 8) lo 
'alias cognostis eius: quaeso hanc noscite'. 3 reliqvvm 
quasi diceret ^postremum', — est ergo quasi aduerhium, — 
id est t6 Xomov. 4 reliqvvm siue hoc reliquum dicit 
siue Veliquum' pro reliquorum, geminata v scribitur. 

26 26 1 POSTHAC <QVAS^ FACIET SCribct. 2 DE INTEGRO 15 

utrum denuo an ex integris Graecis? 

27 27 1 SPECTANDAE AN E. s. V. p. GvklrnitlJLg , ut supra 
(v. 3): ad uerbum enim 'faciet' declinauit, non ad ^spec- 
tandae sint'. 2 spectandae proprie ut fabulae: pro- 
bandae. 3 exigendae s^co agendae. 20 

1 dixisset ex -ent corr. C || 2 audiant ex -unt corr. C, -ent 
T II 3 pro W. : per (-cognoscite) codd. \ iudicate suppl. Babhow 1 
cognoscite F || 4 hicyra A, echira CV^b ad nos uenio his A \ 

ornatu (cum m. 2) F, ornato T \ prolagi sinite C, prologis 
mite A || 6 siem F, sciem C 1| 7 pnoscatis A || 8 qui <^pro)> F j 
requorum -1 1| 9 specie A 10 postmodo du A \ dicit in W. : de in 

A, deinde TCV \ aliquo A \\ 11 cognoscatas A, cognoscetis F, 
cognoscitis T, (ex -etis corr. m. 2) C \ hanc] bene TCV \ cogno- 
scite ATV, {ex agn- corr.) C \\ 12 qd- V \ esi post aduerbium 
F, om. TC \ quasi] quaeso TCV \ id est] ut. J. 1| 13 to am 
non A, * * * * TOF (ro loiitov ed. pr.) \ reliqwm — hoc om. 
A II 14 -u- F, -v- C, -ut A, in- T \\ 15 Post hgc A \ scribit 
TC I interog^ C \\ 16 an om. V \ ex] nocebit A\\ 17 ES.V-P] 
• eisv-p- TC, exigendae F 1 CY^^Ae^MTnC- A, Silepsis 
TC, syllepsis F | supra in mg. C^ \\ 18 aduerbium (i del.) CV\ 
ad] ab T II 19 sint] sin§; J., om. T | spectandae om. T \ pro- 
blande C \\ 20 ^|to agendae W. coll. Porph. ad Hor. c. IV 15, 18: 
exagendae ATC, (ex in extra corr. m. 2) <(explodendae> F 



ANDRIA PROL. 23-27. — I 1, 1. 49 



1. 

^8 1 1 vos iSTAEC iNTRO AVFERTE ABiTE in hac scaena 
haec uirtus est, ut <^in^ argumenti narratione actio scae- 
nica uideatur, ut sine fastidio longus sermo sit ac senilis 
oratio. 2 vos istaec i. a. a. haec scaena pro argu- 

menti narratione proponitur, in qua fundamenta fabulae 5 
iaciuntur, ut uirtute poetae, sine officio prologi uel ^e&v 
ciTtb (Jir}%c(VT]g , et periocham comoediae populus teneat et 
agi res magis quam narrari uideantur. 3 vos istaec 

I. A, A molliter retenturus et separaturus Sosiam imperat, 
ut maneat. addit etiam causam illis abeundi dicendo lo 
'istaec auferte' ne, suspicionem iniciat Sosiam communi- 
candi secreti gi-atia remansisse. — 4: Et bene "auferte^ : 
auferimus enim ea, quae cum fastidio cernimus, ferimus 
ea, quae cum Jionore tractamus. — deinde quasi respi- 
cientes increpat dicendo ^abite'. 5 abite concitatius i5 

legendum est, quia respectantes properat et discernit 
a Sosia. 6 <^sosia^ Sosiae persona protatica est, non 
enim usque ad finem perseuerat^ ut est Daui in Phormione, 
in Hecyra Philotidis et Sjrae. 

1 in om. AV^, sscr. V^ \\ 2 est om.TC, (in lac. 20 litt.) A \ in 
add. W. I narratione {ex an ratione corr. C) codd. ; narratio esse 
Klotz II 4 ista h§c A || 6 iacuuntur A \ YEL 00CON ^nOMHX^- 
NeH • A, uel **** TV, **g**(7||7 periocam A, perlthiam 
TO, -^eritiam V \ teneat sscr. C \ et in ras. F^ || 8 agi res] ignes 
A, res agi in ras. V^ \ uideatur {corr. m. 2) C \ Vos si ista hgc 
u4 II 9 I.] intro C \ Mollitur A \ separaturus W.-. speraturus 
AT., speratus C, experturus in ras. V^ {= dett.) \\ 10 addidit 
AV\\ 11 ista h§c A, ista <(et intro^ V \ auferto A \\ 13 enim 
om. V I ea {ex eam corr.) C \ cernuntur -4 || 15 abite] abire A \ 
ABiTE om. TC I concitati^ ^ II 16 quia <^et^ C \ properat (-ant 
V) et (ex A) codd.; properanter Steph. | a] o F |1 17 sosia add. 
W. I Sosiae] Sisic A \ personaj (a ex e corr) A, persone TC \ 
TTPOTd^TIK6ke- A, prostatica est F, om. TC \ non — finem in 
ras. V^ II 18 Daui in ras. F^ || 19 echira CF, echirra T \ filo- 
tidis (fel- T) AT, Philoditis C 

Donati comm. rec. "Wessner. 4 



np( 

I^K ras. 
^^B tidis 



50 DONATI COMMENTVM 

29 2 1 ADESDVM ^ades' imperatiuum est, ^dum' nctQ- 
iXaov. est enim productio. 2 pavcis deest ^coUoqui' 
aut ^uerbis'. et est figura CvXXTKi^^Lg. 3 adesdvm naQ- 
sXkov, ut (And. I 2, 13) 'ehodum ad me'. 4 dictvm 
PVTA ad lioc respondet, ut agi res uideantur, quemad- 5 
modum supra {ad v. l) dixitnus. 

30 3 1 cvRENTVR RECTB diligeuter coquantur. curatio 
proprie medicorum est, cura reliquorum. sed coquina me- 
dicinae adulatrix est. 2 haec dsLKXLK&g. 3 nempe vt 
CVRENTVR deest ^uis', ut sit: nempe uis. 4 immo 10 
alivd bene avr id"r}%sv to5 *^nempe' t6 *immo'. et deest 

'uolo'. 5 QVID EST QVOD TIBI MEA ARS EFFIC. arS CCTtb 

xfjg aQStfjg dicta est per cvyKOTtrjv. aqszri autem uirtus 
est. uirtutis uero quattuor generales sunt species: pru- 
dentia iustitia patientia fortitudo. sed prudentia in multis 15 
rebus descendit. 

31 4 EFFiCERE facere est in opere esse, efficere autem 
perfectionem desiderat. 

1 ades om. J., sscr. C \ est V^ q^ ATC \ parelcon A, pare- 

lon (c m.3) V, parelecon C, parelcton T || 2 productio] in mg. 
adiectio syllabica add. F^ (= dett) \ deest sscr. F^, def J., 

deesse T | colloquio A^ loqui {corr. m. 2) F || 3 syllempsis 
J., silempsis F, silepsis TC; hlsiipLg Steph. \ parelcon A, pare- 
lecon C, parelcton T, <^est)> parelcon <^est enim productio^ 
F {cf. supra) \\ 4 heodum A, eodum TC \\ 5 Ad hac A \ quem 
ad modum] ut F 1| 8 reliqueT; A \\ 9 adulatrix AV^, adula- 
tria (adil- C) TC, famulatrix F^ (deU.)-, adiutrixF sed cf Plat. 
Gorg. 465 B \ haec] beo A \ dicticos ATV, bitticos C \\ 10 ymo 
C, ammo .4 j| 11 avxiQ-ri%sv — immo] ante 6HReNTLeNe p&o 
immo A, ante * * * peto F, ***** immo (ymo C) TC || 12 qvid 
est] quide A, Quid- {sic) V \ quid F | tibi post ars T \ effic A, 

ef C, eff. T, efficit F | .^nOYT • HC^LeTH A, aTtb ryg icQstfi? 
Vatic. 1673, ***** TCF |1 13 dicte sunt TC \ cyNKONN; A, 
sincopam TCV \ tsP^TH J., *** TC, ares F | autem in ras. 

fortitudo 

F^ au J. 11 14 uero in ras. V^ \ species sunt F || 15 patientia 
fortitudo (!) F || 17 est] et F 1 operem F | afficere T H 18 de- 
siderat in ras. F*, in mg. C^ 



ANDRIA I 1, 2—8. 51 

32 5 NiHiL ISTAC OPvs EST A. mire ait: arte non opus 
est, sed opus est artibus. 

33 6 1 SED HIS QVAS SEMPER IN TE INTELLEXI SITAS 

ipse hic signatissime ostendit multas uariasque artes esse, 
id est aQSxag^ quae uirtutes intelleguntur. 2 sed his 5 
^svyfia a superiore, quod subauditur ^artibus'. 3 sitas 
constitutas, positas. 

34 7 1 FiDE ET tacitvrnitate fides est commendatorum 
fida exsecutio uel obseruantia, taciturnitas uero ob- 
seruantiae genus, in silentio constituta et in celando se- 10 
creta. quaerit autem taciturnitatem, ne prodat Pampbilo 
secretum, quod ei commendaturus est. 2 fide ad com- 
plenda, tacitvrnitate ad celanda mandata. 3 exspecto 
QviD velis 'exspecto' desidero, ut Vergilius {Aen. II 283) 
'exspectate uenis'. 4 qvid velis deest ^scire', nam si 15 
dixisset ^quod uelis', nihil desideraret. 

35 81 EGO POSTQVAM TE E. A. p. commeudatio per- 
sonae quam serui, ne contra filium leui seruo aliquid 
committi indecore uideatur. 2 ego postqvam te e. 
A. p. tale est (Sall. lug. 10, 1) ^paruum ego te, lugur- 20 
tba'. 3 EGO postqvam te e. a. p. non ^emi a paruulo', 

1 Nicbil J., Nihil in mg. C^ \ a.] arte TC \ non] ee {del 
et ne sscr) C, ne T|| 2 est 1. om. T \ sed opef artibus T, sed 
opus e artibus in mg. C*, artibus AVC^ l 3 in te in ras. V^ \ 
siTAs om. TC II 4 ostendit signatissime (-mas T) TG \ signa- 
tissime V \ atque uarias V \ 5 id^ d^PH -T^C ^, -i- *** 
C, i • a • p • * * * (quas sscr. m. 2) F, om. T \ uirtutes (in te sscr. 
m. 2) F, uirtutes inte (uite C) TC\\ 6 ZeVM^ A, zeuma TCV\ 
scitas C II 10 silendo Klotz || 11 quaerit in -et corr. C \ pro- 
dat ex probat corr. C, pandat V\ pamfilo A, Phamphilo || 
12 commendatur est A \ fidem codd. \ complenda TG \ 13 taci- 
tumitatem TGV\ ad in ras. V^ \ Exspecto quod uelis <^est)> 
A II 14 t^esidero F, ^•i^) desidero TG \ ut om. TCV\\ 15 expec- 

a 

tate {corr. m. 2) V \ de-ee^ A \ si om. J. H 16 quid codd. \ 
nichil A \ desiderat T; desideraretur.? || 17 c^a^p^ T, e • C\ 

personae sc. Simonis \\ 18 quam {sscr. m. 2) V \ seruo (0 

ex i corr.) A \\ 19 indecore D {ed. pr.): inde decore A^ in de- 
decore TCF || 20 iugurta CF 1| 21 te] t^ J. | te — ?• om. TC \ 
enim (emi sscr. m. ^) F, •N- (= enim) C \ paruo TC, om. A 

4* 



52 DONATI COMMENTVM 

sed 'a paruulo, ut clemens tibi fuerit seruitus, scis', hoc 
est ^a paruulo scis'. 4 vt semper tibi continuationem 
significat ^semper'. 

36 9 1 ivsTA ET CLEMENS F. s. ita dixit ^usta', ut 
alibi [Ad. 1 1, 26 — 27) ^non necesse habeo omnia pro meo 5 
iure agere'. quid enim non iustum domino in seruum? 

2 ivsTA ET CLEMENS "^ i u s t a ' iu qua nihil iniquum 
iubetur, ^clemens' in qua etiam de iusto multum re- 
mittitur. 3 apvd me ivsta et clemens moderata, aequa, 
leuis, cui contrarium Vergilius ait {Geo. I 164) ^et iniquo lo 
p. r.' et (Geo. III 347) ^iniquo sub fasce u. c. c' nam 
qui ^iustam' debitam nunc dici putant, nihil afferunt 
ad iuuandam sententiam. 4 ivsta et c. f. s. liber- 
tatem imputaturus clementem intulit seruitutem. 5 ser- 
vitvs mire seruitutem pro dominatu posuit. sic Sallustius 15 
(Hist. I fr. 11 31.) Mein seruili imperio patres p. e.' 

37 10 1 scis FECi ex servo vt esses l. m. dulcem 
libertatem fecit operatione et tractatione uerborum di- 
cendo: ex seruo libertum; non enim tantam haberet gra- 
tiam, si dixisset ^feci libertus ut esses'. 2 Sed ^ex 20 
seruo ut esses libertus' ac si quis dicat *^feci ut esses 

1 sed a om. A | clemens in ras. V^ | fuerit C, fuerit tibi 
T I scis ex sis corr. C \\ 2 tibi semper C \ tibi <(fuerit ser- 
uitus)> V \\ 3 significet A \\ 4 iusta ex iuncta corr. C \ f. s. om. 
TC I iusta om. C \\ 6 regere A \ non iustam 0, -iustum A, in- 

iustum V I in seruum in ras. V^ \\ 7 nichil A \\ 8 iuhetur V \ 
qua A II 9 aequa leuis W.: aequalitas ATCV; aequa talis 
Babhow \\ 11 p. r.] u- ff- V, om. A \ et iniquo TCV, om. A; 

c c 

iniusto vel inuito Verg. \ falce T I u • cc • A, uiam t • t • F || 
12 debitam <me> nunc F, nunc debitam TC \ putant dici TC \ 
nichil A, in his F | offerunt T || 13 iuuandum T | c. f. s.] cle- 
mens fuerit seruitus V || 14 <^et)> seruitus V || 15 dominatu F, 
dominabatur A, dominatu (tu m ras.; in mg. al' dominabatur) 
C 11 16 dein] idem F | seruuli A T \ miserio A \ p • e • (= ple- 
bem exercere Augustin.) A^ c- C (T?), quia -i- F |] 17 Scis • 
A I FEci] Fed A \ l. m.] libertus TC H 18 operatione] cf. Bhet 
lat. min. 553, 8 et 558, 20 H. \ <no> uerborum || 19 non 
om. TC I <8i> haberet C \\ 20 si dixisset sscr. V^ \ sed ATC, 

quam dicat feci 

si (^sscr. m. 2) V^ 21 ac si quis <sic> F, Ac sic- A 



ANDRIA I 1, 8-12. 53 

sanus', non tantam haberet gratiam, quam si dicat ^feci 
ut ex aegro sanus esses.' 3 JEt mihi £(i(paai,v habet: quod 
mihi libertus factus sis, non filio. 4 Aut ideo ^mihi' ad- 
ditum, quia libertus ad aliquid dicitur. 5 mihi bene 
'mihi', ne pertimesceret filium, cui nec liberti munus debe- 5 
bat. 6 Ex SERVO mire addidit ^ex seruo', ut uim beneficii 
ostenderet. 7 scis feci ex servo vt esses libertvs 

MiHi hinc Vergilius (Aen. XII 142 — 43) ^nympha decus 
f. a. c. n. s. u. t. c. u. q. L.' <(etc.^ 

38 11 1 <(liberaliter> bene, quia omne bonum libero lo 
aptum est, malum seruo. idem alibi {Ad. IV 5, 28 — 30) 
'factum est a uobis duriter inmisericorditerque et, si est, 
pater, dicendum magis aperte, inliberaliter'. 2 Et bene 
admonuit, cur dederit beneficium, eadem et nunc officia 
quaesiturus. non enim dixit ^artificiose', quia supra {y. 5) i5 
ait ^nihil istac opus est arte'. 3 qvod serviebas bene 
imperfecto tempore, non perfecto, ut ostendat potuisse 
eimi etiam atque etiam seruire. quale est illud Vergi- 
lianum {Aen. VI 113 — 14) 'atque omnis p. m. c. f. i.', 
ut ostendat eum, quamuis inualidus esset, tamen adhuc 20 
potuisse laborem exitiumque ferre. 

39 12 1 svMMVM pretivm libertatem dicit. 2 peksolvi 

1 tantum A \ <(si)> {del. C) haberet TC \ quantam C || 2 ex 
(ei C) egro feci ut esses sanus TC \ mihi in ras. V^ | enfasim 
A, emphasim TC, in ras. V^ \ habes ATC \ quodj que C \\ 
3 factus om. TC \ scis T \ aditum mihi TG \\ 4 aliquod V \ 

ret 

bene mihi om. T 1| 5 pertimescente {corr. m. 2) V \nQ V \ de- 
beat TCV |1 6 ex om. J. | ut ei beneficium V 1 7 scis A \ 
Ex] et ^ II 8 hic ^ | nim fa JL, Nimpha C |1 9 f. — L. om. TC \ 
f. om. V \ c • n •] t • u • F I c-] J.F II 10 liberaliteb add. 
Steph. 11 11 alib; A., nobis V \\ 12 inmiseric-] an miseric- A, 

in 

misenc- C \\ 13 pater om. V | aperte in mg. C \\ 14 nunc sscr. 
C\ officii ca quaesturus V \\ 15 qui A, qui* {secr. m. 2) V \\ 
16 nichil A \ istac C H 18 atque in ras. V^ \ Vir."'^™ C \\ W aiqiie 
V I omnes {j^m. 2) V \ p^] q; A, c[- V\ cii- T, c-t^i. AC, 
et-L F|| 20 et {fn-o eet) TC \ adhuic Fjl 21 labore ATG \ ex- 
ercitiumque ferre V \\ 22 summum sscr. C \ libertatem his G 



54 DONATI COMMENTVM 

TiBi quia ^pretium' dixerat, ^persolui' dixit proprie. 
3 PERSOLVi TiBi modeste pretium redditum dixit, non 
beneficiis praerogatum. 

40 13 1 IN MEMORiA HABEO hoc est: uon sum in- 
gratus. 2 havd m. f. uetuste: non me paenitet. nam 5 
si quid paeniteret, infectum uelle dicebant. 3 Legitur 
^muto'. 4 An secundum ius, quod aduersum libertos 
ingratos est, ut in seruitutem reuocentur? Sed hoc non 
conuenit senem dicere. 5 in memoria habeo plus dixit 
^in memoria habeo', quam si dixisset 'scio'. nam quae lo 
scimus, possumus obliuisci, quae uero memoriae man- 
damus, numquam amittimus. 6 havd m. f. legitur et 
'multo', hoc est damno, reprebendo. quod si est, sic in- 
tellegeretur, non ^nollem factum': nemo enim potest factum 
infectum reddere. 7 Sed aduerbialiter dixit, ut dicimus i5 
(Ad. II 1, 11) 'noUem factum', {Ad. V 1, 13) 'noUem hu[n]c 
exitum'. 8 Ergo ^haud muto factum' non me paenitet 
facti. 

41 14 1 SI TIBI QVID FECI AVT FACIO QVOD PLACEAT 

siMO et fecisse se et adhuc facere ostendit, quamuis manu 20 
emissus sit. 2 gavdeo si tibi q. f. a. f. q. p. felici- 

tatis est, ut ea, quae facienda, grata sint. 3 si tibi 
QviD pro aliquid. 

2 re ditum C |1 3 praerogatum ex prorog- corr. C H 4 habe 

A II 5 haud (d ex t corr) A \ m. f.] muto-fj TC | uenuste F || 

7 ingratos libertos C \ liberto T || 8 reducentur V j hoc post 
dicere TC || 9 memoria J-jT |I 10 memoria T || 11 commen- 
damus TC \\ 12 admittimus AT \ muto f. C \\ 13 est sscr. C \ 
dampno ATC \ quod — intellegeretur] et sic est {om. C) intel- 
ligeret TG l 14 non uellem F || 15 redolore A \ aduerbialiter 

mirabi 

(bi ex corr.) C, aduerbialiter {corr. m. 2) V \^ 17 haud (d ex t 
corr) multo -4. || 18 factum {corr. m. 2) F || 19 <gaudeo> si V j 
FECi — placeat] f-a*-fqd-pl. C, aut fqp- T 1| 20 Sime 
A 1 se om. T \ lamamississet {in mg. manumisisset = T) H 
21 Gaude A \ tib; A \ -e. q,. p.] feci qp- F, q- J., fp- C, p- 
T I felicitas T \\ 22 m quae F, et que (que sscr. C) ATC\ 
^'^''^ grata sint {corr. m. 2) F, sint (sunt T) grata (gra C) TC 



ANDRIA I 1, 12—18. 55 

42 15 1 ET iD GRATVM FVissE A. T. id Gst apud te, 
penes te. 2 adversvm te sine dubio praepositio est: 

^aduersus' et participium potest esse ab eo quod est ad- 
uerto. sic alibi {v. 37). 3 Ergo ^aduersum te' dixit 
pro apud te. 5 

44 17 1 QVASi EXPROBRATio EST ^exprobratio' est com- 
memoratio beneficii cum enumeratione factorum. 2 qvasi 
EXPROBRATio EST iMMEMORis cito osteudit sc iu mc- 
moria habere. 3 Sunt qui ad beneficium referant im- 
memor, ut {Verg. Aen. I 4) 'memorem lunonis ob i.'. lo 
quod <^si)> est, hoc immemor est beneficiimi, cuius nemo 
meminerit. 

45 18 1 QviN TV VNO VERBO Dic ^uuo ucrbo' uno «Itrofiate, 
una sententia, nam a^Lco(icc sententia est uel enuntiatio uno 
uerbo nexam continens et perfectam intellegentiam; (x^tcofia i5 
enim constat ex nomine et uerbo. 2 Sed hic quid est a^L(o- 

1 FvissE — id est] fuisset-ati; A, fuisse ad- (ad m. 2) 
t- F, fuisse r, f. C II 2 poeneste A, om. T \ est om. AV\\ 
3 esse in ras. F* || 4 sic W. (sicut Lindenhr.): sed codd. j 
erga F | te dett., om. ATCV \ dicit A || 6 exprobatio 
C^T \ est] est et F | est commemoratio his A || 7 qvasi] 
si {del. et quasi sscr.) C \ exprobatio TC \\ 8 est inmemoris] 
~ id ->- inmebris A, e-i- hnficii F, om. TG | cito] recte T(7, 
in ras. F' || 9 immemor deU. {ed. pi\): immemorem ATCV\\ 
10 <^ut sit sensus istec commemoratio q-ex-e-i-b-i- cuius 
nemo meminerit (in mg. m. 2)y ut memorem F, om. TC \ 
obij- A, o-b- TC, o-i- F | quod si est W.: quod est F, 
qe- rC, Est A \ hoc] homo A \ immemor est W.: im- 
memore (-rie A) codd. \ beneficio T \\ 12 meminit TC, me- 
minerit (-rat sscr. m. 2) V \\ 13 Quintu A \ dic] hic TC \ 
<\EIOM^Te A, a|KBftar£ Vatic. 1673, **** TC, dic * * * F; 
cc^LoanatL M\ ed. pr. At cf. 'Studi itaU III 352 || 14 Na^HICOM^ 

A^ nam auioma (corr. in auxoma) 0, nam auziono T, **** 
nam F | uel] aut TC \ nuntiatio codd.., corr. ed. pr. \\ 15 uerbo 
in ras. F*, uerbo4 A \ nexam in ras. F*, noxam ATC | et 

perf- ed. pr.: inperf- codd. || 16 ^SICOM^ A, Auroma C, auzioma 
T, a///io • aaa F | constat om. A | hic quod est T, hic qd • in 

ras. A, hic quidem C, dic quid est V | d^HICOMdk- A, auroma 
C, auzioma T, ///////////// F 



56 DONATI COMMENTVM 

lia? hoc est ^has bene ut adsimules nuptias' (v. 141). ergo 
omnis uirtus adsimulatio est. 3 qvin tv vno verbo 

Dic una sententia, ut in Adelphis {V 8, 29 — 31) '"non 
meum illud uerbum facio, quod tu, Micio, bene et sa- 
pienter dixti dudum; uitium commune omnium, quod 5 
nimium ad rem in senecta a. s.' nam male intellegit, qui 
putat ^assimules' uerbum significari. 

46 19 ITA FACiAM hoc esti uno uerbo dicam. et quod 
uerbum promisit? <^illud)>, ubi dicit {v. 141) ^nunc tuum 
est officium, h. b. u. a. n.' iq 

47 20 ' QVAS CREDIS ESSE HAS N. S. V. N. Gvllri^^^l^ig. 

48 21 cvR siMVLAS iGiTVR Vergilius (Ed. 1 36) ^et quae 
tanta f. R. t. c. u.?' 

49 22 1 EO PACTO ^pacto' modo, quoniam antecedit 
pactum, sequitur modus. ergo ab eo quod sequitur id i5 
quod praecedit dixit. 2 et gnati vitam et c. m. c. 
istae diuisiones sunt: ^gnati uitam', quoniam dicturus est 
(v. 24) ^nam is postquam excessit ex ephebis, Sosia'; 'con- 

1 hoc et F I ut sscr. V" \ assimiles TC \\ 2 assimilatio 
C 11 3 non] hic V \\ 4 meum] in eum A, enim TCV \ uerbo 
<(est^ A I tu Micio] tamicio J., tu (tu V) initio TCV\\ 5 dixisti 
V, dixit jTC, iuxta A \ mtium F, initium A, uicina e C | om- 
nium <(est)> F | qx, T |j 6 nimium — a-s-] narras TC | inteilegit 
TC, sscr. V\ om. A \\ 7 assimiles TC \ significare TC V\\ 8 <id) 
est hoc T I et <(tenet^ Schoell; idem 9 uerbum secl. || 9 permisit 
T, -promittit F; promit Bentley \ illud add. Rabhow J dicit F || 
10 h. — n.] has bene ut assimiles nuptias TC || 11 Quis A \ esse 
om. TC I N. s.] non sunt C, non esse T \ v. n.] uere nuptie T \ 

„ uit 

CYAeMYIC- A, silempsis F, silepsis TC\\ 12 similis A \\ 13 f. 

omam , ibi ausa idendi , ^s tt- ,. • ■ ^ . i • i t 

r. t. c. u. (corr. m. 2) F, fuit ro t. c. uidendi 

C II 14 quonmm F, quo A\ antecedis H 15 modus {in mg. 

t 
m. 2) sequimur {corr. m. 2) V \ sequitur id quod om. V || 

16 praecepit AV^ {corr. F^ | dixit {corr. m. 2) V | vitam] u- 
TV \ c. M. c.] m-c- C, c-m- jP || 18 nam is — 57, 1 dicturus 
est om. C {non om. T) \ is] his A \ ephebis Sosia] ephoe- 
-■ ^A 



ANDRIA I 1, 18-25. 57 

silium meum', quia dicturus est (v. 130) *et nunc id 
operam do'; ^et quid facere in hac re te uelim', quia 
dicturus est (v. 141) ^nunc tuum est officium h. b. u. a. 
nuptias'. 3 et gnati vitam et c. m. c. tripertita dis- 
tributio. 4 et gnati vitam uitam filii in duas partes 5 
diuidit in narratione: in ante actam bonam et prae- 
sentem malam. et incipit mala ab ^interea mulier quae- 
dam' (v. 42). et bonae uitae narratio ad eam rem ualet, 
ut ostendat, quam iustus dolor patri sit spe decepto. 

61 24 1 nam is postqvam excessit necessario positum lo 
"^is' pronomen, kvatpoqa ad illud ^gnati uitam'; nam si 
non posuisset hoc pronomen, Sosia erat intellegendus. 

2 NAM is POSTQVAM ExcESSiT Ex EPHEBis argumeuta per 
coniecturam. 3 nam is postqvam excessit ex ephebis 
ephebia prima aetas adulescentiae est, adulescentia 15 
est extrema pueritia. 4 excessit ex ephebis cum suf- 
ficeret unum '^ex'. 

62 25 1 liberivs Uiberius' non est comparatiuus gra- 
dus: non enim libere ante uiuere potuit, '^dum aetas 

1 quia] quoniam T \ nunc id J. , id nunc F 1| 2 operando 
J.T I et quid — 4 nuptias om. TC \ in hac re facere V \ re te] 
recte A 1| 3 ducturus A\ b-h- ut as-n- V || 4 vitam] u- Tj 
c. M. c.] c • m • et q • F I tibi partim T || 5 uitam om. T H 6 di- 
uisit TC I in] et T \ narratione in Steph.: narrationem TCV., 
-ne A I actam Steph. {cf. Hec. III 5, 20; 21)-. factam (-ta A) 
codd. II 7 incipit malam F || 8 bonae uitae] bene acte TC \ 

eandem rem F 1| 9 et T | dolor] dolear T, dolet C \ spe F H 

10 his C I excessit] ephebis discessit C, ex ephebis e. T || 

11 as prGnomine A \ anaphora TC, an* * * {sscr. m. 2) F, ana- 
fxra A II 12 intelligend u s F, intellegitur; A \\ 13 nam — 14 con- 
iecturam om. A \ nam om. V \ excessit] exce • TC \\ 14 nam 
is — ephebis] <^nam is pamphilus post excessit ex ephebis 
gnati uita ex ephebis (hi mg. m. 2)y ex ephebis F, nam et 
pamphilus nam is (nam is om. T) postquam exce. gnati uitam 
ex ephebis TC, nam is postquam excessitu ex efoebis; A || 
15 Efoebia A., ephebeia T \ primo A 1| 16 est] in sscr. C* | 
pueritia <e> C | efoebis A \ perficeret A \\ 11 ex] et AV, 
om. TC II 18 comparatiuum (om. gradus) T || 19 ante {sscr. 
C) libere TC 



58 DONATI COMMENTVM 

metus magister prohibebant. ' (v. 27) ergo deest ^aliquanto', 
ut sit: aliquanto liberius. 2 liberivs vivendi deest ^ei'. 

53 26 Qvi sciRE POSSES AVT iNGENivM <^N.^ scimus quod 
certum est, noscimus quae adhuc incerta desideramus. 
idem alibi {Hec. IV 1, 57) ^forma in tenebris n. n. q. e.' 5 

54 27 1 DVM AETAS METVS MAGISTER PROHIBEBANT quidam 

iungunt ^metus magister' '''is quoque"*": potest enim intel- 
legi, tamquam si diceret: quid est metus? magister. 
2 MAGiSTER paedagogus. 3 ita est intercidit poeta, 
ne solus Simo loqueretur. ceterum non erat respondendi lo 
locus necessarius. 

55 28 1 QVOD pleriqve o. f. a, haec adiectio dicitur in 
primo posita loco, — adiectiones uero aut in prima parte 
orationis aut in ultima adiciuntur. Jiic ergo ^plerique' ex 
dbundanti positum est, ^omnes^ uero necessario additum est — is 
ut alibi {JEun. 12, o) ^iam calesces plus satis'; in ultimo, 
sicut {Eun. 1 2, 46; Heaut. II 3, 16) ^interea loci' id est in- 
terim. 2 Attendenda etiam locutio 'quod plerique o. f. a.' 
aut enim ^quod' in ^quae' uertendum est, ut sit: quae pleri- 
que omnes faciunt adulescentuli , aut "^quod' ad singulare 20 

1 prohibebat^ A , -bebat C, -beat T \\ 2 ut] ac C | deest ei] 
de eet JL, dic ei TC\\ 3 Quis cre A \ possis C \ ingentium A \\ 
4 nescimus J., nescimus et rescimus V \ quae ex quod corr. 0, 
quid T II 5 forma ^ | n. n.] s • n • (m • J[) codd. | e •] c • C |1 6 pro- 
hibebat A | quidam — 8 magister om. TO |i 7 iniungunt V \ 
is (id V) quoque A V; is quoque ^^TcaLSaycoyst'} Schoell, syno- 
nyme JRdbhow \ enim] ea ^ || 8 tam quasi A || 9 magister] 
magis A V \ intercidit (ci ex ce corr. C) TC, incipit interiit A, 
inquit intercidit; an incidit.^ | <(et^ poeti ^ jj 11 <^certus)> locus 
(necessarius om.) TC \\ 12 pleruque A \\ 13 uero] n A \\ 14 ora- 

tionis] orat pmus A \ plerique] pleno J. || 15 habundanti A V j 

additum 

est] & A, om. V | omis A \ uero] ergo C \\ 16 po s itum C \\ 16 ut 
W.: et codd. I calescet A^ {corr. m. 2) V \ plus — ultimo om. 
Tjl 17 id est interim W.: interibi TCV, interius i- ^ || 18 at- 
tendenda om. C^ in lac, suppl. m. 2 {non om. T) \ etiam] est 
V I plerique] plere -P- A \ a- om. ^F || 19 in quae] inique 
A II 20 omnes f^a- C \ fragulare A (singula adscr. Daniel), sin- 
gularem V 



ANDRIA I 1, 25—29. 59 

eorum studiorum adiungendum erit: equos alere, canes ad 
uenandum; aut erit certe figurata locutio, ut est illud 
(Eun. prol. 1 — 3) ^si quisquam est, qui placere studeat 
bonis quam plurimis et minime multos laedere, in his 
p. h. n. p. s.' et alibi {Ad. IV 4, 26) 'aperite a. a. o.' 5 
3 PLERiQVE OMNES F- aqiuCc^og cst. — nam errat, qui 
^plerique^ TtaQskKov intellegit aut qui suhdistinguit ^pleri- 
que' et sic infert ^om/nes'. hoc enim pro u/na parte oratimis 
dixerunt ueteres eodem modo, qu^ Graeci ^Ttd^TtoXXa^ et 
Latini ^plus satis' (Eu/n. I 2, 5). — Naeuius in bello pu- lo 
nico (lihr. inc. fr. 14 M.) '^plerique omnes subiguntur sub 
unum iudicium'. 4 Figurate Terentius: TtaQeXKOv rc5 

ccQiaiafim. 5 QVOD plertqve omnes <(f.^ 'quod faciunt' 
pro ^quae faciunt', id est: quae faciunt plerique adu- 
lescentuli, horum ille nihil egregie p. c. s. est ergo figU' i5 
ratum, quod rectum esset, si diceret: quae plerique omnes 
faciunt adulescentuli , horum ille nihil praeter cetera stu- 
debat. 6 advlescentvli bene diminutiue, ut propter 

aetatem facile ignoscat. 
56 29 1 ADivNGANT alligeut, aptent, accommodent. 20 

1 eonim] et C \ adere A \ canes <^nutrire)> V \ c • ad • u • 

T II 2 erit om. ^ F | ut eet F |1 3 student A \\ 4 plurims C j 
minime] numeris A \ multos] malos C, om. A \ laedere] •!• J., 
om. TC I his] h- F || 5 h- om. V \ a^a^] a-et T\ 0.] et V \\ 
6 OMNES F- om. TC \ •^•P-Xd.lCMOC 6- J., archaismos est T 
CV I erat A, errant TC, (in ras. m. 2) V \\ 7 tcccq^X^ov Steph.: 
prologum A TC, apologum V | intelligunt TC, intellegMni V \ 
subdistinguM* V (T?), om. in lac. O^ subiungunt C^ || 8 sic] 
nc A I inferunt F, fert T \ crationis A \\ 9 dixere (disc- T) 
TC I quo TF. : quod codd. | panpoUa A., pompalla TC, pau- 
pella F, noiiTtaXXu Vatic. 1673 \\ 10 Naeuius] Nec unus A \ 
punito j. II 11 plerumque omne A \ subigunt C, subsignant 
F I sub] ad TC || 12 unum A, suum TCV-, uanum L. Mueller \ 
figurat A \ terentium codd., corr. Calph. \ TT^PeXCON TCO 
^PXdilCMOi) A, TcaQ^x^v ro5 ccQxaLay,cb M*, ***** TCV \\ 
14 pro] F- A \ quae] se T | id est] ut ^ F || 15 illo nichil 
A, nihil ille F | s^ in ras. F", stu^ C \ est] esset A, esset Fl| 
16 iectum A \ omnes] horum J., omnes quod T, {in marg. al 
qd') C II 17 nichil A \\ 19 ignoscatur TC \\ 20 Adiungant ex -ent 
corr. A \ aligent (ni adl- corr. C) aptent <aut (et T)) TC 



60 DONATI COMMENTVM 

2 AVT EQVOS ALERE AVT CANES AD VENANDVM SIC et eqUOS 

ad uenandmn alunt, quomodo canes. quod multi docti 
improbant, ut dicant separata esse et ^ad uenandum' 
extra rationem esse pro ad uenatum, ut {Verg. Aen. 
IV 117) ^uenatum Aeneas unaque m. D? 5 

57 30 1 AVT <^ad)> philosophos mii-a klXsLipLg et fami- 
liaris Terentio. nam possumus subaudire ^audiendos' siue 
^sectandos'. 2 ad philosophos uitium est, quia dixit 
^ad aliquod studium'. 3 Aut si ^ad philosophos', se- 
paranda erit locutio sic ^ut animum adiungant ad philo- lo 
sophos'. 

58 31 1 EGREGiE egregium dicitur, quod ex grege 
eligitur. 2 Sed hic ^egregie' ualde, nimis. non est ergo 
ad laudem positum: haec, inquit, ut cetera similiter stu- 
debat. 3 praeter cetera . . . mediocriter ergo non 15 
extenuauit rem, sed ad laudem rettulit. 

60 33 1 GAVDEBAM uou dixit ^laudabam' sed 'gaude- 
bam': laudat enim etiam alienus, gaudet qui pater est. 

2 NON iNiVRiA intempestiue Sosia respondet, sed pru- 
dentia tantae sententiae compensauit importunitatem. 20 

61 34 1 ADPRiME <^^Sid'y adiectio est confirmationis , ut 
admirabiliter dicimus. 2 vt ne qvid nimis sen- 
tentia non incongrua seruo, quia et peruulgata. et non 
refei-tur ad personam modo dicentis, sed "^de quo dicitur. 

1 sic — uenandum om. A \ sic JRahboiv : si codd. \\ 2 alunt] 
alter TC | <(et)> canes TC \ quo A \\ 3 uix dicant A, et dicunt 
TCV\ separata — 9 philosophos in mg. C^, om. C^ {non om. 
T) II 4 extra rationem C^V^ extra natii ^, extra uocem T\ 
esse] -— ^ II 5 Aeneas] e • C [ una • Q • M • D • A, unaque mis • d • 
miserrima dido F, u • q • m • d • C || 6 mira ^xisiipig W. : mire 
misis J., mire missis TC, eclipsis pulchra in ras. V^ \\ 8 ad 
om. V II 10 erat A \ sic ut] sic A, sic TC \ adiungunt V \\ 12 egre- 
gium — ex grege om. T | ex] e C || 13 elegit^ A, eligunt C | 
nimis V^, minus A \\ 14 ut <(et)> V \\ 15 <(et tamen omnia 
haec^ mediocriter Schopen \\ 16 rem om. TC \\ 19 tempestiue 
A I sosia in -as corr. V^ \\ 21 ad add. W. \ est in ras. V^ \ 
iit (e sscr. m. 2) V || 22 vt om. V \\ 23 et] est Steph. \ et peruul- 
gata F I et ^. om. A \\ 24 modo Babhow : domini (domi iu- A) 
codd. I sed W.: et codd. \ tde quo] quotidie Rahhoio 



ANDRIA I 1, 29—36. 61 

3 An magis quia conuenit Sosiae cor eiusmodi, %aQCi- 
KxriQ in uerbis est? 4 ne qvid nimis deest ^agas', ut 
sit: ne quid nimis agas. 
63 35 1 FACiLE oiMNES p. A. p. lateus argumentum, quare 
filium ad meretricem commeasse errans pater non ad corrup- 5 
telam filii sed ad obsequium amicorum traxerit. 2 per- 
FERRE AC PATi ferre est cum certo tempore, perferre 
finem exspectat effectus. feruntur onera et sustinentur 
supplicia. 3 perferre mediocriter stultos odiososque. 

63 30 1 cvM QviBvs ERAT c. Q. V. figura r^i^aLg. 2 his 10 
se dedere plus est Medere' quam ^ consentire ', quem- 
admodum in hostium potestatem hostes se dedunt. 3 de- 
DERE ergo: pertinacibus. 

64 37 1 EORVM OBSEQvi s. commodiorum scilicet. 2 eo- 
RVM OBSEQvi STVDiis talcm esse Pamphilum adiuuat 15 
argumentum fabulae, simul et Charinum. 

63 36 4 His SE DEDERE E. o. s. dcderc se et ob- 
sequi: superioribus ; non aduersari: paribus; non se 
praeponere: inferioribus. 

1 sosie conuenit TC \ sosiae cor V^ \ caracter (7, carapter 
T, ei caracter F, cura est A \\ 2 nimis A \ deest — 3 nimis 

lis A II 3 agas om. T || 4 oms A, omnes F, ois C \ Laten^ 
argumentum A, latens argumentatio TCV \ quare Habboio: quas 
A, qua TC, quae F || 5 comeasse A \ errans pater TC, errant 
spatio A, narrat pater F; cemens p. JRabbow \ corripendam A, 
corruptendam T, corruptela (la in mg.) C \\ Q animorum A \ tra- 
xerat F, duxerit TO | ut ferre ac pate A \\ 7 est om. C \ cum 
certo TC, certo A F(incerto dett.) \ proferre A \\ 8 spectat affectus 
F I ferunt A \ et om. TC \ substinentur TC \\ 9 supplicio (m ras. 
pro suspicio) A, om. TC \ stultus ^ 1| 10 cum ex tum corr. V | 
erat • 6 • C • V • A, erat • c • (e • 0) u • TC, erat i • e • t • n • et F | 
figurate AV \ temesis A, themesis C, themasis TV \ ms] ut 
A, una cum his (cum his in ras. m. 2) V || 11 debere {corr. 
m. rec.) A \ quae consentire ante plus TC \\ 12 deducunt A, 
dedere ut TC, dederunt F | Dedero J. || 13 ergo] se T \ per- 
tinascili A, ^erimacibus V \\ 14 obsequis; A, obsequiis TCF| 
commodiorum Steph.: commodior (como- C) codd.\ commodis 
eorum Klotz \ silicet C || 15 paphilus A \ admiwii ^jl 16 simul 
et] si aud & A j charinus T || 17 hic se dedere T, lusse de- 
bere A jj 19 opponere F 



62 DONATI COMMENTVM 

64 37 3 NEMiNi contradicentiuin, pertinacium. 

65 38 1 NVMQVAM PRAEPONENS <^SE^ consentientibus. 

2 iTA VT deest ^faciens' ^uolens' ^agens'. 3 vt facil- 

LIME SINE INVIDIA LAVDEM INVENIAS ET A. P. SallustiuS 

{Iiig. 6, l) ^et cum omnis gloria anteiret, omnibus tamen 5 
carus esse'. 

66 39 iNVENiAS secunda persona pro tertia, ut {Yerg. 
Aen. lY 401) ^migrantis cemas'. 

67 40 SAPiENTER viTAM i. N. Q. H. T. o. improbatur a 
sapientibus haec sententia , nam obsequium adsentator 10 
debet, amicus ueritatem. sed in tbeatro dicitur, non in 
schola. 

68 41 1 OBSEQVIVM AMICOS VERITAS ODIVM PARIT huiuS 

uersus pars improbior est "^ueritas odium p-'. falsum 
est autem, quod Cicero {Lael. 24, 89) putat "^obsequium' 15 
primo dixisse Terentium, cum et Plautus et Naeuius ante 
dixerint. 2 lEit est sententia TcaQddoS,og et magis theatro 
apta quam officio, de qua Tullius multa dicit. 2 ob- 
SEQvivM A. V. o. p. a(i(pl^oXog sententia et probabilis 
magis quam necessaria aut honesta. 20 

1 contradicentium Schoell: contra dicentem (dacentem V) 
codd. I pertinatium J. |I 3 vt :Z.] et F, om. TC | vt 2.1 aut A || 
4 LAVDEM iNVENiAs] 1 • in • F, la • inue • T | et pa • 2" || 5 oms 
A II 6 esset T(7F|| 7 secundam personam C, persona secunda 

T I pro sscr. F^ || 8 cemasque A , (xem-) F |I 9 i •] in F J 
Q • om. F I H •] b • C II 10 haec sententia a sapientibus F | haecj 

a 

dies A^ ex TC | adsentati ^, absentator (obs- C) TC || 11 teatro 
C I in TC, sscr. F^, om. A \\ 12 scola ACV, scula T \\ 13 amicos 
u.o-p^ F I parit] post A II 14 huius ATCV\ hic V\{dett., 
edd.) I pars W.: per ATC, in ras. V^ \ improbior W.: impro- 
brior j., improbiorum (-itorum T) TC, impro-periiim V {Steph., 
Schopen), improprium dett., ed. pr. ; (per)improprius Westerh.:, 
an improprior.? || 15 Cicero putatj & tropitatio A, cicero primo 
F, cicero dixit TC \\ 16 cum * J., cum et F || 17 dixemnt 
codd., corr. Steph. \ TT^P^bOSOC A, jcccQdSo^og Jf\ TtaQccQ-a^og 
Vatic. 1673, * * * * T OF || 18 apta A \ multo A \ dicat A, • 
dixit TC II 19 A • V • 10 • ?• A, amicos u • o • p • F, amicos ueritas 
odium parit TC \ ^M<J>IBOAOC • ^, **** TC, om. V \ et om. 
TC II 20 aut A\ et TV, qz C 



ANDRIA I 1, 37—44. 63 

69 42 1 iNTEREA MVLiER Snterea' est, cum habet in- 
stantiam et superiorum actorum. 2 mvlier qvaedam sic 
dixit, <^non^ quasi ignoraret nomen eius paulo post (v. 58) 
^Chrysidem' nominaturus, sed ideo, ut gratam exspecta- 
tionem faciat simulque auidum lectorem nominis audiendi 5 
reddat, ut Vergilius paulo post nominaturus ait {Aen. 
II 57 — 58) ^ecce manus i. i. p. t. r. p.' 3 interea 
MVLiER hic digressio est, nam proposuit gnati uitam di- 
cere. 4 abhinc triennivm artificiose Hriennium' dixit, 
cum posset plus minusue temporis ponere, ut sit ueri- 10 
simile unum annum fuisse pudicae parcaeque uitae, se- 
quentem condicionis acceptae, tertium mortis. primo ergo 
anno ignorata est Pamphilo domus Chrysidis, secundo est 
Glycerio cognitus, tertio nupsit Glycerium Famphilo et pa- 
riter inuenit parentes. 15 

70 43 1 Hvc viciNiAE ^uiciniae' 'jtaqil%Qv est, ut {Plaut. 
Capt. II 3, 25) ^adhuc locorum'. 

71 44 1 iNOPiA et cognatorvm n. laude impertita eius 
moribus, qui mox ducet uxorem, superest ut futurae 
quoque matronae, id est Glycerio, probitatem debitam 20 
pro persona reddat. quae quia honesta numquam esse 

1 interea] hic ea A \ est cum] = interdum, cf. Auct. ad 
Jffer. II 26, 36 | instantiam A, instantium TCV \\ 2 et AV, 
• i • C, id est T \ dixit sic V \\ 3 non add. Lindenhr. \ ignoret 
V I eius] et J. II 4 graiam V \ expectai*owem V \\ 5 simul et 
V II 7 manus] magis V \ i • i • — p •] iuuenum i • t • p • r • p • T, 
iuuenem interea post terga reuinctum C, et i • p • t • r • x • F || 

8 degressio V \ j^posuit C \\ 9 Abhunc J. || 10 dicere {corr. 
m. 2) V I sit sscr. C |1 11 nimium animum V \ pudica C \ parteq; 
A, -psLrcaeque V \ uitae] inte {corr. DanieT) A \ tertium sscr. V^ \\ 
13 est om. V \ dirisidis A \ est om. TCV \\ 14 gluterium 
pamphilum A | et om. TC \ pariter inueniat V partiu moe- 
nit A II 15 parentes A \\ 16 huic codd. \ viciniae] nupn§ A \ 
Vicin§ . ^ I ^ . P€AKON -e- A, n.a-p-e.a.c.o-n^e- TC, 
om. V\ huic AV, huic uel huius TC \\ 18 inopia] intpta A \ 

n] • n • J., n • m ras. F*, om. TC \ laude impertita eius Goetz: 
landeptas^, laudatis TCV; laudatis Pamphili ^'^e^/i. || 19 super- 
est {ex subest corr. m. 2) V \\ 20 matione A \ id est] ia J., et 
F I glicino probitate J. || 21 persono A \ quae] Quo2i A 



64 DONATI COMMENTVM 

poterit, si sic eam constet ante nuptias impudice eductam 
esse, partim defendenda partim etiam laudanda est Chrysis, 
cum qua commorata est. quam quoniam necesse est me- 
retricem fateri, in condicione turpissimi nominis mulierum 
sumitur excusatio uoluntatis. 5 

70 43 2 Hvc viciNiAE legitur et ^uiciniam'. 

71 44 2 ET coGNATORVM hic iam parat nos ad Critonis 
aduentum. 

72 45 1 EGREGiA id est eminenti praestantique. 2 atqve 
AETATE integra iutcgra aetas est, quae in flore consistit, lo 
cui neque addendum iam sit neque adhuc quicquam sit 
imminutum, ut {Verg. Aen. IX 256 — 56) Hnteger aeui 
Ascanius'. 3 Et contulit duo ad quaestum congrua me- 
retricium. 

73 46 1 EI VEREOR NE QVID ANDRIA APPORTET MALI 15 

^Andria' mire: audiuit enim excessisse ex ephebis Pam- 
philum illatamque esse mentionem mulieris peregrinae, 
adulescentulae pulchrae, 2 ne qvid andria eleganter 
{v. 43) *ex Andro' <(^Andria')> ^Andriae' (v. 58): nomen 
ostendit et mulieris et fabulae. 3 JEt bene ^apportet', 20 

quia apportare ignotis est. 

74 47 1 PRiMVM HAEC PVDiCE V. defeudit, ut diximus 
{ad V. 44), uitam Chrjsidis, ut potuerit apud eam recte 
morata esse Glycerium , quae ex argumento matrona 

1 eductam Schopen: ductam ATC, dilectam FH 2 est om. 
V II 3 comorata A \ quam om. TC \ quoniam sscr. F^, om. A \ 
est <^et^ 2^ II 6 huic codd. \ uicin§ A \ uiciniam F, uicinia TC || 
7 et] Pret A \ iam parte A, parat iam TC \\ 9 et prae- 
stanti V \ atqve oin. V\\ 10 integra om. A \ integra sscr. F* j est 
aetas TC \ consistat A \\ 11 cui^ C \ sit om. V \\ 12 <est> 
ut V I integere utas sumius J. || 13 meretricium T, ?'n ras. 
A, meretricum CV \\ 15 <Sosia-> Ei ATC, hei F jl 16 An- 
driam mire ATV \ efoeb; A \\ 17 illataq; {ex -tam corr. 
in. 2) V I muliens F || 18 achilescentul§ A \ andria] and 
(rie in mg. m. 2) C || 21 apportare W.: portare codd. \ ignotis 
ACV, in grecis T \\ 22 <Simo-> Primum ATC \ v- om. 
TC \ ui diximus defendit C \\ 24 moratam ATC \ matrone 
A., -nae F 



ANDRIA I 1, 42— 49. 65 

erit. 2 primvm haec pvdice vi. bene ^haec', quasi 
dicat: illa quae coacta est. 3 dvriter contra rationem 
regulae: ^dure' ab eo quod est durus dicere debuit. 
tamen Qst differentia: est enim duriter sine sensu labo- 
ris, dure autem crudeliter; illud ad laborem, hoc ad sae- 5 
uitiam relatum est. 4 Sed dure in alterum, duriter 
in nos aliquid facimus. 

75 4:8 1 LAXA ET TELA viCTVM Q. subdistingue Hela': 
finis enim laboris est ^uictum quaeritans', ut Vergilius 
(Aen. VIII 408 — 10) ^cum femina primum, c. t. u. c. t. 10 
m. i., c. e. s. s. i.' et deinde finem laboris intulit. 

2 Non ^cibum' sed 'uictum' dixit. cibus est enim, qui 
etiam delicatis praebetur, uictus in paruis aridisque ali- 
moniis est constitutus. unde Vergilius (^Aen. III 649 — 50) 
^uictum infelicem, b. 1. c, d. r.' — 3 Et post tantum 15 

lahorem 'uictum\ non ^cibum^ dixit, ut Vergilius (Geo. II 
472) '^at patiens operum paruoque assueta V — et non 
^quaerens' sed ^quaeritans' dixit. quaerit enim, qui ad 
plenum et pei-petuum reponit, quaeritat, qui uix cotidie 
inquirendo uictum inuenit. 6 laxa et t. v. q. arti- 20 

ficiose, ut uideatur pudice apud eam futura mater familias 
educi posse, quam meretricem necessitas fecit. 

76 49 SED POSTQVAM A. amator fingi potest, amans 
uere amat. 

1 pudici (7, p • T I VI.] iu • ^, m- F, u • TO | bene om. V\ 

quasi dicat Daniel: qd J.^ qqt ^, quidem idem T(7 || 2 idu- 
riter A \ contra sscr. C^ (quam C^) \\ 3 habeo 0, habeo ab 
eo T I dure V \\ 4 <et> tamen TCF | dfa C, dra V \\ 7 aliqid 
A , om. V II 8 uictum quaer • F, uictumq; A , uictumq; (q; del.) 
q- C, u • q^ r II 9 enim om. TC \ est laboris TO | ut ed. pr.i 
et codd. II 10 primo AV, primo (-a T) ante femina TC \ c- 
<u>.t^ C \ u. c. t.] V^T^ ^, u-t- rO, u^c^ F II 11 i^c-] 
& c • J., r . t • F 1 e.] et T I et Ofn. TC \\ 12 cy • bum A \ dicit 
F I Cybus {sic semper) A \\ 13 pbert^' C || 15 1. c.] s • t • F | 
tantam T \\ 16 labrem G \\ 17 ac C, ait F | i.] iuuentus C \\ 
18 qres (es ex is corr.) C \\ 19 quotidie TC, quotidie V \\ 20 in- 
ueniat F | et] i^ ^ | t.] tela TCV \\ 21 uideat C, rideatur T \ 
futura ex -ra corr. j., om. T \ mater om. T \\ 22 & duci A || 
23 A.] amator F, om. ATC 

Donati comm. rec. We ssner. 5 



66 DONATI COMMENTVM 

77 50 1 VNVS ET iTEM ALTER praeter unum duo, ex 
quibus alter, ut sint tres, nam "^hi tres tum simul a/ 
{y. 60). ut {Yerg. Ed. VIII 39) 'alter ab undecimo'. 

2 Ergo ^alter' non est secundus sed tertius. 

78 51 PROCLivE AD LiBiDiNEM ^procliue' cst porro incli- 5 
natum uel pronum inclinatumque. 

79 52 1 ACCEPIT CONDICIONEM CUm UUO, QVAESTVM <(o.)> 

cum altero, hoc est cum multis. 

77 50 3 ITA VT INGENIVM EST OMNIVM HOMINVM quauta 

defensio Chrysidis, ut quae antea fecerit, ipsius sint, quae lo 
postea peccauerit, naturae hominum adscribantur ! 

79 52 2 coNDiciONEM condicio est cum uno, certam 

legem in se continens; ^postquam accessit alter', hoc est 
plures, quaestus iam meretricius factus est. 

81\ 54 1 PERDVXERE ILLVC SECVM iuuitum isso Pamphi- i5 
lum his uerbis significat; perducuntur enim necessitate 
coacti. Tioc etiam uerhum iudices pronuntiare solent. 
2 Et hoc est quod supra (v. 36) ait 'his se dedere, 
eorum obsequi studiis'. 3 vt vna esset m. et producte 
legitur ^esset', ut cibum capiat, et correpte, ut alibi 20 
{Eun. III 5, 26). 4 vna simul, id est: una cibum cap- 
turus. 5 PERDVXERE ILLVC SECVM secum duxerunt, ut 

secum esset. 

1 ET item] ut ~ J. I praeter] pp T, p || 2 sint tres 
in ras. A \ <^inquit pp^ nam TC \ a.] amabant TC V || 4 est 
sscr. C II 5 proclive] Produe J. |I 7 o. adcl. W. \\ 8 cum altero 
hoc est W. (cf. 52, 2) : cum altero non est A F, non est cum 
altero (cum altero bis G) TC \\ 9 ita] fit AV, sit TC \ 
hominum <(-h-_)> A, hominum ^^haec") V \\ 10 quae] quanta 
T I antea eam (7, a;ut ea T, ante V \ fecerit W.: fecerat 
codd. I sint V \\ 11 ascribantur TO, attribuantur V \\ 12 Con- 
ditio; conditio A \ cum uno TC, om. A V \ <^certamen)> certam 
TO II 13 insectinens A \ posquam C j ^unus et^ alter id est 
V II 14 questum A, quaestum quaestus V \\ 15 inuitum ex -tium 
corr. C I esse 6', m ras. V^ \\ 16 hic TC \\ 17 iudices] ludiones 
Schoell I pronuntiare ex -auere corr. C || 18 his sedere A || 19 ob- 
sequi om. TC \ et sscr. C || 20 esset sscr. F^ esse T || 21 simul] 
cibum V j id est AT , et {del. et i- sscr.) C, uel V \ capturus 
Goetz: capimus codd. \\ 22 perduxerunt CF, -ant T \ illud T, 
illud C I dixer A. duxere TC 



ANDRIA I 1, 50—58. 67 

82 55 1 EGOMET CONTINVO M. bene ^mecum', ut appa- 
reat nihil temere constitutum uel prolatum foras, <^sed^ 
hoc ipsum satis quaesitum esse, quod statuit de falsis 
nuptiis, ut inoffensus esset filio. 2 egomet coxtinvo 
MECVM c. c. E. ^mecum': deest "^uoluebam' ^cogitabam' ^uer- 5 
sabam'. 3 captvs est tenetur et irretitur, ex trans- 
latione ferarum atque uenatus. 

83 56 1 HABET id est uulneratus est; habere enim 
dicitur, qui percussus est. proprie de gladiatoribus 
dicitur ^habet', quia prius alii uident, quam ipsi sentiant lo 
se esse percussos. 

82 55 4 CAPTvs EST Sallustius {Iiig. i, 4) 'sin captus 
p. c' 5 CERTE sine dubio, pro certo. 6 captus est 
iSuoxiCiioq. 

83 56 2 HABET sic dicitur de eo, qui letaliter uulne- 15 
ratus est. Vergilius {Aen. XII 296) ^hoc habet, h. m. m. 

d. u. d.' 3 Ergo quid sequitur captum nisi occidi? 
4 HABET observabam mane utrum Pamphilum an illorum 
seruulos? 5 mane aduerbialiter. 6 observabam de- 
est Hamen', hoc est: quamuis captus erat et iam habebat, 20 
tamen obseruabam. 

84 57 1 ROGiTABAM HEVS p. uou ^rogabam' sed ^rogita- 
bam', quia sedulo faciebat. 

85 58 1 Dic SODES ^dic' imperatiuum est: ideo tempe- 

2 sed add. W. \\ 3 esse quod in ras. V^ | falso TC \\ 4 ut 
W. : et codd. \\ 5 6 • C • 6 • ^, e • c • e • TC, c • c • e • V \ me- 
tum A, om. T \\ Q inretitur A, irritetur (corr. in irretitur) C j| 
8 id est] habet in ras. V^ \\ 9 dicitur om. TC \ est] est et ed. 
pr., om. A I gladiatoribus ex grad- corr. C j| 10 primis A {[ 
11 esse om. TC \ percussos (os ex us corr.) J. 1| 12 sin] seu 
V I capt2'. ^ II 13 c.] t- F I procertat TG \\ 14 • Id^OTICMOC A, 
ilotiGiLOG Vatic 1673, iSL(orL6fiog M\ **** TC, om. V\\ 16 hoc 

om. A \ h.] hoc V \\ 17 d • n • d • F, d • u^ C, d • n • T \ ego 

i d 

quod {corr. m. 2) V \ occisi (d m. 2) V \\ 18 utrum — 19 mane] 
utrum pamphilum an A., utrum pamphilum TC, illorum seruulos 
mane in ras. V^ || 19 deest ex de eo (sic T) C || 20 &ia A, 
et TF, et etiam C \ habebat W.: habet codd. \\ 22 P] pu • 
C, om. V II 24 Dic] Sic A \ temporauit A 



68 DONATI COMMENTVM 

rauit iniuriani blandimento ^sodes'. est autem si audes, 
ut^scilicet' scias <(licet^, nam delirat, qui ^6&og ^ijg' inter- 
pretatur ^sodes'. 2 dic sodes exhortantis uox est, ut 
^amabo' ^rogo'. .3 Qvis heri chrysidem opportune in- 
tulit nomen Ohrysidis. 5 

86 59 Et bene ^illi', quasi dicat: quam tu Andriam 

nominasti. 

85 58 4 Qvis HERi c. H. NAM A. I. Attico morc peregrinis 

meretricibus a patria nomen imponit et sunul celebrat 
nomen comoediae dicendo (t?. 43) ^ex Andro commigrauit' lo 
et nunc *^Andriae illi id erat nomen'. 

88 61 1 QviD SYMBOLAM DEDiT uou ^quid sjmbolam 
dedit?', sed subdistingue "^quid', ut sit uox quaerentis, quid 
dicat de Pamphilo. 2 eho qvid pamphilvs piimo sic 
egit, ut <(non^ de Pamphilo quaerere crederetur; ad ultimum i5 
adiecit nomen, ne quid reliqui faceret. 3 cenavit cetera 
in gestu sunt quaerentis, quid dicat de Pamphilo, nec in- 
uenientis. 4 symbolam dedit c. mire nulla pro Pam- 
philo negatio facti est posita, sed per puerilem simplici- 
tatem omnia gesta narrata sunt. et quod tacitum est, non 20 
celatum sed et non factum esse ita uidetur. 

2 ut] et TC 1 scilicet scias licet (c/. Fest. p. 50, 10 M)] sit 
(sic TC ^ F) scias cocld. ; sis si uis Lindenhr. \ deliberat codd., corr. 
ed.pr. I quif • GOOCSHO • A^ qui Nolr\o Vatic. 1673, quia (m mg. 
mg ^7]6 m. 4) ikf , quos •u^o-t^h-e- V, qui * * * TG \ interpre- 
tantur A TC \\ 3 exerfcantis A \\ 4 heri <^habuit> TC \ oportune 

codd. II 6 bene] oudit {corr. m. 2) V \ dicatur AC, dicatur Fi 

8 c. om. TC I nam andriae illi <h • e • n-> F || 9 nomen im- 

posuit a patria C \ nomen celebrat C 1| 11 illi — nomen] i • e • 
n • T II 12 QviD — DEDiT om. TC \ non — 13 dedit om. AV \ 
simbolum utroque loco codd. (1 13 quid 1. om. TC || 14 eho] et 
codd. I <Cetiam)> primo F || 15 non add. Schopen \ de om. TC \ 
crederetur quereret^ T || 16 adiciet A, addicit T, adicit C, 

adduciet {corr. m. 2) V 1| 18 Symbolum A, simbolum TCF| 

c • mire 

d • a • r • e {corr. m. 2) V \\ 19 puelilem A \\ 20 quod] quidem 
TC \\ 21 celatione C\ celatum C^T \ et Hahbow: ut codd. \ 
esse Steph.: est codd. \ uideatur TC 



ANDRIA I 1, 58— G7. 69 

89 62 1 iTEM ALio DiE *item' similiter. 2 Et uide 
diligentiae tempus adiectum, quasi non suffecerit unus 
dies. 

90 63 1 COMPERIEBAM N. A. p. uide, si non patris uerba 
sunt et de rebus ueneriis circa filii mentionem agentis. 5 

2 NiHiL AD p. Q. TtaQEkKov tertium, nam abundat 
'quicquam', <(ut ^quisquam' (iJec. I 1, 10^} ^nam nemo 
quisquam illorum'. 

91 64 1 SPECTATUM ^spectatum' ad Pamphilmn, non ad 
exemplum refertur. 2 Et spectatvm probatum. lo 

92 65 et magnvm exemplvm continentiae vTts^^oXri lau- 
dis: Pamphilus 'exemplum continentiae' ! 

93 66 1 nam qvi cvm ingeniis *qui' animus scilicet. 
2 Aut certe ^homo' subaudiendum , et 'neque com- 

mouetur animus' deest ^eius'. 3 nam qvi cvm ingeniis i5 
ingenia pro hominibus posuit. 4 conflictatvr id est 
atteritur. conflictatio est tactus inuicem corporum et 
collisus. 
9i 67 1 NEQVE commovetvr utrum ^qui' animus an 

homo, ut nunc subaudiamus ^eius'? 2 neqve com- 20 
movetvr a. utrum deest ^eius' an ordo est: qui ani- 
mus cum ingeniis conflictatur eiusmodi neque commouetm' 

1 diligenti§ ATC, indiilgentiae F; diligenter Lindenbr. (2)) 1| 
2 sufficerit J., sufficeret TC \\ 4 Comperiebant A \ n. a. p.] nil 
a. p. T, nihil ad pamphilum V \ uerba patris TC \\ 5 uener* 
(= -rus) A, uenereis TCV \ filii ssa\ C \\ 6 ad] a- C \ naQiXv.ov 
tertium] H • ^P€ • MON • III • A, vccq^iiov Vatic. 1673, nccQiX-KOv 
M\ n^a^*** TC, **** V \ habundat A, hab- V \\ 7 ut 
add. W., quisquam Schoell \\ 9 spetatum 2. C \ ad 1. — 10 exem- 
plum in ras. V^ \\ 10 emplum A \ spectatum ex corr. C, specta- 
tu7n V I probatum in ras. F^, -tur C, -tum <(est^ T \\ 11 et 
magnum in ras. V^ \ e ■ c ■ T \ YTTePTToAN^ A, vnsQpoXri M\ 
* * * * TC, yperbole in mg. V^ \ laudis — continentiae in mg. 
F* II 13 ingeniis <(conflictatur h^^ q • animus F | silicet C (| 
14 aut certe in ras. V^ subaudiendus F || 16 iiomibus C, omni- 
bus (&is) T I Conflectatur A \ id om. A \ est om. T |1 17 confluc- 
tatio A I est om. T \ inuicem in ras. V^ \\ 18 collis TC, collisio 
F II 20 ut] et F 1 nec C i a- (animus T) commouetur TC || 
21 A. utrum om. V \ an] cui F || 22 conflectatur A 



70 DONATI COMMENTVM 

in ea re? 3 tamen ava^oXovd-ov , quod non praemisso 
'licet' uel '^quam.quani' subiecit Hamen'. Sallustius (^Hist 
II fr. 57 M.) ^atque edita undique, tribus tamen cum 
muris et magnis turribus'. 

95 68 svAE viTAE MODVM moderationem, regimen. 5 

96 69 1 CVM iD MiHi PLACEBAT ^cum' praetcrquam quod. 
2 TVM VNO ORE OMNES ^omncs', ne pater amore falli 

uideretur, et ideo mox (y. 105) ait ^bene dissimulatum 
a. et c. i.' 3 cvm id mihi p. t. v. o. o. <^o.)> b. d. et 

LAVDARE F. M. i^cpciXL%(ax£Qov ^fortunas' quam ^fortunam'. lo 

4 Et de more, ut {Verg. Aen. I 606) ^qui [te] tanti 
t. g. p.' et {Aen. III 480) ^uade, ait, o felix n. p.' Plautus 
{BaccJi. III 3, 5l) 'fortunatum, qui illum eduxit sibi'. 
99 72 1 HAc FAMA I. an uere laudatus sit. 2 JEt sin- 

gula hic pro argumentis sunt. et excusatio est, non esse i5 
stultitia falsum. 3 <(****)> sed impulsum. 4 im- 
PVLSvs bene ^impulsus': ultro enim uenire impulsus est, 
qui dat contra officium soceri. 

1 in ea re] meare A \ ANAKOAOR0ON • J., avccv.ovQ-ov 
Vatic. 1673, avav.6XovQ-ov M\ ****CF, i T \ praemissio C || 
2 uel om. TC \ quicquam (7\ corr. G^ \\ 3 edicta A, dicta TC\\ 
4 turris (ribus sscr. m. 2) F || 5 moderatione C || 6 Tum (m ras. 
V^) id CV \ placebit A \ tum V \ praeterquam quod StepJi.: 
praeter quam (quamquam ex quicquam corr. C) codd. |1 7 Tum 
in ras. V^ \ omnes m- {om.C)o- (ore C) TC || 8 bene dissimu- 
latum a-e-o-c-i- ^, bene amorem celatum et indicat dis- 
simulatum a • c • t • t • i • F || 9 et] e • T | i.] in • TC \ cum (t sscr. 
m. 2) F I iD MiHi] ide A \ p.] placebat F, place • T, pl ■ | o • 
u-o^ r|| 10 laufmeas T \ eNMTIKON • TePON; A, en^ 
apirontepon^ TC, i(icpurL%ci)TSQOv M^, **** V \ quam 
fortunam] pro <(me fortunatum in mg. m. 2y unam fortunam 
V\\ 11 Et de more] ide ore J. | ut] et | te A, t- F, om. TG, 
Vergil. \ tanti] ta- V \\ 12 ualde A, ualde 0, ualte (?) T, uade 
(de m. 2) F | n.] u^ V \ Plat*<ws F|| 13 eduxiti A, adduxit TF, 
adduxit C; prod- Plaut. \ tibi V\\ 14 Ha- A \ i.] impulsus 
F [ an (In T) uerbo TC | sui gtia || 15 per | executio 
C I esse Steph. : est ATC, ex V \\ 16 falsum (-us C)] sc. Simonem | 
Et non dicit adductum suppl. liahhow \ impulsum (ut p- A)] sc. 
Chremetem |1 18 quid at^'. A, Quidam 0, quedam T; qui daret 
ed. pr., quod est Daniel \ efPectum T 



ANDRIA I 1, 67—78. 71 

100 73 1 vxicAM GNATAM <(s.^ abundat quidem 'suam', 
sed tamen asseueratiuum est. 2 a^xicam g. s. quid si 
taedio multarum filiarum? at ^unicam'. 

101 74 CVM DOTE svMMA quid si pauperem? at ^cum d. s.' 

102 75 1 PLACViT DESPONDi cum pronuntiatione ^placuit'. 5 
2 Hic NVPTiis D. E. D. utrum constitutus an dicatus, 

ut {Verg. Aen. VI 138) ^lunoni i. d. s.'? 3 despondi ex 
uetere more, quo spondebat etiam petitoris pater. unde et 
sponsus et sponsa dicitur. 4 placvit Gvvxoiila'. adeo 
bona condicio fuit, ut quamuis ultro obiceretur, tamen statim lo 
placeret. 5 despondi proprie, nam desponsa dicitur, 
quia spondet puellae pater, despondet adulescentis. 
105 78 1 CHRYSis viciNA H. M. commcmorat nos quae esset 
Chrysis, <(cum)> ait ^uicina haec'; supra enim {y. 43) *ex 
Andro commigrauit huc uiciniae'. 2 vicina haec avd- i5 
^vrjCig. 3 o factvm bene animaduerte ubique a poeta 
sic induci comicas mortes, ut cum ad necessitatem argu- 
menti referantur, non sint tamen tragicae. nam aut 
meretrix sumitur aut senex aut de duabus simul uxoribus 
una uxor. itaque huiusmodi obitus aut mediocri tristitia 20 
excipiuntur aut etiam gaudio. 

1 habundat A, -det TC \ quide?w suam V \\ 2 asseuera- 

, u iu 

tium C, -atum F, -antm T \ o-'\ gnatam TF | si ovi. TC \\ 

3 multorum filiorum codd., corr. Westerh. | at Steph.: ait codd. || 

4 quod A V I pauper est (est m. .9) F j at Steph. : ait (m ras. 
r^) codd. I eum C | cum dote in ras., summa — 6 nuptiis 
dictus est dies in mg. F^ || 6 constitus C || 7 lunonij m-noui 
V \ i. d. s.] is TC II 8 ueteri F | etiam] est T \ petitor F, 
pectoris (pis) A || 9 CYNTOMId^- A, 6vvt6[iLa Vatic. 1673, 6vv- 
toiLcc 31*, *** TCV\\ 11 taceret C \\ 13 incina A \ commemorat 
nos A {schol. Paris.), c- nobis F, commemorat TC; commemora- 
turus Goetz \ esset] et C \\ 14 cum add. Eabhow \ ait] ut F, om. 
TC 11 15 huic codd. \ uicinee A \ d^Nd^aCHCIC- (a in ras.) J., ccvu- 
liLGLg Vatic. 1673, avccXriipLg M^, **** TC, om. V \\ 16 aduerte 
F II 17 inducit C \ comitas A \ mortis A, om. TC \ cum] non 
in ras. F* || 18 nisi tamen sint in ras. V^ \\ 19 sumitur in ras. 

F* II 20 iiaque V\ eiusmodi F| obituraut A, obituraut TC, 
obitus aut F | mediocriter F || 21 excipiuntur Danicl: excipiatur 
codd. 1 etiam] et TC 



72 DONATI COMMENT™ 

106 79 1 METVi <^A^ chryside[m] metuo illum dico <(de 
eo)>, qui mihi ipse aliquid facturus est, timeo ab illo, cuius 
causa possum aliquid mali pati, etiamsi ipse in me nihil 
mali consulat. 

105 78 4 o FACTVM BENE quasi qui dixerit {v. 46) ^uereor 5 
ne quid Andria apportet mali'. 

106 79 2 BEASTi M. A. c. artificiose, quod gaudium sub- 
iecit, ne mors in comoedia luctus, <^ut^ in tragoedia, per- 
sonaret. 3 metvi a chryside ccQialcog. 

107 80 1 VNA ADERAT FREQVENS sic ^uua adcrat frequens', 10 
ut supra (v. 36) ^cum quibus erat cumque una'. 2 Et 
ADERAT FREQVENS possumus cnim ct adcssc et frequentes 
non esse, si praesentes non adhaereamus his, quibus ad- 
sumus. 3 JEt FREQVENS ut miles apud signa. 

108 81 1 CVRABAT VNA FVNVS ^fuuus' CSt pOmpa exSe- 15 

quiarum, dictum a funalibus: etenim noctu efferebantur 
propter sacrorum celebrationem diumam. 2 interim 

Mnterim' discretio est huius rei, quae ad narrationem 
pei-tinet superiorem. 3 cvrabat vna f. utrum potuerit 
in exsequiis non uidere patrem. 20 

109 82 1 NONNVMQVAM c. illis cnim magis flendi causa 
fuerat, qui quam amabant amiserant: huic amore propter 

1 a {sscr. m. 2) chrisidem F, chrisidem ATC \ de eo add. 
Bahhow || 2 qui ex quod corr. C \ mihi ex cum corr. V^ \ ipse 
Westerh.: ipsi {ex ipso corr. V^) codd. \ timeo] metuo.? ] ab in 
ob corr. C || 3 aliquid maK V \ si om. C \ nihil in me TC\\ 
5 quasi] quare V |1 6 app C |I 7 beastin • m • d • c • C \ Artificioso 
A I quod] qz C \ gaudium subiecit in ras. V^ || 8 mortis 
Schopen \ ut add. Schopen \ tragedie A \\ 9 Metua a chriside 
A, metui* Crisidem C \ ^-P-XMOOC A, ap^xa-iu- (c- T) 
e- TC, ccQxccLGiioG M*, **** V II 10 sic — frequens om. TC\ 
11 eum C I cumque] cuius F, om. T \ una om. T \ Et om. 
TC II 12 enim et] enim C || 13 aderamus T \ assumus C \\ 
14 Et FREQVENs om. F II 15 exequarum J. || 16 noctu om. T || 
17 diurnam <in coena> F || 18 interim C, om. TV \ descritio 
(e in i corr.) C \ est om. T | quaej in T \\ 19 vna] u • F, unus 
T i F.] funus TC I uirum C \\ 20 obsequiis F | non om. C \\ 
21 Numquam A \ causa flendi TC |j 22 quicquam C \ huic 
F, hunc ^, hinc TC \ amorem codd., corr. ed. pr. 



ANDRIA I 1, 79—86. 73 

Glyceriuin suam <^collacrimandi^. 2 Collacrimat, qui 
alienis lacrimis suas commodat. 

110 83 1 sic coGiTABAM [ac] si dixisset ^hoc cogi- 
tabam', sensum tantum cogitationis dicere debuit; sed 
quia *sic cogitabam' dixit, ipsum gestum cogitantis ex- 5 
ponit. est igitur fiL(ir}6ig. 2 hic parvae c. c. boc est 
conuiuii tantum. 3 Et quia dixerat puer hoc solum 
egisse Pamphilum, nihil aliud: (v. 61) ^symbolam dedit, 
cenauit'. 

111 84 1 HVivs MORTEM TAM FERT F. 'familiaritcr' id est lo 
grauiter, nam quae nobis sunt familiaria, grauia sunt 
animo nostro. 

112 85 1 QviD Hic MiHi F. PATRi 'mihi' circa me. 

2 Et postquam "^mihi' dixit, pondus intulit nominis dicendo 
^patri'. 15 

111 84 2 FAMiLiARiTER quasi familiaris. 3 An potius 
^familiariter' <(* * * *^? 

112 85 3 QviD Hic MiHi F. p. uidc quam uenuste repetierit 
'hic'. 

113 86 1 HAEC EGO PVTABAM putarc cst cius , qui sim- 20 
plicitate pectoris aberrauit. Cicero (pro Lig. lO^ 30) ^non 
putauit, lapsus est'. 2 hvmani ingenii m. q. ^humani 
ingenii' circa Chrysidem, ^mansueti' circa amicos. 

1 suam glicerium C \ suum A \ collacrimandi add. Bahhow | 
quis T II 2 "alienis lacrimas "suas V \ commendat F, com- 
mendabat (concen- T) TC \\ 3 sic] sic A \ ac secl. Baphoiv \ 
dixisset <(et> A, diceret TC || 5 "cogitabam "sic V || 6 est 
igitur W.i et dicitur ACV, idem T | MIMeCIC; A, tiiiir]6L6 
M*, * * * * TCV I <^hem]> hic codd. | c. c.] c- J^, consuetu- 
dinis TC \ hoc — tantum in ras. V^ || 7 conuiui A, coi C, 
(m ras. m. 5) F || 8 onichil A \ simbolum (sym- TC^) codd. || 
9 c- T \\ 10 Hvivs] hoc T \ fert] f- T \ f.] f. post id est A, 
om. CV I familiariter om. T \\ 12 nostro animo TC \\ 13 mihi 
om. V\ patri <^-q-)> A, p- V \\ 16 quasi familiari V\ "potius 
"familiariter V \\ 17 lac. sign. W. \\ 18 mc] h- TF | michi A, 
m- TV \ F.] fecit C \ p.] patri C, om. AV \ uide m mg. C \\ 
19 hic] nec T \\ 20 haec] nec TC \\ 21 aberrauerit (ob- T) 
AT, aberrauit (ob- C)CV \\ 23 mansuetus TC 



74 DONATI COMMENTVM 

3 HAEC EGO PVTABAM ESSE cum adhuc nihil peccationis 
ostenderit, tamen dolor' in futura prorumpit, ut (^Verg. 
Aen. II 344) ^gener auxilium P. F. f.' 

115 88 1 iN FVNVS PRODEO Hn fuuus' iu pompam exse- 
quiarum. 2 A funalibus dictum est, id est uncis et 5 
aculeis candelabrorum, quibus delibuti funes et [ingenium] 
cerei fomites infiguntur. 

116 89 1 NiHiL svspiCANS ETiAM MALi ^ctiam' adhuc. 

117 90 1 EFFERTVR effcrre Graecum est. quod uitans 
Vergilius, ne diceret ^efferunt', ^exportant tectis' inquit lo 
^corpora luce carentum' (G-eo. IV 255 — 5()). 

115 88 3 EGOMET QVOQVE ut ct ipsc Pamphilus. 4 An: 
etiam ego, quem quasi minus crederes? 5 in fvnvs 
in ipsum officium. 6 eivs cavsa eiusdem mansuetu- 
dinis et humanitatis. 7 Et eivs Pamphili. 15 

116 89 2 NiHiL svspicANS ETiAM <^M.)> bcne suspendit 
auditorem. 3 etiam <(m.)> alia suspensio audientis et ex- 
cusatio. 

117 90 2 effertvr efferri proprie dicuntur cadauera 
mortuorum. 3 Et ^ire' proprie dicitur ad exsequias. 20 
Vergilius (Aen. XI 24 — 25) "^ite, ait, egregias animas, 

q. s. n. h. p. p. s.' 

1 p • esse T \ peccatoris T || 2 ostenderet TC \ prorupit 
TO II 3 genti T | P • ff ; J. || 4 m] Pnu A \ exequarum A \\ 
5 id est] et TC \ 6 aculeis W.: acuneis (cun in ras. V^) 
codd. I delibutis TC \ funes sscr. C^ \ et om. C V \ ingenium 
ATC, ingenii F; secl. Babbow. pice aut Schopen, pice uel 
(cera corr., fomites del) Miller coll. Serv. Aen. 1 727 || 7 in- 
finguntur TC^ \\ 8 suspicatus C \ mali] amali J., alia TC, 
mali et illud V \ <pro> adhuc V \ post adhuc Westerh., nescio 
unde, edidit hem perculsi ac metuentis || 9 efferte T, iv.(phQEtui 
ed. pr. I greci A, gratum V \ est om. V \\ 10 diceretur V \ 
effer- J., efferre F, effertur TC \ exportante tis J., expor- 
tatur {-tat V) tectis TF, expotant testis C \\ 12 ut om. T \\ 
13 quam V \ crederis T \\ 15 humilitatis C \ eiusdem T || 
16 et 17 M. add. W. \\ 17 suspentio C \\ 19 effertvr] effef A, 
effeiTe V || 21 ita ait AV, om. TC \\ 22 n.] m- J. | p. p.] 
p^q- I 8.] ■!• A 



ANDRIA I 1, 86—92. 75 

118 91 1 YNAM ASPicio ADVLESCENTVLAM ex consuetudine 
dixit ^unam', ut dicimus unus est adulescens. tolle 
^unam' et ita fiet, ut sensui nihil desit, sed consuetudo 
admirantis non erit expressa. 2 ^Vnam' ergo to5 Idioa- 
Tca^ip dixit. 3 Vel ^unam' pro quandam. 4 forte s 
VNAM ASPicio ADVLESCENTVLAM et luc duo sunt: aetas et 
forma, quibus additur pudor, quod meretrix non est. 

119 92 1 FORMA . . . ET vvLTV sosiA forma immobilis 
est et naturalis, uultus et mouetur et fingitur. 2 et 
VVLTV sosiA ADEO quia formae laudatio cum meretrice lo 
communis est, progreditur artifex poeta ad laudanda ea, 
quae honestiora quam forma sunt. 3 et vvltv sosia 
ADEO M. quid hic deest, ut eam nurum dignetur Simo 
nisi sola cognitio? et formam probat in puella Pam- 
phili pater et matronalem modestiam miratur in uultu i5 
et uenustatem stupet. nonne ergo iam cemimus hoc 
praestruxisse Terentium, ut cum Chremetis filiam esse 
cognouerit, Simo hanc potius eligat quam Philumenam 
nurum? quamuis ex sororia pulchritudine et ex amore 
Charini et Daui laudatione decoram ipsam quoque prope 20 
demonstrauerit nobis. 4 et vvltv sosia haec laus ad- 
iuuat post cognitionem futuram nurum. 

1 consuetudine A \\ 2 df TC \ <(nam> ut A TC | diximus 

TC II 3 fiat V I consuetudo ex -dine corr- C || 4 mirantis 
TC I una I TCOIACOTICMW A, r« IdLcorLaiia M\ ***** 
TCV \\ 5 dr T \ una pro quadam TC \\ 6 u • a- T\ adol- F, 

a- r I <et> aetas TC || 7 aditur C \ quo ATC \ meretn'a; non 
est V II 8 Imobilis ex mobilis C* || 9 et 3. om. TC \ stringitur 
A I ET wLTv — 12 sunt om. A \\ 11 communis Westerhov: 
commissa TCV (dett.) \\ 12 <^ante (arte dett.)'} quam forma 

de 

sunt in ras. V^ \\ 13 m.] modesto F, om. TC \ est C | eam 
mirum C \ Simo nisi Steph. : simonis A TC, om. V \\ 14 forma 
F II 16 hoc om. C \\ 17 praestrixisse A, prostnixisse F, prae- 
scripsisse C \ ut] ^et (corr. m. 2) C || 19 nurum om. TC\\ 
20 Daui] immo Byrriae, cf. II 5,17 \ decoram ipsam {sc. Philim.) 
Babboiv: ipsorum codd. \ probe TV \\ 21 monstrauerit TC \ et 
whiv] Qum (qui T) tu TC \\ 22 futurarum • Mirum C 



76 DONATI COMMENTYM 

120 93 1 ADEO MODESTO A. V. modestus ad probitatem 
uultus et morum pertinet, uenustus ad naturam cor- 
poris. atque adeo uultum sibi fingere multi possunt, 
formam nemo. 2 vt nihil svpra allBL-t^^ig Terentiana, 
nam non necesse est subiungere duos uersus. 5 

121 94 1 QviA TVM MiHi excusatio necessaria. 

123 96 HONESTA Ac LiBERALi 'houesta' ad formam, 'libe- 

rali' ad uultum rettulit. 
121 94 2 PRAETER CETERAS id cst: plus quam ceterae. 

125 98 1 PERCVssiT iLico A. hoc est ^suspicio' uel aliquid lo 
tale. 2 ATTAT ^attat' interiectio admirantis. 3 hoc 
ILLVD EST 6sLKtL%6v eius cst rci, quam in animo concepe- 
ramus. Vergilius (^Aefi. IV 675) ^hoc illud g. f.V 

126 99 HiNC iLLAE LAc. 'hiuc' cx hac causa. 

127 100 1 QVORSVM EVADAs ^cuadas' exeas uel peruenias. i5 
2 FVNVS iNTERiM p. s. fuuus a fuualibus dictum est, 

ut supra (^ad v. 81; 88) notauimus. et est funus pompa 
exsequiarum. 3 Et bene ^funus procedit, nos sequimur' 
dixit quasi: post ipsum morituri. unde et exsequiae 
dicuntur. 20 

128 101 1 AD SEPVLCHRVM VENiMvs ^sepulchrum' xar' ccvtl- 
(pQaaLv dicimus, quod sine pulchra re sit. 2 An quod 

1 A. V.] adeo uenusto CFH 2 naturam in ras. F^ || 3 sibi 
<^sibi^ A I multi (i ex corr) (7 || 4 nil T \ ellipsis A^ eclipsis 
TCV II 5 est om. C | coDiungere V | duos uersus] sc. 94 et 95 || 
6 MiHi] manet F 1| 7 ac liberalis TC | liberali ex -le corr. C || 
9 id est] et V \ ceteras C || 10 illico C, illico V | -a- C, 
animum TV \ h {= haec) J. H 11 Atat V\ attat] -i- F, om. 
TC j in Terentio (in mg. interiectio m. 2) C \ hoc — 12 est] 
uoce illud TC \\ 12 dicticon A F, disticon TC I rei est TC \\ 
13 gf] -i.cf- A, ei-c-f- TC, ar-r-f- F || 14 lac.] la- 
T, lacrime C, om. AV ^ 15 Quorum A \ cuadas 1. A \ eua- 
das 2.'] idest TC \ peruenias in ras. V^ \\ 16 p-f- C, pro se 
F II 17 annotauimus .? || 18 exaquarum J. || 19 morit^^ C, mori- 
bus T I et om. TC \\ 20 dicuntur in ras. F^ |1 21 sepulcrum 2. 
sscr. C* I cata antiphrasin (-sim F) AV, Kata anthiphrasin 
(antifr- T) TC, ■nara avticpQccGlv Vatic. 1673 |1 22 dicimus {ex 
dix corr.; sic schol. Faris.) A., diximus TO | res A, res T 



ANDRIA I, 1, 93—104. 77 

ibi sine pulsu sint, id est mortui? 3 An quod illuc 

animae a uiuis sepellantur, id est separentur? 4 JSt 

'^sepulchrum' dixit futurum tut in quinto, non quod iam 

esset; ^sepulchrum' enim a sepeliendo dictum. Vergilius 

^^ proprie (Aen. VI 232 — 33) *at pius Aeneas i. m. s. i. s. a. u.' 5 

^^m 100 4 QVAM TiMEO QVORSVM non uidetur adhuc So- 

^^ siae plenum amoris argumentum: adeo pendet ad ea, quae 

dicturus est Simo. 5 fvnvs interim p. aavvdezov. 

129 102 1 iN iGNEM iNPOSiTA EST klXeiipig: non enim 
quae. 2 Et mire, cum ^funus' supra dixerit. 3 fle- lo 
TVR bene hic impersonaliter '^fletur': ab omnibus; extrema 
enim quaeque mortuorum omiies commouent ad lacrimas. 

4 iNTEREA HAEC s. id cst: quam dixi sororem esse 
Chrysidis. 

130 103 1 AD FLAMMAM ACCESSIT IMPRVDENTIVS inueuit 15 

affectum sororis, unde omnes uinceret: ceteri enim flent, 
haec flammae se ingerit. sic Vergilius (Ed. V 20; 22 — 
23) 'exstinctum n. c. f. D • • • cum complexa s. c. m. n., 
atque deos a. a. u. c. m.' 

131 104 1 IBI TVM EXANIMATVS PAMPHILVS a UOluntatc, 20 

a facultate, a summo ad imum, ubi sunt dicta et facta, 
ubi est pathos. 2 Et mire Hbi.' 

1 pulsum T I Anl aut V \ illic V || 2 sepellantur Babboic : 
sepelliantur C, sepell- F, sepel- AT \\ 3 df m dx corr. C \ 
tut in quinto (otn. V)] tumulum Mabbow \ <^iacet uel^ iam 
esset TC \\ 4 <est> a TC \ sepelliendo CV \\ 6 ingenti m • s • 

adeo 

i-s^q-a-u V\\ 7 planum Schopen \ ergo (sscr. m. ^) C || 8 p.] 
procedit V \ b<C\eHTO>iA, &6v6%-7\xov Vatic. 1673, ac^.yo-t 
non^ rO, aovvd-srov M*, om. V\\ 9 posita V\ est om. ATC \ 
eAAIYIC^ A, msi^La M\ eclipsis TCV\ enim] er ** TC\\ 
10 <ut> supra TC \ dixerint J. || 11 hic bene TC \\ 12 quo- 
que C I commouerint TC \ ad lacriraas dett {ed. pr.): lacrime 
(-me TC) ATC, om. V \\ 13 s.] soror TV \\ 14 crissidis ^ n 
15 a-impru- T || 16 uincerit TC \ fletu C \\ 17 sic om. TC \ 
uirgo A 11 18 n.] nympha V\ cum complexa] f^o-c- (e^ T) 
TC I c.] 8- TC I n.] u- V \\ 19 atque deosj a-d- TC | a-a^] 
■AA 11 20 exani-Pa^ T H 21 a] et F j facilitate T\ unum 
C II 22 ubi Babboiv {cf. Eugr.): ibi codd. \ mire ibi <est> V 



78 DONATI COMMENTVM 

132 105 1 BENE DissiMVLATVM 'bene' multuni. 2 An 
quasi dolens, quia etiam negaturus sit Chremeti, dixit 
'bene'? 3 et celatvm indicat omnia significanter: 
non 'ostendit' inquit sed Hndicat', non ^accedit' sed ^ac- 
currit', non ^uestem' aut ^manus' sed ^mediam mulierem', 5 
non Henet' sed 'complectitur'. 4 Et quia tribus rebus 
inducitur in alicuius rei gestionem persona: affectu facto 
dicto, affectus est, quod ait Hbi tum ex. P.', factum 
quod ait ^accurrit m. m. c.', dictum quod ait ^mea Gly- 
cerium, inquit, q. a.? c. t. i. p.?' 5 indicat indicium 10 
proprie est oris et linguae. factis ergo indicat, non enim 
dixit ^amo'. 

133 106 AccvRRiT Vergilius {Aen. IV 645) nnteriora 
domus irrumpit limina'. 

134 107 MEA GLYCERivM I. Q. A. ^mea' quasi amator, [boc] 15 
"^Glycerium' quasi familiaris dixit, 'quid agis' quasi per- 
turbatus, ^cur te is perditum' quasi consolatus. 

135 108 1 VT CONSVETVM FACILE AMOREM C. mirC UOU 

^ suspicarere ' dixit sed ^cerneres'. et est ordo: facile 
cerneres. 2 Sed 'cemeres' sic ut supra (v. 39) ^laudem 20 
inuenias et amicos pares'. 

1 <(-i-^ bene V \ An] aut V || 2 quod F, (ex quia corr.) 

at 

C II 3 indic (sscr. rubro) C \ significantur A TC \\ 5 methiam 
A II 6 amplectitur TC \\ 7 a?icuius V \ gestionem V \ affecta 

A I factu A, factu V \\ 8 dictu A, dictu V | est om. A j 
exani • Pa • T, exanimatus pamphilus C \ factum <(est)> V || 
9 mediam muli • (m- T) c- TC \ g\i- AT \\ 10 inquit] i- A \ 
q. a. om. V\ T-l-P; A, dip- C, te is perditum V \\ 11 est 
proprie TC \\ 12 amo] imo F, uel aio C, uel aia T\\ 13 in- 

terio C II 14 inrumpit C|| 15 glicit. A, g\. F j i. q. a.] i-qd- 
A, inquit -qa- V, inquit quod TC | hoc clel. Steph. \\ 16 per- 
turbatur (-antur T) TC || 17 consolatus] 6 solatus (-lu- C) TC; 

-turus Steph. || 18 f • a • c • T \ c.] cemeres C \ Mce non in 
ras. ^ II 19 suspicaretur TCV, (sus in ras.) A; corr. Schopen. 
-reris Westerh. \ et est] est -N^ F || 20 Sed (Et Schopen) 
cerneres om. TC \\ 21 inuenies C 



ANDRIA I 1, 105—113. 79 

136 109 1 REiECiT SE iN EVM F. Q. F. obicituT ei et quod 
a Glycerio factum est, ut (Cicero diuin. in Caecil. 7, 22) 
^ecquis umquain tam palam de honore, tam u. d. s. s. c, 
q. i. a. i. a., ut ne h. m. d. d.?' 
j^^ 110 1 QViD Ais non interrogantis est sed mirantis. 5 

^^m- 2 REDEO INDE IRATVS ATQVE AE. F. ^iratus' Culpa, 

i^ ^aegre ferens', quia praeter spem. 

138 111 1 NEC SATis AD OBivRGANDVM mire expressit in- 
dulgentiam patris circa filium: erat, inquit, causa, sed 
pro amaritudine obiurgationis non erat satis, hoc est non lo 
idonea uidebatur. 2 nec satis ad obivrgandvm cavsae 
deest ^habui' uel ^erat', ut Vergilius {Aen. II 314) ^nec 
sat rationis in armis': et hic ^est' uel ^habui' deest ad 
sententiam. 3 diceret deest ^enim'. 

139 112 1 QviD feci mire fiduciam praetulit argumento, 15 
quod est in sequenti uersu. 2 qvid feci qvid c. 
av^riaLg a minoribus ad maiora. 3 Et ^feci' quasi faci- 
nus dixit, — facere enim quis et homicidium dicitur — , 
^commerui' minoris culpae est, ^peccaui' multo minoris 
uel leuioris. 20 

140 113 QVAE sese in ignem inicere volvit illic ^mea 
Glycerium', hic pronomen dixit: mira dissimulatio , tam- 
quam illam praeter periculum nesciat. 



1 evm] e- TV \ ei ssci'. C || 2 a sscr. F* || 3 et quis 
codd. I um quantam A , nunquam tam F | ta • n • d • F || 4 q • 
a-i^a- V \ h.] hoc TC \\ 5 ais] ait T, aisunt A; ais nunc^ || 
6 F.] •&; A\ culpa<e> V\\ 7 propter TC\\ 9 circa] erga TC\\ 

12 habu A, hui ex huc corr. C \ ut otn. TCV || 14 enim — 16 
sequenti in ras. V^ \\ 15 feci otn. T \\ 16 quid feci; quid 
•c-d^^U^sH-N-Cle A, quid feci aut sis (n add. C) Quid e • c • 
TC, aut quid commerui F, quid feci aut quid commerui {in 
mg. av^r]6ia m. 4) M \\ 17 a ?«aioribus ad mmora F, recte? \ 
quam facinus V \\ 18 dx ea; df C | et et dicitur in ras. 

ci 

F^ I homidium C || 19 comerui A \ maioris {ex min- corr. vi. 2) 
V I peccawi F || 21 lnicere] "I nucere J., i^ T \ volvit] u- T \\ 
23 nescias T 



80 DONATI COMMENTVM 

142 115 1 NAM si iLLVM OBivRGES V. Q. A. T. argumentuin 
ex coniectura per ratiocinationem a contrario, ut si dicas: 
forti uiro praemium debetur, si desertori poena consti- 
tuta est. 2 tvlit pro attulit. 3 Sed multa signi- 
ficat, et alias pertulit, ut ille {Yerg. Aen. II 407) ^non 5 
tulit hanc s. f. m. C, alias sustulit, ut idem (Ecl. IX 51) 
^omnia fert aetas' pro aufert. 

143 116 1 QViD FACiAS illi pro illo. 2 QVI DE- 
DERiT DAMNVM AVT M. ^damuum' rci est, "^malum' ipsius 
liominis. lo 

145 118 1 iNDiGNVM FACiNvs c. p, decst ^se'. 2 Et in- 
certa distinctio. 

144 117 1 VENiT CHREMES p. A. M. c. argumeutum ex 
coniectura de testibus. 2 Et mire: supra (v. 73) ^ultro 
ad me uenit'. ergo hic causa iusti doloris ostenditur, 15 
quando dolet etiam Chremes; nam potuit non daturus 
filiam non uenire. 3 postridie ad me c. ut sine dila- 
tione sciri possit. 4 Et clamitans indignantis est, ut 
(^Ad. I ^, 11) ^clamant omnes'. 

145 118 3 indignvm facinvs distinguendum , ut per se 20 
intellegatur Hndignum facinus': et ipse dolet corrumpi 
Pamphilum. 4 comperisse ergo ab aliis, ut appareat 
euersum, quod ait {y. 69) ^tum uno ore omnes' et {y. 72) 
^hac fama impulsus C.' 5 pamphilvm pro vxore <(h.)> h. p. 

1 i-o- T I T.] ti- J., a- F II 2 ex coniectura om. TC \ 
ratiotinationem A, rationationem F|| 3 praemium in ras. F^ | 

4 signat V \\ 5 Vergilius] ille codd. || 6 C.] e- TC \ substulit 
CV\\i fero A \\ 8 qvid] Quis C^ d • d • a • T || 9 m.] malum 
CV I <^uel)> ipsius V \\ 11 et incerta] et mira V, incertaque 
TC II 13 A. M.] t-a- codd. \\ 14 de] ia TC \ supra om. TC\\ 
15 uenit ad me TC \\ 16 quando dolet etiam W.: quam dolet 
etiam CV (T?), quando l&icia J.; quid (uel quia; sic edd.) 
d- e- dett. \\ 17 post tridie A, postrid^e V \ c.] clse- C \\ 
18 scribi codd., corr. ed. pr. \ posset V \ Et] Ex A \ indignatis 

A II 20 FAciNvs] f . r II 21 et] ri A \\ 22 alteris V \ apa^eat A || 
23 euersum in ras. F^, uersum T \ cum ATC \\ 24 flama A \ 
Pamphilus A \ pro om. J. F | h. p.] hoc A 



ANDRIA I 1, 115— 121. 81 

^ Pamphilunr' cum emphasi dixit, id est pudentem et 
bene moratum. 6 Et nec ^amicam' sed ^pro uxore'. 

mire ergo, quasi non hoc doleat quod amet, sed quod 
pro uxore habeat. et simul excusatio filiam denegaturi 
soceri. 5 

146 119 1 PRO vxoRE HABERE H. p. *hanc' cum con- 
temptu dictum est. 2 Et peregrinam ut alibi (III 
1, 11) ^adeon est d.? ex p.?' nam hoc nomine etiam 
meretrices nominabantur, 3 ego illvd sedvlo quanto 
affectu pater factum quod uiderat negabat! 4 sedvlo lo 
quomodo ^sedulo', si negabat? an ^sedulo' coasl (anXwg}^ 
id est simpliciter? 

147 120 1 negare factvm impersonaliter. 

146 119 5 SEDVLO quia non semel negauit uel ille in- 
stitit. 15 

147 120 2 NEGARE FACTVM officium patris et simul per 
hoc expressio probationis. 3 ille instat factvm 
Plautus {Merc. II 1, 18) ^instare factum simia'. et est 
ccQxaLafiog. 4 instat factvm uetuste, id est: instat 
dicere factum esse. 5 deniqve quid Menique'? ad 20 
summam properat et ad finem dictorum. 6 deniqve 
id est postremo. 

148 121 1 iTA TVM discedo propric, non enim ^abeo'; 

1 Pamphilus A \ cum om. A \ infasi A \ prudentem codd., 
corr. Steph. \\ 2 et nec amicam sscr. C- || 3 hic non V \ sed 
ex si corr. V- || 4 excusatio Hahbow: excusat codd.; exc. <iram> 
Schoell I denagaturi A \\ 5 socii T || 6 habere] h • V \ h.] h • 
A I cum sscr. V^, om. ATC j contu A, contetu T \\ 7 Et om. 

C \ut ex et coi-r. C, ait T \\ 8 Adeon A \ d.] demens TC V j 
<^ut> ex TC I p.] peregrina V\\ 10 effectu T \ uideat V \\ 11 oiGsl 
Babbow: sosie (-iae F, ut sosie TC) codd. \ anXcbg add. Schoell \ 

id est simpliciter in ras. V^ || 12 aimp in simp corr. C \\ 14 se- 
DVLo] sed TC I simul V \ negawiY V \ restitit T || 16 per] pro 
C F |[ 18 pla?(ius F, Plaut^us in ras. A \ simia et TF. : simile 
codd. II 19 ^-P-X-d^-C-MOC^ A, ap-racm- o-e TC, ag- 
XaL6u6g 31 \ aQiiaa(iog Vatic. 1673, * * * * F| instat] instare 
codd. \ ide in ras. F- || 20 factum dicere TC \\ 21 properat 
ex probat corr. C - \ deniqve id est] Demum uel F || 23 discendo 
A i non] tum in ras. V^ | ab eo ^ T" 

Donati comm. rec. Wessner. 6 



S2 DONATI COMMENTVM 

unde discessio. 2 vt qvi se filiam neget da- 

TVRVM ut ab eo disceditur, qui se filiam neget daturum. 
ergo probata res est, quando qui obtulit negat daturum. 
3 Probauit quod uolebat senex Sosiae: adhuc super- 
est, ut ostendat, quam non sit iracundum, <^* * * *^ quin 5 
iuste irascatur. 

149 122 1 NON TV IBI GNATVM CCTtoaL^TtrjiJig. 2 Vel 

ellsLtpLg: deest Hnuasisti' ^obiurgasti' ^adortus es'. 

150 123 OBivRGANDVM iucusandum, inclamandum. 

151 124 -(tvte ipse)> his rebvs finem modo non addidit lo 

Miceret'. 

15^ 125 1 PROPE ADEST CVM ALIENO MORE propC adsuut 

nuptiae, id est in proximo sunt metae libertatis et ideo 
auidius uoluptaria sub fine carpenda sunt. 2 cvm alieno 
MORE "^cum' pro quando. hoc enim significat '^cum''. 15 

153 126 siNE NVNC meo me vivere I. M. ^meo modo' mea 
uoluntate, meo arbitrio. 

154 127 Qvi IGITVR relictvs est obivrgandi locvs mire 
"^obiurgandi', tamquam ignoscentior pater in filium uide- 
retur; nam supra commotus plus per a.7to6Lc67triai,v signifi- 20 
cauerat. 

1 -i- inde discedo in ras. V^ | neget (den- C) filiam TC \ 
negat {in -et corr.) V \ daturam T || 2 ut — daturum om. V \\ 
neget filiam TC \ negat daturum <^ita tum discedo ab illo ut ab 
eo disceditur . . . neget daturum^ A \\ 3 attulit C \ daturum (da 
in ras.) A \\ 4 ProbamY V \ quod om. T \ ^tolebat F || 5_ iricun- 
dum C, iracundus V \ quod agit, quoniam non putat irascen- 
dum, suppl. Babbow \ qui V \\ 6 irascitur codd., corr. Steph. || 
7 gnatum <obiurgare-> A | ^noaCIOOnCIC IlCL CMIYIC.^ ^, 
a-jioGLcoTtriaLG {m. 4) uel eclipsis {in mg. ilXsLipLg m. 4) ilf , ano- 
GLOTtaaig uel ecl- Vatic. 1673, **** uel eclipsis TC, eclipsis {sscr. 
m. 2) V\\^ -i- (deest sscr. m. 2) C \ adortus ex ad boc corr. G \\ 
9 -dum ter ex -di corr. V^ || 10 non] ei V \ addidit ex addit 
corr. C II 13 in sscr. C^ \ mete J., mHhe C, met''e V \ liberatus 
T II 15 'cum' — 'cum' in ras. V^ \ quando W.: quo codd. jj 
16 ME — M.] m • u • modo V, m • u • in • mo T, me uiuere • i • a • 
in C I meo] Atd^eo A, adeo TCV \\ 17 uoluptate codd., corr. 
Steph. II 18 quis T | r • e • ob • 1 • T || 19 obiurgande T \ ignoscen- 
tior Mabbow: in incensor A {scliol. Paris.), incensus {-sus V) rell. \\ 
20 motus T\ aposio -pCCIN A, aposiopesim F, **** TC 



ANDRIA I 1, 121—134. 83 

155 128 1 si PROPTER AMOREM V. hoc erat secimdum in 
diuisione *et consilium meum c' {v. 22). 2 si prop- 
TER AMOREM vxoREM iuitium cousilii sui demonstrandi. 

3 NOLiT legitur et ^nolet'. 

156 129 1 EA PRIMVM AB ILLO ANIMADVERTENDA INIVRIA 5 

EST nota participium a passiuo ^ animaduertenda', id est: 
castiganda ac uindicanda est. 2 ab illo . . . inivria 
id est quam facit, non quam patitur. 3 ea primvm 
AB iLLO animadvertenda ut iam hoc sit peccatum, quod 
recusat nuptias, non quod amat adulescens. ideo ergo lo 
^primum' dixit. 4 animadvertenda inivria est uin- 

dicanda, exsequenda. 5 Et bene ^ea ab illo' dixit *in- 
iuria': certissimam enim notauit personam, quae debeat 
pro inim-iis poenas soluere. quod si dixisset "^iniuria eius', 
amphiboliam fecisset, utrum: quam passus est ab alio, i5 
an: quam ipse aliis intulit. 

157 130 1 et n\^c id operam do vt per f. n. hic 
reddidit, quod dixerat (v. 22) ^consilium meum cognosces'. 

2 ID propter id. 

158 131 vera obivrgandi avtL&srov: quia ^falsas' dixit, 20 
intulit ^uera'. 

161 134 1 MANiBvs pedibvsqve proucrbiale, id est omni- 
bus uiribus. 2 obnixe omnia cum conatu, instanter 

contra conantem. 

1 u C I V • om. C I hoc in ras. V^ \\ 2 meum • C • M • C • 
A, meum em^c- TG, m-c-mc- F || 3 amorem om. T\ 
uxorm F II 5 Ea sscr. C | ab — 6 est] ad est ab. il. iniuria 
T I anima aduertenda A || 6 est] Et J. F | nota — 11 est 
om. TC I a pa,ssiuo V \ id est] uel F || 7 uindica A || 8 facio 
numquam A | ea] & J. |1 9 hic F || 10 amat ScJioperi: peccat 
codd. cf. Eugr. || 13 certissimum T \ enim V \ notatim (-tum 
T) TC II 15 amphiboliam (og sscr. m. 2) F, amphibologiam 
C\ fecisse C \ que T || 17 id] in T, om. V\ operando AT \ 

per] p. r I f-<et>n- C II 18 cognoscet A \\ 20 ^NTIOeTON, 

avtiQ-Bxov M* (anthiteton 3/^), antitheton TV, anthiteton C | 
falaa ATC \\ 22 -qve] quasi F j prouerbiale A \\ 23 uiribus 
W. : uerbis ATC (dett.), modis F; membris edd., neruis Lindenbr. \ 
obnixte A \ instanfer F || 24 conante A 

6* 



84 DONATI COMMENTVM 

162 135 1 MAGis ID ADEO ^id' proptei' id. 2 mihi vt 
iNCOMMODET noceat, incommodum afferat. 3 magis id 
ADEO MiHi VT i. non enim, inquit, prodest filio amare 
meretricem. 

163 136 QVAPROPTER mire Sosia interrogat, quasi nulla 5 
causa sit fallendi dominum. 

164 137 1 MALA MENS MALvs ANiMVS <(^animus'^ uoluntas 
est, ^mens' etiam ratio. 2 mala mens malvs animvs 
argumentum a natura et an aliquis <(sit)> sine causa malus 
an ab impulsione. 3 mala mens malvs animvs quia lo 
dixit: magis ut laedat, quam ut prosit {cf. v. 135). 

165 138 ■''SED QviD opvs EST VERBis''" a%o6ico7tri6ig est 
grauissimam poenam ostendentis. 

167 140 1 Qvi mihi exorandvs legitur et ^expurgandus'. 
si ^expurgandus', cvi lege, non qvi, quia et cvi per q i5 
ueteres scripserunt. 2 et spero confore ab eo quod 
est confit, id est perficitur, futm-um tempus infinitiui 
modi "^confore' facit, id est perfectum iri. sic in Adel- 
phis (Y 8, 23) ^uerum quid ego dicam? hoc confit quod 
uolo'. 3 CONFORE couficri, perfici: unde confectum 20 

1 iD — MAGis om. V I propter] prope A, post TC \\ 2 no- 
cete A I offerat {corr. m. 2) C \\ S adeo] ad et J. | vt i.] 
uti A, ut incomC || 4 meetricem A \\ 5 sosie C \ quasinilla 
causa^ A \\ 7 mala — 8 ratio om. TG {dett., ed. pr.) \ animus 
add. W. I uoluptas A F, corr. Steph. \\ 8 etiam] et F 1| 9 et] 
cst V I aliquid T \ sit add. W. \\ 11 prosit (sit in ras.) A || 
12 hoc schol. ad lemma qvem qvidem ego si sensero pertinet; 
cf. Sacerd. Gr. L. VI 468, 15 \ quod A \ • e • u • T \ APO- 
SlOPeSISe A, **** est TG, aposiopesis est V || 13 gra- 

uissima TC \ poenam om. TC || 14 exeo • T \ expugndus 6\ 
expurgandus est V \\ 15 sed expurgandus T, om. C \ lege 
cui V I quia] qui V \ cui per q// A, quoi pro qui (per q 

m. 1) F^ per cui {corr. m. 2) C \\ 16 scripsere TC\\ 17 con- 

V iri 

fidit A, confidit V \ futuri tpris {corr. m. 2) V \\ 18 rei {corr. 
m. 2) C II 19 utrum codd. \ hoc ex hic F- i confidit A, confidit 
F II 20 confortare A \ conferri T, confiteri A, <(id est> con- 
fieri F I unde] ut F 



^^^B ANDRIA I 1, 135—2, 2. 85 

^^F negotium dicitur uel confecta res, quae ad plenum 
^^H perficiuntur. Vergilius [Aen. IV 115 — 16) ^nunc qua 
W^m ratione quod i. cf. p., p. a. d.' 

168 141 1 NVNC TVVM E. o. H. hoc ad illud tertium re- 

»spicit, quod dixit (v, 23) ^et quid facere in hac re te 5 
uelim.' 2 has bene vt a. n. ptf. d. hoc erat tertium 
de his, quae dicturum se promiserat. 3 adsimvles 

hoc est unum uerbum: 'adsimules', quod dixit {v. 18) 
'quin tu uno uerbo dic: q. e. q. m. u.?' 

169 142 1 perterrefacias uenuste et poetice. 2 ob- lo 
SERVES FiLiVM obscruatio in duabus rebus est: in ob- 
sequio et in speculando. 

171 144 1 CVRABO ut coquus. et supra {y. 3) sic ^nempe 
ut curentur recte haec'. 2 i prae iigura avaGxoofpr]^ quod 
nos praei dicimus. i5 



172 1 1 NON DVBIV3I est qvin V. N. F. peracta narratione 
iam persona Sosiae non erat necessaria; ergo substitit 
senex, per quem agenda sunt reliqua. 2 non dvbivm 
EST QviN V. N. F. ad hoc certus inducitur Simo, ut et 
magis perturbetur inopinata consensione Pamphili ad du- 20 
cendam uxorem et propterea nihil agat cum Chremete 
de tradenda filia confirmandisque nuptiis. 

173 2 1 iTA DAVVM MODO TiMERE <(s.^ uou rccessit de 

1 confecte T || 2 perficiuntur A , (per ex con corr.) C, -iuntur 
V I nunc — 3 ratione] «neque roe 1\ nequam || 3 i. cf.] I • 
CF- J., i-e-f- TO, mstat confieri F | p. p.] pq- C, possit 
p- F II 4 E-o-] est officium TCV \ h. om. F|| 5 dixit om. 
TC I quod Fl re te] recte A || 6 a.] assimules F| p-t-f- A 
TC, p- F I D.] a- TC \ hec C \\ 9 Quinti A \ dic q.] dic quid C, 
d . q • T II 10 uenusto A \\ 12 in om. TC \\ 13 ut] et TC \ sic 
supra T \\ 14 anastrofe A., anastrophe F, * * * TC \\ 15 praei 
in ras. F-, proprei A, pi TC \\ 16 qvin] q- F | v.] uxorem 2' || 
17 non] nunc T \ suhsiituit F, subscribit C^ \\ 19 qvin] q. 
F I V. N. 07)1. ATC I certa A \ Smwo F | ut et] et ut ^, ut T 
C V II 20 consentione C \\ 21 praeterea A TC \\ 22 trahenda A 
TC II 23 modo dauum timere (d • t • T) TC 



86 DONATI COMMENTVM 

loco senex; ^sensi' ergo: antequam cum Sosia loqui coe- 
pisset. 2 ITA DAVVM MODO TiMERE SENSi argumeutum 

quod supra, ab eo quod nostri faciunt. 3 modo ante- 
quam cum Sosia loqui coepisset. 4 Dauus ut recte 

scribatur, Dauos scribendum est, quia nuUa littera uoca- 5 
lis geminata unam syllabam facit. sed quia ambiguitas 
uitanda est nominatiui singularis et accusatiui pluralis, 
necessario pro hac regula digamma utimur et scribimus 
Da/us serjrus corjrus. 

175 4 1 MIRABAR HOC SI SIC A. ET E. S. L. Mc loCUS CSt, 10 

in quo Dauus insinuatur spectatoribus multa gesturus. 
2 si sic ABiRET ^sic' pro leuiter et neglegenter, quod 
Graeci ovto) dicunt. 3 <Csic^ significanter: avrcag, id 

est Vic'. et est de his, quae gestu adiuuanda sunt, ut 
(Ad. IV 2, 24) 'tantillum puerum' et {Ad. II 1, 9) 'huius i5 
non faciam'. 4 lenitas clementia et facilitas, cui con- 
traria asperitas et difficultas. 5 et eri semper leni- 
tas '^semper uerebar' an '^semper lenitas', ut sit vcpsv? 
Lucretius (J 125) ^semper florentis Homeri'. 6 semper 
lenitas ac per hoc simulata usque nunc lenitas. nam 20 
nemo in diuersis actibus semper lenis est nisi forte 

1 sensit V \\ 2 ita — 4 coepisset om. A \ sensi om. V \\ 
3qd supra V \\ 4 <^daws simo ■> Dauus J., <^dauus simo^ 
dauus (daus bis TC) TCV \ et recte scribitur (-bere T) 
codd., at cf. III 4, 1 \\ 5 daus TC \ est om. TC \ quia] que 
TC II 7 nitanda A, notanda (-dum T) TC \ accest ptr. A || 
8 necessarie T, necesse C \ dignama J., dignama 1\ ddgamma 
V I utimnr (i ex e corr.) C \ et] ut ^ || 9 dauus seruus eoruus 
AV, ***** TC; corr. Steph. \\ 10 mirabar] noua scaena in 
TC I si] sic A I a.] abiret F | e. s. l.] heri 'l.s.u. TC, hJ- 
m-q.e. Fjl 11 spectoribus J., spectatoribr C || 12 si] sic A \ 
pro] p C I Zemter F |1 13 gci OYTOO A, greci ** T V, -g- ** 
{ovr(os gr§ci suppl. m. rec.) C, greci {ovtco post dic- suppl. m. 4) 
M, gv- dic- oijTcog Vatic. 1673-, avtag? \ sic add. W. \ signifi- 
cant A, -tur T, -t C j ^YTOC A, avto? Vat. 1673, * * * T 
C F I id cst V II 14 sic <leuiter> Habbow \\ 16 non] uero V \ <e> 
lenitas V \ et om. TC V \ facillitas C \\ 17 heri TC V \\ 18 semper 
ante uerebar om. V \ anne C \ R^t^G^; A^ vcpav ilf ■*, ^dsv Vat. 
1673, *+ TCV II 19 homori A, honori V \\ 20 usque V \ nunc bis C 



ANDRIA I 2, 2—10. 87 

fictus adsimulator et callidus. 7 semper lenitas sine 
differentia est importuna lenitas. 
176 5 1 QVORSVM EVADERET ad quam partem erumperet. 
2 Et euadere est per quamcumque difficultatem ad 
aliquid perueuire. 5 

178 H 1 VERBVM FECiT uon dixit ^litigium' aut Vixam', 
sed ^uerbum'. istae exiguitates adseuerationis <^sunt)> et 
dicuntur cum pronuntiatione , ut intellegatur: ne uerbum 
quidem. 2 neqve id aegre tvlit haec est ^semper 
lenitas'. lo 

179 8 1 AT NVNC FACiET id est irascetur, denuntiabit, 
loquetur. 2 at nvnc faciet subaudiendum ^uerbum'. 
et est ^faciet' persona tertia pro prima. 3 neqve vt 
OPiNOR siNE Tvo ct comminabitur tibi et minas con- 
temnes, ut ad poenas peruenias. is 

180 9 1 iD voLviT aut absolute accipiendum Md' aut 
opposite. 2 sic demonstratio est et magis gestu quam 
sensu intellegitur, ut supra (ad v. i) diximus. 3 nec- 
OPiNANTis vcpiv. 4 Dvci duccre est exspectatione longi 
temporis malum prolatare. 5 Vel induci, ut feras in 20 
retia. 6 falso gavdio uelut euitatae senis iracundiae. 

10 1 SPERANTis lAM AMOTO METV ista singula suut. 

181 2 Et 'amoto metu' sic dixit, quasi metus brutum 

1 difictus A, fictor in ras. V^ \ assimulator TCV\ et] ex 
A II 2 <(semper^ est C \ est importuna] et in omni fortuna 

TeuberW 3 euadat AC{T?), euaderei V (Steph.) \\ 7 assiguitates 
(corr. m. 2) C \ adseuerationis (ass- C) JlC, -nes V(T?) \ sunt 
et dicuntur Rabbow: dic- et codd. \\ 8 ne] nec codd. \\ 9 id] id 

A I bSc F, hoc TC \\ 11 at — 12 loquetur 0771. C \\ 12 faciat 
(corr. 771. 2) C || 13 et sscr. C^ \\ 14 opinior J.-j tuo <^magno 
rnalo) V I et 1.] id est TC V \\ 15 ad o)7i. A \\ 16 aut 0771. 
^TC II 17 opposite A, ob C, ob*** T, id quomodo F|| 18 in- 
telligatur T \\ 19 Y<t>HN; A, ^cpsv Vatic. 1673, * * * TC, 0771. 
V I <^falso gaudio)> duci V \\ 20 prolattare A , prolatari T \ induc 
A II 21 euitatae senis W. {diice Hart7n): ex ira (ira CV, ora 
T) et te {077i. T) uitg senis (uitae s- V, s- uite TC) codd. | 
iracundia V 



88 DONATI COMMENTVM 

corpus sit, quod cuni molimine moueatur. 3 oscitantis 

oscitatio est animi otium et securitas, dicta ab ore 

ciendo. 4 oscitantes securi, id est nihil prouidentes. 

182 11 NE ESSET spativm c. a. d. n. mirauda locutio, ut 

si dicas: cogitat ad dicendum. 5 

183 12 1 ASTVTE hoc et gestu et uultu seruili et cum 
agitatione capitis dixit. 2 carnifex aut excarnificans 
dominum aut ipse dignus camifice, ut caro fiat, id est 
lanietur. Lucilius (l. inc. fr. 107 M.) 'carcer uix car- 
cere dignus'. 3 neqve provideram prouidentia lo 
duplex est: etenim aut animo aut oculis prouidemus. 

184 13 1 HEM quasi correptio totius corporis. 2 eho 
nutus est intentionem animaduersionemque deposcens eius, 
cum quo uult loqui. 3 ehodvm ad me Mum' TtaQelnov 
est hoc loco. 4 qvid hic vvlt more seruili et uernili 15 
gestu: sic enim uocati a dominis secum uultuose agunt. 

5 QVA de re negantis uim habet haec interrogatio ; 
plus est enim ^qua de re?' quam ^nihil'. 6 rogas hoc 
cum interrogatione indignantis. 

185 14 1 MEVM GNATVM R. E. A. mire apud seruum dis- 20 

1 " corpus sit " metus brutum F, corpus sit metus (mot- T) 
brutum ATC \ eum A | moueatur W.: mouentur A., mouentur 
F, mouetur TC \ Oscitantes TC \\ 2 oscitatio om. T \\ 3 sciendo 

comouendo 

A F, ciendo {sscr. m. 2) C \ obscitantes C \ id est] uel TC \\ 
4 spativm] s • T I imitanda A , miranda F || 5 sic F | dicen- 
tiu C II 8 domnum F, dcum {del. et dnum sscr. m. 2) C i| 

9 laniatur (e rubro sscr.) 0, lenitatur A \ carcereis uix J., car- 
cere vix T, carcere * * * C^ (iure suppl. m. 2) || 10 puideram 
C, pr^uideram (§ ex o corr. m. 2) V \ puidentia (p in ras. V') 
CV\\ 11 aut enim TC \ puidemus (p in ras. F^) CV\\ 12 hem] 
ite A, nunc TC \ eho nutus in ras. V^ H 13 nupt* (p del.) 
C I animo aduersionem y1, animaaduersionem F | desposcens 
A, poscens T || 14 £^/jodum V\ dum om. TC \ parelcon AT, 
in ras. F^, pareleon C H 15 est in ras. V^ \ hic uult F i mo 
C I uernili in ras. V^ \\ 16 ab domini A \ secum C {clett.), 
efficiu A, serui schol. JParis. {T?), om. V \ uultuose in ras. F-, 
inuidiose schol. Paris. \\ 17 negant suim* hab oe h§c A \ int- 
hec T II 18 est] tibi A \ enim sscr. V^ \ hoc licum A \\ 19 in- 
dignans A \\ 20 mevm] at eu A \ gnatum ee-d^; A, gnea- 
T, g • r • est a • F | mire — e. a. om. TC 



ANDRIA 1 2, 10—17. S9 

simulat id, quod iam probauit. 2 mevm g. r. e. a. 

Igrauiter constanterque senex nondum se fatetur credere 
nec uerum scire, ne amittat uim uindicaturi, si rescierit. 
3 ID POPVLVS cvRAT sciLiCET quia rumigeratio po- 
puli est. 4 Sed hoc auersus ab illo contumaciter. sic 5 
Vergilius (^Aen. IV 379) 'scilicet is superis 1. e.' 5 *sci- 
licet' semper cum ironia ponitur. 

186 15 1 HOCiNE AGis id est audis. alibi {Ikm. I 2, 50) 
sic ^hoc agite, amabo'; Plautus (^Asin. prol. l) ^uos hoc 
agite spectatores nunc iam, si uultis'. 2 Demonstratiue lo 
ueluti aurem suam tangens. 3 ego vero istvc deest 
^ago' uel ^audio'. 

187 16 1 iNiQVi patris est iniquum est, si nunc uelim 
quaerere actus liberos adulescentis. 2 nam qvae ante- 
HAC FECiT ^antehac' pro ante haec consuetudine quam i5 
ratione dicitm*. 3 nihil ad me attinet id agit, ut 
superius consilium seruare se ostendat. 

188 17 1 DVM TEMPVS ad eam rem t. dccst 'se', ut sit: 
dum se tempus praebuit, quia supra (I 1, 124) dixit 
Hute his rebus finem praescripsti, pater'. 2 sivi ani- 2» 
MVM vt ex. s. mira ratio, cm- siuerit, ut et hoc, quod 

1 mevm] mirum A || 2 nundum A |1 3 nec amittat A \ 
uim in ras. V^ | uindicaturi (uend- C) si rescierit TC, uin- 
dicaturos ire scierit A, uindicatura si rescierit V \\ 4 Id J. ] 
silicet C I quia in ras. V^, om. T \ rumorigeratio C, rumi- 

geratio ex corr. F* || 5 sed] si TCV \ cont ****** {sscr. 
m. 2) V\ sit V II 6 silicet C \ his TC \ 1. e.] labor est TC V \ 
s. semper in ras. V^ \\ 7 cum in ras. F^, eum A \ yronia C, 
roma A \ porro C\ ponitur in mg. C^ || 8 Hoccine semp&r 
codd. I <(agis^ hoccine agis TC \ est om. T \\ 9 sic] si TC j 
age codd. \ hic V || 10 nunc] Non TC \ si uultis] simul TC, 
(sultis Daniel in mg.) A, sumitur in ras. F- 1| 11 uero in ras. 
V^ II 12 uel] id est Fl| 14 liberos om. V\ qvae] q- T, quod 
C I a • h • f • T 11 15 pro om. T \\ 16 ratione ^ | age J. H 17 su- 
perius om. TC \ se om. T \\ 18 eam rem] e • e • T | t.] tulit C, 
in mg. V^ |1 19 <(tulit id est)> praebuit.'^ | quia ex quare corr. C* \ 
dixit V II 20 tu T | praescripsisti F, descripsisti TC ^ \ Siui V \ 

a • u ■ r II 21 Ex. s.] e • s • T, exploret (e sscr. m. 2) suum C | mi- 

ratio A TC, miratio (ra sscr. m. -?) F | s iuerit C | qua A 



90 DONATI COMMENTVM 

pel^misit, ad bonam frugem permiserit, non ad luxu- 
riam. 3 ad eam rem tvlit Hulit' absolute. 4 Et 

deest ^se'. 5 sivi autem distingue; est enim modo 

^siui' permisi, cessaui. 6 sivi antique. aliter in Adel- 
phis (I 2, 24) ^non siit egestas facere nos'. 5 

189 18 1 NVNC Hic DiES A. V. A. hoc est: certe et se- 
uere et inexorabiliter denuntiat. 2 aliam vitam pro 
diuersam et contrariam. sic Yergilius {Aen. II 428) ^dis 
aliter uisum'. 

190 19 1 TE ORO DAVE grauius illud fecit nomine appel- lo 
lando. 2 vt redeat iam in viam Ham' modo tardi- 
tatis signum est. 3 FA ^in uiam' dixit quasi ex deuiis 
erroris ad rectam uitam. 4 dehinc post. eTtavoQQ-oaGLq. 

5 VT REDEAT lAM IN viAM "^in uiam' prouerbiale. 

191 20 HOC QViD siT sXXsLtpi.g., deest enim 'quaeris'. i^ 

192 21 1 iTA AiVNT hoc credunt et locuntur uniuersi. 
et est tepida consensio et quasi inuiti responsio, ut in 
Heautontimorumeno (J 2, 37) Hta credo' monente patre 
filium.. 2 TVM si Qvis magistrvm (isrc(q}OQL%wg. 3 An 
quia et paedagogus est, <(ut)> Geta? 4 ad eam rem id 20 
est super eam rem, hoc est super amorem. 

1 praemisit V \ frugem om. TC || 2 tulit owi. TC V || 
3 fui autem A, siuit autem T, siuit C, siui animum in ras. 
V^ II 4 siui modo TG | promisi C | sivi] siue A \\ 5 adelfis 
A 1 siit] sit A, siuit TV, fuit || 6 h • d • T | v. a. om. TC ! 
certe Babbow: recte codd. \\ 7 pro diuersam] pro (per C) uersam 
TC II 8 diis CF|| 10 grauiu» A, gratius T \ fecit] fco C, fcto 
T I appellando om. TC \\ 11 reddeat A \ modo] uero A \\ 12 est 
signum TC \ inuidiam C \ ex deuiis erroris W. : exinde iussit 
erroris ATC, ex errore V {= dett); in altero commento ^in viam 
quasi in deuiis sit erroris.' fuisse videtur \\ 13 postulo TC \ 
emNOPOGOCIC^ A, iTtavwQd-oOLG M ^ * * * * r(7F || 14 in 
uiam in mg. C^ om. C^V \\ 15 quod V \ CAAIYIc- A, UXl- 
^Lg Vatic. 1673, msLxpLO M\ -e- ***C, *** TV \ deee T\\ 
17 inuiti] inuia ^4 || 18 eautontimoru menonon A, eutantu 
(a in corr.) C, eutontum T, eautontu- in ras. V^ \ monentem 
patrem C || 19 filiam V \ Cum A \ magistrvm] m. V \ meta- 
foricos A V, methaf- TC \\ 20 et paedagogus est Steph. (ed. pr. 
om. et): ex (ot TC^, in C^) pedagogo est codd. \ ut add. Steph. \ 
ad] at T 



ANDRIA I 2, 17—25. 91 

193 22 iPSVM ANiMVM AEGROTVM pro aegro , nam animus 
aeger, coi^pus est aegrotum. 

194 23 1 NON HEM "^hem' interiectio est irascentis. 

2 DAVVS SVM NON OEDipvs multiplcx contumelia: potest 
enim senem quasi sphingam dixisse, id est deformem 
monstrique similem; potest etiam inhumanum et ferum 
ut sphinx; potest etiam per Oedipodem se ultorem pro- 
mittere futurum atque oppressorem sapientiae senis. 

3 DAVvs svM NON OEDiPvs facctc sc negat Oedipodem, 
ut senem sphingam esse confirmet. 4 "^non oedipvs"*" 
imitationum duo genera sunt: quaedam necessitas intro- 
ducit, quaedam uoluntas. 5 non oedipvs si Latine pro- 
nunties, genetiuus Oedipi faciet, si Graece, Oedipodis. 

195 24 SANE QviDEM ^sauc' ualidc, quia qui sanus, et 
ualidus est. 

196 25 1 si SENSERO HODiE QviCQVAM comminatio. et 
sic pronuntiatur, ut (in) singulis uerbis ardeant minae. 

2 HODiE ^hodie' ad comminationem , non ad tem- 
pus plerumque refertur, ut Yergilius (^Aen. II 670) 

2 est om. TC || 3 nox] nam C \ hem om. C \ est inter- 
iectio V I! 4 oedippus J., edippus F, edipus IC \\ 6 finga A, 
sfingam F, spingam TC \\ 6 monstroque (ro ex ri corr. m. 2) 
F, ministrique TC \ etiam ed. pr.: enim codd. \ et sscr. C" jj 
7 sfinx A, sfinx F, spinx T, pinx C \ etiam] -N- C, esse T \ 
oedyppodem A, edippodem F, edippum T, editum C \ se om. 
T ! permittere {corr. m. 2) C \\ 8 furtum TC \ oppressore T, 
{ex a pressore corr.) C || 9 oedippus A, edippus TCV\ oedyp- 
podem A, edippodem F, edippum TC \\ 10 sfingam AV, spin- 
gam TC I confinnem C \ non oedippum (ed- TC V) codd., corr. 
W.; scliol. ad v. 21 tvm si qvis etc. pertinet || 11 tmitationum 
F I sunt genera C \ quae^^aw F || 12 quaedam in ras. F^ || 
non edippus CF, non edipus T, noTe dippus A |I 13 pronun- 
tias T I oedyppi J., edippi OF, edipi T \ oedyppodis J., 
edippidis F, edipodis T, edipidis (pi in po corr. m. 2) C || 
14 ualide A, uaPde (i sscr. m. 2) V \ qui] quid A \ etj est F, 
om. TC II 16 sic] si'' C, sit F || 17 pronuntiatur TF.: pronun- 
tiatio codd. \ in add. Steph. \ singularis C \ minae] nunc e V || 
18 ad commin-, non ad tempus plerumque Rabboiv: ad tempus 
non plenum quara (sed m ra.s\ F", om. C) ad commin- (continu- 
in ras. F^ codd.; an pler- non ad tempus <|]sed^ ad commin-.^ 



92 DONATI COMMENTVM 

^numquam omnes li. m. i.' 3 Et dies pro mcte acci- 
pitiir, ut Jioc ipsum ^numquam omnes hodie moriemtir 
inulti.' 
197 26 Qvo FiANT MiNvs lioc est*. quominus <^fiant)> im- 
peditui'um. 5 

199 28 1 VERBERIBVS CAESVM TE IN PISTRINVM Uult et 

pronomine et nomine exagitare comminatione seruum, ne 
quid relinquat inultum iracundiae. 2 dedam dare est 

quod repetas, dedere ad perpetuum. 3 Et damus 

etiam amicis, dedimus tantum hostibus. lo 

200 29 1 EA LEGE ATQVE OMiNE Hcge' ad homiucs, "^omine' 
ad rem diuinam refertur, id est firmamentum per hu- 
mana et diuina. ^omen' autem est, quicquid ore dicitur. 

2 EA LEGE ATQVE OMiNE bcne ' lcgc atquc omine', 
quia leges auspiciis seiniatis ferebantur — 3 Ergo sic i5 
intellege, quasi diceret: ea condicione. — et antiqui auspi- 
cato omnia faciebant, quae rata esse uellent. 

201 30 AN NONDVM ETiAM quartum TtccQiXKov, quia abun- 
dat ^etiam'. 

202 31 1 iPSAM REM MODO LocvTvs ^ipsam rem' id est 20 
uoluntatem suam. an interminationem, hoc est pistrinum 
et poenas seruiles? 2 nihil circvitione ^nihil' pro non. 

1 iniquam ^ | h. m. i.] moriemur inulti V || 3 multi A \\ 
4 MiNvs] munus A, m- T \ <(minus^ quo minus hoc est <^quo)> 
T, (quo 3. sscr.) C \ fiant add. Goetz \ inpeditum J., impeditus 
C (T?), impeditms V {dett.); corr. Goetz \\ 6 c • t • in ■ pi T\ 
pristinum A \ et] ut TC \\ 7 et nomine om. T | ne quidj 
neque id est A \\ 8 inultum om. A V {schol. Paris.) || 9 dedero 

uel id est 

A 11 11 lege] legem V \ omne A, omen CF|| 12 id est] quod 
A 1 humana A \\ 13 autem est] aut est V, autem C \\ 14 atqve] 
et TC I omne J., o- T \ omne A \\ 15 auspiciis (is ex ti corr.) 
C I seruatitus A , seruatibus T, seruatitiis C, seruatis V \ sic 
<^sic)> A II 16 dixerit (x ex c corr.) C \ ea] se a TC \ et om. 
C I auspicat A \\ 18 nundum A j quartum om. V \ TT^P- 
eAKON A, parelcon TC, in ras. V^ | quia — 21 uo(lun- 
tatem) in ras. V^ \\ 20 rem ipsam modo V \ loquutus AC \\ 
21 uoluptatem T \ an] aut C \ initerminationem V \\ 22 nil 
bis TC 



ANDRIA I 2, 25—34. 93 

3 ciRCviTiONE Tjl 7CSQt.g)QciasL. 4 vsvs ES legitur et 
'usor es'. 
J203 32 1 VBivis FACiLivs admonitio. 2 vbivis faci- 

Livs p. s. Cicero (m Verr. act. II, I 4, 10) ^non est in 
hac causa peccandi locus, iud.' 5 

204 33 1 BONA VERBA QVAESO hic SLQmvslcc est. 2 Evcpi]- 
(iia^og^ quasi dicat: meliora loquere, rogo te. 3 Ergo cum 
admonitione ^bona uerba' inquit 'rogo te'. 4 nihil me 
FALLis id est: non te ignoro, non me decipis. sic Menander 
^vvv 6^ ov XsXi^d^dg fis av.' 5 nihil me fallis figura sXkT]- lo 
vL(i(i6g : ovdsv ^s Xccv&dvoLg av. 6 fallis lates, ut sit : ovSsv 
fxs Xskrjd^ag. 7 nihil me fallis ^nihil' pro [etiam] non. 

205 34 1 neqve tu havt dices tibi non praedictvm duae 
negatiuae unam consentiuam faciunt; tres negatiuae pro 
una negatiua accipiuntur, ut hic ^neque haud non'. Sal- is 
lustius {Ilist. lY fr. 41 M.) ^haud impigre neque inultus 
occiditur.' uera ergo lectio est ^neque tu haud dicas\ 
quod plurimi non inteUegunt, <^cum} %oc dicas' legunf. 

1 tjj — vsvs] ti peri fra sensus A, te peri frasin (-im T) 
usus TC, peri frasin usus F | es] ~ J. || 2 usor T, in ras. 
F-, uxor ^C II 3 vBivis — admonitio oni. C \ facilivs] f- {bis) 
T 11 4 in hac causa] in hoc homine cuiquam Cic. \\ 5 locus ante 
in C I iud; A, om. TCV \\ 6 ei; punia ~ eVOHMICMOC A, 
iQcovia svcpripLLGnoa Vat. 1673, sIqcovLcc M^, **>♦=*** TOFJl 
7 quasi dicat] si de T \ ergo cum admonitione in mg. F - (D P), 
ergo cum admiratione A TC{L)\ an adiuratione .^ || 8 bona uerba 
om. V I inquit in mg. V^ \ rogo te] rogo TO, om. V \ nil TC \\ 
9 falsis AJ- T\ te non C || 10 NYNa ■ OYACN ^O^CMCN^M A, 
vvv 8e ov XsXrid-ccG ^is M^, vvv d^ova&X^qd^cca aXEva Vat. 1673, 
^n^^i^/i TCV:, [Ls av Lindenbr., ii7]v iiis Dziatzko \ nil TC \ 
falsis A I sXXrivLaaog Steph.: ~ AAHNIC aloco. A., *****a 
loco F, ***** fc II 11 OYCNAICA^NO^NIC^N A, ovdhv ^s 
Xccv^dvsLa M^ {=ed. pr.), dXsv dXivLa Vat. 1673, ***** TCF; 
corr. Steph. \ OYAeNMeAeAH0<\C A, ovdhv iis XsXri^aa 31*, 
**** TCV II 12 "pro etiam"nunc F | etiam secl. W.; fuisse 
uidetnr ixRmEs deest ^etiam' uel sim. \ non W.: nunc (uel non 
add. T) codd. \\ 13 haut F, hoc TC \ dices om. T j <haud> 
tibi F II 14 faciunt unam consentiuam TC [ confercinam A \\ 
15 accipiuntur ex corr. C \\ 16 inpigro A, impwNe V \ multus 
^ II 17 haud tu rC || 18 quia plurimum C \ intelligitur TC; 
intelligentes Steph. | cum add. W. 



94 DONATI COMMENTVM 

2 NEQVE Tv HAVT DiCAS TiBi NON p. uera lectio ^neque 
liaut dicas': est enim quintum 7taQBX%ov. Plautus in 
Bacchidibus (J 1 fr. 11) ^neque haud subditiua gloria op- 
pidum arbitror'. 

3.- 

206 1 1 ENiMVERO • DAVE NiHiL L. E. s. hic breuis et CO- 5 
mica deliberatio est magna exspectatione populum rerum 
imminentium commotura, aestuantis Daui consideratione 
proposita. 2 enimvero dave n. persona aut ab altero 
commendatur aut se ipsam populo commendat aut et ab 
altero commendatur et a se ipsa, ut hic Daui et per lo 
Simonem supra (J 1, 137) descripta est, ubi dixit '^mala 
mens m, a.' et hic per se, dum hoc gestu ac sermone 
agit ac disputat secum. 3 enimvero dave ^enimuero' 
significationem habet nimium permoti atque irritati animi. 
Cicero (in Verr. II, I 26, 66) ^hic tum alius ex alia i5 
parte: enimuero ferendum non est; u. m.' 4 segnitiae 
ad agendum, socordiae ad consiilendum. 

207 2 QVANTUM I. "^quantum' pro in quantum. 

208 3 1 QVAE si NON ASTV p. cxhortatio a periculo. 

1 tu haud F, haud tu TC \ p-] praedictum TO, e F, om. 
A II 2 haud TCV \ enim] est C, om T \ quintum in ras. F^, om. 
T I TOPCAKON A, TtagsX-Kov M\ parelcon JC, in ras. V^ \\ 
3 hac chidibus A \ haud] hoc codd. \ opidum C \\ 4 jjost arbi- 
tror ad(l. A: salustius haut inpigre neque multus occiditur {cf. 
supra) II 5 JEnimuero V \ mniL l. om. JC | et comica in ras. 
F^ II 6 deliberatio ex corr. G \ exs-pectsbtione F, -tionem T \ po- 
pulum] plurimarum TC, in ras. F^ || 7 Imnitium C^ \ commo- 
tam V I excitantis JC, exitantis in ras. V- \ considerationem 
propositam F || 8 Enim in ras. V^ \ n.] n; A, efm T, om. V \ 
aut persona F || 9 ipsa C (Schopen) \ et] ex J., om. T \\ 10 com- 
mendat J, om. AV \ et a] sl C \ hic ex hlc corr. C \ daue F || 
11 scripta TC \ df C, di^^ T \\ 12 m. a.] malus animus TC \ 

c 

aut F I sermone (-ne m. ^) C || 13 Enim bis in ras. V^ || 14 in- 
ritati A, irati || 15 /// Cicero F | tum] cum ACV \ aliis codd. \ 
ex] et C II 16 enim in ras. F- | ferendum hoc quidem non est 
Cic. I non om. TC \ u. m.] enim in F || 17 et considendum C || 
18 quanto -i- F, quantum u- T, quam ^""^ -i- || 19 quae m 
ras. F-, q JL I p] prouidentur C, in ras. F* 



ANDRIA I 2, 34—3, 6. 95 

2 QVAE si NON A. p. prouisio rerum duas significationes 
habet: prouidemus enim nobis tam bonum negotium quam 
malum; malum sicut si quis eminus ueniens telum proui- 
derit atque cauerit. 3 Ergo Mc ^prouidentur' cauentur, 
uitantur. 4 Et nuptias ueluti undam nauigio imminentem 5 
fecit, quod si quis non undam, scilicet ex aduerso ueni- 
entem, prora exceperit, demersus undis in pessum abit. est 
ergo fieta(poQix. 5 me avt ervm ^erum' hic: erilem filium. 

209 4: pamphilvmne adivtem an avscvltem seni semper 
deliberatiua uerba habent quendam sonum, per quem exitus 10 
rei demonstratur, ut hic ostendit Pamphilum se magis ad- 
iuuaturum quam uerbis senis obtemperaturum. 

210 5 1 si iLLVM RELINQVO partium tractatus, quae supra 
sunt ^Pamphilimme adiutem an auscultem seni'. 2 eivs 
vitae timeo ut alibi (Heaut III 2^ 2(j) 'Sjre, tibi timui 15 
male'. 3 sin opitvlor opem ferre dicitur in malis 
rebus et his, qui de salute dubii sint, ut (III i, 15; 
Ad. III 4, 41) ^fer opem! serua me, 0.!' 4 opitvlor 
opitulatio dicta ab opem tollendo, hoc est ferendo. 

5 Hvivs MiNAS subauditur ^timeo'. 20 

211 6 1 cvi VERBA dare '^uerba dare' fallacia scilicet: ad 
illud spectat (/ 2, 33) ^nihil me fallis'. 2 primvm <^iam> 

1 qvae] q. J. I p.] pro • (7, om. T \ significationes A \\ 2 habeo 
A I praeuidemus V \\ 3 malum 2. sscr. C^ \ si om. TC pro- 
uidit TC, praeuiderit F || 4 at T | <(hic> cauerit TC, caueat 
V I prouiderit^' A, praeuidentur V || 5 utantur A \ uelut in 
unda TC \\ 6 scilicet W.: sed J. F, si (7(T?) | aduersio ^ || 
7 prora Steph.: proram cocld. \ in possum abit A, impessun- 
dabat TC, 'impressum abit (m mg. uel impessum dabit) F; 
pessum ibit Klotz \\ 8 metafora A, metaphora (metha- TC) 
TCV I ervm] herum TC, (um m ras. m. 2) V \ herum TC, 
(um m ras. m. 2) V \ herilem TC, in ras. V^ \\ 9 -ne] eni T \\ 
10 deliberatam uerbam T \ exitur J. || 11 adiuuaturum F. ad- 
iuturum TC \\ 13 illud ^ | r • <e • u • t •> T || 14' aduite manas 
cultem ^l 11 15 sjre in ras A | tibi timui V, timui tibi TC || 
16 <quod est> opem F || 17 dubi A \ sunt TC || 18 o.] ob- 
secro TC, om. V | opitvlor] opitut- C, om. AV \\ 19 opem 
dett. {ed. pr.\ ope ATCV \ tolenda V \ ferenda F || 20 hvivs] 
Haec sunt A, has TC || 21 uerba] uerbum AV, om. T\ dare 
om. T\ scilicet BaUoiv: est codd. 11 22 fallits C 



96 DONATI COMMENTVM 

DE AMORE Hoc COMPERIT primo, inquit, iam infensus est 
senex, deinde grauida e Pamphilo est Glycerium. 3 dif- 
FiciLE EST non dixit Hmpossibile est'. ergo ostendit par- 
tem se sequi, quae pro Pamphilo est. 4 primum iam 
'primum iam' vcpsv: est enim ccvaGtQocpri pro iampri- 5 
mum. 5 DE AMORE Hoc COMPERIT ^hoc amorc' sic, 

quasi cum taedio et reprehensione eius amoris loquatui'. 
^13 7 1 ME iNFENSVS s. scilicet de amore filii. senex me 
seruat et reuera timendus est; ad hoc in ipsa re maior 
est difficultas, quia grauida Gljcerium. 2 servat (pv- lo 

XdztSL. 3 NE QVAM FACIAM NVPTIIS FALLACIAM hoC ad 

illud spectat (J 3, J2i) 'tum si quis magistrum cepit ad 

eam rem improbum, ipsum animum ae.' etc. 
^14 9 Qvo iVRE QVAQVE iNiVRiA proucrbiale ho(5 est, qualia 

sunt fas nefas, uelis nolis. i5 

^16 11 sivE iSTA vxoR sivE AMiCA EST ct hoc cum quo- 

dam taedio et indignatione stomachi interrumpit. 

317 12 1 AVDIREQVE EORVM EST OPERAE PRETIVM ^Operae 

pretium' dicitur de mirificis et laudabilibus. nam et ea 
quae magna sunt, etiamsi mala, tamen admiramur et 20 
libenter audimus, et hoc ^pretium est operae', id est audiendi. 
2 JEt AVDACiAM proprie dixit, ut in Eunucho ( V 5, 34) 
*audaciam' meretricum specta'. 

1 inquiY F II 2 e pamfilo A, ex pamphilo F, a pamphilo 
{ante grauida) TC \\ 3 dicit TC \ est om. A \ partem T, patrem 
^CF II 4 se sequi quae Steph.: esse quae (qui in ras. F^) codd. \\ 
5 iam om. TC | Y0HN A, vcpsv M* Vatic. 1673, *** TGV \ 
est om. T \ anastrophe (m ras. F^) codd. \ pro sscr. F^ jj 6 co- 
perit A \ hoc] si F | sic] si J. |1 7 cum] ad T \ loquitur {corr. in 
loqueretur) G || 8 infessus jT | s .] seruat in ras. V^ \ scilicet] scit 
^, sed C, s. in ras. V^ \\ 9 in om. TG \\ 10 grauida (add. est) 
Steph.: grauidam codd. \ ^YA^TTIC A, tpilanio Vat. 1673, cpv- 
Xdttsi M^, *^^CV, om. T \\ 11 neque "fallaciam nuptiis "faciam 
F II 12 coepit A \\ 13 ae. etc.] a-e- TG, §• F, est A \\ 14 est hoc 
F I qualia Steph.: quae codd. \\ 15 nephas TC \ nolis uelis T, 

b a 

uelis nolis G\\ 16 ipsa T | "ista "uxor F | amica <^mea.yA \\ 18 opere 
precium sscr. F\ om. TG \\ 20 etiamsi] etiam F | admirantur F, 
miramur TG \ et Babboiv: quia codd. \\ 21 audiamus TG \ hoc post 
operae in TC \\ 22 audatiam A, audiat iam C \\ 23 spectat C 



ANDRIA I 3, 6—16. 97 

218 1 3 NAM INCEPTIO EST AMENTIVM HAVT AMANTIVM amabant 

ueteres de proximo similia dicere, utCicero (in Verr.act.II, IV 
12, 27^ ^minus clarum putauit fore, <^quod^ de armario quam 
quod de sacrario fuisset ablatum'. et quidem si in uerbis 
sunt, TtaQOfiOLa dicuntur, <(si)> in nominibus, itaQOvoficcalcxL. 5 

219 14 1 QviCQViD PEPERissET maiorem reprehensionem 
sonat ^quicquid peperisset': paritur enim aut mas aut 
femina, et solet iustior causa esse tollendi, si marem uxor 
peperit. sed amoris nimii est non exspectare quid tollas. 

2 QVICQVID PEPERISSET DECREVERVNT TOLLERE deCCr- 10 

nere est de magnis rebus certam proferre sententiam, unde 
etiam senatus decretum. 

220 15 1 ET FiNGVNT QVANDAM et argumeuti partem narrat 
et non credit factum esse quod dicit, ut supersit en*ori 
locus. 2 Et ^fallaciam' et ^quandam', ut nec uerisimilis if) 
sit ipsa fallacia: <^in^ toto uis contemptionis et uilitatis. 

221 16 1 FVIT QVIDAM OLIM SENEX MERCATOR modo totiuS 

summae argumentum populo narratur, sed ut restet aliquid 
ad errorem, abrogatur fides. 2 fvit qvidam olim senex 
mire a diegematico ad mimeticum transit. 21) 

1 amatium (coi'r. m. 2) C \ haud (d ex t corr.) 0, haud F, 
h- r|| 3 carum TCV, earum A \ fore] siue TC\\ 4 sacratis V \ 
fuisset] esset Cic. \ ablatum ex obl- corr. F- j et om. TC \ quidam 
TC I si in] sum A |1 5 para mo ea A, paromea TC, pari modo 
ea V I dicitur V \ si add. W. \ n^PONOM^CI^L A, TtaQovo^a- 
cia M*, **** CV, om. T \\ 6 reperisse (m pep- coir. m. 2) C || 
7 peperisse C j pariter TC, parit V \ mas F, mas,culinum {sic) 
A, masculina C, masculis T | et] ex ^ | toUenda TC^ 8 uxoT 
peper C \\ 9 sed] si V \ nimii amoris est TC, amoris nimiu A 
quod F II 10 QviCQvm] qui^^qid J., aut quid C \ decretoll- (tol- 
T) TC I est decernere T \\ 12 decretu (u ex corr.) C \\ 13 fingit 
C II 14 et om. T \ factum dett.: facturum F, facturum ATC; 
futura Steph.., uera Westerh. \ suprasit C \ errori (sscr. m. 2) locus 
T', trori locus A^ locus errori TC \\ 15 Et] in (et sscr. m. 2) C \ 
et om. TC \ ut] et J., om. TC \\ 16 fallatia A \ in toto uis Bahhow: 
totius codd. I contentionis TC || 17 q • o • T \ mercat^' A, om. T \ 
modo] non T || 18 sume J., sniae F, summum T j narratur (-at 

C) populo TC I restet] res k A, res C || 19 abrogetur {corr. 
VI. 2) V II 20 minueti cum A. uumeticum T", immeticum (e ex e) C 

Donati comm. rec. Wessiie r. 7 



98 DONATI COMMENTVM 

22o 18 1 is OBiiT MORTBM plene dixit, quod nos obiit 

tantum. Vergilius {Aen. X 641) Snorte obita'. 2 chry- 
siDis PATREM fama est. 

224 19 1 RECEPissE ORBAM PARVAM ^paruam' dixit, ut sit 
uerum non posse eam facile suos agnoscere. 2 fabvlae 5 
redit ad narrationem. 

225 20 1 ATQVE ipsis COMMENTVM p. 'atque' pro at, ut 
sit tamen. 2 commentvm placet quod comminiscuntur, 
probant. 

226 21 1 sed mysis- ab ea egreditvr TcaQccaKevri alterius 10 
scaenae. 2 ego me hinc ad forvm nihil adbuc inuenit 
Dauus consilii, nisi ut quaerat Pamphilum moneatque. 

3 ego hinc mb ad forvm uultuose hoc pronuntiatm-, 
ut desit ^pergam' aut ^ducam me'. 4 mysis semper 
nomina comicorum seruorum aut a nationibus sunt indita, 15 
ut Mysis Syrus, aut ex accidentibus , ut Lesbia uelut 
ebriosa a Lesbo insula, quae ferax est suauissimi candi- 
dissimique uini, aut a moribus et uernilitate, ut Pseudulus, 
aut ex negotio, ut Chrysalus, aut ex qualitate corporis, 
ut Thylacus, aut ex specie formae, ut Pinacium. 20 



4. 
228 1 1 avdivi archylis iamdvdvm haec sunt inuentionis 
poeticae, ut ad ohovo^lav facetiae aliquid addant. nam 

1 obiit] obit ATC \ obit TC || 2 obita A, obita <est> F H 
3 phama V |] 4 paruam Steph. : prae(dixit) codd. | fit C 1| 6 reddit 
^■iO II 7 commeDtum in ras. V^ \ p.] placet TC, in ras. F^ | at J. 
TO, ac F I ut om. TC \\ 8 cominiscunt^ A, comminiscuntur V\\ 
10 parasceue AV, passcue T, Paresceue C || 11 c^ne A \ me hino 
A, me hic C, me h- T, hinc me F | dauus inuenit 7'C || 12 mo- 
neatque F || 13 huic T \ hoc oni. T || 14 desit etc.] cf. Spengel ad 
h. X. I MYSis] hic scaenae initium in ^ || 15 nomina] noa {ex non 

u 

corr.) -^ J. ji 16 ut Lesbia uelut] utiles • ina uelit A \\ 18 iuni A \ 
uernilitate] non uilitate F | et scudulus (stud- T) TC \\ 19 chri- 
salus J.F, Crisalus JO || 20 chilacus J., thila///tus C (T?), thi- 

latus V I pinatium F ]| 21 hic in codd. scaenae initium non est \ 
he TC i inuentiones TC \\ 22 ut om. TC \ adeo iKONOMI^N A, 
ad *** F,'**** TC \ iacetiae ed. pr.: facere J.TC, om. V 



ANDRIA I 3, 18—4, 3. 99 

oiliovofjiLa est, ut accersatur obstetrix et conueniatur Pam- 
philus; facetia scribentis in his uerbis est, quod ALrchylis 
compotricem potissimum adduci iubere fingitur. 2 aydivi 
A. I. frequenter hoc modo Terentius compendium facit, ut 
egrediens loquatur persona de eo, quod est gestura, et simul .5 
doceat, quid ab altera gestum sit. 3 avdivi a. i. utrum 
^iamdudum audiui' an Hamdudum iubes', incerta distinctio 
est. 4 Et sunt qui Hamdudum' quamprimum intel- 
legunt, ut (^Verg. Aen. II lOo^ Hamdudum sumite poenas'. 

229 2 1 SANE POL ^sane' multum, ualide; namque uali- lo 
dus est, qui multum rerum necessariarum habet ad sa- 
lutem. 2 TEMVLENTA produc primam syllabam te. 

3 TEMVLENTA uinuleuta, hoc est ebriosa, quia temetum 
uinimi, unde abstemius sobiius. dictum autem teme- 
tum ab eo, quod temptet mentem. 4 temvlexta 15 

uino, TEMERARiA uatura. 

230 3 1 NEC SATis DiGNA cvi c. p. bene in conclusione 
illa specialiter probauit dicendo non idoneam, cui com- 
mittatur primus partus mulieris. 2 Sed mire signateque 
dixit ^committas': etenim committimus magna et quae 20 
salutem in dubio habent. 3 nec satis digna cvi com- 



1 OIKONOMI^ A, oikonomia T, oyr1>o- nomia C, lo-kovo- 
(liav M*, * * * V \ accersetur A F, -itur TC \ obste///trix G || 
2 fac <feia A | scrii)endi V \ quod] quia C \\ 3 iubere Steph.: 
iubet et codd. \ finger T \\ 4 a.] archilis F |( 5 egrec^iens V \ 
loquitur TC \ quod] quae TC \\ 6 quod T \ altero V \ archilis 
T \ I. om. V I uerum C j| 7 iubes — 9 ut iamdudum in mg. V^ \\ 
8 qui] quod A \ quam primum W. coll. Serv. Aen. II 103: iam 
primum codd. An nunc pr..^ sic schol. Benib. Eun. III 1, 58 j 
intelligant TC || 9 sumito ^, sumt T, sumite (ite in ras. m. 2) 
C !| 10 ualide sscr. F^ alias TCV^, alios .4 |I 11 mult?fcw V\ 
necessariarum ex -orum corr. C* 1| 12 <(et)> temulenta C \ produc 
A, -cit V\ TE om. V jl 13 uinolenta C, uiolenta T, om. V\\ 
14 abstremuis A || 15 ab eo sscr. C^ \ tentet F, ten///tet ex 
temptet corr. C, tpoe T \ Temidenta C |j 16 uino] uero TC \ 
natura] nam C || 17 dignum T \ c. p.] C • P- primum .4, comm • 
primum TC, committas p • duas res F {cf. infra) \ in9clusies 
(conclusione sscr. m. 2) C, inclusione F || 19 primum T \ mire] 
muri A \\ 20 comitas A \ quae ex quia corr. C \\ 21 cu* A 



100 DONATI COMMENTVM 

MiTTAS PRiMO duas res: nec parientem nec primo partu. 
figura 8vo dt' £v6g, ut Vergilius {Aeti. III 42 — i3) '^non 
me tibi Troia e. t.' et (/Z 448) ^dum domus Aeneae C. i. s.' 

231 4 1 TAMEN <(eam)> addvcam redit ad illud, ^quamuis 
coacta'. 2 importvnitatem spectate importunitas .5 
neque loci neque temporis habet commoditatem. 3 ani- 
CVLAE Archylidis scilicet. 

232 5 QviA coMPOTRix est in uultu remansit oratio; 
deest enim per figuram elXsLipLv Hdeo illam uult arcessi'. 

233 6 iN ALiis POTivs PECCANDi utrum in aliis mulieri- lo 
bus an in aliis rebus? 

234 7 1 SED QviDNAM PAMPHiLVM E. cxanimatus est per- 
turbatus, ut Vergilius (Aen. V 805) ^exanimata sequens 
inp. a. m.', exanimus mortuus, ut idem (Aen. XI 30) 
^corpus ubi exanimum p. <P.)> A.' 2 vereor qvid sit is 
"^quid' ob quid, propter quid sit exanimatus. 3 Aut 
aliter ^quid sit' id est: quid sit negotii. 4 Sed qui- 
dam putant 'quid' pro quare, ut (Verg. Aen. I 518) ^quid 
ueniant'. 5 Aut deest 'propter', ut sit <(propter^ quid. 

235 8 NVMQViDNAM hoc comicum est et Terentianum ^num- 20 
quidnam', cum exceptis *^num' et "^nam' sufficere ad inter- 
rogationem potuisset -^6 ^quid'. 



1 primum AC \ res] ines (res sscr. m. rec.) A \ nec 1.] neque 
V\\ 2 d^lOMHNOC- A, msifiv M\ **** J^CFH 3 e. t. ow. 
TCV I et dum om. C \ c-i-s- F\ capitolii immobile saxum 
V^ II 4 reddit illum TC \ quamuis Bahbow: quod AV, quia 
in TC II 5 quo acta <(est)> TC \ spectatb] s- T || 7 archilias 
A II 8 nultu ////// A \\ 9 C-AAiriN A, msiipiv M\ **** CV, 
om. jT; aTtoaiwTiriGiv ed. pr. \ accersiri TC || 12 pamphiZMW F, 
p- T| E.] ~ A, ex-u- TG \\ 14 inp.] in • P • A, m-p- CFI 

<(et^ exanimis A F, (-us) T, (-is ex -us corr) C || 15 corpum 
{sscr. m. 2) C \ 16 quid om. TC \ ob quid <sit> TG || 17 quid 
sit in ras. F^, quid A | est om. A \ quod sit negocium F | 
Sed] si TC | quidnam putat TC \\ 19 ueniat TC | deesse T | 
propter TF. : poste A, post TC, nam in ras. V^ \ ut in mg. 
V^ I propter add. W. \\ 20 num ex nam corr. O^ | et] ex ^ j 
nMwquidnam F || 21 num et nam F, nunc etiam A \ sufficeret A, 

'^"'sufficere {sscr. m. 2) V \\ 22 to TC, & A, om. V \ quid om. V 



m 

236 
ad 
inj 

I 



ANDRIA 14, 3-5, 2. IQl 



1 1 HOCINE EST HVMANVM FACTUM A. I. hic inducitur 

adulescentis animus circa nuptias, ut ex magnitudine metus 
ingens gaudium comparetur in fine fabulae cognita Gly- 
cerio. et simul id agitur, ut magis magisque per Mysidem 
Pamphilus excitetur ad resistendum patri nuptias indicenti. 5 

2 HOCiNE EST H. F. A. I. ab iracundia et dolore coepit: 
iracundia ex iniuria descendit, dolor ex miseria. 3 ho- 
ciNE EST h. f. a. I. quasi deliberatio est, in qua duae partes 
sunt, una patris, altera amicae; pro suasore Mysis est. 

4 Principium ab inuectione est, in qua primo ut hominem lo 
accusat, deinde ut patrem. 5 hocine est h. f. hoc est 
dilatare orationem, ne diceret quod fecit. et est peruersa 
avh.viGLg a maioribus descendens ad minora per ampli- 
ficationem accusationis. 6 factvm avt lnceptvm in aliis 
^factu aut inceptu' fuit. 7 hocine est officivm ^offi- i5 

cium' dicitur ab efficiendo, ab eo , quod quaeritur in eo, quid 
efficere unum quemque conueniat pro condicione personae. 
2 1 QViD EST si haec non contvmelia est sic dici- 
mus de his, quae necessario hoc sunt, quod dicimus. 

1 Heccine A^ hoccine TCF || 2 animus in ras. F^; metus 
Schopen | circa in mg. F* | metus Hahhoiv: eius codd. \\ 3 com- 
■pnTetur V II 4 et] et A \\ 6 indicentis (tis in ras.) A, indi- 
centis C \\ 6 hoccine codd. [ e • h • F • XI • J., est h • f • T, est 
hoc factum C \\ 7 hoccine codd. \\ 8 est] •x^ -4 || 9 pro suasore] 
persuasorie in ras. F^ | est <(est_) F || 10 ab] ad A \ inuentione 
codd., corr. Steph. \ primo om. C | ut in ras. F-, & A \ homines 

A, hominm F H 11 accusat C \ ut in ras. V~, in A \ hoccine 
TCV, h^ccine A \ est] x- A \ hf ■] hoc f • C, h • J., om. V \\ 
12 quid 1\ quia C \\ 13 auxesis A, in ras. F*, ausesis T, 
auresis C \ a ma^oribus F, amatoribus T \ mmora F || 14 acu- 
sationis A \ aut inceptum in aliis F |1 15 factum F I inceptu A, 
inceptum F | hoccine codd. || 16 officiendo A, efficiendo V\ 
qimeritur F | in eo post efficere codd., transp. Mabhow | quid om. 



19 

qu 



(' II 17 conueniat in mg. F*, conueniat C 1| 18 Quod A \ si 
h§c noh contumedie? A, si contumelia non est hec TG \ &i^ C\\ 
19 quae] qui TC \ haec sunt F | quod L {ed. pr.): quid TCV, 
qui^ A 



102 DONATI COMMENTVM 

2 si HAEC NON CONTVMELIA EST ^haec' cuni stomaclio 
SetKTLKOv quasi aliquo contradicente non esse contumeliam. 
Cicero (m Verr. I 10, 28) ^quid est, quaeso, Metelle, i. c, 
si hoc non est?' 

238 3 1 VXOREM DECREVERAT DARE SESE MIHI H. decer- 5 

nere est de magnis rebus certam proferre sententiam. 
2 vxoREM DECREVERAT propositio iniuriae. 3 nonne 

OPORTViT oportuisse ad patrem refert, nam nec sic con- 
sentiret ad nuptias: sed fac tu me uelle: nonne 
oportuit p. m. a. ? dolet autem se spatium non habuisse lo 
consilio. 

239 4 1 nonne OPORTVIT quam de stomacho re- 

petitum est ^oportuit'! 2 Et de more ^praescisse me 

ante'. 3 <(praescisse me ante)> "^praescisse' proprie ad 
eum refertur, hoc est ad Pamphilum. 4 commvnicatvm 15 
quod neque huius proprium neque illius est. 5 Et 'ante' 
abundat aut certe "^prae', cum sufficiat ^scisse'. 6 com- 
mvnicatvm quia nuptiarum non omnis potestas in patre est. 

2dl 6 1 QViD CHREMES trausit a patre nunc ad socerum. 
et redit xo *^quid' non ad Chremetem, sed ad illum trans- 20 
euntis [dicitur] est et non considerantis, quid dicat. 

1 non contumelias J., contumelia non TC \ hec dett.^ hoc 
ATCV\\ 2 dicticon vi, dictum TCV (schol Paris.) \ contumelia 
A II 3 quid est] quide A C, quid V \ me tolle T || 5 sese mihi 
dare G \ h.] hoc; A, hoc e V \ decreuere A || 6 est om. V \\ 

7 propositio ex prep- corr. 0, om. A \ iniure§ A, iniure C \ 
nohne F, sine A \\ 8 oportuisse] oportuit scil. Lindenhr. || 7 nec 
si contiret T, nec si concitet C; consentirem Steph- \\ 9 fac- 
tum /// (m eras.) euelle J., factum me uelle TCV^ 12 none A | 
oportvit] oportuit o- TO, oportuit communicatum F || 13 prae- 
scisse me ante om. V || 14 praescisse me ante add. W. \ pre- 
cisse A I propr^e V \ ad in ras. F'^, om. ATC || 15 refertur 
<^qui queritur]>.? | pamphilum (pam in mg. m. 2) F, pamphilus 
A, pamphili C{T?) \\ 16 huius in ras. F^, h§c sunt A, hes 
TC I est iieque illius TC \\ 17 scisse sscr. C^ \\ 19 qvid — 
p. 103, 2 quod ait om. (7\ add. in mg. C^ | transit] transitio 
Schoell II 20 et ante 19 ad A, om. rell. \ reddit T \ -to- TC, 
om. V I ad om. TC \\ 21 dicitur secl. Rahboir \ est D (Steph.), 
om. rell. \ non ATV, cum C-; del. Schopen. An nunc^ 



ANDRIA I 5, 2-8. 103 

240 5 QVOD VERBVM AVDio ^uerbum' pro a|ic6ftare morti 

suo posuit, id est ^uxorem dare^ quod ait (^v. 3). 
^ 24 1 6 2 QViD CHREMES irascitur patri, quod cogat, Chre- 

I^K meti, quod non neget uxorem. 3 Noue: dolet non odio 
^^H haberi, non repudiari. 4 qvid chremes qvi d. non la- 5 
^^H tuerat Pamphilum repudiasse Chremetem. unde et Dauus 
^^H ait (J 2, 6) ^qui posteaquam audierat non datum iii filio 
^^H uxorem suo'. 

242 7 1 ID MVTAviT noue dixit "^id': zo ^id' enim ad 
""denegarat commissurum mihi gnatam uxorem'. 2 <^***)> 10 
parauerat nuptias, et Chremem mutare sententiam. 

3 ID MVTAVIT QVONIAM <^ME IM.)> TtaQO^OLOV. Uam qUO- 

tiens uerha sunt, itaQo^oLOv dicitur, qtiotiens nomina^ itaq- 

ovofiaaia. 
^^3 8 1 iTANE o. ^obstinate' facere est aliquid in alterius 15 
^B malum cum conatu facere perseueranter et in alterius 
^^ perniciem nimis niti. 2 vt me A glycerio miservm a. 

magna ui usus est uerbi et proprietate. unde est illud 

1 qvod] quia TC \ pro aHICOM^xe morose suo J., pro cc^ioj- 
fiars more suo (a|- w. 4) ikf , * * * pi'0 more suo F, more suo 
* * * T, * * * more suo C 1| 2 id est om. C | dare T || 3 chre- 
meti/// F, chremetem ATC j| 4 quod] quia C | neget] ueget^'; 
A I Noue] nonne V \\ 5 repudiar C \ qvi d.] quid TCV, in 
ras. A I non] eius in ras. A \ latuerat Steph. (latuerat ed. pr): 
latura (latera TC) erant TOF, in ras. A || 6 pamphilum rep(u- 
diasse) in ras. A \\ 1 audierat] auditus (-um T) fuerat TC \\ 
S suo uxorem C \\ 9 id] Id-i- A \ mntamt noue F, mutauit 
an q T i t6] to F, tu TC ] adde negarat AC, (-at in ras. 
m. ^) F II 10 m • g • u • T \ lac. sign. W. ; suppl. id mvtavit i\e- 
cesse fuerat, quoniam pater vel sim. \ parauerat C, -ratur T, 
parauerat F, putauerat J. || 11 chremes J., chremetem rCF|| 
12 id] id ~ ^ I qvoniam] quo; A., quoniam TC, (am in 7'as. 
m. 2) V\ n^POMOeON A, naQoiioiov M\ *** TOF| nam 
— 13 dicitur om. TC\\ 13 sunt nd.POMOIO A, ** * sunt Fl 
nomina in ras. F- | TTdvPONOMd^Cldk J., •JtaQovo^aaia 3f *, * * * * 
TC, om. V II 15 iTANE o.] ita nec A, itane TCV \ obstinare A \ 
est facere F || 16 facere ante 15 aliquid 6\ om. T \ perseue- 
ranter {corr. m. 2) C \ et sscr. C^ \\ 17 niti] uti F, om. TC j 
glicere ^, gl • T | m • T | a.] abstrahat F, om. A \\ 18 est om. 
TC I illud est TC 



104 DONATI COMMENTVM 

{Verg. Aen. II 435) *"<^diuellimur inde^ Iphitus et Pelias 
mecum'. 3 abstrahat magna indignatione usus est, 

tamquam Chremes non tam filiae consultum. uelit quam 
laesum Pamphilum. 

245 10 1 ADEON HOMiNEM E. I. nemiuem putat esse in 5 
genere humano ita infelicem ut se, quod est commune 
omnium, qui in aliquo maerore consistunt. itaque non 
se, sed condicionem humanam dolet et queritur natum esse 
quemquam, qui possit esse tam miser ut ipse est, ac per 
hoc: se. 2 adeon hominem e. i. amatorie amore nomi- 10 
nato exsiluit in gemitus. sic Vergilius {Aen. III 311 — 12) 
^aut, si lux a. r., H. u. e.'?' 3 invenvstvm avt i. q. in- 
uenustus est sine uenere, id est sine gi-atia, quem 
omnes respuant repudientque pulchrae et quem deformes 
appetant. 4 invenvstvm avt infelicem inuenustus, 15 
cui displicens obicitur, infelix, cui placens negatur. 

5 AVT iNFELiCEM QVEMQVAM VT EGO svM adco se Hiiserum 
dicit, quod sibi repudiare non licet, ut propter se doleat 
humanum genus, in quo sit aliquis tam miser. ut (Verg. 
Ecl. IX 17) ^cadit in quemquam'. 6 vt ego svm 2% 

ava^olovd^ov est "^ut': '^quam' enim inferre debuit, non ^ut'. 

246 11 PRO DEVM ATQVE H. F. quam ferueat indignatione, 
hinc aspice, quod frequenter exclamat. 2 pro devm 
A. H. F. alia exclamatio est aduersum socerum. 

1 diuellimur inde add. W. {post mecum ed. pr.), cf. ad Andr. 
III 2, 39 I iufixus T, (x in t corr.) C, mfitus V, iste A\ et] 6 
m ras. V^ \ pellias C\\ 2 abstrahit A \\ 3 tamque C \\ 5 adeon 
— 10 hoc se om. A \ hominem] h- V \\ 9 quenquam qui -possit V \ 
miser V \ ac] et V \\ 10 adeo ii A \ amatoris TC, (s m ras. 
m. 2) V I amore ex amare corr. .A || 11 exibuit TC, exhibuit 

V I sic] si 011 12 aut si lux] aui si lux TC, aui silice J., om. 

V i Inuentum TC \ inuentus TC \\ 14 resputant A | repudiant- 

cit 

que TC \\ 15 inuentus TC |i 17 ut e • s • T i| 18 dix {corr. 
m. 2) C I quod] quia TC \\ 20 in sscr. A \ quemque C || 21 ANA- 
KOAOYReONe- ut A, avaxoccXov&ov {m. 4) est ut Jf, **** 
est ut TC, (est in ras. m. 2) V \ inferre V \\ 22 proh V \ atq; 
{in ras. pro fid m.. 1) A, a- V \ n. f.] hominum fidem C \ qui 
T \ indignatione C \\ 23 quod] qui A, ^) TC \ proh V \ devm] 
•d. V II 24 haf^ C\ aduersus V 



ANDKIA I 5, 8—15. 105 

24i7 12 EFFVGERE ^effugere' in totum fugere. 

248 13 1 QVOT MODis c. s. si 'Chremes spretus', intelle- 
geremus Pamphilum dicere, quod operam dederit, ut se 

Irepudiaret Chremes, ut supra (v. 7) dixit ^mutauit, quia 
me immutatum uidet'. 2 qvot modis c. Pamphilus an s 
Chremes? 3 acta ac transacta prouerbiale est in id 
negotii, de quo nihil supersit ad agendum. 4 facta 

a Pamphilo, transacta a Chreme. 
:J49 14 1 REPVDiATVS R. quasi et haec iniuria sit, repu- 

diare et repetere. 2 Et tale est in Eunucho (7 i, 4) la 

^exclusit: reuocat'. 
:50 15 1 ALiQviD M. A. duplex contumelia est: et ^monstri' 
et ^aliquid'; minus enim esset ^aliquod monstrum'. sic 
I alibi {Hec. IV 4, 21 — 22) 'quid hominis uxorem habes?' 

! 2 Et mutauit genus dicendo *ea', quod femina est. sic i» 

in Eunucho {IV 4, 28—29) 'taces? monstmm h., n. d.?' 
3 ALiQviD M. A. EA dum ^monstrum' dixerat, 'ea' sub- 
iunxit tamquam non uerbis sed sententiae seruiens. 

249 14 3 Nisi iD EST QVOD svspicoR couiecturale argumentum. 

250 15 4 EA QVONiAM NEMiNi OBTRVDi mirc ^obtrudi' quasi 20 
inuito. et totum cum iracundia. 5 obtrvdi infligi, impingi. 

1 effvgere] effugare ut uid., in ras. A \ effugere om. V \ 
2 quod TC \ s.] f- TC |1_ 3 quod] quia TC\ opem C\\ 4 imi- 
tauit 7 11 5 me ovi. TC \ immut- uidet] mimis T \ quod modis 
s-c- 0, quo modis e- T [ an F H 6 acta ac (an TC) transacta 
TCV^ & uecta astrans acta A \ est om. ^ | in id in ras. V^, 

in .4 II 7 FACTA a] facta J., acta* {sscr. m. 2) F, facta autem a 
TC II 8 <et> a C \ chremete F, cremetis T \\ 9 r.] -i- V\ 
10 ac repetere F || 11 exclusus A || 12 est om. TC \ monstret 
aliquid (d ex t corr.) A || 13 enim minus TC \ aliquid TC \ mon- 
strum — 16 taces om. T |1 14 hominis] mulieris Ter. Hec. et 
Don. ad h. l. \ habeas A., habeas F |( 15 mutu ut A \ dicendo 
ex -da corr. A \ ea] et C \ quod] quoniam CV \ feminaru sic 
A II 16 n.] u- V II 17 M. om. T 1 ea] c-a- C | dixit TCF|| 
18 sententiae] sensui F || 19 in est] id TC, idem/// (q; eras) 
-4 I q- T \ svspicor] spiritupicorus A, s- T \ argumentum <est> 
F II 20 memini C \ obstrudi A, obtendi T \ mire obtrudi om. 

V II 21 et ed. pr.: ei codd. \ totam C, tototum T \ infligi F, 
infringi TC \ impingi itur] inpingitur J., impingui Ite T 



106 DONATI COMMENTVM 

251 16 1 iTVR AD ME dotem amator non cogitat et ad 
utilitatem traliit, quod ultro uenit et quod se repetit 
Chremes. 2 itvr ad me quasi ad hostem. Plautus in 
Pseudulo (J 5, 38) ^itur ad me' et Vergilius {Aen. IX 
423 — 24) ^simul ense recluso ibat in Euryalum' proprie. 5 

3 ORATio HAEC ME M. etiam pauca uerba ueteres ora- 
tionem dicebant. 

252 17 1 NAM QviD EGO DiCAM DE PATRE quasi dicat : 
quid ego de patre dicam, qui alienum accusauerim Chre- 
mem? 2 nam qvid ego dicam de patre redit ad lo 
patrem, iu quo noue hoc accusat neglegenter eum agere, 
quod nolit fieri. 

253 18 1 tantamne rem t. n. summum uoti ac nuptias. 
2 praeteriens modo hic specialiter ostendit, quid 

peccauerit pater. 3 praeteriens modo m. a. f. undique i5 
conflatur accusatio: ex facto, quod "^praeteriens"; ex tem- 
pore, quod ^modo'; ex loco, quod '^in foro'; ex modo et 
uerbis <(^uxor tibi d. e. h.'^. 

254 19 vxoR TiBi D. E. H. mire Mucenda': semper hoc 
genus declinationis necessitatem ostendit, ut Vergilius 20 
{Aen. XI 230) ^aut pacem T. ab r. p.'; Sallustius (Hist. 

I fr. 55, 7 M.) ^agendum atque obuiam eundum est, Q.' 

255 20 iD mihi visvs est d. a. c. a. s. t. ad ^hodie' ^cito' 
rettulit, ad ^ixor tibi ducenda est' ^suspende te'. 

1 anator A || 2 utilitatem] sc. Chremetis; uilitatem Steph. \\ 
4 psedubo T, sedulo C \ itur] int J. | ad te Plaut. \\ 5 simul 
om. C I reclusa TC \ eurialum (aur- T) codd. \ proprieq; V\\ 
6 me] me me C \ orationem F 1| 8 nam — 9 Chremem 0771. V \ 
dicam m mg. A \ quasi dicain C || 9 dicebam A TC || 10 patre] 
p? J. I reddit C, redidit T || 11 noue V \ accusat hoc T \ eum 
sscr. C^ \\ 12 uoluit TC \\ 14 modo — 15 peccauerit in ras. V^ { 
hec A I ostendit om. T \ qnod C \\ 15 pater praet • modo • undi- 

(que) in mg. V^ \\ 16 conflatus A \ excusatio {cor7: m. ^) C | ex 
facto 0771. T 1 ex tempore F, exteps j., eo tempore TC \\ 17 ex 
loca J., ex hoc loco TC \ quod] quia TC \ et] et in ^, ex TC \\ 
18 uxor — h. 'add. W. \\ 19 e. h.] e^ TC \ semper m ras. F* i 
20 dedonis J. ' || 21 aut] ut ATC, et V\ t.] V C, tibi T [ ob 
C II 22 eumdum C | Q. id] Q id ^, Quod T || 23 usus e- F, uis 
et est TG \ a. c.] abi c- T, abi cito C | a.] a • c • TC | t.] te F 



ANDRIA I o, IG— 27. 107 

257 22 1 AVT VLLAM CAVSAM L s. F. duo patent m 
defensione: aut uera aut ad tempus coramodata. 
2 Ineptum est, quod a quouis reprehendi potest, falsum 
est, quod etiam prudentem possit fallere. 

S58 23 1 QVOD si EGO RESCISSEM iD p. si mecum com- 5 
municasset prius. 2 qvid facerem si qvis m. r. ipse 
se reprehendit. 3 qvod si rescissem 'hitofpoQcc. 

259 24 1 VT Hoc ne facerem ut tacerem. 2 Et nota 
'facerem' pro tacerem. 3 sed nvnc qvid primvm e. 
deliberatio et partes eius. lo 

261 26 1 AMOR misericordia hacc oratoria sunt, cum unum 
negotium in multas distrahimus pai*tes. 2 amor a neces- 

Sario, MISERICORDIA htO XOV bclov^ 3 MISERICORDIA 

<^R.y a^rpi^oUu. — NVPTiARVM soLLiciTATio a pcrtur- 
batione; quibus coUigit consulere se non posse. i5 

260 25 DivERSAE TRAHVNT pro iu diucrsa. 

261 26 4 soLLiciTATio sollicitudo est, quae inhaeret 
mentibus, sollicitatio, quae ab alio fit. 

262 27 1 TVM PATRIS PVDOR QVI ME TAM L. P. hoC ad 

illud spectat (/ 1, 124) ^tuie his rebus f. p.' 2 tvm 20 

1 aut/// V I cAvsAM I.] causa -^ A \ 1. s. f.] ineptam saltem 
falsam C, inepta s • f • T, i • f • V \ patent Babbmv : tempora 
codd. ; comparantur Steph. \\ 2 defensione C F, defensionem A T 
(dett.) I commendata TC V \\ 3 qnouis V | reprehendat. Post 
TC\\ 5 rescissem F, recisse ^l, r • T | id] id • J., i^ T | metum 
A II 6 M. R.] me roget TC \\ 7 qvod] qui TC \ rescissem] res 
scisceret A, resciret F, rescierit TC \ YPOfl^OPdk, vTCocpoQu M*, 
* * * TCV II 8 ne] me TC^ \ tacerem] facerem TC \\ 9 quid 
<^hoc^ primum h TC, quod primum e F || 12 in om. C \ de- 
trahamus C \ ccnb tov daLov Lindenbr. {cf. Eugr. ^ humanitas ') : 

^nOTOYOYCIOY A, **** TC, a*** F; a-xb tov aiaiov 
Steph. II 13 miseeicordia] mira C, mire T \\ 14 h. add. W. \ am^Pi- 

bolia (4> in ras.) A, amphiboloia F, amphibologia TC \ soli- 



I 



tatio (7, solicitudo F || 15 colligat F || 16 diuerse ATV, di- 

e 
uersa {sscr. m. 2) C\'m diuersa ^trahunt (-hit C)> TO || 17 in- 
eheret C \ inhaeret — 18 quae om. T \\ 18 ab illo (fit om) T '\ 
19 TVM — 20 f. p. om. TC \ tvm | cum A \ l. p. om. V \\ 20 tutel 
■T^V^ te A 



108 DONATI COMMENTVM 

PATRIS rVDOR a^fpL^olla. 3 QVI ME TAM LIBERALI P. 

explanatio, in quo piidendum sit apud patrem. 
263 28 1 EiNE EGO VT ADVERSER pronomen hoc iiim quali- 
tatis habet et est tali, tam bono. 

262 27 4 Qvi ME T. L. p. atqui accusabat eum: sed & 
amator est. , 

263 28 2 EiNE EGO VT ADVERSER uidetur inclinasse, ut 
secundum patris animum consisteret, sed amore ad incerta 
iterum reuoluetur. 

264 29 QVORSVM AcciDAT ad quam rem, quo uersum. lo 

265 30 1 SED NVNC PEROPVS EST AVT HVNC CVM IPSA AVT 

calliditati femineae et astutiae sententia haec congruit. 
2 CVM iPSA 'ipsa' nunc domina mea. 3 adversvm 

HVNC apud hunc. alibi (J i, 15) 'et id gratum fuisse ad- 
uersum t. h. g.' 15^ 

266 31 DVM IN DVBIO EST ANIMVS P. M. H. V. I. I. trailS- 

latio haec est a mole alicuius ponderis, quae antequam 
in loco sederit, cum incerta pendet, facillime commouetur. 

267 32 1 QVISNAM HIC LOQVITVR MYSIS SALVE hoC SCCUm ; 

deinde conuersus uidit. 2 salve difficile est iiiuenire 20- 

aliud uerbum, quod sic declinetur <^ut)> salue et saluete, 
quippe huius uerbi per modos rara est declinatio. 

1 amOibolia A, amphibolgia F, amphibologia TC \ tam] 
t- T I 1- TC 11 2 in qua codd., corr. Steph. || 3 ago (corr. m. 2) 
C, e- T I VT om. T \ aduerset A^ aduerser (a- T) sed TC \ hic 

V I uim om. TC |1 4 tam Steph. : an codd. \\ 5 t.] iam C \ atqui A, 
an qui TCV \ <(me)> accusabat T \ sed] si in ras. V^ \\ 7 eine] & 
iie A j ut ego (7, ut e • T | aduerset^ A | uideretur ui , uideretur 

V 1! 8 fecundum C \ sed Steph. : et A F, om. TC \\ 9 reuoluetur 
A, -entur T, -eretur CV \\ 10 adcidat C \ uersu C \\ 11 nvnc] 
non C I aut in ras. V', om. T \ ipsa] illa m ras. V^ \\ 12 fe- 

min§ A, feminae {sscr. m. 2) V \ astutae {sscr. m. 2) F, astute 
T I sententia F, sententie {in -tia corr. m. 2) C || 14 <et)> alibi 
TC I aduersum t. h. g.] a-no- TC \\ 16 p. — 1.] *** TC \ v. 
I. 1] t- i- ^ II 17 hoc est V \ alicuius] abcius A \\ 20 con- 
uersus uidit] uidit rursus F| est om. T \ aliud inuenire TCij 
21 ut add. Schopen \ sahiete] saluere A, saluare TC\\ 22 quippej 
quin proprie F j huius] hes C | uerbum C \ rara] recta TC 



ANDRIA I 5, 27—34. 109 

3 Qvis nic L. principium Terentianum in iungendis per- 
sonis. 4 o SA.LVE pamphile 'o' interiectio est optantis 
aduentum aut repente percussi. 5 qvid agit amatorie 

et familiariter non addidit quae. Vergilius (^Aen. IV 479) 
^quae milii reddat eum uel eo me soluat amantem'. 5 

6 ROGAS lenta quaedam et tristis responsio est et dolore 
plena. 

268 33 1 LABORAT Ex DOLORE duplicem laborem Glycerii 
esse dicit: unum partitudinis, alterum curae et soUici- 
tudinis Pamphili nuptiarum. 2 laborat ex d. a. e. h. lo 
M. s. D. callide aggreditur iuuenem, nam utrumque propter 
illum perpetitur, et dolorem et sollicitudinem. 

3 ATQVE EX Hoc M. s. E. D. M jsis , quae contra patrem 
suasura est, incertum inueniens Pamphilum facile ad se 
conuertit mentione dominae suae et maxime <(eo^, quod ad- i5 
didit, ut illam aegram esse dicat: qua re statim perfectum 
est quod uolebat, 'egone istuc conari queam?' ut dicat 
Pamphilus. 

269 34 1 QVIA OLIM IN HVNC SVNT CONSTITVTAE NVPTIAE 

nec addidit ^a patre', sed inuidiose, quasi et a Pamphilo 20 
sint constitutae. 2 <(* * *)>. an "^timef in negotio, <(+ * *y? 
3 iN HVNC SVNT c. idem enim dies est, quo placuerant 
destinatae nuptiae, quamuis Chremes renuntiauerit. 4 Et 

1 L.] loquitur CV \\ 2 '^interiectio (sscr. m. 2) V \\ 3 ad- 
uentus TCV^ affectus uel aduentus A-, corr. ed. pr. | perculsi 
Steph. I agit? J., agitur TCV \ amiratiue C, amotiue T || 4 ad- 
didit(.') C, abdidit T\ 5 amantem ex amorem corr. C \\ 6 quae- 
dam ex quidem corr. C \\ 9 dicit in ras. V^, du J. ] partitudinis J 
partus et egritudinis m ras. F- || 10 d.] dolore CV\ a.] atque 
F| E. om. V\ H.] b- C, m- r|| 11 s- <e-> T\ d.] de TC\\ 12 et 
solicitudinem et dolorem V \\ 13 hoc] h- TC \ e. d.] cd- V, 
** C, om. T\\ 14 suaswra V\\ 15 raentio <(est> T, mentionem 
<e> C I eo add. Rabbow \ addit ed. pr. (L) \ 16 aegram] &gfam 
^J 17 quod] qui C | Ego'''' {sscr. m. 2) C \ queram C || 19 olim] 
die C, di^ T \ constitute sunt C, constitutae A V || 20 et om. 
F H 21 an — negotio] praemissa fuerat altera differentia tielut 
schol. 34, 5; sequebatur ^sollicita est' ante negotium. uestigiutn 
compilatoris! \\ 22 svnt om. C \ c.] constitutae F, diem TC \ 
idem V \\ 23 destinatae] constitutae F | denuntiaret C 



110 DONATI COMMENTVM 

supra (J 1, 75) ^hic nuptiis dictus est dies'. 5 tvm avtem 
Hoc TiMET [^tum' praeterea: tertiam sollicitudinem habere 
Gljcerium ostendit, ne deseratur a Pamphilo. sollicita 
. EST die] sollicitudo rerum incertarum magis, [in hvnc 
SVNT CONSTITVTAE N.] Mc ccrtior metus est et grauior. 5 

270 35 1 EGONE iSTVC coNARi QVEAM ideo sic Pamphilus, 
quia illa inuidiose non Meserere cogaris' dixit, sed 'de- 
seras'. 2 eoone istvc c. q. non ^perficere' sed ^conari': 
uelle aliquid ad scelus effectio est, etiamsi non potest 
fieri; hic enim uoluntas, non factum damnatur, ut Ver- 10 
gilius {Aen. VI 624) "^ausi omnes i. n. a. p.' 3 Ergo 
'^conari' leuius est quam "^facere'. 

271 B6 1 EGONE PROPTER ME iLLAM magua uis cst in 
pronominibus : et diuersa sunt et singula et non prae- 
cipitantur nec dicuntur uno spiritu, sicut in Eunucho 15 
(I 1, 26) ^egone illam, quae illum, quae me'. '^qiiae 
illmn id est amat, ^quae me' id est non amat. 2 egone 
euidenter subauditur ^id fieri sinam?' 

272 37 1 QVAE MiHi svvM A. ab eius beneficiis. 2 svvm 
ANiMVM quantum ad amatorem pertinet. 3 atqve omnem 20 
viTAM hoc est: ut maritum speraret. 4 qvae mihi svvm 

a. a. o. V. c. argumenta a consequenti: si eam deserit, haec 
subiciuntur. 

1 est dies om. TC \ <um V || 2 hoc V \ tum praeterea — 
4 DiE dett. {Calph.), om. A TC V \\ 4 incertarum Steph. : incepta- 
rum ATC, incoeptarum V || 5 svnt om. T j metus (e ex o 
eorr. m. 2) V | est om. V || 6 Ego me A | ideo V \ pafiluQ A \\ 
7 deserere cogaris V \ dixit om. T \ sed] Si 1| 8 conari: 
<(nam)>.s* || 9 ad solus A \ iam si codd., corr. Steph. || 11 an si 
F|i-n-a-p- V^ (immane nefas auroque potiti F^), n • r ■ a • 
p • 11 12 <(facta)> facere A TC || 13 magna — 16 egone illam 
om. A II 14 pronominibus in ras. V^ \\ 15 <(et^ nec V \ quae 
illum dett., om,. A TCV \ quae me <[quae non^ dett. \\ 17 idest 1.] 
idem TC; deest Steph. \ id est 2.] deest Steph. \ non amatus 
^ II 18 euidenter W.: uadenter A, suadenter (a m ras. V^) 
rell. I subaudite F | id W.: ut codd. \ smam F || 19 qvae 
— 21 speraret om. A \ mihi svvm a.] nihil sumat TC \\ 20 amo- 
rem dett, ed. pr. || 22 a. a. o. v. c.J animum atque omnem 
uitam cr. C, a • a • • m • u • ex T \ argumentum TC \ con- 
sequenta J. j ea T 



ANDRIA I 5, 34— 42. m 



P38 QVAM EGO ANIMO <(eGREGIe)> CARAM PRO VXORE 
HABVERiM <^ut)> {l 1, 31) ^nihil <(egregie)> praeter cetera s.', 
. id est nimis. 

I^B^ 39 1 BENE ET PVDICE EIVS DOCTVM hic illud Soluitur 

^^^ft (/ 1, 48) 'lana et tela uictum quaeritans', ut lioc prae- 5 
^^H struat bene et pudice Glycerium esse eductam; <^nam^ 
1^^ ^lana et tela uictum quaeritans' non pertinet ad argu- 
mentum, nisi propter uitam Glycerii intellegas. 2 bene 
ET pvdice ab honesto. 3 bene et pvdice eivs doctvm 
hanc sententiam quasi de exemplo probat, nam bene lo 
educta etiam Chrysis est, quae ^primo pudice uitam parce 
ac duriter agebat' (I i, 47). 
Ji7o 40 1 coactvm egestate propterea quod Chrjsis ^in- 
opia et cognatorum n. c' (Z 1, 44). 2 coactvm ege- 
STATE non 'paupertate' sed ^egestate', cui contrarium ^in- is 
opia et cognatorum n.' 
J^76 41 HAVT VEREAR si iN TE s. s. s, acuit auimum adu- 

lescentis contra patrem, cuius etiam nomen graue est. 
277 42 1 sed vim vt q. f. et hic ^uereor' subauditur. 

2 ^Vt' pro ne non posuit, ut sit: sed uereor, ne non 20 
queas uim patris fen-e. 3 Et vt <(qveas)> ne non 

possis: non damnatio est uirium adulescentis , sed pro- 

1 caram (ex coram corr.) animo C, c • a • T || 2 ut — 
nimis Schoell: nihil praeter cetera si est (sic est jTC, s- V) 
nimis codd. \\ 4 dictum A \ hinc A V \ illud om. T || 5 uictuni 
cx uicta corr. J. j ut — 7 quaeritans om. TC | hoc dett., haec 
A, hic V II 6 nam add. W. \\ 7 nitum A \\ 8 propter Eahbow: 
post codd. j uita T \ gliceri J. || 11 etiam Chrysis est Babhoiv: 
est a chriside codd. \ qui A \ parte J. || 13 cocta T, cohacta 
C I propterea] postea TC \ quid JL, quae C \ crisis TC, crisidis 

F, * * J^ II 14 n. c.] negli^ C | coactvm — 16 cognatorum ne- 
gligentia m mg. C- F* || 15 sed egestate V-, sed paupertate 
ATC- I inopia om. C^ \\ 16 n.] negligentia TC'V^ \\ 17 haud 
uereor TCF | in te s • s • s • F, inte •S^F^ A, in te ss^ C, 
u t • ss • T \ acuit Steph. : arguit F, argute A T, {sscr. at 
arguit) Cjl 18 cuiusj aut A \ est om. V^ \\ 19 sed ium utq; F; 
A , sed uim ut q • r • C, sed u • u • q • r • T, si in te s • s • s • 

F ! et hic F, educ A \\ 20 posuit Steph.: possit TC, possis 
.4F| sit] possit TC \ ne om. TC \\ 21 ferre uim patris Fl| 
22 uirium Schoell: uerum ATC, uitii F 



112 DONATI COMMENTVM 

uocatio in contemptum patris. 4 adeon me ignavvm 

an uerisimile. 5 ignavvm quod aduersum necessitatem 
proferendum fuit, id primum dixit: adesse sibi uirtutem; 
quae sequuntur, ad fidem pertinent. ita pro tempore con- 
temptum patris pro fortitudine habet. 6 ignavvm ignauus 5 
est, qui uim non potest ferre, qui non est perseuerans. 

278 43 1 ADEON PORRO iNGRATVM ^porro' coniuuctio est 
expletiua, alias aduerbium temporis. 2 ignavvm «t in- 
GRATVM av^Tjacg est. 3 inhvmanvm avt f. propter sub- 
iecta dixit. 4 adeon porro ingratvm avt inhvmanvm lo 
mira omnis conuersio: non enim dixit '^adeon me obse- 
quentem patri existimas, adeo gratum, adeo pium, adeo 
mansuetum'. ita amatoris per omnia seruat condiciones, 
ut oratorie hoc cogatur scelus esse, si pareret nunc patri. 

279 44: 1 VT NEQVE ME CONSVETVDO NEQVE AMOR UOU 15 

ordinem reddidit: "^ferum' enim reddidit ad consuetu- 
dinem, qua etiam ferae mansuescunt; "^neque amor' ad 
illud Hnhumanum': amor namque uehementior est in ho- 
mines. Vergilius (Geo. III 258 — 59) ^quid iuuenis, m. 
c. u. i. o. i. d. a. ?'; "^pudorem' ad "^ingratum' rettulit. 20 

2 VT NEQVE ME CONSVETVDO NEQVE AMOR ^COnSUetudo' 

aduersus feritatem, ^amor' aduersus inhumanitatem, *^pudor' 
aduersus ingratum animum. 

280 45 1 COMMOVEAT NEQVE COMMONEAT civE,'y](5Lg ad maiora. 

2 an] aut TC \ a uerisimili Steph. \ ignayvm om. C \\ 3 ad- 
esse sibi V \\ 4 secuntur C \ finem ATC \ pertinet T \\ 5 ignavvm] 
ingenium codd., corr. Steph. \\ 6 qm 3. V \\ 7 ingnatum A \\ 
8 alias] alia sunt A \ ignawi/m V \\ 9 ^H6CIC A, ccv^sGia Jf *, 
*** TCV 1 est] et T \ <at>aut V \ propter W.: post eodd. \\ 
11 hominis V \\ 12 existimas C \\ 13 ita] ** (7, anima T \ amato:; 
V\\ 14 pareret F, pateretur AC{T?) \ nunc in ras. V^ \\ 15 non 
— 17 neque amor om. A || 16 reddit 1. V \ consuetudinem] 
mansuetudinem codd. |[ 17 qua Babhow: quo jT, quod ACV\ 
etiam ferae] referre T || 18 illud om. V\ uehement^or est V\\ 
19 quod V \\ 20 m ■ (magnum m. 2) c ■ (cui m. 2) n- F, M • E • 
V • ^ I 0. i.] o • s- C I a.] A • A • ^ || 21 nec amor C \ consue- 
tudinem TC \\ 22 /eritatem V \\ 24 neque commo»2eat F, neque 
commoueat AT \ diYHHCIC J., cc^s6ia M\ *** OF, om. T 



ANDRIA I 5, 42— 47. 113 

279 44 5 VT XEQVE <(me)> consvetvdo neqve amor aito- 

do6Lg ad superiora. 
J2dO 45 2 VT SERVEM fidem exquisite: non dixit ^ut con- 

temnam patrem'. 
J2dl 46 1 vnvm hoc scio hanc meritam in eodem haeret, r> 

ut excitet iuuenem, neque audii-e se fingit, quod dicit. 

2 vnvm hoc scio uide quam callida sint, quae a 
Mjside subiciuntur ad irritandam promissionem Pamphili. 

3 VNVM Hoc scio subicit illa, quod ardentem incendat 
magis; nam dixit ille omnia, quibus cogitur fidem seruare, lo 
sed merito eius aut nihil addixit aut parum. 4 vnvm 
Hoc scio quasi dicat: quid tu facturus sis, equidem ne- 
scio, sed unum scio. 5 vt memor esses svi inuidiose 
quasi oblito: adeo commouetur hoc dicto Pamphilus. 
6 VT memor esses svi bene praeterito effei*t, quoniam 1.5 
quae praeterita sunt, in recordatione magis lacrimabilia et 
miserabilia sunt, ut Vergilius (^Acn. II 677 — 78) *c. p. I., 
cui pater et c. q. t. d. r.?'; idem alibi {Aen. IX 300) ^per 
caput h. i., p. q. p. a. s.' 

J282 47 1 o mysis mysis primum uocandi, alterum incre- 20 
pandi est. 2 etiam nvnc scripta id argumentum est, 

quam uiuae memor sit, qui etiam uerborum mortuae me- 
minerit Chrysidis de Gljcerio. 

1 vt] aut T I ^nOAOCIO- A, &noXoyiu 3f *,**** TCF || 
2 superioraru; A H 3 exquisita A \ non om. TC | dr C | contem- 
nem F, contempnem (-erem 7n. 2) C, contendere T \\ 5 vnvm — 
dicit om. TC | heret post excitet A \\ 8 inritandam A, irritan- 
dam V II 9 vnvm — 11 parum om. TC \ scio] -s- A \ uicendat 
J. II 11 merito A, de merita (a ex corr. m. 2) V \ eius om. 
V I addixit V \ paruum A \\ 12 scio] • s • ^ 1| 13 scio — 14 Pam- 
philus om. TC \ esse usi A \\ 14 obluto A \ dicti A \\ 15 esse 
sui A 1 effert Babbow: & frax A, et (quam T) futuro TC, usUs 
est {sscr.) F* || 16 quae om. V \ et om. A \\ 17 ?w?serabilia F j 
©• — pa. in mg. F* | c.] o- TCV- \\ 18 cui] eici- C, c- F* | 
et c.] e • c • TCV\& A\ t.] tu TC, om. F^ | id • e • ^ || 19 h. i.] 
hoc iuro TC F^ | p. — s.J p • • q • a • s • TC, per • q • a • F* || 
20 <^misis • n •)> primum F j inuocandi C \\ 21 etiam] Et T 1 id 
A , idem F || 22 quod uiuae in ras. F' | qui] quae C \ mortue 
e.v mote corr. C \ meminerat {in -rit corr. m. 2) V 

Donati conim. rec. Wessuer. 8 



114 DONATI COMMENTVM 

^84 49 1 lAM FERME MORiENS 'ferme' aduerbium est festi- 
nantis. 2 iam ferme m. m. v. ex tempore probauit locu- 
tam uera esse et non ficta et simulata; nam qui sani 
sunt, spe longioris uitae adulantur. Yergilius (^Aen. X.782) 
^et dulcis m. r. A.' 3 iam ferme moriens affectus a tem- 5 
pore, quod postrema uox erat. ' ■■■ 

285 50 1 ACCESSi vos semotae nos soli figurae proprie 
Terentianae, a(Svv8Exov et klXsLipLg: ^uos semotae' deest 
^estis', "^nos soli' deest "^remansimus' ; ut est illud (Eun. 

I 1, 20) ^egone illam q. i. q. m.' 2 incipit deest lo 

^dicere'. 3 Praeparatio et quasi uestibulum orationis 

est. 4 Inceptio dicitur orationis, quae longa taci- 

turnitate meditate grauiterque profertur, ut Vergilius 
{Aen. X 100) Hum pater omnip., r. c. <(p.^ p., i.' 5 vos 
semotae n. s. babuit fidem, quod soli fuimus, quod nemo i5 
testis. an timuit, ne hoc pater ante firmatum amorem 
cognosceret ? 

286 51 1 Mi pamphile fiC^rjaLg per prosopopoeiam et prin- 
cipium a blandimento. 2 mi pamphile imitatus est 
etiam blandimentum Chrysidis. 3 hvivs formam atqve 20 
AETATEM amat compendium lassitudo; ^formam' enim 
dicendo pulchritudinem significat, ^aetatem', quod parua. 

1 festinantis est C || 2 iam — v.] 10 m • m ■ u • T, ideo 
m. m- C 1 locuta TC \\ 3 uera deU.: uerba ATCV \ et 1. 
om. TC II 4 adulant T|| 5 -M-I-A. A, m-a^r- V\ adfectus 
A II 7 AccEssi] Ingressi T \\ 8 ^SINaeTOC CT eMeiY-|C - A, 
aavvd-Etov UXsiipiG M% ****** TCV | Fos F, nos T |J 
9 estis] eratis (ex eramus corr. m. 2) F, istis T, ^'^istis C \ 
soLi] stikis T I ut] At TC \\ 10 illa TC | q • i • q • M • AT, 
quae illum quae me OF || 11 et quasi Steph.: quasi et {et F, 
om. T) codd. || 12 KJeiy dicitur F | quae] quod C || 13 medi- 
tate F, medietate AC, (-tis) T || 14 tu pater C \ omni • P • E • 
e . P • I . A, omnipotens r . c . (e TC) p • i • TCV \\ 15 n • s •] 
nos soli in ras. F^, nos so • C, n . s • T \ habuit Stejyh. : 
ubi A, ibi TC, ibi V\ quod 1. ed. pr.: quam ATC, qm F|| 
16 hic F I firmatam T \\ 18 • /MIM • HCI6 • A, iiiy.r]6L6 M\ * * * 
jTCFI per] ac C, om. T \ prosepopoeiam A^ prosopopeyam F, 
prosopopeia TC || 20 famam C || 22 2?^(?C7'/tudinem F j parua 
in ras. F^ om. A 



ANDRIA I 5, 49—56. 115 

4 HVIVS FORMAM ATQVE AETATEM dupleX CaUSa COm- 

mendationis : formae et aetatis. et supra (II, 91) ^foite 
unam aspicio adulescentulam, <(formay. 5 mi pamphile 
uide redditam uoci morientis densis interuallis intersumptam 
orationem utpote lasso anhelitu iuterueniente. 5 

287 52 VTRAEQVE VTiLES lcgitur et Hnutiles sient'. 

288 58 1 ET AD PVDiciTiAM quia ^formam' dixit, et ad 
REM TVTANDAM quia dixit ^aetatem'. 2 et ad rem tv- 

TANDAM aTtoSoCiq. 

289 54: 1 QVOD TE PER HANC DEXTERAM ^quod' propter 10 

quod, ut {Yerg. Aen. II 141) ^quod te per superos'. ef 
ordo: propter quod oro, 2 per hanc dkxteram tenet 

eum, ut appai-et. 3 per hanc dexteram fidei et foe- 

deris membrum et manum conuentionis. 4 et ingenivm 
legitur et '^geniiim'. i5 

290 55 per hvivs solitvdinem legitur et 'sollicitudinem'. 

291 50 1 obtestor obtestatio dicitur, quando eum ad- 
iuramus, quem rogamus, per eas res, propter quas rogamus ; 
ut Vergilius (Aen. X 45 — 46) ^per euersae, g., f. T. e. <(o.>' 



1 huius in ras. F", haec sunt J. | duplex <^arus)> C, du<(ai3^ 
T II 2 formae aetatis (om. et) ATC | et] ut ed. pr. \\ 3 a • u • a • 
T II 4 uoce T, -em C \ morientis — interuallis om. T \ inter- 
Bumptam TC^ interfunctam A, interruptam V {dett.) \\ 5 ane- 
litu (en- T) TC, hanelitu V \ interuenientes TC \\ 6 utreque 
(re ex ro corr.) C \ vtiles] inutiles V \ et inutiles TC, et utiles 
in ras. F-, 07n. A \ sient m ras. F^, fient A, sienti Tjl 7 pu- 
dititiam A, pudi- T \ forma A \\ 8 rem] ee T | quia om. T j 
tutam- T II 9 d.nOAOCIC; A, *** CV, om. T \\ 10 quid 
A I dextram C, d- T \ propter] post ATC \\ 11 quod om. 
TC I et] est F|| 12 propter] post ATC \ dextram C \\ 13 eum] 
• N • C I appareret AC, -arent T, -areat F | dextram C, de T \\ 
14 et manum T, ad manum C, ad immanium A, om. V \ 
<^sit^ conuentionis TC V, conterentio nis <[sit)> A \\ 16 nvrvs | 
hec T II 17 dicitur] est T || 18 rogamus <(rogamus> codd., corr. 
Schopen; cf. Andr. III 3, 8 \ propter Steph.: post codd. || 19 ut 
om. TC \ per — e •] peruerse • G • fit • A, per eum se • g • fit • F, 
perturse g-f-t- T, per cum se g-f-te C || 20 nev] neu A \ 
D.] deseras TCV \ finem (c(MT. m. 2) C 

8* 



116 DONATI COMMENTVM 



& 



reges' rettulit, ad ^solitudinem' ^neu deseras'. 3 <^nk 
ABS TE HANC SEGREGES NEV DESERAs)> hoc cst: ne aliam 
ducas aut amare desinas, etiamsi nunc ducas aliam. 
4 NE ABS TE HANC s, quasi ipsam amantem. 5 hanc 
<(s.)> propter formam et aetatem, — 6 segreges hoc 5 
Kcrhnw simplex fieri non potest. — nev deseras propter 
amorem. 7 te obtestor sextum naqEl%ov'. dixit enim 
iam ^quod ego te per hanc dexteram oro' (v. 54). 

^02 57 1 si TE iN germani fratris "^si' tunc dicimus, 
quando praestitimus aliquid et tamen nolumus exprobrare, lo 
ut Vergilius (^Aen. IX i06 — 7) *si qua tuis umquam pro 
me p. H. a. d. t.' et alibi (Aen. IV 317) ^si bene quid 
de te merui'. 2 in germani fratris nec ^fratris' solum, 
sed etiam 'germani'. 

^^93 58 siVE haec te solvm si aut mihi quoque te prae- i5 
tulit aut nulhim alium nouerit amatorem in domo me- 
retricis. 

295 60 1 TE iSTi virvm do haec, ut diximus (ad u. 36)^ 
et singula sunt et non praecipitantur nec dicuntur uno 
spiritu. 2 amicvm tvtorem patrem potest enim et ma- 20 
ritus esse et non amicus; sed <(ad)> aiFectum mariti rettulit 
*^amicum'. 3 tvtorem quasi orbae, patrem quasi paruae. 

294 59 sev tibi morigera fvit hoc quasi amanti, ut ille 
(Ver(]f. Acn. IV 317 — 1^) ^fuit aut tibi quicquam dulce m.' 

1 solicitudinem TC \ neu] ne J. | ne — desekas add. W. |j 
2 neu aliam F, aliam ne r(7|| 3 amare] sc. hanc | nunc M^.: 
non TC V, om. A \ alias TC\ illam ed. pr. || 4 s • om. V \ qimsi 
V 1 amantem] manu tenens Steph. \\ 5 propter] post ATC\\ 
() NEv] non V I propter amorem Rahhoiv : postremo codd. \\ 7 sex- 
tum fT^PeAKON A, sextum parelcon (parelto T) TC, paralcon 
(m mg. m. 2) sextum V || 8 hac {corr. m. 2) dextram C || 9 si] 
sic V II 10 praestetimus TC^ | et] e C | tamen om. V \ <^ali- 
qnidy exprobrare TC \\ 11 si quam uisum quam (om. T) TC, 
si qua tui sum quam F j| 12 t.] c • F, d • t • TC\ quod A\\ 
13 FRATRis] fratres A \\ 15 aut] autem ATC, aut te F|| 18 haec 
in ras. V^ \ dicimus C \\ 19 sunt om. T || 20 tvtorem] amatorem 
A II 21 et] sed TC \ sed affectu codd., corr. Babhow || 22 amicum 
tiitorem in ras. V^ | patrem om. T \ quas A \\ 23 ut ille] utile A TC, 
utilis Fll 24 fuit <ant ut fuit> Fil tibi om. TC j m.] in F, om. C 



A:NDRIA I 5, 56—64. 117 

^95 60 4 ^Virum' "^ne segreges', '^amicum' ^ne deseras'; 
<(ad illud quod ait (v. 53) ^ad rem tutandam Hutorem')> 
et <^ad> illud quod ait *et ad pudicitiam' "^patrem'. 
5 Conclusio per mandatum et obtestationem efficax satis. 

6 TE iSTi viRVM DO A. T. p. apparct, quod iungens dex- 5 
teras haec dicebat. ideo et supra (v. 54) 'per hanc d. o.' 
61 1 BONA NOSTRA HAEC TiBi haec ucrba quasi supel- 
lectilem suam ostendentis sunt. 2 bona nostra hoc est 
'ad rem tutandam' {v. 53). 

297 63 1 HANC MiHi iN M. D. confirmatae sunt legitimae lo 
nuptiae per manuum conuentionem. 2 Et mire *hanc', 
non ^huius manum'. 3 mors continvo ipsam o. quo 
magis memorem esse oportet eorum, post quae illa nihil 
locuta est. 

298 63 1 ACCEPi ^accepi' proprie quasi uxorem. 2 accepi i5 
A. s. conclusit partem deliberationis suae per electionem. 

299 64 1 OBSTETRiCEM A. quac opem tetulerit, obstetrix 
dicitur, unde et parturientes ^fer opem' clamant. 2 sed 
cvR TV ABis AB iLLA coiripit, uude abeat ab illa. 3 Non 
est interrogantis sed coiripientis et increpantis, quod Gly- 20 
cerium deserat. 4 propera atqve avdin et interrogatio 
quo eat et reuocatio ad argumentum magni amoris accedit. 

1 mirum T \ ne 1. et 2.] non V \ deferas || 2 ad — tutorem 
et 3 ad add. Babimc \ et om. T || 4 Conclusio (-so C) — satis ad 
L\ 61 pertinent || 5 p. om. T | iungas TC j dextras CF|| 6 hoc V \ 
.supra] si qua A \ per om. TC \ dexteram oro V || 7 nostra — super- 
lec(tilem) in ras. A | tibi <(c-> F || 8 ostendens (ti sscr. m. 2) Fjl 
10 in] m- C 1 M. D.] manum dat F || 11 manuum ATC, manmn 
F; in manum Steph. | conuentorem T, coniunctionem F j mire] 
mater T \ hanc sscr. V^ \\ 12 morsut io • quo T \\ 13 memorg ee 
ex memorie corr. A \ eorum om. A \ quam F || 14 locuta est nihil 
TC II 15 accepi om. V\\ 16 a. s.] IA • S; A, acceptam seruabo 
TV I conclusit ed. pr.: concussit codd. j patrem A \ perlectio- 
nem A, per electionem in ras. F* || 17 Obstetricem in mg., 
accerso in ras. V^ \ quae] quasi T \ tetulerit A TC, f/etulerit 
F; tulerit Steph. \\ 18 parturientis A, parturienti F| fer] per 

A, (fer sscr. m. 2) V \\ 19 abeat] habea A \ non {sscr. m. 2) . 
V II 21 interrogat codd., corr. Steph. || 22 abeat C \ magis T \ 
accedat {corr. m. 2) V 



118 DONATI COMMENTVM 

300 65 1 VERBVM VNVM CAVE D. N. deest ^dicas': figura 
llAfti^tg. 2 VERBVM VNVM CAVE D. N. non quo hodie 

futuras nescierit Gljcerium, sed quod illas hodie indixerat 
pater filio, cum supra et Pamphilo et Glycerio distur- 
batae uiderentur, '^quia sunt constitutae in hunc diem' 
{ef. V. 34). 3 CAVE adnotant quidam ^caue' hic cor- 

ripiendum esse. 4 ne ad morbvm hoc etiam iterum 

elleLiptgy deest enim ^accedat'. 



II. 

1. 

301 1 1 QVID AIS BYRRIA D. I. P. H. N. iu hoC Colloquio 

altera pars ostenditur fabulae, siquidem Andria ex duorum lo 
adulescentium periculis gaudiisque componitur, cum fere 
solam Hecyram Terentius et unius comoediam adulescentis 
effecerit. 2 qvid ais b. d. n. i. h. p. n. has personas Teren- 
tius addidit fabulae, — nam non sunt apud Menandrum, 
— ne TtaQ^riXLnov fieret Philumenam spretam relinquere i5 
sine sponso, Pamphilo aliam ducente. 3 qvid ais b. 

1 VERBVM — W.£iipig oni. V I D. N.] de n- T, ne de nu • 
C II 2 sXXELipig] est; Misis- JL, * * * T, om. C \ unum uerbum 
C i caue ex cauit corr. A, c- C j d. n.] de n • T, de 7iu ■ F, 
* * J. I non] * * J. I quo*^ (sscr. m. 2) F, que A jj 3 futuras 
ex -rum corr. V^ \ illos T, illas 2^ost hodie V \ induxerat F, 
indixerit A , -ere C \\ 4 distributae ACV, (-tio) jT; corr. Steph. \ 
.5 uidentur J., uidereretur C || 6 adnotant ex aduoc- corr. V^, 
annotant A | quidem (corr. m. 2) V\ corripientis F|| 8 UXsL^lng 
Steph.: misis A, * * * rCF|| 9 agis ^ | d.] d • n • TO | h • p • 
n^ F, P • N • J. I in om. F|| 11 gaudiisque ex -dium corr. A \ 
confere A || 12 hechiram Jl, hechyram F, echiriam T, echir- 
ram {in ecyram corr. m. ^) C | et Mahboiv: ex codd. j uniiis V | 
comedia TC \\ 13 agis A \ b.] birria TCF| I.] h-p^ C \ per- 
sonas] partes T jj 13 • xerenx • adidit A \\ 14 aput A 'j 15 ne 
Tccc^ritLyiov Ttabhow: NeonieeATQN . A, ne HL^ixov M\ 
=»c * * * * TC F; ne xQccyL-KmtEQov Steph. \ relinquere <^sanc ti^ 
. -4, relinquere <(sane^ TC, relinquens <^auty V || 16 sponsa 
TC, sponso {ex -sa corr) A \ ducentem TC \ agis A \ b.] Bir^ 
0, hoc F 



ANDRIA I 5, 65—11 1, 3. 119 

ex uerbis Charini apparet Byrriam nuntiasse futuras nuptias 
Pamphilo; nec adducitur tamen, ut statim credat et ac- 
commodet animum. saepius ergo repetit interrogando. 

14 Et bene ^illa': amatorie, uelut de certa loqueretur 
persona. sic Vergilius {Aen. IV 421 — 22) 'solam nam 5 
p. i. t. c, a. e. t. c. s.' ergo non ^Aeneas' sed ^ille', et 
item non hic ^Philumena' sed ^illa' dixit. 5 qvid ais b. 
miratur magis quam interrogat, uel potius indignatur. 
6 sic EST hoc cum indignatione stomachi dixit. 

302 2 1 QVi scis non uult enim uerum esse, qui quaerit 10 
unde hoc scis? 2 apvt forvm m. e d. a. de loco 
^apud forum', de tempore ^modo', de persona ^e Dauo'. 

"3 VAE MiSERO MiHi taudcm aliquando perductus est, 
ut crederet. 4 vae interiectio est in his rebus, quas 

exsecramur. 5 apvd forvm m. e d. a. plurima dicit ad 15 
confirmandum Byrria, quod interrogatus est: a loco, a 
tempore et a persona. 

303 3 1 VSQVE ANTE HAC id est: antequam tua uerba 
audirem. 2 Et duas praepositiones posuit, ut uidetur, 
sed unum est totiim "^antehac'. uel 'usque' aduerbium 20 
nunc, non iam praepositio. 3 attentvs fvit ut 

1 ubis A I aparet A | nuntiasse futuras oin. TC | nuptias 
<factasj> TC \\ 2 aducit^' A, adducem T \ et] qz C \\ 3 reperit C \\ 
4 illa <fuelut^ ATC, <uelut)> illa V \ uelut decreta A, uelut de 
certa F|| 6 p. i.] perfidus Fj a- oni. F | t. c. s.] C • S • J!, t • c • 

TC, s-tt-s-Fl iiieas A \\ 7 ille A T, illa C \ agis A \ b.] birria 
TV \\ 9 cum hoc A, "cum "hoc F | dr C || 10 Quid A \ 

sis {sscr. m. 2) C \ querit A, quatenus TCV || 11 hoc unde 
scis (sis C) TC, unde scis hoc V\ Apud TCV\ m.] modo V\ 
deloquo A \\ 12 de ^.] a ^ | e sscr. F^, om. ATC | dauo ex -ui 
corr. V^ II 13 ue ATC, ueh F j pdictus A, productus TC\\ 
14 ue A TC, ueh F | est om. TC \ exacramur T \\ 15 m.] modo 
F I D. ojn. A I dixit C F, dixi T \\ 16 confeandum T \ birria 
A \ quod Bahhow: quando codd. \\ 17 et om. TCV \\ 18 vsqvk 
om. TC I ante hoc C, «ntehac F || 19 proposuit T, praep- C \ 
uidetur W.: dicitur codd. \\ 20 unum] una F^ | totum — usque 
Babbow: tota (tota F, totum TC) uelut codd.', a. pro antehac 
et u. pro usque fuisse uidetur \\ 21 nunc om. TC V \ non om. 
A I praepositionem F | Attentus F | fui C 



I 



120 DONATI COMMENTVM 

^attentus auditor' dicitur. 4 vsqve ante hac attentvs 
nulla praepositio praepositioni adiungi sepai-atim potest. 
sed ^usque' eiusmodi est, ut sine aliqua praepositione raro 
inueniatur. 

304 4 1 lassvs c. c. si 'lassus cura', ex praeterita spe: 5 
nunc ^confectus' est, sicut uulneratus uel percussus, ut 
sanari non possit. 2 lassvs cvra c. <^^lassus')> adempta 
attentione, Vura confectus' confirmato timore, ^stupet' ab- 
iecta spe. 

305 5 1 QVAESO EDEPOL obiurgautis est ""quaeso' uel lo 
rogantis. 2 qvoniam non potest id fieri q. v. i. v. 

Q. p. consolatio, ad id quod fieri non potest, <(id quod 
fieri potest^ suadens. 

306 6 1 iD vELis QVOD POSSiT prouerbialc est. 2 nihil 
VOLO alivd n. ph. hoc magis gemitu amatorio quam ut i5 
responderet Byrriae, et quasi magis Philumenam uelit, 
quam uitam et lucem. ideni alihi (Ad. I 1, 24) ^in co 
me oblecto, s. i. e. c. m.^ non enim dixit ^nullam uolo 
aliam quam Philumenam', sed ''nihil uolo aliud', quod in- 
finitum est. 20 

307 7 1 QVANTO SATIVS EST T. I. D. O. Q. I. A. ^qui' prO ut. 

1 attentius A, attentus V\ auditor C, audiior F, audire 
AT i vsQVK om. C I attentius A, attentws F, actentus sscr. C* (j 

2 nulla om. V || 3 sed om. TC \ usg^we V \ rare F, <(ratio> 
raro T || c. c.] et TC | si] S ■ ^ F || 6 uel W. : ut codd. || 
7 c. om. V I lassus add. Steph. \\ 8 confirmatio C \ timere TC | 
Stupet (confusus sscr. m. 2) C \ adiecta J. jj 10 obiurgan^/s F, 
0' iurgantis A \ est — adrogantis om. T \ uel W. : uelud A^ 
uelut C^ F, uult CMI 11 qvoxiamJ qn F | id fieri] f • i • F ! q.] 
quod C I I.] id C 11 12 Q.] i • q • ^ 1 p.] possit F | id quod 
tieri potest add. Rabhoiv {cf. Eugr.) \\ 14 qvod] qui TC \ 
possis F I est om. TC \\ 15 alivd] a- V \ N^F; J., enim si 
TC 1 hic TC, haec F | geminata amateria J., geminatu ama- 
torio TC, gQvciitu amator/o F j ut in m(j. C- || 16 et] dicit 
TC (dixit dett.) \ uelit ex uenit corr. A 1| 17 quam — lucem] 
******* A I <(idem^ uitam F |1 18 oblecto s.] oblectes A V j 

ieem^ T, icemC, i-eT-m- F| dixit om. V \\ 21 t. i.] 
te id C, tai- F 1 A.] r- F, om. C | qui — 121, 1 t. om. J j 
qui] q- C 1 pro ut m ras. F* 



ANDRIA n 1, 3-12. 121 

2 Qvi iSTVM AMOREM AB A. A. T. legitur ^ex corde 
eicias'. 

310 10 1 Tv si Hic sis ALiTER SENTLVS ' hic' gestu scae- 
nico melius commendatur, nam haec magis spectatoribus 
quain lectori scripta sunt. ^hic cryo se ipsnm ostendens s 
dicit. et est *hic' pronomen. 2 sed pamphilvm video 
^sed' inceptiuum est pro: atque eccum Pamphilum^ ut 
Sallustius lHist. II fr. 68 = 70 M.) 'sed Metellus in ulte- 
riorem H.', non discretiuum, ut si dicas: sapiens sed miser; 
hoc enim discretiuiim erit. 3 age age vt l. aduersus lo 
haec non habuit, quid loqueretur. et est permissio repro- 
bantis ea, quae sentit. 

312 12 1 Per a7to6TQO(priv iinguntur <^* * *^. 

311 11 OMNiA EXPERiRi CERTVM EST idcm alibi (Eun. IV 

7y 19) ^omnia prius experiri quam a. s. d.' Vergilius 15. 
quoque hanc posuit sententiam {Aen. IV llo) 'ne quid 
inexpertum f. m. r.' 

312 12 2 iPSVM HVNC o. H. s. bene 'ipsum' quasi auctorem 
et principem rei. refertur etiam ad dignitatem. 3 ipsvm 

1 istum amorem in ras. F* | ab (a- T) aat- TC, ert- 
in ras. F* (e • a • r • tuo dett.) | <et> ex Westerh. \\ 2 eiicias in 
ras. F-, eitias T, *** A\\S sic C | hic gestu] digestu J., hoc 
gestu TC V I cenico A, senico T \\ 4 commendatur] commenda * * 
A, commendatum e V \ nam] * * ^, om. V \ hoc T \ spectoribus 
(ta sscr.) A \\ 6 scripta sunt] scriptas A \ h^c A, hoc TC \\ 6 dicit] 
dixit F, di** J. I et est om. A V \ hic] hic est V, *o J. || 7 est 
om. TCV\ atque] at T \ eccum] & tum A \\ 8 sed — 10 erit] 
om. in lac. 1\'^ vers. A \ sed metellus in ras. V^ \ in ulteriorem 
E- W. {cf. Kon. 222, 20)\ in ulipie h • in ras. F*, uPpie h- C, 
in ulipie hoc T, in ulpie hoc D, olimpie h^ (h. om. L) Pi |j 
9 decretiuum {sic et infra) T \ miser in ras. F* || 10 vt] u^ F|1 
11 haec Steph.: hanc ATCV\ hunc F^ | et] ut ^F|l 13 per 
MTOCTPO<t>eN • A, per amc- T-poen^ TC, inLatQotpriv 
M*, ****** F; post finguntur haec fere suppJenda: dici ea, 
quae aduersus ipsum dicere Charinum ^ndet (Rabbow). Cf. Aquila 
Bom. p. 25, 3 U. \\ 14 certvm est] c - e • F, h • c • e • C, hic est 
T \ alibi C^, om. in lac. C^ |1 15 experiri prius F || 16 nequit A }j 
17 expertum C \\ 18 hanc C, nunc T j o. h. s.] o- F, om. TC \ 
bene] aliene TC \ actorem TC \\ lU rei. refertur ed. Mediol.: rei 
fertur .4 C(r.?), rei fertur Fl adignitatem A, adMignitatem F 



I 



122 DONATI COMMENTVM 

HVNC ORABO H. s. oramus quae bona sunt, supplicamus 
in aduersis malis uel cum lacrimis. 4 amorem hvic 

N. M. nec ^studium' aut ^uoluntatem' sed ^amorem', nec 
^aperiam' sed ^narrabo' dixit: totum magnifice. 5 hvnc 
ORABO H. s. prooemia sunt petitionis, quibus ostendit poeta 5 
rationem, qua noua et improba res tamen petitur. 

313 13 1 VT ALiQVOD SALTEM N. p. D. dcspcratis rebus solam 
petentes salutem boc utimur uerbo ^saltem'. 2 prodat 
proferat, prolatet, differat. Lucilius in quinto (fr. 32 M.) 
'an porro prodenda dies sit.' lo 

314 14 1 interea fiet a. s. tale est hoc, quale illud 
(77 3, 24) ^interea aliquid acciderit boni'. sed nihil illum 
dixisse poeta per seruum ostendit dicendo ^id aliquid nihil 
est'. 2 FiET ALiQViD ut supra (v. 13) ^impetrabo'. 

315 15 1 ADBON AD EVM consuctudine magis quam ratione i5 
dicitur; unum enim abundat. 2 qvidni si nihil i. 
aut QViD Nisi NiHiL iMPETRES? iu utroquc idem sensus 
est, sed superior per ironiam, inferior per simplicem ex- 
planationem soluitur. 3 JEJt si "^quidni' legeris, sub- 

1 HVNc] n- T, om. A \ huic s. in ras. V^ |j 2 malis uel] 
maliuolis Babhow \ cum om. C || 3 nec] in eo TC \ uoluptatem 
TC V II 4 aperiam JRahboiv : petam codd. \ huc T || 5 h. s.] his 

A, ac • s • TC I prohoeuma A, prohemia F, prohemea C jj 6 nar- 
rationem codd., corr. Steph.; fort. nunc r. | quam AC, quam V \ 

neua JL | in re probares C \\ 7 aliquoif F, ad C | disperatis A \ 
rebus] uerbis T || 8 utimur] utin A \ prodat] pgibat T, prodat 
(traat sscr. m. 2) C, om. A || 9 prolatei F, j)latmi T \ deferat 
T I quinto an porro] * * * 7 || 10 ^^rodenda F, propodeda 7 || 

11 In terra A TC \ fiet] si et 70 | a.] aliquid F | est] ter A |! 

12 accidit C, a- 7 | b- 7 || 13 per ferrum ^ | id — est] id 

aliqct inhabe; A \\ 14 piet] f ut J., f^ 7 | aliquod A, a^ 7 |! 
15 ad eum in ras. V^ \ magis consuetudine F | ratione] no- 
mine C \\ 16 <(ad)> abundat Steph. \ . quid (quod F) nisi nihil 
(n • 7) 7C F, quid nichil nisi A \ i.] impetit C, in 7, om. 
^ F II 17 aut] a • F | quid nisi nichil A, quod ni et sic nihil 
7C, q- r^m- sic nihil F |j 18 yroniam ATV, hyroniam C \\ 
19 Et si] Nisi A \ si quidni] sic quid nihi F, si quidem TC j 

subaudiendum (sscr. m. 2) V 



ANDRIA n 1, 12—20. 123 

■ audiendum 'adeas', ut sit: quidni adeas, ut te arbitretur 
s. p. m., s. i. d.? 4 qvidni si nihil impetres ^nihil' ironia 
uidetur dictum: quidni? si niliil petas? quoniam petitionem 
saepe impetratio sequitur. 

318 18 1 CHARiNVM viDEO s. uon imperite Pamphilum 5 

■ priorem loqui fecit, sed ut fiduciam det Charino loquendi; 
quod et Vergilius eleganter (Aen. I 321 — 22) ^heus, in- 
quit, iuuenes m. m. u. s. h. e. f. s.' 2 charinvm video 
ad hoc prior incipit Pamphilus, ut ad confessionem Charini 
non nimis clausa prae pudore sit uia. 10 

319 19 1 ad te venio spem salvtem a. c. e. eleganter, 
quoniam demens et improbum est, quod petit, nouissimum 
posuit ^consilium', ut si non possit concedi, uel consilium 
expetat ad sanandam dementiam. Cicero (^pro Lig. 10, 30) 
Hu da salutem, qui spem dedisti'. 2 spem salvtem 15 
a. c. e. ut in petitionibus fieri solet, beneficium petens 
utitur partibus deliberatiuae. 

320 20 1 NEQVE POL coNSiLii L. H. N. A. c. <^neque consilii 
locus)> apud amantem neque auxilii facultas apud in- 

i ni 

1 scit A I quod tu {corr. m. 2) V || 2 s.] c • T, ee • C j i.] 
u • C, om. A \ d- •(paratum mechum si id^ V \ quid (ex quod 
corr. V^) nisi (ni T) nihil TCV., quid nicnil nisi A \ impetres] 
ni T I yronia A F, per hyroniam (iron- T) TC:, per vGTsgoXoyiccv 
Steph. II 3 dictum uidetur TC \ quidni? si Goetz: quidem • si 

A^ siquidem si {pm. C) TC, in ras. V^ \ quam {sscr.m.2) C\\ 
5 uideon C \ s.] sed TC \\ 6 sed] scilicet V'\ ut] et TC \\ 7 quod 
07n. C I eliganter A \ inquid ^T || 8 m. m. — f. s.] • M; J., m • 
mush-e-ss^ F, m-n-s-het(e^ r)f -s • TC || 9 hoc sscr. 
C^, huc <^inquid)> T, om. A \\ 10 nimis in ras. V^, minus C j 
causa TC \\ 11 venio] u- T, aduenio CV \ salvtem] s- TC \ 
E.] ei C, e • ei T || 12 quam TC \ petit corr. in petis A \\ 13 uel 
consilium ex -lio corr. A || 14 exspectat A, (in expetat corr. 
m. 2) C, expectat V || 15 da salutem] idem fer opem Cicero \ 
salvtem] s- F|| 16 a- e- C; C I ut impetitionibus J. || 17 delibera- 

tiue A, -tiue {corr, m. 2) V, -tiuis C, -tionis T || 18 pol] post T j 
coNsiLii] c- F I L.] J^ C I A. c.] ca TC, om. A \ neque consilii 
locus om. A TC F\ neque consilii facultas in ras. F* (= dett.) \ 
19 apud — auxilii in ras. V- \ amentem C \ facultas] possibilitas 
in ras. V^ (= dett.) 



124 DONATI COMMENTVM 

opem. 2 NEQVE pol consilii <(l. h. n. A.y c. his duobus 

ostendit etiam sese amatorem. 
3^1 21 1 SED iSTVC QviDNAM EST hoc si non adderet, 

locus confitendi amoris Charini nullus fuisset. 
3^0 20 3 NEQVE POL coNSiLii <(l. h.)> quia amo, neqve 5 

A. c. quia sum miser. 

321 21 2 hodie vxorem d. uide miram inten-ogationem 
ante confessionem. 3 aivnt "^aiunf de ea re dicimus, 
quam uolumus esse falsam. 

322 22 1 si iD FACis H. p. M. V. nihil prius quam mori- 10 
turum dixit pudenda dicturus. inde datum est, ut ille 
instantius quaereret causam. 2 Plus dixit, quam si 
moriturum dixisset. 3 hodie p. m. v. a necessario, 
quia uiuere non potest. 4 JFJt 'postremum' modo ad- 
uerbium est. 1» 

324 24 1 SPONSAM Hic TVAM A. nulla cunctatione Byrria, 

sed facilitate seruili paratissime narrat. 2 ne iste ha\ t 

M. s. 'ne' ualde, ut Cicero {in Catil. II 3, 6) *ne i. u. e.' 

3 Sensus est: hic non id amat, quod amo, nec id odio 

habet, quod odi. 4 Hoc est: ualde iste, inquit, non 20 

1 c.] c • h • F, in TC \\ 2 etiam] in T || 3 quidnam istuc C, 
q • i • T\ hic V \ aderit TG \\ ^ confi^endi V \ Charini] clari 
TC\ Charino Steph. || 5 neqve a. c.] hic incipit JB || 6 a.] auxilii 
F, a • e • jTC II 6 sunt ^ j! 7 d.] ducis in ras. V^ \ uide in ras. 

y^ II 8 ante] aut et V\ aiunt om. ^J5 j ea om. TC \ dicimus 
sscr. C^ II 9 quam ex quod corr. A |1 10 it J. | h. — v.] hodie 

p^m-u- C, etc^ 5 I ^^ moriturum {sscr. m.2 (= dett.) V \\ 11 di- 
xisse TC I unde TCF || 13 <^se)> moriturum F, mortuum AB, 
morior (ex maior corr. C^) post dixisset TC \ p.] postremum C \ 
M-V-^D^) J., * * C, om. T \ an necessario TC \\ 14 modo 
om. TC^ 16 TVAM om. B \ a.] amo (m amat corr. m. 2) C \ con- 
tatione AT \ byrrea A || 17 facilitate W.: facete TC, statim 
more F, * * * JLJB; facete itocQQriGiu Steph. \ seruuli ABTC \ 
haud C^F, hanc TC \\ 18 m. s. om. 'TCV\ ne sscr. C \ <i-> 
ualde jB I ut — e.] * * * * J., 07n. B \ ut <(a> TC \ ne i. u. e.] 

e ^^*^ 

ue 1 F, ne ista ualde e ■ T, e ualde e- C|| 19 hic est TC, 
om. B I non] si F | <non> amo F || 20 Hoc] id B, hic TC i 
inquit om. B 



^^^H ANDEIA II 1, 20—28. 125 

^^F mecum sentit: idem amat, quod ego odi. 5 sponsam 

'^' Hic T. A. callide et ^sponsam' et ^amat', hoc est: neque 

adhuc uxor tua est neque aliquid admisit, qui amat tan- 

tum. 6 NE iSTE H. M. s. '^ue' ualde aut, ut quidam 

tuolunt, quam. Lucilius in decimo {fr. 10 31.) ^ne, Marce, ■, 
bouem descripsi magnifice! inquit.' 
35 AH PAMPHLLE artificiose Terentius personam ex- 
pressit nuptias recusantem et simul xb TtQsrcov uirgini 
reseruauit. 
326 26 1 QVAM VELLEM utique ^uitiatam', ut esset causa lo 
recusandae. 2 nvnc te per amicitiam suam et Pam- 

phili dicit. 3 et per amorem obsecro ^per amorem' 

suum tantum circa uirginem. 
.'.\?7 27 1 PRiNCiPio vt ne dvcas sufficeret dixisse *ne 
ducas'. 2 DABO eqvidem operam plus promisit quam 15 

M^ ille poposcit. 3 sed si id non potest deest 'fieri'. 
^m 4 SED si id non potest hoc ad patrem rettulit. 
328 28 1 AVT TiBi NVPTiAE H. s. c. hoc ad Pamphilum 

1 sentit mecum B \ idem] i^ A, idB TC | ama A \ ego om. 
A I spoNSAM — 2 A. om. B W 2 r. a.] tuam amat V, tuam TC j 
et 3. om. 2C I id est J5 |j 3 <(adhuc^ aliquid B \ omisit J5, 
amisit {coii\ m. 2) C \ qui] quia TC || 4 ne — ualde om. B \ 
haud m • s • in ras. F- | aut] haut AB, haud TC \ quid*" V\\ 
5 in decimo ^, in • X " C F, in X jB T | ne ABV, neque TC 
{dett.) ; ne ! quem L. Mueller, ne ! quei Dziatzko, vt] xbv Buecheler, 
tum: ne Schoell \\ 6 marce V {Dziatzko), in arce rell. {L. Mueller) \ 
descripsi ABT {deU-.), -sit C, -sisti F; discerpsi L. Mueller. 
descripsti.^ H? A R AB, aha- TC, om. V || 8 Ton • TruiTon 
J., TON • inriroN B., xb ngsTtov 31*, ■ ton • n • p • c • (e • T) n • o n 

TC, * * * * F II 10 QVAM — 11 TE PER owi. B \ Cquam A \ uellem 
in ras. V^ \ uitiata TC, *** ^ | cae TC || 11 nunc te in ras. 
F^ I et om. T \ dicit om. B TC \\ 12 et — per om. B \\ 13 suam 
A I tamen {corr. m. 2) V, tantum <^dicit quem habuit^ B || 
14 pRiNcipio VT om. S I ut ne ducas F, ut ne dicas {corr. m. 2) 
C, V • N • D; AT \ sufficere A \ dicere B \ ne ducas in mg. J., 
om. B II 15 eqvidem om. B \ operam] o ■ B, om. V j promisit] 
deomisit A, iste promisit F, illi promisit C {T?) \\ 16 popessit 
A I sed si id om. B \ sed — fieri om. T || 17 sed — hoc om. 
V II 18 AVT — H. om. B ! H.] hae C, om. V\ s. c.] sunt cordi 
BCV\aA om. T\ ^ampk. V 



126 DONATI COMMENTVM 

pertinet; non enim unum et idem est. nam si idem esset, 
Hibi nuptiae hae sunt c/ superuacuum esset additum. 
2 coRDi animo. 3 Acuto <(* * *^. 

327 27 5 DABO E. o. pronuntiatione leuandum est: plus 
enim dixit Mabo o.', quam si diceret "^non ducam'. 5 

328 28 4 SALTEM ALIQVOT DiES p. D. p. A. X. V. primo 
quae maiora sunt petit, postremo quae ex his uidentur 
minima. et hoc arte, ut {Yerg. Aen. I 69) ^incute uim 
uentis', ad postremum (70) ^aut age diuersos et disice c. p.' 

329 29 1 PROFER prolata, produc, di£fer. 2 dvm pro- la 
FiciscoR A. N. V. ^aliquo' dixit, ut exsilium esset incertum. 

3 AVDi NVNC lAM corrcptio impatientis, qui non sinat 
audire. 

330 30 1 EGO CHARiNE seutentiae, quae a pronominibus 

. incipiunt, seiia semper et uera promittunt. Vergilius 15 
{Aen. XII 27 — 28) ^me natam n. u. s. p. f. e.' 2 ego 

CHARINE NEVTIQVAM OFFICIVM SeUSUS hic est: UOU puto, 

1 et idem in ras. V^ \ ideim F, id rell. || 2 tibi om. T | 
he§ A, he sscr. O^ h • T, om. F | c-] cordi CV \ esset] post V\ 
id esset C \ superuacue Calph. \ aditum J., ad^itum {corr. m. 2) 

C, addidit V || 3 Acuto (0 in ras. F^)] sono pronuntiandum 
•"cordi' supplendum {Babboiv); nisimales acuero '^cordi?' |] 4 e. o.] 
■E ■ Q • 0; A, equidem operam CV \ leuandum B, leuiandum J., 
le^rendum F, legendum T, {ex leuandum corr. m. 2) C \\ 5 o.] 
operam TC V | quem T \\ 6 s2bUem, profer aliquot dies F | 
aliquod T | dies] d- T \ dum profi • ali • in ras. F*, 07n. B \ 

D. p.] d- T \ v.] i- AC \ primo — 9 c. p. am. B \\ 7 ex his] 
rectius F 1| 8 nimia C | et hoc arte] h°^ m • t • F | ut om. A |( 
9 ad] id J., et ad TC \ postrem'^ (sscr. m. 2) C \ dissice T, 
discice C | c. p.] c V^ J., corpora ponto V\\ 10 produc] produo 
A\ et duc F I differt A \ dvm om. B \ proficis B, proficis • c • C, 
profici T, pro V \\ 11 a. n. v.] A • N ■ I V^ ^, a • n • u • i • F, 
a • u • ni T, a • u • m • C, aliquo B \ aliquo dixit om. B \ <^in^ 
exilium B \ esset incertiun F, lac. 26 litt. in .^ || 12 nunc iam 
in ras. F-, nunc B, nuptia T, nunctiata C \ impatien * * B \ 
qui non] *** 5 | sinat in ras. F^, *** AB \\ 13 audire TC, 
audire <de exilio^ in ras. V^ (= dett.\ * * * J.J5 || 14 Ego 
charine in ras. V^ | snie C | a] ex TC, sscr. V^ || 15 seria Westerh.: 
sera codd. \ semper sed uera {in ras. F^) codd., corr. Klotz || 16 me 
natam] me moram^jB, om. V\ u.] §•• codd. j e.] c^ J.ii C, x^ V\ 

ne _ 

KGo — 129, 3 agas] cum is nihil prome • B \\ 17 utiquam {sscr. 2) C 



ANDRIA n 1, 28—32. 127 

inquit, libeniin hominem, qni cum nihil praestet, deberi 
sibi gratiam poscat. ergo cum nihil tibi praestem, nolo 
mihi gratias agas. non enim tui causa fugio, quam, prius- 
quam me peteres, magis nolebam ducere, quam tu cupis. 
331 31 1 CVM <^is^ NiHiL MEREAT mcrere est aliquid 5 
mercedis pro labore sumere. cum dicimus ^nihil meretur', 
hoc intellegitur: nihil mercedis dignus est accipere. — 

330 30 2 NEVTiavAM. una jpars orationis est pro nequa- 
qiiam. 

331 31 1 — uel alio modo dicitur: ^cum is mereat' id est 10 
praestet, ut( Fer^ Aen. YI 664^ "^quique sui memores aliquos 

f. m.' et {Aen. IV 334 — 55) ^numquam, regina, negabo pro- 
meritam'. et e contrario laedit (Andr. 1 1, 112) ^quid com- 
merui aut peccaui, p.?' 3 cvm is nihil mereat laboret 
et mereatur, uel: mercedis petere debeat, ut ^quid meret 15 
machaera' Plautus in Pseudulo {lY 7, 89). 4 postv- 
LARE iD gratiae poni sibi aut ^id' propter id aut Hd' 
quod nihil mereat. 5 id gratiae poni sibi addi in 

gratiam suam. 6 Id est: sibi gratiam mereri. 

332 32 NVPTIAS EFFVGERE EGO ISTAS M. QVAM TV A. intcr- 20 

posita distinctione uultuose hoc dicitur, hoc est cum gestu. 

1 inquit sscr. C^ \ haberi Steph. \\ 2 gratiam sibi TC | 
tibi nihil TC \ <[-m-^ nolo TC \\ 3 causa] gratia V\ quam] 
quod B II 4 peteret TC | cuperes B \\ 5 cvm — mereat om. 

B \ MEREAT — nihil om. A \ mereax V \ est om. TC \\ 6 labore 
in ras. V^ \ cum] eum C; ut cum Bentley \ meretur ABV^^ 
mereat F^ mereret TC \\ 7 hoc intellegitur] -i- 5 | est mer- 
cedis dignus TC || 8 est oratioms TC, orationis B \\ 10 uel B^ 
aut rell. \ alio modo A TC F, aliter ante B j ducitur F I cu?/i 
F I his T\ mereret B \ ide F, id ATC \\ 11 ut <uirgilius> B \ 
quisque ATC\\ 12 f. m.] fi-m-' TC, fecere merendo B \ neuti- 
quam F | reginam B \ negas ATC \ per meritam F|| 13 e om. 
BTC I ledat A \\ 14 aut <quid> B \ p.] pater BT\ laberet A \\ 
15 et rC, uel ^^F| uel] uet C || 16 machera AV, mechirra 
T, in Echirra C | pseudolo J., psedulo BT., (;in mg. d- add.) C \\ 
17 siBi — 18 poNi in mg. V^ \ aut 1. — sibi om. C \ propter id 
Bahhow: postulare codd. \ aut id om. BTV \\ 18 quod nihil 
mereat om. B || 19 id est] id .• i • C, id T \ merere C, mere; A \\ 

20 EFFVGERE OW. B i ISTAS A.] CtC • ^ | M.] ma • C | Tv] t • F |j 

21 M«7tuose F| dicit TC ] h§c est ^, i • ^ 



128 DONATI COMMENTVM 

333 33 1 REDDiDiSTi ANiMVM plus dici non potest. 

2 AVT Tv AVT Hic BYRRiA ^hic' dBi%xLv,Gig: quasi effica- 
ciorem ostendit. 3 Ergo ad comparationem alterius 

refertur. 

334 34 1 FACiTE FiNGiTE i. E. fit quod uerum est, fin- 5 
gitur quod falsum est, inuenitur, ne temere fiat. 

2 ^lnuenite' ergo cogitate dixit, post cogitationem *ef- 
ficite' id est in effectum perducite. Sallustius {Catil.1,6) 
'nam et priusquam incipias consulto et u. c. m. f. o. e.' 

3 FACiTE FiNGiTE iNVENiTE mire exprimit animum 10 
Pamphili nuptias metuentis, cui quicquid dixerit parum 
est. 4 Qvi DETVR TiBi 'qui' pro quemadmodum. 

335 35 1 MiHi NE DETVR ueteres frequenter ^ne' pro non 
dicebant. 2 ego id agam mihi qvi ne d. non dixit 
^ego non instabo ut ducam', sed quod est amplius ^^ego 15 
id agam m. q. n. d.')>. 3 Et recte: utriusque opera opus 
est; non enim continuo ducet Charinus, si non duxerit 
Pamphilus. 4 sat habeo sic antiqui pro ^sufficit' ^satis 
habeo' dicebant. 5 An uelut habundo? 

1 animvm] a- J5 I potuit BTC \\ 2 aut tu 5, sscr. F*, 
om.ATC I bir. B \ dicticos ABCV, distincticos T \ efficatiorem 

€x -onem corr. A , efficaciorem {sscr. m. 2) V \\ 3 ostendat 

ex -dit corr. V^ \ Ergo ex -ga corr. C \\ 6 1. e.] inuenite efficite 
B I quod om. C \ falsum] uerum C \ est om. ABTC \\ 7 cogi- 
tate ed. Mediol. : agite (argite C) A TC F, {post dixit) B \ dicit 

TC I efficite id est F, efficit eade J., efficite id C || 8 producite 
C, perducite o- V\\ 9 consulte J. | et] e • F, ow?. T | u. — e.] 
ubi em-foeO, cmfoe- T, u- con • m • f • • e • F, 
ubi consuluerit mature facto opus est B \\ 10 fingite invenite] 
fing • in ■ JB, fi ■ i • F, f • i • T \ pamphili animum TC || 11 me- 
tuentis] recusantis T(.^), re+**entis C \\ 12 detvr] d et T | 
TiBi om. B II 13 non] ut B \\ 14 agam] sl B T \ uim qvi ne] 
m-q-n- TV \\ 15 non om. A \ ut] quod B \ quod] qui TC \ 
ego — 16 d^ add. W. \\ 17 utrius^i"^ {sscr. m. 2) V \ est om. 
TC \ dicit C I si] sed T \ duxerat A, duxit T \ pam^ 5 || 18 sat 
HABEo] satis ha^ ^ I pro sufficit sic antiqui B \ si*^ {sscr. m. 2) 
V I satis — 19 dicebant om. B \\ 19 An uelut] anut ABC, 
anulis T, uel V\ habundo Babbow: habundabant AC^, ab- B 
TC\ abunde est F 



ANDRIA U 1, 33—2, 1. 129 

I 

336 36 AT Tv HERCLE HAVT QviCQVAM deest ^effers' 'dicis' 
^nuntias'. 

337 37 1 Nisi EA QVAE NiHiL opvs svNT hoc est {v. 1 — ;^) 
^daturne illa hodie nuptum Pamphilo?' et 'sic est. 
apud forum modo e Dauo audiui', quod memor est 5 
Charinus se non libenter audisse. 2 fvgin hinc com- 
minantis est et abigentis a se. 3 ego vero ac lvbens 
nemo liber fugit nisi necessitate coactus, hic etiam ^libens' 
dixit, quod est libenter. 



338 1 1 Di boni boni qvid p. haec scaena consilium con- 10 
tinet personarum, ad quas maxime pertinet argumentum. 
et hic est locus, in quo ut fieri solet fortuna mixta rebus 
dispositis magnas turbas dat. 2 di boni boni q. p. non 
mirum, quod insolentius Dauus exsultat, qui, ut Simo dice- 
bat (/ i^, -5), timidus fuit, ut ipse Dauus (J 5), etiam de- is 
sperauit ex nuptiarum terrore, quas nunc falsas comperit. 
3 Di BONi B. Q. p. ex proximo repetiuit bis, sed tamen 
alterum nominatiuo plurali, alterum genetiuo singulari dic- 
tum est. 4 boni qvid porto non solum enim corpore, 

1 2it t\i F, om.B \ herchle A, hodie TC, om. B \ haud TCV\ 
dices TC || 3 nisi om. B \ qvae] quod C \ opvs svnt] • J5 i id 
est B, hoc®** {sscr. m. 2) F, hoc est <ne> C || 4 hodie nup- 
tum pamphilum A, h • n • p • TC || 5 modo • <^Modo^ C \\ 6 se] 
sed AB, sed F, atnu se C, alnu sed T \ fugi ne 6 \ hinc om. 
^ B 7 est om. T \ abigentis Steph.: argueatis A, arguentis 
B TC V \ EGO — Ac om. J5 | ac] a • c • C | iubens A , om. C || 
8 liber Rdbbow: libenter ABTV., (sscr.) C' | necessitati A, -te 
post coactus TC \ lubens V || 9 libententer C \\ 10 Dii boni TCV\ 
boni quid porto F, quid boni porto C, quid b ■ p • T, etc- B \ 
sceno V \\ 11 pertinet maxime B \\ 12 m^xta A \\ 13 dispositis 
(dep- C ^)] desperatis Hartman \ dat turbas B \ dii C F | boniq; 
P- A, boqp^ C, bqp- TV, om. B \ non mirum] nimirum 
TC II 15 timendus V\ disperauit A \\ 17 dii CF| boni] b- 
TV 1 B • Q • p •] bo ■ q ■ p • C, om. B \ reptiuit A, repetwit 
F I bis ATC, h B, boni in ras. F* | sed tamen in ras. F* || 
18 plurali] popti A || 19 porto] porte? A, por- B, p^ TC 

Donati comm. rec. Weasner. 9 



I 



130 DONATI COMMENT™ 

sed etiam animo portamus tam bona quam mala. sic alibi 
{I 1, 46) *ne quid Andria a. m.' 

339 2 VT METVM IN QVO NVNC EST A. A. E. A. G. Ordiue 

locutus est: prius enim metum adimere, sic demum gaudio 
perfundere. hic ordo etiam in laude seruatur. 5 

340 3 1 LAETvs EST NESCio QviD decst ^proptcr', ut sit: 
propter nescio quid. 2 nescio qvid aduerbiale. 

343 5 exanimatvm q. perterritum et perturbatum. 

343 6 SED VBi QVAERAM Qvo NVNC iu omnes se uersat 
partes quaerens, quo dirigat cursum. lo 

344 7 1 ABEO uidetur quasi constitisse, deiu quasi ele- 
gisse quo pergat. 2 habeo inueni. legitur et ^abeo', 
ut merito illi dicatur ^resiste'. 3 qvis homo est qvi 
ME o PAMPHELE auto uidit, quam compleret orationem. 

345 8 1 EVGE CHARiNE ^cugc' modo pro interiectione po- i5 
situm est. 2 ambo opportvne deest ^adestis', non: 
^opportune uos uolo'. 

346 9 1 DAVE PERii proprium dolentibus praefestinare ad 
indicanda, quae dolent. 2 <^perii)> aTtolcoXa. 3 dave 
PERH habet nonnuUum affectum, quod addidit ^Daue'. 20 

1 etiam om. B \ animo om. || 2 Andria] a • h • F || 3 vt 

— A. G.] sed ubi inueniam etc, B \ metum <(istum)> V \ m 

— 4 est] i • q • n • e • V \ a. a. — g.] ad • atque ex • a • ga • C, 
daeag^ T, aaexag- V \ ordine — 6 Qvm om. T \\ 

4 prius in ras. V^ \ enim] licet in ras. F*, om. C \ admere 
{sscr. m. 2) C, adimere V \\ 5 etiam ordo B, ordo etiam {ex 
quam corr. m. 2) C |1 6 laetvs est om. J5 | ut si T || 7 propter] 
post ATC, post quid B \ propter] post ABTC^ nescio Qvm 
om. BTC I aduerbiale <est> F || 8 q. om. BTC\et om. BTC \ 
perturbatum om. T \\ 9 sed — nvnc] primum intendam B | partes 
se uersat B, se partes seruat TC \\ 11 abeo] adeo codd. \ extitisse 
TC I dein A, de hinc B, deinde TCV | quasi elegisse F|| 
12 HABEo] abeo habeo per h. ■ B \ abeo] habeo A, abeo sine • h • 
B II 13 ut sscr. C^ \ resiste ex rescice corr. C \ qvi me om. C || 
14 o PAMPHiLE om. B I uidet BTCV \ complerit TC \\ 15 evge 
CHARiNE om. B I modo] m^ TC\\ 16 opportvne] o^ ^ | non in 
ras. V^ 11 18 dave om. B \ proprium <est)> TCV \ dolentibus 
F II 19 incanda B \ perii add. W. \ ccitoXmXa. dave perii W.: 
i^riOA(0 • M€0Pe • AB, &n6X6Xa M\ **** TCV. icTtoXov- 
liE%-u Steph. 11 20 affec^um F 



I 



ANDRIA II 2, 1—11. 131 



4 QATIN TV Hoc AVDi *quin' modo pro immo, aHas (Ad. 
II 2, 39) quare non. 

347 10 1 MEA QviDEM HERCLE c. ccrta senteutia est: 
uidetur Charinus plus dixisse Hnterii' quam Pamphilus ^mea 
quidem hercle c. in d. u. e.', sed non est hoc; plus 5 
enim Pamphilus dixit. nam qui uiuit, non potest interisse, 
is autem qui uiuit, potest in dubio uitam habere. ideo 
et iurauit ^hercle' et adfirmans iusiurandum 'certe' addidit. 
2 HERCLE CERTE bcne ^certe', quasi illud Hnterii' falsum 
sit. ita Pamphilus plus fecit periturum se esse dicendo lo 
quam Charinus interisse. 3 et qvid tv scio mira com- 
pendia, quae contrahit poeta longitudine fabulae nec tamen 
perdit affectus personarum. 4 et qvid tv deest Himeas'. 

34S 11 1 ET ID scio iv VTroKQLCeLy tamquam dicat "^nihil 

est'. 2 ET ID scio legitur ^etsi scio'. 3 hodie 15 

tempus addidit tamquam rem sciens. 4 obtvndis idem 
saepe repetendo dicere obtundere est: translatio a fabris, 
qui saepe repetunt tundendo aliquid malleo et idem ob- 
tundunt atque hebetant. 5 obtvndis tametsi sincerius 
est et melius subdistinguere. 20 

1 Tv Hoc AVDi om. B \ tu A \ immo] omnino TC |1 3 mea 
— 5 c • om. B I HERCLE c.] h • i • d • e • u • F, hercle C, h • T \ 
certa — 5 c • om. A \ certa — 4 uidetur in ras., charinus — 
dixisse in mg. V^ \\ 4 interii quam in ras. V^, perii quam TC \ 
mea — 6 Pamphilus ow. V \\ 5 ind^V^E^ A, in-ue^ C, i du 
uita e r, in dubio uita B \\ 6 uiuat A \\ 7 is] his JL , hic V \ 
potest uitam in dubio B, uitam potest in dubio TC | haberi C\\ 
8 et 3. om. V \ affirmans BTV\\9 bene certe om. T \ illud om. 
TC I intueri J. i| 10 feci (corr. m. 2) C \ interiturum -B || 11 chari- 
nus <(* * *^ 5 I tu quid B \ compendia ex -dio corr. A || 12 <^in)> 
quae et longitudinem.^ | tamen sscr. C || 13 perdit ex prodit corr. 
C I adfectus A \ tu quid TC, quid B \\ 14 id] ut J. | eNYnO- 
KPICI AB, iv vnov.QLGi M*, **** TCV \ tamquam — 15 legi- 
tur om. C^; et id scio *** tamquam — 16 scientis in ccdce 
pag. adscr. C^ \\ 15 legatur A \ et sci scio T \\ 16 sciens JB, 
scientis ATCV; scienti Bentley \\ 17 obtundit B \\ 18 idem 
T, i- C, om. ABV \ obtundat A, obtundant TC, obtundt*w< 
V II 19 atque] et BTC, in ras. V^ \ hebetant in ras. F», 
habeant A \ sicincerius C; <[potest esse ScvaaTQOcf^ , sed^ sin- 
cerius Steph. \\ 20 est F | melius <e> F 

9* 



132 IDONATI COMMENTVM 

349 12 1 iD PAVES JNE DUCA8 deest ^ob', ut sit: ob id. 
hoc autem Pampliilo dicit. 2 tv avtem vt dvcas hoc 
1 1 Charino. 3 vt dvcas pro ne non *ut' posuit. 

' 350 13 1 ATQVB ISTVC IPSVM NIHIL P. E. EV V7tO%QL(iEr. ille 

enim hoc idem dixerat cum exclamatione, quod quasi uanum 5 
contemnit. 2 me vide utrum: quia laetus sum, an: me 
specta fidei datorem, ut dici solet me habes, me re- 
spice? 
351 14 1 OBSECRO TE QVAM p. H. L. M. M. cum prccibus 
et tempus admiscuit. 2 Et bene ^libera': perfecta enim lo 
secm-itas liberatio nominatur. 3 em ecce: demonstratio 
est facti. 

35^ 15 1 VXORBM TIBI NON DAT lAM GHRBMES Oratorie 

a summa coepit, cuius partes multis dicentur. 2 non 
DAT lAM CHRBMES beue ^iam', quod si non dixisset, in- i5 
tellegeret Pamphilus uel postea Ohremetem filiam esse da- 
turum. sed addito '^iam' plena securitas est, Ham' enim 
renuntiatio est perpetuitatis. 3 scio praeparatio est 

auditoris ad eam narrationem, quae ostendit argumenta 
falsarum nuptiarum. 20 

353 16 1 Tws PATBR MODO ME PREHBNDiT pro ^prcudit' : 

1 NE DVCAS om. B I ut sit] -s- B \\ 2 autem om. B | tv 

— 3 Charino om. B\ cf. infra \ hoc — 3 dvcas om. TG |1 3 pro 

ne non ^* {sscr. m. 1) C, ut pro ne non B , pro ne ut V \ po3uit 

— 4 E.] nihil pericli hoc charino B \\ 4 pere V \ eNinOKPICI; 
iJ., eninOKPICI B, h vnoy,QlaiM\ e****C, **** TV\ 
ille] Ve A || 5 quod om. -B || 6 contempsit J5, contendit T \ 

utrum] an B \ quia om. TC \ an^me A || 7 ufci B \ dici soleat 
Af solet dici B \ habe B \\ 9 p.] primum 5 F | h. l. m. m. om. 

B II 10 et tempus bis in ^ || 11 em] hem ABTV, Nam {corr. 
m. 2) C II 13 TiBi om. B \ nd-ic- V \ dat — chremes] etc. 
B I dat^* A II 14 assumma A | mult«s V \ non dat et chremes 

om. B II 15 intellegere ^potuisset^ F|| 17 adito C, audito AB ^ 
18 renuncionem B \ est om. BC \ scio] scies TC, qui scis scio 

B I proparatio C || 19 auditorum V \ ad om. T || 21 tvvs — me] 
om. B I pater] t • T I MODO me] modo m • 0, m • m • TV \ apre- 
hendit A, apprehendit F, p- TC \ pro prehendit J. F, om. B 



ANDRIA n 2, 12—18. 133 

addita aspiratione geminauit syllabam. 2 Et ^prehen- 
dit' dixit quasi nitantem se ac fugientem. 3 ait tibi 
vxoREM D. *ait' proprie, quia contemnenda dicuntur. 

4 AiT TiBi V. D. H. coniecturam facit ex malis, quae prae- 
cesserint. 5 ait tibi v. d. s. h. dicit cur primo credi- 5 
derit ueras, dicturus subinde cur falsas putet. 

354 17 1 ITEM ALiA mvlta qvae nvnc n. e. n. l. bcne 
distulit narrationem, ne audirent Charinus et Byrria, ne 
desinant dolos aduersus uigilantissimum senem. 2 item 

A. M. Q. N. N. E. N. L. commoda narratio de necessariis tan- lo 
tum. minas autem senis praetermisit, ne corrumperet bona, 
quae nuntiabat. 3 qvae nvnc argumentum est quaerere 
potuisse eum, qui sit territus; nam timor curam parit. 
4 NARRANDi Locvs modo tempus et spatium eius. 

5 QVAE NVNC NON EST N. L. uou uult diccre, quam mina- i5 
citer secum egerit senex quamque instet nuptiis, ne Cha- 
rinum Byrriamque spe deiciat, quos uult secum anniti, ne 
uxorem Pamphilus ducat. 

355 18 coNTiNvo AD TE PROPERANS PERCVRRO uide quan- 

1 Et prehendit] coprehendit A \\ 2 w//antem F, uitiante 
B \ Sic] et B \ fugiente jB | ait F || 3 uxorem dare V, uxorem 
ducendam TC, ux • h • s • s • J5 | ait m ras. V^ \ quia om. A || 
4 TiBi] t^ ^ I V.] -i* • u • F I s. H.] h^ F, otn. B \ praecesserunt 
^F|) 5 TiBi] t^ TC \\ ■D-ati A, u • u • d • se h- F, u-dh^ 

TC, om. B 1 cum C, cui T\ credidertt F 1| 6 deinde V\ pu- 

ari 

tarit C, -uit T, putet {corr. m. 2) F || 7 item] Hitem T, Hinc 
C I mvlta] m- B, om. T \ qvae — l.] etc. J?, qn- TC || 8 audiret 
ATC, audire 5 | et] e ^ || 9 aduersis A, aduersum BTC \ 
item] Hitem T, Hinc C \\ 10 a.] alia BCV \ m.] multa C \ e. n. 

om. ^ II 11 ^"*®" praetermisit aut senis C || 12 q\xae V \ nvnc] 
non est C, n • n • e • T || 13 cum (tum T) quis sit TC \ teritus 
BC ! parit B \\ 14 <est> modo F I et] est TC, om. ABV\ 
eius om. B \\ 15 non] n^ TC \ est] e^ TCV \ <me> dicere TC \ 

minanter {corr. m. 2) F|| 16 egerit] gerrit A j quam TC^ \ in- 
stat A I Carinum {corr. in -nus m. 2) C || 14 birriam C, et byr- 
riam B \ <de> spe TC \ adniti £ 1| 18 ducat om. B \\ 19 Con- 
tinuo €oc -nuus corr. A \ properatis p^rcurro F, properans C, 
p T, etc^ B I quantu .4, quantum in ras. F* 



134 DONATI COMMENTVM 

tum dixerit: et ^properans' et ^percurro', ut continuationeia 
cursus ostenderet. 

356 19 1 VBi TE NON iNVENio iBi ^ubi' modo non est adr 
uerbium loci sed temporis pro postquam. 2 vbi tb 
NON iNVENio iBi a summo ad imum diuisiones, quibus 5 
dicta et facta continentur, sub quorum genere sunt species 
non dictorum nec factorum cum consideratione rerum per- 
sonarumque. 

357 20 1 NVSQVAM deest ^uidi'. 2 forte ibi hvivs video 
BYRRiAM deest ^seruum'. 3 Et recte: dixerat enim 10 
{II 1, 2) ^apud forum modo e Dauo a.' 

358 21 ROGO NBGAT viDissE mira breuitas et imitanda. 

360 23 1 PAVLVLVM obsoni hiuc est, quod ait {II 6, 19) 
^nimium parce facere sumptum'. 2 ipsvs tristis de 
iMPROviso N. mire et moraliter: ex his enim, quae facta 15 
non sunt, docet, quid fecisse deberet. 3 Et ^de impro- 
uiso' et ^nuptiae' pronuntiandum. 

361 24 1 egomet continvo a. c. bene ^continuo', ut si 
ab utroque hoc fieret, uera esset suspicio Daui. 2 ego- 
MET coNTiNvo deest 'duco': consuetudine dictum est et 20 
ikl6L7tvL%S>g. 3 egomet una pars orationis est. 

1 properans (m ras. F*) dixerit {om. et 1.) TG V | percuro 
JB, percurens ^, percurro in ras. V^ \\ 2 ostenderet cursus B || 
3 TE om. A V I NON — temporis om. B | non est modo C, non 
est T II 4 pro] • i • B \ vbi — 5 ibi] ibi ascendo in q • lo • B \\ 
aibi G || 5 assummo A \ ad unum C || 6 sub] s; C, si T \ 
gf J. II 7 non AT, -n- C, nunc B V \ nec {coll. Eugr) W. : meo 

A, nunc BV, -n- C, non T\ cum TG, in mg. F^ om. AB j 
considerationes V || 9 nusq; A \ forte om. B \ ibi sscr. C*, 
om. B V I uideo huius TG \ video — deest om. B \\ 10 et nocte 
J. II 11 modo in mg. V^ \ e dauo aud. F, e dauo audiui TC, 
uel auoa^ A || 12 negai uidisse V, negato udiser A, ne B \ 
breuitas mira et imitanta -S |j 13 obsonii TGV, om. B \ quid T \ 
ait] dixerat B || 14 ipsius tristis A, om. B \ deinprouison; A || 
15 N.] nuptiae TF, nup^ JB | <et> quae F|| 16 quod F|| 17 et 2. 
F, om. TC I pronuntiandum <est> F|| 18 egomet om. B \ a. c.] 
ad cre^ J5, Qt ATGV\ continuo — 19 ab] * * * * 5 || 19 fueret 
A I esset uera TC \ dauus TG, laudis A \ Egome* {sscr. m. 2) 
V II 20 dico T\ et otn. TC\\ 21 eaAinXIKO A, e^^AinTIKOC 

B, iKlsLTttLKaa M*, **** CV, om. T \ egomet — est om. B 



ANDRIA n 2, 18—29. 135 

4 <^CHREMEN sic)> Chremen et Chremetem, ut Daren et 
Daretem. 

362 25 1 cvM iLLO ADVENio SOLITVDO A. o. signa ab his, 
quae sunt, quae non esse deceret. 2 solitvdo ante 
OSTIVM quasi circumuentum et non consentientem Pamphi- 5 
lum excitat ad gaudium laetitia sua. 3 iam id gavdeo 
sic Vergilius {Aen. I 697) ^cum uenit, aulaeis iam se r. s.' 

363 26 1 recte dicis <^hoc Charinus dicit)>. 2 perge 
uultu enuntiandum: hoc dicit Pamphilus. 3 maneo ne 
temporius fugerit. 4 interea temporis longi significatio. 10 

5 introire neminem <[^a^ non factis. 
364: 27 ExiRE neminem quid si intus erant? ideo ait ^exire 
neminem'. 

365 28 nihil ornati aQyaLii^og. sic Sallustius {Hist. I 
fr. 72 Jf.) ^igitur senati decreto seruiendumne sit?' 15 

366 29 1 magnvm signvm proprie ^signum' pro argumento. 
2 NVM videntvr con^venire a consequentibus argu- 

mentum. 

1 CHREMEN add. Steph., sic TF.; cf. ad v. 31 \ chremem T 
F I et om. A \ chremtem A | ut om. TC \ darem C, daren/// 
V I dareten BTC \\ 3 cvm — advenio om. B \ cum il • adue- (7, 
cum r • a T I sol- F, solit- C, s • T \ a. o.] e • a • ho • F, a • h • 
TC, om. B I ab his om. TC || 4 quae sunt om. B \ decerent 
ATC, deceretur B, deceret ex dic- corr. F* | Solitudo <(est^ 
A^ solitudo ^^erat^ F | ante hostium ATC F, a ■ h • J5 || 5 con- 
uentum (-tu T) ATC, con.uentum F, conu6t B; corr. Schoell. 
Cf. III 2, 44 I Pamphilum Steph. : filium codd. || 7 sic om. B V \ 
conuenit in ras. F* | se r. s.] sers A, seris F, se re^ T, ser- C, se 
regina etc. B \\S dicis hoc Charinus dicit TF. : dicit s • J., dicit 
F, d- J?, iam dicit TC \ perge] et TC || 9 ultu T, uult J.; uultu- 
oae? cf II 3,6 \ enuntiandi BC, uenireuntiandi J.; pronuntian- 
dum.? I hoc C || 10 temporius TF. : in temporis A, ui temporis 
5, temporis TC, in ras. V^ | fugerit TF.: fuerit ABTC, fuerit 
<^dilatio> in ras. F* (= dett.) \ interea temporis in ras. V^ | 
11 nominem A, nemi B ( a add. Steph. \ factis] satis F || 12 ne- 
minem his A, ne^ J5 ( quod C, qmd V \ si intus] finius A \ ait] 
aut A (I 14 ^PX(\ICMOC A, ^PXd.C^kii.OC B, ccQxcaOiioG F, * * * * 
C, om. T I sic om. B \\ 16 igitur] ergo B TC \ senatus ^B F( ser- 
uiendumne sit TC, sed uidendi ne sit A, sed uidendum ne sit F, 
om. B II 16 signum om. B \\ 17 Nwm F* | ui • haec conue • nup^ B 



136 DONATI COMMENTVM 

367 30 1 NON OPiNOR DAVE OPINOR ille opinionein ac- 
commodat tantum, hic multum attribuit coniecturis. 

2 OPiNOR NARRAS quoniam argumenta sunt ex coniectura, 
'opinor' dixit; nam contra opinionem ^certa res est'. quae 
autem opinamur, putamus; quae putamus, incerta sunt. 5 
2 OPiNOR NARRAS bcne a prima ad secundam personam. 
369 32 1 HOLERA ET piscicvLOS MiNVTOS sufficcret dimi- 
nutiue ^pisciculos' dixisse, quos sic 'minutos' dixit et 
[pretium] 'obolo' esse emptos, quae est ultima nummorum 
significatio; sunt enim genera piscium minutorum, quae lo 
magno ueneant. bic ergo etiam de pretio uilissimos pisces 
significauit. 2 Et quid si ^minutos' sed omnibus? ^seni' 
dixit, ut obsonationis ostenderet causam. 3 holera et 
piscicvLOS quod supra {y. 23) generaliter ^paululum ob- 
sonii', hic specialiter dixit. i5 

368 31 1 etiam pvervm inde abiens conveni chremi sic 
^Chremi', ut Ulixi et Achilli. 2 etiam pvervm ^etiam' 
pro praeterea. 

369 32 4 iN cenam seni misere ^seni', cuius maior est 
cura domi. 20 

1 DAVE om. B \ opiNOR 0/M. BTCl 2 hicj duo A \ attribuit] 
aecomodat TC | coniecturae V 1| 3 opi • nar • JB | et coniecturae 
codd., corr. Schopen || 4 opinor Steph. : opinionem codd. \ dixit om. 
B II 5 o^inamur V \\ 6 opi • nar • B \ bene om. B j <persona)> 
prima B \ personam om. B \\ 7 olera TC F, om. .B | et] e^ T, om. 

BC I piscilos A \ minuto^ {sscr. m. ^) C, mi^ .B | deminutiue A^ 
diminuentem V \\ 8 quos Schopen: quod codd. \ pretium secl. 

8unt 

W. II 9 emptos esse B \ numorum A \\ 10 sed (corr. m. 2) 
C I nummorum piscium TC, piscium JB || li magna TC \ 
ueneunt B \ etiam om. V \ uilissimo F, iulissimo A \\ 12 et 
quid si ed. pr.: et si quid si AB, et quidem sic F, et quidem 
si TC I minutes A, minutos in ras. F* | sed omnibus seni 
ATC, *** sed seni B, non omnibus sed in cenam seni F || 
13 obsenationis A, obsonationibus T\ olera J5 F || 14 pis J5 j 
obsoni B II 16 inde — Chremi] i • a • c • cremi B || 17 ut om. 
TC I ulissi B I et] ut TC \ acMHi F, acchilli 0, atchilli T, 
at illi A II 18 pro praeterea] propterea AB, praeterea TF, 
{ex prot- corr.) C \\ 19 misere ABTC, misere F, mire dett., 
Steph. I est maior B TC 



ANDRIA n 2 30—3, 1. 137 

B70 33 NVLLVS SVM 'nullus' pro non, ut alibi (B.ec. 12, 4) 
'nullus dixeris'. 

371 34 1 QviDiTA una pars orationis. 2 ridicvlvm 
CAPVT <^caput')> pro toto homine. nemo enim ore con- 
tempto ex aliis memhris hominem uelit significare. et est 5 
GvvB%6o%ri xQOTCog. 

372 35 1 QVASi NECESSE siT si Hvic NON DET ostendit uitio- 
sum ivd"vfirjfia hoc esse, in quo altero sublato non neces- 
sario alterum relinquatur. 2 si hvic non det te i. v. d. 
hoc laborat Dauus, quemadmodum Philumenam Charinus 10 
propriis laboribus promereatur uxorem. 3 si hvic non 
DET TE iLLAM vxoREM DVCERE artificiosc Dauus Charinum 
excitat, ut, si fieri possit, adiuuetur negotium Pamphili, 
dum ille sibi prouidet. 

373 36 1 nisi vides ^uides' prouides. 2 ambis magna- 15 
rum rerum desiderium et appetitus ambitio dicitur. 

374 37 VALE confirmata re a factis et personis delibera- 
tiua nascitur.^ 

3. 

375 1 1 qvid iGiTvil SLBi vvLT PATER hacc scacua de- 
liberationem continet Daui et Pamphili. 2 Et bene 20 
^igitur': si enim falsae sunt nuptiae, quid cogitat? sto- 

1 svM om. B I nuUus om. TC \ ut alibi {sscr. m. 2) 

F, alibi TJ? || 3 ridiculvm om. B || 4 caput add. W. \ con- 
tempto V, contempno B || 5 uelit hominem V \\ 6 sine doche 
ABC\ sinodoche TF | tropos AB F, tropus TC \\ 7 neccTe C \ 
8IT — det] eic-B I ostendit — 12 dvcere om. TC \\ 8 eNeYMHM^ 
A, HNGYMHMdi B, iv^vnrincc M\ **** V \ sublato altero 

B II 9 det] d • F I te • i • u . D; J[, t . i • u • t • F, om. B \\ 12 det] 
d- BTV I t • illum (i • T) u • d • TV, om. B \ Dauus om. B || 

13 potest F [! 14 illa (corr. m. 2) C \\ 15 nisi vides om. B | 
16 adpetitus ^ || 17 re a] rei A \ factis et <a> T, in ras. V\ 
(a sscr. m. 2) C || 19 sibi om. AB \ uolt B \ pater om. B \ scaena 
om. B II 20 pamphili et daui continet 1? || 21 enim sscr. G \ 

cogitat <^c.> stomnacasse C 



138 DONATI COMMENTVM 

machose etiam hoc dixit <^'quid^ sibi <(uult')>, ut ille 
(Verg. Aen. VI 318) *quid uult concursus ad amnem?' 

376 2 si ID svccENSEAT Md' ob id, propter id. 

377 3 NEQVE ID mrvRiA id est: usque adeo iniustus sibi 
uidebitur, ut se iniustitiae ipse condemnet. 5 

378 4 AD NVPTiAS PERSPEXERiT perspicerc est ad plenum 
et perfectum uidere. 

380 6 1 TVM iLLAE TVRBAB To 'illae' ad terrorem rettulit. 

2 QviDvis PATiAR hoc est: patiar me uxorem ducere. 

3 PATER EST PAMPHiLE hoc uultuosc pronuntiaudum lo 
est. 4 Et mire ^pater' dixit, ut in ipso nomine uideatur 
habere auctoritatem. 5 Et ueluti dormitantem et ob- 
litum potestatis paternae his tribus excitat: 'pater est, 
Pamphile' ^difficile est' ^haec sola est mulier'. 5 qvid- 
vis PATIAR sunt qui 'quiduis' pro quicquid euenerit in- 15 
tellegant, quia dixerat (15, 42) ^adeo me ignauum putas?' 
alii pronuntiant, ut sit sensus: quid me uis facere? an 
ut hoc patiar mihi uxorem dari? 6 pater est a neces- 
sario argumentum. 

381 7 1 difficile est hoc est Vesistere' 'contradicere'. 20 
2 difficile Pamphilo, perniciosum Crlycerio. 3 sola 

1 quid et uult add. W. \\ 2 quod C | amiem C \\ 3 suc- 
censerat F, succensent J., succense- B \ propter Steph.: post 

codd. II 4 iD om. B \ iniuria C \ id est] id C, est V \\ 5 uidetur 
(bi sscr) C I se] • so • II 6 AD — perspexerit om. B \ perspe- 
xerit F, pers ■ T \\1 perfecte V || 8 tvrbae to] turbeto F, turbae 
C, tum T, om. B \ illae om. B \ terorem 5 || 9 quiduis pa- B, 
quid inspartiar J., quem uis patiar C \ parciar J. | ux • ducere 
B II 10 pam^ B \ uoluptusse F|| 11 est. Et om. B \ in om. TC \ 
uideatur ex -entur corr. ^ || 13 patemae potestatis B \ pater est 
m ras. F^, pater ABTC || 14 <^resistere (m mg. m. 2)y dif- 
ficile F I est 2. om. BTC \ mulier otn. B \\ 15 patiar] pa. J8 I 
sunt quicquiduis (quidq- T) TC, sunt quiduis A \ quiquid A \ 
euenire T, (i ex e corr.) || 16 adeo BV, ad et A, adeon T, 
in mg. C^\\ 17 uis om. T || 18 ut hoc sscr. C^ ut B \ dare T, 

dare {corr. w. ^) F j a sscr. F* || 20 hoc resistere TC, <^re- 
sistere {in mg. m. 2)^ hoc est resistere F (j 21 pamphilo diffi- 
cile TC I glycerio pemiciosum B 



ANDRIA II 3, 1-10. 139 

autem: sine defensoribus propriis. 4 Et ^sola' et ^mu- 
lier' dixit. 5 sola sine auxilio ac per hoc deserta. 
6 DiFFiciiiE EST cc7to0Lco7tr}<iig cum uultu: deest ^resistere'. 
7 DiCTVM AC FACTVM prouerbium celeritatis, id est 
cito. 8 DiCTVM Ac FACTVM iNVENERiT pro 'inueniet': con- 5 
iunctiuo modo pro indicatiuo usus est. et est bonesta locutio. 

382 8 1 QVAMOBREM EiciAT o. calHde ad eius periculum 
se conuertit, cui plus amator timet quam sibi; ideo 
uincitur statim. apparet autem Dauum male sic agere, 
quia cum caueat Pamphilo, tum cum maxime formidat 10 
senem. 2 oppido ex oppido, ex ciuitate. 3 eiciat 
miratur et stupet. 4 cito illo admirante hic etiam con- 
firmauit. - addidit etiam tempus celeritatis. 

383 9 1 CEDO ^cedo' singularis numerus est, ^cette' plu- 
ralis, ut salue, saluete. 2 dic te dvctvrvm pro- 15 
nuntia ^dic' quasi rem facilem et nuUius praeiudicii. 

3 dic te dvctvrvm hoc est, quo a principio nitebatur. 

384 10 1 EGONE DicAM To ^ cgo' k'fi<pci(SLv habet, hoc est 

1 autem TV, aute C, int A, om, B \\ 2 ac] et 5 || 3 bJ^O- 
CIOOTTNCIC- J., <\nOCrrHCIC JB, aTtoaiOTtriaLO V, anoci-o- 
nucis- C, anonuc-e- T | cum deest uultum V | <^ut> 
deest A, om. BTC \ desistere TC \\ 4 dictvm ac factvm om. 
B \ Ac] aut F, aut <^factum Dictum ac)> T | prouerbium — 5 fac- 
TUM hic om. B \ prouerbium <(est^ F | id est] uel TC || 5 ac] 
uel B , aut F | pro om. B \ inuenie A , inueniret T \ coniunc- 
tiuo — 6 locutio] honesta locutio modo pro modo <^prouerbium 
— factum^ B {cf. supra) \ et est] est F, et hec TC^, in hac 
O^ II 7 QVAMOBREM OM. B \ o. om. BV I periculosum se A\\ 
8 cuius A I quam sibi timet B \\ 9 Dauum post agere in B \ sic 
agere ABV, se agere T, (m mg. al' suadere m. 1) C \\ 10 cum 
sscr. C^ I tunc .B || 11 opido B \ ex oppido om. B j exiuitate 
A, et ciuitatis T, ciuitate BC \ eiciat om. B \\ 12 mmatur B | 
ciTo] cetu TC I hoc F | confirmat TO, confirmet F || 13 etiamj 
et TCJl 14 cedo om. BTCV \ numeri TC \ est — pluralis om. 
B 1 est <tantum> F| cette Schopen: certe A, cetera TCV\ 
pluralis sscr. F^, pluralis <^tantum> TC \\ 15 saluete] saluere 
JB, soluere A, salueris T \ te dvctvrvm om. jB || 17 te dvctvrvm] 
t • d • B I quo Schopen: quod codd. \ ab initio TCF || 18 egon 
TG I dicam] dico A, dic B, d- T \ to (7, te T, in B \ 
eNe<t)^CIfS AB, en qz em TC, emphasim F 



140 DONATI COMMENTVM 

uel: quem non oporteat dicere, uel: qnem non conueniat 
fallere atque mentiri. 2 cvk non non interrogat, sed 

facilitatem rei ostendit. 3 nvmqvam plus habet nega- 

tionis quam 'non'. 

385 11 EX EA RE QVID FIAT VIDE aTTO TTjg h§a6£(0g. 5 

386 12 1 VT AB ILLA EXCLVDAR HOC CONCLVDAR mirC *hoc': 

amicam pronomine significat dicens ^ab illa', huic nec 
sexum seruauit, ne uxor esse uideatur. 2 Et ex ferarum 
translatione 'concludar' dixit, ut alibi (Phorm. Y 1, 1?) 
Vonclusam hic habeo uxorem saeuam'. 3 vt ab illa lo 
EXCLVDAR HAC CONCLVDAR sv 'ijnoKQiceL^ uam aliud infert, 
atque intellegit Dauum dicere. 

367 13 1 NEMPE HOC SIC ESSE OPINOR DICTVRVM PATREM 

coniectura atque diuinatio, an hoc an illud euenturum sit. 

2 NEMPE Hoc sic ESSE OPiNOR ab iinitatione. mimesis 15 
enim diciiur. 3 nempe hoc a possibili. 
389 15 1 CEDO QviD ivRGABiT ^ccdo' singularis tantum, 
*cette' pluralis. 2 mc reddes omnia ^hic' aduerbium 

loci non est, sed aduerbium temporis, ut Vergilius (Aen. 

1 quem i.] quae F || 2 non non] non fion A^ non non V 
non "'''' C 11 Sfacultatem A \\ 5 ex] et TC \ quod AV, om. T \ 
^nTNCeKB^CeOOc A, -CeOC J?, icnb rfjG *** M\ *** + 
TCV\\ 6 ExcLVDAB om. B \ hac concludar AC, hc- T, sscr. 
F^, om. B I hoc amicam W.: hanc cum (eum C) codd. \\ 7 huic 
W.: illic codd. \ nec sscr. C* 1| 8 uideatur esse F|| 9 co7?cludar 
F 11 10 habet A \\ 11 excludar hac concludar F, ex • hac con . 
B, excludar C, e- T, concludar A \ CNYnORPICI A, CNnO- 
KPICI B, iv v7ioKQi6i3I\ **** rCF II 12 Dauum] Dictum C |i 
13 nepe A \ sic esse hoc C, s • e • h • T, ow. B \ sic opinor 
d. p. — 15 (nempe om.) hoc in mg. F* j dictvrvm patrem] 
d-p- r, om. B II 14 uel illud V\ | uenturum TCF* 1| 

15 Hoc om. TC I ab imatione A, a limitatione C | mimesis 
BTV, numesis C, numesi A-, mimesi.^ (/itfiTjffft KJotz) \\ 

16 enim dicitur ducitur(.?) B, ducitur enim TCl 17 quod 
A I iurgabitur J., iur- B \ singularis] <^quid)> singt A, sin- 
gularis F, singularis <^numerus> B, singulariter TC \ tandem 
T, tamen C |1 18 cette Schopen: cetera codd. | pt AB, plura- 
liter TCV \ omnia] etc^ B \\ 19 loci — aduerbium om. B \ sed 
om. T I ut om. B 



ANDRIA II 3, 10—21.« 141 

IX 246) ^hic annis grauis atque a. m. A.' 3 reddes 

facies, restitues. 4 cbdo qvid ivrgabit ab utili. 

390 16 iNCERTA VT siBNT hic est euentus. 

391 17 1 siNE OMNi PERicvLO hoc cst : sine ducenda Philu- 
mena. 2 nam hoc havt dvbivm ne consentiat Chremes 5 
filiam dare. 

392 18 1 NEC TV EA CAVSA M. H. Q. F. NE IS MVTET SVAM 

SENTENTiAM hoc est quod supra (/ 5, 7) ^id mutauit, quia 
me immutatum uidet'. 2 nec tv ea cavsa minveris 

quia promisisti te esse ducturum. lo 

393 19 1 NE is mvtet sententiam Chremes scilicet. 

2 NE is MVTET rcdit ad consilium et coniungit euentum. 

394 20 PATRI DIC VELLE VT CVM V. T. I. I. N. Q. SCilicet 

ne securus, quod non sit daturus Chremes filiam suam, 
parui faciat iram patris et neget uxorem ducere utpote 15 
fretus neminem alium sibi commissurum coniugem. 

395 21 1 NAM QVOD Tv SPERES suut qui ^speres' pro 
timeas habeant. 2 nam qvod tv s. alium daturum. 

1 anms F, onmis B \ adque AMA- A^ adqam- 
a • rC, a • q • a • m • a • F, etc • B 1| 3 scient J., scient 0, 

sie 

fiant {corr. w. .2) F, s • T || 4 omni om. B \ hoc est om. B || 
5 NAM — 6 dare om. B \ haud F, aut ATC \ dubium in ras. 
A^ d T, d-e- V\ Chremes] dire me J. || 7 nbc tv] nec eu 
A, om. B I M.] minueris J5 | h. | sententiam om. ^ | h.] o- T \ 
F.] • S • ^, f • I fort. post F. lac. signanda \ is] his A \ mutet 

sententiam tuam O, m • s • s • TV \ <(nec tu ea causa minueris 
(nec t • e • c ■ m • T)y hoc est rO, in mg. F* || 8 hoc — 9 uidet 
om. A 1 hoc — 10 ducturum in mg. F* | quia B, quoniam 
TCV^ II 9 EA cavsa] e-c- BT \ minveris] mi • F^ m • T fl 

10 promixisti {corr. m. 2) C |1 11 his A\ mitet J., m • F, om. 
B I sententiam hic om. B \ scilicet chremes B || 12 ne is] suam 
sententiam B \ reddit J., (reddit C) post consilium TC\\ 13 dic 
— Q.] etc- B \ Dic] hic A \ cvm] c^ F|vT^ii-N]ui-in- 
F, ut n • n • r, ut • nn • C \ scilicet Steph. : sed codd. \\ 14 chremes 
daturus TC \\ 15 faciet A \ negat TC \\ 17 nam qvod tv om. B | 
spebas et speras F |1 18 timeas in ras. F* | nam — daturum 
om. B I tu spe • C, tu sp. in ras. V^ \ alium Klotz: aliam 
ATC, ^«am F 



142 DONATI COMMENTVM 

3 PROPVLSABO hoc Gst: causam inanem esse monstrabo, 
id est: ostendam nihilominus te esse ducturum aliam uxo- 
rem, etiamsi h^nc non duxeris. 4 propvlsabo eleganter 
pro eo, quod est repellam. 5 vxorem his moribvs 
deest aliquid, ut sit: his moribus agenti, aut: his moribus 5 
praedito. 6 vxorem his moribvs dabit nem.o ne alteram 
quaerat. 

396 22 1 inveniet inopem vTtocpOQa BvGxoiog. 2 IN- 
veniet inopem sed ne inopem quaerat. 3 inveniet in- 
OPEM sunt qui xam av^vjto^poQCiv dici putant ^inueniet lo 
inopem potius, quam te corrumpi sinat'. 

397 23 SED SI TE AEQVO ANIMO FERRE ACCIPIET NEGLE- 

GENTEM FECERis hoc est: etiam in paratis nuptiis. 

398 24 1 ALiAM OTiosvs ex otio, hoc est securus. 2 in- 
TEREA ALiQviD A. B. scd ue quaereudo inueniat. 3 in- i5 
TEREA ALiQviD mortem patris adulescentis in delicto pro 
bono seruus ostentat. 4 acciderit et ad causam refertur 
et certe, quia mortem patris bonum denuntiat. 5 acci- 
derit nota ^acciderit' etiam pro bono et ab hoc et apud 
ueteres frequentatum. 20 

399 25 1 HAVD DVBivM ID QviDEM EST plus iutulit, quam 

1 id est B I <;^esse^ inanem V \ esse] re ^ , et F |1 2 nihil 
minus B \ esse om. B \ ducturis B \ uxorem om. -B || 3 eleganter 
post repellam in B \\ 4 pro — est om. B \ repellas C \ moribvs] 
m • d • ne • J5 || 5 aliqu^ti F, aliqd A \ ut sit in ras. V * | moribus 
l.]m- T\ moribus 2.] mo • -B 1| 6 vxorem om. B \ moribvs — nemo] 
mdan- B \ neom. V \\ 8iNOPEM]ino- B j YnO<J)OPAeyeYCTI- 
KOC J., YnOO^uP^eYCTIROC B, ****** CF, ow. T; s^gtoxos 
Steph.^ icpSKtitiog Lindenhr. \ inueniet ino • J5, inopem inueniet 
C II 9 sed ne inopem om. T \ sed — 11 inopem om. B | inueniat 
T II 10 sunt qui in ras. V^ \ K^Td.^NTinO(t>OPAN A, xara 
avd-LTtocpoQCiv M*, **** TCV \\ 12 sed — accipiet om. B \ 
negli fe B \\ 13 id est B \\ 14 aliam om. B \ id est B \\ 15 aliqvid] 
a • J5 F I a. b. in ras. F^, B- AB \ sed] s TC \ qu^rerendo a\ 
16 aliqvid] a • etc • J5 I delictis B \ pro bono] probo TC1| 17 seruus 
om. A 1 ostendit TC, {-dit) V \\ 18 quia <^e5 F | denuntiate A \ 

acciderit] deciderit {sscr. m. 2) C, desideret T, om. BV \\ 19 etiam 
sscr. C^ I et ab hoc om. V\\ 21 dvbivm id] du • i ■ 5 | id <(eBt)> 
quidem <Id> est F^ | phis oiti. TC 



ANDRIA II 3, 21-26. 143 

interrogatus est. 2 vide qvo me indvcas 'quo me in- 
ducas' in eadem translatione permansit, qua sursum dixit 
(v. 12) 'hoc concludar'. 3 Bona ohovo^iccj ut mox iuste 
Dauo succenseat Pamphilus. 4 qvin taces ^quin taces?' 
cur non securus es? significat, nam nunc tacere ^esi} 5 
securum esse, ut in Adelphis {II 2, l) Hace, egomet con- 
ueniam Pamphilum'. et ideo ille ut consentire dicenti 
Haces' uideretur, Micam' <^ait^, ut scias illum non silen- 
tium sed securitatem imperasse. 5 qvin taces correptio 
est silentium praecipientis de eo dumtaxat, ne timeat de 10 
nuptiis. 6 Id est: esto securus, nam tacere securi est. 
400 26 1 PVERVM avtem ne resciscat uidetur hoc illi 
contrarium esse, quod dixit (J 3, 14) 'quicquid peperisset 
d. t,' sic ergo soluitur: quod ibi seruus cum stomacho 
dixit, hic tamen Pamphilum uerecunde locutum accipimus. 15 
2 PVERVM AVTEM NE R. uum diuiuat an 'puerum' pro quo- 
libet sexu, — 3 Subolem, lioc est fiUum significat, ut ( J 3, 
14) ^quicquid p&perisset d. t/ — ut Graeci [pueros] Ttatdag? 

1 est om. TC \ vide qvo me om. B \ indvcas] ducas C, 
d- T I quo me inducas om. BTC || 2 eodem A, eandem T, 

emde3 C^ \ translationem TC \ qua F, quia ABTC \ rursum 
dicit JC II 3 hoc {cf. ad v. 12)] hac codd. \ condular A \ 
•OIKonoMld^ J., oeconomia BV^^ yconomia TC || 4 succen- 
seat pamphilus dauo TC \ pamphilo V \ taces] ta • jB | quin 
taces {2.) in ras. F*, qui itaces A, om. BTC || 5 cur in ras. 
V^ I significat] sig A^ signum F, om. B \ nam] iam A \ nunc] 
non TC \ est add. Goetz \ <(pro)> securum J5 || 6 ut om. 

C I tace egomet] mce g T, mee ego C \ conuenio A \ Pamphi- 
lum] ipsum Ter. \ dicenti V \\ 8 tacens ATC; quin taces Steph. j 
ait {ante dicam) add. dett. \ scilentium C \\ 9 impetrasse BC \ 
TACEs] ta- B \\ 10 ^•c-) ne C \\ 11 Id est] id TC \\ 12 autem 
ne re^ F, autem ne "sciscat C\ autem ne rescitat A, a • n • r • 
r, etc^ B II 13 esse contrarium B \ dixisset F | peperisse B \\ 
14 d. t.] dto- r, deto^ C. decreuere tollere B \ ubi TC \ 
stamaco B, stomnacho C \\ 15 hinc ATC \ tantum F | locutum 
uerecunde B \ accepimus TC || 16 ne] n • BT \ re- F, resci 0, 
r^ T I nam TC \ au sscr. C'\\n sobolem TCV\ hoc est om. B 1 
filium ABTC, foetum V (recte?) \ significat om. jB || 18 pe • 5 [ 
d • tol • JB, de • to • F [ ut om. T \ pueros B F, -ris A, -rum TCM; 
del. Schopen \ ™iAc A, HalAac B, naLdcc 31 \ *** TCV 



144 DONATI COMMENTVM 

Homerus (II. I 255) ^ IIqlcc^olo ts TtaLdeg' et Horatius (c. I 
12, 25) ^dicam et Alcidem puerosque Ledae'. 4 cavtio 
EST cautione opus est, hoc est cauendum est. 

401 27 1 NAM POLLiciTvs svM svscEPTVRUM promissio et 
poUicitatio eandem uim habent, sed pollicitatio maioris 
asseuerationis est. 2 hanc fidem ordo est: ut hanc 

fidem darem sibi, me obsecrauit, qui <(se)> sciret non de- 
serturum. 

403 29 CVRABITVR non ^curabo', sed impersonaliter cum 
difficultate, quod quasi arduum est et graue, dixit. 



4. 

404 1 1 REviso QviD AGANT AVT Q. c. c. haec scaena 
nodum innectit erroris fabulae et periculum comicum; 
facit etiam exsecutionem consiliorum. 2 reviso qvid 

A. A, Q. c. c. nQog xo ^quid agant' auribus est opus, itqog 
xo *quid captent' prudentia et sagacitate. 3 Et quod i5 

supra dixit, non paenituit idem repetere ^obserues filium, 
quid agat, quid cum illo consilii captet' (J i, 142 — i3)\ 
quod enim prudenter dictum fuerit, non piget repetere. 

1 priamo (-us T) eo te paedes (pedes TCM^, pedes V) 
ATCVM^, priamo * * eotepedes J5, itQLCi^oio ts itcciha in mq. 
M^ I heratius A || 2 et] in T \ alcidem B F, alchidem ATC\ 
Laede J. || 3 est — hoc est om. B \ hoc est] hoc V \\ 4 nam om. 
B j polli • B I sum susce • F, s • s • T, om. B || 5 eandem — 
poUicitatio om. T \ tandem uim A || 6 adseuerationis A \ est 
om. BTC II 7 sibi darem TO j qui ex quia corr. C \\ 10 difi- 
cultate A \ dixit] ostendit TC || 11 Remso A | qvid — c. c.] 
etc^ B I avt] autem A, a • T \ haec B, in ras. F^ hac ATC | 
scena in ras. F^ sententia ABTC \\ 12 modum <(pamphilus)> 
V I innectit Sabbadini: iniecit codd. \ ^ericulnm F || 13 etiam] 

a 

q C I consecutionem B \ Qvm — c. c.] q; A • A • que A , quid 
agant qO, qaq^T, qa^J5, quid a • quid c • consilii in ras. 
F* II 14 TtQos tb] poeto A, psta T, prestat C, om. B V \ opus 
est TC I TtQog tb M\ nPOCeO AB, npoceo TC, 
*** ^ II 15 prudentiam F| sagacitate A, -tem F || 16 dicit 
TC I idem] • i • C | filius C \\ 17 cum — captet] c • illo c • 
captet C, cum i • c • c T, cum illo captet ^ || 18 quid A 



i 



A2^DRIA n 3, 26—4, 5. 145 



actio tamen ex his tribus consistit: cogitatione, dicendo, 
gerendo. 4 reviso redeo ut uideam. 5 qvid agant 
quid respondeant, quid dicant. 

405 2 Hic NVNC NON DVBiTAT nou dixit ^senex' aut ^pater', 
sed ^hic' cum odio, quoniam auerso animo loquitur. 5 

406 3 1 Bx soLO Loco ^solo' deserto, ubi meditari fa- 
cilius possit. — 

407 4 Et ^orationem' dixit, qiiod quusi ad plenum cogituri 
potuisset, quippe \uenity meditatus alicwnde ex solo loco'. 

406 3 1 — Menander '^ evQSiLKbv slvaC <paaL xr\v iQJifjLLav ot lo 

Tccg d(pQvg aLQovvsg'. 2 venit meditatvs alicvnde terror, 
obiurgaturi patris hortatio est ad promittendum Pamphilo 
quod iubetur. 

408 5 1 QVA DiFFERAT TE ^diffcrat' disturbet et in diuer- 
sum ferat. Vergilius (^G-eo. III 197) ^atque arida d. n.', — 15 

2 Et in Adelphis {III 4, 40) ^miseram me, differor 
doloribus'. — hoc est in diuersum rapit, dissipat. 

3 PROiN Tv FAC APVD TE siES uon uc timeat cauet Dauus, 
sed ne amore a consilio suo alienetur Pamphilus. 4 apvt 

1 tamenj autem BentUy \ cogitationem TC^ (^^^y cogi- 
tatione V [| 2 regendo TC, agendo V \ ut uideam oyn. A || 

4 NYNc] me TC \ non du • ^ F || 5 hic] senex B \ odio] idio 
B, ideo A\ t8LcoTL6fi(p Schoell | animo aduerso TC || 6 ex solo 
om. B I solo — 9 loco om. A \ facilius meditari B \\ 8 ora- 

tionem sqq.] ordo turbatus in T \\ 9 aliunde TC, aliunde {sscr. 

m.2)V\exsolo-B || 10 eYPHOIKON (eVPHeiKON A) eiN<M 
<Pd<a (O^CI A) TNN (-|iN|M B) ePeMldiN 01 (O B) T<\C O0PIC 
Alpontes (d^Ypontes B) AB, ***** pontes TC, ****** F; 

svQETLxr]v Steph. \\ 11 aliunde TC, aliunde {sscr. m. 2) V \ terror] 
cesor, sscr. teror C, terror (m repetitione cesor) T || 12 obiur- 
gatur (7, obiurgati T, <(obiurgacionis> obiurgaturi B \ oratio 
(m mg. uel hortatio) F | est] ex T \\ 14 qva — te om. B \ te 
differat om. TC \ et sser. C \\ 15 dw<c> F, d-a- TC, 
om. B II 16 Et owi. ^ I in om. TC \ differam C \\ 17 id est 

B I in aduersum C, om. B \ rapior dissipor B, rapit dissipat 
{corr. m. 2) Flj 18 proin tv fac om. B \ apud te scies C, ats- 
T F, sies apud te B \ non ne T \ caueat TC \\ 19 amore A \ 
a in ras. F* | apud BCV, a- T 

Donati comm. rec. Wessner. 10 



146 DONATI COMMENTVM 

TE siES pro paratus sis, cui contrarium est (Heaut. V 
1, 48; Fhorm. I 4, 26) *non sum apud me'. 

409 6 1 MODO VT possiM DAVE ^ut' ne non, 2 modo 
VT possiM a possibili. 3 possim apud me esse. 

410 1 1 nvmqvam hodib tecvm ab utili euentu. 2 *Num- 5 
quam' plus asseuerationis habet quam ^non', ut Vergilius 
(Aen. II 670) ^numquam omnes hodie m. i.' 3 commv- 
tatvrvm patrem iurgium habiturum. hoc est enim ^uerha 
commutare^ . 4 commvtatvrvm altercaturum. in Phor- 
mione sic (lY 5, 33 — 34) Hria non commutabitis uerba lo 
hodie inter uos', quod est dabitis atque accipietis, 
id est iurgabitis. 5 Ego puto "^commutare uerba' esse 
pro bonis dictis mala ingerere, hoc est iracundia in 
maledicta compelli. 

5. 
412 1 1 ERVS ME RELiCTis REBVS i. p. H. o. uidc quam 15 
mire, cum onmes consulto consilio sibi agere uideantur, 
omnes tamen rerum exitu inopinato ludificentur, et Simo 
et Pamphilus et Dauus et Charinus et ipse Byrria. 

1 t- jT I scies (7, sis J. F, s- T, om. B \ pro paratus Sabbad.: 
preparatus ATC, paratus B, om. V\ sis om. TCV | est om. 

B II 2 non in ras. V^ \\ 3 ut (et C) non ne TC, ut ne non 
(sscr. m. 2) V \ modo om. V jj 4 possim <^daue> V \ possunt 
caput ^ II 5 tecvm] totum ^, om. BTC \ ab — 7 hodie om. 
TC I euentu B F, -tum A; inuentum Sabbad., at cf. Eugr. Fort. 
et euentu | Numquam — 7 m • i • om. B \\ 6 adseuerationis A \\ 
7 m. i.] moriemur inulti V \\ 8 patrem om. B V \ habitaturum 
A I enim est V || 9 mutare codd. \ commitaturum ^ jj 10 si T \ 
non om. B \ commutabitis] esse mutabis TC \\ 11 odio inter 
uos A, inter nos hodie TC \ quod est] hoc est V, hoc TC\\ 
12 id est] id TC I esse] hoc est TC; hoc esse Steph. || 13 mala 
om. TC I hoc est] hoc TC\ id est B \ in C\ et C^ || 14 malis 
dicta T II 15 Crus me A , herus me C, erus meus B , om. V \ 
relic • B , Delictis V \ rebvs — o •] rebus omnibus • p ■ C, r • o • 
p • T, om. B I uide {ex inde corr. m. 2) V || 16 mire in ras. 
F^ me AB \ cum in ras. V^ \ consilio <(consilio)> sibi con- 
sulto B I sibi om. TC \\ 17 tamen omnes TC \ exitum T, exiit 
A I inopinato ante rerum B \ ludificantur B, -carentur TC \ 
et Simo — 18 Byrria om. TC \\ 18 dauus et pam • et cari • B 



ANDRIA II 4, 5—5, 6. 147 

2 ERVS ME R. R. ad hoc uenit Byrria, ut in errorem 
concitet Charinum. 2 Et in hac scaena quattuor per- 
sonae sine implicatione intellectus locuntur. 4 ervs 
ME R. R. imponitur manus rebus, cum perficitur 
id quod coeperit, ut Vergilius (Aen. VII 573) Smponit* 5 
regina manum'; relinquuntur uero res, cum imperfectae 
relinquuntur, ut Vergilius {Geo. III 519) 'atque opere in 
medio defixa r. a.' 5 pamphilvm hodie observare ob- 
seruatio duplex est: uel captationis uel obsequii. 

6 ERvs ME R. r. adeo praeposuit hoc negotii omnibus 10 
rebus. 

3 iD PROPTEREA NVNC HVNC V. s. uecesse est aut alterum 
esse superuacuum aut ^propterea' propter accipiendum. 

4 Hoc AGAM in gestu est, nam est figura corporis 
obseruantis, quid agatur. 15 

5 VTRVMQVE ADESSE viDEO ct Dauum ct Pamphilum. 

6 1 QVASi DE mPROviso RESPiCE AD EVM iutcrest eius, 
qui repente aspexerit; nam uidebitur nihil dolose locuturus. 

2 Ut {Yerg. Aen. XII 671) 'respexit ad urbem'. 

3 QVASI DE IMPROVISO RESPICE AD EVM SCilicct UC mcditata 20 

eum intellegat habuisse consilia. 

1 herus TCF, crus ^ | b. r.] r • r • • T, r • • C, relictis 
rebus F, om. B \ ueniet ATCV \ ut in in ras. F*, ut n J. | 
errorem m ras. V^ \\2 concitet W.: conciliet ABT, conculpet 
C, in ras. V^ || 3 loquuntur BTV, locutum C\ herus TCV\\ 

4 me] m • F I B. R.] r • r • • T, r • • C \ manus rebus om. A || 

5 quod] qui A j coepit V \ ut om. B j 6 relinquntur AC | 
uero — 7 relinquuntur om. A \ uero om. B || 7 relinquunturj 
dimittuntur Calph. \ ut] item C, om. B \ atque] aut .B || 8 r. a.] 
reliquit aratra B \ observare] ob • JB | obseruatio B , seruatio 0, 

is 

seruato T, seruitio A, seruitium F || 9 captatione (corr. m. 2) 
F, captionis ATC \ obsequi AT ., {in -quii corr.) C \\ 10 herus 
BTCV I me] m- F 1 R. B.] relictis C, r • r • • T \ adeo posuit 
TC, ad coposuit A \ negocium F || 12 id J. 1 v. s.] uenientem 
sequor B \ aut] ut .A || 13 esset AB \ propter EJotz: post 
codd. II 16 utrumque da et pam • {rel. om.) ^ || 17 qvasi — 
evm] ,de improuiso B, \ interest V || 18 uidebatur B \\ 19 Vt 
— EVM 07n. B y 20 quasi ^^dixit)- TC \ de — bespice] d • I • R • 
A^ de inprouiso ri^ TC \ mediata T \\ 21 intellegat emn F 

10* 



148 DONATI COMMENTVM 

418 7 HODiE vxOREM D. V. D. V. 'uolo' et ^nolo' nimis im- 
periosa et superba dictio est, ut alibi (Ad. III 3, 22 — ,25) 
^piscis ceteros purga D. ; g. i. m. i. a. s. 1. p. ; u. e. u. e. ; p. nolo.' 

A19 8 NVNC NOSTRAE TIMEO PARTI Q. H. R. <(**** *^ 

420 9 1 iN ME MORA recusantis est magis, non uolentis 5 
consensio tam segnis ac tepida, si penitus consideres. 

2 HEM percussus hoc dicto Byrria interiectione magis quam 
uerbo exclamauit. 
422 11 1 CVM iSTVD QvoD p. I. c. G. uimis obsequenter 
locutus est pater: et ^postulo' pro iubeo et "^impetro' pro lo 
extorqueo. 2 postvlo iuste uolo; petimus enim pre- 

cario, poscimus imperiose, postulamus iure. 

421 10 QviD DixiT nota hic Byrriae personam quartam, 
sed non admixtam. 

422 11 3 <(cvM^ iMPETRO pro ^cum impetrem'. 15 

423 12 1 ERVS QVANTVM A. V. E. caderc spe dicuntur, qui 
leuati a summo ad inferiora labuntur. 2 vxore hoc est 
matrimonio ac nuptiis. 3 svm vervs id est ueridicus, 
ut {IV 1, ^3) 'falsus' pro fallaci. 4 vxore excidit quod 
Graeci dicunt ^&tcstvxsv'. 20 

1 HODiE vxoREM om. B \ d • u • d • uo • C, uolo B \ nolo et 
uolo 0, uoio et uolo F || 2 et] est A | superbia A | alibi ex 
-bo corr. C \\ 3 pisces TCV \r>. — nolo] D.G-I-M^I-A^S- 
I.p.V-EV-E-P^ nolo ^, d • u ■ m • i • (r • r) a • s • L • p • u • e • 
u • c • (e • r)p • uolo TC, gdimas -Ipu euc-p^ uolo 
F, d • etc • B II 4 NVNC — r. om. B \ timet A \ quia h • r • F j 
lac. sign. Klotz |j 5 in me mora his B, in memoria F, inmeinoni 
A I non] quam in ras. V^ \\ 6 consentis T \ tam] ea C, om. T \\ 
7 percussus ATCV, perculsus B \\ 9 cvm — p. otji. B \ istuc 
F I quid A \ p.] po • O | i. c. g.] i • g • TC, impetro etc • B jj 
10 iu6eo F, uideo AB \\ 11 extorque A | <^quae> precario 
codd. II 12 poscinri A \ imperio sed (d m. 2) F || 13 dixit] do 
A I hlc F, hanc TC \ quartum A, partem jTC || 14 adwwxtam 
F, admota A H 15 pro — impetrem om. A || 16 ervs — e.] 

excidit B \ herus TOF | a^ C | v.] q- T | sepe F I| 17 leuati 
<(animo^ TC) recte? \ id est B || 18 <^a^ matrimonio B, ma- 
trimonii C \ svm om. B | hoc est, sscr. id est C, om. B \ ueri- 
dicus ex uir- corr. C, uericlitus A || 19 fallaci] fallax F; falsi- 
dicus ed. pr. j quodl quia C \\ 20 ^NeTVXen A, ^HeTYXeN 
J5, ****T(7F; i^i7ts6sv xal ScTtkvxsv Steph., i^iitsasv Schopen 



ANDRIA n 6, 7—18. 149 

425 14 NVLLANE m RE ESSE CVIQVAM HOMINI F. non in 

nullis rebus, sed neque in rebus neque in persona, 
ut Vergilius (Aen. IV 373) ^nusquam tuta fides', cum in 
amore fracta esset ab eo ^quem subiisse u. c. a. p.' {IV 599) 
audierat. alibi Terentius {Fhorm. I 2, 10 — if) 'cuius tu 5 
fidem in pecunia perspexeris, uerere ei uerba credere? ubi 
quid mihi lucri est?' et hic ad rem 'perspexeris'. 

426 15 1 VERVM iLLVD VERBVM EST id cst prouerbium et 
sententia. 2 Et sic ueteres 'uerbum' pro sententia. 

427 16 OMNES SIBI MELIVS MALLE QVAM A. sic alibl (JF 10 

1, 12) ^proximus sum egomet mibi'. 

428 17 EGO iLLAM vmi V. F. B. bic corrigitur a poeta, 
quod per iracundiam dixit Pamphilus (J 5, 15) ^aliquid 
monstri alunt'. 

4^^ 18 1 MEMiNi viDERE aut: memor sum me uidisse, aut i5 

^B *memuii uideri', non ^uidere', hoc est intellego, scio. 
^" 2 An memini quod uiderim? 3 memini videre pro 

'uidisse'. Ennius [Ann. I fr. 17 M.) 'memini me [quam] 

1 iN — F.] etc ■ jB I esse] e • F I cuiquam hominum fidem 
C, cuiquam hominif; A, c • hominis F, chf^ T 1| 2 nuUis] 
non ullis A, ullis F | rebus Schopen (cf. Ad. III 2, 32; Serv. 
Aen. IV 373): terris codd. \ neque in] nequeunt A \ rebus 
Schopen: terris codd. || 3 cum] et TC \\ 4 facta A \ que A | 
subisse ATC \ u. c. e. p. F, ucar • TC, humeris confectum 
aetate parentem B \\ 5 Terentius oni. B \\ & prospexeris A V | 
uere ei uerbum T, om. C \ credere] c- AT ^ in mg. C \ ubi 
in mg. C*, om. T | quid — est] quid michi licet A, quid mihi 
ul' eet in mg. C^, uel esset T, periculi nihil eet F, etc ■ B \\ 
7 ei hic ad rem perspexeris T, in mg. C* ] perspexit AB^ 
prospexit F || 8 uere illud • u • e TC, uerbum B \ illud {corr. 
m. 2) C, om. B \ est om. BTC jl 9 <ut> uerbum jB, uerbum 
post sententia T \ sententia <^posuere> dett. || 10 omnes sibi 
malle melius C, malle sibi B \ a.] al • jB, alteri CV \ sic 
om. J5 II 11 sum egomet • m • A, egomet sum mihi F, ego 
mihi sum B || 12 vidi om. V \ v. om. ABTC \ f.] forma B || 
13 dixit per iracundiam B \ aliquos T || 15 videke] uide (e ex i 
corr.) A \ aut i.] ut AC || 16 memini <me)> B \ uideri non 
om. V\ non uidere om. TC \ uidere — 17 quod m mg. F' | 
id est J5 II 17 an] aut F* | quod uider A \ memini in ras. 
F* II 18 me minime A \ quam om. Don. Ad. I 2, 26 et Phorm. 
I 2, 24, itmi Charis. 98, 5 



150 DONATI COMMENTVM 

fieri pauum'. alii — 4 Sic ^memini uidere* ut noui 
prohare. — 'forma bona' distinguunt. 5 qvo abqvior 
^quo' hoc est qua re. 6 aeqvior svm pamphilo beni- 
uolentior, non iratus uel minus iniquus. 
430 19 1 si SE iLLAM iN soMNis Hu somnis' per noctem, 5 
ut Vergilius (G-eo. I 208) ^libra die sonmique pares u. f. h.' 
et Plautus {Merc. II 1,1—2 = Bud. III 1, 1—2) 'miris 
modis <(di^ ludos faciunt hominibus mirisque exemplis 
omnia in somnis danunt'. — 2 (^amplegti} quod uulgo 
dicitur cum illa manere, cum illa dormire. — alii 10 
'insomnis' uigilans, sed melius per noctem. 



6. 

432 1 1 Hic NVNC ME c. A. s. p. haec scaena dolos con- 
tinet utriusque personae, quibus utraque et capit et ca- 
pitur miro modo. 2 hic nvnc ^Jme^ credit aliqvam 
siBi fallaciam Dauus ita uidetur loqui, ut spectator, 15 
non senex audiat, sed hoc agit, ut uelit a sene audiri. 

433 2 gratia ^gratia' ueteres pro causa ponebant. 

434 3 1 qvid davvs narrat uidetur illi blandius locutus 

1 fiere Ilberg coll. Gr. L. V 645, \ pauidum TCV\ alibi 
TC I nemini A \ uidere ut Daniel: uideretur J., uidere et BV, 
uidere TC \\ 2 parare B \ distingunt A, -guit F, -guitur BTG 
aequior <^8um) B \\ 3 id est B j svm om. TC \ pamphilus A | 
5 se se illam C, sese i • T, sesillam A^ om. B \ in somnisJ 
in s • T, hic om. C \ in somnis om. B TC \ in somnis — 9 in 
somnis om. A \ noctem <^in somnis^ C || 6 ut] ait T, om. B \ 

dies rO, diem {corr. m. 2) V \ uf • h • 0, ubi f • h • F, ubi 
fecerit horas B \\ 7 et] ut TC F, om. B \\ 8 «wdos V \\ 9 sopnis 
B I danunt] danuno A, da nunc BTC, dici nunc V \ amplecti 
add. W. I quod] quia TCV \\ 10 cum illa manere sscr. C" j 
cum illa dormire om. B \ aliis TC || 12 huc A \ non B \ mei 
^ I c. — p.] credit a • s • f • O, a c • s • f • p • F, credit etc • JB 1 
cena ^ || 13 utraque capit (capud T) TC, et capit utraque B \ 
et caper T, ecapitur C || 14 crkdit — 16 pallaciam] c ■ a • s • f • 
TF, cre • a • B\ uide^wr F, uideretur AB \ <(nullus^ spectator 
TCV\\ 16 non senex om. TC \ ait BTC \\ 17 oratiaJ gna A, et 
ea • etc ■ B\ gratia sscr. C* || 18 narrat] n B\ blan ////)/////// dius A 



ANDRIA II 6, 18-6, 6. 151 

esse. 2 aeqve qvicqvam nvnc qvidem bene *nunc qui- 
dem', — similiter ^nimc nihil' {Heaut. II 3, 26) — ut 
paulo ante, cum dixit (Z ^, li) ^id populus curat scilicet'. 
3 ABQVE QviCQVAM NVNC QviDEM hoc cst: nihil. 

435 4 1 NiHiLNE HEM 'hem' interiectio est irati aduersum 5 
eum, qui neget se aliquid esse locutum. 2 Simul quid 
sit "^aeque quicquam nunc quidem' senex explicandum 
dat: ^nihil'. et est €V(pr)(iLa(jL6g antiquorum pro ^nihil'. 

3 NiHiL PRORSvs id est: neque <(quicquam>. 4 'Nihil 
prorsus' dicitur, in quo nuUa est ambiguitas; est enim 10 
confirmatio negantis. 5 atqvi exspectabam qvidem 
exspectamus tam bona quam mala, speramus bona. 

436 5 1 PRAETBR spbm evbnit ^praeter' pro contra, ut 
(Hcaut. 11,7) 'praeter aetatem tuam'. 2 hoc male 
HABET V. BiQGiviK&g 'uirum' dixit defessum senem. modo 15 
enim ioculariter dixit ^uirum^. ^uir' enim modo ad uitu- 
perationem cum ironia, modo ad laudem sumitur <(sine)> 
ironia, 

437 6 potin e.s Miui v. d. integrum ^potisne ^esy, id est 

1 aeque F, equi C \ quidem nunc q- JB | bene nunc quidem 
m mg. C*, nunc bene quidem F, bene quidem nunc B || 4 equi 
C I nunc in ras, F' | hoc — 7 quidem om. A \ id est B || 5 NmiLNK 
HEM om. B I hem hem ex heu heu corr. V^ \ est om. B \\ 6 negat 
TC I se aliquid locutum esse jT, sscr. C" || 7 equi C \ expli- 
candum {ex -di corr. V^) datj explicat cum ait Steph.. \\ 8 et 
est om. TC \ eY4)HMICMOC^, eyoh^^CMOC A, ***** TCV\\ 
9 nil F I est om. C \ quicquam add. Schopen \\ 10 prorsus 
nihil TC \ est wwlla V \ est enim Danicl: est nunc A, est 
rt V, et est T, et est et J?, est C \\ 11 firmatio A \ atqvi 
— (iviDEM om. B I atque C, aut qui A \\ 12 mala quam 
bona T \\ 13 praeteb — evenit om. B \\ 14 hoc — habet om. 
B II 15 habet] h- V \ V.] uirum B \ yronikos A^ hironocos 
J?, ironicos TC, yQovriv.cbG V \ defessum (fe ex fo corr. m. 2) 
V\ modo] non TC \\ 16 uir Schopen: uirum ATGV, om. B \\ 
17 yronia A F, ^'yronia C, tyronia T \ ad laudem modo TC \ 
sumitur] cum B | sine add. Steph. || 18 yronia ATV, {ex cyr- 

corr.) C; del. Schopen \\ 19 potin es] potines A, potis (i ex e 

corr.) ne C, potis ein T, potin (corr. m. 2) V \ mihi — d. om. 
B I es add. Umpfenh. \ id est potes] pro potis TC 



152 DONATI COMMENTVM 

potes, ut Vergilius {Aen. III 671) 'nec potis lonios f. a. s.' 
et deest illic ^est'. est autem nomen "^potis' et facit potis 
potior potissimus. 

438 7 NVM iLLi MOLESTAE Q. H. s. N. ' quippiam ' signi- 
ficatio est minimae rei. 6 

439 8 1 PROPTER HVIVSCE HOSPITAE CONSVETVDINEM haeC 

omnia pronominibus bene mollita sunt; etenim atrocia 
simt, si cum suis nominibus nuda ponantur. 2 hvivsce 
HOSPiTAE c. et ^hospitae', non ^meretricis' et ^consuetu- 
dtnem', non 'amorem' dixit: ita omnia extenuat, ut Dauus lo 
audeat confiteri. 

440 9 AVT si ADEO BiDVi EST AVT TRiDvi beue ait 'si adeo', 
ne, si omnino negaret, ^cur igitur tristis est?' ille diceret. 

441 10 soLLiciTVDO propter turbationem. 2 nostln de- 
INDE desinet in significatione multorum, quae compendii 15 
facimus, 'nostin?' dicimus. 

44^ 11 1 EAM REM repvtavit via ^reputauit' retractauit, 
quia putare purgare est, unde et arbores et uites putare 
dicimus. 2 via consilio, ratione. 

443 12 1 LAVDO senex inducitur et credit. 2 dvm lici- 20 
TVM EST Ei ^licitum est' per te, hoc est: dum tu permi- 
sisti. 3 Et mire hic utitur senis uerbis: ipse enim 

1 ut om. B I inonios B, torilos (cor- C) TC \ f. a. s.] f-c-s- 
F, fluctus aequare sequendo B || 2 illic Klotz: illi ABTC, ihi 
V (= dett) I est 1. om. TCV \ autem] enim T(7 || 4 nvm — n. 
om. B I NVM iLLi] nihil F | q. h. s.] a. h. f. T \ n. in ras. V | 
significatio est] finges est A., signum est B, significationem 
TC, significaiio gnis est V \\ 6 huiusce h • con • B \\ 7 omnia] 
oTo C, animo T \ moiita B \ atroatia J. |1 8 si cum] qui ai T \ 
nominibus] omnibus TC, omnibus uel nominibus AB \\ 9 hospi- 
tae] h • J5T I c.] • i • ^, om. F II 11 uideat 0, -tur T || 12 bidvi 
— 14 soLLiciTVDo om. TC \ bidvi — TRiDvi] b • e • a • t • F, om. 
B I ait] aut BV \\ 12 ne si] nisi A, ne si^' F | est om. B j| 
14 N08TIN — 15 desinet] nos inde inde sinet A \\ 15 desinet m 
ras. F* I significatine A | quae] qui C \ compendii Bentley. -dio 
codd. II 17 EAM — via] eam rem recte reputauit primam F, om. B \ 
reputauit om. TC || 18 et 1. om. B \ putari F || 19 Via F^, ina 
A \\ 20 Ludo T I creditur A \ dvm — 21 est om. B \\ 21 ei licitum 
est] illucitum ei Jl, iUicitum ei F, licitum ei £, et licitum et 
TC I tu] tunc A II 22 mire in ras. F* | uerbis senis TC 



ANDRIA II 6, 6— 16. 153 

supra dixerat (7 2, 17) ^dum tempus ad eam r. t., s. a. u. 
e. s.' 4 DVMQVE AETAS TVL.IT dum esset immatura aetas 
nuptiis. 5 tvlit duo significat: attulit et abstulit, passus 
est et pertulit. 6 dvm licitvm est ei sic et placitum 
et puditum dicebant, quod nos placuit et puduit. 5 

444 13 1 TVM ID CLAM beue ^clam', quia nunc liquido 

apparet Pamphilum uoluntatem propositumque mutasse. 

2 ^TVM ID CLAM CAVIT NE VMQVAM INFAMIAE <^EA RES)> SIBI 

esset"!" mire utitur senis uerbis: ipse enim supra dixerat 
(I 2, 17) ^dum tempus ad eam rem tulit, s. a. u. e. s.' lo 

446 16 1 NVNC vxore opvs est animvm ad vxorem ap- 
pvlit quasi denuntiatio est quaedam senis necessitatis im- 
positae. 2 Et bene ^appulit' quasi ab iactatione fluc- 
tuum et aestus marini; has enim tempestates habet amor. 

3 Et sic dixit ^ad uxorem appulit', ut supra (^prol. 1) i5 
'animum ad s. a,' 

447 16 1 svBTRiSTis visvs EST ESSE A, M. ^sub' tcmpcra- 
mentum est plenae pronuntiationis , ut ^subridef non ad 

1 dixit TC I r.] rem jBOF | t.] tulit BV \ s. — s.] S • A • 
V • G • S; ^, s • au • e • s • C, s. a. u. f. T, om. B \\ 2 dvmqve — 
10 a • u • in mg. V^ \ dvmqve et tvlit om. B \ aetas immatura 
B TC V I <^esset^ nuptiis B \\ 3 et] uel B \ passus — 4 per- 
tulit del. Schopen || 4 ei] • N • (= enim) C \ sic ex sui corr. A || 
5 pudicum AC \ quod] quia TC, quae JB | et] e F, om. rell. \ 
pudiuit ^ II 6 TVM iD om. B | clam] !• c • c • T, darem ■ c- C, 
da (sscr.) A \ quia sscr. A \ nunc ed. pr. : non codd. \\ 8 tvm — 
9 esset] schol. ad lemma dvmqve aetas tvlit pertinere docet 
schol. 12, 3 I cAviT — esset] c • n • u • sibi B \\ 10 ad — tulit] ad 
e • r • (et T) t- TC, a • r • t • F, ad etc • J5 | s • u • a • e • s • T, (m. 
JB I e. s. om. F|| 11 vxorb om. C \ opvs] o ■ BT \ animvm — ap- 

pvlit] a • a • u • a • TF | apulit A \\ 12 denuntiatione T, -nis C \ 
est om. BTC \ quaedaw F, om. B \ senis necessitatis ABV^, 
(senis ante quedam) TC, necessitatis seni F* (dett.) \ impositaej 
site TC II 13 abiectatione C, abictione T \\ 14 et om. TC \ marim 
estus TC I tempestatis B || 15 ad uxorem <^animum)> C, <a.> 

a-u^ T\ apulit ^, a^ T || 16 s. a.] scribendum appulit B \\ 

17 visvs — m. om. B \ est esse] e TC, est F | a. m.] m in ras. 
F* I subtemperamen est C || 18 plenae om. ^ | ut C*, et C j 
<[8ubtri8tis> subridet F 



154 DONATI COMMENTVM 

plenum [tristis aut] ridet, ut confessionem eliceret. 2 svb- 
TRiSTis V. E. A. M. mire seruatum est in aduiescente libero 
t6 tcqstcov et in amatore t6 TtLd^avoVj nam et honesto 
iuueni non congruebat uersipellis uultus et amatorem ab- 
surdum fuerat ingenii celare tristitiam. itaque nec ad 5 
plenum tristis fuit, quia, <^ut^ dixit (II 3, 29) ^ celanda 
res erat, nec gaudium fuerat, quia et ingenium et amoris 
necessitas in tristitiam retrabebat. 

448 17 1 SED EST QVOD svccENSEAT TiBi quod illc a summo 
ad imum proposuit, hic causae deriuationem opposuit. 10 
2 QVOD svccENSEAT TiBi succenscre potioris est. 3 Suc- 
censere in re graui et iusta irasci. 

44:9 18 1 PVERiLE EST apparct Dauum nunc quaerere, quid 
respondeat et ad quam causam deriuet auersa suspicione 
tristitiam Pamphili, quam animo aduertit senex. 2 pve- 15 
RiLE EST . . NiHiL EST utrum magis ideo suspendit, ut 
senex audire desideret, an quia necdimi commentus est 
causam contra rependendam propositioni senis? 3 nihil 
uidetur non posse inuenire. 

1 tristis aut (ut in ras. V^) secl. W. \ elicet A, diceret 
TC\\2 A.] aliquantulum B, om. TC \ m.] mihi B \ misere TG \ 
libere A, om. T || 3 TONnPenON A, TONNPeNOM B, xh 
TtQSTtov M^, ***** TCV I To TiLd-ccvov StepTi.: TOTTTenon 
A., T • 4>ni0non B, **** TCV \ nam et] "non "nam et V\\ 
4 non om. V \ uersis pellis A, uersipellis ex -es corr. C \ <^ab)> 
amatorem C \ absurdum sscr. F^, surdum B || 5 ingeni A., 
ingenium T, -nuum C \ tristitia AB \ atque nec in ras. A \\ 
6 ut add. W. \ dixerat B \ celanda] occultanda TC 1| 7 erat] esset 

V \ quia n (sscr. et) ingenuum C | amatoris TC \\ S iusticiam 
T I retrahebatur V || 9 sed — tibi] nichil propter etc • JB | quod 
— 11 TiBi om. C\ in calce pag. add. C^ \\ 10 proposuit Westerh.: 

opposuit ABTC^, apposuit V \ hic sscr. V^ \ deriuatione A V [ 

apposuit F II 1 1 succenserat A \ succensere — est 07n. TC \ po- 

tior" (corr. m. 2) V \\ 12 <et> in T \\ 13 est om. B \ nunc 
quere T, n qui uerere J. || 14 derme* F, de . . . . et (!) C \ ad- 
uersa A \ suspicione om. T || 15 animaduertit V || 16 est 1. om. 

J. II 17 an om. V\ nedum commotus A || 18 repetendam F || 
19 inuenire non posse TC 



ANDRTA II 6, 16—25. 155 

450 19 1 AiT NiMiVM PA-RCE FACERE svMPTVM mirum ipsuni 
dicere, ueluti fecit: et ^nimium' et ^parce'. 2 parce fa- 
CERE svMPTVM pepercit, ne diceret ^sordide'. 3 Et per- 
turbati indicium est, quia se ipsum pronomine ostendit. 

453 22 MEORVM AEQVALivM POTissiMVM ^aequalium' ^ab^ 5 
aetate, 'potissimum' <(a^ dignitate. etmim potis potior 
potissimus facit. 

454 23 NVNC ET QVOD DICENDVM HIC SIET bcue ^hic', uM 

non sit adulescens. 

455 24 1 Tv QVOQVE PERPARCE beue ^quoque', quasi dicat: lo 
cum ille peccet, quod pueriliter succenseat, tu quoque peccas. 

2 Tv QVOQVE PERPARCE NiMiVM ct ^ pcrparce' et ^ni- 
mium', cum sufficeret ^per'; etenim ^per' et ^nimium' uitu- 
peratio est, ut (J 1, 34) ^ne quid nimis'. 3 non lavdo 
quia 'perparce' et quia ^nimium'; nam parce agere laudis, is 
nimium peccati est. 4 non lavdo magna moderatione 
^non laudo' dixit potius quam Veprehendo'. 

456 25 1 COMMOVI ideo ^commoui', quia argumenta dixit 
seni, quibus proditur non esse ueras nuptias. 2 com- 

1 Ait sscr. F', otn. B \ nimivm — svmptvm] parce etc • B \ 
mirum TC, mire ABV\^ 2 paece] parce parce {sscr. C^ equa- 
lium TC, om. V \\ 3 svmptvm] s ■ BT \ pepercit] ^perparce' dicit 
Teuber \ turbati iudicium V \\ 4 ostendit] posuit TC \\ 5 meorvm 
— poTissiMVM om. B I potissimvm] p • • C, p • u • a • c • F, om. T j 

ab add. TT. || 6 a add. W, \ ®*enim {sscr. m. 2) C \ potis • tior • 

tissimus J? || 7 potissimum {corr, m. 2) F|| 8 sciet (7, fiet J., 
s • T I hic] dic J., dicit {corr. m. 2) F|| 9 non] nunc F | sciet 

C, est B II 10 Tv qvoqve] eu q q J. | parce {sscr. m. 2) F, 
per • £ I bn {del. et ille sscr. m.2)C\ quoque] quaqua A \ dicat] 
d- B II 11 <(ille^ pueriliter F| suscenseat ^ | tu ^ | qaoque 
peccas F | peccas <(perparce nimium faciendo sumptum^ dett. \\ 
12 qvoqve] quo A \ perparce] per ^..BrC, om. F || 13 efficeret 
TC I uituperatio est] uituperationem T, -one ne G || 14 ut] et 
A I ne quit .B, neque T \ non laudo quia perparce {vel parce) 
dett.y quia {om. B V) per {om. B) non (non per TC) laudo nam 
ABTCV 11 15 qua nimium T \\ 16 est om. ATCV \\ 17 non 
laudo om. B \ reprehendo] uitupero TC |( 18 ideo commonui 
TC II 19 seni Steph.: aenis codd. 



156 DONATI COMMENTVM 

Movi supra (cf. v. 5) *sollicitaui' dixit, modo 'com- ' 
moui'. 3 i/Y 'commoui' dixit apud se, ut spectator 

audiat, non senex. 

457 26 1 QviDNAM HOC EST REi uerba sunt secum cogi- 
tantis senis aut de his, quae nunc locutus est Dauus, aut 5 
de aduentu mulierum, quae in scaenam ueniunt. 2 qvid- 
NAM HOC EST REi pulsatus cst scuex argumcnto falsarum 
nuptiarum ^paululum obsonii' (II 2, 23)., tamquam se 
illuderet Dauus. 3 qvid hic vvlt veterator sibi 'uete- 
rator' est uetus in astutia et qui in omni re callidus est. lo 

4 JEt hi duo uersus ostendunt pulsatum esse senem 
ex argumento falsarum nuptiarum, illo argumento, quod 
ait 'paululum obsonii' {II 2, 23), tamquam se illuderet 
Dauus (= schol. 2). 5 Sunt ergo uerba, ut diximus 

(scJiol. J), secum cogitantis senis aut de his, quae nunc i5 
locutus est Dauus, aut de aduentu mulierum, quae in 
scaenam ueniunt modo. 

458 27 1 NAM si Hic MALi EST QviCQVAM si promissa non 
compleuerit Pamphilus. 2 illic est hvic rei capvt 
'caput' est origo et summa unius cuiusque rei, ut Vergilius 20 
(Aen. XI 361) ^o Latio caput horum et causa m.' 



1 supra] pro Schopen | modo] tn TC \\ 2 commonui T\\ 

4 Hoc — BEi om. B I uerba — bei om. TCV\ in mg. C^V^ \\ 

5 senis ante 4 secum in B | aut] ac JB || 6 quae <(iiunc)> F* | 
cenam A \ ueniunt C*, -ant ABV^*\ Quod nam A \\ 7 rei pul- 
satus] repulsatus A., pulsatus B || 8 obseni A^ ob • J5 j| 9 in- 
luderet A \ qvid — sibi om. B \ ueteratio {2) T || 10 <^qui)> in 
astutia uetus est B \ uetus] ueterator A \ in omni Steph.: una 

codd. 1 calidus A \ est om. ATCV \\ 11 hic duo T, hii- II • 
A I esse senem pulsatum J5 || 13 ait om. T | obsonii] ob- J5 j 
inauderet A \\ 14 uera T \ ut diximus om. i5 || 15 nunc om. 
F II 16 dauus locutus est TC \ aduentu J., auentu C || 17 cenam 
A I ueniant (a ex u corr. m. 2) F, ueniunt j90S< modo Tjj 18 est 
maJi CF, e m • T \ quic^ JB, q • T \ permissa TC \\ 19 illic 
— CAPVT om. B I iLLic] ille C, i • T \ huius C F, h • T \\ 20 est] 
est et F, om. B \ summa — ut] causa jB || 21 0] e J. | latium 
TC I causa • M • A • J[, causa JBT, causas • ~ C, cawsa ma- 
lorum F 



ANDRIA ir 6, 25 — ni 1, 2.] 157 

III. 

1. 

459 1 1 ITA POL QVIDBM RBS EST VT DIXTI LESBIA in haC 

scaena nouo modo cessante Dauo fallitur Simo per nimiam 
sagacitatem suam. simul in hac scaena id agit poeta, ut 
ad nuptias faciendas magis accendatur Simo. et quaedam 
industria, quaedam uelut casu eueniunt, ut nunc suspicio 5 
senis; in multis enim OLKovofila comicorum poetarum ita 
se habet, ut casu putet spectator uenisse, quod consilio 
scriptoris factum sit. 2 ita pol qvidem r. b. v. d. l. 

ex hoc sermone, quem habent ingredientes, scaenae apparet 
principium. quod enim auditur, non quod incipitur, dicunt. lo 

2 ITA POL Q. R. B. productio est narratiua ad explen- 
dum modo potius iusiurandum. 4 vt dixti lesbia et 

^dixti' et Mixisti' legitur. 

460 2 1 FiDBLEM HAUD FBRMB ^fidelcm' maluit quam "^fidum' 
dicere; ^fidum' enim honestius dixisset. 2 fbrme pro i5 
facile posuit. 3 jEJ^ ^ferme' facilitatem significat, quia 
sunt aduerbia aestimationis. 4 invenias virvm secundam 
pro tertia persona posuit, j)ro inueniaf quis uel inuenire 

1 QviDEM — lesbia] etc • B\ dixi C, d- T | in hac cena A, 
om. TC II 2 Dauo om. C \\ 3 sagitatem ^l | in — id] hoc B \ agit 
C, ait T \\ 4 Simo] senex B \ quadam industria F 1| 5 uelud 
A I eueniant (a ex u corr. m. ^) F | ut nunc] non con A || 
6 in om. V \ multas A \\ 7 OIKONOi'*^!^ A, orconomica C, oeco- 
nomia (oic- T) BTV \ spectatis T \\ 8 scriptorum B \ sit] est 
F I B. — L.] I . E • V • D • L; A, res est ut dix • L • 0, etc- B Ij 
9 ex Lindenbr.: et B F, & ^, om. TC \ habuit TC \\ 10 prin- 

cipium A \ id enim B \ ^^^*^'^'" dicunt (.sscr. m. 2) F; <initium> 
dicunt deik., edd. |j 11 q. b. e.] quidem res est F, quidem r • e • 
ut C, q • r • e • u • T, etc • B || 12 modo sscr. C^ \ insinuandum 
F I VT — lesbia] ut uixti • 1 • j., ut dixi TC \ lesbia — 14 febme 
om. B I et om. AV\\ 13 dixsti C || 14 havd] aut A \ fidem ma- 
luit A \\ 15 ducere A \ fidus B \ enim] unum A \\ 16 fere T 1 
signat {corr. m. 2) Fjj 17 extimationis TC, existimationis Fj 
inuenies A \ secunda F || 18 posuit persona B, est persona 
F I pro] per C, s. inuenias pro F | uel inuenire quis om. V 



158 DONATI COMMENTVM 

quis possit, ut Vergilius (Aen. IV 401) 'migrantis cw t. 
e. u. r.' 

461 3 1 AB ANDRiA EST ANCiLLA HAEC simpliciter dixit 
^ab Andria est' pro 'Andriae est', nam ex usu sic dicere 
solemus. 2 Ergo 'ab Andria est' hoc est: Andriae 5 

est. 3 <(An>: Andriae fauet, ut cum dicimus ab illo 

sto, hoc significamus: illi faueo, illi accommodo suffragium? 

46^ 4 1 SED Hic PAMPHiLVS scmper 'sed' contrariae sen- 
tentiae significatio est. 2 Et bene ^ic', ut ostendat de 
illo fuisse sermonem. 3 hem interiectio est accipientis lo 
uerba et admirantis. 

463 5 1 VTiNAM AVT Hic SVRDVS comicc et facete: 'aut hic 
surdus' qui audire non possit, *aut haec muta' quae dicere 
non possit. 2 avt hic s. a. h. m. <^f. s.)> avXXrj(iilJLg per 
genera. 15 

464 6 1 ivssiT TOLLi haec est ^fides' (J 5, 55). 2 <^ivssit 
TOLLi id est) suscipi. legitimos filios faciunt partus et 
sublatio: matris est parere, patris tollere. 3 ivppiter 
QviD EGO AVDio bcne rursus adducitur ad desperationem 
senex Mysidis uerbis. 20 

1 ut] et F, om. B \ migrantes B, migratis (-ti T) ATC, 
mgratis V || 2 c. — r.] e • t • c • u • r • TC, cemas totaque ex 
urbe ruentes B || 3 haec ancilla est (7, h • a • e • T, etc • 5 1 
simpliciter ed. pr. : similiter codd. | dicitur V \\ 4 ex] et B TC V j 

usum C II 5 est C, id est B \\ 6 est. An Andriae fauet W.: 
fauet (-ue A) andriae est (ergo add. TC) ATCV, fauet B \ ut 
om. T\ cum <(iUo> V \\ 7 sto Schoell: est codd. \ hoc significamus] 
id est B I fauet B || 8 pam ■ B \\ 9 significatione (7, -nem T \ est 
om. TC\\ 12 utinam aut hic F, om. B \ aut om. B || 13 qui — dicere 
non possit W.: quia (qui ed. pr.) dicere (discere B, discedere A, 
audire C) non possunt (om. B) ABTC, quia audire non possit aut 
hec {ex hic corr. m. 2) muta ne possit dicere V (aut hec — dicere 
= dett^ II 14 AVT mc s. om. BV \ k. h. m.] aut haec muta jB, 
a f^s- T)m- TC, om. V\ -C^ Y- AH^MTIC^ A, CYAAHMYIC 
B, ovXXri^^ig M*, silepsis TC, silempsis (sscr.) V^ \\ 16 ivssit 
om. B I tollit A I ivssiT — 17 id est add. W. \\ 17 suscipi om. 
V I filios legitimos BTC \\ 18 parere patris W. : pater matris 
codd. I ivppiTER — 19 EGo om. B \ iupiter A || 19 quod C, quam 
F, q- T\ AVDio] A- ^ I rursum TC \ addicitur ABTC, adw- 
citur F; corr. ed. pr. \ rfesperationem F 



ANDRIA III 1, 2—12. 159 

465 7 1 ACTVM EST in summa rerum desperatione ponitur, 
^ut^ {Eun. 1 1, 9 — lo) ^actum est, ilicet, peristi'. 2 Haec 
res secundum ius ciuile dicitur, in quo cauetur, ne quis 
rem actam apud iudices repetat. sic ipse in Phormione 
{II 3, 72) ^actum aiunt ne agas'. 5 

466 8 BONVM INGENIVM NARRAS ADVLESCENTIS ^ngenium' 

naturam. 
466 10 QviD HOC secum senex iXUi.nxLTi&q ^ deest enim 
Vei est'. 

469 11 1 ADEON EST DEMENS EX PEREGRINA eXXsil^^Lg per 10 

ccjioaLCOTtrjaLv apta cogitanti. reliquum autem sic pronun- 
tiat quasi reperto consilio. 2 Et bene ^adeo', quia iam 
demens est, quod amat. 3 ex peregrina id est ex 

meretrice; mulieres enim peregrinae inhonestae ac mere- 
trices habebantur, sic ipse alibi {JEnm. I 2, 27) ^Samia 15 
mihi m. f., ea h. R.' et seruus ^potest taceri hoc'. qivid 
est ^potest taceri hoc'? meretricem hdbuisse matrem ueri- 
simile est. 4 ex peregrina aitoGL^nriGLg^ deest enim ^ut 
filium suscipiat' aut aliquid tale. 

470 12 1 vix tandem s. s. pulchro colore uitae inducto 20 
poeta ostendit non minus falli suspiciosum, quam qui 

1 est sscr. C, om. B \ disperatione ^ || 2 ut add. Schopen \ 
ilicet jB, illicet F, licet A, scilicet TC \ periisti B, peri^sti 
C II 4 rem actam F, re {om. T) acta rell. \ sic ipse om. B \\ 
5 ne agas] N- TC || 6 bonvm — 7 naturam om. B \ narras 
ADVLEscENTis] N • A • Jl jT, la • a • F|l 8 hic F| senex secum B | 
EAAinriKOC A, eMinTIROC B, iXXuTtn-Mba M\ e**** 
F, om. TC II 10 ADEON EST om. TC \ demens] de^ 5 | ex pere- 
gkina] ex pe ^, ex p • T, e- ** JB | AAH^/nYIC A, d^d^HMYIC 
JB, **** CF, om. T|| 11 aposiopesin ABV, aposipesin TC 1 
acta CV I cogitandi T \ autem om. TC \\ 12 repertum TC \ 
bene] un T \ quia tam B F, quia A TC-, corr. Westerh. || 13 id 
est om. V \\ 16 M^F^EAh-R^ A, mfeahr^ TC, 
mater f • e • h • r • F, mater fuit et ea habitabat rhodi B \ poten 
TC I quid est W.: quidem codd. \\ 17 poten taceri TC, taceri 
F, om. B I matrem om. V \ uerisimilis A || 18 d^nOCIOnHCIC 
A, ^nOCIOnNCIC B, anoOLoitriGiG F, ***** TC \ deest] id 
est C II 19 aliqutd F || 20 vix tandem om. B \ vix] lux A j 
s • s • sscr. C, stolidus s • T, stolidus B \ uitaej mire in ras. 
F* II 21 minus] mid B \ falsi C \ qui om. B 



160 DONATI COMMENT™ 

stultus est; liuic enim ueritas fallacia uidetur, dum nimis 
est acutus ac perspicax. et hoc est, quod ab euentu fingit 
poeta; non enim in Dauo est sic errare nunc senem. 
2 vix TANDEM SENSi STOLiDvs quinque sunt sensus, quorum 
duos, uisum et auditum, magis nos sensibiles habemus 5 
quam pecora. unde Cicero (Catil. 13,8) *non solum 
uideam, sed etiam audiam planeque sentiam'. 3 <sensi)> 
quasi ad tactum rettulit, quo etiam pecora impelluntur 
ad sensum. 4 Duabus ergo rebus scimus: aut ratioci- 

natione aut sensu, quibus maxime praestamus ceteris ani- 10 
malibus. 5 Ergo senex se non sensu, non ratione sen- 
sisse ait, sed ueluti calcaribus et stimulis punctum. 

471 13 1 HAEC PRIMVM ADFERTVR lAM MIHI Satis SC SagaCCm 

senex ostendit, quando ipsa principia inceptionesque com- 
prehendit. 2 haec primvm bene ^primum' quasi ex 15 

multis, quas parauerat Dauus. 

472 14 Qvo chremetem ^quo' qua re. 

473 15 1 ivNO LvciNA '^luno' ab iuuando dicta, — 

2 ivNo LVGiNA lunonis fiUa, Graece ElXsld-vLcc. Latini Nixos 
dicunt. — 'Lucina' ab eo, quod in lucem producat. 20 
3 Et gemina uota sunt : ut et partus et pariens seruetur, 

1 uidetur sser. C^ \\2 accutus A \ et] ex TC \ est om. A \ 
euentu A, euentu <e^ F | fugit B \\ 3 nunc errare 5, errare 
V II 4 SENSi STOLiDvs] s • s • B T \ quinque] • v ■ JB 1| 6 non modo 
audiam sed etiam uideam etc. Cic. \\ 7 pleneque C V \ sentiam] 
s • 0, s • sentiam B F, sed sentiam A \ sensi add. W. \ tacitum 
A II 8 impelliuntur JL || 9 ad sensum om. V \ ergo] igitur V \ 
rebus in mg. C^ \ scimus <(scimus^ B \ ratiocinatione C \\ 10 sen- 
suin C II 12 ait] est J., om. BTC \ stimulus A \ punctum F*, 
praeuentum F^ || 13 adfertvr] affertur CF, af • T, om. B \ iam 
MiHi] etc • iam JB | se] e O || 14 quando ex quia corr. C \ ipsa (eius 
C) post principia TC || 15 haec primwm F || 16 multis ^*!^*^"» 

{sscr. m. 2) V \\ 17 qvo] quod A, qd F, contra TC, hanc simu- 
lant etc- B \ cmiEMETEM om. B \ quo om. A TC \ qua re in ras. F^, 
id est qua re B \\ 18 luno — 20 Lucina om. TC \ ivno lvcina om. 
B I <est> luno F| ab] a 5 1 dicta om. B \\ 19 graeci F | lAieTI^ 
J., I^OTTdk B, **** F I latine (-na A) codd., corr. Lindenbr. || 
20' dicuntur (ur eras. in A; dicitur V^ = deU.) iuno codd.; iuno 
del. W., dicunt \uuB,re Schoell \ lucina (w m^r. C^) <fer opem (f-o^ 
T)> TC I producit T || 31 nota AB \ ut et] ut TC \ seruetur F 



ANDRIA III 1, 12—17. 161 

nam *fer opem' propter partum, ^serua me' propter pa- 
rientem dicitur. 4 ivno lvcina f. o. s. m. o. nota hoc 
uersu totidemque uerbis uti omnes puerperas in comoediis 
nec alias induci loqui in proscaenio; nam haec uox post 
scaenam tollitur. 5 fer opem propter quod Lucina est. r» 
inde obstetrix, quod opem tulerit. 6 serva me ob- 
SECRO obstetriciam hanc potestatem lunoni attribuit, quam- 
quam illam Menander Dianam appellet et hoc sentiat in 
Bucolicis Vergilius (Ecl. IV 10). 

16 1 Hvi TAM ciTO 'tam cito', ut felicitatem partus lo 
ostendat incredibilem. 2 tam cito ad reprehensionem, 
RiDicvLVM ad irrisionem. 3 Et inspice ^ridiculimi', ad- 
uerbium sit an nomen, ut sit: uide hominem ridiculum. 
sed aduerbium magis est. 

17 1 NON SAT COMMODE DIVISA SVNT TEMPORIBVS COn- 15 

fusa tibi sunt, inquit, omnia nec unum quidque suo tem- 
pore geritur, qua re proderis. 2 non sat non satis. 
3 DiviSA svNT digesta et composita et distributa. 4 tem- 
poRiBvs id est per tempora. 

1 me om. B \ parietem A || 2 dicitur in dixit corr. C I 
lvcina] \ B I F. o.] EO • J., fero- C, fer opem F, om. B \ 

M.] me C II 3 totidem TCV |1 4 proincenio T, pro^^scenio 

C II 6 obstetris J., obstitrix C \ tulerat {sscr. m. 2) C; tetulerit.^ 
cf. 15, 64 II 7 obstetriciam Schopen: hoc (hec C) extra (hoc 
add. V) etiam codd. \ attribuitur 5, attribuunt F, adtribuuntur 
A; attribuit Terentius Dziatzlio \\ 8 apellet A \ et hoc sentiat 
J5 F, et sentiat hoc TC, om. A; et hoc significat Schopen \\ 
10 Hvi TAM ciTo om. B I Hvi] huic A, huiDC ut uid. T \ tam 
cito in mg. C\ om. T \ ut] in ATC \ felicitatem ^ TCF, felici 
citatem B\ facilitatem Lindenbr., ueloc- Schopen \\ 11 ostendit 
C II 12 RiDicvLVM ad irrisionem om. B \\ 13 <^si^ sit aduerbium 
TC., an uerbum sit B \ ut sit his B \\ 14 est magis TC \\ 15 com- 
F, c • T, om. B I DivisA — temporibvs] d ■ s • t • TF, etc • B [ 

. diuisa 

diuersa (sscr. m. 2) C \ iihi post sunt F, post omnia J5 || 16 in- 
quid omnia A, omnia inquit TC \ nuc C [ quodque BV, quod 
TC II 17 proderis (e ex i corr. m. 2) V \ non — satis om. B \ 
satis <6> V II 18 svnt om.' B \ et om. bis B || 19 id est] uel 
TC, om. B 

Donati coiniu. rec. "Wessner. 11 



162 DONATI COMMENTVM 

476' 18 1 MiHiN adhuc Dauus non percipit. 2 Et bene, 
quasi dicat: cum ille loquatur, illae agant. 3 mihin 

NVM iNMEMORES DisciPVLi ^discipuli' Mjsis, Lesbia et 
Pamphilus: omnes, per quos agitur fallacia. bene ergo 
discipulos imperitos ostendit et magistrum Dauum, quia 5 
supra dixit (J 3, 21) Hum si quis magistrum cepit ad 
eam rem improbum'. alii hic Pamphilum significari pu- 
tant discipulum, quia Dauus magister; <^nam)> nomen est 
ad aliquid discipulus, ut magister. 4 Et nunc 

Miscipuli' genetiuus singularis est casus. alii nomina- lo 
tiuum pluralem putant, ut "^discipulos' dixerit omnes, per 
quos agitur fallacia, secundum illud (/ 2, 2l) Hum si 
quis magistrum cepit ad eam rem improbum'. 

477 19 1 EGO QviD NARRES NESCio quasi fabulam. 

2 NVM iNMEMORES DisciPVLi decst 'nuuc'. 3 Et bene i5 

*discipuli', quia ipsum magistrum supra fecit (7 2 , 21). 
4 EGO QViD N. N. semper ita respondet Dauus seni, 
tamquam non intellegat, quid loquatur. 

1 Mihi-N- A, mihine BTC, mihi° non {corr. m. 2) V\ 
non percepit F, non pepercit (-sit T) TC, non percipit {ante 
dauus) B II 2 dicat] d • J? j cum om. T j ille loquitur T, illae 
loquantur V\ ille ATC \ agat TC \ mihi • N • A, michin B, 
mihi non V || 3 nvm om. B j immemor es F, in med, T, In 
me™*^'^ {sscr. m. 2) C, om. B \ lesbia mysis B \ lesbiae V \ et 
om. J5F II 4 pamphili {corr. m. 2) V\ fallicia A, fabula V \ 
<^et^ bene TG |j 6 tum] cum ATC \ cepit — 7 improbum] 
ad e • r • c • i • T, etc • 5 II 7 Alii — 8 Dauus magister om. B \ 
alias J., aln V \ significare TC || 8 magistri OF^, magnum T \ 
nam add. W. \\ 9 aliquid "^'"^ ""°* {sscr. m. 2) F | ut Goetz: et 
codd. I magister <^alii dauum discipulum putant tantum)> B || 
10 genitiui B \ est singularis BTC \ casus om. B \ nominatiui 
TC II 11 ptr A, pluralis TC \ dixerit <erit> A \\ 12 cum T ij 
13 magistrum] ma • V \ cepit] capiit J., ce • F, om. BTC \ ad 
e • r • i • F, ad e • r • c • i • T, om. B || 14 ego — 16 fecit om. fC \ 
EGO — NARREs om. B \ nescio in ras. F*, N • A \ fabula <^sity 
V II 1.5 num in ras. F^, non B \ inmemor est B \ discipvli 
dis^ jB I nimc] sunt ScJiopen \\ 16 supra magistrum F || 17 n. n. 
narres nescio C, nar ■ neque F, etc • B \ respondet ita B 
respondent T \ seni tamquam] sententiam quam J. || 18 non 
om. TC 



ANDRIA III 1, 18 — 2, 1. 163 

478 20 HiciNE ME si iMPARATVM redit ad illam sententiam 
(/ 1, 132 — 33) ^siinul sceleratus Dauus si quid consilii 
habet, ut consumat nunc'. 

479 21 1 ADORTvs ESSET ^adortus' dicitur, qui ex insidiis 
repente inuadit: dictum ab eo, quod corpora aggredientium 5 
exsurgant subito atque increscant. 2 adortus aggressus. 

480 22 EGO iN p. NA. haec ex translatione maris sunt dicta 

2. 

481 1 1 ADHVC ARCHYLis QVAE ADS. Q. Q. o. specta in hac 
scaena, quam scite expressa sit consuetudo medici uel lo 
medicae egredientis ex aegri domo: nam ueniens de ne- 
gotiis eius loquitur, abiens de morbo. et haec sunt praeter 
OLKOvofiLav quae dicuntur svQTQfiaza. 2 adhvc arc. sic 
ueteres scribebant ^adhuc', quando incerti futurarum rerum 
ex praesentibus firmum intimabant, quod est genus cau- 15 
tissimae promissionis et certae. 3 adhvc arc. q. ads. 

1 hiccine F, hic me J., hic TC, om. B \ me] mi A, om. 
B I si om. TC I inpartum A \ rediit A, rediit F, reddit TC j 
sententia ^ || 2 si quid om. T \ consilii — 3 nunc] c • h • u • 
cn- (nunc T) TV\\ 4 adortvs esset om. B \ dicitur m dixit 
corr. C I insidii'' C \\ 5 agredientium A , egred- C \\ 6 expurgant 
B I adgressus A, agressus TC \\ 7 ego in p • na • W.: omnia 
(cum T) codd. \ ex] est T \ dicta sunt V \\ 8 metaforicos ATC, 
metaphoricos JB, methaforicos F 1| 9 archylis — o.] ax ■ B \ 
assolent ex ads- corr. C, ad • T \ q • q •] q • q3 • F, q • TC \ 
scripta T \\ 10 site A, scienter F j sit expressa B | uel medicae] 

uel medicinae F, medicue (medicaeue sscr.) B \\ 11 egredientes 
C\ aegraeF] negocio V \\ 13 OIKONOMI^N ^5, **** TCV\ 
eiPNMd.Td. A, eypeM^T^ B, ***** r, (m mg. inuenta 
m. 2) C\ A {in mg. Spatium hic in medio duorum uerborum) 
V \ ARC •] A • R • C • A, ar • B, a • q • C, archillis q ■ T, arc^ 
{sscr. m. ^) F I sic 5, sicut ATCV\\U scribunt TC | quan*^" 
(sscr. F*), quam ABC, que T \ incerti DP, incei-tis rell. \ futu- 
rarum] A adhuc <(fiet in mg.y uiarum C^ |1 15 firma TC \ cau- 
tissimae] certissime TC || 16 et certae promissionis B \ arc • 
Q • ADs •] arc • Q ■ A • S ■ A, ar • (a • T) q • a • TC, arc ■ q ■ a ■ in 
F, etc • J5 

11* 



164 DONATI COMMENTVM 

medicina aut in ratione est aut in eonsuetudine et in exem- 
plis. ^adsolent' ergo consuetudinis est, ^oportent' rationis. 

482 2 1 siGNA ESSE AD SALVTEM deest ^haereutia' aut *per- 
tinentia'. sic in Heautontimorumeno {I 2, 23) ^atque haec 
sunt ad uirtutem omnia'. 2 Absolute ergo dixit, ut 5 
desit aliquid tale. unde et nos dicimus quid ad rem? 
uel quid ad me? 

483 3 1 NVNC PRiMVM FAC ISTA vT LAVET impeiitiae no- 
tantes Menandrum aut Terentium ipsi ultro imperiti in- 
ueniuntur, nam et ille ^ XovOccx^ avrriv^ dicens a consue- lo 
tudine non recessit, tcum lauisse se aut non lauisse 

a parte totum significantes t, et Terentius propius ad signi- 
ficationem accessit "^ista' dicendo, ne pudenda nominaret, 

481 1 4: Et sunt qui ^adhuc Archylis' correptionem esse 
nimium sollicitae nutricis putent, quod ego non probo. 15 

483 3 3 FAc ISTA VT LAVET Hsta' quae ex puerperio sor- 
debant. quidam *ista' ipsam puerperam dicunt — sic enim, 
et Menander ^ XovCat^ avrrjv a^rtxa' — sed imperitiae ac- 
cusantur, quod non continuo solent post puerperium lauare, 
sed diebus omissis. 20 

1 medica A \ est in oratione B^ in oratione 0, in ratione 
T II 2 assolent CV \ oportet codd. \\ 3 esset A \ ad <esse> T\ 
haerentia] ferentia Schopen \\ 4 sic oni. A \ heauton timorumenon 
A., eautonturumenos B, eautontumirume F, eutonton T, euton- 
tum C ! atque] at T, om. B \ haec sscr. C^ \\ b uirtutem in ras. 
F* I ergo absolute TC \\ 6 et nos om. B \ quod T \\ 7 quod 
ad A, quid T, {ex ad corr.) C \\ 8 nvnc — ista om. B \ ita 
peritie TC \\ 9 imperiti ex -rati corr. C \ inueniunt T \\ 10 et 
sscr. C I ille — 11 aut non in mg. 7* | AOYC^T^YTHN B, 
AOYC • ^.T^YTKN • ^, ***** TOF^ | a om.. C \\ 11 non <se> 
lauisse ATC \ cum — non lauisse] cum Iovgoci ocvfqv Sabbad. \\ 
12 potum TC I pro parte totum Sabbad.; a toto partem Schopen \ 
significantes] significai sed F; significet Sabbad. \\ 13 accessit 
om. T I narraret T \\ 14 "adhuc "qui F || 15 probabo TC \\ IG vx 
lavet] uolauit A \ ista quae] itaque B \ ex puero TC \\ 17 ista 
F, istam ABTC \ AOYC^Te<\RTHN A, ^OYC^TH^YTHN 
By lovGccrs avrriv i)f\ ***** F, om. TC^ 18 avriv,a Bentley: 
YTIS^ A, YCirdi B, om. TCV\ rdxiGra Casauhonus \ peritie 
TC 11 19 quod] quid A, qui F | non in ras. F^, om. TC \ puer- 
peram TC \\ 20 omisis A 




ANDEIA III 2, 1—6. 165 

4Si 4 1 QVOD IVSSI DARI BIBERE ET QVANTVM IMPERAVI 

1)ATE consuetudine quam ratione dixit pro: date ei po- 
tionem. Lucilius in quinto (fr. 24 M.) Ma bibere <a^ 
summo'. 2 dari bibere <^* * *> nam duo uerba iniuncta 
nuUum habent signifieatum sine nomine aut pronomine, 5 
ut si dicas dic facere. 3 qvod ivssi dari bibere et 
Q. I. et qualitatem et modum rei dixit. 

5 Mox EGO Hvc r. uidc ut auctoritatem et iactan- 
tiam medicorum imitetur dicendo ^quod iussi'; et non 
; sufficiebat, sed etiam Hmperaui' dixit. simul haec dicit, lo 
quae solent medici promittere frequenter *mox ego huc 
reuertor'. 
466 6 1 sciTvs PVER EST satis . obstetrici est adhuc in- 
certum aeui, ut ita dicam, et a matre sanguinulentum non 

»^pulchrum' — quod ipsum nimium uideretur — cito dicere, 15 
sed ^scitum' pronuntiat. 2 Ideo subblanditur, ut operae 
pretium maius accipiat. 3 per ecastor per Castorem et 

1 quid V I dari bibere (bi ex a corr.) C, da • b • JB, dare b- 
r, db- T 1 ET — 2 date] et quantum imperaui te dare 6', 
et q • in • t • a • T, e • q • i • d • F, om. B \\ 2 consuetudinem A T, 
-nem F || 3 in •¥• .B, in V° F j date TC \\ 4 summo om. T \ 
bibere ab summo PorpJi. ad Hor. c. III 21, 7; biber e summo 
IJndenbr. coll. Charis. 124, 1 \ dari] daie V | bibere C \ lac. 
sign. W.; fort. excid. mire '"dari bibere'. An iXXrivia^og? cf. 
Serv. Aen. 1318; V 248 |1 5 nullam habent significationem 
(sign- om. T) TCV \ aut] uel :B |1 6 ut TC, sscr. V\ om. AB \ 
quod V I DARi] da AB, d- F, da mihi TC \ bibere] b^ F j et 
. <i. I.] e • q • i • F, om. 5 || 7 et f] e T 1 et 2. om. T \ rei om. 
B \ 2)0St dixit add. TC: quod iussit (iuxi T) quantum quod 
iussi date bibere et quantum i- (XP: quod iussi date bibere 
et quantum iussi) H 8 mox om. B \ ego om. TC \ hvc] h • 2'F | 
K. uide] r- et uide F, et uide AB., redeo C, r • T H 9 et om. 
TC\\ 10 simul ante dixit B \ dieit] du TC, om. B \\ 11 medici] 
dici TC 1 <ut> frequenter ATC, frequenter <ut> Fl hic ^ || 
13 EST om. TC 1 obstetrici est F, obstetrici C \ incertum adhuc 
B II 14 aeui ut ita dicam et AB, eui (cui C) ut dicam ita 
et (ut C\ corr. C*) TC, et ut ita dicam F; qualem dicat. ita 
et (atque Schopen) ed. pr. \ a matre in ras. F- | sanguileutum 
J^ II 15 ipsi minimum B \\ 16 scitum in ras. V^ \ pronuntia- 
uerat C | sublanditur J5, subauditur F H 17 mams F, magis 
BC ! <per castor) per castorem A 



166 DONATI COMMENTVM 

Pollucem ornatiua sunt iurandi apta feminis. 3 Et 

^natus Pamphilo' dixit, ut Vergilius (^Aen. I 617 — 18) 
'quem Dardanio A. a. V. F. g. S. a. u.' 4 scitvs elegans, 
pulcher, quem Graeci KOfiipov dicunt. quod enim quis scit, 
lioc scitum et pulcJirum est. 5 Et est diaeresis, nam 5 
ordo est: perscitus ecastor, ut in Hecyra (J 1, 1 — 2) ^per 
pol quam paucos r. m. f. e. a., S.', ut sit: perquam paucos. 

487 7 1 DEOS QVAEgo VT siT SVPERSTES "^supcrstes' nunc 

saluus. alias superstites sunt senes et anus, quia 
aetate multis superstites iam delirant. unde et super- lo 
stitiosi, qui deos nimis timent, quod est signum delira- 
menti. 2 qvando qvidem ipse est quando et cum 

interdum causales sunt coniunctiones. 3 Et ^quando' 

pro quoniam et pro quia intellegimus. 4 qvando- 

QViDEM iPSE est trausit a puero ad ipsum Pamphilum. i5 

489 9 1 VEL Hoc Qvis NON CREDAT irouia est. 2 ^Vel' 
modo non est disiunctiua coniunctio, sed pro etiam po- 

na 

1 or tiua (sser. m. 2) V | acta C | feminis] fenanis A \\ 
2 <^e)> pamphilo V\ dixit om. TC \ auerg- J., uirg- <(quem)> 
V I quem — 167, 1 apud Vergilium in mg. F' || 3 a. a. v.] an- 
chise alma uenus B, anchise al-u- F^, m-u- TC \ F. g. S. 
a. u.] F-S- A- V- ^, ph-g-s-a-u- F^ s-s-a- u- TC, etc • 
B II 4 <puer> pulcher TG \ yiotixl^ov W.: KONYON A, ROHYON 
B, -Koviov M*, **** TCV^ I quod] quid A j quis scit Steph.: 
qui sint AB, qui sint F^, qui sunt TC\\ 5 scutum A \ est 1. 
om. TC ! dicheresis J. || 6 ut om. BTO | Hecyra] h§c ita TC, 
hoc F^ll 7 r. — S.] R-M-S-E-A-S- ^, re- 5, **R** C, 
p * * * * T, * * * * F^ I ut sit om. B \ perquamj quam TC \\ 
8 DEos — siT om. B I superstes (superstites TC) nunc {om. B) 
saluus (saluos TC, siluus A) post 11 deliramenti i7i codd.; 
transp. Steph. \\ 9 superstes TC \ senex T, ex -es corr. C \\ 
10 aetate] senes TCV^ \ multis (-ti C) superstes TC \ iamj 
etate F^ om. TC \ deliraut] erant TC\\ 11 timent nimis TC\ 
signum est TCV^ \ delimti TC \\ 12 qvando qvidkm — est 
om. B j ipse <ipse)> A | est <^ingenio tam bono> F^ est <(ingenio 
bono)> (7, e • <^i • b •> T \\ 13 sunt causales (coniunctiones om.) 
TC II 14 pro] et F^ | quam C \ et pro quia TC, pro quia AB , 
om. V^ II 15 EST om. BTCV^ \ transiit A | ad ex id corr. C^ \ 
ipsum om. B \\ 16 vel F*, om. ABTC \ hoc qui ATC, om. B \ 
NON otn. ATC I credit TC \ yronia B \ est] sed TC \\ 17 con- 
iunctio disiunctiua B \ sed] et AB\ etiam] est T \ posita ^est)- F' 



ANDRIA III 2, 6—11. 167 

sita, ut apud Vergilium (Aen. XI 259) *uel Priamo 
miseranda manus' et {FjcI. VIII 69) ^carmina <(uel> c. p. 
d. 1.' 3 Et bene ^uel hoc': subaudias ^exceptis illis, 

quae reprehendit supra'. 4 abs te esse natvm et 

t^ortum' legitur, ut sit: instructum, commentum et com- 5 
positum. 
10 1 NON IMPERABAT c. 'coram' ad certas personas 
refertur, ^palam' ad omnes. 2 qvid opvs factv esset 
impersonatiue dicitur ^opus facto esse'. 3 pverpeeae 

datiuus casus est: ipsi puerperae coram non imperabat. lo 

4 Et QviD faoto opvs esset <^p.y sic enim dicimus 
quid uis tibi faciam? 6 pverperae omnis, quae 

peperit, — 6 ^PueriJcra^ TCQcoroTOKog. — et non 
quod puerum, sed quod ■*"filium, puerpera dicta. et 
apud ueteres puer puellus, puera puella. 15 

491 11 1 ILLIS QVAE SVNT INTVS CLAMAT DE VIA argU- 

mentum ex eo quod non factum est, cum fieri oportuerit, 
et ex eo quod est factum, cum fieri non oportuerit. 

1 ut aput A, om. B \ uirgiliua B \\2 et carmina om. TC | 
c • p • d • i • J. F, c • pi • d • C, c • p • d • T, etc • ^ 1| 4 abs te 
esse] absit esse TC, abs te eum F, om. B \\ 5 sit om. V \ et 
nc (non T) positum TC || 7 non uituperabat T, (te s. v. add. 
m . 2) 0, om. B \ c.] co • F, coram B TC || 8 ad onmes palam 
TC I quod CV, om. B \ factu J5F, factu A, facto C, f • T; 
cf. Heaut. VI, 68 \ esset sscr. C^, e- (ante f-) T, esse JS, est 
F II 9 imperatiue T \ <(quid (vel quod))> opus d£tt. \ factu B, 
8- T \ esse ABV, e- T, esset C (dett.) \ pverperae — esset om. 
T I puerpurae B \\ 10 datiueus A j casus — p uerperae om. B \ 
est <^ut sit)> dett. \ non imperabat (sic dett.). Et W. : imperaret 
^ F, imperet BC Ij 11 quod facto opus esset F, qof- B\ 
dicturus TC|| 12 tibi vis B \ post faciam F' in mg. add.. dat 
casus est ut sit ipsi puerperae coram non imperabat quid 
opus facto esset puerpere | omnes AT\\ 13 TtQcoroToyios Steph.: 
•^•«•T-W^TOKOC^ A, •P(jOT(i)ROC J?, pn-*** F, om. TG\ 
'AovQot6%o? Sahbad. \\ 14 quae puerum Schopen \ quod filium] 
quod filium peperit Steph.., et quae filiam peperit Schopen. An 
quod fetum.!? | et om. BTC \\ 15 puera] puerula AB^ puerula 
F I puella "^^*^*^*'''^ (sscr. m. 2) V\\ 16 c\ui AB\ clamat de via 
om. B I via] eo TC, om. AV ^ 17 non — 18 quod om. V \ opor- 
tuerit — 18 fieri non om. BTC || 18 oportuerit] non potuerit TC 



168 DONATI COMMENTVM 

2 CLAMAT DE viA mire ^clamat', quasi dicat: maluit cla- 
mare quam sine labore intus imperare. 

492 12 1 o DAVE iTANE coNTEMNOR hoc cst: usque adeone. 
2 iTAN CONTEMNOR ualdc temuor, — temnor autem 

Graecum est, id est caedor et reicior, — nam ueteres tem- 5 
nere dicebant sine praepositione. 3 itane tandem in- 
dignatio est ad aestimationem reuocantis eius dicta uel 
facta, <^a^ quo contemnitur quis. 4 idonevs aptus et 

huic rei natus. 

493 13 aperte fallere Svo 8l evog cito: et ^fallere' et lo 
'aperte'. 

494 14 1 saltem accvrate mire ^saltem', quod ponitur 
in desperatione rerum; primum enim fuerat *ut ne cona- 
reris fallere'. 2 saltem accvrate v. m. ^svyiiu a supe- 

. riore ^fallere incipias'. 3 Aut certe 6vlX7i(iiptg ^fallere i5 

incipias'. 4 certe si resciverim utrum pro ^cum resci- 
uerim' an quia stultum me putas? 

495 15 1 CERTE HERCLE NVNC HIC SE I. F. H. E. hoC ita 

1 DE via] d- T, om. B | mire clamauit TC, mire B { dicat] 
d- B \\ 2 intus om. TC 1| 3 o dave om. B \ itan 0, ita" {sscr. 
m. 2) F, i • T \ contemptor ^ , c • a • V^ om. J5 | id est J5 j usque 
om. TC:, del. Schopen \\ 4 itan contemnor om. B \ ualde con- 
temnor BTCV | temnor 3.] tempni J5, Tenum TC | autem 
om. T II 5 gru A \ reicior <^r6 xiiLvoiLcci} Steph. ; inde Graecum 
est: T^iivoiiai Schopen \ tempnere B, tempeiere C, tendere T || 
7 aestimsitionem V, extimationem C \ dicto uel facto F || 8 a add. 

te 

Steph. I conpnitur C \ actus TC \\ 10 apte fallere TC, <^quem 
tam> aperte fal B \ d i- YOAieNOC B, YOd^ieNOe A, **** 
TCV I cito et] cito TC, et V \\ 12 saltim C, Sal- B, s- T \ 
accvrate] a- T, om. B \ <et> mire C \\ 13 primo ATCV \ <hor- 
tatus {in mg. m. 2)y fuerat <dauum {sscr. m. 2)y F, erat B \ ne] 
nec TC, non V \ orareris (-ueris T) TC, conarefwr V\\ 14 saltem 
fallere C \ accvrate] accu te J^ | v. m.] • V • in ^, ut m • u • F, 
uidear metui J5, om. TC \ |egma A, zeugma F, zeuma B, 
om. TC\\ 15 incipisifi V | CYMeMeYIC A, CI^HMYIC B, sylempsis 
F, **** C, om. T I fallere i7icipiB.s F, om. B \\ 16 certo AC, 
om. B I si om. B \ rescivkrim] uerum TC \ utrum — resciuerim 
om. B I <et)> utrum {ex uerum corr. m. 2) V \\ 17 me stultum 
B }| 18 CKRTE — 8E om. B I hercule V \ se] s^ V \ i. — e.] 
i • f • b • e • C, f • h • e • T, fallit haut ego B \ ita] ideo F 



ANDRIA III 2, 11—20. 169 

dixit, ut audiat spectator, non ut Simo. 2 edixi tibi 

hic illud reddit (/ 2, 33) ^edico tibi, ne temere facias'. 
496 16 1 INTERMINATVS SVM NE F. pro 'miuatus sum'. 
Plautus in Aulularia (III 6, 22) *interbibere sola si ui.' 

2 NVM VERITVS uerctur liber, metuit seruus. — 5 

3 Et deest ^es': apta hXsLipLg irascenti. — alibi {Phorm. 
II 1, 2) ^non simultatem meam reuereri'. 4 qvid re- 
TVLiT ^retulit' profuit uel interfuit. et producit re sylla- 
bam. 5 Et est sensus: sic contempsisti, quasi tibi non 
comminatus sim. lo 

49S 18 1 TENEO QVID ERRET ET QVID AGAM HABEO hoC 

dixit non ut Simo, sed ut spectator audiat. hoc denique 
senex probat dicens Dauo ^quid taces?' 2 et qvid agam 
HABEO et quid respondeam scio. 

499 19 1 QViD CREDAS proptcr quid aut propter quam 15 
rem aut quomodo faut propter quidj. 2 qvid credas 
repetit uerbum eius, quod ait ^credon': quare adiuuandum 
pronuntiatione est. 3 qvasi non tibi renvntiata nun- 
tiata: compositum pro simplici. 

500 20 1 mihin qvisqvam fauet sibi senex in eo, quod se 20 

1 dixit F, d- ^, dt T, dauus J5, dicitur | ut ^. om, V \ 
edixin TCV, ed ^ H 2 hoc illuc V \ redit V, reddidit AC, 
redidit B \ temero sscr. O* || 3 svm — f.] suin ne facias (7, 
sum n • f • V, om. B \ pronuntiatus sum V \ <^ualde)> minatus 
Schopen coJl. Don. ad Eun. 1 1, 35. An commmatus.? cf. infra 
schol. 5 II 4 interhibere B , in^erwmere V \ si ui.] sibi ABCV, 
si 2' II 5 NVM om. B \ fueretur ^ || 6 es om. A \ epta A \ 6W\Y\C 
-B, YIC A, sXXiipiG F, *♦* TC \ alibi — 7 reuereri om. B \\ 
7 Don] num AV., nunc TC \ simultatem ex -lantem corr. C \ 
reueteri A, re • F j qvid — 8 interfuit in mg. V * | qvid ret vlit 

om. B II 8 uel — producit om. T \ uel om. B \ produxit O || 9 Et 
est] est F, om. B \ si TC \\ 10 sum T |1 11 errat\k, er- B \ 
qvid] quidem B \ hoc — 14 habeo in mg. F' || 12 sed ut] sed 
B II 13 dicens probat TC \ tacens A \ et] et TC || 15 qvid 
— 16 propter quid om. B \ credam C, c • T \ aut quam reiu 
TC; aut quare Schopen \\ 16 aut 1.] uiT \ aut 2. om. T \ aut per 
quid A\ del. Schopen \\ 17 credo J5, credas F || 18 pronunciacio- 
nem est B \ quasi tibi non 6\ q • t • n • T, om. B \ <^pro^ nuu- 
tiata B \\ 20 Michi A | <et> fauet B F, <n> fauet A j quid A 



170 DONATI COMMENTVM 

uult perspicacem uideri. 2 eho an tvte 'eho' nunc inter- 
iectio est admirantis, alias ad se uocantis, ut (J 2, 13) 
^ehodum ad me'. 

501 21 NAM Qvi iSTAEC ^qui' undc. 

502 22 QVASi Tv DiCAS FACTVM iD c. M. 'dicas' pro cre- 5 
das; non enim dicimus nisi quod credimus: ab eo quod 
sequitur id quod praecedit. — 2 Figura (letdkrjfiipLg 

a posterioribus ad priora. — idem aliU (Flaut Merc. 
IV S, 27, aliU) 'audader dicito' et alibi (PJiorm. III 2, 8) 
*^faeneratum istud beneficium pulchre tibi dices', id est lo 
credes, scies, senties. 

503 23 NON SATIS ME PERNOSTI ETIAM QVALIS SIM SIMO 

'etiam' pro adhuc, ut Vergilius (Aen. VI 485) ^ldaeumque 
etiam c, e. a. t.' 

504 24 1 EGONE TE duobus istis pronominibus ostendit i5 
senex omnia se scii-e. 2 sed si qvid tibi narrare oc- 
CEPi ^occepi' melius quam Hncepi'. dicitur ab occipitio; 
est enim ^occepi' quasi caput rei institui. 

505 25 1 FALSO potest et siQcovLKcog *^falso' pronuntiari, 

1 uult se V I perspicare 1\ in -cem corr. C \ eho] Et h§c 

yl I AN — nunc om. 5 | an C \ e^o A \ est interiectio F, inter- 
iectio J5 II 2 ut om. TC \\ 3 heodum A \\ 4 istaec] sta hgc A, 
istec • tibi • i • s • in ras. F^, i • T, om. B \ qui] que A, om. T | 
<(id est)> unde C F |1 5 dicis A \ factvm — m.] factum id consilio 

mxis 

C, f •^•(id f. F) c • m • TF, ow. B \ dicas om. B \\ 6 creditur 
B, creditur ACV{T?) || 7 <ad> id TC \ meta lesis A, meta- 
lensis B, melepsis T(7, metathesis V || 9 audacter (-tus A) 
dicito] cf. ad Phorm. 12, 54 || 10 fenerarium C \ id est] uel 
J5 Ij 11 credas TC \ scias T \\ 12 non — perxosti om. B \ 
non ex nam corr. C^ \ perhosti A., pernosti ex pronostin corr. 
C j QVALis — siMo] qss^ TF, qualis B \\ 13 ut om. B\\ 

14 C • E • A • T • <potest> A, c • e • i • a • t • <pt> F, o • e • a • t • 
<pf> C, om. B II 15 egon T \ istis duobus F || 18 se senex 
scire omnia TC \ sed — occepi om. B \ tibi] tribus C \ occepi] 
accepi A || 17 occepi] accepit A, om. TC \ qua incoepi dici- 
tur ^, dicitur quam incepi B \ hoc cipitio A, occi pitione F 

18 est om. V\ instituibi C || 19 ironicos ABTC, yronicos F 



ANDRIA III 2, 20—28. 171 

potest et 'falso loqueris' dici, ut (SalJ. lug. 1, l) 'falso 
queritur de n. s. g. h.' 2 Ef uocalitatis causa sic dixit, 
ut ^sedulo' ^optato' ^certo', quara false sedule optate certe. 
3 NiHiL lAM MVTiRE Enuius (inc. l. fr. 4 M.) ^nec dico 
nec facio <^mu^', — unde et mutos dicimtis, — quod t, 
Graeci cpd-EyyBG&ccL. 

506 26 1 EGO VNVM Hoc scio NEMiNEM "^neminem' dicendo 
maiorem confirmationem fecit: non solum Glycerium non 
peperisse, sed neminem. 2 Et ^hic' dicendo ostendit 
domum. 3 Et est "^neminem' nullum hominem. 4 Et lo 
nota in feminino genere etiam 'neminem' positum. 

507 27 1 REFERETVR MOX HVC PVER ANTE OSTIVM prO 

feretur. 2 hvc quasi nobis. 

508 28 1 iD EGO lAM TiBi RENVNTiABO fiugit se prodere 
id, quod ipse facturus est, ut non credat senex ab illo is 
fieri, quod praedixit fore. 2 id ego iam tibi renvntiabo 
ERE fvtvrvm ^re' sjllaba apud ueteres mterdum abundat, 
ut modo. — 3 RENVNTio pro nuntio. — et Cicero (in 
Verr.II, II 60, 149) ^renuntiatur mihi'. 4 renvntio quasi 
secretum consilium, ut supra (r. 21) Venuntiatum est'. 20 

1 et] ei jT II 2 de — h.] de natura sua genus humanum 
B I s.] sui F I g.] e- TC \ sicut V \\ 3 ut om. B \ quam false 
A, quasi TCV, om. B \ optate sedule V \\ 4 iam om. B \\ 5 mu 
add. Lindenhr. coll. Charis. 240, 8 \ quos graeci F, om. TC || 
6 <t)eeNTeC^r A, <^Qe^TeCQb.\ B, **** OF, om. T\\ 7 EGO 

— NEMiNEM om. B I vnvm] nunc F ] neminem in mg. 0- || 8 con- 
firmationem (comperat- C) facit uel {om. T) confirmationem 
(comperat- C\ corr. C') fecit TC \ fecit om. B || 9 sed <(etiam> 
C, sed <m> T \ Et om. TC \\ 10 Et est] et F, om. B\Et 2. 
0171. B II 11 neminem in feminino etiam positum {oin. genere) B \ 

femenino C \ geminem vl || 12 cZeferetur F, refert T \ mox — 
osTivM om. B I huic A \ hostium J.F, h- T 1| 13 feret T \ huc 
F^: ut ABTCV^ 1 quasi] quam T | <nr) nobis TC jj 14 id 

— TiBi om. B I tam ego C, iam e- 7" j tiberi nuntiabo j., tibi 
renuntiabo F, r • e • z T \ fingit — 16 renvntiabo om. A V \\ 
15 ab eo TC \\ 16 praedixerit B \ fore om. B \ tibi om. B | 

renuntiabo B, renuntio C, r- T || 17 here F, herem C, h- T, 
Oin. B \ fu- B \ Res sillaba A j interdum apud ueteres C | <uV> 
interdum ^ || 18 et modo F, om. TC \ rbnvntio — mihi om. T\ 
pro anuntio F || 19 renuutiate A | mihi] inde F 



172 DONATI COMMENTVM 

509 29 DAvi FACTVM coNSiLio AVT DOLis commodius et 
magna cum inuidia dixit ^Daui', quam si 'meo' dixisset, 
ut Vergilius, cum Turnus incusaretur, ait (^Aen. XII 11) 
'nulla mora in Tumo'. 

510 30 1 PRORSvs A ME opiNiONEM 'prorsus' quasi porro 5 
uersus, quod Graeci dicunt fiaKQdv. 2 prorsvs <^quidam 
'prorsus')> pro uere positum putant, ego pro eo quod 
est omnino. sunt qui coniunctionem uelint esse. 

3 opiNiONEM TVAM HANC ^hanc tuam' cum taedio eius 
dixit, hoc est: nimis molestam, nimis suspicacem, nimis lo 
accusatricem. — 4 Sic dixit ^Jianc tuam\ ut ille de 

apibus (Verg. Geo. IV 22) ^uere suo' et (Aen. VI 041) 
^solemque suum, s. s. w.' — et in Adelphis {IV 7, 36 — 57) 
Ham uero omitte, Demea, tuam istam iracundiam'. 

511 31 1 AVDivi ET CREDO locus communis, an famae cre- i5 
dendum sit. 2 Bene suhiunxit ^credo': non enim audisse 
statim credere est. 3 mvlta concvrrvnt simvl qvi 
CONIECTVRAM HANC restat enim, ut multis concurrentibus 
signis una coniectura confletur. 

1 <(dicas)> daui B \ consilio factum aut dolis 0, c • f • a • 
d • 1\ factum c • a • d • F, om. B \ commodius] cum odiis TC; 
inde cum odio Schopen \\ 2 quam] quod B, quasi C \ si meoj 
sine eo J5, sis in eo A, si sine eo TCV |j 3 ut om. B | eum 
A I recusaretur T | ait] aut B, dixit TC, om. V \\ 4 mora] 
maiora TC \\ 5 a • me • opi ■ F, a me T, om. B \ prorsus dett., 

longum 

om. A B TC V || 6 macran A , macra B, **** TV^, g.**** 

Tiel tractum 

****** C, longum uel tractum F* {= dett.); tioqqoj ed. pr. j 
i'RORSvs — 7 uere om. T \ quidam 'prorsus' add. Steph. \ uere 
W. {cf. Ad. V 3, 58 et glossas): quare codd.; ^cctiqccv Steph. \ 
putatur ABV \ ergo codd., corr. Steph \\ 8 uolunt V\\ 9 tuam] 
tu A, om. TCV I eius om. TC \\ 10 hoc — 11 dixit om. V\ 
suspicacionem B || 11 Sic om. A || 12 et om. BV 1| 1-3 solem 
TO I s. s. n.] • S • N • ^, h . s • n • TC, om. ^ | et ^ TCV, om. 
B; ut Schopen || 14 omite B \ istam tuam J5 || 15 et om. 

TC II 16 non enim] non bene {corr. m. 2) C, enim modo V || 

17 est om. V \ concvrrvnt — 18 hanc] con • etc • B I que A || 

18 hanc <f •> F, om. TC \ enim] ante TC \ ut sscr. F« || 19 con- 
//etur F 




ANDRIA III 2, 29—39. 173 

512 32 1 lAM PRIMVM HAEC SE EX PAMPHILO a falsO COn- 

cepit, secundum quod credit, senex. ' 2 Ef b, summo ad 
imum et ex factis et ex dictis et ex rebus atque per- 
sonis sumit argumenta. 

513 33 posTQVAM viDET NVPTiAS DOMi PARARi elegauter 5 
omisit, in cuius domo. 

514 34 MissA EST ANCiLLA iLico quod Graeci dicunt av- 
tod^ev, ccvtrj, avtov-^ nam loci significatio est, etiam breui- 
tatem temporis notans. 

516 36 1 NmiL MOVENTVR NVPTiAE uon perturbabuutur lo 
nuptiae. 2 moventvr differuntur. 

517 37 QviD Ais CVM intellexeras quaqua se uerteret 
Dauus, obuium infestumque inuenit senem, et tamen uer- 
sute it obuiam et iam comprehensus elabitur. 

519 39 1 Qvis igitvr evm ab illa abstraxit non frigide 15 
intulit dixisse se, sed cum magna asseueratione. 2 Et 
^abstraxit' proprie, ut supra (7 5, 8) 'me a Glycerio 
miserum abstrahat' et ( Verg. Aen. II 434 — 35) ^diuellimur 



1 HAEc — PAMPHiLo] etc • B \ hec ex hoc corr. C \ se om. 
V 1 a falso om. TC \ coTicepit] 9 • T || 2 secundum F, sed AB 
TC I Et] et V, est ABTC \ a in ras. F^ || 5 postqvam — 
NVPTiAs om. B I uidit C, u- T \ domi] d^ T, om. C \ apparari 
F, om. B II 6 omisit F, amisit TC \ cuius in ras. F^ || 7 missa 
ancilla est F, om. B \ illico F, illico C \\ 8 avtod-ev, avty, 
aitov Sabhad.: aut 0///INMA Thl(\UTO- A, ^UTOe%^MThl- 
^UTO B, * * * * CV^ om. T \ temporis breuitatem B || 9 notatts 
T^, necafis; A, om. B \ 10 nihil et nvptiae non om. B \ pertur- 
babuntur F, perturbantur ^TCjj 11 nuptiae om. B \ moventvr 
om. B I differantur TC || 12 quis C \ cvm intellexeras] c in 
T, etc- B I quaqua Steph. : quaqua AB, qua TC, quo in ras. V^ \ 

uerterat C, uerteret F || 13 dauus sscr. F^, <[pamphilo> dauus 
B I et tamen] tam etiam TC \\ 14 it in ras. F^ id J., ut C j 

etiam ABTC, ut in ras. F' | compensus (sscr. m. 2) C || 15 evm 

— abstraxit] etc- B I extraxit F | non infrigide F || 16 ad- 

seueratione A, abseueratione {in ass- corr.) C || 17 extraxit 
F I a om. 5 II 18 abstrahat^ A j et] ut F j' diuellimurus A 



174 DONATI COMMENTVM 

inde Iphitus et P. m.' 3 qvis igitvr evm hoc sic 

audiendum est, quasi* dicat Mixi'. 
521 41 1 POSTREMO iD MiHi DA NEGOTi de proiectione 

pueri pro foribus. 2 tv tamen idem "^idem' abundat. 

3 Apud ueteres Hamenidem' integrum fuit, unde apud 5 

nos et tandem et tamen natum est. sic et ^identidem' 

<(iterum^ iterumque dictum. 
520 40 1 qvam misere hanc amarit ^misere' ualde, nimis. 
2 nvnc sibi vxorem expetit oratorie pro eo quod 

non recusat, ^expetit'. lo 

621 41 3 Tv tamen idem Hamen idem' aut pro tamen 

positum est aut pro tandem, ut <(sit: tu tandem has 

nuptias)> — 4 rr tamen idem has nvptias ut caueatur 

ab appositlone puerl ante ostium. — perge facere ita 

ut facis. 15 

523 43 QVOD parato opvs est para diserte et Latine 
dixit ^quod parato opus est'. 

524 44 1 NON IMPVLIT ME HAEC NVNC OMNINO VT CREDEREM 

^non impulit' non persuasit, non perfecit, ut crederem Gly- 

1 inde Ifitus et sscr. C^ \ Iphitus] a ficus ^-1, inscius T \ 
P. m.] pelias mecum B V \ hoc om. V \ sic audiendum] sub- 
audiendum TC \\ 2 est om. B \ dicat] d • J5 j dixit C \\ 3 da 
negocii <(en)> F, daue nageon A \ de proiectione] pro dilectione 
C, productione iit vid. T i| 4 tamen] tm B \ idem] ide?/i F, idem 
idem A, id T [| 5 idem om. V | unde <^et> B \\ 6 nos et] 
nos TC I identidem iterum iterumque W. (duce SchoeUio; cf. 
glossas): idem et eorumque codd. || 8 qvam — amarit om. B j 
amare A \ nimis om. B || 9 expetit oratorie] expenatorie A^ 
ex • amatorie B \ pro eo] pro id 5, proieci .4 || 11 <(tu)> tamen 
idem {2) A, om. B \ pro] per {del.) C, om. T i| 12 tandem 
ex tamen corr. A \ sit add. Steph.; tu — 13 nuptias add. W. \\ 

13 tamen] m T \ idem] inde C \ nvptias] nup- B |i 14 ab] ob 
A I ante] tn {sscr. an m. -2, quod etiavi in mg. m. 1) C, apud 
ante V \ hostium ABV, ociosum (sscr. hostium m. 2) C \ perge 
— 16 PARA om. £ ii 16 quod V \ diserte — 17 est om. T \ disere 
A II 17 est <^para)> C ii 18 non — credekem om. B \ me om. TC \ 
NVNC omnino] omnino nunc F, nunc A TC |I 19 non perfecit — 
175, 1 peperisse om. B \ perfefecerit C \ ut om. ATC | cre- 
derim TC 




ANDRIA III 2, 39—52. 175 

cerium peperisse. 2 Et cum dicit 'omnino', ostendit 

quaedam se credidisse, in quibusdam iam esse circum- 
uentum. mire autem cautum capi inducit senem, ut cre- 
deret, quod Glycerium peperisset. 

5J25 45 1 ATQVE HAVT SCIO AN QVAE DIXIT SINT VERA O. 5 

quae praeterea <(dixit)> Dauus. 2 Et bene ^omnia', ut 

appareat senem multa credere uera esse, quae Dauus 
dixerit, 

526 40 MVLTO MAxiMVM EST ^multo' ct comparatiuis (et 
superlatiuis)> antiqui adiunxerunt. lo 

527 47 QVOD MiHi poLLiciTvs EST polHcitatio multarum 
rerum promissio est. 

528 48 GNATO vxoREM subauditur ^ut det'. 

529 49 1 QviD ALiAS ^quid' pro cui-. 2 alias alio 
tempore. 15 

532 52 1 atqve adeo in ipso tempore in ipsa opportuni- 
tate, in ipso articulo. 2 eccvm ipsvm OBViA^f <^chremem)> 
continuo mutauit declinationem, ut ^iubeo Chremetem'. 



1 periisse C; non peperisse Hartman \ Et — dicit om. TC \ 
Et cum] nec non J. || 2 se quaedam B V \ credisse C \\ 2 cau- 



non 



tum in mg. C* | capit C \ crederem A \ 4 Gly- B \ peperisset 
{sscr. m. 2) V {= deit.) || 5 atqve — vera 07n. B | haud C F, 
h - T j an] ■ a • T F ! qvae] quod A, q • TCV \ dixit] d- AT 
CV I siNT vera] s • u • TC V,\ o •] omnia B, om. C || 6 praeterea 
W.: postea codd. j dixit add. Steph. || 7 appareant A | uerba 
esse F, uerba {ante credere C) esse TC, herbate A, uerba B || 
8 dixisset V || 9 mvlto — est om. B | et superlatiuis sscr. V^ || 
10 adiunxerunt antiqui B, antiqui affixermit TC \\ 11 qvod — 
EST om. B I quod F, quid C | mihi in 7-as. V^ \ poUicitatio] 
pollicitaticus A || 12 promissio in ras. F' | est om. BTG\\ 
13 nato B \ vxoeem om. B \ subauditur] scilicet B || 14 Q^ao 
ALiAs et pro om. B \ alias — 16 ipso om. B \ <(i> ^^io V\\ 
16 ATQVE — TEMPORE m mg. C I adeo ln] ad cum A, in T\ 
in om. B \ ipsa] ipso A, om. B \\ 17 in] i- in F, om. B j par- 
ticulo A I EccvM — Chremetem om. B \ & cum A, • e ■ c • T \ 
obuiam sscr. C\ chremem add. Westerh.; cf. Ter. Z)(t|j 18 dic- 
tionem F | ut] et A\ del. ? 



176 DONATl COMMENTVM 



633 1 1 IVBEO CHREMETEM haec congressio duorum senum 

ad tale periculum adigit fabulam, ut id non uideatur con- 
silio, sed euentu posse uitari: qui euentus est Critonis 
praesentia, nam nunc ex falsis fient uerae nuptiae. 
2 ivBEO CHREMBTEM fcrme aliquid iubere uelle est, — 5 

^liibeo' ergo: uolo. 3 Et deest ^saluere\ qux)d oppri- 
mitur ah alterius personae interuentu. — ut Vergilius 
(^Aen. V 386) 'reddique uiro p. i/. 4 Et fisraXij^TtTLK&g, 
quia qui dicit ^salue', iubet: uolumus enim animo, iube- 
mus uerbis. 5 te ipsvm qvaerebam placabilis et lenis 10 
amicus per totam fabulam inducitur Chremes, ut cogni- 
tioni ad ultimum interesse possit. 5 optato advenis 

^optato' aduerbium est, ut Vergilius (^Aen. X 405) ^ac 
uelut optato uentis'. 

534. 2 1 ALIQVOT me adiervnt '^aliquot' hoc est: nec 15 
multi nec pauci. 2 Et ^adierunt', non '^accesserunt', 

quia aditus arduus difficilisque est. 3 adiervnt quasi 
importune et intei^pellantes. 4 adiervnt sic alibi {II 1 
Jl — 15) 'Bjrrria, quid tibi uidetur? adeon ad eum?' 
5 ex te avditvm ut supra (J/ i, A.') ^e Dauo audiui'. 20 

1 chremte A, chremem B \\ 2 adegit A, agit TC \ uideatur 
non B^ (non in mg. m. 2) F || 3 euentu A \ uitari e,v. -re corr. 
C, nitari J., mutari in ras. V^ || 4 fieri TC \\ 5 chremte A, 
om. B I ferme Schoell: firme codd. \ iubere uelle] nubere uelle 
A, iubere T; uelle iubere Schopen || 6 ergo et Et om. B \ opri- 
mitur J., obprimitur B., exprimitur TC, (ex in ras. m. 2) V\ 
7 ab in ras. V^ \ interuentum V \\ 8 redditque AC, reddit 
T i p. i.] promissa iubebant F, om. B \ meta • ^NMTTROC A, 
MeXMHMTIRfjOC B, metalenticos F, metalleticos (metell- T) 
TC II 9 qui sscr. V^ \ enim uolumus TC \ animo] enim T|| 
10 qvaerebam] quae • JB || 11 cognitio C \\ 12 interesse F| 
Obtato aduenis A, om. B 1| 13 est — 11 uentis om. B \\ 14 ueluti 
C II 15 ALiQvoT — adier\tjt] aliquid me alterum A, om. B | id 
est B \\ 16 Et om. BTC \ adiere B \\ 17 abitus T \ ardius A j 
est m mg. F*, om. T \ adiere B \\ 18 et om. V \ adiervnt] adie 
non J. I sic — 19 eum om. B \\ Id quod C \ adeon ad eum] ad 

ex 

hoc A II 20 abste (7 | ut — 177, 1 avditvm in mg. C^ \ supra] 
est C^ I e om'. A \ <modo> audiui (a • T) TC 



ANDRIA III 8, 1—8. 177 

6 Ex TE AVDiTVM ergo non iam rumor, sed ueritas. 

535 3 1 iD viso 'id' ob id. 2 viso deest He'. 3 Et 
viso ad uidendum uenio. 4 tvne an illi insaniant 
tu insanis, si dixisti, illi insaniunt, si non audita referunt. 

536 4: 1 AvscvLTA PAVcis et ^paucis' et ^pauca' legitur. 
2 et qvid ego te velim a docilitate. 

538 6 1 per te deos oro ordo: per deos te oro, ut 
Vergilius (Aen. XII 56) ^per has ego te'. 2 et no- 
STRAM AMiciTiAM CHREMES lcgitur et ^Clireme'. 

539 7 1 QVAE iNCEPTA A PARVis CVM AETATE mire ait Hn- 
cepta a paruis cum aetate', ut ostendat non nuper cogni- 
tam amicitiam sed antiquam, ut (^Verg. Aen. III 8^^ 
^ueterem Anchisen a. a.'; idem alibi (Aen. XI 537 — 38] 
^neque enim nouus iste D. u. a.' 2 accrevit ut supra 
{III 2, 14) ^accurate': ^ad' praepositione familiariter 15 
utitur. 3 adcrevit hinc Vergilius (Ecl. X 54) ^crescent 
illae, crescetis a.' 

540 8 1 PERQVE VNICAM GNATAM T. ET M. G. incptum est 

1 avditvm] au .B I non] nam A | iam om. V \\ 2 id viso 
om. B 1 deest] scilicet B | te om. V \ Et Schopen: ut BTCV, 
ne A II 3 ad imitendum A; ad intuendum Schoell \ tune sscr. V^ 
tu BTC, om. A j insaniant om. B \\ 4 non om. B \ auditum 
F II 5 A^sculta C, om. B \ pavcis] pau- B, pacis A \ et 1. sscr. 
C^ \ paucis] pauci sunt ^ || 6 uelim <(et quod tu quaeris scies^ 
B I iidutilitate A\\ 1 te des oro A, <ego> te deos oro F, om. 
B I ordo <^est). TO, credo A \ te per deos TC | ut om. 
5 II 8 te <;lacrimas> F, om. A \ et inra miciciam A., et B \\ 
9 cHREMEs] cremes B., Chremen C, c- ATV \ et — 12 ami- 
citiam om. A \ et creme legitur B \ chremem C, chreme^ (sscr. 
m. 2) F II 10 qvae incepta om. B \ quae ex quasi corr. C \ a pueris 
F| cvM AETATE om. B \ iurc F | ait] autem TC \\ 11 pueris BTV, 
{in mg. paruis, cleinde del.) C \ cognitam TCV., ogita B; coitam 
Steph.'., comugsitsim Schoell \\ 13 anchisem J5 F, anchise-N- A, an- 
chisem(-cn T) • n • TC \ a • a •] agnoscit amicum BV \ <^ety 
idem F | idem — 14 u • a • om. B \\ 14 d • n • a • F, u • a • TC 
iiccreuerit C, acreuit B \\ Ib acurate B., a.ccurate F, accurat. 
2'; imperativum putabat pro curate.' | ad] a AC, om. T \ prae- 
positionem B \\ 16 nititur AB \ acreuit B | hic T, om. B \ 
crescere C || 17 ille ^JBC | crescentis B, crescitis A, credetis 
TC I a ] amores J5 F, a • amare A, {ex -ore corr.) C, amare T\\ 
18 g • t • e • m • g ■ F, etc • B 

Donati comin. rec. Wessuer. 12 



178 DONATI COMMENTVM 

sic adim-are aliquem: per salutem filii mei, ut facias id, 
quod te rogo! sed hic caute subiunxit "^cuius tibi potestas 
summa seruandi datur': in tua est, inquit, potestate et 
tuus est. 2 Haec ergo obtestatio dicitur, cum per 

eas res adiuramus aliquem, de quibus agitur causa, ut 5 
(Verg. Aen. II 431) ^lliaci cineres et f. e. m.'; idem alibi 
(^Aen. X45 — 46) 'per euersae, g., f. Troiae excidia obtestor'. 

."i/^ 10 1 VT ME ADIVVES IN HAC RE ATQVE ITA pctitio 

est. 2 NVPTiAE VT FVERANT FVTVRAE F. brcuiter et 

Latine. et hoc genus compositionis ueteres non uitabant. 10 

'>43 11 AH NE ME OBSECRA TfO sllrjVl(S(ia' (17] XixdvSVe^ (17] 

(ndiov^ pro ^ne obsecres'. 

'o44 12 QVASI HOC TE ORANDO IMPETRARE OPORTEAT haCC 

plena uox est et caritatis et officii; quod enim amicus 
ab amico petit, iustum esse debet, nec pro eo, quod est 15 
iustum, supplicare oportet. 

i)45 13 1 ALIVM ESSE CENSES NVNC ME ATQVE OLIM CVM 

DABAM nos dicimus cum darem. Vergilius {Aen. IV 597) 

1 si^ {sscr. m. 2) adiurarem F, adiurare sic B \ mei] cie • 
A II 2 sed sscr. C^ \ hic T, hinc ABC, hoc F; huic ed. pr. j 
caute W.: autem ABTC, autem F, om. dett.; etiam ed. pr. ;' 
3 summa datur seruandi (7, s-d-s- T,s-s-id V \ est <^manu^ 
mqu^'* ®* (sscr. m. 2) F, inquit B || 4 obstentatio (obtestatio sscr. 
m. 2) C, ptatem T |j 6 Iliaci] abaci AB, abact F. ylia J", ilia 
in C I et — m-] et P • 6 • M • J. F, * * * * B \ idemj id est A \\ 
7 peruersae AB, per ensem TC \ g. f.] genitor fumantia F, 
g- B \ troye TC \ exidicia A, et excidia TC || 8 vt — 9 n\t>tiae 
om. B I iTA — 9 est W. {duce Schopeno): ipsam petitionem 
(ptatem T) codd. \\ 9 f.] fiant BC, om. V \\ 10 et om. TC \ 
non om. B \ mutabant AB \\ 11 ah ne me om. B \ Ha C \ 
obsecrant A, obseruacra C, oh ■ T \ rc5 — fta%ov Pithoeus: 
T ■ M^\ ■ HMC Mon • M • h • N • <M • T^NeReMNM^COR ■ A, * * * * 
TCV, om. B; Menander ^ro fii} iiccxov Jacohs || 12 me F, om. 
B II 13 QVAsi — TE om. B \ te hoc 0, t • h • T, te F | impetrare 
oporteat] im • ■ B, im • F, i • • T jj 14 plena uox est in ras. 
F', est uox plena B \ et Karitas et officia C, caritatis et officii 

b a 

B I enim om. V \\ 15 esse iustus C | ne AC \ quod <(non^ B || 
16 oportet sscr. V^ \\ 17 alivm — olim om. B \ censes — 18 dabam] 
cnma^ocd- F| me om. TC j cvm] nunc A \\ 18 nos 07n. B 



ANDRIA III 3, 8—17. 179 

'tum decuit, cum sceptra- dabas. e. d. f. q.' 2 Et nota 
^olim' pro nuper. 3 alivm esse censes nvnc me non 
persona, sed rei condicio commutata est. 

546 14 1 SI IN REM EST VTRIQVE VT FIANT Tc5 SsVTiQO) 

cvUoyLOfia praue proposuit, ut recte replicaret. hic syllo- 5 
gismus negatiuus dicitur, nam in secundo hjfifiare negat, 
quod prius dixit, ^sed si ex ea re plus mali est quam com- 
modi'. 2 si in re est vtriqve ab utili argumentum. 

3 si iN RE est vtriqve utrumque de duobus constat. 

4 Bene '^utrique': mihi et tibi, non alteri utile, alteri lo 
inutile. 

547 15 1 SED si Ex EA re id est nuptiarum. 2 Mu- 
tauit numerum, ex plurali singularem: ^fiant' ^ex ea re'. 

548 16 iN commvne (\t c.)> id est: ex aequali prouide 

549 17 QVASI Sl ILLA TVA SIT PAMPHILIQVE EGO SIM PATER 15 

nota suauissimam uarietatem; non enim dicit 'quasi illa 
tua sit et ille meus'. 

1 sceptra dabas] s. d. A\ e-d-fq- (en dextra fidesque 
Stepk.) W.: et (e • T) u.qs f- TC, et {om. B) uentosque fu- 
rentis (-tes B) A B V \ Et nota om. B || 2 pro] que T \ esse — 
me] esse c • n ■ m • F, om. B || 3 persone TC \ mutata est J5, 
est commutata TC || 4 si in] sunt A \ fiant] f • jT^ | TO) • d.eU • 
le • P00CY<^^.OnCMW A, TOJ^eYiePCaCY^OTICMOi) J5, r« 8av- 
TiQco avXloyiGiiai M*, * * * ^ * TCV \\ 6 prawe proposuit T^, 
praue posuit J5, praue coposuit (in mg. pro) C \ recta A | lioc 
A I syllogismi A, silogismos C \\ 6 negatiuus ed. p}\: negius 
ABCiT?), negmis V\ ^NNMd^THNCG^T (post dixit) B, lem- 
mate ^<NM ■ !A ■ d< ■ TNN • €GAT A, • a • li • (n • T) m • m • at • h • 
ne • {ex en • coqt. C) g ■ at TC, ccvalXocyij M" , ***** V \\ 
7 sed — 10 Bene om. B \ re om. AV \ malis est ^ || 8 in rem 
V I argumentum ab utili — 9 utrique <^scilicet^ in mg. F* | 
sim re est A, om. TC || 9 vtriqve om. C \ utrumque CV^^ utrum 
-4, om. T; uterque Steph., utrique Scliopen || 10 <(et^ bene F* | 
i)on] cum V \ utile alteri inutile F, inutile A TC, bonum 
alteri malum B \ 12 sed si om. B \ id est om. C |1 13 singu- 
larem ex plurali B \ fiant — 14 prouide om. B \ re om. C \\ 
14 commune ex -ni corr. V^ \ proinde A, prowide F |j 15 si 
om. B I siT — pater] sit p • q ■ e • sp- V, etc • J5 || 16 nota om. 
B I suauissima B | uarietas JB, ueritatem CVj uirtutem T \ 
non] nun A \ enim om. ABV \ dicit] du A, om. TC \ illa B, 
om. rell. \\ 17 et om. TC \ ulle metus A 

12* 



180 DONATI COMMENTVM 

550 18 1 iMMO ITA voLO quia utile est, quia "^in re est' 
(v. 14) 2 iTAQVE POSTVLO 'itaque' modo duae partes 
orationis sunt, ut in Hecp-a (// 1, 10) Htaque una inter 
nos agere aetatem liceat'. 

551 19 Nisi iPSA RES MONEAT bene intulit ""moneat', non 5 
*^postulet', quia ^postulo' praetulit. 

552 20 1 IRAE SVNT INTER GLYCERIVM ET GNATVM hoC 

laeto uultu pronuntiat Simo, — 2 Et lioc a possibili 
est. — loquitur enim apud eum, ex quo audierat Pam- 
philum pro uxore habere hanc peregrinam. — 3 avdio lo 
ironia: tnox ^fahulae!' — et hic paulo sapientior in- 
ducitur et minus obnoxius dolis. 

554 22 PROFECTO sic EST ^profecto' confirmatio est. 

555 23 1 AMANTiVM IRAE seuteutia yvco(iL%ri, in qua 

a specie receditur et in omnes aliquid dicitur. 2 IlaQot,- i5 

(iCa. est autem sine auctore sententia. 3 integratio 

instauratio. 
556' 24 iD TE ORO deest ^ob', ut sit: ob id, ut Vergilius 

{Aen. II 141 — 43) ^quod te per superos . . . oro'. 
558 26 PRivs QVAM HARVM iuuidiosius 'harum', cum una 20 

sit, ut in Eunucho (J 1, 3) ^non perpeti meretricum c.?' 

1 iMMO — 6 praetulit om. B 1| 2 postvlo itaque om. A V ^ 
3 echira V, -rra T\ unam TC, a- F || 4 aetatem agere TC 
5 bene — 6 postulet TC: non po<^stulem bene — moneat non 
po(m mg. m. ^))stulem F, non postulet ^4J5 !I 6 protulit TC 
7 ieae] ir- B \ sunt in g • et gnatum F, om. B \\ 8 l§to ex loco 
corr. V^ I simo pronuntiat B \ a om. A \ possibile TC || 9 est 
om. T I eum] enim A \\ 10 pro ux- ^ | hanc] hana A \\ 11 yronia 
B TC F, xroni & A \ sapientior F || 13 profecto — est om. B || 
14 riNOaMIKH B, PNOOMIKh- A, yvco^txrj M\ **** CF, om. 
T I in qua a] in qua B, in qua A, qz C, qua T \\ 15 specie] 
spem BC\et om. V \ aliquod F ] n^POIMI(\ B, nd.POeiMld. 
A, TcuQOifiicc M^, **** (7F, om. T || 16 est om. V\ autem] 
enim TC \ auctoritate (-tis T) TC \ integrocio J. |1 18 id teJ 
Item J. I TE — sit 07n . jB j ut om. B \ Vergilius] Vir • a • 
C II 20 harvm] hic TC \ inuidiosus B, indiuidiosius A \ una] 
inia A \\ 21 ut E, sic m 7ng. F^, om. ATC \ in om. T j iti 
eimucho non perpeii V \ perpeti] ppa B \ c.] contumelias 
jBF, om. TC 



ANDRIA III 3, 18—38. 181 

559 27 REDvcvNT ANiMVM AE. hoc ut supra (7 J2, 22) npsum 
animum aegrotum ad d. p. p. a.' 

5C)0 28 vxoREM DEMVS 7\%iv,Siq 'demus', ut in Heautonti- 
morumeno (III 1, 67 — 6'^) ^quo modo minimo periculo id 
demus adulescentulo'. .5 

564 32 1 NEQVE iLLVM HANC PERPETvo amphibollam de 
industria posuit. 2 Aut uti-umque significat. 

565 33 Nisi PERicvLVM FECERis temptameutum. Cicero 
[div. in Caecil. 8, 2?) ^aut tute tui p. f.?'; idem Terentius 
[Eun. III 2, 23) 'fac periculum in 1.' lo 

566 34 AT iSTvc PERicvLVM memorabile dictum nimis et 
id, quod merito in prouerbium cesserit. 

568 36 Sl EVENIAT QVOD DI PROHIBEANT 7tUQEV^£6l,q pcr 

evtprjfiLCfiov. 

569 37 AT si CORRIGKTVR QVOT c. V. alter est syllogismus 15 
per contraria lemmata et ipse negatiuus. 

570 38 1 PRiNCiPio AMico FiLivM R. ^priuciplo' nec in- 

1 REDvcvNT — 2 a. om. B \ Reducant TC \ ae.] et J.F, om. TC\\ 
2 ad d.] A ■ d • d • ^, ad deteriorem V \\ 3 HeiKCOC A, H0IROC 
B, r/'9'i>ia»(7 M*, **** TC, om. V \ demus om. B \ ut] ait A \ 
in om. B \ he aut intimeu menon A, eautonturum9 JB, auton- 

tumerumenos F, eutontu T, ueton • |1 4 ^*^ minimo {sscr. m. 2) 
F, minio T \ periculo om. B || 5 demnis A |I 6 neqve — per- 
PETvoJ non posse arbi • B \ amphiboloia C, -logia T || 7 aut — 
significat] ut — significet Schopen; foi-t. (posuit.) ita utr- sign- | 
iterumque TC |1 8 nisi — 11 at om. B \ periculosum A \ ten- 
tamentum TF || 9 aut] autem codd.r, sed Cic. \ tute — f.] 

tuete • tuN • P ■ P • A, tute tui p P3 • {sscr. m. 2) V, tu • te • 
(ce^ C)t-q-f^ TC 11 10 1.] litteris TCV \\ 11 ast TC \ peri- 
cvlvm] in f • f • gr • e (g • e • T) TC \ mirabile TC \ nimis] animus 
TC II 13 eueniant F, ueniat TC | dii C F 1 prohi • B \ paren- 
thesis (-tisis T) codd. \ per] pro C H 14 eufemismon (eufem- C) 

codd. 11 1.5 <^dicessio^ at B \ si] sic A \ corrogetur J5, comgetur 
(C07T. m. 2) F, c • T 1 qvot — v.] q • c • u • JB, q ■ co • in TC \ 
silogismus C || 16 lemata A, limi** TC, entiraemata in ras. 
F' 1 ipse] est in ras. F* 1 negatiuus in ras. F*, negius AB 
('{T->) II 17 AMico — R.] etc • ^ I filium re • C, f • r ■ T, f • i • r • 
F I principio om. B 



182 DONATI COMMENTVM 

tulit ^secundo'. 2 restitveris . . . invenies ergo ava- 

y.okov&ov duplex. 3 amico filivm ab honesto. 

572 40 1 QviD isTic si iTA ANiMVM i. E. V. ^quid istic?' 
concedentis et ueluti uicti uerbum, tamquam si diceret 
^quid?' 2 Abundat 'istic'. 3 Vel potius "^quid istic?' 5 
significat hominem de loco ac de sententia secedere, ut 
e contrario perstare ac resistere dicitur, qui aliquid 
negat. 4 si id animvm indvxisti legitur et ^animum 

induxisti' et ^animum induxti', sed illud plenum est, hoc 
per metaplasmum avyKOitriv diminuitur. 10 

o7(i 44 1 ipsvs mihi davvs qvi i. e. e. c. dixit est com- 
mendatio testis, ut (JJ i, ^) *^in foro modo e Dauo audiui'. 
2 Ergo Hpsus' quasi qui maxime sciat. 

579 47 tvte adeo iam eivs avdies verba '^adeo' modo 
7tuQil%ExaL [et abundat], ut Vergilius (G-eo. I 24 — 25) 15 
'tuque adeo, quem mox quae s. h. d. c. i. e.' 

580 48 atqve eccvm video ^eccum' quasi ecce eum, 

1 restitueris inuenis V \ anacoluton A, anacoliton B , ana- 

C Y 

tolaton {corr. m. 2) F, anochotim TC || 2 qvid — v. om. B TC \ 
istio J. I 81 — V.] si ita * a • ^ V || 5 quid 2. om. TC |( 6 signi- 

ficat (signt^'" C) istic TC \ ac de] et TC \ decedere V {cf. 
Ad. II, 53) II 7 e sscr. C^ \ prestare || 8 si — animvm om. 
B I id] iTA? I iNDvxisTiJ inducti sis A, induxi TC \ <(in)> ani- 
mum A F, {sscr.) B || 9 mduxisti] induxi C, industi T, induxti 
^ J5 I et — induxti om. B T \ animum om. C \ induxisti J. F || 
10 metaplasmum ABV, methaplasa (-flasma T) TC \ syncope 
A., sincopen TCV, syncopam B \ deminuitur ex dim- corr. A, 
diminutum F || 11 ipsvs — c. om. B \ ipsius A | qvi — dixit] 
qui icced- F, qeie-ec- dixit C, q • e • c • d • T\ 
<dixit> est B^ om. TC\\ 12 in foro] apud foro F; apud forum 
Ter. II 13 ipsius A \ qui sscr. F- || 14 tvte om. B \ iam — verba] 
iam eius a • u • C, i • e • a • u • T, i • e • a • F, iam B \ adeo om. 

C II 1.5 n<\Pe^ReT^Y ^S, * * * * rO F | et {om. TC) abundat 
secl. W. II 16 tuteque F, tu quoque C \ quem — e •] quem mox 
quae sint habitura deorum consilia incertum est J5, quem- 
que • S • h • DI • C • le • A, quae meque s • h • d • c • u • F, quemque 
TC II 17 Atque et cum uideo A., om. B \ et cum A \ quasi 
om. B 



I 



ANDRIA III 3, 38—4, 3. 183 

ueteres dixerunt, <(ut)> eccillum, quod apertius significat 
ecce illum et obscurius ellum. 



580 1 1 AD TE IBAM QVIDNAM ID EST CVR VXOR DaUUS 

ut recte scribatur, Dauos scribendum est, quia nuUa lit- 
tera uocalis geminata unam syllabam facit. sed quia 5 
ambiguitas uitanda est nominatiui singularis et accusatiui 
pluralis, necessario pro hac regula diganmia utimur et 
scribimus Dajrus serjius jiulgus corjius (= I 2, 2). 
2 AD TE iBAM QviDNAM hic locus est, in quo iam ad 
discrimen mali perducta comoedia in meliorem partem iam lo 
incipit inclinare. 
582 3 1 EGO DVDVM NON NiHiL vERiTvs svM scmper grauis 
orationis inceptio est, quae exordium simiit a pronomine 
^ego', ut {Verg. Aen. IV 333 — 34) ^ego te quae p. f. e. u.' 
<et> (Ter. Andr. II, 8) ^ego postquam te e.' 2 ego is 

DVDVM NON NiHiL vERiTvs svM aduerbia temporis aut certa 
sunt, ut hodie cras, aut incerta, ut dudum nuper. 

1 uetere A \ ut add. W. \ eccillum W.: ecciuium & cuius 
illum A, eccuicum eccuius ellum J5, eccinum eccinus ellum 
F, et cuius et cuium ellum TC \ significat ex signu corr. A; 
sonat.^ j quod — ellum] obscurius ecce illum apertius B \\ 3 ao ' 
— 4 scribatur] daum nt vid. B \ quodnam id est uxor cur V \\ 
4 dauus A \ littera om. B || 5 geminata A \ una C \ facit 
ante unam F, post unam TC || 6 utanda A \ nominatiuus et 
accusatiuus AB ^ 1 necessario ex necesse corr. C \ utitur TC \ 
et deU., om. ABTCV || 8 scribentes B, om. TC \ dauus 
seruus (ceruus V) uulgus coruus (cor- otn. B) codd.., corr. 
Steph. II 9 qvidnam] q • n • T, qa B \\ 10 mali ex -le corr. V^ j 
in C*, ad C^ I iam del. Schopen \\ 11 internare T, declinare 
V \\ 12 <^iam> dudum B \ non — svm] etc • B \ non sscr. C^ \\ 
13 inceptio orationis (est orn.) TC \ quia T \\ 14 ego om. V | 
quae — u.] quae plurima fando e • u • F, p • q • f ero • TC, 
quae etc ■ B \\ 15 et add. Steph. \ ego sscr. C ^ | te postquam 
BV \ e.] i- A, emi B, emi a • C, e • a • T, om. V \\ 16 dvdvm 
om. B I NON NmiL om. TC \ aduerbia — 184, 2 svm om. TC jl 
17 ^ety cras B 



I 



184 DONATI COMMENTVM 

itaque incertis additur tempus, ut iam dudum, nunc 
nuper. 3 non nihil veritvs svm d. abs t. n. f. bre- 
uiter pro: ueritus sum, ne quid abs te fieret. sic et supra 
(/ 1, 7.9) ^metui a Chryside' et Cicero (^pro Mur. 1, i) 
^quae precatus sum ab dis immortalibus' pro eo quod est: 5 
quae ab dis petii precatus eos. 

584 5 PROPTEREA QVOD AMAT FiLivs totum cum cxtenua- 

tione protulit, tamquam qui satisfactum uoluerit Dauo ob 
comprobatam fidem eius. 

586' 7 1 NAM PROPEMODVM HABEO lAM ridicula dilatio eius. lo 

rei, quae iamdudum nota est auditui'0. 2 nam prope- 

MODVM habeo iam boc cst: prope modum, cuius auctiuum 
est admodum. 

5S7 8 sed ea gratia simvlavi gratiam pro causa po- 
suit noue. i5 

588 9 sic RES est quod Graeci dicunt ovx(oq exst. 

591 12 nvmnam perimvs ^nam' TtaQiXoisrai, , ut quisnam. 

592 13 1 qvidnam avdio legitur et ^audiam'; Menander 
enim sic ait ^tl ttot' a,K0v60(iaL;' 2 occidi hem qvid 

1 aditur A \ <(certum (m mg. m. 2)'} tempus V \ didum A \\ 
2 NON — D. om. B I D. — F.] • D abs ten • F; .4, d • abste • n • f • 
TC, a te n • f • F, abste ne faceres <(idem> B || 3 pro om. C \ 
sic et] sic eos A, sicut TC, sic B \ et om. BTC \\ 4 <^ei} metui 
TC 1 a cryside B, • ACHRISDE • A \\ b quae] qui J.rO | ab] a 
ATCV \\ 6 diis TCV \ sim mortalibus A \ ab his ABTC, 
ab iis F; corr. Steph. \\ 7 propterea qvod] quod uolgus etc- B \ 
amet V \\ 9 probatam F, 9probatam C \ fidem C || 10 <^tibi)> iam 
habeo <^fidem)> B | iam — 12 habeo m mg. F* || 11 quae om. 
TC I auditurio {vel -turibus) B, audire TC | propemo- B \\ 12 id 

est B I auctiuum W.: accusatiuum J5, accusatm A, actiuum 
C{T?), satisfactum V [| 14 sed — 15 noue] gratia causa B \ 

gratiam] pr^em T || 16 OYTWC AB, o^rco M\ *♦* CV, 

om. T I h^i Steph.: ierl M\ om. rell; xdg ed. pr. \\ 17 N^ 
Nd.ReAkHT^e A, NAn^RCARHT^e B, nam TiccQiX-Ksrcct M\ 
nam * * * * CV, om. T \ quidnam ex -non corr. F*, om. B \\ 
18 legitur et] uel B \ xi nor' catovGoticcL Dziatzko: nROTON- 
KYMe- A, nPOTOSRYAie B, **** CV, om. T; rl dr]nor' 
6xov(Tca; Stepih. || 10 occid • B \ hkm] hoc est AV \ quod F 



ANDRIA III 4, 3—18. 185 

DiXTi bene usus est nccQO^ioivi ^occidi' et ^optime', iit 
similitudine falleret audientem. 

593 14 NVNC PER HVNC Chremem scilicet. 

594 15 iBO ATQVE Hvc RENVNTio uaric 'ibo' et Venuntio'. 

595 16 1 NVNC TE ORO DAVE Hc' id est: per quem stat 5 
summa negotii. 2 Et modo magis uere rogat quam 

Ktunc, cum ait (J f^, 19) 'debinc postulo siue aequum est 
te oro, Daue'; ibi enim ironia latet, cum dicit ^siue 
aequum est'. 3 qvoniam solvs mihi effecisti non 

^fecisti': est enim efficere perficere faciendo. 4 FA lo 

bene *has': quarum causa laboro. 

596 17 1 ego vero solvs diXoyia. 2 Et hoc ad in- 
crepationem, non ad confirmationem. 3 solvs id est: 
cui non assentiebat Pamphilus. 4 porro enitere "^porro' 
in futurum, deinceps. 4 Futuri temporis aduerbium aut i5 
hortantis, ut {Verg. Aen. IX 190) \^eYcipey porro, q. d.' 

6 enitere elabora, quasi difficile sit et conatu opus. 

597 18 1 FACiAM hercle sedvlo productiones sunt comici 

1 dixtim A, dix J5 | est om. B \ nAPO/MO(A) AB , nccgo- 
^1(0 M*, * * * CV, om. T I ^dixit^ ut F |1 2 simulatione T' jj 
3 NVNc PER om. B I chremetem scilicet {ex sed corr. C) TC, 
scilicet per chremetem F, cremem B || 4 ibo — 5 te om. B j 
bo(!) A I huic TC \ uarie — renuntio om. AV^, in mg. add. 
F* II 5 te om. B \ id esfc] id A, om. TC \\ 6 modo ex non 
corr. V^ I rogat V \ quam — 7 cum om. T || 7 de hic C j siue 
F, si TC I esfc om. J. || 8 te oro Daue om. V \ ibi — 9 est 
in mg. F* | ubi TC \ ironia Schopen: iracundia {post latet F^ 
codd. I siue] si TV^, om. C \\ 9 qvoniam — Mim om. B \ non] 
•i-MO F II 10 est] et ABV \ <in> faciendo B \\ 11 labore 
^ II 12 diXoyia W. {cf. ad Eun. V 8, 59): MAoiia A, alXoylcc 
M*, ironia {in mg.) B, **** CV, om. T \ ad] non C || 13 est 
om. C II 14 consentiebafc F, ads- A \ torro enitere om. B || 15 aut 

et 
horfcanfcis W. : adoranfcis A TC, adhortanfcis {sscr. m. 2) F, ad- 

hortantis B; uel adhortantis ed. pr. \\ 16 porro q • d • {coll. Serv.) 
Schoell: porro q • q • q • (q • q • qi C', q • q • T, q • q • q3 F); porro 
Quirites Lindenbr.; de Laberii uersu {Eihh. com.^ p. 361) ^porro, 
Quirifces! liberfcafcem perdimus' cogitat Schopen \\ 17 eniteri T 
elabore T, labora C, om. B \ quia F| sit — opus om. B \ et 
ufc T|| 18 faciam] fa^ J5 I productiones — 186, 1 sedulo ow. TC 



186 DONATI COMMENTVM 

stili 'hercle sedulo' ad fucum orationis positae. 2 potes 
NVNC DVM ANiMvs iNRiTATvs EST a possibili , argumentum. 
3 DVM ANiMvs INRITATVS quia dixerat {III 5, 20) 
*irae sunt inter Glycerium et gnatum'. 4 irritatvs 

EST ira commotus, ut in Phormione {II 1, 10). ducitur 5 
autem uerbum a canibus, qui restrictis dentibus hanc 
litteram imitantur. 
598 19 1 QviESCAS pro ^quiesce' imperatiui modi, ne in- 
iuriosum uideretur. 2 age igitvr ^age' aut dic, ut est 
{Hec. IV 4, 64) *egi atque oraui tecum', aut aduerbium lo 
est hortandi. 3 qviescas pro ^quiesce'. 4 Aut deest 
^uolo' aut ^facito'. 5 mirvm ni domi est aestimationem 
intulit t6 certum fugiens. et est compositum quasi miror. 
6 mirvm ni domi est compositum est quasi: hoc miror, 
ni domi est. 7 Caute seruus callidam interrogationem i5 

senis paratus excepit: memor simulatae discordiae cum 
amica fingit non se eum alibi esse suspicari quam domi. 

fucum 

1 hercle A | fucum T, fucum A, fuccum BC, futurum V \\ 
2 NVNc — EST om. B I DVM — argumentum om. TC | irritatus 

irritatiia 

F II 3 irritatus <(est^ V, iratus {sscr. m. 2) C, i • T, irritatus 
<^- i • ira commotus)> B {cf. infra) \ qua B \\ 4 gly • et pam • B j 

irritatug 

iRRiTATvs — 5 Phormione om. B \ inritatus A, iratus {sscr. 
m. 2) C\\b commotus] prouocatus TC \ formione AC, sermone 
V I dicitur TO || 6 autem om. B \ (hocy uerbum post canibus 
B, om. C\ retractis C|| 7 imitantnr V, irritatur (iri- T) TC\\ 
8 pro] id est TC \ conquiesce TC \ imperatiui modi om. B | 
imuriosum V \\ 9 uideatur F, uideretur <^imperare^ B \ age] 
ait A I aut om. TC \\ 10 aegi atque A, agitque F, egi et TC \ 
ore itentum (nit- T) TC, omnia tecum Fj aut om. T \\ 11 est 
ortandi A, est orandi TC, hortandi est F | quiescas ex -ce 

corr. C I Aut] uel B \\ 12 uolo] modo TO j fco C | ni om. A \ 

DOMij dodolendi C, d- dol- T\ existimationem J5, extim- T, 
(-ne) C II 13 intulto TC \tb certum W. cum Schoellio {cf TC): 
incertum codd. \ fugiens] fingens F- || 14 mirvm] miror F I ni 
ojn. A \ quasi om. V \ hoc miror ni] hoc est miror ni (mironi 
A) ABC{T), hoc miror est ni F || 15 Caute] hanc TC \ senis 
iuterrogationem F || 16 excipit T \\ 17 se in mg. 0*, ee C^ | 
alibi eum TC 



ANDRIA III 4, 18—23. 187 

599 20 1 DicAM EADEM iLLi in aliis '^idem' scriptum est. 
quod si est, pro item accipiamus. 2 An: ego idem? 
an pro item? 3 nvllvs svm plus est nullum esse 
quam perisse; nam qui perit, uel corpus habet reliquum, 
qui uero nullus est, ita non est, ac si non natus sit. 5 

600 21 1 QVID CAVSAE EST QVIN HINC AD P. R. P. V. beue 

'recta': ut uel corporis impulsionem lucri faciam. 2 Aut 
'recta': ut <(non^ eam ad precatorem aut ad Pamphilum. 
3 Bene "^proficiscar' : proficisci enim in rem aegram 
et difficilem dicimus. 4 JEt Vecta uia' plene dixit, non 10 
tantum Vecta'. 5 qvin hinc id est ex hoc loco. 

601 22 1 NiHiL EST PRECi Loci RELiCTVM subiimgit crgo 
causas, cur proficiscatur in pistrinum. 2 nihil est preci 
quia praedixit senex. 3 iam pertvrbavi o. allocutio, 
in qua quid metuat quid uelit palam est. 15 

602 23 1 ERVM FEFELLi hacc enumcratio causarum est, 
qua magnifice exaggerauit errores suos. 2 in nvp- 
tias conieci e. f. nec Hnmisi' sed ^conieci', quod 

1 iLLi — estj uel idem B \ aliis V \ idem. F, om. TG^ 
3 an om. TC \ svm et est om. B \\ 4 periisse BV \ uel sscr. 
e% om. F II 5 non estj est BV \ natus non BTCV \ est 
B, esset (m mg. aliter sit) C \\ 6 qvid — v.] recta B \ qvin] 
qui nunc TC \ hunc ^, h- F, om. C | ad] a- V, in TC \p.— v.] 

c 

pistrinum re prof ve C \ v- om. V \\ 7 recta ut] recta BTC, 

nam F | impulsione F | lucro AB, lucro {corr. m. 2) F, lustri 
TC I Aut] ut TC II 8 non add. Steph. \ peccatorem A TG |1 
9 bene — enim] bene proficisci quia proficisci est B \\ 10 Et] 
ad T I plene Schopen: plena TC, plana ^J5F | dicitur G \ non 
om. T ii 11 recta om. TC \ qvin et id est om. B \\ 12 est — ergo] 
etc • B I pretii (in mg. aliter preci) C \ lociJ Io C |1 13 causasas 
A I cur TCF, quare B, curilitas A\ cur ilico.^ | in pristinum 
A, ad pistrinum F, subiungit B \ preci om. F |1 14 quia] quod 
TC I pertwrfeam" omnia V, perturbatio A \ o.] omnia BTC\ 

i et i 

adlocutio J. F |1 15 quod'metuat quod (corr. m. 2) V \ palam] 
manifestum TG\\ 16 herum F | pe felii ^, fe .B j est om. B || 

e 

17 qua AG^ q^ T \ exaggerat B \ errons ^ | in — 18 f.] inieci 
B II 18 coNiEci] c- F I K. F.] ee • F • J., h ■ f • F, pamphilum 

c, p p r 



188 DONATI COMMENTVM 

impetum iniuriamque significat. 3 erilem filivm xqo- 

CfiUOV. 

603 24 1 FECi HODiE VT FiERENT <(nec solum^ ^feci', uerum 
etiam addidit tempus ^hodie', ut ne diecula quidem eius 
sit quod fecerit mali. 2 insperante hoc atqve invito 5 
'insperante' et 'inuito': duplex offensio. 

604 25 EM ASTVTiAS boua ironia pluraliter dixit ^astutias' 
quasi is qui abundet astutiis, ut ei non una sufficeret. 

606 27 1 VTINAM MIHI ALIQVID ESSET H. Q. N. M. P. D. 

non dixit ^gladium' aut ^laqueum', ne esset tragicum. lo 
2 Ergo bene pressit dicens "^praecipitem darem'. 



5. 

607 1 1 VEi iLLic EST s. Q. M. p. haec scaena cuius per- 

tm-bationis esse debeat, iam supra (II 3) praestruxit poeta, 
cum ad consentiendum Daui consilio tardum Pamphilum 
faceret. 2 vbi illic est scelvs accusatio. 3 vbi i5 

iLLic est scelvs nimium terribile est saeuire, antequam 
uideas eum, contra quem irasceris. 4 vbi illic est 

s. Q. M. ad intellectum, non ad uerba redegit. et est 

1 et iniuriam TC \ herilem V \^- B \ TPO^eiMON A, 
TOPO<pei/nON B, XQOtff^ov M\ *** CF, om. T\\ 3 feci — 
FiKRKNT om. B I FEci ow. TC \ nec solum adcl. Stepji. (ne dum 
flett.) II 4 hodie tempus ATCV \ dieculam TC \ qui de me 
iussit TO, eius sit B \\ 5 quid A \ fecerat TC \ mali om. TC \ 
iNSPERANTE — iNviTo om. 5 T || 6 ct OM. B \ assentio T || 7 hem 
codd. I hastutias B \ yronia OF || 8 is] his A \ ei om. B \ una 
non T, non C || 9 vtinam — d.J praecipitem B \ ai.iqvid — 
10 esset om. T \ aliquod A., {corr. m. 2) V \ esset aliquid C \ 
I) • om. C \\ 10 at F I ne 07n. A \ traicum C \\ 11 T^osuit V\\ 
12 Vbi itt jB~| est se qmp- 0, est scelus qui me per • F, 
om. B I cena^, om. V |1 13 debeant T\ iam W.: etiam A 

u 

B F, om. TC I praestrinxit poeta F, poeta praescripsit {in mg. 
praestruit) C, (praestupsit) T || 14 consciendum C || 15 est om. 
^ I sce • B, scelus <^qin^m-p-^ F |1 16 est om. TC \ scelvsJ 
s • £ I nimirum C \ est om. F || 17 irasceret T \ illicJ i\- B \ 
KST om. A TC II 18 s.J scelus F | q.J qui J5 j m • <p •> F 



ANDRIA 111 4, 23-5, 4. 189 

figura 6vlX7](iilfLg per genera; — 5 Ycrgilius (^Aen. 

1 :^12) ^pars in frusta secant\ secl Mc figura est per 
numeros. — nam quia ^scelus' scelestus intellegitui-, 
modo "^qui' subiunxit, non '^quod'. 

2 1 TAM iNERS sine arte, id est sine ccqettj. 2 tam :> 
NVLLi coNSiLi uua pars orationis est. 3 nvlli consili 
nos nullius et solius, recte autem ueteres nullus 
nulli et solus soli declinabant. 

3 1 ME coMMisissE F. nou ^commendasse' sed "^com- 
misisse': committimus enim, quae magno cum periculo lo 
uolumus esse seruata. 2 fvteli leui, inani: a uase quod 
futile didtur, quod non deponunt ministri sacrificiorum, 
quod est acuto fundo et patulo ore instabileque est. ut 
Vergilius (^Aen. XI oo9) 'consiliis habitus non futilis a.' 

4 1 ERGO PRETivM et prctium et praemium gene- i5 
raliter pro bono aut malo facto redditur, sed discernuntur 
hoc modo: pretium pro stultitia poena est, praemium 
pro uirtute et sapientia honor est et lucrum. — 2 pre- 
TivM OB STVLTITIAM sic ct Plcvutus (Argum. Asin. o) locutus 
est ^pretium oh asinos' pro ^asinorum pretiimi'. — Ver- 20 

1 C • I • AAeMYIC A, silesis B, sylempsis F, silepsis TC \ 

2 pare {corr. m. rec.) A \ frustra CF, {corr. m. rec.) A \ haec 
V II 3 quia] qui A, quod T \\ 4 subiungit TC | non in ras. V^ \\ 
5 TAM — TAM om. JB I • i • sine aue TH {ccQsrfi sscr. m. rec.) A, 
sine arte F, om. TC || 6 consilii J5, om. ATCV \ estj ee F, 
om. B I consilii codd. \\ 7 nullus li solus li B., nullo nulli et 
{om. C) solo soli ACV, nullo T || 8 declinabant om. T || 9 me 
— commendasse om. T \ Me m ras. F^, om. B \ f. om. BC \ 
non] nec A V \ sed commisisse om. B || 10 comitimus A \ cum 
magno BTC \\ 11 futuli F | leue T \ inani Schoj^en: nam codd. j 
quid T II 12 futilis AC, futulis T \ dicitur <futilis dicitur) F j 
sacrorum TC \\ 13 quod om. 2' \ ore] m. T\ instabilique AC, 
instabli'que T, instabilius F | est ut A, est J5, et F, ut TC\\ 
14 Vergilius om. TC \ futili C, futuli T \ a.] auctor F, om. 
B TC II 15 Ego F I et pretium] pro stultitia pena est prae- 
mium pro uirtute ergo pretium B, praemium F, om. ATC \ 
etj aut TC \\ 16 bone F j male facto TC \\ 17 hoc] ita TC \ 
est pena TC || 18 et sapiential precium pro stultitia TC \\ 
19 stultiam B \ et om. BT \ locutus om. B \\ 20 est om. 
B TC I ob asino A 



190 DONATI COMMENTVM 

gilius (^Aen. IX x!S2) ^rem magnam, pretiumque m. f.' et 
alibi {Am. XII 351 — 5^) Hllum Tydides a. p. t. a. a. p.' 
609 3 3 jBf est figura EU,Eit\)Lg^ ut apud Vergilium (Aen. 
XI 26f)) ^inuidisse deos, patriis ut r. a.' 

611 5 1 POSTHAC INCOLVMEM SAT SCIO FORE ME sic dicerC 5 

solemus in magno periculo positi: numquam nos pericli- 
taturos, si illud periculum potuerimus euadere. 2 post- 
HAC audacter se incolumem in futurum promittit fore, cum 
uita hominis tam uariis multisque sit periculis conferta. — 

3 8ed lioc dicit: sic, inquif^ periclitor: si Jioc euasero, lo 
scio me postca non pericUtaturum. — Menander sic ^av 
d-ebg d-sXrj.^ ov% av cctcoXol^tjv'. 4 Et est sensus: tam 

difficile est hinc euadere, ut qui hinc euaserit, uideatur 
immortalis futurus. 

612 6 1 NAM QVID EGO NVNC DICAM PATRI beue ^patri', 15 

non ^Simoni', ut de auctoritate huius nominis summus 
terror exsurgat. 2 modo pollicitvs svm ^modo' mire: 
etenim maiorem uim habent recentiora promissa. 3 modo 
poLLiciTus svm oratorie '^pollicitus sum' dixit quam si 
^promisi' diceret. 20 

1 -que — 2 a. a. p. om. B | m. f.] morae fore F || 2 titides 
TC, titide c • F | a. p. — p.] apta TC \\ 3 • CM • I • Y • IC • A, 
AMYCIC B, asXlH^tpLg M\ **** C, om. TV | ut — Vergilium 
om. B I ut om. T \ Vir sscr. F^ j| 4 patris is utra A, patri scis 
utra F, patris is utra <(Virgiliu8~> i?, patriis (ex -ris corr.) O, 
om. T \\ o iNCOLVMEM — MK OM. B | incolum A \ fere me A , me • 
f • C, m • f • T \ sic dicimus (sol- om.) B || 6 numquam peri- 
clitaturos (ex -tatos co7'r. C*) TC, dicere nos in perpetuum 
fore incolumes B || 7 periculum om. B | poeuerimus A, om. B j 
euademus B \ posthac <(• i •)> B., post C \\ 8 audact9 se incolum 
A I fore promittit F || 9 conferea -A |I 10 dicitur C \ periclitor] 
pericnlum TC\\ 11 non postea TC \ Menander — 12 aTtoXoi\i7\v 

om. B j ^NoeoceeTho i<d.N^no^ciMnne ■ a, av 6 ^sbs 

Q^sXi^ ovv. ccv tiTioXoi\i7\v M*, vet. cod. Strottii, **** CV, om. T 
13 qui] quod C 1| 15 quod C, {corr. m. 2) V \ ergo A \ nvnc — 
PATRi] etc^ B II 16 auctoritate] ueritatis T \ sumus A || 17 modo 
— svM om. B I modo — 18 promissa post 20 diceret in B | 
mire] in re C |1 19 sum om. ABV \ dixit <^meliusy quam V \\ 
20 promisi in mg. F* 



ANDRIA m 5, 4—11. 191 

613 7 1 QVA FiDvciA iD FACERE A. percutiendum 'qua 
fiducia': ad personam suam rettulit. 2 Ef 'fiducia' modo 
impudentiam significat. 

614 8 1 NEC QViD NVNC ME FACiAM s. uos quid faciam, 
ueteres autem 'me' addebant. 2 Et nota ^faciam' <^cum\ 5 
ablatiuo casu. 3 atqve id ago id quaero, hoc est: ut 
inueniam quid faciam. 

615 9 aliqvam prodvcam m. et 'productam' legitur. signi- 
ficat autem differam, protendam, prolatem. 

616 10 1 EHODVM BONE viR QviD Ais grauis inteiTOgatio lo 
est inuehentis <^in)> eum pro iracundia. et hoc ironia pro- 
sequitur, cum omne genus contumeliae leue in eum du- 
cimus, in quem ferimur iracundia. 2 viden me tvis c. 
hoc est: numquid negare potes? 

617 11 1 impeditvm esse impeditus est proprie, qui i5 
ita pedes habet illigatos, ut progredi non possit. sed hic 
ad negotium rettulit. 2 at iam e. non defendit, sed 
emendaturum promittit. 3 J£t bene ad ^impeditum' 

1 qua A I id facerera au- C, om. B \ percuciendus B, per- 
cussendum T \\ 2 ad] et T \ Et] quia TC, om. V \ fiducia sscr. 
F' I modi C || 3 inprudentiam signu; A \\ 4 faciam] f a • C | s.] 
scio B, om. TC \ nos — 6 casu] ablatiuus (ablata T) casus 
me TC II 5 me Steph.: nec AB^ nec V | cum add. Steph. 
6 <^nec quid de me^ atque B \ id] hoc V \ ago] e • T | <(se- 
dulo^ id C, m ras. F*, <^s^^ id T \ quaero] quod rogo T \ 
hoc est] i B, om. C \ ut om. B \\ 7 faciam <[dicam)> B \\ 8 ali- 
quam <^etc-^ B | productam AB \ m.] moram BV, mo- C \ et 
productam AV, et (et 6') producam TC, (post legitur) J5; 
productem Steph. \ significat autem] ■ i ■ B \\ 9 prolatam T ii 
10 BONE — Ais om. B I . eohdum F, Ehod uer A , heodum T \ 
agis C, a • T|| 11 est inuehentis in eum W. {coll. Andr. V 3, 1): 
et imminentis (eminentis B, minantis TC) cum codd. An miran- 
tis, ut Andr. 1 1, 110 {cf. Eim IV 3, 12)? \ pro del. F, om. B \ 
hoc] hunc T, om. C \ yronia ^CF j persequitur A || 12 omne 
F I leu§ A I dicimus B, {corr. m. 2) Fjj 13 feramur C \ metius 
A I c.] consili • B, con • TC, et F, om. A || 14 id est B, hoc 
C I numquid] non B \ potes negare B jj 15 impeditvm] meditum 
A, om. B I esse] est C, om. B \ est om. T \ qui.ta A || 16 habet 
pedes B \ inligatos A, aligatos T \ sed — 17 defendit om. T I 
hoc F II 17 AT lAM E.] at etiam B, ille ^CFj defendit <se> 
D; <se> defendit Steph. \ ad om. TC 



192 DONATI COMMENTVM 

^expediam' rettulit. 4 Duo promisit simul: et tempus 

cum celeritate et effectum. 
iil8 12 1 iMMO MELivs s. bene ^melius' comparatiuo, quasi 
hoc bomim sit, illud melius. 2 oh tibi ego credam f. 
furciferi dicebantur, qui ob leue delictum cogebantur 
a dominis ignominiae magis quam supplicii causa circa 
uicinias furcam in coUo ferre subligatis ad eam manibus 
et praedicare peccatum suum simulque summonere ceteros, 
ne quid simile admittant. itaque et Cicero de seruo (^jpro 



Deiot. 9, 26) ^quid deinde? furcifer quo progrediturr 



9' 



10 



GVJ 18 1 TV REM IMPEDITAM ET PER. multum progrcssus 

est ^impeditam' dicere: modo "^perditam' dixit. 2 Sensus 
hic est: integram perdidisti et perditam restitues? 3 <^tv)> 
hoc est: qui integram expeditamque turbasti. 4 hem 
Qvo FRETVS siEM mcmor est se ante dixisse {II 1, 35 — 36) i5 
^Dauum uideo, cuius consilio fretus sum'. 

621 15 1 AN NON Dixi HOC FVTVRVM ut {ll 3, 12) ^ab 

illa excludar, hoc c' et {II 5, 25) ^uide quo me inducas'. 
2 QviD MERiTvs CRVCEM plcna satisfactio est confessio 
peccati sine recusatione poenarum; nam mitiores eos red- 20 

1 expediam (m mg. v m. 2) C | promittit C \\ 3 s.] scilicet 
ABC \ s. — melius om. T i| 4 oh — f. om. J5 | ho ^, hoc TC F ! 
EGO om. TC 1 <(ut)> crederem 7 | f.] T J., fur • C || 5 furciferi 
A, furcifer TG \ dicebatur T \ cogebatur T || 6 ad hominis A 

TC I causa om. B || 7 uicinas F, uicinos T, uicinios C \\ 8 su- 
monere 0, summonere F, monere T \\ 9 ne] ue A | admittant] 
admutare; A, om. T \ itaque — seruo] ne T | et om. B || 10 quid 

inde TC, quo^deinde {corr. m. 2) F ||. 11 tv kem] om. B \ et 
PER • om. B TC I mulfcum — 12 impeditam om. TC \\ 12 dicere 
— 14 expeditamque om. T \ "modo "dicere F ] dixit] df C j| 
13 hic est om. B \ <^remy integram F | et] quia C | tv add. 
Steph. II 14 id esfc B, hoc C \ expeditamque F, impeditamque 
AC, om. B I perturbasti F | hem] h. -^ A || 15 siem] si C, 
s • T, om. B j est memor TC \ se ante] ea n ^ | dixisse om. 
^4 11 16 Dauum] nunc B, om. A \ caius] aud A \\ 17 an F, at 
BT, etA \ nt om. B \\ 18 excludar] exduafar A \ hocj hac codd. ; 
c.] con • F, concludar B TC \ et — inducas om. B \ et] b> A \\ 
19 quid me intus? A, quid moru T, om. B \ crvcem] ee (vel cc) 
T I est om. V \ peccati confessio F || 20 mutiores A, minores C 



ANDRIA III 5, 11 -IV 1, 1. 193 

dimus, quibus ultro operae pretium pro delictis offerimus 
nostris. Vergilius (Aen. XII V3i) ^equidem merui n. d., i.' 

622 16 1 SED siNE PAVLVLVM AD ME VT R. ad se redire 
dicitur, qui animum recipit in sedem mentis. Vergilius 
(Geo. IV 443 — 44) ^uictus ad se redit'. cf hic dc cor- 5 
pore dixit. ad se autem redit, qui amens esse desistit. 
2 lAM ALiQviD DisPiciAM dispiccre est disquirere con- 
silium, despicere deorsum aspicere. 

623 17 NON HABEO SPATIVM VT DE TE S. S. V. V. OLKOVO^la. 

624 18 NAMQVE HOC TEMPVS PRAECAVERE sic VcrgiliuS 10 

(Aen. 1 135) ^sed motos praestat c. f.' et est Gvlhj^^^jig', 
illud enim cogit, hoc sinit. 



lY. 

1. 

625 1 1 HOCINE EST CREDEBILE AVT MEMORABILE elcganS 

perturbatio, in qua inter se Simo, Dauus, Pamphilus, Cha- 
rinus, Byrria, Chremes, omnes omnibus redduntur offensi. i5 

1 ultro Lindenbr. : uultu codd. | pretiuin om. T \ pro om. B \ 
offerimus delictis nostris JB, delictis nostris offerimus T \ de- 
lictis — 3 sine] des in C | Vergilius] iur§; J. | n. d. i.] nec de- 
precor F, nec de • T, om. B || 3 sed — r. om. B \ paulum A V j 
ad m • u • T, a. m. ut in ras. F* | r.] r^ sscr. F", om. A \ ad 
se om. TC \\ 4 animam recepit C | in sedem W. : et sedem codd. ; 
et sanitatem Schopen \ mentis] eius ? \ ad se redit uictus uirgilius 
B II 5 uictus om. TC \ ad se] in sese Verg. \ red- C \ et hoc F, 
• i • C, 07n. T II 6 df C I se — 7 dispicere om. T \ redit om. C \ 
quia meus C, quasi amens F, om. A \ resistit A \\ 7 iam — 
DispiciAM om. B I despiciam C V j despicere A F, (de- ex di- 
co?T.) C I est om. B \ desquirere F || 8 despicere — aspicere om. 
B \ dispicere T jj 9 <ei mihi cum^ non habeam s- J5 | ut • d • 

t olo 

t • s . s • ut uolo F, ut • D • &e • S . S • U • U • .A, ut (u . T) d • t • 
rC, etc- B I 01K0N0MI(\ A, oeconomia BV^, Inocomia C, 
icomia T \\ 11 moto^ F | c. f.] componere fluctus TF, componere 

f ■ C, compescere fluctus B \ syllesis A, sillepsis TC, silensis 
F, eclipsis B || 13 hoccine codd. \ est — memorabile om. B || 
14 pamphilus dauus TC || 15 offens • A 

Douati comm. rec. Wcssne r. 13 



194 DONATI COMMENTVM 

2 HOCiNE EST c. A. M. et incredibile est, inquit, et 
nefandum; e contrario enim ab interrogatione quadam 
incipiunt, qui nimis irascuntur, ui est illud (J 5, l) 'hoci- 
ne est humanum f. a. i.? h. e. o. p.?' 3 Et totum 

in pronuntiatione est: hoc enim genus interrogationis uim 5 
negandi exprimit. 4 hocine est credibile a generali- 
tate incipit, ut Cicero (in Verr. II, II 22, 53) ^quam 
facile serpat iniuria et peccandi locus, quam non f. r. u.' 

5 Idem {Ter. Ad. III 2, 6) *hocine saeclum! o scelera, 
g. s., h. i.!' 10 

626 2 TANTA VECORDIA I. c. VT siET siugulari et plurali 
numero respondet. 

627 3 1 VT MALis GAVDEANT cum dixissct ^cuiquam', in- 
tulit numerum pluralem, ut alibi {Eun. prol. 1 — o) *si 
quisquam est, qui placere s. b. q. p. et m. m. 1., i. h. p. 15 
n. p. s.' 2 VT MALis GAVDEANT lcgitur ct ^gaudcat' et 
^comparet'. 3 ex incommodis a. et hic ^gaudeat' sub- 
auditur. 

628 4 svA VT comparent hoc est adquirant uel aestiment. 

1 HociNE — M.] est C I hocmeg/// A \ c.] cre- J5, credibile 
F I A. M. et inquit om. ^B H 2 e] & ^ !| 3 est] ex ^, et BTC\ 
hoccine est B V, hoc inx A, hoccine TC \\ 4 f.] factum BCV \ 
a. — p. om. BTC \ totum <(hoc)> TC \\ 5 in om. C \ pronuntian- 
dum C 1 interrogationi J., pronuntiationis T || 6 hoccine TCV\\ 
8 serpat sscr. V^ \ iniurgia T \ locus] consuetudo Cicero \ quam] 
sed V I non] f- T | f . r.] fir- J., facile r- F | u.] n- F, om. TC 
Idem Calph.: id est V, pid^, om. BTC \ hoccine BTCV, hoc 
me A 1 seclum B, sectm C, scelus T, se dum ^F | scelera 
— 10 i.] osce (oste T^) clareo g • s • o • h • i • AV, hos dareo etc • 
B, hosce (-te T) solam TC || 11 tanta — 17 alterivs post 195, 2 
sua in B \ vecokdia] uecor • J5, uel • c • J^, u- T\ i. — siet] 
cuiquam in ut sciet C, c-inus^ T, ciu^ siet F, etc • 
B I plurali] plus B \\ 12 respondet A, respondetur 0, -etwr F, 
-entur T,I^ B\\ 13 mali TC \\ 14 pluralem] pt 5 | ut — 16 gav- 
DEANT om. B II 15 qua placere A, qui p- T, qp- F | s.] stu- 
deat C, 8 8. T I p • om. F | et] e • F, om. TC \ m. m.] M- A \ 
]. — 16 s.] Ledere (!• T) in (i^ T) h-pns ■ TC, 1- F || 16 magis 

TC j GAVDEANT — ct 1. om. T \ ct ^.] et F, ut J5 || 17 ex om. 
V I incommo • al • 5, incomadis alienis 0, in • c • a • T, i • a • F | 
hoc F I subaudietur A || 19 vt] et T \ conparent A, comparet 
TC I id est B \ acquirant TCV \ extiment 2'C, acfument A 



ANDRIA IV 1, 1—9. 195 

0J27 3 4 ATQVE Ex ENCOMMODis A. s. VT c. 0. hoc est: non 
intellegnnt commoda sua, nisi ex alterius incommodis ea 
aestimauerint. 

0J2!) 5 1 iD EST VERVM iMMO iD EST alii sic ^uerum est 
hoc genus hominum: <^hominem^ se probauit esse, cum 5 
raalus sit' et hic contra hoc ^immo non hominem, sed 
pessimum hominem se probauit'. 2 vervm immo id est 
parum accusauerat dicens 'id est uerum hominum genus' 
et ideo addidit 'id est pessimum hominum genus', ut hoc 
facere non hominis modo sit, sed pessimi hominis. 10 

630 6 1 iN DENEGANDO MODO ^modo' pro tantummodo. 

2 Qvis PVDOR p. A. adest pudor, ne denegent, non adest, 
ut et praestent. 

631 7 POST VBi TEMPvs decst ^est', ut sit: tempus est. 
63^ 8 1 TVNC coACTi NECESSARio s. A. mire ait ^neces- 15 

sario', quia natura sunt tales; necessitas autem in natura 
est constituta. 2 aperivnt mire ^aperiunt', quoniam 

tunc, cum promittebant , mali erant, sed latebat malitia 
intra pectoris altitudinem. 
633 9 1 ET TiMENT ET T. R. p. D. bis numcro subauditur 20 

1 incemodis A, incom- V \ a. — c. c.] alienis sua (s • 2') 
u • c • rC, etc- B \ id est B \\ 2 intelligit TC \ sua] cf. ad 
194, 11 I ex commodis alterius B^ ex incomodis <ex {in mg.^y 
alterius C \\ 3 extimauerit TC || 4 ro] idne TCV \ id est <^genus 
hominum pessimum^ sic alii B \ <^id ne^ uerum 5 F || 5 homi- 
nem add. Steph. \ se] ese A \ probauit] proprio haut A \\ 6 maius 
A I hic Teuber: sic codd. \ hoc] hominem C \ imo BC | hominem 

om. C II 7 iMMo] homo J5, homo -4, ymo C \ 10 est] ide B, inde 
C|l 8 id est] inde 6\ id T, oni. B \\ 9 et ideo — genus om. C | 
et ideo] non F || 10 faceret A \ sit] fit J. || 11 pro om. B \\ 
12 p. A.] P- A^E- A, padest B, paululum adest C \ pudor^ 
<pudor> A II 13 et] e F || 14 ubi <est> TC \ est ut] ut C \\ 

15 tune F | necessario] N- J. | s. a.] se aperiunt J5C, (appar-) 
T I mire] mox C, modo T \ ait] aperiunt quoniam tunc cum 
promittebant mali erant mire et B {cf. infra), autem TC\ 

16 autem om. TC \ est in natura F || 17 constituit A \ aperuit(:Z.) 
C I quoniam] quod iam.? |i 18 malicicia 'B || 19 intra] intua AT\\ 
20 timent] tirieno A \ i. — d.] tamen res premit denegare jB, 
tamen r • c • e • d • I', tamen TC \ numeri A \ subauditur] in- 
telligitur F 

13* 



196 DONATI COMMENTVM 

'^denegare'. 2 Et melius ^timent', quam si diceret ^pudet 
eos'; nam timor etiam malorum, pudor tantum bonorum. 
3 RES malitia scilicet: id est quia mali sunt ad rem, 
quam praestare non possunt. 

635 11 1 Qvis Tv ES Qvis MiHi ES 'quis tu es' ad digni- 5 
tatem refertur, "^quis mihi es' ad necessitudinem , id est 
frater aut cognatus. 2 Et haec uerba mollia dictu sunt, 
sed animo aspera. 3 cvr meam tibi Elluipig. 

636 12 1 HEVS PROXiMvs ^heus' significatio est modo nominis 
ad intentionem considerationemque reuocandi. 2 proximvs 10 
.svM EGOMET MiHi id est: carior mihimet ipse sum quam quis- 
quam alienus. 3 proximys cewus, beniuolus. — 4: Et Jioc 
est, quod ait supra (115, 18 — 19) ^quo aequior sum Pamphilo, 

si se illam in somnis quam illum amplecti maluif. — inde et 
proximi etpropinqui dicuntur, qui nobis cari esse debent. 15^ 

637 13 1 NiHiL PVDET pudor est mali facti, uerecundia 
recti et honesti. ergo mire posuit. 2 si roges abundat 
^si roges', sed r^d-iicwg additum est. 3 hic vbi opvs est 
ubi iam promiserunt. 

1 denegari A \ dicerent V | putet AB \\2 etiam] est L P \\ 
o malitia] mala C \ id est quia] tanquam TC \\ 4 quod B \ potest 
T II 5 Qvis Tv — MiHi Es] quis mihi es quis tu es C, q-m-e- 
q • t • e • jT, om. B \\ Q necessitatem TC || 7 cognatus] exornatus 
A I sunt dictu (-tui C) TC \\ 8 mea B \ Hbi A \ eAAIYIC J5, 

CAMYrre A, * * * C F, om. T || 9 heus p • <s • e • m • m> T, 
om. B I significatiua modo est B \ nominis] hominis Teuher || 
10 reuocandi ABT, (re sscr.) 0, reuocantis F; se reuocantis 
Teuber \\ 11 sic egomet A, egomet sum F, s^e-m- T, om. 
B I MiHi] m^ T, om. ABV | id est] a T \ mihimet — sum 
om. B I ipse et quisquam om. TC || 12 beneuolus B \ Et sscr. 
C 1 hoc <(hoc> B II 13 qu§ §quorum sum A \\ 14 si ex se 
corr. C I in sonnis C \ <(se5 illum C \ maluit] m- AT^ om. C \ 
unde et F, inde BC, om. T \\ 15 et propinqui om. T \ propin- 
quutiuntur (t ex n corr.) A \\ 16 male facti TCV \ uerecundia 
A II 17 ricti A, <e)> recti F | miri potuit T | si kooes] sire ges 
A I habundet TC || 18 hGIKCOc A, hCIKOC B, f}&Liid>6 ilf ^ ** * 
F, et in quo T, et negas uel * * * (simulas suppl. ed. pr.) C \ 
<ide populariter)> additum C (= ed. pr.) || 19 ubi iam W. {cf. 
schol. 14, 3): ubi nam B, ict iam A, ibi non TC, iam F | pro- 
miser AB, prouiderent TC 



ANDRIA IV 1, 9-17. 197 

638 14 1 iLLic VBi NiHiL nota 'illie' et 'ibi': aptum ira- 
scenti repetitionis genus. 

637 13 4 Hic vBi opvs EST saluo pudore. 

638 14 2 iLLic legitur et 'illi'. 3 vbi nihil opvs est 
ubi nondum promiserunt. 3 ibi verentvr quod ait supra 5 
(v. 6) *in denegando modo quis p. p. a.' 

639 15 1 sed qvid agam adeamne ad evm hic locus 
deliberationis est, an adeat Pamphilum. 2 Et unum 
abundat. 3 Et moraliter uerba Charini sunt posita. 

4 et cvm eo inivriam pro Me iniuria'. 5 expostvleji lo 
expostulatio est aduersus eum, qnem incusamus; nam 
expostulare est querellam apud eum ipsum deponere de 
eo ipso, qui fecit iniuriam, postulare autem querellam 
dicere de altero apud alterum. 

640 16 1 ingeram mala m. quasi tela ista se dixit in- i5 
gesturum mala. 2 atqve aliqvis d. n. p. hoc dicit: 
etsi exsistat aliquis, qui mihi dicat '^quid profeceris?', 
respondeo ^multum'. 

641 17 1 mvltvm non subiunxit, quomodo ^multum', sed: 
aliud faciam. 2 Transitum fecit dicendo ^molestus 20 
certe ei fuero'. 3 mvltvm subauditur ^promouero'. 

1 nota] et TC \ et ubi aptum F, et diaptum A \ irascenti 
om. TC II 2 petitionis C, pectoris T || 3 vbi om. TC \ saluo] 
subaudi Teuher || 4 illic om. T \ illic T | nil ^ || 5 promisef A., 
(ante nondum) B \ supra] sim9 ^ || 6 p. p. a.] P • A • adest J., 
pudor adest JB, p • p • T, paululum C \\ 7 sed] si B \ agam] ego 
TC I adeone ad eum TC, om. B \\ 8 deliberatio JB, deUberatio- 
num A I adeat (-nt T) <(ad)> pamphilum TC, adea • p • e du • 
A I Et om. TC I unum om. V; unum ^^ad')) Steph. \\ 9 abundat 
<^adeon ady B \ uerba] una T \ diarini ^ || 10 et — kxpostvlem 
om. B I Eo] & u4 II 11 expostulare est l'C \ accusamus ^ F jl 12 ex- 
postular A | est om. AB \ deponere om. A \\ 15 mala m.] mala A , 
mala J5, m m^ TF, mala multa C \ dixit se F|| 16 d.] dicat 
-BO I ni • pro • B \ hoc — 17 profeceris om. .B || 17 profueris respon- 
debo TC || 19 mvltvm om. B j non om. TC \ quoquomodo C, 

q q^q^ T \\ 20 illud B, alium T \ Transitum — 21 fuero hic om. 
B {cf. infra) \ modestus A || 21 certis <^sed hoc) T \ ei] • ci • C \ 
fuero] ero ABTC, in ras. F* | promouero F, promoueo B, pro- 
mouero n^ T, primo • N • uero C 



198 DONATI COMMENTVM 

4 MOLESTVS CERTE Ei F. hoc est: si nihil aliud promouero, 
certe ei molestus fuero. 5 atqve animo m. g. erit 

fructus iracundiae ex uindicta. 6 Et per iracundiam 

atque turbationem non inuenit, quid sit ^multum'; aliud 
ergo inuenit "^molestus certe ei fuero'. 5 

64^ 18 1 CHARiNE ET ME ET TE iN. p. mire ct artificiose 
Pamphilum fecit priorem alloqui ad perfringendam iracun- 
diam Charini: alioquin si prior uociferari potuisset, tra- 
gica exclamatione usus fuisset. 2 inprvdens est defensio 
ab imprudentia: etenim nisi bonae esset conscientiae, num- lo 
quam diceret He perdidi' purgaturus. 

643 19 1 ITANE iNPRVDENS Hnprudeus' distingue et attende 
hoc illum repetere, quod indignatur magis, quasi audierit 
^inprudens' et non audierit reliqua. 

()46 22 Qvi TVVM ANiMVM EX A. s. M. legitur et ^cum'. 15 

643 19 2 iTANE iNPRVDENS quia articulus omnis defen- 
sionis per concessiuam qualitatem hoc dicto est consti- 
tutus, idcirco hoc ipsum Charinus per infirmationem repetit, 
hoc cupiens eripere Pamphilo, quo ille maxime nititur. 

647 28 1 FALSvs ES modo participium est, id est falleris, 20 

1 CERTE — F.] etc • transitum — ei ero B {cf. ad 197, 20) i 
CERTE om. T I Ei F.] fi A F, f3 C, fuero T \ hoc F, atque T \ 
promonero A^ primo uero TC || 2 ei] uel codd. \ fuero] ei ero 
B I ATQVE ANiMo OM. B \ animus C, A ,4 | m. g.] more gessero 
B,m- T, mox C \\ 3 Et] atque V\\ 4 atque] et CF | pertur- 
bationem F, uerberationem TC \ quod C 1| 5 fuera A || 6 charine 
— TE om. 5 I m • et t ■ F I iN. p.] i • p • V, imprudens perdidi B , 
om. TC I et om. C \\ 7 fecit pamphilum TC | adloqui A \ per- 
stringendam TC \\ 8 uociferare TC || 9 est] et ABTC, et est 
F II 11 adiceret F |I 13 hic F | illum] nu A \ repente C, re- 
petentii T \ indignatwr inagis V \ quam si TC \ audiret TC, 
audient A, <(illum> audierit T" || 14 et in ras. F* || 15 qvi] hei 
me miserum qui B, qui non C, qui sibi T \ animvm om. B \ 
ex • as • M • A, ex animo spectaui meo F, etc ■ B, om. TC \ 
cum] animi F (cf. infra) \\ 16 itane] eadem C |1 17 <(et> per 
C 1 per concessiuam in ras. V^ \ dictum -BC |1 18 per] p' C, 
panphilus per T \ repetatvl, repetit ante per B \\ 19 ^ pamphilo 
F I illo A I nititur maxime B \ post nititur add. V^ in mg.: 
Quin tuum animum ex a ■ s ■ m • quin legitur et cum || 20 es^ 
est AC 1 <:^falsus [in mg. m. 2)y modo F | est 1. om. TC 



650 



651 



ANDRIA IV 1, 17— '27. 199 

si Pamphilus dicit; si uero coniungitur, pro fallax acci- 

pitur. 2 Hoc SOLIDVM visvM ^solidum' plenum, idoneum, 

integrum. 
648 24 1 Nisi ME LACTASSES produxisses, oblectasses, in- 

duxisses, quae significatio frustrationem ostendit. 2 Lac- 5 

tare est inducere in aliquam uoluntatem a laciendo; unde 

et oblectare dicitur. 
64 g 25 1 HABEAS permissio animi irati. 2 habeam ut 

supra (II 1, 28) ^aut si tibi nuptiae hae s. c' *c.?' 

26 1 qvantas hic mihi svis consiliis ironia dixit, 10 
ut supra (II 1, 36) ^cuius consilio fretus sum'. 2 Et 
cum ^uerser' praetulerit, ^conficiat' debuit inferre. est 
ergo avaKokov&ov^ ut est illud (III 3, 38) ^principio amico 
filium r. . . , i.' 3 confecit legitur et ^conflauit'. 4 sol- 
LiciTVDiNES perturbationes. 15 

27 1 MEVS CARNiFEX id cst: iu me camifex, qui me 
torserit, ut alibi (Phorm. I 2, 24) Meo irato meo', hoc 
est: in me deo irato. 2 de te si exemp. c. utnmi: 
si te imitatur, an: si de te exigit poenas, ut ipse alibi 

1 pamphilum ABC \ dicit] dno d- C | uero in ras. V^ \ 
per fallox A \\ 2 hoc — visvm om. B \\ 4 nisi me] conusi me 
A, nisi TC, om. B \ lactasse A \ perduxisses.^ cf. Festus Pauli 
s. V. adlicit i| 5 frustationem C \ Lactare est] lactantem B \\ 
6 uoluptatem V \ b. — 7 dicitur om. B \ laciendo Schopen: lac- 
tando codd. \\ 7 dicitur om. TC \\ 8 promissio A, promisso C, 
07)1. B I irati animi B \ habitam A \\ 9 tibi nuptiae hoc A, hae 
nuptiae tibi F, tibi nuptiae (n • T) TC \ s. c. c.] se; A, sunt 
cordi cordi F, sunt cordi B, om. TC i| 10 Quas TC \ m • suis 
cum V, mihi s • 9 T, mihi eic- B \ yronia A^ {post df ) C, ironia 
{post dixit) T II 11 supraeuius A \ et cum uerse'' F, & conusef J., 
et cum ue T, cum uerser C \\ 12 protulerit TC V \ debite TC \\ 
13 ergo — 14 legitur om. T \ anacholuton F, anacolithon B, 

anacolathon C, anacoluthor A \ aut AB \ amicos A, amicum 
F [[ 14 filii uri A, filium restitueris B, filium OF|j 15 pertur- 
bationis A \\ 16 meus car • B, ms carnifixu A \ id est — cami- 
fex om. C II 17 decon A \ meo] met A \ haec est A, id est B || 
18 decirato J., irato deo TC \ de te — 19 an si ovi. T | de teJ 
mirum F, otn. B \ exemplum capit B, ex e • P • C • J. , ex e ca • 
F, ex • c • p • II 19 an Steph.: aut A B F, ut C \ exiget F j ipso 
alibi A, alibi ipse TC 



200 DONATI COMMENTVM 

(Eun. V 6, 21) ^uterque exempla in te edent'? 3 Sed 
melius te imitatur accipimus. 

652 28 HAVT ISTVC DiCAS si coGNORis nosti enim, sed si 
cognoueris, non ita dicas. 

653 29 1 CVM PATRE ALTERCASTi ab his quae facta sunt 5 
ad ea quae facta non sunt. 2 cvm patre altercasti 
legitur et "^altercatus es', non enim alterco dicimus. 

6*54 30 NEC TE qvivit h. c. argumentum attulit ex his 

quae non sunt facta, cum fieri debuerint. 

655 31 1 iMMO ETiAM pro: praeterea et amplius. 2 immo lo 
ETiAM deest 'audi'. 3 qvo minvs tv scis 'quo' id est 
quod. et deest ^audi'. 4 Vel accipe, ut sit quod uel 
quoniam. 5 Vel 'quo' id est ex quo aut qua re. 

6 Aut certe erit sensus cum subauditione huiusmodi: 
immo etiam quo minus scis aerumnas meas, eo magis i5 
audi, aut: immo etiam hae nuptiae non apparabantur 
mihi, quo ipso minus tu scis aerumnas meas, id est 

1 utrique B V \ interdent A, om. B || 2 te] est si F, om 
B \\ 3 HAVT — DicAs om. B I haud C F, h • T\ istu^ 0, i • T . 
cognoueris F, c- T, cognoueris <^uel me uel meum arao>^ B \ 
nosti — 4 cognoueris his in A, otn. C | nosti in ras. V^, nostri 
T; nescis Schopen \ sed om. T \\ 4 <^non^ cognoueris F, cognoris 
T II 5 cvM — 6 sunt om. F || 6 ad ex ab corr. {in mg. ad m. 1) 
C I non sunt facta TC \ cvm — altercasti om. i5 || 7 et om. 

A j altercastus A \ es om. ABTC \\ 8 te om. B \ qvivit] quiuu 
A \ hc- F, hic T, h~ A, hodie cogere C, om. B \ attulit 
argumentum post debuerint in B \\ 9 facta non sunt B | per- 
fecta F I debuerit ^ || 10 immo — amplius om. B T \ Iimno ex 
Inxmo corr. A \ pro praeterea] propterea AC \\ 11 et T 
deest] idest C \ aut T \ <^tu^ minus TC \ tv — quo oin. B 
scias V I ide C \\ 12 <^propter^ quod F | audi. Vel accipe 
audit accipe A, andudum accipe F, audi audi B \ sit] si 
A, om. C I quod] quidem V; quando.^ || 13 id est] uel F, 
om. TC\\ 14 <(ut> erit AB, om. V\ cum auditione F| <^in^ 
huiusmodi ABV, <^in^ huiuscemodi (ante cum) TC || 15 <(est> 
Imo T I quoj quo tu F, qui C \ (tuy scis aerupnas B | meas 
eo] inea sto J. || IG aur A \ etiam sscr. C, et T \ hec C \ 
apparabant A, parabantur C, p- T \\ 17 ipse TC, om. A | 
<(quo> minus T \ aerupnas B 



ANDRIA IV 1, 27-39. 201 

falsae nuptiae erant, quae res te magis fallit irascique 
mihi cogit merito. 

32 1 HAE NVPTiAE lcgitur ct ^hacc nuptiae'; sic enim 
ueteres dixerunt. 2 non apparabantvr apparari cum 
datiuo casu iunctum semper cladem et pemiciem significat, .s 
ut (Fer^. Aen. II 13^) ^mihi sacra parari'. 

^4 Tv coactvs tva volvntate hic est accusatio: ille 
enim excusat per imprudentiam , hic arguit uoluntatem. 
hoc ergo dicit: eo grauius, quod nullo cogente, peccasti. 

36 CVR me enecas ^enecas' excrucias. lo 

37 INSTARE VT DICEREM ME DVCTVRVM PATRI SVADERE 

orare ^instare' ^suadere' ^orare': quarto nihil potest esse. 
39 1 DAVvs intertvrbat ^Dauus' cum admiratione 
pronuntiandum. 2 intertvrbat deerat, ut et hic ^Dauus' 
diceret, sed plus intulit Hnterturbat'. 3 FA ^inter' modo ir> 
■•■pronuntiabat habetur significatio "*' ; est enim auctiua par- 

1 erant in ras. F', cino te A, om. B | quam aeres A \ 
te imagis fallit A, te fallit magis TC \ irasci quam TC, (quam 
ex quae corr. m. 2) F |1 2 mihi] me F || 3 sic] sit A H 4 para- 
bantur TC, curabant A \ cum — 6 parari om. TC |1 5 dauo A \ 
casui uni tunc A^ casu unam tunc F, iungitur casu B\ corr. 
W. I dadem et pemicix A \\ 6 sacrari F H 7 tua uoluntate tu 
coactus 0, tua uoluptate t • c • T, coactus t • uo • 5 | haec F I 

est om. TG \ excusatio F 1 illo enim exensat A || 8 inprudenti 
cum hic A \\ 9 hocl sic F 1 df O | quo C, om. B \ precasti 
C, prestasti T, potuisti A, om. B || 10 cur me enetas A, om. 
B I enecas om. TC \ crucias TC \\ 11 instare — 12 esse om. B \ 
dicerem (c ex x corr) A \ patre ^l H 12 instare — orare om. 

A 1 quartum nihil potuerit J., quarto (qnto T) nihil (m T) 
potest esse TC, quarto non plus dicere potest in ras. V- 
(= dett.); quando (quartum Westerh.) nihil potest esse Steph. \\ 
13 interturbat ^'omnia^ TC \\ 14 pronuntiat dum (m mg. aliter 
dauus C) TC \ deerat — 15 plus om. TC \ et om. BV\\ 15 inter- 
turbat om. TC | inter] ine A, me J5 || 16 pronuntiabat (pronoie 
hoc non F, pro non mediocri TC) habetur (habet F, om. TC) 
significatio (-catum F, -cat TC) codd.; pronuntia: pro ^ad' 
habetur significatio Schoell. An pronuntia, ut adiuuetur sign-.^ 
— Ante significatio add. B: uel intercepit uel inter modus post 
utili uno interfluum uel; cf. infra \ actiua TC, tactiua A, ad- 
actiua B 



202 DONATI COMMENTVM 

ticula, ut {Flaut, Merc. V 1, 4) Hnterfectus, interemp- 
tus'. 4 Vel '^inter' modo pro per, ut ille (^Verg. Aen. 
VII 30 — 32) 'hunc inter fluuio Tiberinus amoeno u. r. 
et m. f. h. in mare pror.' 5 nescio quia irascitur Dauo, 
dixit "^nescio'; alioquin scit. 5 

664 40 Nisi MiHi DEOS FvissE IRATOS dccst ^quia', ut sit: 
nisi quia. 

665 41 FACTVM Hoc EST DAVE uou quod uon credat inter- 
rogat, sed quod increpet. 

666 43 AT TIBI DI DIGNVM FACTIS EXITIVM DVINT ^at' priu- 10 

cipium increpationi aptum, ut Vergilius {Aen. II 535) ^at 
tibi pro scelere' et Horatius {ep. 5, 1 — 2) ^at o deorum 
quicquid in caelo regit terras et h. g.' 

667 43 1 EHO Dic MiHi ^eho' interiectio est intentionem 



1 ut] uel B I interfectus interemptus (hic) B, interf- inter- 
cepit A {B supra), interf- interceptus TCV- Plaut. ^nteremp- 
tust, interfectust' || 2 modus A (B supra) | pro per W. {duce 
Schopeno): post ABTC^ in ras. F* | ut ille] utili A {B supra), 
ut BTC, hunc uirg • F || 3 hunc] uno A {B supra), hic om. V | 
fluuium (fluum B siipra) tibi omnis amixtio (ammixtio B) AB \ 
u. — 4 pror.] Re • (rem V) E • h (e • h • BV) in mare pro hoc 
(proruat V) ABV, -R- **** (in mare T) prorumpit (-rupit 
C) TC II 4 quia] ni (nisi T) et JC || 5 df | aliquid T \ scita 
A II 6 Nisi — 9 mcrepet post 203, 4 dixit B \ mihi om. B \ deos] 
d • s • s • T \ natos A \ quia] qui A, quid T, quod C, om. V \ ut] 
ab C I sit] si • e • J. II 7 quia] quid T \\ 8 est hoc F, est T \ 
DAVE om. TC I non 2.] h~ J., 07n. V \ credat om. C \ interrogat] 
ut (quod, sscr. ut C) te roget TC \\ 9 inepte C, in ex te T || 
10 at (ast T) tibi dii TCV, actibus A \ dignvm — at om. B \ 
di • (d • T) fac ■ TC \ exitium duint (du intus A) A F, dent exitium 
TC I ai F, ad ^ II 11 increpationis (-nis F) codd. \ ut om. B \ 
Vergilius] ire A {B infra) \ at tili A (atuli B infra) || 12 pro 
scelere] pro se nox celere A (pro senex scelere B infra), pro 
{per C) seuo scelere TC, pro scelere exclamat F, dignum 
factis exitium B \ oratius ^F | o detrum A, odorum T !| 

13 quisquis F, qa iS A \ celornm TC | regis F | terras et] in 
terras (-ra T) TC, om. 5 | et o?n. T j h • g • ^, ah • g • TC, 
humanura genus B || 14 eho — 203, 1 exposcens om. B | eho 
— eho] ehedu m^& hoc A, dic mihi eho (h • T) TC, eho 
dic mihi T' 



ANDRIA IV 1, 39-54 203 

audientis exposcens. 2 dic mihi semper ro 'dic mihi' 

iniiiriosum est, ut ille {Verg. Ed. III 1) 'dic mihi, Da- 
moeta, c. p.?' 3 si omnes hvnc coniegtvm cum odio 
hoc pronuntiandum est; ideo ^coniectum' dixit. 

668 45 1 DECEPTVS svM coucessio. 2 scio ro ^scio' non 5 
ad deceptionem, sed ad defetigationem reddidit. ergo cum 
ironia sonandimi. 

669 46 1 HAC NON svcCESSiT dcest ^quod conabamur'. et 
proprie de bono sic dicitur. 2 alia adoriemvr adoriri 
proprie dicitur repente ex insidiis aliquem inuadere. lo 

674 51 HOC TiBi PRO s. D. (AErah]^7trLK&g seruitium pro 

seruitute posuit, ut (^Verg. Aen. III 3J27) 'seruitio enixae 
tulimus'. 

676 53 1 coNARi M. p. Q. ut supra (/ 1, 134 — 35) ^quem 
ego credo manibus pedibusque obnixe omnia facturum'. 15 
2 Et accusatiuo casu sine intermissione significat 'noctes 
et dies'. 3 manibvs et pedibvs vTtSQ^oXLK&g. 

678 54 1 si QviD PRAETER SPEM EVENiT ^euenit' pro- 

1 exposcens om. T \ mihi om. T || 2 iaiuriose T \ ille] ille 
ius B, uirgilius TC \ dauo • GTd^ • ^ || 3 c. p.] cuium pecus 
BTC, in ras. F*; hic B add.: dic mihi principium increpa- 
tionis aptum ut irem atuli pro senex scelere {cf. supra) \ con- 
iectvm] etc • quid nisi etc • J5 1| 4 adeo AB TC \ eiectum C, atec- 
tum T I dicit <^nisi . . . increpet (= p. 202, 6 — 9))> B \\ 5 concessio] 
censeo C, senseo T ji 6 addeceptione A, ad emptionem C, ad 
tptionem T, "deceptionem "ad V \ defatigationem BTCV\ 

reddit TV\\7 yronia TC \\ 8 hac T \ non] u A [ quid T \ cona- ' 
batur F II 9 de bono sic C, sic de bono B \ dixit T \ alia. aj)o- 
riemvr] alia agrediamur (agr- T; uia uel adoriamur id est add. 
dett.) enitamur TC (dett.), om. B \ adoriri] modo alias exoriri 
et TC II 11 Hoc TiBi om. B \ pro s. d.] pro seruitio debeo s • 
I', pro seruitio J5, pro ser • T, prors^ | • MG • T^ • i^i^. ■ 6Jl 
MHK^OOC A, **** TCV, om.. B \\ 12 seruitio] seruum TC \ 
enixe codd. || 14 conari] co • J5 | m. p. q.J manibus pe • q • B, 
m • q ■ p • V^ manibus et pedibus O, m • et p • 7' || 15 manibus 
pedibus F, om. TC || 17 dies] d^ B ! et pedibvs] etc • B \ 
VneP B OAIKO) • C • ^, YnCPBOAIKOC B, ^nsQpoXLyccjg M\ 
F, om. TC II 18 81 qvid] quod TC, om. B \ evenit] eueniet 
AB, e T \ producta ji.B, productum TC; producta 'ue' Schoell 



1 



204 DONATI COMMENTVM 

ducta magis, quia hoc perpetuo non uult accidere Pam- 
philo. 2 Ergo 'euenit', non ^eueniet' aut ^euenit' media 
eorrepta. 

679 55 1 PARVM svccEDiT QVOD AGO si nostrum est officia 
praebere, at nostrum non est fortunam posse praestare. 5 

2 Et bene ^succedit', ut quod agimus ostendat successus 
esse atque fortunae. 3 at facio sedvlo id est ex animo 
et sine dolo. 

680 56 ME MissvM FACE id cst: noli uti opera mea. 

679 55 4 PARVM svccedit qvod ago utilis sententia pro lo 
sapiente contra fortunam. 

681 57 restitve in qvem me a. l. sensus hic est: omnia 
mihi integra et salua redde, qualia tibi tradidi consulturo 
uel cum nibil promisissem patri. 

682 58 hem sed mane ^bem' quasi incipientis est demon- i5 
strantisque aliquid noui se inuenisse. 

683 59 1 NVNCiNE demvm pro denique. 2 nihil ad te 
qvaero haec enim ad cogitantem nihil pertinere oportuit. 

3 AT lAM HOC TiBi I. D. cousilium scilicet, quo in pristinum 
restituaris locum. 20 



684 1 1 lAM lAM VBI VBI ERIT INVENTVM T. C. iu haC 

scaena instauratio est adhortationis Pamphili per Mjsidem; 

1 perpetuum TC \ pamphilo accidere TC || 2 non euenit 
JB, pene (pone C) ueniet TC \ media] modo TC 1| 4 succidit 
.quid A I si] sed TC \ nostrum F, uestrum TG \ officium TC \\ 
5 Mostrum Fjl 6 ut] «fe J. ] ostendas TC || 7 atque om. BCV \ 
AT FAcio om. B II 9 mis^m F | ut T 1| 10 <(hic deest^ utilis 
C II 12 in quem mea • L; JL, in quem (q- T) c • 1 • TC, etc^ B \ 
sensus hic est] quasi B || 13 integra mihi B \ consulturi A, 
consulto TC 11 15 he»/i F, h~"~ A \ hewi F, r~ A, hoc TC\ 
quasi ow. BT \ est om. TCV \ et demirantis F 1| 17 nunccine 

AB, nunc me 0, nunccme F ] m atque te quero T || 18 enim 
hec TC ij ly at iam tibi hoc F, om. jB 1 i • n •] id • J., i • dabo 
(7, inuentura dabo B V \ pistrinum T \\ 20 locum restituaris 
(-tis C) TC II 21 vBi 2. — c.] etc^ B \ aduentum A\t-c- F, 
t^ • c • C \ scena hac C, scena A || 22 adhortantis 0, adorantis 
T I per Mysidem om. A 



ANDRIA IV 1, 54—2, 6. 205 

opus est enini excitari rursus adulescentem, ne sub patris 
oppressione frangatur. 2 iam iam vbi vbi erit oppor- 
tune rursus aestuanti Pamphilo amicae mentio obicitur 
per Mysidem, ne succumbat ad nuptias patri, quamuis 
promiserit se ducturum coniugem. aduersum quam diffi- r. 
cultatem quia ipsius persona non sufficit, id agit, ut ad 
ipsam Glycerium modo adducat Pamphilum, cui affectum 
concitat non ex eo solum quod eum uocat puella, sed 
etiam quod desiderat eum uidere. 3 vbi vbi erit in. 

<(^ubi ubi')> in prima parte uim suam tenet, in posteriore lo 
productio est. et est quemadmodum utut, quaqua,unde- 
unde pro utcumque, quacumque, undecumque. 

4 iNVENTVM TiBi cvRABO ET M. A. T. p. uon solum se ad- 
ducturam promisit, sed et tempus addidit. 5 Et bene 
Hibi' quasi amanti. i5 

685 2 1 Tv MODO ANiME Mi N. T. M. mollis oratio et femi- 
nea multis implicata blandimentis. ait enim Hu modo, 
anime mi'. 2 mi pro meus. 

688 5 1 HOC malvm integrascit integratur, quod ad 
integrum redit, quod repetitur, quod instauratur, ut Ver- 20 
gilius (Geo. IV 514 — 15) ^ramoq. s. m. c. i.' 

689 6 sollicitarier perturbari. 

or 

1 enim {in mg. m. 2) est V \ exhortari TC, excitari {corr. 
m. ^) F i) 2 opssione A., opprensione C \ stringatur TC | brit] 
e • J. , erit inuentum t • c • F || 3 estirante T, estenuante C j 

5 sed uicturum A \ coniugem <(***^ T \ aduersus BTCV\ 
7 ipsam om. TC \ adducat ^(ad^ C \ adfectum A || 8 coneitat 
W.: cogitat codd.', excitat hteph. \ solo T \ puella uocat TO |1 
*J erit] ^- T\ in.] i- T, inuentum C, om. ABV \\ 10 ubi ubi 
add. Steph. \ uim suam in ras. F* | productio est W.: produc- 
tione codd. || 11 quamquam C | undeunde] ubi ubi B \\ 12 ut- 
cumque] ubicumque codd. \ quocumque undecumque TC, om. 
B II 13 iNVBNTVM — p.] adducam B | cvrabo] c- TV \ m. — 
p.] mecum ad • pa • C, m • a • p • T \ adducturum A, aducturum 
C II 14 et] etiam B || 16 n. t. m.] noli te macerare F, om. BTC \ 
<e> et F, om. C \ femina F|| 17 nit V \\ 18 mi m. B TC || 19 hoc 
— intkgrascit et quod om. B \\ 20 reddit ATC \ ut om. B \\. 
21 Romo • q • TC | se • m • sc • i • J5, s • m • c • TC \\ 22 <siccime 
atque illam etc-> sollicitarier jB, solicitarier F | pro turbari V 



I 



206 DONATI COMMENTVM 

688 5 2 Hoc MALVM amor meus aut Glycerii sollicitudo, 

quam nescire oportuit <(nuptias)>. 
690 7 1 NVPTiAS QVOD MiHi APPARARi 'apparari' ad hor- 

rorem et timorem refertur. 2 Et datiuo casui iunctum 

cladem et perniciem significat, ut Vergilius (Aen. II 132) 5 

^mihi sacra parari' (= IV 1, 32). 

692 9 1 AGE si Hic NON iNSANiT SATis hic exsertius com- 
prinait Charinum, ne fomenta iracundiae Pamphilo prae- 
heret. 2 Aut: si paenitet te, quantum sua sponte in- 
sanit. 3 si mc non insanit ironia est. an laus ad 10 
mitigandum Pamphilum? 

693 10 MYSis asseueratio est, si a nomine eius incipias, 
cum quo loqueris. 

692 9 4 ATQVE EDEPOL EA RES EST id cst ^nuptias appa- 
rari sensit' (v. 7). 15 

694 11 1 PER OMNis TiBi ADivRO DEOS ^ad' auctiua par- 
ticula est, ut admirahiliter ualde mirabiliter et ad- 
uerto, addo. 2 Ut hoc superest amissa fide, ut iuran- 
dum sit. 

695 12 1 NON si CAPivNDOS MiHi s. I. o. H. mira uere- 20 
cundia "^omnes homines' maluit dicere, ut in his parentes 
quoque significaret, quam aperte dicere ^patrem', cuius metu 
promisit nuptias. 2 Et contra illud, (/ 5, 42) ^sed uim 

1 meus in ras. V^ \ glicerium AB \\ 2 nesciri B \ nuptias 
add. ed. pr. \\ 3 nvptias om. B \ qvod om. V \ honorem C || 
4 refertur F | Et — 6 parari om. B \ subiunctum TC || 5 per- 
nitiam A \\ 6 para • O, par • T, -F ■ A\\l age et hic mn. B \ 

sATis] s • insti • B \ hoc T\ exercius J., {lac. add.) B, excitus 
C, excitus T, exitus V || 8 carinum ex -us corr. C \ praeberet 
pamphilo .B 1| 9 paeniteret B \ sua J., <(hic^ sua B \\ 10 yronia 
C I an] aut BTC \\ 11 imitandum C \\ 12 adseueratio A \ est 
om. T \ se G \ aut V \\ 15 Atq; depol A, om. B | eas res C, 
e ■ r • T, res ea jB | est om. TC \ adparari J. || 16 Pro A j 
omnes CV \ iuro de • ■(etc •)> B \ auctiui C, ojn. T \\ 17 est om 
TC I ualde in ras. V^ \\ 18 ado A \ ut iwandum F, ut ad- 
iurandum B \\ 20 capiendos AV \ mihi — h. om. B \ mihi 
om. TC \\ 21 homines om. F j ut — 22 patrem om. T | quoqne 

uim 

parentes significat C \\ 22 pater C \\ 23 metuo {corr. m. 2) V 



ANDRIA IV 2, 5-14. 207 



Rs feiTe'. 3 NON si capivndos m. s. ita dixit 

hoc est patre, ^omnis homines', ut idem alibi 
(Ail. V 3, 4) ^o caelum, o terra, o maria Neptuni!' num- 
quid et caelum Neptuni est? non utique, sed omnia haec 
mare uult esse, ut Vergilius (Ed. VIII 58) 'omnia uel .5 
medium fiant mare'. 

696 13 1 CONTIGIT quod uix euenit, contigisse dicitur. 
2 CONVENIVNT MORES rcctc ct id quod matrimonium 
firmat 'conueniunt mores'. 3 valeant hoc est abeant, 
recedant, quia et discedentibus et mortuis ^uale' dicitur, 10 
ut Vergilius (Aen. XI 97 — 98) ^salue aetemum m., m. P., 
a. q. u.' 4 Vel potius tc5 evq)r\^L6^(p: cum male opta- 
turus esset, considerato patre 7tciQci86'E,(oq locutus est et 
non dixit, quod intenderat, *^pereant'. 5 Et attende, 

quam moderate pluraliter dixerit, cum significaret patrem. 15 

j 6 VALEANT renuntiationis et imprecationis est uerbum. 

1 ^<?7 14 1 HANC Nisi MORS ctsi ualeant: — 2 hanc nisi 

MORS haec concessio est. — hoc enim per concessionem 
dicitur. 3 hanc nisi mors mihi adimet nemo per- 

seuerat, ne dicat ^pater'. 4 Pro: non adimet pater. 20 

1 ut] ne C I capiendos A \ m. s.] mihi s ■ C, o • ho • m 
ras. F-, om. B \ df C \\ 2 omnes homines pro uno patre 
<[scilicet^ in ras. F' | uno] hunc A \ id est JB, hoc C \ omnes 
BTC I alibi] mihi TC\\ 3 ten-a] contra A | neptum A, nep- 
tunia F, neptunia (-nnia C)TC || 4 neptum J., neptunnium 
C, neptu diu T \ sed] hic TC \ <q> hec T \\ 5 uult maria 
B II 7 uir C I euenit — dicitur om. T || 8 convenivnt] conue ■ 
B I id om. B V \ mare monium T, matri monuit C \\ 9 con- 
ueniunt mores om. i? | id est 5 | habeant AT \\ 10 <et> re- 
cedant F | et 1. om. C \ ualere A, ualere ualere B \\ 11 ut 
om. B I aeternum <u^> F | m. m. — 12 u.] etc • B \\ 12 TG) 
eY<t)HMIC MON A, TO eY<t>HMICMCOC J5, t& Sc(prifitaii& M\ 
**** 2'CF| operaturus C|| 13 consideratio F| N^P^DOE(a)C- 
A, n^Pd<d<mC B, nuQa 86^(06 M\ **** TCF| locus AB \\ 

14 intenderet A, -rant TC | Et attendere quam T, om. 5 || 

15 pluralis T, ptal' C \ dixit B \ significat J. || 16 ualeam 
C II 17 <mihi ad • n •> etsi B \ hanc 2. — '19 dicitur in mg. F* |J 
18 mox C I concessio haec B \\ 19 mors] mors (m • B) etsi 
ualeant hanc nisi ABTC {cf. supra) \ mihi — nemo] adimet 
(-it C) nemo TCV, an^ B 



208 DONATI COMMENTVM 

698 15 1 RESiPisco spiritum reuocat sensus. 2 magis 
VERVM aut ^magis uerum' aut *^uerius' dicimus. 

699 16 1 VT NE PATER ut non. 2 vt ne pater per 
ME STBTissE ^stctisse' hoc est esse, ut ille {Verg. Aen. 
VIII 191 — 92) Mesertaque montis stat d.' aliter plenum 5 
est, ut idem (Ecl. VII 53) ^stant et iuniperi et c. h.', 
aliter horrent, ut {Aen. VI 300) 'stant lumina f.' et 
Lucilius (Z. V fr. 4 31.) ^stat sentibus fundus'. 3 per me 
STETissE hoc est: per me factum esse, ne fierent nuptiae. 

702 19 1 MiSER AEQVE ATQVE EGO beue ^atque ego', quia lo 
et hic amore uexatur. 2 Et intulit itcxQccdo^^ov ^ nam 
uolebat sibi dici ^fortis', quod illi tamen mox dicetur. 
hic igitur aliter respondet atque inteiTogauerat Pamphilus 
ideo, quod uideat impossibile esse palam resistere parenti. 

3 ■''coNSiLivM QVAERO''' scnsus estt scio quidem quid i5 
coneris, sed an efficere possis nescio. 

703 20 1 scio QviD CONERE si PamphiH est persona, cum 
ironia dicitur, si Charini, simplex laudatio est. 2 Sed 
si Pamphili est, hoc significat, quod supra (IV 1, 50) ^ex 
unis geminas mihi conficies nuptias'. 3 Sed non esse 20 
personam Pamphili ex subiectis ostenditur. 

1 Resis pico A; kespiro fuisse putat Schopen \ reuocati A, 
reiiocant T | magis — 2 dicimus om. B || 2 vervm] uerbum F, 
• N ■ C, ei3 T II 3 ut non] ut ne non B TC, aut pro ne non 
V I VT — sTETissE OM. JB || 4 id est -B II 5 desertioque AT, de- 
serta F | d • om. J5 || 6 et idem C, ut F j stan uiniperi C \ et 
castaneae hirsutae J5, et c • (castaneae m. 2)h.- F, e • c • h • C || 

7 lumine ABC, liue T, limina F | f.] flamma F, p- TC\\ 

8 lucius J.J5, {corr. m. 2) F, lucubris C j stat C \ sensibus 
fudus C II 9 sTETissE ow. T\ id est B |j 10 Miserereque A, 
miser B \ kgo om. B \ atque ego] K eque (7, eque T \ et quia 
ATC II 11 amor TC \ paradoxon (-en T) codd. \ nam] non 

ABC II 12 nolebat dici sibi F| ille Fl tamen ex cum corr. 
V^ I diceretur F || 13 respondet ex -dit corr. V^ \\ 14 resistere 
palam JB || 15 consilivm qvabro] schol. ad v. 20 pert. | sensus 
— 16 nescio om. T \ est] e C \ quidem quid] quid e (7 || 16 sed 
om. C II 17 coneris TC, co • B \\ 18 yronia C \ est om. V \\ 
19 est om. V \ hoc signum C \\ 20 confi • 0, con- T \ nup • B, 
n- T I esse] re A \\ 21 persona A \ pam • B \ ex subiectis om. T 



ANDBIA IV 2, 15—24. 209 

21 1 NON TiBi HABEO NE ERRES deterret etiam nunc 
Charinuin, ut et ipse adiuuet Dauum, ne Pamphilo nubat 
Philumena. 2 Et eodem sensu utitur Dauus aduersus 
Charinum, quo supra (7/ 3, 35) *quasi necesse sit, si huic 
eam non dat, te illam uxorem ducere'. 3 non tibi 5 
HABEO NE ERRES uel ut ctiam Charinus pro se sentiat, 
hoc dicit, uel ut solent serui contumaciores aduersus ami- 
cum domini, quia nuper a Charino accusatus est, uel quia 
et quid dicat non habet et uidet tacendum non esse. 

22 1 SAT HABEO quia dilatio fac^ est. 2 vt satis 10 
siT 'ut' pro ne non. 

23 1 NE vAcvvM ESSE NVNC ME ^nc' pro ncdum. — 2 Aut 
aduerhium proMhentis, ut sit ^ne' non. — Sallustius in se- 
cundo libro {II fr. 109 M.) '^ne illa tauro paria sint' pro nedum. 

24 1 PROiNDE HiNC vos AMOLiMiNi amoHri dicuntur i.s 
ea, quae cum magna difficultate et molimine submouentur 
et tolluntur e medio. 2 Sic dixit quasi odioso et mo- 
lesto. 3 Discedere dicitur qui facile abit e medio, 
amoliri qui uix recedit. 4 proinde hinc vos amoli- 
MDsi molestum impedimentum ex rei magnitudine iacentis 20 
in medio. et ideo impedientibus se ^amolimini' dicit, non 
^abite'. 5 proinde hinc vos a. spe iniecta iam etiam 

1 NE ERREs] ne er • J5, n • e • erres A \ etiam nunc] autem 
C II 3 aduersum C \\ 5 eam om. TC \ det JB, d ■ T | te — ducere] 
etc^ B I non] nec T || 6 habeo] ab eius A \ ne om. T \ uelud J., 
uel C I etiam — 7 uel ut om. V \ pro se carinus B j sentiat] 
nitatur Schopen \\ 7 uelud J., ut C \ contumatiores A, om. V\ 
aduersum TC || 8 a] de TC | est om. C \\ 9 quid BV\ quod 
ATCV^ I predicat TC \\ 10 quia] quod TC \\ 11 sit <agendum> 
B I ne om. A || 12 esse nvnc] non esse TC \ me] mene • A \ 
Aut — 15 AMOLiMiNi om. B I <a^> aut A, <aut> aut T || 13 pro- 
uerbium ^, aduerbium F, adu- <est> TC \ m om. TCV \ • 2« • I- 
C II 14 tauro F, * * T | parias inte J., par* st in ras. F-, 
paria sunt (sut T) TC\\ 15 perinde C, om. T | uos hinc (h • T) 
TC I araoL C, a^ T^ -i- A \ moliri C \\ 16 summouentur B, sub- 
modentur T \\ 17 e] et A \ modesto A \\ 18 abiit TCV\\ 19 amo- 
liri F, emolitur (in mg. aliter amolitur) 0, amab'r T \ deinde 
uos hinc aSadi TC \\ 21 dicit Schoell: hic TC, hinc ^l^FH 
22 habite C, abite (dixit culd. in mg. m. 2) V \ deinde uos hinc 
(h- T) TC I A •] am^ C | iam etiam] immo etiam etiam ecciam B 

Donati comm. rec. Wessner. 14 



210 DONATI COMMENTVM 

imperat domino callidus seruus. 6 nam mihi i. e. utrum 
hoc uerum dicit an fingit, quia adhuc consilium non in- 
uenit, quod narrare possit? 

708 25 1 EGO HANC viSAM Gljcerium scilicet. et cum 
commiseratione puellae *hanc'. 2 qvid tv qvo hinc te 5 
AGis ut tarditatem discedentis ostendat; agere se enim 
tardi et tristes dicuntur. sic Vergilius {Aen. Y 271 — 72) 
'amissis remis atque 0. d. u. i. s. h. r. S. a.'; idem alibi 
{Aen. VI 337) ^ecce gubemator sese P. a.' 3 qvid tv 
HiNC Qvo TE AGis <admonitio discedentis , ut solet ; nam 10 
a quo discedere desideramus, admonemus eum, ubi uadat 
uel quo eat. idem facete per interrogationem admonet 
Dauus Charinum, ut <^et)> ipse abscedat Charinus, qui nunc 
ultimus remanet. 4 vervm vis dicam pro initio sedulae 
narrationis hoc sumimus. an sic respondet Charinus, tam- 15 
quam qui intellegat non dici sibi uelle Dauum quo eat, 
sed id agere ut abscedat? 

709 26 1 NARRATiONis MiHi iNCiPiT ixiTivM uaiTationis sci- 
licet quo eat, quia ^uerum uis dicam?' uelut prooemium 
narraturi est. 2 qvid me fiet quid ergo, inquit, quid 20 

1 dominis seruus callidus TC \ nam mihi om. B \ i. e.] im- 
pedimento (-tum V) estis B F, impe estis (et T) TC || 2 uerum] 
uere V I dixit T \ quia Schopen: qui codd. \ inuenire A\\ 4: ego 
om. B I gli scilicet F, otn. B \\ 5 puellae om. C \ hinc te] hinc 
que A, "nunc "te F, te huic C, t • h • 7' || 6 enim se .B || 7 sic 
om. B II 8 amisis A \ 0. om. TC j d. — a. om. B TC \ u. i.] n • 
F I idem] id A , uel F || 9 P. a.] palinurus agebat BV \iu hinc 
que A, th-q- T, tu" nuno, "quo F|| 10 te aga J., te "agis 
F I amminitio B \ discedentis] discedendi Schopen || 11 a quo] 
si quem Schopen \ desideramus] uolumus B \ cum C, tum T \ 
ubi] quo J5(Z)) ; quo uadat — 12 eat post interrogationem transp. 
Schopen \\ 12 idem] id J., id rell. \ facete Bentley: facere codd. i 
admonet sscr. F* || 13 et add. W. \ abscedat ex disc- corr. C^ \ 
nunc om. C \\ 14 ulterius T | remanent A \ initio F || 15 hoc 

sumiwms F, om. B | ac sic B T, ac «4# dicam si e C |1 17 ut 
in ras. F* || 18 initium incipit AT \ scilicet in mg. C^ \ erat 
T I dicat AC, A- T \ prohemium ABV \\ 20 narratiuum C, 
-tionum T, narratiitm F | fiat T \ quid ergo — 211, 1 fiet om, 
JB, — 211, 2 fiet om. T \ quid igitur (7, quod ergo F 



ANDRIA IV 2, 24—31. 211 

me fiet? 3 Ab eo hoc quasi ab iocante pronuntiandum 
ost, nam sic ille ^impudens' respondet. 4 qvid me fiet 
de Philumena ducenda. 

710 27 1 EHO Tv iMPVDENS NON SATis proprie Charino 
^impudens' dixit quasi et insolita et multa poscenti, quippe 5 
([ui et sponsam alienam petere ausus sit et non satis 
habeat per Dauum sibi moram praestitam Pamphili nup- 

■ tiarum. 2 qvod iam tibi diecvlam addo Mieculam' 

moram. 3 Et est vTtoKOQiCficc '^diecula', hoc est tempuscu- 
lum, et sumitur ab eo quod est haec dies. 4 'Diecula' 10 
mora et quasi dies parua. 5 Et 'diecula', in qua sci- 
licet ambias quantum potes ad ducendam Philumenam: 
uult enim se Dauus adiuuari per Charinum et Bjrriam. 

711 28 1 promoveo differo. 2 promoveo nvptias me- 
moriter Dauus: scit enim illum his uerbis petisse (/7 1. 15 
38 — ^9) "^saltem aliquot dies p., d. p. a., n. u.' cuius rei 
oblitus Charinus etiam ut ducat uxorem petit. 

713 29 ridicvlvm deest ^hominem'. 

713 30 age veniam uix concedentis et uix consentientis 
est 'age ueniam'. 20 

714 31 Tv MYSis DVM EXEO a Gljcerio scilicet. 

1 habeo A, ab hoc eo V | ab] a 5F, ad C \ iocantem C \\ 
2 ille F, illi ABC \ imprudens (sic et F) R' J5 | respondet — 
4 iMPVDENs in mg. F* j| 3 filomela A j ducendo TC \ 4 tv om. 
B I inpu- B I nam satis TC, etc- JB | inpudens carino B \\ 5 dixit 
(df C) impudens (-des C) TC \ quia T | et i. om. ^B T || 6 qui 
sscr. F^ I petere ausus] praeterea usus B \\ 7 habet BC\\ 
8 QvoD — ADDo om. B 1 tibi iam TC | die auriculam A^ d • TV\ 
addo] a- F, om. TC \ die auriculam Jl, om. C H 9 moram Schopen: 
horam ABTC, hora^/i F | et est F*, et B \ ypocorisma ACV, 
upocrisma Tj dieculam id est B \ tempuscidum A \\ 10 haec] hes 
C \ die B A \ Diecula — 11 dies oni. T || 11 et om. V | Et diecula 
om. rC I Et — 13 Byrriam om. B \\ 12 ambiat C \ potes A F, 
poterit (ex potest corr.) C, poteris T \\ 13 admttari V || 14 pro- 
moueo in ras. F'^, dimoueo (dem- C) TC \ promoveo 2. om. B \ 
memoriter] memora vl, memoratum B || 16 petiisse CFjj 16 sa- 
lutem C, -tis T \ dies om. F | p.] pro • J5 F | d. — u.] etc • B 
17 ducas T \ uxorem — 19 veniam om. T \ ux • JB ] petit — 
19 \t:niam om. T || 19 uox {!.) A \ et — 20 est om. T \ et om. B \ 
consentis A || 20 est] et C || 21 tv — dvm om. B \ mersis^, ansis T 

14* 



212 DONATI COMMENTVM 

3. 

716 1 1 NiHiLNE ESSE PROPRivM cviQVAM hacc scaena ad- 
ministrationein doli habet, quo fit ut deterreatur Chremes 
filiam suam Pamphilo dare. et uide non minimas partes 
in hac comoedia Mysidi attribui, hoc est personae femi- 
neae, siue haec personatis uiris agitur, ut apud ueteres, 5 
siue per mulierem, ut nunc uidemus- 2 nihilke ^ne' 
aduerbium percontantis est. 3 nihilne esse p. omne, 
quod habemus, aut mutuum est aut proprium, — 
Ergo ^jjroprium' perpetuum. — ut (Verg. Aen. VI 871) 
^propriae haec si dona f.' 4 Ergo nihil nobis proprium lo 
esse potest. quod enim non fuit, ne esse quidem potest, 
aut quod eripi potest, non est nostrum, nisi illa quae eripi 
non possunt, ut sapientia, iustitia, prudentia, quae fortuna 
neque dare neque eripere cuiquam potest. 3 Et simul hoc 
ipsum et a re et a persona: a re ^nihil esse proprium', i5 
a persona "^cuiquam'. 6 proprivm perpetuum, non tempo- 
rale ac mutuum. 7 di vestram f. admirantis aduerbium 
est cum exclamatione. 8 fidem ^fidem' dixit opem et 
auxilium, ut (Verg. Aen. X 71) ^Tyrrhenamque fidem'. 

717 2 svmmvm bonvm esse mirum, quod pleno et neutro 20 
extulit ^summum bonum . . . Pamphilum'. 

1 esi B \ PROPRivM cviQVAMJ p • c • T, om. B || 2 habet doli 

V 1 quo B, quod ABTC \ fit om. C \\ 3 suam filiam B \ dari 
T I in O, m T II 4 comoedia om. TC \ femine C || 5 haec om. 

V I ueteres om. jB || 6 ne om. TCV\\ 7 aduerbium V \ percunc- 
tantis B \ est om. TCV \ nihilne esse om. B \ p.] proprium 
BT, pro- V II 8 <^nimium (minimum T) esty aut habemus 
mutuum TC \ proprium est aut mutuum B \\ 9 Ergo proprium 
om. T II 10 hoc A \ si in ras. F*, sunt C, om. T\f.] fuissent 
:B F, c • et f • C, hec T I proprium om. B \\ 11 ^'^^™ '"''' ^^^* non 
fuit {corr. m. 2) V \ nec TC || 12 quid T \ eripi] h • p • T\ est] 
enim T |1 13 iustitia prudentia] uirtus J5 || 14 neque dare in 
mg. B I potest oin. TC \\ 15 ipsum a re C | esse] est F|| 16 <(et)> 
a persona C \ temporale] * * * T || 17 ac] aut TC | di — 18 ex- 
clamatione om. T\ Diu estf^ A, di uosfi- B, dii uestram 
fidem (f • V) CV\ admirationis C || 18 est om. C \ fidem ot». 
^JB F I dr II 19 terrenamque TC \\ 20 bo • esse J5, b • e • T \ 
mirum B, Myrum J., mire F, mire (7, mf T | quod in rds. V^ 



ANDRIA IV 3, 1—5. 213 

718 3 1 AMicvM A. V. amicus animi est, amator cor- 
poris. non enim continuo amator et bene uult, ut Dido 

Iamauit quidem Aeneam, sed non et amica fuit, quae ait 
{Verg. Acn. IV 600 — l) ^non potui a. d. c. e. u. s.' et 
item CatuUus (c. 72, 8) ^cogit amare magis, sed bene uelle r. 
minus'. et est hic officium et blandimentum. 2 ^Ama- 
torem' et ^uirum' dixit ad discretionem , ut per ea quae 
enumerat maritum ostenderet. 3 in qvovis loco pa- 
RATVM ^paratum' dixit ad omnes affectus, quicumque de 
proximo esse possunt. et maxime ad Homericam senten- lo 
tiam respexit (J/. VI 429 — 30) ^'''Ekxoq, SctccQ av fio/ iaoL 
TtarrjQ kccI TtotvLcc firjzrjQ rids Ka6Lyvr]Tog, Gv 8i fiOL d^a- 
XsQOQ TtaQanoLTt^g'. 

719 4 1 VERVM Ex Eo id est Pamphilo. 2 nvnc misera 
QVEM c. D. cum admiratione pronuntia 'quem' et cum ex- 15 
clamatione quadam. 

720 5 1 facile hic plvs m. ^facile' aduerbium confirmantis 
est, id est liquido et manifesto. 2 Veteres ^facile' 
dicebant pro certo, ut Cicero (^pro Eosc. Am. 6, 15) 'illius 
uicinitatis f p.' 3 dolorem Molorem' distinxit Probus -jo 

1 A. V.] amatorem uirum C, {add. ere putaui) B, i • u • T \\ 
2 et] est qui in ras. V^ \ uult] uide T 1| 3 amans eneam quidem 
TC \ quae] quod TC \ eat C || 4 potuit A TC \ a.] arreptum 
BV \ d — s.]dciu-s^ F, d-oe-u-s. TC, corpus diuel- 
lere et undis spargere num socios B \\ 5 catillus TC \ magis] 
♦ * jT I sed] s^ ^ I bene ut lenimus; A, bene uellemus T\\ 6 hoc 

V I fcZawdimentum V \\ 7 df C \\ 8 inuenerat TC \ ostenderat 
TC I paratvm] pa^ JB, p- T II 9 paratum om. ABTC \ dixit 
ad] dixerat TC \ adfectus A, <(et]> adfectum T, ad foetum C \ 
quidquid T || 10 esse om. T \\ 11 eKTOPd.TAPCYMOieCCI- 
ni^THPKd.inOTMd.NHIHPHAeKd<CirNHTCCCYAeai0MePOC- 
nd^P^KOITIC; A, ***** TCF, 07n. B \\ 14 id est ow. F || 
15 QVEM — D.] quem capit dolorem BT, q • c • d • F, q • c • L • 
C II 16 quedam T, om. C \\ 17 mc plvs] h • p • T F | m.] mali C, 
{add. quam illic boni) B \\ 18 ide • <Id est> C || 19 ut ow. F | 
eius Cic. || 20 uicinitatis] ciuitatis codd. | f. p.J P • Q • J^ , p • 

**** B, facile p^ C, tacile T, p. q {sscr. m. 2) 

V I dolore {2.) TC \ dixtinxit A , detrunxit 7', destruxit C \ 
Probus Umpfcnh. : probe codd. 



214 DONATI COMMENTVM 

et post intulit separatim quod sequitur. 4 facile hic 
PLVS MALi EST in dolore <(et)> metu scilicet amittendi, qvam 
<(iLLic BONi)> in uoluptate retinendi. 5 qvam illic boni 
in '^bono summo'; dicit enim ex bonis, quae bona existi- 
mamus, plus nos mali capere, cum aut amissuros nos cre- :■) 
dimus aut amittimus, quam boni, cum habemus. 6 fa- 
ciLE Hic PLVS MALi EST 'plus mali' iu dolore et metu, 
ut diximus {sdiol. 4). 7 qvam illic boni id est in 

amico, amatore et uiro {cf. v. 3). 

721 6 1 MI HOMO QVID ISTIC OBSECRO EST ex Mysidis 10 

uerbis quid Dauus faciat demonstratur. 2 qvid istvc 

MALi EST inuolutum puerum portabat Dauus, et ideo dicit 
mulier ^quid istuc mali estV, dum ille euoluit et puerum 
profert; quem postquam expediuit pannis, tum illa dixit 
"^quo portas puerum?' 15 



722 7 1 MYSis NVNC opvs EST A. H. R. haec scaena ac- 
tuosa est, magis enim in gestu quam in oratione est 
constituta. 2 mysis nvnc opvs properantis et impense 
agentis Daui uerba monstrantur. a» 

723 8 1 EXPROMPTA in medium prolata. 2 memoria 
ATQVE ASTVTiA ^memoria' ut praecepta retineat Daui, 
^astutia' ad agendum strenue quae imperaret. 3 me- 

1 separatim ex -tam corr. C |j 2 et metu Steph. (cf. schol. 6) : 
metu B, m&o A, metus (moet- C) TCV |j 3 illic boni add. 
Westerh. | uoluptate F, uoluntate ABTC \ bonum 0, o- T \\ 
4 summo bono B TC | dicit om. T \ enim om. TC \ extimamus 
C, estimamus F |I 5 mali nos B^ mali T \ missuros nos A, uos 
amissuros C \\ 7 mali om. TC \\ 8 ut om. TC \\ 10 istuc F, (u in i 
corr.) C, i- T I ob • est F || 11 istic TC \\ 12 est om. TC \\ 13 istic 
TC I eat om. TC \ dum] deinde B \ euolauit TC \ <^puerum> 
et puerum <(et> B || 14 quem] Qm C \ pamus J5 || 15 por • pu ■ 
.B, portas TC || 16 hic noua scaena incipit in codd. || 17 a. h. k.] 
ad hanc (h- T) r • tu • TC^ ad hanc rem expromta memoria 
atque astutia tua J5, om. V | hic T | <^sunt^ scena A \\ 18 est 2.] 
et 7', om. ABV \\ 19 my B \ opus <est> TCV\ properansis 
A II 20 monstratur C \\ 21 et prow?_pfa F |1 23 strenuej tremu * * 
C, *** T\ quae <Chic)> V\ imperaret ABV, importaret TC; 
imperat LP, imperet Steph. 



ANDRIA IV 3, 5—12. 215 

MORiA simpliciter magis: ut memor sit Daui praecep- 
torum. 4 Et memoria modo pro intellegentia , ut 

Vergilius (^Aen. II 244) 'instamus tamen inm.' 

726 11 1 Ex ARA svME H. V. T. 'ex ara' Apollinis sci- 
licet, quem ^AyvtaLOv Menander uocat. 2 Aut quod 5 
Apollini coraoedia est dicata, in cuius honorem aram sta- 
tuebant comoediam celebrantes. 3 Apollini ergo comoe- 
dia, Libero patri tragoedia. 4 verbenas tibi uerbenae 
quasi herbenae redimicula sunt ararum. 5 Tb *tibi' 
quasi gestum quendam et motum stomachantis habet, ut lo 
alibi (Heaut I 1, 9) 'nam quid uis tibi?' 6 Et Hibi 
sume' dixit, non Hibi substeme'. 7 ex ara s. v. uer- 
benae sunt omnes herbae frondesque festae ad aras coro- 
nandas uel omnes herbae frondesque ex loco puro de- 
cerptae. uerbenae autem dictae ueluti herbenae. i5 
Menander sic ^'^KoXs^u)ca6v(jLVQQiva6xx'^(^o(i'^T^s''V£^'- 

727 12 QVAMOBREM TVTE iD NON FACis ^tutc' tuuc dicitur; 
cum pronomen ad eam reuocatur personam, a qua sumitur. 
ut uerbi gratia cum dicimus Hu lege', ille nobis respondet 
^cur tute non legis?' 20 

1 simplex C 1| 2 Et om. T F | pro sscr. C^ \ ^ tamen in • 
J5, tamen ira ^, tamen in me- T, tamg** (7, tamen 
inmemores V || 4 <(accipe a me h ■ o • atque ianuam nostram 
appone Mi • obsecro humane da^ ex a • B \ sume • h • u • t • 
^, sume hut^ F, h • s • uer • tibi 5, sume ht- C, ex 
a te r II 5 '^yvtafoi/] afiaion J.,'af-AIOH J5, afion TCV\ 
6 comoedia apollini B \ statuebant AB., struebant F, conati- 

tuerunt TC\ 1 comoedia A || 8 verbenas] uerbe • B \ uerbane 
quasi AB, quasi uerbene C \ 9 herbae (erbe T) TC, uerbenae 
J3, -ne^ I ridimicula^ \ Tb om. TCV\ 11 quod C \ uis tibi] * * * 
T I Et tibi om. C || 12 'su • B \ dr C \ susceme C j s. v.] su^ ^, 
s B, sume CV(T?) \ Herbene C (| 13 herbae oin. C \ onorandos 
T II 14 ex <(hoc loco ex aliquo)> loco pure <^pura)> decerpere 
C, ex <(hoc> loco pura decepere T || 15 herbenae] habent A jj 
16 Menander sic om. B | KOAe|l<\CCYMYPP YNd^CXXHC^ • 
ICTeiNC- A, ****** :f TCV, om. B; v. appendicem l 17 non] 
nos C 1 FAcis] fa- jB I tute om. C \ tunc B V, tune C, nunc A, 
om T II 19 ut] et C \ <ut> cum V \ dicamus AB \ illic T \ nobis 
om. V I respondent A, -deat B 



/ 



216 DONATI COMMENTVM 

728 13 1 QVIA SI FORTE OPVS SIT AD ERVM I. M. sic loCutuS 

est, ut explicari atque intellegi non possit; aut enim de- 
est *ius', ut sit: ius iurandum, — 2 ivrandvm pro ius 
iurandum. — aut ut uulgo dicitur iuramentum. 
3 Et opus est illam rem, non opus est illa re. 5 

739 14 VT LiQviDO POSSiM 'liquido' pure et manifeste, 
nam quae sunt pura et defaecata, liquida sunt. 

730 15 1 NOVA NVNC RELiGio iN TE isTAEC benc: ius 
iurandum metuere seruum monstri simile est. 2 *^Noua 
religio' in seruo et subita. 3 nova nvnc r. seruum lo 
nolle mentiri noua religio est. 4 cedo porrigentis est 
manum ^cedo'. 

731 16 VT QviD AGAM PORRO i. ^poiTo' aduerbium est 
modo ordinis, alias temporis. 

732 17 SPONSAE PATER I. mire non dixit ^Chremes', ne cum i5 
dixisset ^quis Chremes?', rursus hic responderet ^sponsae 
pater'. et non temere hoc facit poeta, nam promiserat 
se rediturum Chremes (III 4, 15) ^domum modo ibo, 
dicam ut apparentur, a. h. r.' 

733 18 1 REPVDio coNSiLivM QVOD p. I. beue Hntenderam': 20 
uerbum a uenatoribus translatum, qui retia intendunt ad 

1 forte] i • B \ opvs sit] • s • F, om. B \ ad herum C, 
ad h • r, a • h • F, ad e • J5 I i • mihi J5, e • m • F, ius • i • T, 
iurandum C \ <(Nota in testu solum iurandum debere esse^ sic 
C, om. T I posset TC | ut T || 3 ius iurandum om. B \ ivran- 

ius 

DVM om. TC I pro iurandum A, pro iurandum TC \\ 4 ut 
sscr. F* II 5 non] ei (et T, ei F) non codd. H 6 ut li • pos • B \ 
liquido] loqui de J. || 7 defecati A ] sunt 2. om. TC \\ 8 nova] 
no- JB I rein te ist • <inc*-> J5, r^iti- T, riii- V\ 
isTAEc] ista & A I bene — 13 porro i. om. T \ <(id e8t)> bene 
C II 9 meruer C \ monstri — 10 seruum om. C \\ 10 no • n • 
re • J5, noua nunc religio F || 11 est om. C \ cedo] ce • J5 || 
12 cede O, otn. B || 13 i.] intelligas B^ intellige C, om. V \ 
est om. TC \\ 15 spon • pa • B \ i- sscr. A, inter^ B, et F, 
(pr)i C, om. T || 16 quid T \ hic respondeat T, responderet 
hic jB II 18 redditurum C \ domum — 20 qvod om. B | modo 

domum TC \\ 19 aparentur A\ a.] m • F || 20 p. i.] primum 
intend B, pri(p^ T)int^ TC \\ 21 translatum <est> TC 



ANDRIA IV 3, 13—4, 2. 217 

feras captandas. hic ergo, quia parat Chremem et Simonem 

fallere, Hntenderam' dixit. 2 Vel a sagittariis atque arcu. 

734 19 1 NESCio QviD NARRES bene ^narres': narrare 

enim aliena et quae nobis non sunt necessaria dicimus. 

^— 2 EGO QVOQVE HiNC AB D. V. M. A. benc ait ^quoque', 5 

^B quia et Chremes ueniebat. 

^^5 20 Tv VT svBSERviAS recte 'ut subseruias' dicit, non 
enim tantum loquetur Mysis quantum Dauus. 
736 21 1 ORATiONi [meae] vt cvmqve opvs sit verbis 
^orationi' meae, tuis ^uerbis'; plura enim loquetur Dauus, lo 
inde ^orationi' dixit, illa subsequetur, ideo ^uerbis'. 
2 viDE cauta esto, specta, intellege. 

738 23 AVT Tv PLvs viDES si sapis, intellegis. 

739 24- NE QviD VESTRVM REMORER c. Vcmorcr' retardcm, 
retineam: a remora, pisce minutissimo, qui nauem retinet; i5 
nam Graece iievaig uocatur. 



4. 

740 1 REVERTOR POSTQVAM Q. o. F. adest ipsc nunc Chremes, 
cuius causa scaena fraudibus instructa est, ne promissas 
compleat nuptias. 

741 2 1 VT ivbeam accersi recte 'iubeam', quia summa 20 

1 captandas AV, capiendas BTC \ qui apparat B, quia 
TC I cremetem T\\ 2 sagittariis AB, sagittis TCV \ atque] et 
TC II 3 NEscio — NAJEiRES oni. B I qmd V \ nakres] nar- C, & A \ 

narras {corr. m. 2) F || 4 nobis om. C \ non om. T || 5 ego — a. 
om. B I hic F, huc C, h • T \ ab] ad T | de • u • m • a • C j| 
6 quia om. V \ et m ras. V^ t| 7 tv vt svbservias om. B \ subs^ 
2\ obseruias C \ recte — subseruias om. A \ obseruias TC \ dixit 
TC ! non enim] cum non F || 8 loquitur JB T || 9 meae — 10 meae 
om. B I meae] glossema olim superscriptum ; sic et tuis supra 
verbis scriptum fuisse videtur, quod compilator omisit \ etcum- 
que C I sit uerbis opus F || 10 tuis uerbis orationi nieae TC | 
loquitur ^5 II 11 dr C I subsequeretur -B || 12 specta] facta F || 
13 sapis F II 14 NE — c. om. B \ c.] comm • C, e ■ T \ remorem 
C II 15 nauim TC \ retinere A \\ 16 Graece] • g • C ] eXCINMC 
AB, ixlvogM\ **** 2'CF II 17 postqvam q. o. f.] eic B \ ipse 
nunc V, nunc ipse TC \\ 18 cena T j promissa sunt compleat A, 
compleat promissas TC\\ 20 arccersi J . ac B, a T \ suma A 



218 DONATI COMMENTVM 

potestas nuptiarum in patre puellae est. 2 sed qvid 

Hoc non interrogantis est, sed mirantis et non intelle- 
gentis, ut appareat eum non oculis prius quam corporis 
offensu sensisse puerum iacentem. 

742 3 1 PVER HERCLE EST ^hercle' omatiua particula est. 5 
2 MVLiER magis quam Mysis. 3 vbi illic est 

Dauum quaerit, qui nunc abscessit, ut et ipse de foro 
uenire uideatur. 

743 4 NON MiHi RESPONDES bcne 'non respondes': se enim 
memor est uetitam quicquam dicere, nisi subseruiat ora- la 
tioni Daui. 

744 5 1 RELiQviT ME HOMO A. A. mirc hominem, non 
Dauum dixit, ut etiamsi audiat Chremes, incertam per- 
sonam hominis audiat, non Dauum. 2 di vestram 
FiDEM aduerbium est admirantis cum exclamatione. is 

745 6 1 QviD tvrbae est apvd forvm haec uerba sunt 
uenientis de foro. 2 qvid illic hominvm litigant 
legitur et 'litigat'. 

746 7 1 TVM ANNONA CARA EST comminisceutis est potius 
quam alicui referentis. 2 qvidnam alivd dicam hoc 20 
propter spectatores. 

747 8 1 CVR TE OBSECRO ME HIC SOLAM 0.7106 l^llTlGLq tcrtia. 

1 SED om. B II 2 hec V \ non om. T \ est post intellegentia 

c a b 

TC II 3 ut] et TOF I apparet codd., corr. W. \ prius non oculis 
C I corpore C j| 4 offensus A, offensa B \ iacentem Schopen: 
latentem codd. \\ 5 pver — est otn. B \ hercle et est om. TC |( 
7 abcessit AC, adcessit T | et om. T|| 9 non — respondes om. 
B I bene non respondes om. V \ se in ras F^, sed TC || 10 me- 
morem {om. est) B \ ueti eteam A, uetuitam (7, {in ras. m. 2) 
F, *** T|| 12 Reliquid me A, om. B \ a. a.] atque abiit F, 
a- T, ow. B II 13 dicitur C\ etsi T| audiret C \\ 14 audiret 
C 1 dii TC I uostram fi- JB || 15 aduerbiu ex -a corr. A \ est 
om. BTC I admirantis — 16 forvm] ad T || 16 qvid — 17 ho- 
MiNVM om. JB !| 17 hominMm F| litigant hominum C, om. T j| 
18 legitur et] uel J5 || 19 tvm et est om. £ j ca • B \ communi- 
centis J. | est D: et ABTC V || 20 qvidnam — 21 spectatores 
07)1. T I quid B \\ 21 propter Rabbow: post codd. \ spectores A || 
22 cur te (tu T) obsecro (o • T) TC, om. B \ hic me F, m • 

m • h • T I sola A \ aposiopesis tertia ABV, * ** C, om. T 



ANDRIA IV 4, 2—14. 219 

2 HEM QVAE HAEC EST FABVLA fabulam se dicit audire, 
qui rei principium rationemque ignorat. 
748 9 EHO MYSis ^eho' interiectio est uel principium 
animaduersionem in se poscentis aut repente cementis. 

750 11 1 QVi Hic NEMiNEM A. V. callide affirmat non sibi f, 
uisum Chremem, cum et praeuiderit uenientem et prae- 
sentem uideat. 2 miror vnde sit 'miror' ueteres cum 
^tmde' pro nescio ponebant, nam admiratio ab ignorantia 
descendit. Plautus (Aiil. prol. l) 'ne quis miretur qui 
sim, paucis eloquar'. lo 

751 12 1 Av interiectio est constematae mulieris. 2 con- 
CEDE AD D. bene ' ad dexteram ' : sinistra eniin uenit 
Cliremes. 3 Et non uult proximum ei Chremetem, sed 
iuxta; supra enim dixit (JF 3, 19) "^ego quoque hinc ab 

d. u. m. a.' 1.-. 

752 13 1 DELiRAS NON TVTE IPSE dccst 'eum mihi de- 
disti?' sed et supra et nunc intert-urbat Dauus, ne mulier 
totum dicat. 2 non tvte ipse summissa uoce. 3 ver- 
BVM si MiHi VNVM accommodatc comminatur Dauus: paene 
enim Mvsis uniuersa narrabat. 20 

753 14 1 praeterea qvam qvod te rogo hoc et sensim 

1 HEM — EST om. B I qui est haec C, q est T ] dixit A V \ 
audiro A || 2 qui in quasi corr. F' ] ignoret V |i 3 eho mysisJ 
eho TC, om. B | (^ety eho F, om. T j interiectio] aduerbium {in 
mg. interiectio) C \ uel om. TV \ principium om. T\\ 4 animad- 
uersitatem TC\ adueusionem A, <^uel)> animaduersionem B \ 
aut] uel B \\ 5 qvi hic om. JB | a • ui • B, al • ui • C, al • u • T \ 
adfirmat A \\ 6 prouiderit A, prouideat B \\ 7 miror — sit ow. 
B II 8 ponelDant nam admiratio om. TC \\ 9 qui sim] quis in 
AB II 10 colloquar TC || 11 aw F, A-V- ^ | conturbatae V\ 
coNCEDE AD D. om. B \\ 12 AD D. ow. T | D.] dcxtcram V \ <(et^ 
bene B TC \ ad om. B ! dextram C \ uenit om. B \\ 13 ei proxi- 
mum (promissum T) tC \ sed] si C || 14 iux C, dixit T \ dicit 
ACV I hunc C, h • J | ab dextera uenire me adsimulabo B \ 
ab] a^ F II 15 m • u • F || 16 deliras om. B \ ipse om. BT \ de- 
est om. T \ eum om. V \\ 17 sed om. TG \ dauus interturbat 
B II 18 submissa BTCV \\ 19 mi unum C, mihi u//um F, u m^ 
T I accomodare comminante (-tis T) dauo TC \\ 20 enim <^etiam^ 
C II 21 QVAM om. BTC \ te] ego te C, t • e • T \ sensim] pene 
sensim F, hoc C, om. T 



220 DONATI COMMENTVM 

et ut senex audiat pronuntiari potest ^praeter. quam quod 
te rogo'. 2 cave gestu comminatus est et uultu, ut sus- 
penderet comminationem; deinde infert gestum. 3 Ordo: 
caue faxis. 

754 15 1 MALEDicis cum contemptu loqueris, conuicium 5 
facis. apparet ergo *maledicis' lentius dictum esse, cum 
dixerit 'dic clare'. 2 maledicis noue ^maledicis' pro 
coinminatione posuit, cum pro conuicio poni soleat, nisi 
forte quia contumeliae genus est comminatio. 3 Qui- 
dam putant esse unam personam, Daui scilicet dictum 10 
superius Mysidis non satis manifestum Chremi in male- 
dicti similitudinem deriuantis. 4 vnde est dic clare 
hoc pressius dixit. 

755 16 1 MiRVM VERO <(^uero'^ saepe ad ironiam refei*tur. 

2 MiRVM VERO iMPVDENTER bouo ordine locutus est: 15 
primo enim causa impudentiae natura est, deinde condicio. 
754 15 5 ^A NOBis"*" quia ^a nobis' parum intellegebatur, 

hic addidit morem meretricis, ut uel sic intellegat senex. 

757 18 1 ADEON viDEMVR voBis E. L idoncus cst aptus 
ad omnia et bona et mala. 20 

758 19 1 iN QviBvs sic iNLVDATis ct iuludo iu te sep- 

1 et om. TV \ sentiat senex TC \ audiat om. A \ pronun- 
tiare ACV \ potest om. V \ praeter om. ABTC\\ 2 comminatus 
F, comminantis TC \ est om. T \\ 3 conminatione C \ infer AB; 
infen-et LP, ed. pr. \\ 5 cum uicium TC \\ 6 ergo om. C \ lent^us 
(corr. m. 2) F, lenius AB \ dictum esse] sc. a Myside |1 7 dixerit 
(dice O, dict; T)] sc. Dauus \ clare (dare C) dic TC\\1 nowe F, 

.06 

om. T 1 maledicis om. BT\\^ cum] tum V \ conuictio 0, conurx 
T, ^^"'^uitio (sscr. m. 2) F, uitio AB \ ponit soleat A, poni 
solebat F, solent poni TC \\ 9 quia om. V | comoedie TC \ 
comminatio est F j| 10 <(enim)> putant V \ esse om. B V || 
12 deuiantis B \ dic] h dic A^ hic dic in ras. F* |j 13 hic 
TC I expresBius V \\ 14 uero add. W. \ saepe — 15 veuo ow. 
T 1 yroniam C 1| 15 imprudentem C H IG imprudentie TC || 
17 schol. ad lemma impvdenter mvliek si facit pertmet \\ 18 hinc 
T \ inore (in ex m corr.) C, in hora T \ ut otn. JB 1| 19 adeon 
— I. om. B I uidem9 A \ e.] esse C, om. V \ i otn. C \ est] et 
C 1 20 et 1. om. BC \\ 21 In quibus sic & laudatis A, i • q ■ s • 
T, ojn. B 1 illudatis CV \ et om. T \ illudo BTCV 



ANDRIA IV 4, 14-24. 221 

timo casu et inludo te accusatiuo dicimus. 2 Sed 'in' 
prirao superuacuum est, ut sit: quibus — 

756 n AB ANDRiA EST A. H. effecU quod mluit Bauus, 
nam intellexit Chrenies, ex qua sit PampMlo natus puer. 

— sic inludatis. i 

757 18 2 ADEON adeone, ut (II 1, 15) 'adeon ad eum?' 

758 19 3 VENi iN TEMPORE cum prouisus sit, interuenisse 
<[^se) putat. 4 veni in tempore ^in tempore' opportune. 
nos sine praepositione dicimus tempore et tempori. 

759 20 propera adeo pvervm tollere hic uersus clare lo 
dicitur, sequens, ne senex audiat, presse. 

760 21 1 CAVE QVOQVAM EX ISTO EXCESSIS LOCO UeceS" 

sario Dauus retinet Mysidem; nondum enim omnia audiuit 
Chremes, nondum comperit, unde sit mulier et puer de 
quo susceptus sit. 2 excessis pro excedas, ut ^faxis' is 

(v. 14). 

762 23 AT ETiAM ROGAS rursus im*gium repetit et turbu- 
lentam orationem. 

763 24 CEDO cvivs p. 'cedo' idem significat, quod dic 
et da mihi. — Ergo repetitionem significat., non super- 20 

1 illudo BTCV, inde J. ] in ow. V \\ 3 est h • a • F, est 
an • h • C, etc • B \ dauus in ras. F' || 4 nam] statim T \ in- 

tellexerit C \ ex qua {corr. m. 2) F, quia TC\\ 5 sic — 6 eum 
om. B I inlaudatis J., illudatis CV., \\\- T || 6 adeon — ad om. 
A I ADEON — eum om. V \ adeon dett., adeo dett. \ adeone] ad 
eum TC I ut ed. Mediol. (Schopen): an TC, deU. \ adeo Tt| 
7 vENi — 8 putat om. F, hic om. B {cf. infra) || 8 se add. 
Schopen \ veni oin. B \ in tempore om. BTC \ Oj^^portune A 1 
9 tempore dicimus B | et tempori CV, et tepf J., om. BT\ 
hic add. B: cum prouisus . . . putat {cf. supra) \\ 10 propera 
adeo "toUere "puerum F, propera a • p • t • a • ia • T, propera B \ 
hinc T I dare ^ || 11 obsequens T, sequentez V \ audiens T \ 
expresse V \\ 12 qvoqvam — loco] etc • B \ quoque F | necessa- 
rium TC \\ 13 enim in mg. F* | audiuit omnia JB || 15 susceptus 
sit] suscepit A \ faxis (pro facias sscr. m. 2) V \ 17 rogas] ro • 
B I rursum TC \ iurgium] misis F | et] ut TC, om. V \\ 19 cedo 
cu • p • C, cedo cuii* p ■ F, c • c • p • T, om. B \ quod — 20 signi- 
ficat om. T | quod in ras. F^ quid A \\ 20 et da] da C, ///dic V 
repetitionem significat] sc. cedo et dic mihi 



222 DONATI COMMENTVM 

imcuam orationem. — et est dictum cum quadara fiducia 
et contemptu eius, cum quo sermo est, interrogantis aliquid. 

764 25 MiTTE ID QVOD s. hoc lentius et summisse. 

765 26 1 HEM QviD PAMPHiLi apparet mulierem ^uestri' 
et 'Pamphili' lentius pronuntiasse quam Dauus uellet, et 5 
ideo hunc repetisse nomen ^nostri? Pamphili?' 2 hem 
QviD duas res operatur Dauus simul: et ut ignarissimum 
se ostendat et ut Pamphilus nominetur. et argute repetit 
nomen Pamphili quasi per indignationem, ut soceri auribus 
adulescentis nomen inculcet; metuit enim, ne non audiat 10 
uelut senex. 

766 27 1 RECTE EGO H. s. F. N. et hic effecit quod uoluit 
Dauus, ut et Pamphili Chi-emes puerum esse cognoscat et 
recuset generum. 2 has fvgi id est huiusmodi. 

767 28 1 O FACINVS ANIMADVERTENDVM aTtOGLaniqGLg quarta. 15 

2 QviD CLAMiTAS clamauit enim Dauus, ut ^puerum' 
(v. 24) audiret Chremes. 

768 29 QVEMNE EGO H. V. A. V. A. V. uult uegaudo inritare 
mulierem ad confirmanda quae uult. 

769 iJO 1 o HOMiNEM A. exclamatio Mysidis testimonium 20 
ueritatis est. 2 vervm vidi c. s. uide infirmum argu- 
mentum: prius ^uidi puerum adferri' dixit, post non ^pue- 

3 QvoD om. V \ 8.] sed A F, scio C \ lentius et om. B \ 
submisse V || 4 pamphili] p- jB, om. T \ mulier G \ m-i V \\ 
5 leuius B \ uellet dauus TC || 6 hunc Schopen: nunc codd. ( 
nomen uestri pamphili repetisse B \ nomen] hem T j uestri TC \\ 
7 Dauus simul om. TC \ et ut] ut A TC V \\ 8 nominatur A \ 
repeti J5, repetit bis in A || 9 pamphili nomen TC | quasi — 
10 nomen om. TC \\ 10 inculcet] *** T || 11 senex om. TC || 
12 RECTE — s. om. B I H. — N.] H • E • S • F • N ■ A, h • s • e • « • 
y, h • s • e • n • TC I F. N.] effugi nup • B \ effecit {cf. scJiol. ad 
V. 17)] efficit ATV || 13 et 1. om. B | puerum cremes B, 
"chremes "puerum V \\ 14 recusari TC \ fvgi om. B \\ 15 <^o> o 
V 1 ANiMADVERT-] si ■ B \ aposiopcsis ABV^ apositio possis TC \\ 
16 puerum TO, puer AB, om. V || 18 qvemne — a. v.] adferri 
uidi B I H. — a. V.] h • u • A • A • U • J. , h • u • a • n • a ■ n • F, 
h^u-ua^a^u- TC \ irritare TC, incitare V \\ 19 "ult A \\ 
20 A. om. JB F II 21 vervm om. B \ c. s.] can • suf C, c • d • T, suf- 
farcinatam B \ uidet T, uidit (7, om. B || 22 uide ex -di corr. 
F* I puerum afferri TCV.^ afferri puerum ^ | dr C | postea F 




ANDRIA IV 4, 24—34. 223 

rum' sed *Cantharam subfarcinatam'. o Canthara nomen 
est anus. 4 JEt hoc dixit, ut leuiter redarguat Mysidem, 
non ut uincatur: hoc enim uidisse se, subfarcinatam 
Cantharam, non puerum portantem. 

770 31 svBFARCiNATAM proprium anibus subfarcinatas esse, -, 
ut Persius {IV 2f) ^pannucia Baucis' et Plautus {Pseud. 
II 2, 64^ ^doliarem claudam crassam'. 

771 32 1 QVOD IN PARiVNDO A. A. L. indicium secuta con- 
firmatio est, quam expressit Daui refutatio. superest, ut 
etiam concludatur effectus doli negante Chremete se da- ^iO 
turum filiam, quod subinde efficit Dauus dolo. 2 aliqvot 
LiBERAE nec paucae nec multae. 3 liberae testimonia 
libera contra seruum, et hoc proprium Terentii est, nam 
de Romano more hoc dixit. 

772 33 1 NE iLLA iLLVM ^nc' ualdc. Cicero {CatU. II 3, 6) 15 
^ne illi uehementer errant'. 

773 34 1 chremes si positvm pvervm h vnoKQlasc. et 
est (iCiiriaLg^ transit enim a mixto ad imitatiuum charac- 
terem. 

772 33 2 ne illa illvm Chremem scilicet. 20 

773 34 2 chremes si p. p. fjLlfiriatg^ quando aliena uerba 
sic pronuntiamus, ut uana uideantur. 

1 chant^aram A | suffarcinatam CV, (dixit add.) B, suf ■ 
T I cantharam V \ nomen est om. B \\ 2 leniter TC j| 3 non 
ut] n u (m mg. u n) J5 | uidisse se <(innuit (vel induit)^ dett. | 
subfarciuatam — 4 portantem om. T \ suffarcinatam BCV\\ 
4 cantharam <(uidelicet^ suff- dett. \\ 5 suffarcinatam (-ta T) 
TCV, om. B I subfartinatas A, suffarcinatas rell. \\ 6 ut om. B \ 

pannutia F, pannu et a TC \ paucis B TC, bancis V \ et Plautus 
om. T II 7 cludam classam [in cr- corr. C) TC jj 8 qvod in pa- 
mvNDo ow?. J5 I A. A. L.] ali • a • 1 • F, a • a • TC, aliquot libere 
B II 9 super T | <et> ut TG || 10 includatur T | dolo A \ chreme 
TC II 11 subdole V \ aliquod TC \ multae — paucae B \ libera 
V\\ 14 dicit C II 15 illvm om. B | Cicero] ei Cicero T, ei • Ci • 
C II 17 eNYnOKPICIC AB, iv -^Trox^tW M\ **+ TCV \ et 
est om. TC\\ 18 MIMHCIC AB, iilfiriGiv M\ *** TC, om. V \ 
transit — 21 fiiiiriCLg om. TC \ ad mutatum V || 21 si p. p.] 
si p ^, si positum p- B, om. V \ MIMHCIC B, MIMeCIC A, 
*** V 



224 DONATI COMMENTVM 

776 36 1 NON HEROLE F. bene ipse de se tertiam per- 
sonam fecit, ut supra (/ 2, 8) *at nunc faciet'. 2 vt 

Tv sis sciENS eloquenter: sic enim ueteres pro scias. 

776 37 1 lAM EGO HVNC I. M. V. p. beue *in mediam uiam', 
quia ante fores positus iacebat. 2 provolvam teqve 5 

I. per. I. L. de proximo TcaQOfioLov repetiuit. quando no- 
mina simt, TtaQOvoficcaLa, quando uerha, nccQo^oLov dicitur. 
3 PROVOLVAM porro uoluam. 4 Et dolo quidem 
minatur quod facturus non est, uerum sedulo id agit, ut 
iam puer tollatur e medio. simul enim seruat Chremeti, 10 
ut ipse recuset generum, non ut a quoquam passus uideatur 
iniuriam. 

778 39 1 tv pol homo non es s. ^sobrius' est sanae 
mentis quasi sebrius, hoc est quasi separatus ab ebrio, 
ut secretus separatus ab his qui cernuntur. 2 fal- 15 

LACIA ALIA ALiAM T. prouerbium, cui subiacet memorem 
mendacem esse oportere. 

780 41 civem atticam esse h. transit ad imitationem. 

.781 42 Av interiectio est conturbatae mulieris. 

1 ercle J.C, er • T \ f.] f a • B, faciet CV \ bene <(enim)> 
ipse codd., corr. Schopen \ de se] sese in ras. V^ \ persona A \\ 

2 fecit ex fa- corr. C \ \t om. B 1| 3 sis] scis A \ eloquenstur 
sciens C, s • eloquens T || 4 iam — p.] uia B \ hanc | v.] n • 
C I media B \ uiam in ras. F*, -U- J., om. B || 5 qui* A \ 
ante] an C \ teque i^Pi-L^ A^ teqiqt-lu^ J5, tq^ 
i • p • i • 1 • F, teque ■ i • pro in luto (s • T) TC \\ 6 n^POMOION 
AB., naQo^Lov M*, **** CF, om. T \ repetiuit <ei> V\\ 
7 paronomasia (paran- TV) codd.\ est add. V \ paronoeon 

no 

AB, parameon TC, para,meon V \ dicitur om. .B F|| 9 ut iaml 
utinam C, ut T || 10 puere B \ in medium TC \ enim] eum V\ 
seruit V \ cremem B, om. C || 11 uideatur passus B \\ 13 tv 
— ' «• om. J5 I Es s.] es .4, e • s • T, es sobrius CV \ sobrius om. 
AT\ <id> est B \\ 14 sebrius ABV, sobrius TC; seebrius.? 1 
id est ab ebrio separatus B |j 15 separatus om. T | ab iis J5 j 
quae TC \ cernuntur Schopen: discernuntur codd. || 16 aliam] a- 
B I T. om. TC I cui in ras. V^ \ memor e TC || 18 acticam A, 
athicam C, a • T\ esse hanc C, eh- TF, om. B \ immuta- 
tionem F || 19 au m ras. F^, an TC 




ANDRIA IV 4, 36—48. 225 

782 43 lOCVLARivM iN MALVM 6 contrario: pro graui et 
molesto ac nimio iocosum. ergo narcc avxicpqaaiv. 

44 1 Qvis Hic LOQViTVR o CHREME principium lo- 
quendi Dauus Chremeti dat perfectis quae ipse conatus 

Rest. 2 PER TEMPVS A. idcm est ^per tempus' quod in 5 
tempore. 3 Aut certe ^per tempus' tempestiue. 

4 o CHREME PER TEMPVS A. astutc , quasi eum nunc pri- 
mum uiderit. 

784 45 1 AH NEC TV OMNiA aut ^ucc' pro non legitur 
aut ^ne omnia', ut ^ne' producatur et accipiatur pro non. 10 

2 NEC TV OMNiA ^audisti' subauditur. 

785 46 1 AVDiSTi OBSECRO HEM exsultaus Dauus infert 
et inculcat frequenter repetendo ^audisti'. 2 avdisti o. 
HEM difficile credendo affirmat non sciuisse praesentem, 
ut hac confirmatione nihil illum de se faciat suspicari. 15 

786 47 iN CRVCiATVM Hi. A. uec 'in crucem' sed ^in cru- 
ciatum'. 

87 48 1 Hic EST iLLE ^illc' cum emphasi quasi uir 
magnus. sed hoc Chremetem ostendens dicit cum ironia. 



/o/ 



1 iN MALVM om. B \ e F*, et J. II 2 ac] et J5 | iocosum 

ABV., iocoso TC; iocularium dett., ed. pr. \ ego A^ igitur 
TC i cata antifrasin ^T, catantiphrasin B, cata antiphrasim 
F, catha antriphrasin || 3 o chreme 0?». B || 4 perfectus T || 
5 PER — est om. B \ a.] ad • 0, aduenis V \ idem est] • i ■ F, 
id est T, • i ■ est C I quod] quomodo F, id est B \\ G aut — 
tempus] uel B \ tempestiui 0, -uo T |j 7 o — a. om. B \ o om. 
T I A.] adue • C, adu • T, om. V \ astute] ausculto T \ nunc 
eum B, enim nunc F, eum non C \ prius TC\\ 9 ha C, A^^t F, 
an T I NEc] n • V \ tv — 11 tv om. V \ nec] n A \ non om. 
A II 10 aut om. T \ ut — 11 omnia om. T \\ 11 nec om. C | sub- 
auditur] pro auditu T \\ 12 avdisti obsecro om. B \\ 13 et om. 
TC I in occultat T | audisti om. V \ aatjisti] audistin 0, audi- 
stin F I obse • hem C, ob • hem T, hem F, obsecro hem B \\ 
14 adfirmat A || 15 illum de se faciat suspicari F || 16 in] hinc 
T I hia ■ A, i • h • a • F, hinc a • hi • e • C, a ■ h • e • T, om. B J 
sed cruciatum BTC \\ 18 mc est om. B \ henfasi A, ewphasi 
F, exifasis T, esiphasis C \\ 19 sed om. C \ hunc B \ chremte 
A I <(in (est T)y chreme tunc ofi^endens (-des T) TC \ yronia O 

Donati comm. rec. Wessner. 15 



226 DONATI COMMENTVM 

2 NON TE CREDAS D. L. Vergilius (Aen. X 581) ^non 
Diomedis equos n. c. c. A.' 

788 49 1 NiHiL POL FALSi Dixi Mi SENEx bene ^senex', 
qiiia quasi alienior est et ignotus Mysidi. 2 mi <(s.)> 
subpalpatio muliebris. 5 

789 50 NE ME ATTiNGAS quaedam ostenduntur aperte in 
comoediis, quaedam ex aliis personis intelleguntur. 

790 51 si POL GLYCERio NON OMNiA HAEC aTCoaiaTtrjaig 
tertia, quod <(quaedam)> alienae personae intercessione reti- 
centur. fiunt autem aTCoGLConrjGSLg, id est reticentiae modis lo 
tribus: aut enim tacet per se ipsum et ad aliud transit 
«t est prima, aut tacet nec ultra aliquid dicet et est se- 
cunda, aut alterius interuentu personae silet et est tertia. 

791 52 NESCis QviD siT ACTVM 'ncscis' plerumque dicitur 
ei, non quem uolumus redarguere imperitiae aut ignoran- 15 
tiae, sed quem facere uolumus ut uelit libenter audire. 

794 55 1 PAVLVM iNTERESSE uoue pro multum: iXdrrcoaig 

axrj^cc. 2 EX ANBio OMNiA VT F. N. F. figura scpE^^ijyTjatg; 
nam quid est ^ex animo' nisi ^ut fert natura'? 3 Et 

1 D. L. om. BV\\2 11. c. c. A.] nota TC, etc .B || 3 nihil 
— Dixi om. £ I nil (7, n • T I bene senex oni. V \\ 4 quia om. 
TC I misidi dett., om. ABTCV j mi] Me J. || 5 suppalpatio B, 

supplicatio T \ mulieris TC, mulieris F il 6 ne me om. B \ qui- 
dam TC II 7 quidam TC \\ 8 si pol om. BC \ gly • post haec in 
B I HAEc] he C, h- V\ <NnOCIOnHCIC A, aposiopesis BV^~, 
**** TC||'9 tertia] •III- J., HP F, om. TC \ quaedam add. 
W. I alie TC \ reticeuntur A, reticeantur B, refentur V, reti- 
cent TC \\ 10 aposiopesis codd. \\ 11 enim tacet om. V \ tacet 
<(quis^.^ (Schoell) \ per se ipsum] persona ipsa Schopen \ aliud 
Schopen {cf. Phwm. 12, 71): alium codd. \\ 12 dicit F|| 13 aut 
om. T II 14 nescio q • s • i • T, om. B || 15 quem non 2', quem 
B I aut ignorantiae {in ras. V^ =■. dett.)^ ignorantis A B 2\ igno- 
ramus C || 16 que C, quoque T | uoht J. jj 17 interesse] in • 
B I multo AB2'V, multorum C | iXaTtcoGLg <>%f?/xo; TF: eGd^^T- 
TICIC CRCm B, e^e^^nCICM^ A, est (et est T) * * * * T 
CV; rcc7tSLvco6Lg G^. Steph. || 18 ex — i(ps^rjyr}aLg om. TC \ vt 
F. N. f.] facias ut fert natura B \ figura om. B \ C<l>CSHrHCIC 
B, —^HRHCIC^ A, ephexegesis F || 19 qmd est F, quidem 
TC I nisi ut natura fert F, ut {om. T) infert natura TC 



ANDRIA IV 4, 48—5, 2. 227 

haec sententia a Terentio iQcorri(iaTLK&g prolata est, quam 
Menander imdsLKTLKcog posuit. 

795 56 VT FERT <(n.)> naturalis et ingenita actio, quam 

tea quae dicimus, ut Vergilius (^Geo. II 204) ^et <^cui^ 
putre solum — namque h. i. a.' 



™ 



5. 

1 1 iN HAC H. p. D. E. c. iu hoc loco pcrsoua ad cata- 
stropham machinata nunc loquitur, nam hic Crito nihil 
argumento debet nisi absolutionem erroris eius. simul ex 
uerbis suis quam grauis quam modestus sit quamque iustus 
ostendit. 2 in hac h. p. d. e. c. non ^habitare', sed quia lo 
mortua est, ^habitasse' dixit. 3 platea Graeci nXa- 
TELav dixerunt, quam nos plateam dicimus. secundum 
formam eiusmodi et Mi^deLuv Medeam, CTtovdeLov 
spondeum scribimus. 

2 1 qvae sese inhoneste o. optare est unum de 15 

1 <(e)> sententia TC \ a Terentio Steph.: ab initio codd. \ 
ePCOTHMd.TIKmc A, eP03THMd.TKOC B, **** TCV \ quam 
V II 2 epidicticos codd. \\ 3 ingenta A \ quam ea quae dicimus 

s. 
(dicimus A, dicimus discimus J5, diximus TC) ABTC, an de 
industria; id est scientia et prouidentia. ea enim quae dici- 
mus et scimus, operatione genita et industria quaedam scimus 
(an — et indus in ras., tria — scimus in mg.) V^ (dett, ed. pr.); 
quam uvtocpvfi dicimus Schoell. An q. extemporalem d. {cf. 
Quintil X7,16)?\\A.Vii — b i • a • m mg. V^ \\xi om. B \\ 5 h. i. 
a.] hoc imitamur arando B \\ 6 h.] habitasse BTCV | p. — c.] 
P • d • eic; J. , p • d ■ e • chn' • F, platea dic • est crisidem C, eic- B j 
loco om. T I catastrofam J.5, cathastropham C|| 7 nunc] non TC; 
del. Schopen \ Crito] crac A \\ 8 argumentum TC \ eius del. Schoj)en\\ 
9 suis om. TC \ sit] ut ^, sit (post iustus) V \\ 10 in — c. om. B \ 
H.] habitasse C F, otn. ^ | pl . d . c • cr • C, p • d • e • T || 11 df 
C I Plata A, Plateam TCV\ grati T \ nXuTstav] placiam AB, 

palatiam TC, TtXatua plateam V || 12 diximus TC || 13 median 
(-am B) medeam AB, medeon medium (-eum T) TC, (isSsia^ 
medeam V \ spondaion A., spondeion BC, sondero T, GitovSsiov 
(ov in ras. m. 2) V || 14 spondeum ABT^ spondeium C, et spoD- 
deum y II 15 qvae — inhoneste om. B \ o.] obtauit B, optauit 
CF, 6; ^, t^ r I obtare B \ est om. C 

15* 



228 DONATI COMMENTVM 

duobus eligere. Yergilius (Aen. I 425) ^pars optare 
1. t.' 2 PARERE Hic D. animo heredis dixit ^parere 

diuitias'. 

798 3 1 POTivs QVAM iN p. primum dolet Crito, quia 
meretrix fuit Chrysis; secundo progressus queritur, quod 5 
mortua est. — 2 Et nota, quod tria dicit contempsisse 
Chrysidem: imtriam, lionestatem, paupertateni. — xo 
TiQiitov etiam seruatum est graui uiro, cum illum sobrinae 
pudet. simul et Mc ostenditur eius generis fuisse Chiy- 
sidem, ut probe uiuere potuerit, nisi, ut ait (J 1, 44), 10 
necessitas cogeret. 3 qvam in patria h. avtl^ETOv pri- 
mum. 4 POTivs qvam in p. h. p. v. his uerbis iam ho- 
nestus a poeta inducitur Crito et dignus, cui credi oporteat. 

5 PAVPER viVERE scd ^coguatorum n. c' est (/ 1, 44). 

799 4 AD ME LEGE REDiERVNT B. hic ius tractauit dicendo 15 
^redierunt', quia in familiam redeunt, si non est heres de 
proximo aut ex testamento. 

800 5 SED Qvos p. V. interrogatio est, cui necessario 
respondetur aut etiam aut non, percontatio, cui nihil 
horum, ut si quis dicat: ubi habitabat Ohrysis?, 20 
dicatur: ecce hic. percontatio, ut si quis dicat: cur 

1 eligere in mg. V\ om. ABTC | par C |1 2 le t • TC, 
• i-T; J., locum tecto (-is B) BV \ parare TCV\ hic di- B, 
hic diuitias F, hic ducit C | heredis om. A \ parare TCV\\ 
3 diuitiis C || 4 qvam in p.] quam h • i • p • p • u • F, etc • B \ quia] 
quod ed. pr. \\ 5 querit TC \\ 6 est] sit B \ <hic> quod TC \ 
dixit <cur> F, om. TC \\ 7 TOnPenON J., T^HPeNON B, 
**** TCV \\ 8 sobrinae illum J5 |1 9 et om. TC\\ 10 proprie 
T I potuerit om. T | ut ait] ait A., aut C, aut T || 11 patkia] 
prima T \ h.] honeste B, honeste uiuere V\ ante • hecton A., 
antitheton BTC, anthiteton F|| 12 p. v.] u- Fjl 13 et indignus 
TC II 14 n • c • est] neglegentia coacta N • C • est A^ negligentia 
coacta n • c • e • e ' J?, negligentia coacta n • c • est F, negligentia 
c • e -.C, n • e • e • T 1| 15 ad — redikrvnt om. B \ legere dixef • 
A, lege diceret F, lege redieru C, l-r^ T\ b.] bona B, £• F, 
om. TC I hic — 16 redierunt om. TC \\ 16 redierunt F 1 quia] 
et TC I redierut C, redierunt <hic ius redierunt> T, om. B \ 
si non] sed C | est proximus heredis TC |1 17 ex] et C, in T |1 
18 p. v.] per M- B., perconter v^ (n^ F) C F j necessario in mg. 
V- 11 19 aut 2. om. TC \\ 20 ubi — 21 dicat om. V \ habitat B TC 



ANDRIA IV 5, 2—9. 229 

adulterium commisisti? simul etiam modeste et ma- 
ture et de se nihil interrogaturus coepit a blandimentis. 

801 6 ESTXE Hic CRiTO s. c. sobrini sunt consobri- 
norum filii, — nam sic dicit Menander — ; uerum ut 
alii putant, de sororibus nati, ut sint sobrini quasi s 
sororini. 

803 7 o MYSis SALVE SALvvs sis c. 'saluus sis' asseue- 
ratio salutantis est, non quasi responsio. 

803 8 1 iTAN CHRYSis HEM uou uunc iuteiTogat, sed com- 
miseratur, et ita sequebatur, ut diceret ^periit'; sed magis lo 
gemitu significat, quod minus dixerat. 2 nos qvidem 
POL MiSERAS PERDiDiT Mc iutellegitur supra subaudiendum 
^periit', nam TtQog t6 "^periit' haec reposuit ^perdidit'. 

804 9 1 QviD vos Qvo PACTO Hic progressio loquentis ad 
interrogandum, id est: puto, inquit, quod illa periit, uos i5 
autem quomodo? 2 qvo pacto hic significatio est 
peregrinantis. 3 nosne sic vt qvimvs a. t6 'sic' nu- 
dum est. et est significatio languoris cuiusdam et lenti- 
tudinis. 4 sic vt qvimvs a. q. v. v. n. l. et ad prae- 
sentis et ad praeteritae uitae excusationem pertinet ista 20 
responsio, qua purgatur uoluntas in quaestu meretricio 

1 etiam] et TC \\ 2 interrogatus TCV \ coepit a] cepe 
T\\ 3 cKiTo s. c.] cr jtos • c; J., crito cc- F, chrito sobr chr- 
C, c • s • e • T, cri • B \\ 4 post Menander lac. sign. Schopen | 
uerum] uel B, om. T \\ 5 aut sint TC \\ 7 o. — c.] salue B \ 

b a 

c.] crito C, om. V | adseueratio A \\ 8 quasi non C \ responsio 

<^salutati)> V \\ 9 itan otn. B V \ chrysisJ at • T, om. B \ hem] 
h~- e; A, hem V, hic TC | nunc non V \ commiseretur B \\ 
10 sequebatur] perseuerat TC | disceret A \ sed — 13 periit 1. 
om. T II 11 gemitus codcl., corr. Westerh. | nos — 12 pol om. 
B I hoc F|| 13 prosto AB, pro sed F, profecto TC \ perit AC \ 
repofuit A \\ 14 que nos quo V \ pacto] p • J5 T || 15 id estj 
inde C, id T | puta ATCV \ inquit om. V \ perit TC, {ex 
querit corr.) A \ uos autem F, om. B || 16 est om. F|| 17 nosne 
F, om. B I sic om. T \ a.] aiunt BCV \t-o- C || 18 est <est> 
et A I significatm C, -tiuum T \ langoris C V \ cuiusdam] cre- 
dam B \ lenitudinis A T, lenitatis C || 19 a. — l.] aiunt quando 
ut uolumus non licet .B | l.] i • C | ad om. C \\ 21 quia V \ in] 

et C I meretricis TC, meretricis {corr. m. 2) V 



230 DONATI COMMENTVM 

Chrysidis. Caecilius in Plocio {fr. 11 Bihh. com.^) ^uiuas 
ut possis, quando nequit ut uelis'. 

806 11 1 QviD GLYCERivM lAM H. s. conuenit hereditatem 
petenti, conuenit indici futuro. 2 Ergo recte et ordine 
quaesiuit ^quid Chrysis? quid uos? quid Glycerium?' 5 

807 12 1 VTiNAM nouo genere exoptationem pro nega- 
tione intulit. 2 havt avspicato hvc m. a. id est in- 
auspicatus, quod non esset auspicatus. et usitatum ueteri- 
bus sic dicere, si quando aliter quid euenisset, quam uellent. 

808 13 NVMQVAM HVC TETVLISSEM PEDEM VcrgiliuS {^Aen. 10 

11 657 — 58) ^mene efferre pedem, g., t. p. r. s.' et (Geo. 
I 11) ^ferte simul f. p. d. q. p.' sed critici adnotant altius 
esse charactere comico Hetulissem pedem'. 

809 14 1 SEMPER ENIM DICTA EST E. H. A. H. E. S. aut 

ueris credendum est aut etiam falsis, quae tamen inuete- 15 
rauerint. hinc Cicero (in Verr. II, II 35, 87) ^ita ha- 
beantur itaque dicantur'. Viahita* ergo plus est quam 
^dicta\ 2 SEMPER Eivs a possibili et utili. 

810 15 1 NVNC ME HOSPiTEM L. s. et ^me' et ^hospitem' 

1 Chiysidis post 229, 21 uoluntas in V | plotio C F 1| 2 nequit 
(-id T)] nequis D (ed. jpr.), nec quis Bibh., non quis Fahric, 
nequeas Seyffert, nequitur Spengel \ uelis (s ex t corr.) A || 

3 glycer • J5, cliceriu A \ iam h. s.] i • h • s • p • r • F, etc • B \ 

4 iudici F ] futuro om. V \\ 6 negotione A \\ 7 haud C F, aut 
T I huc M • 0; A, huc me • a • F, h • m • a • T, huc m • C, om. B \ 
idest] a F|l 8 quid C H 9 si <(si^ quando F, si <(ali)>quando T , 

si <^quid ali)>quando C \ uellet C \\ 10 hic A, h- BT \ tulissem 
C, t • J5T I p . BT \\ 11 neme ATC \ offerre ^ | g. — s.] ge- 
nitor te posse relicto sperasti B, c • (t • T) r • n • n • s • TC\\ 

12 f. — p.] faunique pedem dryadesque puellae B, f-p-d- 
q • d • F, e • p • d • q • (i • T) p • tC | cretici B, critici F, c'to 

T I annotawi F, antant C \ alterius F, alicuius -B 1| 13 carac- 
tere F, caractare B, diaractere A, caraptere T \ intulisse (-em 
T) pedem TC \\ 14 semper — s.] dicta et habita 5 1 e. h.] i • 
h • F I aut ueris in ras. F^, aut ueteribus T || 15 inueterauerant 
(-runt F) codd., corr. Steph. H 16 ita habeantur] fore uideantur 
Cicero II 18 dicta Schopen: credita codd. \ eivs] enim TC \ 
appossibili A \ et inutili C || 19 hospitem l. s.] etc • B \ et — 
231^ 1 sequi om. T 



ANDRIA IV 5, 9—22. 231 

et 'lites sequi' mii-e dicit: — 2 me cum emphasi, id 
est senem et reniotum a litibus, hospitem lioc est peregri- 
num, LiTES SEQvi id est paupereni. — totum <^iiety 
i(icpa()Ecog. 
811 16 QVAM iD MiHi siT FACiLE A. V. id est difficile et 5 
inutile. et est comicum. 

814 19 1 GRANDivscvLA lAM PROFECTA EST ad partcm 
aetatis refertur grandis, — 2 Id est: grandis natu est. 

— maior autem generaliter et ad summam aetatis re- 
fertur et ad comparationem aetatis pariliter positum. lo 

815 20 1 SYCOPHANTAM hoc cst: cum in me conueniunt 
lites. 2 SYCOPHANTAM bcne ^sycophantam', quia bonam 
causam habet et nihil aliud timet nisi conuicia. 3 Et 
^sycophantam' subdistingue et sic infer sequentia. 

816 21 1 TVM IPSAM DESPOLIARE NON L. ab honesto. 15 

2 Et bene, quia nihil suum habet nisi Chrjsidis. 

817 22 1 OPTiME HOSPES p. c. A. o. ^autiquum' absolute 
dixit, ut aequum aut bonum, quod antiqui solebant. 

2 Aut certe per BXXeLi\)iv, id est ^morem et ingenium' 
(cf. Hec. V 4, 20). 20 

1 me mm F, metum A \ emphasi m ras. F^ enfasi T(7, 
enjenfasi A \ id est in ras. F^ et T || 2 <et> a TC \ hosp- B \ 
hoc est om. B \\ 3 idem A \ (isr' iiiq^dascos W.: emphaseos J5, 
enfas eos A, emfason TC, ^®"^ emphaseos {sscr. m. 2) Fl| 5 qua 
A 1 facile] fa -B I a. V.] a • e • c • F, om. B 1| 7 glandiuscula 
C 1 lAM profecta] iam pf- C, iam p- T, om. B \ est] e- T, 
om. C I patrem C \\ 8 natu et TC \\ 9 et 1. om. TC \\ 10 pariliter 
ATC, pari^'ter F, pariter J5; pariliter <(comparatiue et simili- 
tudinarie)> clett. \ posit?m F|| 11 sicofantam ATCV, siccophan- 
tam B 1 <quia bonam causam {om. T) habet> hoc TC {cf. infra) \ 
id est B 1 conueniuntur C \\ 12 sicofantam J. F, siccophantam B, 
om. TC 1 sicofantam 2. ATC, siccophantam B, om. V\\ 13 et 
om. ABTC I nisi] et B \\ 14 sicofantam ATV, siccophantam 
B, sicofantia C \ et D, om. rell. \ infert TC || 15 tvm] tamen 
B 1 ipsam dispoliare C F, ipsam d • T, i • d • B | l.] licet BCV, 
om. T II 16 bene F| qua A \ sum C \ Chrysidis <habet)> AB 
TC, (habet del.) F || 17 p. — o.] p • a • c • a • {ex o corr.) • C, 
pcm^a^o^ T, *** B \ antiquam J. 1| 18 df (7 | quod om. 
T 1 per eAAIYIN B, per C^MYin A, per e • m • T^ per * * * C, 
per T 1 id est] deest.^ i mortem T 



232 DONATI COMMENTVM 

818 23 1 DVC ME AD EAM QVANDO HVC V. V. V. ^Ueili huc' 

inquit ^ut uideam'; cur autem '^ut uideam'? quia timet. 
2 Et est ordo: duc me ad eam, <(ut uideam)>. 

819 24 NOLO ME Hoc iN TEMPORE V. s. beue ^seuex': Simo 
enim cum Chremete est. propter hoc uideri non uult, ne 
eius utatur apud socemm testimonio, rem esse Pamphilo 
aduersus Glycerium, et rursus nuptiae confirmentur. 



820 1 1 SATis lAM s. s. s. E. T. A. M. haec scaena offi- 
ciorum disceptationem continet patrum inter se de officio 
amicorum et paterna pietate tractantium. 2 satis i. s. lo 
s. s. haec ueluti quaedam controuersia est, namque in- 
iuriarum reus fit Simo : contradicitur per coniecturam falsum 
esse quod intendit, cum Pamphilus neque amet neque ex 
eo^filius natus sit, et adhibetur deriuatio causae, qua 
dicitur meretricem ista omnia esse molitam ad disturbandas i5 
nuptias. 3 satis i. s. s. s. bene negatm-us filiam purgat 
prius officium suum de fide promissi et ultro accusat ipse. 
4 spectata probata, ut ille ait (Verg. Aen. VIII 15 1) 
^et rebus s. i.' 

1 AD V. V. V.] etC • B I QVANDO Hvc] q • h • TV I u • ut • u • 

C I ueni huc W.: uel hoc ABT, uet hoc C, duc V\\ 2 uideam] 
quidem T \ uideas ABTC, uideas V \ timetur AB T, timeretur 
V II 3 ut uideam (quando huc ueni) add. Steph. \\ 4 nolo — v. 
om. B 1 iN om. TC \ v.] uideat V \ s.] senex B V \ bene senex 
om. F II 5 non uult uideri B || 6 rem esse] re me est A, rem 
eius TC 1 pamphili TO || 7 ///et JL |1 8 s. s. s. — m.] satis s • s • 
e • t • a • m ■ e • F, satis e • t • a • (q • T) TC, satis B \ offensionem 
{in mg. aliter officionem m. 1 = T) C \\ 9 disceptationemque T \ 
patrum continet V j intra C \ officiis B \\ 10 i.] j ■ A \ s. s. s.] 
s • s • F, satis TC, sa. ■ B \\ 11 haec oin. C j est om. B TC \ neque 
T II 12 sit TC I contradixit T \\ 14 quia TC \\ 15 ad] a | distri- 
buendas ex -am corr. A \\ 16 nup • ^ | i. s. s. s.] iam s • s • F, 
i • sa- B, iam satis TC || 17 prius om. V \ officium F | promissis 
A, promissa TC \ et om. B \ ultero A \ ipsM7?i F || 18 ait om. 
B II 19 et rebus om. C | s. i.] s • B, spectata iuuentus F 



ANDRIA IV 5, 23— V 1, 13. 233 

^23 4 1 iMMO ENiM 'enim' itaQiX^ov est figura. 2 immo 
IJ^K ENiM NVNC cvm maxime abs te postvlo renuntiarB affini- 
\^K tati Chremem aut parum adhuc intellegit Simo aut sub- 
tiliter dissimulat, ut ad fidem promissi hominem compellat. 

e5 VT BENEFiciVM VERBis I. ^initum' coeptum ab in- s 
eundo, unde et initia quoque dicta. 
6 DVM ID EFFiCL\s QVOD VELis legitur et ^quod lubet'. 

826 7 NEQVE MODVM B. N. Q. M. o. c. id cst: uou cogitas 
aut quantum de benignitate amoris exigendum aut prae- 
sumendum sit aut quam sit impossibile quod petas. lo 

827 8 REMiTTAS lAM 'rcmittas' pro mittas. 

828 9 1 PERPVLiSTi ME VT H. A. hic cst tota accusatio. 

2 HOMiNi A. sic Sallustius (lug. 12^ 5) ^occultans se 

tugurio mulieris ancillae'. 
830 11 FiLiAM VT D. i. s. iuuidiose non ^promitterem' in- is 

quit, sed ^darem', quantum in te est. 
832 13 DVM RES TETVLiT compositum pro simplici est *te- 

tulit'. et altius, quam decet comicum characterem, dictum 

uklctur (cf. IV 0, 13). 



1 ENiM sscr. A I enim om. C \ TT^PeARON B^ parelion A^ 
parelcon TCV | immo et F, om. TC || 2 cvm] nunc C, om. T 1 
se nuntiare TC \ adfinitati A, affinitatem TF|| 3 chremen C \ 

parum adhuic A, adhuc parum C \ intelligat {corr. m. 2) V | aut] 
cum TC II 4 ut] et TC \ promissam C || 5 verbis i. initum] u • i - 
ATC^ u • i • uerbis initium F, **** 3 i| 7 dvm id efficias] 
dum id f • T, om. B \ id om. C \ et om. ATCV\ lubet Umpfenh. : 
iubet A , iubes B TV, * * * C \\ 8 modvm] mo • ^ | b. — c.] 
ben u • q • m • o • c • F, be • 5 | id est om. V \ cogites T \\ 10 sit 
07)1. T I aut quam sscr. V^ \ impossibile sit V \ petis C || 11 re- 
MiTTAs lAM om. B I remittas m mg., pro in ras. V^ \\ 12 me — a. 
om. 5 I VT H. A.] h • a • i • C, h • u • id est T \ haec B V \ tota 
om. TC II 13 HOMixi om. B \ a.] ad • F, adoles • B \ sic] fi • ut 
da. jB I occulta»?s se F, occulta sis se A \\ 14 tugurium (-ru 
T) • a • rC, tugurio mulier^* ancilla® (corr. m. 2) V \\ 15 d. i. s.] 
dar • i • s • C, darem i • s • et F, darem B \ inquit non promit- 
t^rem C H 16 darewi F | te {in mg. aliter re m. 1) C \\ 17 detulit 
TC I est om. B \\ 18 caracterem C V \ dictum om. TC 



234 DONATI COMMENTVM 

834 15 PER EGO TE DEOS o. V. N. A. I. I. c. defensio per 
coniecturam. et est ordo: per deos oro te ego. 

835 16 1 QviBvs ID MAxiME argumentum a persona, 
2 QviBvs iD MAxiME VTILE EST a causa ratiocinatiua. 

837 18 1 VBI EA CAVSA QVAM OB REM HAEC FACIVNT aVd- 5 

%6lovd'ov^ nam non intulit ^ob quam causam', cum supra 
dixerit "^ea causa'; sed quasi dixerit ^ubi ea res', intulit 
^quam ob rem'. 2 <(vbi ea cavsa qvam ob rem)> h. f. 
E. A. aut ^-em' abundat aut ^causa'. 

839 20 vvLTv VERO quasi dixerit Simo 'simulabat ancilla'. lo 
2 CVM iBi ADESSE ME NEVTER SENSERiT quaeritur: etsi 

uisus a Myside erat, tamen ignorabatur Chremes esse, 
donec diceret Dauus (^IV 4, 48) ^hic est ille, non te c. 
D. 1.'? 3 CVM iBi ADESSE ^tum' decst, ut sit integrum 
^tum cum'. 15 

840 21 DAvvs DVDVM PRAEDixiT MiHi hic osteuditur, quod 
uidit callidus Dauus, ut praediceret futurum seni, quod 
ipse erat facturus. 

841 22 1 NESCio qvid tibi svm o. deest ^propter', ut sit: 
propter nescio quid. 2 Aut: nescio quare, ut sit ad- 20 
uerbiale. 3 ac volvi dicere ^ac' pro contra quam. 



1 o.] oro BC \ v. — c.]un-iaec- O, ut niai c- 
T, u • a • i • i • e • F, om. B \\ 2 ei — S persona ojn. B \\ 3 ma- 
xima C, m- T \ a om. TC || 4 id] hoc B \ est om. B \ a om. 
A II 5 HAEc] hoc BV, i- T \ anacoluthon J., anacoliton 5, 
anacholuton (-lit- T) T F, anacolithon C \\ 6 ob] ad T || 7 ea 
— dixerit om. T \ ea] ?i ABC \ eas res V \ intulit] inquit uult 
A 11 8 vBi — QVAM OB REM acJd. Linclenhr. \ h.] hoc F, haec B \ 
F. E. A.] faciunt e • i • F, faciunt erit ablata ob re ^ || 9 causae 
T \\ 10 uoltu JB, Multu (u ex u corr.) V \ vero] quo TC \ di- 
xerit] di- B Ij 11 cvm] eum A \ neuter m • a • sen • 5 | me om. 
T I quaeritur A, queritur TC, quaerit F, quare B \\ 12 <[uisi> 
uisus TC I ignorabat T jj 13 ille <ille> 5 | te — 1.] te cre ■ d • 1 • 
F, teic • d • L • J., te c • d • i • C II 14 ium deest F, deest tum 
JB, tum demum TC || 15 cum ium V 1| 16 dvdvm om. B \ hic 
ostendit TC, om. B \ quid A V \\ 17 uidit — quod om. T |! 
19 tibi sum oblitus F, tibi oh • B, om. TC \ deesse A \\ 20 quare 
TC, pro quare ABV\ prouerbiale F || 21 dicere] d^ F 



ANDRIA V 1, 15—2, 3. 235 



842 1 1 ANiMO NVNC lAM OTioso ESSE iMPERO haec scaena 
principium indicii et iracundiam senis continet, atque in 
ea uehementer exprimitur consuetudo patris ac domini 
offensi et indignantis. 2 animo n. i. o. e. exsultans egre- 
ditur Dauus nuntians prona esse omnia ad securitatem. 5 

3 Et OTioso securo, quia negotium sollicitudo est. 

4 IMPERO pro uolo. an ut statim fiat tamquam illud 
quod imperatur? 5 Et Hmpero' superbe dixit: summum 
enim indicium securitatis est superbia. 

84:3 2 1 VNDE EGREDiTVR hic uou inteiTOgat, sed cum lo 
admiratione uel magis cum indignatione dicit. 2 meo 

PRAESiDio A. H. id est 'animo nunc iam otioso esse im- 
pero'. 3 ATQVE hospitis Critonis scilicet. 

844 3 1 EGO coMMODiOREM HOMiNEM hic Dauus admiratur, 
quod in ipso articulo periculi superuenerit Crito. 2 ego i5 
COMMODIOREM H. potcst cnim et commodus esse quis et 
alieno tempore superuenire potest: — ^ Et commodum 
in homine est, sed et opportunus aduentum malum Jidbere 
potest. — nam commodum in homine est, aduentus 
in facto eius, tempus in opportunitate facti. 4 com- 20 

MODIOREM H. avlkri^lpLg. 5 SCELVS QVEM H. L. 'scclus . . 

1 lAM om. TC I lAM — iMPERo] etc • B 1 ocioso V \ scena 
<^****^ V, om. C II 2 iudicii BG \ continetur C || 4 n. — e.] 
nunc i • • esse (e • T) TC, iam n • o • e • i • F, om. JB || 6 Et 
om. B I occioso <(esse> B \\ 7 impero] impeio A \\ 8 Et] quia 
T I superbius F, supere B \ dixit om. B \\ 9 iudicium B \ est 
securitatis V \ superia JB || 11 uel om. C \ cum indignatione 
magis JB 11 12 praesidio] prae • J5 | a. h. — impero om. F 1 at • 
ho • C, atque hos • 5 1 id est] id B, id A, om. TC | ociso A, 
occioso B II 13 ATQVE 07)1. B I hos • B \ scilicet om. B \\ 14 ego 
et HOMiNEM — Dauus om. J5 |1 15 eqo] E • B \\ 16 commo • B \ 
H.] h^ A, hominem ■ h • C, hominem F, om. B \ potest enim 
om. T I comodum TC \\ 17 potest om. V \\ 18 est sed m ras. 
F*, esse sed C \ et ojn. TC \ oportunum TC, opportunuw V \ 
<et> aduentum ATC || 19 iam A \\ 20 eius] e^-. F| tempus] 
corpus C, temporis T \ o^ioportunitate A \\ 21 h.] h ^, hominem 
TC V I silempsis A F, silesis B, silepsis TC \ scelvs — l. om. B \ 
scELvs om. T I qvem om. TC \ h. l.] hic laudat F j scelus om. TG 



236 DONATI COMMENTVM 

hic' non est soloecismus : ad sensum enim, non ad uerba 
respexit. etenim propter sensum uerha stint, non propter 
uerba sensus. 

845 4 1 OMNis RES EST iN VADO ^in uado' in securitate: 
nam ut in profundo periculum est, ita in uado securitas 5 
est. 2 Prouerbiale Hn uado' in tuto. 

846 5 1 QviD AGAM plus est dicere "^quid agam?' quam cogi- 
tare de fuga. 2 salve bone vir ironia maior est quam 
increpatio; cum enim omne genus criminis aliquis spreuerit, 
tunc exclusi ironia laudamus. 3 ehem simo interiectio to 
perturbati est. 4 o noster chreme ^noster' dicendo la- 
tenter significat Glycerium filiam Cliremetis esse inuentam. 

847 61 OMNiA APP. s. I. quia infecta sunt, dicit ^parata s.' 
2 cvRASTi PROBE mcmoriter: supra enim senex dixerat 

(7JJ 3, 43) ^immo abi intro, ibi me opperire et quod 15 
parato opus est para'. 

848 7 1 vBi VOLES ACCERSE ^ubi' pro quando, non est 
enim loci sed temporis aduerbium. 2 bene sane <(^sane'^ 
ualide, quia qui sanus, idem et ualidus. 3 id enim vero 
H. N. ABEST 'abest' pro deest. 20 

1 non est bic B \ soleocismus J., solecissmus C, silocissi- 
mus T I sensus J-T|| 2 sensus AB, sensus F, om. TC || 4 omnis 
— vADo om. B I in uado] uado J5, om. TC j in om. B \\ 5 est 
ita] sic B || 6 est om. B \ in tuo T, tuto B \\ 7 Quod A [ quid 
agam dicere TC \\ 8 salve om. B \ vir] u- B \ yronia AC \\ 
9 omne enim TC \ criminis <(uel crimiiiationis)> A \ spreuerit 
cocl. Huls. (WesterJi.J: supreuerat J., superauerit -B F, separa- 
uerit TC \\ 10 yronia AC \ laudant TC \ Hehem C, hem TV\ 
siMo om. B II 11 est {ex corr.) F^, om. B \ o noster om. BT j 
chreme® {corr. m. 2) F, om. -B || 12 esse om. TC\ 13 omnia — 
parata s. om. B \ app. s. i.] p • p • s • i • AV^ p • i • s • TC \ quod 
TC I infacta A \ sunt] se A \ dicit parata s. Schoell: de paratis 
codd. II 14 cvrasti probe] omnia p • probe B \ memore; A \ <(et^ 
supra ATC \\ 15 immo] dauo F | abi <(et^ C, ab A \ intro ibi] 

p 
i • T, om. B I operire A, operire CF | et om. TC \\ 16 paratum 
C, p • T II 17 vBi — AccERSE et non — 18 sed om. B \ est om. 
TC II 18 aduerbium] est B \ bene otn. B j sane add. W. \\ 
19 uaPde ante sane in C \ qui om. TC \ sanus] est add. TC, 
{in mg.) F^ | et om. ^ | m — 20 abest om. B \\ 20 abest om. TCV 



ANDRIA V 2, 3—12. 237 

84.9 8 1 ETiAM TV Hoc RESPONDES deest 'an non\ 

2 ETiAM TV Hoc RESPONDES ^etiam' aut hortatio est aut 
coniunctio. 3 Et uide quanta dixerit: et ^quid' et Hstic' 
et Hibi'. 4 mihine quando non sumus parati ad respon- 
dendum, ducendo tempus eludimus. 5 mihixe apparet 5 

ita turbari Dauum modo consilio poetae, ut omnes amittat 
fallacias et oppressus prodat Pamphilum, dum malum com- 

■ minus perhorrescit. totumque hoc ex argumento est: uult 

™ enim poeta iam catastropham patefieri. 

850 9 modo introii hoc signum pertui'bati inducit ob 10 
conscientiam Daui. 

851 10 1 cvm tvo gnato vna serui excusatio filii accu- 
satio est. 2 Et hoc quasi a perturbato dicitur seruo, 
sed consilio poetae ad exitum festinantis et resolutionem 
fabulae. 3 anne est intvs pamphilvs causa irae uehe- 15 
mentior inuenta. 

853 12 1 svNT nulla ratione dicit ^sunt', sed ne nihil 
respondeat; nam turbatus est utpote oppressus. 2 qvid 
iLLVM deest ^prop^ter', ut sit: propter <(quid)>. 3 qvid 
iLLVM c. c. I. L. Chremi conuenit hic sermo: hic enim 20 

1 ETiAM — non om. TC \ res • B \ hoc V \\ 2 or**tio (corr. 
m. 2) F|| 3 et quod TC, quod B \ ^Mstic C, m istic T\\ 4 nou] 
nos TC\\ 5 ducendo dett: dicendo ABTCV\ MmiNE om. TC \\ 

6 turbare {co7'r. m. 2) V \ mo C \ amittat C \\ 8 totum V, tantum- 
que B j et argumento (ex -tu corr. C) TC \ <^enim)> uult enim 
A II 9 iam om. C \ catastrofam A., catastrophan JB, catha- 
stropham C \ fieri pate ut vid. B || 10 modo] acdo A \ intro u- 
F, intro • i • C | perturbati W. : perturbatu {ex -to corr. C) codd. \ 

induci Steph. \ ob conscientigm {corr. m. 2) F, ab (a T) con- 
scientia TC || 11 Dauum Steph. || 12 cum t-n-u- B\ serui 
accusatio TC \ fili ^ || 13 a om. A TC \ perturbatio C || 14 ex- 
tremum TC || 15 intus est pamphilus F, est (e • T) i • p • jB T | 
cause irarum TC \ uehementiarum TC, uehementer F || 16 in- 
uentae F, -te C, -tis T|| 17 ratione] re C \ stmt V\\ 18 turba- 
tioe 6 T II 19 deest — sit in mg. V^, om. B \ deest — 20 illvm 
om. A T I deest (in mg. aliter dicityr) C \ propter ut sit om. C | 
propter] pt C \ quid add. W. \\ 20 illu?/i F | c.] censes BC, in 
ras. V\ c • e • T | c. i. l.] C • il • A, cum illa l B, c ■ i • 1 • TC, 
in ras. V^ \ hoc enim F 



238 DONATI COMMENTVM 

irridet, qui et supra dixit (777 5, 23) ^amantium irae 
amoris integratio est'. 4 Et sic hoc dicit, ut alibi 

{Eun, I ^, 18) 'credo, ut fit, m. p. a. e. h. f.' 5 cvm 
ILLA LiTiGAT irridet Simonem Chremes, qui dixerat (777 
3, 20) ^irae sunt inter Glycerium et gnatum'. 5 

854 13 1 iMMO VERO iNDiGNVM CHREMES bcne ad eum 
loquitur, qui est a nuptiis deterrendus, uel qui non inter- 
turbet orationem suam uel quem iam sibi precatorem 
destinet. 2 Ita loquitur, quasi haec sit causa, cur sit 
Pamphilus ingressus, quod quasi ei lis intendatur a Critone lo 
hospite ducendae uxoris, quam ciuem Atticam uitiauerit. 

855 14 1 NEScio Qvis SENEX MODO VENIT bcne "^nescio 
quis': etenim si notus esset, uideretur gratificari, id est 
gratiosus esse testis et minus uerus. 2 ellvm ueteres 
quod nos Hllum' dicimus, uel ^ellum' uel '^ollum' dicebant. i5 
quamuis *^ellum' quidam ecce illum uelint intellegi, tam- 
quam pro ipso domum Glycerii ostendat Dauus dicens 
^ellum'. 3 <(ellvm^ quasi en illum; est enim, ut alii 
<^uolunt)>, pronomen, ut alii, aduerbium demonstrantis. 
nam pronomen huiusmodi ueteres sic proferebant: ille 20 
ollus ellus, 4 Sed, ut diximus, aduerbium compositum 
ex pronomine uideri potest, ut sit en uel ecce illum. 

1 inridet A \ dixerit C \\ 2 inte • a • {om. est) B T \ sic 
dett.: si ABTCV \ dicit] sit V \ ut om. ABV \\ 3 m. — f.] 
m-Ph-A-E-h-S- A, misera p-n-ae-bp- C, misera 
n • e • a • b • p • 7, etc • B \\ 4 litigat] li • J5 | inridet A V | 
<(nunc^ chremes V \ quia V \ dixit TC \\ 5 gly- B \\ 6 <(chremes)> 
indignum chremes C, indig cre JB, i-c- 7 | ad eum bene V \\ 

7 nuptias A | deterrendus ed. pr.: deserendus AB, -dum {corr. 
m. 2) F, deferendus TC \ interurbet A, interturbat 7 |1 8 <et>- 
iam B \ praeceptorem TC || 9 fit causa A \ curl quare V || 
10 quod] quia F, om. T \ ei lis] tilis J., telis F, eius 7C | in- 
cendatur V \ a — 11 hospite om. ATC {v. infra) || 11 ducendi 
uxorem V\ qua A \ aticam ^, athicam C \ uitiauerit ex -rat 
corr. C; liic T add.: a critonem hospitem || 12 qvis — venit] 
etc • -B II 13 enim TC \ motus J. || 15 dicimus om. J3 || 16 ecce 
illum quidam B \ uolunt ^ F|| 17 ipsa domo TC \ ostendat F || 
18 ELLVM add. Schopen \ quasi om. C \\ 19 uolunt add. dett. jj 
20 sic om. TC \\ 21 ellus ex -um corr. C \\ 22 en <et> ^, an 7 



AI^DRIA V 2, 12-20. 239 

5 CONFIDENS confidentem hic pro constanti, non 
mala significatione posuit. 6 catvs callidus, doctus. 

7 <^CATVS^ ardens TtaQcc t6 kdcelv, unde Cato dictus; 
ingeniorum eteiiim igneus uigor est. 

856 15 1 viDETVR ESSE QVANTivis PRETii ad magnitu- 5 
dinem refertur ^quantiuis', <(non^ ad paruitatem pretii. 

2 Et totimi oratorie: scite enim locutus est. 3 Sed 

interest inter ^quiuis' et 'quantiuis'; nam alterimi con- 
temptionis est, alterum laudis. 

857 16 TRiSTis ad laudem interdum sumitur, non ad lo 
amaritudinem Hristis'. Cicero (m Verr. I 10, 30) Hudex 
tristis et integer'. 

859 18 GLYCERIVM SE SCIRE CIVEM ESSE ATTICAM beue: 

constanter ad ea, quae locutus est, ^scire se' dixit. 

860 19 1 DROMO DROMO conomotus ira et dolore nihil i5 
dicit, nisi lorarium repetendo saepius uocat. 2 verbvm 
si ADDiDERis bene, quia omnia praesente socero contra 
nuptias loquitur. 

861 20 1 AVDi OBSECRO plcrumque a uerberandis uel in- 
dulgentia tloquitur uel mora. 2 svblimen id est sublime, 20 
per altum. 3 qvantvm potest hoc est celerrime, quia 

2 cautus V I calidus C || 3 catvs add. Schoell \ parato ole 
in ^4, parato clein B, paratodem C, paratotleut T, nccQa xo oXs^ 
V; TtuQcc to y.aioi ed. pr. \\ 4 igneus uirore AB., ingenuus (-nius 
T) uigor est TC, ingeniorum igneus uigovQ V || 5 Videbitur 
esse A T, om. B j pretii om. B || 6 quantiuis — 8 quantiuis om. 
B I non add. Steph. \ prauitatem C \\ 7 Et] ad T \ oratoris ACy 
orationis T \ locutus ex corr. C \\ 8 mierest inter V \ quiuis] 
quamuis T V | nam] non T \ alterum T, alter rell. \ contentionis 
est A, est contentionis TC || 9 alterum T, alter rell \\ 10 inter- 
dum om. B \\ 11 Cicero — 12 et om. T \\ 12 interier T \\ 13 gly- 
cERivM om. B I scire se B \ esse ciuem athicara C, ciuem e ■ a • 
r, etc • J5 II 14 <^et^ constanter B \ que <^se> TC \ locutus es 
scire A, locutus (est add. T) conscire TC | df C || 15 dromo 
diximo comotira A \ nihil sscr. C || 16 df C | corarium C, 
ior- T I VERBVM om. J5 || 17 quia (qui BCV) omnia (m mg. F)] 
quoniam Schopen \\ 19 plerum B \ uel indulgentia p®*^'""^ {post 
mora) V^, uel indulgentia loquitur TC (dett.), om. AB; in- 
uocatur vel imploratur.? || 20 Sublime A, sublimem TCV, om. 
B i id est] in B \ sublimeii C, om. T \\ 21 potes F, p- -B | id esti? 



240 DONATI COMMENTYM 

segniores se ostendunt serui ad puniendos conlibertos, sci- 
licet mora ueniam captantes indignantium dominorum. 
S62 21 1 QviA LVBET hoc scnsu et supra dictum est {I 3, 
8 — 9) ^ut, si libitum fuerit, causam ceperit, quo iure 
quaque iniuria'. 2 qvia lvbet Dauo dicit, rape ix- 5 

QVAM Dromoni. 

863 22 SI QVICQVAM INVENIES MENTITVM ME OCCIDITO llic 

plus <(quam)> supra (J 2, 28) dixit; ibi enim ^uerbera' 
dixit, nunc ^occidito'. 

864 23 COMMOTVM citum, celerem. lo 

865 24 1 QVADRVPEDEM c. utrum genus ligaturae sic 
dicitur ^quadrupes' an ^quadrupedem' ut feram? 2 An 
^quadrupedem' id est: cum pedibus et manibus? 3 An 
^quadrupedem' pro ceruo ac fugitiuo posuit? sic Vergilius 
(^en. VII 500) ^saucius at quadrupes n. i. t. r.' i5 
4 coNSTRiNGiTO mirc: ne quid fiat tragicum in comoedia, 
usque ad uincula ira progreditur nec quicquam temptat 
ulterius. 

866 25 si vivo TiBi qui certa minari uolunt, incertam 
faciunt uitam suam. 20 

867 26 ERVM QviD siT p. F. ^crum' et ^patrem' cum in- 

1 segnitiores C, seniores T \ punieudos F, seruiendos A \ 
collibertos B F, conliberos C; conseruos WesterJi. \ mora scilicet 
B II 3 iubet TC, libet ABV\ sensus T | ut TC || 4 ut] aut V \ 

si om. C I causa A \\ 5 quaque] qa A, qua J5 F, q • T \ iubet 
TC, libet F | rape — 7 invenies om. B j inquam <^- i •)> V \\ 
7 si quicquam in ras. V^ | inuenias (7, in • u • T \ me men- B^ 
me C, m • T \ hic — 9 occidito om. C \ hic T \\ 9 plus — uerbera 
W.: plus dixit tibi enim uerbera supra codd. \\ 10 ceberem A \\ 
11 c.] cura ATCV, om. B \ utrum om. T \ genus om. TC \ ligare 
sic dixit T 11 12 quadrupedes C || 13 manibus et pedibus B \\ 
14 ceruo] seruo F; cf. Festus s. v. Seruorum dies j posuit C F, 
poTt T, ponit AB \ sic] ut TC || 15 at] ut £, ad T\ quadru- 
pedes C | nit^a- 2'C, etc • B \\ 17 us ad J5 | quicquam 

o ^ 
Steph.: quoquam A, {ex quoque corr.) C, quoque J5 T, q Q; V\ 
tentat B V \\ 18 alterius AB \\ Id uolunt om. T \\ 20 suam om. T \\ 
21 ERVM — F. om. B I herum TC V \ v. f.] fallere & i • p • F | 
erum — 241, 1 Et om. C | herum T V 



ANDRIA V 2, 20—3, 1. 241 

genti pronuntiatione dicit. et alibi (Ad. 1 1, 30 — 31) *nani 
qui mentiii aut fallere i. p., au. t. m. a. c' 

868 27 NE SAEVi TANTO OPERE *ne' impcratiuo magis quam 
coniunctiuo adiungitur, ut Vergilius {Aen. VI 544) 'ne 
saeui, magna sacerdos'. 5 

869 28 1 PiETATEM GNATi llifti/^ig, deest enim ^uides' aut 
quid tale. et est ironia pro: impietatem. 2 Et uide 
inuidiam quasi parricidam accusantis: non enim 'pudorem' 
dixit, sed ^pietatem'. 

870 29 TANTVM LABOREM c. CvXXr]fiipig , assumcndum est lo 
enim extrinsecus ^me'. 



87^ 1 1 Qvis ME vvLT p. p. EST hic accusatio est, quae 
soluitur defensione: in eo quod ad amorem pertinet, per 
concessionem, in eo quod ad Critonis personam, per con- 
iecturam. 2 qvid ais omnivm ccnoaLaTtriaLg tertia. et est is 
ad deformationem personae. 3 Et est irati familiaris 
ccTtoOLcoTtrjaLg, cum pro dignitate peccati non inueniat con- 
uicium. 4 Et 'quid ais' non est interrogantis sed in- 
uehentis. 5 Et est eXXsLtpLg multa significans, quod ait 
^omnium'. 20 

2 mentiri] moniti C, om. T \ aut <(et> T \ fallere] f- T' j 
i • p ■ a • u • (a - n • T, om. F) t • m • a -c • (e • C) ATCV., insueuit 
patrem etc • J5 1| 3 tanto opere] t • • JB, t • T \ imperatur TC || 
4 coniungitur B \ ut om. B || 5 saeui] se in V \ magnas sacer- 
dos A II 6 pietatem nati B, om. TC \ ellipsis A, elipsis F, 
eclipsis BC, Et hpns T \ deee T \ uides om. T \\ 7 yronia C \ 
impietate codd., corr. W. || 8 patricidam F, particulam C |1 9 sed] 
si B II 10 LABOREM c.] la • ca • -B, 1 • c • T \ syllempsis A, silem- 
psis F, silepsis TC, syllepsis B \ adsumendum ATC || 11 me 
extrinsecus B \ hic Westerh., nescio wide, add. Labor pro mo- 
lestia II 12 me uult {ex uel corr.) (7, meruit T | p. p. est] p • e F, 
perii p • e • {om. C) TC^ om. B \\ 13 eo] et T \ morem T \ per 
conceptionem TC \\ 14 ad] est T || 15 omnivm] impiusum C, 
enim T \ aposiopesis B TCV, aposio pedes J. 1| 17 aposiopesis 
codd. I pro indignitate F H 18 ais] agis A \ inuehementis 
^ T 11 19 Et est om. T | 6 • AA • I • YIC • J., eclipsis B, elipsis F, 
* * * TC 1 quid ais 0, quid a • T 

Donati comm. rec. "Wessner. 16 



242 DONATI COMMENTVM 

874 3 QVASi QviCQVAM IN H. I. G. D. p. quam quod fecit, 
quam quod peccauit. 

875 4: AiN TANDEM c. G. E. quacrit Probus 'ain' quae pars 
orationis sit et an una sit. est autem 'ain' quasi aisne. 

2 Et mire, quasi ipse dicat, quod Dauus dixerat. 3 Ergo 5 
^ain' percontatiuum uerbum est. 4 tandem pro tamen. 
6 ITA PRAEDiCANT <('praedicant')> artificiose pro dicunt po- 
suit: adeo in hac re uehementer commotus senex hoc ipsum 
repetit ^praedicant' per iracundiam. et ita est iv tiQ-el^ ut 
repetantur uerba, in quibus arguitur impudentia. 10 

876 b 1 Et ^confidentia' modo pro audacia et pro im- 
probitate, ut in Phormione (J ^, 73) ^homo confidens'. 
aliter hic supra ^confidens' pro constanti et graui (F^, 14). 

2 Ergo confidentia interdum in mala significatione, 
interdum in bona significatione ponitur; sed fiducia semper 15 
in bona significatione ponitur. 

877 6 1 NVM COGITAT Q. D. amcus est, qui nesciat quid 
dicat, amentior, quem non paeniteat facti sui. 2 nvm 
COGITAT QviD DiCAT quia iniuriarum se alligat. 3 nvm 
FACTi PIGET quia ^praedicant' dicit, non 'dicunt'. 4 Et 20 

1 QVAsi] q • ^ I quiquam J. | in h • t • g • d • p • F, in h • i • 
• d • p • q • C, in hunc gra^ B \ quod] quid A, om. TC || 2 quod 
om. ATC II 3 ain ex corr. C \ <^q-)> c • g • e ■ T, ciuis glycerium 
est V, etc- B \ Probus] ^b B \ quae parationis fit ^ || 4 an 

una sit TC, ain unde sit J., ain unum sit B, ain unde (corr. 
m. 2) sit F|| 6 percuntatiuum B, percontatiuum (7, percontra- 
rium T \ pro tamen A || 7 ita om. B V \ praedicant add. W. 
{cf. schol. 6, 3) I pro dicwnt F, productum T, ( praodioant add.) 
C I posuit om. B \\ 8 senex dett: chremes AC, cremes BT, 
simo V I hoc] ergo V \\ 9 praedicit TC \ est ita TC \ eNHGei • 
A, eNH<J>ei B, mt^io M\ **** TCV \\ ll <0 ingentem 
confidentiam)> Et V (dett.) | modo — 14 confidentia om. T j 
audatia J. | et V, est ABC \ pro 2.] cum pro A, tn pro V, cum 
BC I (est cum) improbatione Schopen \\ 13 hic et confidens om. 
B II 14 ^"mala V \ significatione om. BTC \\ 15 ponitur signi- 

ficatione T\ fidentia A, fidentia (corr. m. 2) F|| 16 significa- 
tione om. TC || 17 nvm] ingentem confidentiam (con • T) non 
TC I q.] quid B F, quasi 0, qi T | d.] dicat C V \ nescit F j 
qui dicat C \\ 18 poenitet B \\ 19 dicat] d- BT \ iniurias B | 
allegat T \ nvm] non F || 20 qui B \ praedicatur (om. dicit) T 



ANDEIA V 3, 3—11. 243 

Iut solent irascentes, auertit orationem a secunda ad tertiam 
personam, ab ea cum qua loquebatur ad aliam. 
6 7 1 NVM Eivs c. p. s. V. I. 'signum' est parua quaedam 
significatio indicans totius rei qualitatem. 2 nvm eivs 

Rc. p. paterno animo dicit, namque patribus uelle erubescere 5 
filios pudentesque esse familiare est. cui contrarium est 
{Ad. IV 5, 9) ^erubuit: salua res est'. 3 Hoc ergo dicit; 
nec timet, inquit, nec eum paenitet nec pudet. 
9 8 1 VT PRAETER civiVM M. ^practcr' pro: contra ciuium 
morem. nunc enim ^praeter' contra significat. 2 in- lo 
POTENTI minus potenti. 3 Vel certe debili et deuicto. 

4 CIVIVM MOREM ATQVE L. ET S. V. P. tlia COUtcmpta 

sunt: mos, lex, imperium patris. 

I 6'8i 10 TAMEN cum non dixerit 'quamuis', subiecit 'tamen'. 

I et est figura avavioXovQ-ov. 15 

882 11 1 ME MiSERVM initium defensionis et deploratio 
calamitatis et miseriae, qua in amorem culpam remouet 
a uoluntate sua, cum pater, quod amat filius, uitiimi 
mentis dicat esse, non impulsum dei. 2 modone id 

DEMVM SENSiSTi PAMPHiLE comprobationc ostendit eum esse 20 
miserum. ^demum' autem signum est tarditatis. 3 Et 
sentire dicitur, qui uix se colligit uixque animaduertit, 
ut alibi {III 1, 13) ^uix tandem sensi stolidus'. 

2 ab ea om. TC j quo A \ ad aliam om. C \\ 3 eivs om. V I 
cp-fu-i- C, ps-ui-JB, s-psu- F||4 significatu A \ 
qualitatem] significationem TC \ nvm eivs] non en • V \\ b c. p.] 
color pudoris C \ uelle om. TC \\ 6 est 1. om. T \\ 8 eum] ei C, 
om. JB II 9 VT om. B \ cmvM] ci • B \ m.] non C, m • a • 1 • et s • 
u • p • T, om. A I praeter pro] praeter F, • i • B \ contra, <ut 
sit: contra^.^ | ciui • mo • B, ciuium ATC \\ 10 nunc — signi- 
ficat om. B \ significat] fig A \\ 11 minus] nimis ABTC \ de- 
bilius TC II 12 L.] legem BCV\ s. v. p.] sui imperium patris 
B I tria sscr. V^ \ contempata F, concepta C \\ 13 mox B V \\ 
14 dixere C \\ 15 est figura om. B \ anacoluthon A, anacolithon 
JB, anacoliton TO, anacholuton F|| 16 me] ee TC \\ 17 qua] 
quia B F, qu§ C, q3 T \\ 18 filium T \ dicat esse uitium mentis 
B II 19 non] quasi TC \ dei om. TC \ modone om. B \\ 20 pam- 
PHiLE om. B 1 miserum esse F || 21 est signum J5T || 22 qui] 
quod B \ anima aduertit A || 23 sensisti stolide TC, stolidus 
sensi B 

IG* 



244 DONATI COMMENTVM 

883 12 OLiM obiurgatio est, quod dictum est ^olim'. con- 
firmationem autem per repetitionem ostendit, ut ille {Verg. 
Aen. II 602—3) 'diuum inc, d., <h.> e. o.' 

886 14 <(accidit> euenit, fuit. 

884 13 ALiQVO PACTO quoquo modo. 5 

886 15 1 SED QviD EGO CVR ME E. proprium est paren- 
tibus indignatione uelut abicere curam filiorum, cum de- 
stomachati fuerint. 2 sed qvid ego a. c. m. e. £XlEL-t\)ig 
per a7toGLco7tri(}Lv. 

887 16 soLLiciTO soUicitam reddo, id est contristo et lo 
perturbo. 

886 15 3 CVR ME M. c. MEAM s. uou ^me' sed 'meam se- 
nectutem', quod plus est et miserabilius, dicit. 

889 18 1 iMMO HABEAT VALEAT vivAT cvM I. uou irascitur 
ut pater, sed dissimulat ut alienus, quia uehementer dolet. 15 

2 Et HABEAT subauditur ^illam'. 

890 19 1 Mi PATER ^mi' meus. 2 Et principium factum 
a conciliatione personae. 3 qvasi tv hvivs i. p. ^huius' 
se ostendens dixit, ut ille (Yerg. Aen. IX 205) ^est hic, 
est animus lucis c' 20 

891 20 1 DOMvs vxoR L. I. mira grauitate sensus elatus 
est; nec de Menandro, sed proprium Terentii. 2 ^Liberi 

1 obiurg^ 5 II 3 inc. — 0.] c-d-e-(c- TC)o- codd. \\ 4 ac- 
ciDiT add. Steph. \ fuit ABV, fuer C, fuere T \\ 5 facto quo 
modo A II 6 SED — ego om. B \ cvk] aut TC j e.] ei • AV, et 
TC, excrucio B [j 7 indignatione uelut Jl, "indignatione "iielut 
V II 8 fuerunt B \ a. — e.] a me • C, a ■ c • m • a • e • T, animo 
cur me ex • B \ emmC P ^nOCI03nHCI.N • J., eclipsis per 
aposiopesin jB, elipsis per aposiopesim F^, e per aposia 0, *** 
parapoita T \\ 10 solliciti TC, soUi • B \ sollicitum TC \ id est 
in ras. F^, idem G \ centristo A, contristo^ ^ll H conturbo B \\ 
12 ME M. 0.] me macero cur F, mea C \ s.] senectutem B, sed 
C, et F II 13 prius C \ miserabilis dixit T \\ 14 habeat] h • jB | 
valeat] \i3b- B, om. C I vivat] ui^ J5 | cvm] c^ F | i.] ib B, ul' 
C II 17 Mi pateb om. B \ factum principium B || 18 consolatione 

T, consolatione C \ personae" <(poetae")> B \ qvasi — p. om. B j 
quas J. I I.] m- d- C, 9i T|| 19 ostendens se TC \ dicit T \ est 
animus hic est TC 1| 20 c.] con • B, -o A, contemptor F|| 
'11 uxor domus F | li • in • B, liberi in F|122 <et> liberi TC 



ANDRIA V 3, 12—25. 245 

inuenti' dicit, cum unus esset; sed inuidiosius *li- 
beri'. 3 Et 'inuenti', non ^geniti', secundum illud {III 
2, 26) 'hoc ego scio, neminem p. h.' 4 Addidit Momus', 
non Uupanar'. 5 Oratorie de uno pluraliter loquimur. 

)2 21 viCERis uerbum est eius, qui uix sibi extorquet, 5 
ut abiciat curam, et proprium patribus ac familiare iratis. 

)3 22 PATER LiCETNE p. titubans et balbutiens oratio 
pudore et conscientia. 

\96 24 AT TAMEN DICAT SINE AGE DICAT hoC totum nOU 

ex animo permittentis, sed cum stomacho patientis est. lo 
896 25 1 EGO ME AMARE H. F. afi(pL§oXLa T^g iQcofiivrjg. 

2 HANC FATEOR beue 'hanc' dicit, non 'Glycerium', 
cuius in nomine offenditur senex, nec ^peregrinam', igno- 
miniam scilicet uitans. 3 si id peccare est fateor 

noli, inquit, me incusare, quoniam amo; amantem enim 15 
nemo incusat, ut febricitantem nemo potest incusare, cur 
febricitet. sed amare, inquit, si putas esse peccatum, fateor 
me etiam hoc peccasse. mire igitur et subdefendit culpam 
et assensus irato est. 4 fateor id qvoqve *me peccare' 
scilicet. 5 si id peccare est 'peccare': quia amor deus 20 
est, non uoluntas. 

1 dicit — 2 inuenti om. T \ inuidiosum C \\ 2 non geniti] 
ingeniti B || 3 hic T | p. h.] peperisse hic BV \ additur V |) 
4 denuo F | pt J5 | loqmYMr F|l 5 Visceris A, ni reris (?, om. 
T I eius] id T j| 6 ut] vel C \ curat B \ patrib«s<£'> V \ iratis 
F|| 7 PATER om. B \ p.] pauca lo- .B, om. F || 8 <prae> pudore 
Schopen 1| 9 tamen] tantum B \ siue F | non om. B H 10 per- 
mittentis F, -tibus T 1 est om. C || 11 ego me oin. B \iie A\ 
amare • h • S; A, hanc a • fateor B | amfibolia AB , amphibolia 
F, afibologia T, amphibologia C \ THCePOJmen; C-C- -4, 
THCHPOmen • e • c • ^, * * * * me nec TC, * * * e • c • F H 13 in 
F, om. B 1 nec] n ^ |1 14 pec ■ B \ Ib noli] mali 0, n~ A \ 
inquid AT \ <de)> me A \ accusare Fj quoniam B^ qua A^ 

quia TCV || 16 nemo 1. om. TC \ accusare potest TC \ cum 
F|| 17 febriciter C, -tu T \ amore C \ putes F | peccatum esse 
TC 11 19 adsensus A \ irato om. T \ est] ad te 0, et de T \ id 

uel re 

QVOQVE me] me id quoque A TC, id quoque F | peccato A || 20 id 
sscr. G^ I peccare] P- A, quoque peccare TC, om. B \ quia] 
quare C | deus] dictus T 



246 DONATI COMMENTVM 

897 26 1 TiBi PATER ME DEDO bene ^dedo' quasi hostilia 
et contraria uolenti, nam deditio in hoste fieri solet. 

2 QviD vis ONERis iMPONE iMPERA exsecutus est traus- 
lationem oneris dicendo Hmpone' et ^feram'. 

898 27 1 vis ME vxoREM D. H. V. A. quod unum est, duo 5 
fecit, ut ostendat se non posse sufFerre. 2 vt potero 
FERAM obsequium sine uoluntate ostendit. et multum ualet 
sub Chremetis praesentia haec confessio ad recusandas 
nuptias. 

899 28 1 vt ne credas pro ut non. 2 alleoatvm ad- lo 
hibitum. 3 hvnc senem Critonem scilicet. 4 Et non 
^Critonem' sed ^senem' dicit, ut de hac appellatione 
pondus adiceret testimonio. 

901 30 1 aeqvvm postvlat da veniam ai*tificiose inter- 
ponit loquentem Chremem, quem uolens usque ad cogni- i5 
tionem filiae retinere non facit irasci Pamphilo ob con- 
temptum filiae suae et propter hoc abire de medio. 2 da 
VENiAM concede et indulge. 

900 29 siNE PATER "^ut me purgem', non *^adducam'. 

902 31 AB Hoc ME FALLi COMPERIAR patema pietas! 20 
ipse accusator est et redargui se cupit. 

903 32 PAVLVLVM s. s. E. p. supplicium dicit ipsam 
accusationem. 

1 tibi patet me 0, t • pn • m • T, orn. B \ bene dedam 
ATC, om. V II 2 et] in T \ nolent C j inhoneste TC \\ 3 oneris] 
ho • JB I iMPONE iMPERA 0771. JB \ iMPONE — oneris om. T || 4 honeris 
B I dicendo] dedo C \ impone] impero me T \ et feram W.: 
impera codd. \\ 5 vxorem 0771. jB | d, — a.] du • h • u • a • V, d ■ 
h • u • et TC, ducere uis amittere B \ est om. B \\ 6 posse ferre , 
BTC\\ 8 confectio C \\ 10 credas om. B \ jDro 07n. T \\ 11 hvnc 
om. B I scilicet ow. BC \\ 14 pos • ^ I ad ueniam C, 07n. B \\ 
1.5 loquentem chremetem BTC, chremem loquentem V \ re- 
cognitionem B \\ 1& tenere T \ contew^tum F .|| 17 propter 
Bahhow: post codd. \ 18 et 07n. T || 19 pater — purgem om. 
AB \ ui me] id est {sscr. C) TC\\ 20 Ad hoc TC \ felli A || 
21 et <(ut)> B, <(ut^ et A \ redarguit A || 22 pavlvlvm] pam- 
philum C, om. B \ s. — p.] s • s • et F, t • p • TC, sup • B \ 
<(d ■> dicit A., dicit <(dic> V || 23 accusationem ipsam B 



ANDRIA V 3, 26—4, 4. 247 

4. 

904 1 1 MiTTE ORARE vNA HARVM QVAEvis c. hic in scae- 
nam progreditur Crito, in cuius uerbis non modo quod 
ipse promittit, sed etiam quid ei Pamphilus dixerit, de- 
monstratur. et hic omnino error omnis aperietur fabulae. 

2 MiTTE o. V. H. Pamphilo dicit. 3 Et dicendo 'una 5 
harum' ostendit multas esse causas et iam pares esse 
magnitudine dicendo ^quaeuis'. 

906 3 1 ANDRivM EGO c. bonum initium cognituri filiam, 
itaque compendii causa non laborat de agnitione personae 
Critonis, ut ab eo facile doceri possit. 2 salws sis lo 
CRiTO ne laboret ad persuadendum, miro compendio poetae 
iam Crito notus est Chremi. 

907 4 1 QviD TV A. I. ^insolens' insuetus, insolitus. Cicero 
(pro Deiot 2, 5) 'moueor etiam loci i.', Sallustius {Hist. 
IV fr. 57 M.) ^insolens uera accipiendi'. ^insolms' et is 
arrogans intellegitur. 2 Qui praeter legem agit hu- 
manam et naturalem, insolens dicitur. Cicero (^pro Mar- 
cello 3, 9) *in uictoria, quae natura insolens et s. e.' 

3 EVENiT SED HiciNE EST siMO pudet fatcri propter 
hereditatem uenisse. et uide ipsum esse, qui dixerat 20 

1 ORARE — c.] me etc • B \ harvm] h • TC j qvaevis] q • u • 
CF, q3 u • T \ scena TC \\ 3 promitte J., promittat V \ etiam] 
et C I quid F, quod ATC, om. B \ dixerat T \ demonstratur 
om. jB II 4 omnino] omnia TC \ error — 5 Pamphilo om. TC \ 
omnis error fabulae aperietur B || 5 mitte — Et om. B \ o. \. h.J 
orare una harum V \\ 6 esse multas C \ etiam BCV, et T\ 
esse om. V \\ 8 andrium in ras. F- | ego c.] ego crito J5, e-cri^ 
in ras. F-, ego A TC \ agnituri TC \\ 9 causas A \ agnotione 

»C II 10 posset A, possunt C \ sis chreme F, s • c • T, om. B || 
11 compendio ex -iu corr. ^ || 12 iam in ras. F^ || 13 qvid — i. 
om. B I A.] ath • C, athenas F | i.] i T, om. C V | insolens 
om. A T I insuetus] insultus A || 14 etiam moueor TC \ loci i.] 
locu B, locus iyi ras. A, loci TC, loci insolentia F || 15 in- 
solens 2. om. TC \\ 16 adrogans A \ praefer F || 17 insolens 
om. C II 18 quae] quod TC \ s. e.] s • C, superba est F, om. T \ 
19 hiccine TCF, hic me ^, hic B | simo] si^ 5 | propter om. 
TC II 20 uidet TC \ que TC \ dixerit B 



I 



248: DONATI COMMENTVM 

supra (7F 5, 19 — 20) *clamitent me sycophantam, h. 
p., m.' 

909 6 iTANE Hvc PARATvs id est suhornatus et compo- 
situs dolo. 

910 7 1 TVNE iNPVNE H. F. mire acriter aggressus Critonem 5 
dilatauit incusationem et generalem fecit uirtute oratoria, 
quae deLvoxriq dicitur. 2 tvne hic id est Athenis, uhi 
delicta uindicantur. 

911 8 iN FRAVDEM iNLicis iuligas, uudc Vergilius {Ecl. VIII 
73 — 74) Herna tihi haec primum t. d. c. 1. c.'; licia enim lo 
dicta sunt quasi ligia, 

912 9 1 SOLLICITANDO ET POLLICITANDO EORVM ANIMOS LACTAS 

hinc etiam ohlectatio dicitur. 2 lactas quasi teneros 
animos. lactare est dulCedine aliqua tenere, ad persua- 
sionem inducere, unde etdelectare et ohlectare dicimus. 15 

913 10 1 Ac meretricios a. n. c. uide oratorie agi: ut 
grauius Critonem accuset, Simo nunc defendit filium, quem 
iamdudum increpuerat. 2 ac meretricios amores peius 
lenocinio crimen ingessit, non amicam facere de mere- 

1 clamitent (e ex a corr.) A, clamitant C \ sycofantam J., 
siccophantam J?, sicophantam CF, s- T \ h. p. m.] heredi- 
tatem meretricis petere B || 3 hvc om. B \ paratus <(adueDis 
(a • T)y TC I id est] inpune B^ om. T \ compositor doli C, 
compolsio T 1| 5 impu • ^ | h. f. om. TC \ adgressus critonem 
A^ critonem aggressus TC \\ 6 dalatauit B \ in accusationem 
C I facit C I uirtute oratoria A B , uirtutem oratoriam V || 
7 quae om. TG \ MNOTHC A, ^^HOTHC'^, divozriG M\ 
* * * F, om. TC I tene T \ mc] huc jB, h • CV \ idem C \\ 8 uen- 
dicantur C || 9 <^et^ in fraudem T, om. B \ illicis (illius 5, 
illicitis T) illigas BTCV \\ 10 t • d • c • b • c • TC, triplici di- 
uersa colore licia circumdo B ^ 11 dicta D (ed. pr.): hic AB 
CV, hic T I sunt V \\ 12 sollicitando — 13 dicitur om. B \ et 
poLLiciTANDo 07W. C \\ 13 hic TC ! ohlatio TC \ lactas om. TC \\ 

14 estom. TC \ ad sscr. C^ \ ac persuasione Wieling ap. Westerh. || 

15 unde <(ohlectacio> B \\ 16 ac — n. om. B \ meretritios A j 
A.] amores C V \ n. c. — amores am. T \ n. c.] nuc C \ c.] con- 
glutinas B \ uide] inde C, hene V \ amatorie bis B \ agit CV\\ 
17 grauius] magis V \ accuset C [ defendat C \\ 18 increpauerat 
C 1 Ac om. B I meretricis A \ pems A \\ 19 crimen ingressit C, 
ingessit crimen B \ <^ety non V j meretrices et coniugem A 



ANDRIA V 4, 4—16. 249 

trice, sed coniugem. 3 nvptiis conglvtinas hoc gra- 
uius est lenocinio. 
914 11 1 METvo VT s. H. ^ut' ue non. Lucilius (l. inc. 
fr. 136 M.) *<^me)>tuam, ut memoriam retineas'. 2 iY 

s, bene ^hospes' ait, non ^homo' uel ^Crito': est enim ^in)> 5 

^H ipso nomine causa diffidentiae. 

^B^ 12 1 NON ARBiTRERE id est non arbitreris. 2 bonvs 

^B EST Hic vm cum pondere et distinctione inferendum. 

3 Hic siT viR B. ^hic' per ironiam: nec uirum nec bonum 
esse dixit. 4 hic vir sit b. mire poeta, cum oportuerit 10 
Critonem inimiciorem Chremi esse quam Simoni, sic rem 
inducit, ut ei sit notior, contra quem maxime uenerat, 
atque ab eo defendatur magis, ut res progredi ad cata- 
stropham possit. 

916 13 iN ipsis N. in ipso articulo nuptiarum. 15 

917 14 VT VENIRET ANTEHAC N. plcrumque casus imi- 
tatur industriam et hinc saepe fit, ut etiam sedulo facta 
suspecta sint. 

919 16 sycophanta hoc est, quod minime uoluit sibi dici 
Crito, nam ita locutus est (IV 5, 19 — 30) 'clamitent me 20 

1 nup • B I conglu • B , con • 2' \\ S metvo om. ^ ] s • h • ^ , 
sub • B I lucius B \\ 4 metuam Btntley: tuam AV^ tu iam 
BTC I retinebas BTCV \\ 5 ait] at C \ uel] non B \ in 
add. Schopen \\ 7 arbitere V \ id est dett: iam AB^ ei TCy 

om. V I non] nunc TC \ arbitraris ABTC \\ 8 ur A \\ 9 sit 
uh- F, sit uir bo B, sit bonus (b • T) TC \ hic om. B j 

yroniam C \ ne bonum B || 10 hic — b. om. | u s • bo • JB, 
u • s • jT II 11 inimitiorem J., inimiciciorem in ras. F^ inimi- 
citiorem C \ esse] chritonem TC \ simonem || 12 induci* 
V I ei post notior C, om. T | iiewerat V \\ 13 progredi ad] 
progrediatur C, -ditur T \ catastrofam A, catastrophan B., 
catastr^fon C, catastrafon T \\ 14 possit ex posuit corr. C \\ 
15 N.] nuptiis TCV, •N; uetus Ay om. B || 16 vt venirkt om. 
B I N.] numquam J?, om. TC \ imitatur om. V^ || 17 indu- 
stria<^m imitatur (m mg. m. 2)y V \ etiam] quam T \\ 19 sico- 
fanta ^,'sichophanta B, sicophanta TV, sicophantam C | quod 
om. T I uolet TC \ dici sibi V \\ 20 est] est supra (m ras.) ut 
(m mg.) V\ ut ABTC 



I 



250 DONATI COMMENTVM 

sycophantam, hereditates p., m.' 2 hem principium ira- 
cundiae: audiuit enim, quod maxime uitabat, nam ait 
supra (JF 5, 19) ^c. m. s.' 3 sic crito est hic mitte 
hic Chremes traducit illum ab iracundia dicendo sic eum 
esse. Menander ^ovrcog ccvrog iatcv'. 4 Et recte, quia 5 
naturae ignoscitur, uoluntati non. 

930 17 si MiHi PERGiT QVAE voLT DiCERE grauiter et 
mature. 

931 18 1 EGO iSTAEC MOVEO AVT cvRO cst cnim sjco- 
phantae perturbare rem bonam et curare malam. hoc 10 
ergo dicit cum vnoKQlasL: ego haec turbo aut cogito, 
quemadmodum tu dicis, Simo? 2 non tv tvvm m. ae. 

A. r. ^malum feres': non filium, sed amorem in filio 
significat. an quia iratus est? 3 Et quaere, an con- 
ueniant haec uerba pro Pamphilo uenienti. immo enim 15 
conueniunt; nam quanto magis dissimulat fauorem, tanto 
plus acquirit ad ea, quae loquitur. 

933 19 lAM sciRi p. addidit et temporis celeritatem et 
magna maturitate dixit. 

933 20 ATTicvs QviDAM N. F. hacc pars argumenti est, 20 
quae et supra (J 3, 16) iam dicta est. 

1 sycofantam J., sicophantam CV, sycophanta jB, s- T\ 
p • n • V, pe • m • B, om. TC | hem — 2 uitabat ow. TC \ hem 
V I ait W.: ut codd. \\ 3 s.] si^ F, om. ABTC \ sic <me> C | 
hic est in ras. F^ hic C \ mitte om. B \\ 4 reducit J, inducit 
C I ab iracundia illum B \ eum sic C \\ 5 Menander om. B \ 
OTOy artoc; €T TIN; A, ovroa ccvrba iarlv 31*, * * * * F, 
0171. BTC II 6 non <item> Steph. \\ 7 si] sed C \ qvae] quod 
C I uult (7F, u- T II 9 isTAEc] ista hec 0, ista et F, insta 
h^c A, i^h^ T\ moneo OF, m- T\ avt] et F, h- T ! sico- 
fante A F, sicophante C || 10 rem om. V \ bona F | mala F || 
11 igitur TC \ dicitur T \ cum] cur TC \ VnORPICei AB, vno- 
•nQiahL Jf *, * * * * ei F, * * * * T, om. C || 12 tuum m • e • a • f • 
A F, nuj me • a • f • C, te m • e • a • f • T, feres B || 14 est in 
ras V^ I Et om. V \ quaere TF. : querere AB, quare C{T?), 
quaeres V; quaeritur Steph. \\ 15 pro om. TCV \ ueni^am pe- 
t>enti Teuber \ uno enim 1| 16 fauore B \\ 11 adquirit A V \ 
adeo TC \ qui T || 18 la ex corr. A \ p.] po^ B, om. TC \ cele- 
britatem F, sceleritatem C \\ 20 Acthicus C \ qvidam n. f. om. 
J5 I qui r| dicta est W.: dicte A, dicta BCTV 



ANDRIA V 4, 16—26. 251 

93 i 21 FORTE ADPLiCAT ^adplicat' proprie de naufrago in 
litus eiecto atque egenti. 

935 22 1 PRiMVM AD c, p. quid est 'primum'? an quia 
postea mortuus est? 2 fabvlam in. aut ad comoediam 
rettulit ^fabulam', quia fabula comoedia est et quia argu- 5 
mentum quasi fabulae naiTatur, aut certe ad irrisionem 
narrationis dicit; etenim ^olim' fabulae proprium est, ut 
Horatius {serm. II 6, 79 — 81) *olim rusticus urbanum 
murem mus paupere fertur accepisse cauo, ueterem uetus 
liospes amicum'. 10 

926 23 1 ITANE VERO OBTVRBAT si subdistiuguit , inter- 
strepit accipe, sin distinguit, euertit intellegas. 
2 iTANE VERO OBTVRBAT potest ^itane uero' subdistingui 
et sic cuni comminatione inferri ^obturbat'. 

927 24 iBi AVDivi Ex iLLO magua confirmatio ueritatis est. 15 

928 25 1 NOMEN TAM c. T. uou uegantis est, sed difficile 
se dicturum ostendit. 2 phania hoc ita dicit Crito, ut 
nemo audiret, scilicet adhuc dubitans an ipse sit. 3 hem 
sunt qui putent Simonem dicere irascentem filio Critonem 
submonenti. 20 

9;^'J 26 1 PERii hoc Pamphilus propter iracundiam patris. 
an Chremis est dolentis uel eius mentionem uel quod in 

1 Forte applicat TCV, om. B \ applicat F, aplicat By 
om. TC I proprio B \ naufragio TC | in littus F, in lites C, 
inlitit T \\ 2 iniecto TC \ atque acrenti C, om. B \\ S &d c. p.] 
a • c • p • F, ad chrisidis patrem TC, om. B \ quid V |1 4 postera 

TC I est om. ABV \ in. om. ATCV \ &d om. C \\ 5 q^// V \ 
est] e F II 6 inrisionem A F, iussionem T \ narrationes T || 
7 dixit F I olim olim proprium fabulae B \ ut oratius F, 07«. 
B II 9 paupere om. TC | effertur TC \\ 11 itaxe vero om. B i 
obturbant F | si — 12 intellegas in mg. V' \ sic 5, om. C \ in- 
trestripit 0, om. T |j 12 si non F- | auertit F- || 13 itane — 
OBTVRBAT om. Fjob-JBC, 0- AT\ potest] pter T \ uero itane B \\ 
14 comunicatione C \ inferri om. T || 15 ibi] id F | au • ex il • 
(i • T) BT \ ueritas ^F || 16 nomen om. B \ c. t.] cito tibi 0, 
c • t^ r, cito -B II 17 <faniam> ostendit F | fania AV, fama B, 

ita 

phannia C || 18 ipse C ^ \ hew F || 19 putant C V \ sermonem TC || 
20 submonenti F,' submouenti C || 21 propter Schopen: post codd. \ 
^post^ patris A H 22 uel 1.] est T \ eius ex ciuis corr. V^ 



252 DONATI COMMENTVM 

filiam paene peccarat? 2 vervm hercle o. hoc adhuc 
ciinctanter est dictum et ideo indiget confirmationis. 

930 27 1 RHAMNVSiVM SE 'Rhamnusium' *. Piraeum, Rhamnus 
et cetera huiusmodi maritima Atticae proprie intellegenda 
sunt. 2 Rhamnus pagus Atticae est. 5 

931 28 1 MVLTi ALii iN ANDRO hoc testimonium caecum 
dicitur; testimoniorum enim modus duplex est: mani- 
festus et caecus. manifestiis est, qui certos testes et 
praesentes habet, caecus, in quo multitudinem aut ciui- 
tatem dicimus scire, ut Cicero (c/l in Verr. II^ II 59, 146 ; lo 
II, III 64, 149; de imp. Pomp. 11, 30) Hestis est tota 
Sicilia', quod tamen audientem consteniat. est etiam in 
caeco iusiurandum, tabulae absentesque personae. 

932 29 cviAM iGiTVR uetuste ^cuiam', quod omnibus gene- 
ribus et casibus seruit. i5 

933 30 1 ARRiGE A\TiES p. translatio a pecudibus, quibus 
intendit accipiendam esse uocem. 2 arrige a. p. hoc 
Simo uidetur dicere, ut alii putant, ipse sibi Pamphilus. 

934 34 1 NORAM ET scio ^uoram' Phaniam, ^scio' fratrem 
fuisse. ergo et ad personam et ad rem rettulit. 20 

1 poene A \ o. om. B TC \ hoc <est> T \ adhuc om. B \\ 
2 cunctanter] I evm totum C, meutotu T \ dictum est B \ in- 
diget om. V \\ 2 Ranusi uersera nusiu pireu A, Ram • ran- 
nusium pirreum B, rhannusium se rhannusium pireum F, Pa- 
nusium (ranutiu T) Seranusium- (seran- T) Pireum TC | r^amnus 
A., rannus BTC, rhan^nus j^agus atticae et e rhan(m mg. 
m. ^)>nu8 F II 4 et — 5 Rhamnus om. TC \ AniCC A, atticae 
(sscr.) V^ I propria -B F || 5 rhamnus Jl, rannus B, rhannus 
F I attice B., atice T(7, attica J.F|| 6 in an • B, om. C \ hoc 
<enim> F | caerum A \\ 7 ducitur C \\ 8 est om. B \ qui] quod 
A I et praesentes testes C \\ 11 <ET> testis T | tantum B \\ 
12 SiUiUentem consternat V \ etiam m caeco in mg. V^ \\ VS caeco 

ius] cecoius A \ <et> ius iurandum F | absentesque (corr.m.2) 
F, -teque T || 14 cu^iam C, cu ia T | uenuste TC \ cuiam om. 
ABTC \\ 16 AVREs p.] aures pamphile F, aures pamphi 0, 
aures • ^^ A, a • p • T, om. B \ translatio — 17 a. p. in mg. F^ | 
pedibus TC\ quibus <(uerbis> Steph. || 17 arri^ J5 | a • p • F^, 
p • a • ATC, om. B | hoc om. C \\ 18 putant om. B \ pamphilus 
sibi ^ II 19 nokam] horam A, noiii C \ faniam TF, famam A 
BC \\ 20 et 1. om. V 



I 



ANDRIA V 4, 2G— 3G. 253 

32 1 MEQVE iN ASiAM p. p. bene *in Asiam', ubi 
bellum non erat, sed in Graecia. 2 Et ^persequens' dixit 
perseuerationem sequentis ostendens; persequitur enim, 
qui non desinit sequi. Vergilius (^Aen. IX 217 — 18) ^multis 
e matribus a. p.' 5 

34 1 vix SVM APVD ME ho(? est argunientum sapien- 
tibus laetitiam uehementem in bonis moderandam, cum 
unus quisque gaudens ita perturbetur, ut apud se ipsum 
iam non sit. 2 vix svm apvd me non sum apud me: 
consuetudine magis quam ratione dicitur. aut forte sic lo 
dicit, quasi abierit animus et rursus redierit. 3 ita 
ANiMvs c. m. est duo camifices futurai"um rerum: spes 
et metus, dolor enim et gaudium praesentium rerum 
intelleguntur. Vergilius (^Acn. VI 733) ^hinc metuunt c. q., 

d. g. q.', sed dolorem hic in laetitia non posuit. 4 Et i5 
mire ordinem seruauit: sic enim se haec inuicem secuntur. 

35 1 Et ccavv6it(og distinguendum est 'spe gaudio', 
ut separatim inferatur ^mirando tanto hoc tam rep. b.' 

2 MiRANDO TANTO ^miraudo' dum miror. et est pai-ticipium. 

36 1 ne istam mvltis 'ne' nimis. Cicero {Catil. II 20 
3, 6) 'ne isti u. e.', Sallustius iCatil. 52, 27) 'ne ista 
uobis mansuetudo et misericordia'. 2 gavdeo gaude- 

1 iN — p. p. om. B I inasia A \ p. p.] pro • p • F, P • Q • A, 
p • u • T \\n asia B |1 2 per consequens C \\ 3 persequitur V || 
4 multi se AV, multis se BTC \\ 5 matribus] in actibus V \\ 
6 APVD me] a- JB I hoc — 9 apvd me in mg. F* | <^a^ sapientibus 
C II 7 uehement • e • A\\9 svm apvd me] s • a • m • T V^, om. B \ 
non sum <(forte)> apud me (7, om. F || 10 magis consuetudine 
BTC I dixit B \ forte sic] fore C, fortis sic T |1 11 dicit <8ic^ 
T II 12 M. est] e • m • TC || 13 intelleguntur rerum B \\ 14 hic 
C I c. — 15 q.] •C-Q^Q^D^ ^, cqq-d- TC, cupiuntque 
gaudentque dolentque jB, cupiuntque d • q • g • q • F |1 15 dolor e 
C I in om. T \ leticia A, laetitiam BV \\ 16 se] si A, se V \\ 
17 afrndetof J., asyndetos B, Sisjathetos F, asindotos T, asyn- 
dothos C II 18 in ferantur F | mirando — 19 tanto 07«. B \ ad- 
miraado ^ TC F | hoc F | tam om. V\ re • P • b • A, r • b • (v • 
C) TC, repentino b • F |1 19 mirando tanto om. TC \\ 20 istum 
AB, ista TC \ multis <modis) F| ne^^mis scicero A \\ 21 e.] 
c • F I Sallustius om. A \\ 22 nobis B T \ mira T \ gaudeo F, 
om. TC I gaudemus in gaudeo corr. ut. vid. C 



254 DONATI COMMENTVM 

mus nostris, gratulamur alienis, ut Sallustius {Hist. I 
fr. 89 M.) ^ei uoce maxima u. g.' 3 ne istam m. non 
'multis modis inueniri', sed Huam inueniri'. alii ^multis 
modis tuam inueniri gaudeo'. 4 <^credo p.^ hic iam 

redit in gratiam Simo cum filio, nisi forte patrem soce- 5 
rum appellat, ut Turnus apud Vergilium (^Aen. XII 50 — 51) 
'et nos tela, p., f. q. h. d. d. s.', non quomodo infra (v. 44) 
dicit *quod restat, pater'. an ideo ^restaf, quia liacc iam 
maior pars reconciliationis est? 5 credo pater incertum, 
utrum qui gratulatur Simo sit, quamuis Pamphilus respon- lo 
deat; potest enim 'pater' et Chremes uideri. 6 credo 

pater sic responderi solet dicenti 'gaudeo'. 

940 37 1 AT MIHI VNVS SCRVPVLVS ETIAM RESTAT ^at' diS" 

cretiuum est superiorum dictorum. 2 *^Scrupulus' a scrupo 
lapide dictus lapillus minimus, nam nimis molestae sunt 15 
pedibus scrupulosae uiae, ut Yergilius (Aen. VI 238) ^scru- 
pea, t. 1. n. n. q. t.' 3 etiam pro adhuc. 4 dignvs c. 
T. R. o. aut Mignus odio', aut accusatiuus pro ahlatiuo est 
positus, pro ^odio\ aut separatim ^odium' legendum, ut 
sit: dignus qui male habearis. 20 

1 gratulor TC \ ut om. B \\ 2 <et> Ei (et T) TC \ uoce A, 
uoce <e> F I u. g.] n • g • F, u • gaude B \ m.] multis C, t • in • 
m • mo • gaudeo B \ non — 3 modis om. T | non] uero V \\ 3 modis] 
malis C, m • T I tuam] num TC | ali J., aliis V \ modis multis 
F II 4 gaudio A, g- T, <sed num inueniri> gaudeo C \ credo 
p.J credo pater in mg. F^, om. ABTC \\ 5 reddit TC \ <(cum)> 
nisi <cum> TC || 6 appellet B \\ 7 nos] non C | s.] sed TC \ non 
in ras. F^ nam AB \ quo T \\ 8 pater — restat his in B \\ 9 credo 
— 11 uideri om. TC \\ 10 cui gratuletur ^J5 i| 12 si A \ gaudio 

A II 13 at] et F\ ut I Mrai — restat] h • J5 | etiam — 14 Scru- 
pulus ojn. ATC {sed cf. T infra) \ etiam om. V\ discretiuwwi 
F (-tum T infra) || 14 a — 15 dictus om. B \ a scrupulo codd., 
corr. Steph. \\ 15 dictus] hic add. T: r ad discretum est superio- 
rum dictorum | molesti TC \\ 16 uiae pedibus scrupulosae B \ 
ut om. B I scrupeat • in • q • T • A, scrupea t • 1 • n • n • q • F, scru- 
pea m • q • t • B, scupi • at • (scrupi • a • T)inqt^ TC || 17 etiam 
pro adhuc 0771. B \ etiam] 1 T | c. t. r. o.] C •T^ R • 6 • -4, c • tyo 
B, cum tua religione odium F, cum tua rodium C, tua r • • 

T II 18 pro ablatius J., pro ablatiuo <casu> TC \\ 20 habeafis A 



ANDRIA V 4, 36—44. 255 

941 38 1 NODVM iN sciRPO QVAERis scirpus palustris res 
est et leuissima. Lucilius in primo (7 fr. 36 M.) 'nodum 
in scirpo, in sano facere ulcus', — 2 Est autetn scirpus 

Isine nodo et leuis iunci species. alibi ipse (Eun. II 3, 24) 
^reddunt curatura- iunceas\ — Plautus (Aid. IV l^ 9) s 
^scirpo induitur ratis'. 
40 iD QVAERO rursus Crito obliuiosus est utpote alie- 
narum rerum. 

944 41 voLVPTATi OBSTARE uunc lactitiac et gaudio. 

945 42 HEvs CHREMES ^heus' dicendum erat, quia Chremes lo 
Critonem intuebatur. 

946 43 1 Ex iPSA MiLiES A. duas res ostendit Pamphilus: 
et quam uerum sit, quod ex ipsa saepe audierit, et quam 
sua sit Glycerium. 2 omnis nos gavdere hoc chreme 
aut ^hoc gaudere' correpte aut *hoc' producte, ut sit: hac re. is 

3 Et gavdere supra (v. 36) adnotauimus: nostris gau- 
dere, alienis gratulari. Sallustius (Hist. I fr. 89 M.) ^et 
ei u. m. u. g.' plus est ergo gaudere quam laetari. 

947 44 qvod restat pater hoc est: ne irascaris. 

1 NODVM — QVAERis om. B \ cirpo A \ qvaeris om. TC \ cirpus 
^, syrpus (stripus T) <(est> TC \ palustris resj palustriceps TC, 

u. 

palustris B H 2 est om. AV (Jiic om. TC) \ lenissima AB, lenis- 
sima {corr. m. 2) V \ in om. T |I 3 cirpo A \ syrpus C || 4 lenis 
ABTG I iunci in ras. F*, iuncci B, uincti T, unci et A \ species] 

p J5, ppes T I ipsae F, om. B \\ 5 iuncceas B, iunceas C, moras 
T II 6 scyrps C; scirpea Fest., sirpea codd. Plaut. \ inducitur 
raris C \\ 7 qvaero] quanto T, quam C \ rusus C \ ut poetf A , 

(-te) C II 9 uoluptatio A, uoluntati T \ obstaret codd. \ nunc 
(corr. m. 2) V \ et] quia T || 10 hevs chremes om. B \ qua A jj 
11 intuebatur <dixit> T \\ 12 a.] audiui BCV\ <est> et T || 
13 quam 1.] quod B \ quod sscr. F* | audierat C, -uerat T \ 
quam 2.] quod B \\ 14 omnes nos TC, om. B \ ^*''' chreme C\ h • 
c • T, chreme hac F, om. -B || 15 haec F, hec T \ gaudere — 
17 gratulari om. A j gaudere om. V \ corrupte B \ haec F, hec 
r ! ut si B I gaudere hac re (Et om.) C \\ 16 annotauimus 
C 11 17 Sallustius] iustius A || 18 ei] Ci • TC | u. — g.] u • m • u • 
gau ■ B, umn- g ■ F, u m • u • c • T^, n • m • n • c • C || 19 quid 
TC F I PATEK hoc est om. B \ ne om. C \ irascentis C 



256 pONATI COMMENTYM 

048 45 o LEPiDVM CAPVT in quo leporis est plurimum, 
lepidus dicitur, nam lepos est uenustas. 

950 47 1 NEMPE sciLiCET ^uempe' et ^scilicet' dicentes manu 
uel uultu dotem significant, quod mox intellegit Chremes. 
alii ccTcb tov ^scilicet' Chremetis faciunt personam. 2 dos 5 
PAMPHiLi EST id est: Pamphilo pro uxore dabitur. 

951 48 1 DECEM TALENTA AcciPio ille uisi dixisset ^accipio', 
dos non esset; datio enim ab acceptione firmatur nec potest 
uideri datum id, quod non sit acceptum. 2 eho hic ^eho' 
<^non)> admirationis est, <(sed)> intentionis ad id, quod dic- lo 
turi sumus. 

953 50 DAvo ego I. L D. N. addidit et temporis celeritatem. 

954 51 Qvi quam ob rem. 

955 52 1 pater non recte vinctvs est id est: non iuste. 
sed hic ad causam rettulit ^non recte', senex uero ad rem 15 
rettulit. 2 havt ita ivssi quia quadrupedem con- 
stringi iusserat quasi recte ac diligenter. et hoc ipsum 
non uacat, nam iam ioculariter loqui et minus ira- 
scentis est et placabilis animi, 3 havt ita i. eleganter . 

1 Olepidum capud A, oni.B; 1. patrem Ter. {cf. Ad. V9, 9) 1 
in quo] inquid A \\ 3 nempe scilicet om. B \ et om. T \ silicet A \ 
manu] ma C \\ 4 uel] et B TC \ uult C \ dotem V, om. C \ signi- 
ficant V, significat A, sig* TC, sig' ^ || 5 ali AV\ ^nOTOY 
B, aNOTOY A, anotoi C, anota T, a*** V \ <ob)> chremetem 
TC II 6 PAMPHiLi — Pamphilo om. B \ idem 0, uel T \ uxore A j 
datur J5, dabuntur {ante pro uxore) F || 7 decem talenta] pam • 
B I AcciPio] ac • J5 I accipio dixisset V \\ 8 dacio eni ab accepto 
rone A \ nec] h ei ^ || 9 datu A ( hicj hinc A C, hui V \ eho 
om. B II 10 non admirationis Schoell {cf. III 2,20): admratio J., 
admiratio BTCV\ adhortatio Schopen coll. Eun. I 2, 50 \ sed 
add. Schoell; an admira<^tionis interiec)>tio est, <(sed)>.? H 12 ego] 
d • g"" T I I. — N.] ■ I • D • N • J., id • n • V, id telam negotii C, 
id dedam n • T, om. B \ sceleritatem C || 13 qvi quam ob rem 
om. B II 14 PATER om. B \ non <^tamen^ C \ iunctus est A, uictus 
est TC\ om. B \ id est om. B \\ 15 hoc V \ non <(iu8te> recte TC [| 
16 rettulit om. B \ haud B F, aut TC j ista T \ ivssi] uisi T, 
om. B I quadripedem ^ || 17 stringi TG \ quasi] quia C \ hec T jj 
18 non om. V \ uocat AV \ iculariter -B || 19 plecabilis C \ animi 
in ras. F^ animi <est)> C \ haud ^CF | i • in ras. F* 



ANDRIA V 4, 45—5, 2. 257 

lusit ad amphiboliam et simul ostendit, quam propitius sit 
Pamphilo pater et quam facile ueniam Dauo impetrare 
possit ab eo, quippe qui iam etiam iocetur; Pamphilus 
enim dixerat ^non iuste', ille sic respondit, quasi dixerit 
'non diligenter uinctus est'. 4 Et havt ita ivssi sic 

enim praeceperat {V ^, 24) ^quadrupedem c' 



5. 

1 1 PROViso QviD A. p. A. E. hacc scaeua alterum 
generum Chremeti comparat, ne aut Charinus tristis recedat 
aut non prouisum uideatur Philumenae. 2 proviso q. a. 
hoc colloquium propter compendium fabulae inducitur, ut lo 
una narratione etiam negotium Charini transigi possit. 
3 PROviso Q. A. dupliciter res ab oculis spectatorum rao- 
uentur: aut enim futura promittuntui* aut facta narrantur. 
4 PROviso 'prouiso' duas res significat: et procedo 
et uideo. i5 

958 2 1 NVNC sic ESSE Hoc VERVM L. ^sic' dclicate pro- 
nuntiandum est et separatim distinguendum. 2 at mihi 
NVNC sic ESSE <^HOc)> VERVM LVBET scnsus hic est: alii 
putent ut uolunt, ego autem uerum esse confirmo, quod 
mihi libet uerum credere. 20 

1 iussit ad amphiboliam A, lusit ad amphiboloiam F, ad 
amphiboliam lusit J?, ad amphibologiam TC \\ 3 possit] sc. Pam- 
philns II 4 enim Schopen: autem codd. \ respondit sic J?, sic re- 
spondet {ex -it corr. m. 2) F |1 5 haud BTGV\\Q quad -B | c.] 
constri- J5, om. TC\\ 7 quid agat p • a • e • F, quid agat pam • 
a • e • C, om. B || 8 chremeti generum V \ ne haut A \\ d a-ut A^ 
om. T I uideretur C, om. T \ filii mene A \ q. a.] quid agat F", 
om. B II 10 colloquiifm F, conlo qui non A^ coUoqui * * non B \ 
propter Grauert: post J.0, (m ras.) F^ pt T, potest B \ pabule 
C I ut om. B II 11 una negatione T \ trasigi C \\ 12 q. a.] quid a- 
F, q; A^ A II 13 enim ow. T \ promittunt AT\\ 14 prouiso om. 
BTC I duas res] duo TC | procedo et ^''"uideo {sscr. m. 2) F, 
prouideo et procedo TC || 16 nvnc] non C \ hoc esse B \ l.] et 
J5, lu- T, in^ C I delicate ex -cande corr. C \\ 18 lvbet] iubet 0, 
libet ABV,]- T || 19 putant TC \ quid AB\\ 20 lubet (sscr.) F« 

Donati comm. rec. Weaane r. 17 



258 DONATI COMMENTVM 

959 3 1 EGO DEORVM V. p. s. E. A. omne quod habemus 
aut mutuum est aut proprium. mutuum est, quic- 
quid ad tempus habemus nec postmodum nostrum futurum 
est, ut uilla, domus, uxor, filii et cetera in hunc modum, 
proprium, ut uirtus animi, est bonum sempiternum, quod 5 
proprie de diis dicitur; non enim aliunde uenerunt, sed 
apud se ipsos sunt semper. et Epicurum secutus hoc dixit. 

2 Proprie ergo de diis 'sempiternum' dixit, nam inter 
sempiternum et perpetuum hoc interest, quod sempiter- 
num ad deos, perpetuum proprie ad homines pertinet. lo 

3 EGO DEORVM V. p. s. E. A. hanc sententiam totam 
Menandri de Eunucho transtulit. et hoc est quod dicitur 
(^prol. 16) ^contaminari non decere fabulas'. 4 ego deo- 
RVM viTAM non dixit quod sit, sed quod uerum putet. 

et est 86y^a ^EmKovQSLOv, quod a ceteris philosophis repu- 15 
diatur, de otio deorum ac perenni uoluptate. 

960 4 PROPRiAE svNT perpetuac, sempitemae, quae non 
sint accommodatae ad tempus ac mutuae. sic et supra 
(IV 3, 1) ^nihilne esse proprium cuiquam!' 

961 5 si NVLLA aegritvdo hvic gavdio I. scilicet secun- 20 
dum supra dictam sententiam: si propria, inquit, haec 
fuerit uoluptas, deus sum 

963 7 QviD iLLVD GAVDi EST iu aliis Daui persona infertur. 

1 V. — A. om. B I V.] uitam F, uita C \ omne A || 2 mu- 
tuum] proprium V | est 07n. B | proprium] mutuum V | mutum 
A II 3 habemus ad tempus B \ nec] nc C \ futurum nostrum 
T II 5 uirtus om. TC \ est W.: et codd. \ quod — 8 sempiternum 
om. C II 7 semper sunt B \\ 8 sempiternum de diis B \ inter 
— 9 quod om. B \\ 9 hoc interest] hoc est AT, est hoc C j 
sempiternum quod V \\ 10 adeos A j ad homines proprie B \ 
pertineat ^ F || 11 v. — a.] uitam propterea s • e • a • F, etc- 
B II 12 menander T \\ 13 dicere fubulas A \\ 14 vitam] u- B, 
uita C II 15 est om. TC \ ^OrMHeniKOYPIOC A, ^OTMHCni- 
KOYPIOC B, SoYiia imyiovQLOv M\ **** TCV\ repudietur 
C, -diat T II IG perhenni AB, perhemni C \\ 17 sunt BTC\\ 
19 nihilnon C \ propri B \ cuiquam om. B \\ 20 si — gavdio 
om. B I Hvic GAVDio] h • g ■ F I i.] intere • C, inter • T, inter- 
uenit B \ scilicet] •i^ F || 21 dicta A, dictum T | inquam F|| 
23 Quod A I gaudii ATCV, g- B \m in ras. F* . 



ANDRU V 5, 3—6, 6. 259 

964 8 1 NAM HVNC SCIO MEA SOLIDE CCQXaiaflog. 2 80- 

LIDE SOLVM figura TtaQO^OLOV. 




6. 

1 1 PAMPHiLvs VBiNAM H. E. in hoc Ectu mira arte 
ea, quae restant de comoedia, breuiter explicantur et de- 
signantur duarum sororum binae nuptiae. 2 pamphilvs 5 
VBiNAM H. E. DAVE Qvis HOMO in affcctu gaudeutis Pam- 
phili et Daui gratulatione cognitionem rerum Charino 
praebuit, cuius persona parce utitur propter compendium. 

966 2 CERTE ID SCIO QVID MIHI OBTIGERIT *SCio' id est 

persensi. 10 

967 3 1 MORE HOMiNVM ^homiuum' abundat. 2 more 

HOMINVM EVENIT VT QVOD SIM NACTVS MALI quia fama 

mali celerior est quam boni. 3 Id est: ut facilius mala 
quam bona nuntientur. ad hoc ergo dixit, quod ille prior 
rescierit quod esset uinctus, quam ipse cognitam Glycerium 15 
cognosceret. 

969 5 MEA GLYCERTVM s. p. R. haec ita narrantur Dauo, 
ut eadem opera etiam Charinus audiat. 

970 6 1 PATER AMicvs svMMvs haec omnia, ut diximus, 

1 ^PKMCMOC AB, arehaismos F^, *** TC || 2 figura] 
significat T \ mPOIMOION ^, H^POIMON B, om. TCVJ 
3 PAJiPHiLvs vBiNAM om. B \ hic est C, hic est <(daue quis^ F, 
e • T I in hoc] nihil T \\ 4 qui T \ et om. T \\ 5 duorum socio- 
rum TC | pamphilvs — 6 dave om. J5 || 6 Pam • C I n. e.] hic 
est C, est h • F, 6 T 1 dave] d • F | homo] h • T F | adfectu 
A, effectu C \ pam ■ C \\ 7 gratulationem C \\ 8 parce F | propter 
Klotz: post codd. II 9 certe id: J., om. B \ quod F | mihi con- 
tigerit C, mc- BT \ scio id est om. B || 10 persenti T, per- 
sensi <^quidem mihi)> -B || 11 hominvm] ho- B \ hominum om. V\ 
MORE — 12 sim om. B 'I 12 qvod] q • T, om. C \ mali] ma • B, 
m • r II 13 est om. TC \ idem C |1 14 bona quam mala AB \ 
ad hoc om. TC \ quod] quo A || 15 rescierit Schopen: scierit 

uel 8ci 

BTC, dixerit A, scierit V\ iunctus A \ ipse Steph.: is codd. || 
17 MEA — p. om. B I s.] suos F | r.] repperit <^etc^5 B || 19 patkb 
— 260, 1 audiat oin. V \ amicvs svmmvs] a • sum • B, a • s • T \ 
ut diximus om. B 

17* 



260 DONATI COMMENTVM 

propter Charinum dicuntur, ut audiat. 2 amicvs svmmvs 
deest ^eius'. 

971 7 NVM ILLE SOMNIAT EA QVAE V. hinc Vergilius {Ed. 
VIII 108) 'credimus? an qui a., i. s. s. f.?' 

972 8 AH DESiNE compendium attulit. 5 

975 11 1 BENE FACTVM a gratulatioue coepit. 2 omnia 
compendium. 3 age me in tvis secvndis [rebvs] re- 
SPiCE haec sunt, quae absolute dicuntur. et est admonitio; 
sunt enim, qui felicitate elati ne respicere quidem uelint 
amicos. 4 Et respicere est proprie retro aspicere. lo 

5 Id est: quem praecedis felicitate, non obliuiscaris. 

976 12 Tvvs EST NVNC c. Lucilius in septimo {VII fr. 3 
31.) ^nunc praetor tuus est meus, si discesserit horno, 
gentilis'. 

978 14 1 Tv dave abi domvm hi uersus usque ad illum 15 
^gnatam tibi meam Philumenam uxorem' negantur Terentii 
esse adeo, ut in plurimis exemplaribus bonis non inferantur. 

977 13 ATQVE ADEO LONGVM EST ILLVM EXSPECTARE quia 

et audacter et artificiosissime binos amores duorum adu- 
lescentium et binas nuptias in una fabula machinatus est, 20 

1 dantur T \ amicus summorum TC, amicissimus V \\ 
2 deest] dicit C \\ 3 non ille F, nam ille (7, om. JB | ea — v. 
om. B I V.] uigilans uoluit V \ hinc om. A\\ i a. — f.] a • i • s • 
g • f • TC, amant ipsi sibi somnia (sopnia B) fingunt B V \\ 
5 ah] A^N-h^ A, a^n^n. TC, om. BV\\6 benef • JB 1 a] ea 
V II 7 AGE me] a • m • 5 I in tuis] iratus (corr. m. rec.) A, in • t • 
BTV \ secvkdis] sBV, {post r- 1.) T \ rebvs] r^ TF, om. B \ 
aspice C, r- TV \\ 8 ab salute A \ dantur T\ ammonitio B, 
admowitio F, commonitio TC \\ 9 uolunt TC \\ 10 Et om. B | 
repicere A \ proprie est jB F || 1 1 Id est] et T | quam T \ 
facilitatis T|| 12 est nunc chremes F, est m • chr • 0, est n • c • T, 
om. B I septimo] VIP F, vn" B, 7" C \\ IS pretur C, pf F | est 
om. T I decesserit jL. MiieUer \ homo TC \\ 14 gentilis Lindenbr.: 
gentili codd.; Gentius L. Mueller \\ 15 tv dave (haec om. B) abi 
DOMVM (do • JB)] te exspectabam est de tva re Schopen; cf. Bitschl, 
Parerg. 599 \ hic F || 16 gratam C, -ta 1\ natam B \ phil • 
meam B \ negant ABTC \\ 17 ut om. T \ in om. C \ plurimis] 
pluribus TCV \ inserantur F, ferantur TC \\ 18 est longum J5 i 
19 artificiossime C \ duorum amores T \\ 20 binas nuptias om. C 



ANDRIA V 6, 6—17. 261 

— et id extra praescriptum Menandri, cuius comoediam 
transferebat, — idcirco aliud in proscaenio, aliud post 
scaenam rettulit, ne uel iusto longior fieret uel in eandem 
propter rerum similitudinem cogerentur. 

14 2 SEQVERE ME INTVS APVD GLYCERIVM iam post 5 

scaenam itur, quia ulterius in proscaenio niliil agitur. 

}60 16 NE EXSPECTETIS DVM EXEANT HVC INTVS DESPON- 

DEBiTVR mire dixit latenter se laudans: quo uerbo auidum 
adhuc populum audiendi adeoque cupidum et intentum 
ostendit, ut finem comoediae uenisse non senserit. lo 

981 17 1 INTVS TRANSIGETVR SI QVID EST QVOD RESTAT 

artificiose poeta Hereditatis iustam repetitionem ex Critonis 
persona praetermisit, quae ei Glycerio cognita iure tribue- 
batur, ne uel paruae rei Critonis tractatu aut defrauda- 
tione Glycerii infuscaretm' finis fabulae ad laetum exitum 15 
spectans. 2 si qvid est qvod restat quia narratione 
dignum non est, quod Charinus roget. 

1 id] est T II 2 procenio A \\ 3 scena C \ retulit in ras. F", 
om. C \ ne — 6 itur in mg. V* \ iusto] multo C | longius T \ 
in eandem (andem A, eadem T)] sc. fahulam; -KataatQocpriv 
add. Schopen \\ 4 cogerentur (conger- AC)] sc. hini amores et 
hinae nuptiae; bini amores awiepropter add. Mitschl \\ 5 seqvere] 
se • 5 I ME om. TC\\Q procenio A \\ 7 expecteris C, exspectis 
J., ex-.B|dexh.B, deh- T \ huc C \ despondebitvr] de 
JB, d • T II 8 dicit TC \ laudans <('ne exspectetis'> Schopen \ 
Simdum adhuc V, adhuc auidum B \\ 9 ostendit et intentum B \\ 
10 euenisse TC \\ 11 trans • JB | si quidem (om. est) C, s • e • 
T\ QVOD restat] q^r^ T, om. B \\ 12 petitionem TC \ tritonis 

J. II 13 iure] in re C? I tribuatur B \\ 14 pare rei B \ tritonis 
A I tracta tua ut A, tractatio aut TC 1| 15 infuscaretiirj n fus- 
caretur A, (non f-) in ras. 7^ fuscaretur B \\ 16 siquidem 
{om. est) ATC I quia 0?«. T \\ 17 rogat C 



DONATI 



COMMENTVM EVNYCHI 



B = cod. Vatic. Regin. lat. 1595 s. Xm (— III 2, 1). 

T= cod. Vatic. lat. 2905 s. XV (— V 2, 25). 
C = cod. Oxon. Bodleian. Canon. lat. 95 s. XV. 
JP=cod. Florent. Marucell. C 224 s. XV. 

F= cod. Vatic. Regin. lat. 1496 s. XV {litterae inclinatae = 

man. 2 in rasura; v.praef.). 



J) = cod. Dresd. Dc. 132 s. XV. 
L = cod. Leid. Voss. lat. Q. 24 s. XV. 
P = cod. Paris. lat. 7921 s. XV. 
deU. = DLP. 

M=cod. Cesen. Malatest. XXII. 11. V s. XV (man. 4 Graeca 

suppl.). 



cod. Cuiacii: v. praef. 



schol. Bemh. = scholia marginalia cod. Vatic. lat. 3226 Terenti. 
schol Vatic. = „ „ „ Laur. XXXVIII 24 ,. 



ed. pr. = editio princeps Veneta s. a. (Vindelini Spirensis). 
Calph. = „ Calphurnii Taruisiana 1477. 
Steph. = „ Rob. Stephani Parisina 1536. 

Frid. Lindenbrogii Francofurt. 1623. 

A. H. Westerhovii Hagana 1726. 

R. Klotzii Lipsiensis 1838. 



Lindenbr. = 
Westerh. = 
Klotz = 



W. = Wessner. 
* * * * lacunam significat. 



EVNVCHVS 

PRAEFATIO 
I. 

1 Haec masculini generis nomine nimcupata est Eunu- 
clius fabula et est palliata Menandri uetus, quam ille auctor 
de facto adulescentis , qui se pro eunucho deduci ad mere- 
tricem passus est, nominauit. 

2 itaque ex magna parte motoria est. 5 

4 atque in hac comoedia qui personam Parmenonis 
actor sustinet primas habet partes, secundae sunt Chaereae, 
tertiae ad Phaedriam spectant. 

5 huius prologus sane est concitatior, nam et obicit 
crimina aduersantibus et comminatur in posterum et ac- lo 
cusatorie narrat iniuriam Terentio factam et ad ulti- 
mum tumultuose et cum magna inuidia defendit poetam. 
haec et TtQozaGLv et iTtlraCLv et y.aTaaxQOcpriv ita aequales 
habet, ut nusquam dicas longitudine operis Terentium 
delassatum dormitasse. i5 

1 paragrapM in primis praefationum capitibus sibi invicem 
respondent \ nomine 07>i. F \ est om. V \\ 2 et] q^ T \ illic C \ 
aucto T II 3 adduci TC, aduci F \\ 5 ex ex et corr. C \\ 7 actio 
T I substinet TG \ cherie T \\ 9 est sane B \ et om. B \\ 10 <ho- 
minibus^ aduersantibus D {Reiff'.) \ et 1.] etiam CF \ et 2.] 
etiam TCF \\ 12 et] qz T, om. V \ poetam] penam TC, {add. 
et) F II 13 haec et] hoc q^ T \ nQoraaiv — viataatQocpi^v] pro 
(per t Wiss.) nPOT^CIN et eniTd^CIN et R^Td.CTPO<t)eN B, 
haec et nQotaaiv -Aal initaaLv v.al syiat£atQocpT]v V., per ttqo- 
taaiv i-nllaaiv iy.atdatQ0(fr\v M *, *♦♦***♦*♦ TF^ om. C \ 
aequales {in mg. uel epitales; sic vel epicales dett.) V \\ 14 dicas 
Steph.: dicat codd. \ longitudinem TCF \ operis ex -rum corr. 
T I Terentium] terrentii tritinnum T, terminum C 



266 DONATI COMMENTVM 

5* actus sane implicatiores sunt in ea et qui non fa- 
cile a parum doctis distingui possint, ideo quia tenendi 
spectatoris causa uult poeta noster omnes quinque actus 
uelut unum fieri, ne respiret quodammodo atque, distincta 
alicubi continuatione succedentium rerum, ante aulaea 5 
^ublata fastidiosus spectator exsurgat. 

6 acta plane est ludis Megalensibus L. Postumio 
L. Cornelio aedilibus curulibus, agentibus etiam tunc per- 
sonatis L. Minucio Prothymo L. Ambiuio Turpione, item 
modulante Flacco Claudi tibiis dextra et sinistra ob iocu- 10 
laria multa permixta grauitati. 

6* et acta est tanto successu, plausu atque suffragio, 
ut rursus esset uendita et ageretur iterum pro noua pro- 
que ea pretium, quod nulli ante ipsam fabulae contigit, 
odo milihus sestertium^ numerarent poetae. 15 

7 deuerbia in illa crebro pronuntiata et cantica saepe 
mutatis modis exhibita sunt. 

8 TtQoraxvKov TtQoacoTtov nusquam habet, sed suis tan- 
tum personis utitur. 

9 in hac Terentius delectat facetiis, prodest exemplis 20 

1 implicaciones B, ampliores C \ et] ut C (F t. Wiss.) \\ 
■2 possunt B II 3 spectatores F \\ 4 uelud T, uult C | respirent 
TFV, respicerent C || 5 alibi B \ continuatione ex comina- 
tione corr. V, continacione <(~)> 5 | rarum C \ si^lesi V \\ 
6 fastidiosius CF\ exurgat spectator C \\ 7 acta — 11 graui- 
tati post p. 267, 3 militaris m B | <(et^ acta B \ plene B, plena 
TCF \ L.] lucio B, lutio T \\ 8 curulibus] curam aedium 
TCFV I personatis om. C \\ 9 Minucio Schopen {cf. De 
€om. VI 3 et Ter. cod. C in did. Ad)-. numidio (munidio T) 
codd. I prothimio B, -nio T, prochimo CF, prot^ino V \ L. am- 
binio TV, om. F \\ 10 claudio codd., corr. KJotz \ tiburs T \ 
et om. T I ioculatoria B \\ 11 grauitate B \\ 12 facta TCF \ 
plausum TCF \ suffragatio F \\ 13 ut] et TCF \ proque ea] 
pro B II 14 fabulam codd., corr. Beiff. \\ 15 octo milibus sester- 
tium (sext- CV) secl. Sahh. || 16 deuerbia] de uerba T, de 
aduerbia (7, ***** B \ in illa Sahh.: nuUa TCF, multa V, 
***-B I sepe <***> T \\ 18 nHOT(\CTIRON RC nPOCONON B, 
TtQoxaQTi-iibv v.a.1 nQOGovbv (in -ooTtbv corr.) F, TtQOGXocnxLyibv itQO- 
Gioitov jf'*, ******** TF., om. C I sed] et TCF \ tantum 
personis] si propriis T jj 20 facetus TCF \ prodest <et fere> F 



EVNVCHVS PRAEF. I 5-II 1. 267 

et uitia hominuin paulo mordacius quam in ceteris cai*pit. 
exempla autem hic morum trina praecipua proponuntur: 
urbani moris, parasitici, militaris. 

10 haec edita tertium est et pronuntiata ^Terenti 
Eunuchus' quippe iam adulta commendatione poetae ac 5 
meritis ingenii notioribus populo. 

11 facta autem ex duabus Graecis una est Latina, 
nam ex Eunucho et Colace Menandri fabulis haec Eunuchus 
Terentiana scripta est, non sine crimine, quod multa in 
hanc translata sint ex multis poetis Latinis: quod totum 10 
per prologum purgat atque defendit. 



n. 

1 Rapta quaedam ex Attica uii-go nobilis atque ad- 
uecta est Rhodum ibique matri Thaidis meretricis ab amico 
dono data est et educta uelut soror cum filia est Thaide. 
sed Thais relicta matre Rhodo cum amatore quodam Athenas 15 
se contulit ab eoque heres instituta moriuo mox a milite 
Thrasone diligebatur nimis. qui cum matrem Athenis 
profectus Thaidis moriuam Rhodi et supradictam uirgi- 
nem ab heredibus mortuae animaduertisset ueno esse pro- 
positam, quamuis ignarus rerum omnium emit tamen et 20 

1 et] qz T I uita C \ mordarcius J5, moderatius C |1 2 hic 
om. V I morum] mox C \ tenia T, tria F | ^0^2- B \\ 3 moris] 
scilicet ed. pr.; secl. Sabb. \\ 4 terentii codd. || 5 commenda- 
tionem TC \ ac] et F || 6 meretricis F \\ 7 facta— ;?. 268, 18 
potiuntur 07?i. B (in mg. hic argumentum notandum quod alibi 
scripsimus) || 9 terentiane F \ scripta] sumpta Sabb. \ est <^et> 

V \ sine examine C 1| 10 sunt F \ multisj nonnullis Schopen, 
aliis Sabb. \ poetis om. TCF \\ 11 per om. TCF \ prolugum 
C 1! 12 Rapta] * apta F, actu T \ attica ex act- corr. O, aticha 
T I aduecta TCV, anduecta |1 13 matris T \ amico (w mg. 
mercatore add. m. 2.) C H 14 dono data] donata V \ thai//de 
C il 1.5 quodam] na ut vid. T, om. C \\ 16 mortuo instituta 
(-tuaF)T(7F II 17 dilubatur C 1 cum]quomFj| 18 thahidis C \ 
niortua rhodi (i ex a corr.) T H 19 mortuae] mortuo J, om. 

V I ueneno C, nemo T \\ 20 ignarum CF, ingnara T | et] ex 
C, qz, T 



268 DONATI COMMENTVM 

dono amicae suae uexit Thaidi. uerum postquam adueniens 
riualem Phaedriam apud amicam repperit, quem per eius 
absentiam sibi meretrix conciliauerat , affirmauit se non 
ante daturum promissam uirginem, quam Thais foras aemu- 
lum pepulisset. illa igitur etsi amabat Phaedriam, cupi- 5 
ditate tamen recuperandae uirginis et ciuis Atticae et 
quam a paruula ut sororem dilexerat, exclusit Phaedriam. 
hinc ille primo irascitur, post accepta facti ratione a 
Thaide lenitur et in bidui spatium sponte concedens militi 
rus proficiscitur statim ac, ne uel muneribus ab aemulo 10 
superaretur milite, ipse quoque eunuchum et puellam 
Parmenoni iubet abiens ad amicam deducere. uerum 
Chaerea frater Phaedriae tunc ephebus uisa in uia uirgine 
inflammatus amore eius ad hoc euasit ardore uehementi, 
ut pro eunucho ipse deduceretur ad Thaidem. hac occa- 15 
sione uitiata uirgo et mox ciuis et nobilis cognita datur 
uxor Chaereae; Phaedria et miles ex riualibus concordes 
per parasitum redditi communi amica sine certamine po- 
tiuntur. 

m. 

1 In primo actu Phaedria exclusus a Thaide et secum 20 
primo et mox cum Parmenone conqueritur fortunas suas 



1 suae om. V || 2 riualem] et malem T \ que C |j 3 con- 
siliauerat T | non ante se TCF \\ 4 emulum foris (furis T) 
TCF II 5 pepercisset T \ igitur] ergo TCF \\ 6 tamen <et> 
TCF 1 AtticaeJ amice CF\\ 7 excludit T \\ 8 hic CF | oratione 

c 

TCF I a otn. T |1 9 et in bidui spatium sponte contendens 
militi F, et (q^ T) in eo cedens (mcocedms T, in conten- 
dens F) militi (multi T) bidui spatium sponte (-tis credens 
T) TCF II 10 ac] autem V \ <in> muneribus C \ ab aemulo] 
abeundo TC, adeundo JP 1| 11 ipse quoque] quique (quin- 
que C, quamquam T) ipse TCF \\ 12 parmenonii T \ ducere 
TCF\\ 13 chedria T || 14 <in> amore V \ ad hec C, ad hui» 
T II 15 duceret F \\ 16 uitiata] intracta G || 17 <et> phaedria 

V II 18 parassitum V | redi T, redidit C \\ 20 <G> in B ] a 
Thaide om. B 1 secutum F 



EYNVCHVS PRAEF. II 1— III 4. 269 

(sc. l) et ad postremum coram accusat Thaidem; permul- 
cetur ab eadem et uoluntate digrediens rus sese concessurum 
in spatium bidui esse promittit (sc. 3). 

2 secundus actus profectionem Phaedriae continet de- 
legantis seruo deductionem eunuchi et puellae ad Thaidem 5 
(^sc. i)^ tum parasitum loquentem, per quem uirgo a mi- 
lite dono amicae missa est (sc. ^), tum interuentum 
Chaereae amantis uirginem eiusdemque cum Parmenone 
consilium de ea potiunda per fallaciam, quia pro eunucho 
ipse supponitur Thaidi {sc. 3). lo 

3 tertius actus characterem exprimit militis et parasiti 
per ridiculum coUoquium {sc. l), tum inuitationem ad 
cenam Thaidis, tum oblationem uelut eunuchi Chaereae et 
puellae ex Aethiopia per Parmenonem factam (sc. <2), tum 
uerba Chremetis ad Thaidem uenientis perductique ad 15 
militem (sc. 5), <(tum)> Antiphonis Chaeraeque colloquium 
de uitiata per dolum uirgine (sc. 4 et 5). 

4 in quarto actu Dorias nuntiat iui-gium inter militem 
et Thaidem (sc. l) ; -(* * *^ reditum ex uilla Phaedriae (sc. 2)., 
querelam Pythiae de uitiata uirgine apud Phaedriam et eius- 20 
dem stupentis quod audiebat (sc. 3 et 4), eiTorem ebrii Chre- 
metis (sc. 5), uerba petulantia Thaidis aduersum militem 

1 adcusant (acc- T) TC \ <^rursus> permulcetur dett. || 2 ad 
eademC, om.B \ sese rus V \\ 3 permittit TC^ permisit jB {t. Sahh.) \\ 
4 secundus om. T \ perfectionem C \ phaedriae profectionem B \ 
dilegantis T || 7 missa est] misse B \ tum] Cum C \\ 8 eius deni- 
que V II 9 quia (et T)] qua Schopen || 10 ipso B \\ 11 characte- 
rem exprimit om. B \ ex T \ pa//////siti C \\ 12 per riduculum T, 
parioluculum F | colloquium ridiculum B | <^ad^ inuitationem 
(7, <(per)> inuitationem V (t. Wiss.) \\ 13 scenam 2'6' | tum] cum F, 
tum per V \ uelut oblationem (allit- F, ad oblat- T) TCF \ 
eunuchi — Parmenonem o?w. F | chaereae uelut eunuchi V 
{t. Wiss.) II 15 <(per> uerba F, uia T \ thaidam uenientem 
T I perduxitque C, perdixitque F \\ IQ tum culd. Sabb. | collo- 
quium oin. B \\ 11 uirginem C || 18 actu om. B \ <[tum^ nuntiat 
TCF\\ 19 et Thaidem] etth B, om. T \ lac. sign. Beiff'.; <tum^ 
reditum <(habet)> Steph., <tum> reditus Sabb., ^continet idem> 
reditum W. \ phedri C \\ 20 querela Sabb. \ phithie C, phicie B \\ 

21 quod] qui CF{B t. Sabb.) \ audebat F, audiat V | error Sabh. \\ 

22 <atque — phicie {=p.270, 5—6)} uerba B,etT\ aduersus C 



270 DONATI COMMENTVM 

(sc. 6) et militis aduersus Thaidem parata proelia ridi- 
culeque deposita {sc. 7). 

5 quintus actus haee continet: querelam Thaidis de 
uitiata uirgine primo cum Pythia {sc. l), post cum ipso 
Chaerea (sc. <5); tum interuentum Chremetis atque nutricis 
(sc. 5), tum perturbationem Parmenonis per dolum Pythiae 
(sc. 4) atque eius indicio per senem, qui rure tunc ad- 
uenerat, confirmatas nuptias et ad ultimum reditum in 
gratiam militis cum Phaedria et Chaerea (sc. 5 — 8). 



PROLOGVS 



1 1 1 SI QVISQVAM EST QVI PLACERE STVDEAT BONIS 10 

attendenda poetae copia, quod in tot prologis de eadem 
causa isdem fere sententiis uariis uerbis utitur. 2 bonis 

QVAM PLVRIMIS ET MINIME MVLTOS LAEDERE CCVrl^d^STOV ■JtQ&tOV. 

3 3 IN HIS POETA HIC NOMEN PROFITETVR SVVM CUm 

dixisset 'quisquam', intulit Hn his'. et alibi {Heaut. 114,13) 15 
^cuius mos maxime est consimilis uestrum, hi se ad uos 
applicant'. 

4 4: 1 TVM si Qvis EST benc "^si quis', cum Luscium 
Lanuuinum significet, ne uel ipsum a se laesum esse fate- 
retur. 2 Et tvm praeterea, ut ( Verg. Ecl. VI 61) * tum 20 
canit Hesperidum'. 3 inclementivs pro inclementer, ut 

1 ridiculoseque V || 2 disposita B || 3 querelam thaid (!) 
post uirgine B \\ 4 uitiare C | phicia B \\ 6 tum] tamen C \ 
phicie B \\ 7 eius om. TCF \ indicio ex -ciu corr. T, iudicio 
FV \ tunc] *** B il 9 cheria BT^ 10 si — bonis] si quisquam 
etc. B I qui/// (s erasa) C \ qp-stbT| bonis <^quam p • {add. 

m. 2)y C II 11 quot C^ de (7\ in C^ || 12 iisdem F, iidem {sscr. 
ni. 2) C I fere om. T \ bonis — Ttg&rov om. B \\ 13 q • p • et m • 
m-1- jT I avrid-srbv TtQorov F, a * * * * C, **** T || 14 in — 
swM om. B \\ 15 intulitj intelligit T || 16 est om. B {t. Wiss.) \ 
consilium nostrum C \ hisce ad duos T \\ 18 est om. B T \ bene 
si quis om. T \ Luscium] lu • B,\- TC, l<^uscium)> {add. m.2) V \\ 
19 lanuinum (uin ex corr.) C, lauinium T F, la. ^ |1 21 experien- 
dum T I pro om. B 



EVNVCHVS PRAEF. 4—5. PROL. 1—9. 271 

(Verg. Aen. VI 304) 'iam senior, sed cruda deo viridis- 
que senectus'. 

5 5 ExivSTiMAViT pro existimarit. 

6* 6 1 RESPONSVM xoN DiCTVM ESSE dcest *ei', ut in 
Phormione (/ ^, 6) ^si quis quid reddit, magna habenda 5 
est gratia'. 2 non dictvm esse superius Mictum' (v. 4) 
pai-ticipium <^est)>, inferius nomen, a quo etiam dicaces 
dicuntur, qui malignis iocosis salihus maledicunt. 3 re- 
SPONSVM NON dictvm esse figura nXoKri^ nam ^dictum' bis 
numero positum supra nomen significat, infra participium, lo 
ut in Heautontimorumeno (F 1, 3 — 4) ^in quem quiduis 
harum rerum conuenit, quae sunt dicta in stultum'. 

7 7 1 Qvi BENE VERTENDO ^beue' pro ualde. 2 Et 

vertendo in Latinam linguam transferendo, ut {Plauhis 
Trin. proh 19) 'Plautus uertit barbare'. 3 Aut ver- i5 

TENDO con'umpendo. 

9 9 1 IDEM MENANDRI <^4>ACiMA)> NVNC NVPER DEDIT 

ro civxov. apparet pronuntiatum, quasi hoc ipso admonuerit 
spectatorem, quam turpiter et imperite haec fabula scripta 
sit. 2 Et bene *nunc nuper', ut ex uicinitate facti 20 

ostendat nihil esse dicendum, quam displicuerit haec co- 
moedia Luscii Lanuuini, propterea quod res recens sit et 

1 uiridisque senectus B F^ u • s • F\ sed TC || 3 existimat 
pro existimauit (pro mauit B) codd. (schol. Victor.), carr. Sabb. diice 
Bentleio \\ 4 res- dic^ non esse B \ deest — 9 esse om. TC\- 5 est ha- 
benda B |1 7 est add. DL (ed. pr.) \\ 8 malignis iocosis B (dett), 
malignis V \ res^ non dic • esse B \\ 9 esse <^q • s • p •> V \ figura 
TT^OKI;) B, figura * ^f * F, * * * figura T, figiira C \ his numero Cy 
numero bis F, numero J5 j| 11 ut om. C \ CavTonrumerumenon F, 
eautonturum^ B, eutontu • C \ eatontu • T \ quem] me Ter. ji 12 ho- 
rum T I 13 qvi bene vertendo om. B j bene — vertendo om. TC \ Et 
om. B II 14 latino (om. linguam) B \ transferendum TC \ ut Sabb. : est 
codd. II 15 AutJ uel B !| 17 <t>ACMA add. Sabb. \\ 18 t6 avtov Rabboic. 
TO dkYTCOY B, toXvtcov F, ***** T, om. C; phasma to avTO 
ed. pr., t6 ^^da^a' ytad-' avto Sabb. | ipsum TC \ admouerit 

quod 

C II 19 et om. T \\ 20 ut om. TC \ facti] fastidio B \\ 21 quam 
(sscr. m. rec.) V \\ 22 lusum (7, 1 • F j lammiu J, laminium C, 

^o 

lauinii F, la • B \ propter B \ recens sit] recessit C 



272 DONATI COMMENT™ 

omnes meminerint. 3 phasma autem^ nomen fabulae 

Menandri est, in qua nouerca superducta adulescenti uir- 
ginem, quam ex uicino quodam conceperat, furtim eductam, 
cum haberet in latebris apud uicinum proximum, hoc modo 
secum habebat assidue nullo conscio: parietem, qui medius 5 
inter domum mariti ac uicini fuerat, ita perfodit, ut ipso 
transitu sacrum locum esse simularet eumque transitum in- 
tenderet sertis ac fronde felici rem diuinam saepe faciens 
et uocaret ad se uirginem. quod cum animaduertisset 
adulescens, primo aspectu pulchrae uirginis uelut numinis 10 
uisu perculsus exhorruit, unde fabulae Fhasma nomen est-^ 
deinde paulatim re cognita exarsit in amorem puellae ita, 
ut remedium tantae cupiditatis nisi ex nuptiis non reperi- 
retur. itaque ex commodo matris ac uirginis et ex uoto 
amatoris consensuque patris nuptiarum celebritate linem 15 
accipit fabula. 4 Utrum ergo hoc dicat, quod totam 

fabulam transferendo laeserit Luscius Lanuuinus, an non 
hoc, de quo tantum reprehendat, sed his signis uelit 
ostendere, quem dicat uitiose Thesaurum composuisse, ut 
in Thesauro sit culpa, non in Phasmate? 5 nvnc nvper 20 
DEDiT 'nuper' ex illis uerbis est, quae ueteres propter 
ambiguitatem cum adiectione proferebant; nam nisi ad- 
deret ^nunc', hoc ^nuper' olim, pridem etiam significasset. 

1 meminerant T \ autem om. B \ menandri fabule T, fa- 
bulae B \\ 2 est oni. B V \ supraducta C \ uirgine B |{ 3 uicio 
B, uitio V I furtim eductam Steph.: fortune (furtiue TCV) 
ductam codd. \\ 5 habeat C | concio pariete T \\ 6 intra C \\ 
7 esse] et C \ eumque W.: cumque codd.; cum Sabh. \\ 8 in 

sertis C \ spe C^ || 11 percussus F, (ex -u corr. m. 2) C \ no- 
men est phasma TC \ est om. B || 12 paulatim om. TC \ in 
amorem] amore TO || 13 ut om. T \ cupidinis nisi nuptiis rep- 
perietur B \\ 14 ita 5 | ac] et JBF | etl ac F | ex toto amore 
(-ris T) concessuque TC\\ 15 fine T, sme C\\ 16 accepit TV 
{B t. Sahh.) I fabria T \ dicat hoc TC | quod] per T \ totam] tan- 
tam BCV\\ 17 lucius B TC, l-V\ lauinius F, lascinins T, laca- 
mius C, la • 5 I an Steph.: ac BCF, at T |1 18 reprehenderet B 
(-dat ex -dit t. Sahh.) \ uelut credere T \\ 19 imposuisse F, com- 
pone T II 20 culpe in -pa corr. C^ | in ^. om. BTC || 21 dedit 
nuper] dedit nunc nuper F, dedit J5, om. TCjj 23 et iam TC 



EVNVCHVS PROL. 9-10. 273 

6 IDExM MENANDRI PHASMA NVNC NVPER DEDIT hanC 

fabulam totam damnat, ut apparet, silentio; Thesaurum 
uero non totum, sed ex uno loco. 

10 10 1 ATQVE IN THESAVRO SCRIPSIT CAVSAM DICERE 

^thesaurum' Latini veteres secundum Graecos sine N littera 5 
proferebant. 2 atqve in thesavro scripsit cavsam 

DiCERE arguit Terentius, quod Luscius Lanuuinus contra 
consuetudinem litigantium defensionem ante accusationem 
induxerit. huiusmodi enim est Luscii argumentum: adu- 
lescens, qui rem familiarem ad nequitiam prodegerat, ser- 10 
uulum mittit ad patris monumentum, quod senex sibi 
uiuus magnis opibus apparauerat, ut id aperiret illaturus 
epulas, quas pater post annum decimum cauerat inferri 
sibi. sed eum agrum, in quo monumentum erat, senex 
quidam auarus ab adulescente emerat. seruus ad aperiendum 15 
monumentum auxilio usus senis, thesaurum cum epistula 
ibidem repperit. senex thesaurum tamquam a se per tu- 
multum hostilem illic defossum retinet et sibi uindicat. 
adulescens iudicem capit, apud quem prior senex, qui 
aurum retinet, causam suam sic agit ^Atheniense bellum, 20 
cum Rhodiensibus | quod fuerit, quid ego hic praedicem, 
quod tu scias'? etc. quae contra naturam iurisque con- 
suetudinem posita argumenta notat Terentius, quod ille 



1 idem me • phas • nunc de • .B j phama T |i 2 dampnat totam 
T\\ 4 dicere] d^ 5 II 5 sine-h^ F, sim-U- C \ proferebant littera 

TC II 6 iN — DicERE om. B II 7 lucius T, lutiua C, lucius 

{sscr. m. 2) F, \-B\\^-B, om. TCV \\ 9 lucii C, lucii {sscr. m. 2) 

V II 10 rem] tunc TC | ad nequitiam om. T | seruulum] *>».♦♦ Bj; 
11 mittat B \ sibi om. C \\ 12 operibus C, {add. sibi) B j ap- 

pamerat C ^ | id appareret B \\ 13 quas pater om. B \ post] per 
C I inferi B \\ 14 eum] cum C |1 15 ab sscr. C* | ad parien- 
dum B II 17 senes T \ tumulum C* {corr. m. 2) \\ 18 detexum J, 
defexum (ex in ox corr. m. 2) C \ uendicat BCV \\ 19 capud 
T I senex prior B \\ 20 suam his B \ ait B V \ athenienses 
(-sis B) codd., c(yrr. Sabb. I| 21 quod ed. pr.: quid codd. J 
22 quod tu scias F: quod tuscia (uiscia T) B TC, quod uis 

V II 23 argumenta] arguit et Bentley 

Donati comm. rec. Wessner. lo 



274 DONATI COMMENTVM 

ordo potior erat, ut adulescens prior proponeret causam, 
qui petitor inducitur. 

11 11 1 PRivs VNDE PETiTVR AVRVM ^uude' a quo, ut 
Vergilius {Aen. I 6) 'genus unde Latinum'. 2 Nam 
possessorem fecit priorem agere quam petitorem, quod ab- 5 
horret a consuetudine et iuris et litium. 

12 12 1 QVAM iLLE deest 'dicat'. 2 qvi petit avtl 
tov ^petitor'. 3 qvam ille qvi petit esset recta lo- 
cutio, si diceret ^qiiam petitorem' aut *quam illum qui 
petit', sed "^quam ille' maluit, ut subaudiamus ^causam 10 
dicat' per ^evy^ia a superiore figuratum. 

14 14 1 dehinc si loquatur. 2 ne frvstretvr ipse 
se TtdQci TtQoadoMccv dicitur , sed rjd^iK&g addidit. 3 avt 
sic cogitet si taceat. 

15 15 1 DEFVNCTVS lAM svM id cst: omni labore libera- 15 
tus sum, auctoritate iam confirmata et inuiolabili. 2 de- 
FVNCTVS lAM svM id cst: iam egi fabulas meas, aut: iam 
destiti periclitari in edendis comoediis, aut certe: iam 
edidi quam tu reprehendis fabulam. 3 depvnctvs iam 
SVM Cirjfici dLavoiag' rjd-OTioua. 4 nihil est qvod dicat 20 
MiHi non sit, inquit, de suis uitiis securus propter uetusta- 
tem: nihilominus a me reprehendetur. 



1 erat] sit TC \ proponeret ex prouocaret corr. C \\ 3 privs 
— PETiTVR om. B I ut om. B || 4 Latinum] 1 • T\\ 6 poxessionem 
T I priorem facit B | agerem V \ quam] per -B || 6 ad T \ et 1. 
om. B I et litium om. T \\ 7 ille om. C \ ille <^qui petit^ T \ 
deest V^ \ <^qui^ dicat B, <et)> dicat C \ petit <^aurum^ B \ avxl 
xov W.: anterior BV, ante TC\\ 8 <ut)> esset T, <et> esse C \\ 
petitorem <^quod (quam T) abhorret^ TC{cf. supra) \\ 10 malit 
C II 11 pro C I zeuma codd. (g sscr. C^) \ figuratum] si *** T 11 

12 DEHiNc — SE om. T I ne] nec F, ut C | frustetur se ipse C \\ 

13 n^P^NPOCdiRY^N B, TtaQu TtQoaSoyivav F, * * * * T, 
om. C; oxriiia Siavoiaa riQ^onova ed. pr. {cf. infra) \ rjd^iv.ag 
Schoell {cf Andr. IV 1, 13): uos J5, nos TC, pos V\ post F* 
{dett.) II 18 dedisti C \ iam om. T \\ 19 tu om. TC \ iam] i • -B || 
20 axfjiLa rjd^onoLta Jf^, (o%7j/Lta diavoiaG ri^oitova ed. pr. 
supra), ****** TV, om. BC \ quod /iam)> C || 21 de suis 
uitiis om. B || 22 reprehendetur a me TG 



EVNVCHVS PROL. 10-24. 275 

16 16 IS NE ERRET MONEO dlfl^Ci SmStKslag. 

17 17 HABEO ALIA MVLTA QVAE NVNC CONDONABITVR sic 

in Phormione {V 8, 54) ^argentum quod habes condonamus 
te'. nam dono ablatiuo casui iungebant ueteres, con- 
dono accusatiuo. 5 

19 19 "^iTA VT FACERE iNSTiTviT^ obliqua uarratio facta 
est secundum casum accusatiuum. 

20 20 POSTQVAM AEDiLES EMERVNT mirc, cum ordo me- 
lior uideretur, si sic diceret 'postquam aediles emerunt 
quam nunc acturi sumus, perfecit ut inspiciundi esset co- lo 
pia'. ^emerunt' autem mediam corripe, ut (Verg. Ecl. 
IV 61) ^matri longa decem tulerunt fastidia menses'. 

21 21 PERFECiT mire, quasi difficile et illicitum. 

23 23 1 EXCLAMAT FVREM NON POETAM mire reprchendit 
ante uitium, quam de causa maledicti dicat. i5 

24 24 1 ET NIHIL VERBORVM DEDISSE TAMEN aut UCmi- 

nem fefellisse aut nihil apposuisse de suo. 

23 23 2 EXCLAMAT FVREM NON POETAM adhuc uulla rc- 
prehensio, siquidem licet transfen-e de Graeco in Latinum. 

24 24 2 ET NIHIL DEDISSE VERBORVM TAMEN darc 20 

uerba decipere est eum, qui cum rem exspectet, nihil 
inueniet praeter uerba. et alibi (Fhorm. III 2, 32) 
^uerba istaec sunt' et de contrario (Heauf. V 3, 21) 

1 is NE om. B I ERRET MONEo] ccrtis certe moneo T, ter- 
moneo C, moneo B \ o%rnLci STcisiKiaG {ante moneo) ed. pr.: 
****** TV, om. BC \\ 2 HABEo] ab eo T\ alia — condona- 

bitvr] etc. B I MVLTA om. T | Tunc V | condonabitur T, -bun- 
tur C V II 3 non donamus B || 4 nam <^et (a C)^ codd.^ corr. Sabb. \ 
<^quam)> condono accusatiuo <(actio^ T || 6 ita — institvit] schol. 
2)ertmet ad lemma qvam nvnc actvri svmvs | ita — facere om. B \\ 
8 emere Fl| 9 emerent C, emere F|| 10 inspiciundi — copia] etc. 
£ II 12 loga B I tfm- F\ uiderunt fastidia menses sscr. 
V^ I fastigia TC \\ 13 inlicitum F| |1 14 exclamat om. B \ fu 
non po • ^ I mire — 18 poetam om. T \\ 16 uer • de • B \\ 18 ex- 
clama (7, excla • B \ f\x • non po • ^ | adhunc C \\ 20 et — tamkn 
om. B I dedisse <(se> V \ tamen oin. TC\ hic aut neminem fe- 
fellisse add. TCV {ex schol. 24, 1 male repetita) || 21 est deci- 
pere B, decipere T \ cum om. B \ expectet rem TC \\ 22 in- 
uenit B \ et] unde dett. \\ 23 uerba <dare> B \ ista hec B V 

18* 



276 DONATI COMMENTVM 

'<(rem^ ciim uideas, censeas'. 3 An aliter: nihil ad- 

didisse de stilo suo Terentium? 
27 27 1 PECCATVM iMPRVDENTiA id est iguorantia, ut 
(I 2, 56) ^imprudens harum rerum'; non enim stultitia. 

26 26 PARASITI PERSONAM INDE ABLATAM et hoC mire I 5 

non uersus obicit sed personam esse translatam. quid 
stultius aut calumniosius dici potest? 

27 27 2 SI ID EST PECCATVM PECCATVM IMPRVDENTIA EST 

POETAE primo negat peccatum, dehinc concedit et purgat. 

3 IMPRVDENTIA E. iguorautiam, non imperitiam <(signi- lo 
ficat)>. 4 si ID EST PECCATVM PECCATVM Tt^ojc?}, nam 

superius ^peccatum' nomen est, sequens participium. 
5 Et primo negat peccatum, deinde si peccatum est, pur- 
gat id ipsum ueniali qualitate ab imprudentiae partibus. 
32 32 IN EVNVCHVM svAM ad fabulam, non ad hominem 15 
rettulit, ut (Verg. Aen. V 122) ^Centauro inuehitur 
magna'. 

37 37 1 BONAS MATRONAS ut Nausistratam. 2 mere- 
TRICES MALAS ut Thaidem atque Bacchidem. 3 bonas 

MATRONAS FACERE MERETRICES MALAS sic est iu Heautouti- 20 

morumeno {I ^, 32) ^scortari crebro nolunt, nolunt crebro 
conuiuarier'. 4 Et artificiose ostendit omnem materiam 
comicorum. 

38 38 1 PARASiTVM ut Gnathonem. 2 gloriosvm mi- 

1 rem add. Lindenbr. | senseas C \ An] aut T \\ 3 peccatvm 
iMPRVDENTiA om. TC | td e V, de B TC || 5 persona inde ablata 
C, inde sublatam (abl- t. Wiss.) <(parasiti^ personam B || 
7 stul (!) C II 8 EST 1. om. B \ est imprudentia B V \\ 9 neget 
C I deinde B \\ 10 imprvdentia e • Bahhow: imprudentiae 
(-tia T) codd. \ ignorantia non imperitia T \ signifieat add. 
Rahbow \\ 11 id est] idem T, id de est 0| pec • p- -B | TI^Rj)Rl> 
B, 7tXov.T] F, om. TC || 12 non T \ est] et post sequens B \\ 
13 Et — 14 partibus om. B |1 14 id om. V \\ 15 in om. B \ eu ■ 
suam B \ rettulit non hominem (om. ad) B \\ 18 nausistrata 
codd., corr. StepJi. \ 'malas "meretrices F|| 19 bacchidem <(fa- 
cere dgav unde dQa^ia fabula^ ed. pr. \ bonas — malas om: V \\ 
20 eautontumerumenon F, eautontur' B, eutonton • T, euton • 
O II 21 uolunt uolunt (u his ex n corr.) V, nolunt TC \\ 22 ma- 
teriam] meam C || 24 ut] et F 



EVNVCHVS PROL. 26-45. 277 

LiTEM ut Thrasonem. 3 gloriosvm mllitem 'facere' 

subauditur. 

39 39 FALLi PER SERVVM SENEM ut Demeam et Simonem. 

40 40 1 AMARE ODissE svspiCARi mire a personis ad 
gesta cum uarietate transitum fecit; omne enim, quod in 5 
orationem uenit, uel persona uel factum est. 2 amare 
ODissE quia odere non est Latinum <^in^ infinitiuo modo. 

41 41 NVLLVM EST lAM DICTVM QVOD NON DICTVM SIT 

privs Cyjfnia Xoyov' ttAojciJ, nam Mictum' bis positum, ut 
superius ^peccatum' {v. 27)^ diuersa significat. 10 

42 42 AEQVVM EST VOS COGNOSCERE ATQVE IGNOSCERE 

Gyjfi^a Xoyov' TtciQOfioiov. 

43 43 QVAE VETERES FACTITARVNT SI FACIVNT NOVI Ct 

uarie dixit ^factitainint' et 'faciunt' et cum magna de- 
fensione Terentii semel facientis id, quod saepe ueteres. 15 

44 44 ANiMADVERTiTE uos tXULnxiY,o)g dicimus <^aduer- 
tite ut)> attendite, ueteres plene animum aduertite. 

45 45 QviD siBi EVNVCHVS VELiT rc5 axx LY.L6 [i(p *sibi', ut 
alibi (Heauf. I 1, 9 — 10) 'nam pro deum atque hominum 
fidem, quid uis tibi aut quid quaeris?' 20 

2 subaudiatur C |1 3 ut simeonem 5 1[ 4 odisse ^uia odere 
non est latinum) B (cf. infra) \ <et> mire T | a B (f. Wiss) 
r, de CF 1! 5 ueritate C \ facit B \\ 6 oratione C \ uel 1. om. B 
(t. Sabb.) I personam C \ est otn. B \\ 7 quia] quasi T, om. B | 
in add. dett. \ infinitiuo modo om. V !| 8 iam dic • B | dictum 
non T, non d • B \ sit privsJ pri • B \\9 Gxi]u,a Xoyov TtXonri ^^ *y 
eXtjM^AOrOYn^ORt) B, avh^a Xoyov 7cXo%^ F, ****♦♦ T, 
om. C II 10 diuersa] * * * * 5 H 11 est om. B \ atqve igxoscerkJ 
etc. JB, om. T |1 12 GxrnLu Xoyov TtaQOnoiov M*^ cvHfia Xoyov 
Tcago^oiov F, ****** C, om. B T \\ 13 qvae — novi om. B j 
factitare C \ novi — faciunt om. T \\ 14 factitare C |1 15 terentius 
B 1 semel facientis om. B \ sepe <*****> B, om. V \ ueteres 
<factitarunt> F|l 16 nos ex uos corr. C, sscr. F* [ e^<\<MnTIRO)C 
B, f^iAaxoff F, ***** TC \ dicimus om. C \ aduertite ut add. 
W. I attendite (adt- C, -tis T) TCV, ***** B I| 17 ueteresl 
* * * * B 1 plene om. C \\ 18 tw arrfniafKo M*, ro) arrinaG^KO F, 
***** TC, om. B \\ 19 proh F, proth J, per C \ atque] ad 7 \\ 
20 quod C I tibi uis TC\ quis T 



278 DONATI COMMENTVM 



1. 

46 1 1 QviD iGiTVR FACiAM in hac itQotccGBL exemplum pro- 
ponitur, quam non suae potestatis sit qui amat, quam sapiat 
qui non amat neque aliter affectus est. 2 qvid igitvr fa- 
ciAM 6x7j(iu dictvoiccg' dialoyLG^og. et apparet multa taci- 
tum cogitasse adulescentem et tandem in haec uerba eru- 5 
pisse. 3 iGiTVR pro deinde, ut Plautus in Amphitrione 
(J 1, 54 — 55) ^si aliter fuerint animati neque dent quae 
petat, sese igitur summa ui uirisque oppidum oppugnas- 
sere'. 4 qvid igitvr faciam Menander cclku xi TtoLriaco-^ 
hinc Vergilius (^Aen. IV 534) ^hem quid agam'. 5 Et est 10 
dLaXoytGfiog perditae mentis post multam frustra cogita- 
tionem. 6 qvid igitvr faciam non eam ne nvnc qvidem 
hoc uidetur non esse contrarium, sed est; nam dubitat, 
utrum meretricis satisfactionem exspectet an illam omnino 
non quaerat. 7 non eam ne nvnc qvidem ^non eam' 15 
Probus distinguit; iungunt qui secundum Menandri exem- 
plum legunt. 

47 2 comparem constituam, ut {Phorm. 11,7) *^quam 
inique comparatum est'. 

48 3 non perpeti meretricvm contvmelias iv ti^sl. 20 

1 nPOT^iCI B, prothasi TCV \ proponitur om. T || 2 quem 
sapiat <(an)> T \\ 3 aliter om. B \ effectus TC | fa • -B || 4 (X^Ty.a-a 
dLavoiag- diaXoyLaiiog. et Sabb.: eXbM^M<^NON|^CYd.C et ^, 
Gvh^oc ccLavoiaovog est F, axvficc dLccvoiaa et 3f *, ***** nocet 
T, nocet C \ apparet] apud T \\ 5 erupisse W.: irr- BCV^, inr- 
2\ pror- V^ (dett.) \\ 6 ut] et BTC \ afitrione T, amphi C \\ 
7 fuerunt T; sient Plaiit. \ <^in)>animati C \ dent quae petant B, 
petunt quae dec3 T j| 8 ui uirisque] ui iurisque que B {t. Sabb.), 
uirilisque TC {B t. Wiss.), ui uiribusque V | <^eorum)> oppi- 
dum Plaut. \ oppungasse 7', oppugnasse C, obpugnasse re B \\ 
9 ^CO^TITfOIHCOC B, &XXa xl noLriaco M\ ****** F, om. 
TC \\ 10 hinc 6'F, hic T, om. B \ en F 1 en quid ago Verg. 
11 dialogismos codd. || 12 faciam] i BT \ non eAiM om. T 
13 non sscr. C^ || 14 illa T || 18 comparem — quam om. B 

19 inique] i n T \ com • {om. est) B || 20 non p • mer • B \ contu 
B, con- T\ CNHei B, svti^l F, * * * T, om. C 



EVNVCHVS I 1, 1-6. 279 

sic in Andria {III 3, 26) ^prius quam harum scelera et 
lacrimae confictae dolis'. cum uni sit iratus, de omnibus 
queritur. 

49 4 1 EXCLVSIT REVOCAT utrumque iniuriam fecit ex 
uerbo, dicendo et ^exclusit' potius quam 'non admisit' 5 
et ^reuocat' potius quam 'petit ut redeam', quod erat 
moderatius. 2 redeam non si me obsecret uides ergo 
superiorem partem dubitationis in eo fuisse, ut roga- 
tus rediret, inferiorem ut ne rogatus quidem. 3 non 
si ME OBSECRET beuc dc ea , quae totum proterue agens 10 
^exclusit' et ^reuocat', non 'petat' nec ^roget' nec ^oret', 
sed ^obsecret' inc[uit, quod horum omnium in maiorem 
partem est ultimum. 

50 5 1 si QviDEM HERCLE possis dLakoyiOfiog quasi ad 
alterum, ut {Verg. Aen. IV 541 — 42) ^nescis heu, 15 
perdita, n. d. L. s. p. g!' 2 nihil privs neqve fortivs 
deest ^est', ut {Verg. Aen. I 3) *multum ille et terris 
iactatus et alto'. 3 Et ^prius' modo ad laudem, non 
ad ordinem pertinet, ut Sallustius {Cat. 36, 4) ^quae piima 
mortales ducunt' et ipse in Heautontimorumeno {V 2.,9 — 10) 20 
^et suauia quae essent prima habere'. 

61 6 naviter a naui ductum, a qua in alto nullum di- 

uersorium est. 



1 plusquam TC \\ 2 con • do • TC \ oratus T \\ 4 reuo B \ m- 
iuriam] iniuriosum Sclxoell \\ 5 exclusit etcodd., corr. Schoell; et del. 
Steph. \ admisit] sit T \\ 6 potius om. B \ quam] quae B {t. Wiss.) ;l 
7 redeam] re • B, om. V \ uides — obsecret otn. TC \ <et^ uides 
F|| 9 non si m • ob • B \\ 10 proterue <terencii> ^ || 11 et reuo- 
cat] r • r, reuocat C | <et> non codd., corr. Steph. \\ 12 horum] ho- 
minum B \ in maiorem partem] cf. Phorm. 113,24 more av|i]fffo)5 1| 
13 est] esse V \\ 14 hercle] h. BT \ possis om. TC \ AIA- 

AOnCMOC jB, dLccXoyiGiLog V^ om. TC \\ 16 perdita <ne8ci3> 
V I n. — s.] necdum T | p.]i- BCF, e • 2' | neqve fortivs 
om. B \\ n est 07n. C \ terris — alto] t • ira (', terra 7' || 19 ut 
om. B II 20 mortalis T, -lia B \ ducit B; putant Sall. \ eauton- 
tumerumenon F, eauton J5, euton • C, eutontu • r||21 etj qz 
C I prima (-mo C) essent TC \\ 22 iu altum C \ disceusorium 
T: deuersorium Sabh. 



280 DONATI COMMENTVM 

53 8 1 INFECTA PACE S^CpCtGLg per ^StCiipOQdv. 2 IN- 

DiCANS TE AMARE non uerbis sed factis indicans, ut alibi 
(Andr. I 1, 104 — 5) ^ibi tum exanimatus Pampbilus 
bene dissimulatum amorem et celatum indicat'. 

54 9 1 ACTVM EST de iure translatum, ilicet de iudicio, 5 
PERiSTi de supplicio. 2 actvm est ad ^ultro ad eam 
uenies' relatum est, ilicet ad ^indicans te amare', peristi 
ad "^ferre non posse'. 3 "^llicet' semper in fine rei 
transactae ponitm\ 

55 10 1 peristi v7t8Q§olri. 2 elvdet vbi te victvm lo 
SENSERiT eludere proprie gladiatorum est, cum uicerint. 
Cicero (Catil. I 1, l) *quam diu etiam furor iste tuus 
eludet?' 3 Eludere est finem ludo imponere. 

56' 11 PROiN Tv ut exin et exinde, sic proin et 
proinde dicebant. i5 

57 12 ERE QVAE RES IN SE NEQVE CONSILIVM NEQVE MODVM 

HABET VLLVM concessum est in palliata poetis comicis 
seruos dominis sapientiores fingere, quod idem in togata 
non fere licet. 

58 IB EAM coNSiLio REGERE NON POTES nuuc domiuo ser- 20 
uus est sapientior, sed amatore non amans, ut idem in 



1 pack] p- r I eM<t)^CIC per MCe^^OP^M JB, s^qxxGLG 
per liBzdcpoqav F, Ir {om. T) ****3tc TC |] 2 te amake om. B \ 
sed factis om. TCV\ indicans — 4 indicat om. 5 || .'i pa • b • d • a- 
et c • i • r II 5 iure] re C \ translatum <(est)> V \ illicet TC \\ 
6 periisti C \ eum B \\ 7 uenies C, om. B \ translatum B \ 
iudicans re C | periisti C, p • T |1 8 in fine semper T \ trans- 
actae rei TC \\ 10 periisti C \ YnCPBOAH J5, y7tSQ§oXr] V. 
* * * * T, om. C I ludet B \ vbi — senserit] ubi t • u • s . T, 
om. B II 11 eludere — 13 eludet om. TC \\ 12 etiam om. B \ tuus 
iste B II 13 imponere] dare TCV \\ 14 proin tv om. B \ et] 
pro Sahb. \ sic — proinde om. T | et F, om. BC\ pro Sahh. || 
15 proindeque B \ dicebat T, dicitur F || 16 ere — se] here 
q • r • t ■ s • T, om. jB | n • q • n ■ T | modvm — vllvm] modum ne- 
que ullum C, m • n • u • T, mo • etc • jB || 17 poetis] poenis C, 
penis T \ comicos Bentley \\ 18 figere T \ non fere licet B V, non 
hcet fere (facere T) TC-, facere non licet ed. pr. \\ 20 regere 
con- B I non potes ex -est corr. C, non po • 5, np^ T \ 
domino] duo C || 21 amatore non Babhoic: amator nunc codd. 



EVNVCHVS I 1, 8—20. 281 

Andria {II 1, 9) ^facile omnes, cum ualemus, recta con- 

silia aegrotis damus'. 
59 14 iN AMORE HAEC OMNiA iNSVNT <(nota)> duas prae- 

positiones *in amore insunt'. 
'"'^ 15 iNDVTiAE ^indutiae' sunt pax in paucos dies, uel 5 

quod in diem dentur uel quod in dies otium praebeant. 
bl 16 1 PAx RVRSVM bene, ut consolaretur, ultimam 

pacem posuit. 2 haec si tv postvles quasi dicat 'uelis' 

uel ^coneris'. 
62 17 NTHiLO PLvs AGAS id cst: nihil agas. 10 

64 19 et qvod n\t?c tvte tecvm iratvs cogitas pro 
^quae', ut sit consequens 'haec uerba' (r. 22). sic et 
in Andria (Z 1, 28. 31) 'quod plerique omnes faciunt 
adulescentuli , horum ille nihil'. 

65 20 1 egone illam qvae illvm familiaris iXXeiy^tLg 15 
irascentibus ; nam singula sic explentur: ^egone illam' non 
ulciscar, ^quae illum' recepit, ^quae me' exclusit, ^quae non' 
admisit. etenim <^nec^ necesse habet nec potest complere 
orationem, qui et secum loquitur et dolore uexatur. 2 Nam 
amat anoGLOi-jtriaELg nimia indignatio, ut Vergilius {Aen. 20 
1 135) 'quos ego — ! sed motos praestat componere fluctus'. 

1 facile • c • u • r • con • e • d • T \\ 3 haec — ixsvxt] h • • i • 
T, insunt B \ nota add. Sabb. \ duae V \ compositiones C '.\ 
4 in — insunt om. B \ insunt] inster T || 5 indutiae om. B || 

7 pax r • T, par usum C \ consularetur T, consiliareturB |j 8 par- 
tem codd., corr. Wesierh. | ponit I' | haec si tv om. B | po • T \ 
quasi dicat W.: quod B (quid dett.) , om. TCV; id est si ed. 
1)1'. I uelis om. TC || 10 plvs agas] p • a • T, plus jB |1 11 et — pro] 
familiaris cogitas et quod nunc tecum irascentis nam singula 
sic explentur ego cum i pro T \ tecvm — cogitas om. B 
iratvs] agitatus C \\ 12 ut] et TC \\ 13 o-f- T, omnes (ow. 
faciunt) V \\ 14 adulescentuli] ad TCV, om. B \ nihil ille C \\ 
15 iLLAM — illvm] i^qi- T, iUam B \ eAAIYIC B, fxli>t<y 
{antc fam-) F, om. TC \\ 16 irascentis T \ illam] i ■ T \\ 
17 precepit T || 18 etenimj et cum TC \ nec ad<l. Sabb.; non 
Schopen \ nec 3.] non C \\ 19 quae C || 20 amat <^nOClOn€CIC 

B, amata aTtoGiayTtr^OLv {coic et v in ras. m. 2\ in mg. reticen- 

tia) F, amata * * * * T, amata C || 21 quo C \ semotos praestat 

C, sm-p^ T\ com^f- T, compescere f- B 



282 DONATI COMMENTVM 

67 22 1 HAEC VERBA ifi(pc(tLKG)g *^uerba' dixit, quae sci- 
licet nihil effectura sunt. 2 vna me hercle falsa 
LACRiMVLA expressio ad ccv^rjaLv ducens: et non ^uera' 
sed 'falsa' et non '^lacrima' sed ^lacrimula' et non '^ultro 
flens' sed ^oculos terendo' et non ^facile' sed ^ui' et non 5 
'exstillauerit' sed ^expresserit'. hinc Vergilius (Aen. 
II 196) ^captique dolis 1. c' 

68 23 QVAM OCVLOS TERENDO MISERE VIX VI expresserit 
totum sensum uerbis significantibus protulit, ut {Verg. 
Ed. III 27) "^stridenti miserum stipula disperdere carmen' 10 
et (^Aen. lY 95) "^una dolo diuum si femina uicta duo- 
rum est'. 

70 25 NVNC EGO ET ILLAM SCELESTAM ^UUUc' id CSt SCTO, 

ut Vergilius (EcL VIII 43) ^nunc scio, quid sit amor' et 
(Aen. IV 376) ^nunc augur Apollo, nunc Lyciae sortes'. 15 

72 27 1 ET PRVDENS sciENS ^prudeus' est qui intellegentia 
sua aliquid sentit, ^sciens' qui alicuius indicio rem cogno- 
scit. 2 Ergo ^prudens' per se, ^sciens' per alios. 

73 28 1 vivvs viDENSQVE PEREO mirc et noue ^uiuus 
pereo': et ^pereo' sic dixit, ut intellegamus occidor, 20 
et ^uiuus' quasi sapiens et sentiens. 2 vivvs vi- 
DENSQVE PEREO beue addidit ^uidens', nam ^uiuus' perit 
etiam qui dormiens opprimitur, ^uidens' autem qui uigi- 

1 eM<P^TIROC B, t;u,qpartH£0(j (co m ras.) F, om. TC \\ 
2 affectura T \ sint V \ vna — falsa] n ■ B \ me] ergo sine TC | 
hercule V, om. T || 3 1 • T | auxesin BC , auxesim F, ausesim T\\ 
5 fluens B \ tergendo T \ sed om. C \ ni C || 6 exillauerit T \ hic 
T II 7 capitique (7 | 1 • c •] 1 • F, id 5, om. TC \\ 8 nx om. C \ 
expresserit] e • T II 9 uerbum C \ <(expressit)> protulit F || 10 stri- 
dendi C \ miserum stipulam C, stipiila miserum B \ disidere T \ 
carnem || 11 si — estj d • s f • u • d • e • TC, si f • n • d • est F || 
13 NVNC om. T I ergo C, go T | il • sce • 5, i • s • T || 14 ut om. 
B V I nunc om. T||15n^aa. T \ licie T, litie C, (-ae) V \ 
sortes] s • F, om. TC || 16 prudens et sciens TC, om. i5 || 17 tua 
C, om. B I indicio ex iud- corr. V || 18 ergo] go T \ sese B \ 
illos II 19 Viuus ex Vnius corr. C | ui • q • p • T | mire <^uiuus^ 
B I noue nimis pro eo C \\ 20 et pereo om. TC \ intelligamus 
F I VIW8 — PEREo] uiuus u • p • q • T, om. J5 || 22 pro eo C \ 
uiuens C \ <(et)> uiuus F || 23 qui etiam codd. , tramp. W. 



80 



EYNVCHVS I 1, 22—2, 2. 283 

lans uim patitur, ut pereat. 3 Nam ^uidere' pro uigilare 
posuit, ut etiam Vergilius, cum de Sileno dicit {Ed. 
VI 21 — 22) Hamque uidenti sanguineis frontem moris et 
tempora pingit'. 4 Ergo ^uiuus' non mortuus, ^uidens' 
non dormiens. 5 

'^^ 29 1 CAPTVM Sallustius {lug. 1, 4) ^sin captus prauis 
cupidinibus'. 2 qvam qveas minimo perseuerauit in 

translatione, quam iamdudum (f. 15 — 16) sumpsit a bello. 

^" 31 si SAPis id est si sapias; ad inferiora iungendum 

est, nam aliter non intellegitur. lo 

"^^ 34 NOSTRi FVNDi CALAMiTAS proprie. calamitatem 
rustici grandinem dicunt, quod comminuat calamum, id 
est culmum ac segetem. 

35 iNTERCiPiT proprie 'intercipit' quasi totum ca- 
pit. Plautus in Aulularia {III 6, 22 — 23) 'quae sola i5 
interbibere, si uino scatat, Corinthiensem fontem Pirenem 
potest'. 

2. 

82 2 NEVE ALiORSVM <('aliorsum'^ in aliam partem, ut 
seorsum et retrorsum dicitur. 

1 patiatur et pereat codd., corr. Sdbb. \\ 2 ut] unde ed. pr. \ 
cum] posuit TC \ dicitl?, d- F, om. TC\\ 3 frontem (f- CV) 
moris sit t • p • TCV || 4 uiuus] uiuens B H 5 dormiens <non d 

moriens^ B || 6 captum {corr. m. 2) V \ paruis B, praui T \\ 
7 cupiditatibus V \ quea T \ minimo (-mis C, m • T) <^quam 
queas (quamq • T)y codd., corr. ed. pr. || 8 iam diu TC \ 
scripsit T \ a bello ed. pr. : ab illo codd. || 9 si om. C \ si om. 
B II 10 intelligetur TC, -geretur {ex -gitur corr. m. 2) V jj 
11 nostri fc- T, om. B \ proprie <^calamitas^ dett. || 12 ca- 
lamen F, calamitatem {sscr. al' mum) C || 13 culmen ac segitem 
7' [| 14 proprie om. T \ intercipit om. B T \ quasi | quia T || 15 aulu 
C II 16 interbibere sibi noscat at (ac TC) TCV, sibi inter- 
bibere noscat at 5; scatet codd. Plauti | corinthi esse T \ 
frontem jB, fortem TC \ pireneum F, et pirenem B, ipsum 
inter C, (Jac. add.) T || 18 adnot. de tota scaena excidisse recte 
statuit Schopen ; ed. pr. add. : Miseram me uereor ne illud gra- 
uius tulerit phedria | nevk om. B \ aliorsum a^d. dett. \ <• i •]> 
in V I ut om. TC \\ 19 et om. TC 



284 DONATI COMMENTVM 

83 3 QvoD iiERi iNTROMissvs NON EST haec lenius ut de 
facto suo loquens, <(at ille dolens^ "^exclusit, reuocat' inquit, 
'redeam? non, si me obsecret' (J 1, 4). 

84 4 1 TREMO HORREOQVE ex amore nimio. nimius ignis 
eifectum frigoris reddit, ut ex frigore nimio effectus ignis 5 
exsistit, secundum illud quod physici aiunt ^aKQoxrizeg 
LGorrjTeg'. hinc et Vergilius (^G-eo. I 93^ ^aut Boreae p. f. 
adu.' inquit. 2 tremo horreoqve postqvam aspexi hanc 
natura magni caloris etiam horrorem incutit, ut nimiae febres. 

85 5 1 ACCEDE AD iGNEM HVNC aptius ^ignem' meretricem 10 
accipiemus quam aram Apollinis Agyiei, uel quia 
amator uritur, ut (Verg. Ed. III 66) 'at mihi sese offert 
ultro meus ignis Amyntas', uel quia auida et auara est, 
ut ignis, alimentorum, 2 iam calesces plvs satis 
noue, id est aequo. et alibi {Heaut. I 2, 24) ^quam 15 
ne quid in illum iratus plus satis faxit, pater'. 

3 iam calesces plvs satis noue, sed intellegitur 
plus satis quam horrueras. 4 Hoc quidam putant, 
at mihi uidetur de his esse, quae a ueteribus geminabantur, 

1 QVOD HERi om. B I intromissis T \ haec om. C | leuius 
TC II 2 at ille {sic Sabb.) dolens W.- at Phaedria Steph. \\ 
3 redeam — obsecret om. B \ nunc sine me obsecret C, 
n • 8 • m • • T II 4 Tremo h • q • T || 5 affectum C \ frigoras redit 
T I ex om. TC \ affectus (a in e corr) C || 6 extitit 0, om. T \ 
^POTheC ICOTCTCC B, ccQoxr\xe6 Laonxsa F, opotreto T, apote • 
To • C II 7 et om. TV \ boream codd. | p.] b • | fr • T || 8 adu • 
B, at • n • F, om. TC \ inquit om,. B \ Tremo h • q • p • a • h • T, 
horreo B \\ 9 naturam C \ coloris C || 10 ignem hvnc] i • h • T, 
ig- ^ I actius T \ <ad> ignem B, om. T \\ 11 (^GYXCI J5, SsX- 
qpvxt F, uel * * * T, om. C; 'AyvLaCov Sabb. An'AyvLei? || 12 uri- 
tur] utique T \ ut om. V \ ad T \ • u • m • i • a • F, o • meus 

ignis amintans T, omis ignis amitans C || 13 et amara {corr. 
m. 2) F, et (uel C) amata TC, amara et auara -B || 14 iam 
cps^ T I sa. I? 11 15 noue — 17 satis om. B (LF) \ noue 
<(sed intelligitur plus satis (p- s- om. F, post de quo inser. B) 
quam (quo CVD)^ id est de quo codd. {cf. schol. sq.)- id est 
plus aequo Steph. Cf. ScJdee p. 115, 26 plus satis: plus iusto || 
16 nequit C \ fixit T || 17 iam c • p • s • T 1 18 satis] sapere T \\ 

at 

19 sed {corr. m. 2) V\ uidetur de his jBF\ de his uidetur 
TCV^ I quae ueteres geminabant B 




ETOVCHVS I 2, 3-10. 285 

_ ut ^plerique omnes' (Andr. I i, 28; Phorm. I 5, 20) 
id est omnes et ^pleraque omnia' {Heaut. IV 7, 2) id est 
omnia. sic etiam ^plus satis' pro satis. 

86 6 Qvis Hic LOQviTVR uon imperite intellegunt, qui 
existimant meretricem etiam hoc simulare, quod non prae- 5 
uiderit Phaedriam. nam et personae et dictis eius ceteris 
hoc conuenit et tunc erunt gratiosa omnia, quae supra dixit. 

87 7 cvR NON RECTA iNTROiBAS quasi parum fuerit ^in- 
troibas', satis mire additum Vecta'. 

88 8 1 DE EXCLVSiONE VERBVM NVLLVM pleuus admiratiouis 10 
est nec accusationi nec satisfactioni locum reliquisse mere- 
tricem callide dissimulata iniuria. 2 qvid taces et hoc 
callide, quasi innocens ne suspicetur quidem, quid suc- 
censeat adulescens. 

^^ 9 1 SANE QVIA VERO HAE MIHI PATENT SEMPER FORES 15 

tolle ^sane' et ^uero' et pronuntiandi adiumenta uultum- 
que dicentis et in uerbis non negatio sed confessio esse 
credetur. 2 Nam ^uero' ironiae conuenit, ut {Verg. 

Aen. IV 93) ^egregiam uero laudem et s. a. r.' 
90 10 1 AVT QviA svM APVD TE PRiMvs duo dixit, quae 20 
dolet: quia clausae fores et quia posterior habetur prae- 
lato milite. 2 avt qvia svm apvd te primvs sub- 

auditur ^ideo non recta introii'. 3 missa istaec face 

2 id est] hoc est TCV \\ 3 etiam] et T \\ 4 qvis om. C : 
h • 1 • T II 5 prouiderit BTC\\Q ceteribus T \\ 7 tunc erunt om. B 
gratiora StepJi. || 8 non] n • T \ recta] v ■ BT \ introhibis C, in- 
tro • J5, it • T I quasi — introibas om. TC \ fuerat B || 9 additum 
<^est)> recta satis mire .B || 10 de ex • 5 [ uerbum n • T, n • uer • 
B I plenus Bahhow. plus codd. || 11 accusatione T \ satisfactione 
TC II 12 callide] callida CF, calida et T \ quid t • T || 13 inocens 
0, ignoraDS T \ quod B || 15 quia uero BV^, uero quia CV^, 
quia uero q • T j he mihi (h • m • T) s • p ■ f • BT \ fores om. 
C II 16 uero et] uereor TC \ adiumentum TC \ uultuque B j; 
17 et om. OF II 18 crederetur codd., corr. W. \ uero <(semper (8p 
T)y TC (sem^per vel se^e dett.); cf. Andr. IV 4,16 \ ironie <^non^ 
B, yronice C \ cum uenit C || 19 s. a. r.] spolia ampla refertis B || 
20 aut quia s • T, om. B \ apud te pri • J5, a • t • p • 7' | quae 
ex quia corr. C || 21 dolet <^et) Steph. \ prelatio || 22 s • a • t • p • 
(primus B) BT \\ 23 non] nunc T \ recte TC \ introiui ]', 
interiori 7\ introii uia B \ mis?;i i + ■ BT 



286 DONATI COMMENTVM 

alia dissimulatio et durior post admonitionem. 4 Sed 

bene intellegit, qui hoc a meretrice ridente molliter et 
osculum porrigente dici accipit. 

91 11 1 QViD MissA magna uirtus poetae est non sen- 
tentias solum de consuetudine ac de medio tollere et 5 
ponere in comoedia, uerum etiam uerba quaedam ex 
communi sermone, <(unde)> est quod ait nunc 'quid missa?' 

2 O THAIS THAIS VTINAM MIHI ESSET PARS AEQVA AMO- 

Ris TECVM uel amandi uel non amandi scilicet. 

92 12 Ac PARiTER FiERET 'pariter' similiter. Sallustius 10 
{Hist I fr. 92 ilf.) 'cui nisi pariter obuiam iretur'. 

93 13 VT AVT HOC TIBI DOLERET ITIDEM VT MIHI DOLET 

si ambo amaremus. 
95 15 1 ANiME Mi <(mi)> phaedria ^mi' uocatiuus est ab 
eo quod est meus. 2 Vide quam familiariter hoc idem re- 15 
petat blandimentum; uult enim Terentius uelut peculiare 
uerbum boc esse Thaidis: adeo totiens dictum est Hune 
hic eras, mi Phaedria?' (v. 6'), '^ne crucia te obsecro, 
anime mi, <(mi)> Phaedria' {v. 15), ^quaesiui: nunc ego 
eam, mi Phaedria, multae sunt causae' (t\ 64 — 65), ^mi 20 
Phaedria, et tu' (v. 110 — 11). 3 ne crvcia te ob- 

SECRO anime mi <^mi^ phaedria haec rursum nisi amplectens 
adulescentem mulier dixerit, uidebitur "^ne crucia te' sine 

1 admonitiones T \\ 2 haec V || 3 porrigente] praebente V || 
4 quid m • T I est om. T \ sentias C \\ 7 unde add. Schoell:, ut 
Sahb., quale Steph. | est om. V \ nunc om. B {t. Sahh.) || 8 o — 
EssET om. B I o-t-tut-m-e-p-e-a-t- T \ Mmi esset] nf C \ 
aeqva] e • -B II 9 scilicet uel non amandi V || 10 ac pariter f • jT, 
om. B I pariter] • i • F |1 11 cu T \ pariter obuia miseretur TC, 
obuia pariter miretur J5 || 12 vt] ac pariter fieret ut {pm. C) CV \ 
ut a • h • t • d • T, om. 5 | i • u • m • d • T || 14 anime mi phedria 
CV, ale m • f • T, anime mi B \ mi — meus om. B \ uocantis C \\ 
15 repetit V || 16 uult] ut T \ peculare C, om. BT^ 17 uerbum 
hoc est C, hoc esse uerbum B \ adeo] ab eo TC \ tune h • e • 
mf- Tl|18 ne — 19 Phaedria om. T \ cruciate ex -re corr. C, 
pudeat B \ obsecro om. B \\ 19 phedria <^hec rursum nisi am- 
plecten s )> ^^(c/^.m/m) | <(et)> quaesiui (que s mi T) codd. \ ergo 
ca T, eam ego B, eam V \\ 20 multae — tu] et ne T \\ 21 phe • 
B 1 ne excrucia 5 , ne c • T | te ob anime mi phe B, t • • a • 
m • f • r II 22 rursus T \\ 23 ne excrucia te 5, ne c • t • T 



EVNVCHVS I 2, 10-20. 287 

affectu dicere. sed sic dicit *ne crucia te' et eo gestu, 
quasi in eo et ipsa crucietur; nam ideo subicit ^anime mi' 
hoc est animus meus. 

16 NON POL QVO QVEMQVAM PLVS AMEM hoc totum nimis 

blande et cum contractatione adulescentis dicit meretrix. 5 

97 17 FACiVNDVM rviT legendum faciundum scri- 
bendum: totum hoc semper necessitati adiungitur, ut 
Vergilius {Aen. XI 230) ^aut pacem Troiano ab r, p.' 
et alibi (Aen. VIII 441) *arma a. f. u.' 

98 18 1 CREDO VT FIT MISERA PRAE AMORE EXCLVSTI HVNC 10 

FORAS oratorie ac facete additum ^misera'. 2 Et cum 

illa a deriuatione causae argumentaretur, mire a Parme- 
none correpta est, uerisimile non esse, ut, quem quis 
amat, eundem possit excludere. 3 exclvsti hvnc foras 
nccqa. TtQoaSoTiiav intulit intuens puellam et ei ostendens 15 
Phaedriam, ut ostendat, quam falsa ac repugnantia lo- 
quatur meretrix. 

99 19 AGE sed hvc qva gratl\ te accersi ivssi avscvlta 
corripientis est modo ^age', non hortantis aduerbium. 

100 20 1 TE ACCERSi ivssi AvscvLTA hoc est quod supra 20 
ait (I 1, 1 — 2) ^non eam ne nunc quidem, cum accersor 
ultro?' 2 Dic mihi meretricia calliditate commendat 
quae dictura est. 

1 et eo gestu B V, et cum gestu T, et gestu C; del. 
Schopen \\ 2 et <(in^ ipsa B (etiam ipsa t. Sabb.) \ cruciatur TC | 
nam] et C 1| 3 id est B \ <^o^ animus V j| 4 quoque quem B^ 
q-q- T \ pa- T \\ 5 contractione TF, conditione C \ dicit 
meretrix] hem C \\ 6 faciendum C \ fvit om. B \ faciendum C F, 
{post scribendum) B \\ 7 necessitati semper F | adiungetur T | 

ut om. BT \\ 9 a • u • f • 5 C, acri u • f • T, a • m • f • F || 10 vt 
— FORAs om. 5|utfmpa-ehf- Tlsit C| pro C \ ex- 
clusit C, exclusisti F || 11 ac] et B \\ 12 argumentatur T \\ 
13 ut sscr. V^ {= dett.), om. BTC \ quis quem codd., transp. 
Schoell. ; si quis quem ed. pr. \\ 14 exclusit TC, exclusisti B V | 
hf- T II 15 n^P^nPOC«^ORI^N B, Ttaqu nqoadoyiav V, 
****** T, om. C II 16 quod B {t. Wiss.) \ ac] et C \ loquitur 
B II 18 SED — avscvlta] shq-taiu- ausculta T, etc • B I 
ivssi] iube C || 19 non m ras. F* || 20 ius • as • B, iussi T^ 
21 ne n • q • c • a • u • T \ cum] cur C 



288 DONATI COMMENTVM 

101 21 EGONE OPTiME bene non exspectauit seruus, ut pro 
se dominus responderet Thaidi. 

102 22 1 VERVM HEVS Tv HAC LEGE TiBi astute seruus 
reponit Thaidi uicem, nam illa ut magnum uoluit ex- 
spectari quod dictura est, iste ut falsum contemnit. 5 

2 MEAM ASTRiNGO FiDEM ^fidem astriugo ' promitto, 
quia uincula fidei dicuntur. 

103 23 1 QVAE VERA AVDivi mire uicem Parmeno reddidit 
meretrici, nam ut seruum difficile est tacere commissa, 
ita meretricem rarum est uera dicere. 2 qvae vera lo 
AVDivi figura 7taQCi6%evri. 3 contineo optime proprie 

a metaphora uasis transtulit uerba. 

104 24 1 SI FALSVM AVT VANVM AVT FICTVM EST CONTINVO 

PALAM EST "^falsum' est quo tegitur id quod factum est, 
^uanum' est quod fieri non potest, ^fictum' quod factum 15 
non est et fieri potuit. 2 Vel ^falsum' est fictum men- 
dacium simile ueritati, ^uanum' nec possibile nec uerisimile, 
^fictum' totum sine uero sed uerisimile. 3 ^Falsum' loqui 
mendacis est, "^fictum' callidi, ^uanum' stulti. 4 ^Falsum' 
loqui culpae est, ^fictum' uersutiae, ^uanum' uecordiae. 20 

5 ^Falsis' decipimur, ^fictis' delectamur, ^uana' con- 
temnimus. 

105 25 HAC ATQVE iLLAC PERFLvo coutra 'coutineo' {v. 23). 

1 ego nc 1 op • T \ non] ne C 1| 2 respondeat T l 
3 Tv — TiBi] t-h-l-t- T, tu B I ascube {in mg. al' astute 
m. 1) C II 4 uicem] nicens C \ ut om. T j] 5 quod] quae BV^ \ 
contempnitur C |j 6 meam a • f • T, om. B \ abstringo <(fi- 
dem)> B \\ 8 audi • B, a- T \ reddit dett. || 9 meretrici ex 
-cem corr. C | ut] et .B | seruum <^meretrici (-cia T))> codd., 
corr. ed. pr. \\ 10 rarum Stepli.: parum codd. \ dicere uera TC \ 
QVAE VERA om. T |1 11 audi • B, a- T \ figura om. B \ TTd^P^- 
CReVh B, nagciansv hoc F, ***** TC 1 continet B \\ 12 me- 

tafora B, methafora TC \ transtulit nascit C 1 uerba <(eius)> 
TC II 13 aut u • a • f • e • con • p • e • T, etc • 5 || 14 quo] quod 
C 11 15 est om. TC V \ factum om. B \\ 16 non est ante factum 
F II 17 uerisimile <est> F |1 19 est 077i. B {t. Sabh.) \\ 20 loqui 
et est om. B \ uersutiae Bentley: uirtutis codd. \\ 21 decipimus 
C II 23 HAc — p. 289, 2 illac om. B \ hac a • i • p • T \ continuo 
TCV 



EVNVCHVS I 2, 21-30. 289 

104 24 6 PALAM EST PLENVS RIMARVM SVM HAC ATQVE 

ILLAC PERFLvo uilis et abiecta translatio est, apta apud 
meretricem loquenti, 7 Translata autem est quasi ab 

aquario uase fictili. 

106 26 PRom Tv TACERi si vis VERA DiciTO utrum 5 
tetaceri aut tuum dictum an impersonaliter infinitiuo 
modo? 

107 27 SAMiA MiHi MATER FviT puduit diccre Thaidem 
^meretrix mihi mater fuit', quod tamen significauit di- 
cendo aliunde ciuem alibi habitasse. nam ideo mere- lo 
trices peregrinae dictae sunt in comoediis, ut in An- 
dria {III 1, 11) ^adeon est demens? ex peregrina?' 

108 28 1 POTEST TACERi Hoc id est uerisimile est. nec hoc 
ad laudem proficit sed ad dedecus meretricis. 2 potest 
TACERi HOC peregrinam nasci meretricem, et ideo potest i5 
uerum uideri. 

109 29 1 <^parvvlam)> pvellam dono qvidam aetas et 
sexus causa amoris sunt, cur hanc Thais puellam di- 

ligat. 2 PVELLAM DONO QVIDAM MERCATOR DEDIT propter 

hoc ostendit meretricem fuisse matrem, ut dono accipere 20 
puellam potuisset. 
^^^ 30 1 Ex ATTiCA HiNC ABREPTAM quia Atheuis scaeua 

est constituta. 2 arbitror bene 'arbitror' et nihil certi: 

1 p • e • r I HAc — PKRFLvo om. T I "atque "hac F, hac et (7|| 
2 perfluo <etc.> B \ obiecta C \ est] et T \ apud] ad T || 3 trans- 
latum B I autem post est V, om. C \ quasi ante est C, om. T 
(edd.) II 4 aquaria T \ fictile C, subtili T \\ 5 prontu C, proin 
t • T I TACEEi — DiciTo] t • s • u • u • d • T, ctc • B I tacere C ! 
vera] uero C \\ 6 aut tuum] actiuum C \ an] aut JB \ ante in- 
finitiuo (-to TV) add. aut^, an C, etTF, del. TT.; ait Schoell\\ 
8 mihi (m • T) m • f • 5 T || 9 significauit — ciuem] signiccium 
* * * * 5 II 10 ciuem] tuum T \ meretrix T \\ 12 adeo est TC, 
adene 5 | d • ex p • T || 13 potest t • h • JBT I id est — hoc 
om. C I id est] id T \\ 14 sed <hoc> ad dedicus T \ potest hoc 
ta- 5 II 17 PARWLAM add. Sabb. | puella C \ dq- (qui • B) 
BT \\ 18 amoris secl Sabb. \ diligit (-ge T) puellam TC\\ 
19 pu • d • qui • mer • dedit B, puellam d • q • m • d • T || 20 ut] 
et C I dono <ideo> V | puellam accipere B \\ 21 potuisse T 
22 athica C, hathica T \ hinc abreptam] h • ab • J, om. B \ cena 
T ji 23 arbitror] ar • J5 | <et> bene C 

Donati comm. rec. "Wessner. 19 



290 DONATI COMMENTVM 

quomodo enim ausurus esset Parmeno adornare Chaeream 
ad uitiandam uirginem, si praescisset ciuem esse? 

111 31 MATRIS NOMEN ET PATRIS DICEBAT IPSA quae iu- 

fantis memoriae proxima sunt; nam quid prius aetas 
iila quam patrem matremque cognoscit? 5 

112 32 ET siGNA CETERA id est domum patriam regionem- 
que eius. 

113 33 NEQVE PER AETATEM ETIAM POTERAT hoc idcO ad- 

didit, ne esset minus elegans, quae nesciret. 

114 34 MERCATOR Hoc ADDEBAT ad matris scilicet nomen lo 
et patris, quod puella dicebat. 

115 35 1 VNDE EMERAT a quibus, ut {Verg. Aen. I 6) 
'^genus unde Latinum' et {Andr. II 1, 2) ^qui (^scis}? — 
modo e Bauo audiui et (^prol. 10 — 11) ^causam dicere prius 
unde petitur aurum'. 2 e svnio Sunium promontorium 15 
est Atheniensium et in eo [forum uenalium rerum] em- 
porium. 

116 36 1 MATER VBi ACCEPiT hacc figura in narrationibus 
basis dicitur, cum omnia pedetemptim dicuntur insinuandi 
gratia, ut nunc ^matri mercator dono dedit' {v. 28 — 29)^ 20 
^mater ubi accepit'. 2 Et simul conuenit mulieri lo- 

1 quomodo Westerh.: quando JBTV, quod C \\ 2 precis- 
sent B, praesciret TCV \ crimen C \\ 3 et patris] et p • T, 
otn. C \ d-i- T \ quae] qui TC, om. hic B \ infantis] in C (j 
4 memoria C \ proxime (-m^ V) BV \ sunt <^qiie infantis me- 
morie proxime suDt)> B \ aetas om. JB || 6 et om, TC | Siqua 
C I ceteea] c- T I <in^ patria (-am T) codd., corr. ed. pr. \\ 
8 p • ae • T \ poterat] po • B, p • T \\ 9 esse B \\ 10 merca- 
tor om. 5 I h • a • T \ nomen patris et p matris {om. scilicet) 
B II 12 vnde — Siurum post 16 emporium B \ emerat om. B \ ut] et 
C II 13 Latinum] 1 • T | et — audiui] et quomodo (comodo T) 
e (a T) dauo (-ua C) modo (nunc F, m • T, om. B) audiui 
(audi C, a^ ■ T) codd. || 14 dicere om. C \ unde (mihi T) prius 
BTC II 15 e sumo F, e summo C, om. B \ sumum F, sum- 
mum C II 16 forum uenalium rerum emporium J5, emporium 
rerum uenalium est TC, emporium est F; glossema secl. Sabb. \\ 

18 mater] aliter jB | u • a • T | uariationibus ex na- corr. C \\ 

19 bassis BTC \ pedetentim codd. \\ 20 dono] do • B \\ 21 ac- 
cepit] a • T 



i 



EVNVCHVS I 2, 30—40. 291 

quenti huiuscemodi mora. 3 coepit stvdiose omnia do- 
CERE mire non Mocuit' sed 'coepit docere' to5 n£XXi^6(ia. 
4 Et uide quam satis muliebriter. 5 mater vbi 

ACCEPiT ^accepit' simpliciter an audiuit ingenuam, ut 
(Verff. Aen. II 65 — 66) ^accipe n. D. i. et c. a. <(u.)> 5 
d. o.'V sed melius prius. 
17 37 1 iTA VT ESSET FiLiA ergo uclut soror habenda est 
Thaidi, et ideo sequitur ^sororem plerique esse credebant 
meam'. 2 Et oratorie cumulat dignitatem et amorem 

puellae, ut eius comparatione leniatur iniuria facta Phae- 10 
driae. 

119 39 1 EGO CVM ILLO QVOCVM VNO TVM REM HABEBAM 

HOSPiTE <(honeste> totum dixit et quod ^hospite' et quod 
Vem habebam'. 2 Et bene Hunc' et non *nunc'; nam 
nunc cum duobus. 3 qvocvm vno rem consuetudinem, 15 
amorem. 4 hospite id est Attico. 

130 4:0 1 ABii Hvc Rhodo Athenas scilicet. 2 qvi mihi 
RELiQviT HAEC QVAE HABEO OMNiA hoc ideo, uc tautundem 
obsequii exigat Phaedria. at econtra Parmeno ^utrumque 
hoc falsum est: effluet'. 3 Ipse exponit hoc *utrum-20 

que' quid dicat. et contra dicendum est, quia praesens 
amator grauatur hoc dicto. 

1 huiusmodi T V \ studiose omnia dicere C , studiose • 

d • T, om. B II 2 docere <omnia> B, dicere C | TO M€d^<\HCMO) 
B, roj iisXXriaiKo V, et ***** r, om. C \\ 4 accbpit] cepit J?, 
a • T I an] ut .B I ingenua C \ ut capiendi et (ut C) c • a • t • o • 
(b • V) codd., corr. Schopen \\ 7 ut <dicet> esset T \ soror om. 
C I est om. TC II 8 thaidis V \ idcirco B \ sororem e • p • c • m • 
T II 9 meam otn. JB || 10 phedriae facta F 1| 12 ego cum i • 
T, om. B I cum quo uno B (t. Sabb.), qcu^ T \ trh-h- 
T, etc. B II 13 honeste (jpost totum) add. Sabb. \\ 14 habebaw 
F, habebat BTC || 15 qvocvm] duo cum C, om. B \ vno om. 

B II 16 hospi • J5 I uel F I athico TC \\ 17 hvc] h- T \ qui michi 
r • h • T, om. .B || 18 q • h • o • T, "omnia quae habeo F, omnia 
B I ne tantundem om. B \\ 19 obsequi B \ adeo contra codd., 
corr. Sabb. | utrum C \\ 20 hoc — effluetl h • f • a • f • T, hoc fal ■ 
et- B \ effluet ex af- corr. C \\ 21 quid om. B \ est om. TC ■] 
22 gratulatur B^ igitur uictum T 

19* 



I 



292 DONATI COMMENTVM 

122 4:2 1 NEQVE Tv VNO CONTENTA ERAS quippe quae ad- 
miseris militem. 2 neqve solvs dedit quippe quia 
non omnia tua illius fuere mortui. 

123 43 1 NAM Hic QVOQVE «(JTf/cog, nec 'Phaedria' sed 

* hic' dixit tangens illum et quasi inuito illo haec ex- 5 
probrat. 2 bonam magnamqve partem ad te attvlit 
haec dicuntur laodvva(iovvta, ut {Heaut. V 1, 53) ^abs te 
petere et poscere'. 3 An potius 'bonam' specie, 'magnam' 
quantitate? 4 Et nunc discretiue dictum est, nam 

alias 'bona' pro magna accipimus et multa. lo 

124 44 ITA EST non erat negandum, quod dixit Parmeno, 
meretrici satisfacere cupienti et non tacenti culpam in 
conscientia esse. 

126 46 1 TE iNTEREA Loci coGNOVi oratoric priorem ama- 
torem facit militem quam Phaedriam; nam posterius dicit 15 
hunc cognitum per absentiam militis. ergo cum militi 
Phaedria riualis superductus sit, consequens est, ut miles 
queri debuerit, non Phaedria, et propterea nihil mirum, 
si ordine seruato miles antepositus fuerit amatori post- 
modum cognito; et hoc, sine puellae et munerum causa, 20 
multum pro milite contra Phaedriam ualet. 2 Sed 

uide meretricem, quia rem dixit percutientem, quot et 



1 TV Om. B I VNO] U ■ T \ CONTENTA ERAs] 6- T, 0711. B ; 

eras cont- Ter. \ admiaerat TC \\ 2 solvs dedit] s • d • T, solus 
B II 3 tua omnia B || 4 cc6tsl(og] ^rTtcoc B, ccajtveoo V, grece 
O, ow. T I nec W.: nunc BCV, n • T; non ed. pi\ \ Phaedria] 
f • T II 5 hi C I haec] hoc T, om. B {t. Sabb.) \ improbat C \\ 
6 mag • que • p • a • t • ab • B, m • q • p • ad te a • T | ad te om. 
V jl 7 ICWMN^^O^OYNT^ B, yiodLvccXXovvtcc F, * * * * =^ T, 
om. C II 8 speciem T, spem C, qualitate B \\ 9 quantitatem C\ 
Et nunc] nunc T, om. C \ est nam] nam et V \\ 10 alia C \ 
bonam V \ magna <et multa> T || 11 dixerat -B || 12 meretrice 
C II 13 esse om. B \\ 14 tb om. TC \ interea 1 • c • jT, intera lo • 
B I amatoram V || 15 phe • B \ nam — absentiam oiu. T \\ 
16 abstinentiam C || 17 phedria C j| 18 deberet B \ preterea 
BV\\20 et hoc ed. pr.: hoc et (et om. T) codd. \ puella BT\ 
et am. C \ munerum om. T \\ 21 multum] militum B \\ 22 per- 
cutientem] perurentem ed. pr. 



EVNVCHVS I 2, 42-61. 293 

qualia blandimenta subicit dicendo *tute scis postilla 
quam intimum habeam te' etc. 

127 47 1 coGNOvi proprie ^cognoui'. 2 tvte scis 
POSTiLLA QVAM INTIMVM (Syfnia iTCifiovij, nam hoc ad nar- 
rationem non pertinet. 5 

128 48 1 ET MEA coNSiLiA TiBi CREDAM OMNiA ex praeseuti 
actu sumpsit argumentum, quod nunc eum tanquam con- 
sultorem adhibuerit. 2 Et bene 'credam' secundum illud 
{v. 21) 'potin est hic tacere?' 

129 49 1 NE Hoc QviDEM id est*. hoc quoque falsum est. lo 
2 DVBiVMNE iD EST mc uou taciturum scilicet. 

130 50 1 Hoc AGiTE AMABO 'hoc agite' pro aduerbio cor- 
ripientis est positum aut certe pro adhortatione audientiae 
praebendae. sic Plautus (Asi7i. prol. l) * hoc agite si uultis, 
spectatores'. 2 Et conuenit ueluti nutu audientiam i5 
significantis et gestu hoc ipsum'adiuuari. 3 hoc agite 
id est: illud desinite et hoc attendite. 

131 51 1 NVPER Eivs FRATER ut adhuc amor flagrare ui- 
deatur, addidit ^nuper'. 2 aliqvantvlvm est ad rem 
AviDioR uultu accommodato ad reprehensionem pronun- 20 
tiandum est. 3 ad rem avidior proprie *auidior'. 4 ad 
REM pecuniam modo dicit. 

1 tute 8-piqih- {om. te) T || 2 te habeam JB, om. V \ 
etc. — 4 iNTiMVM om. TCV || 3 coonovi] cog .B || 4 post i- 
quam in ■ J? | oxfjficx Iniyi^ovrj Sabb.: X€nid^dkO*^h B, ♦♦♦*♦* 
V, **** figura TC; gx. vnofxovrj Schoell coll. Bhet. l. m. 46, 
24, at cf. Eun. V 4, 2, Hec. III 3, 6 \ orationem TC jl 5 nunc 
TC F II 6 me C I t • c • o • r II 7 § • u sit B I nunc cam tam con- 
sulatorem adhibuit T \\ 8 illum C || 9 es J? | h • t • T || 10 ne] nec 
BTC \ qvidem] q • T ] id est] id F | est 2. om. B\\\l DVBivjoiK] 
dubium est TC \ est om. F || 12 hoc ag • a • T | amabo hocagite 
om. B I auerbio C 1| 13 ad oratione C, ortatione T \ attntiae 
T II 14 sic <hoc> TCV \ si (non B t. Wiss.) uultis] sultis ed. 
pr. II 15 nutum T \\ 16 gestum TC \\ 17 id est] quod TC [ 
definite C || 19 aliquantulum F; aliquantum Ter. \ est post 
rem F, o?/i. 5 | ad (a • .B) r • a • .B T || 20 accomodatis C \\ 21 ad 
rem om. B {t. Sabb.] ad rem avidior otn. t. Wiss.) | auidior 
proprie C \ auidior del. Sabb. \ et rem F, ow. B \\ 22 pecu- 
niam — dicit om. B 



294 DONATI COMMENTVM 

132 52 is vBi HANC FORMA viDET ex aliena persona uult 
ostendere praeter affectum quanti sibi existimanda sit et 
quanto munere miles Phaedriae meruerit anteponi. 

133 53 1 ET FiDiBvs sciRE uetusta elXeLijjLg. 2 pre- 
TivM SPERANS deest ^magnum', ut (Yerg. Geo. III 184) 5 
^stabulo frenos a. s.' 

134 54 1 PRODVCIT proprie, nam "^produci' uenales 
dicuntur. 2 prodvcit vendit haec celeritas uendi- 
bilem indicat mercem. 3 forte fortvna id est bona 
fortuna. 10 

135 55 Hic mevs amicvs quia locus est meritorum, non 
iam ^miles', sed 'meus amicus'. uide enim quid sequatur: 
^emit' inquit 'eam dono mihi'. 

136 56 1 iMPRVDENS HARVM RERVxM hic ostcudit quam auidus 
id faceret, si rem penitus nosset. 2 Simul etiam osten- 15 
ditur quanta secreta dicat Phaedriae, utpote quae riualis 
nesciat. 3 imprvdens harvm rervm ignarvsqve omnivm 
prudentia naturalis est, gnaritas extrinsecus uenit. 

4 ^lmprudens' per se, ^ignarus' per alios. 5 Hoc 
est: qui nec suspicatus sit neque ex aliquo audierit. 20 

137 57 1 postqvam sensit me tecvm qvoqve rem habere 



1 is om. B I VBi] tibi C, u.T|h-T|f-u.B|etC| 
alia B, aliene T || 3 quanto V \ miles om. C \ phedria C \ 
meruit codd., corr. Westerh. \\ 4 et 07n. B \ scire] s • T | uenusta 
B {t. Sabb.) I e<\^iyiC J5, mi^LO F, **** T, om. C\\ 5 spe • 
.B, s- T II 6 stabula BV \ <|)> frenos F, ferenos B, frenos 
ex -as C07-r. T \ s.] f • C || 7 proprie — dicuntur om. B || 
8 vendit] uendibilem B \\ 9 <(hic> forte TC \ fortvnaJ i- T\ 

haec est F, om. TC \ bona fortuna om. TC || 11 mc om. BT\ 
m • a • T \ quia om. T | locutus B , longus T \ meritori B , meri- 
torium C || 12 iam] nam C \ amicus om. TC \ uide] unde T \ 
enim om. TC \ sequitur jBT || 13 eam ed. pr.: et JB F, in 
TC II 14 in • (i • p • T) h • rerum (r ■ T) BT\ ostenditur F | 
15 facere C \ etiam om.. V \ auditur C || 16 phedria TC || 
1 7 nesciatur T, nascitur C \ inprudens h • r • i • q • • T, om. B 
(t. Wiss.) II 18 est om. B \ gnauitas B \\ 20 est om. TC \ neque] 
nec BV\\ 21 sensit me (m mg.) quoque rem habere tecum (7, 
smq-rht- T, sensit etc • B 



EYNYCHYS I 2, 52-63. 295 

non dictum sed quasi celatum <'sensit']>. 2 sensit me 
TECVM QVOQVE REM HABERE magno pondere dixit Hecum 
quoque', tamquam irascendi magis iusta causa sit militi 
quam Phaedriae. nam ^sensW et Uecum quoque' hoc 
significat. 5 

138 58 1 REM HABERE sic dixit, ut honeste res impura 
dicatur. 2 ne det sedvlo sine dolo, hoc est im- 
pense. 

139 59 1 AiT semper *ait' dicimus, cum uel inuisa nobis 
et audientibus uel uana dicta narramus alicuius. . 2 si lo 
fidem habeat hoc est: si faciam aliquid, unde credat se 
tibi praeponi. 3 si fidem habeat si credere cogatur. 

4 Id est si credat: unde fideiussor dicitur, hoc est 
auctor credendi. 6 se iri praepositvm tibi apvd me 

avci(5Tqo(pri in uerbo 'praepositum iri'. 6 Necessaria i5 

implicatio in his, quae dura dictu sunt. 

142 62 sed ego qvantvm svspicor alta et acuta inuentio: 
scit meretrix amatores hoc solo inimicos esse, quod idem 
diligunt; magnifice igitur, ut riualis odium deleniret, uult 
persuadere Phaedriae non se amari sed uirginem. 20 

143 03 1 AD virginem animvm adeecit cur hoc inferat? 
ut uel laedendi militis causa Phaedria patiatur eum, quam 
amet et nolit, uirginem dono dare. 2 etiamne amplivs 

1 non — HABERE om. B \ non] quo nunc T \ celebratum T \ 
sensit add. Sabb. \ sensit sscr. C\ sentit T\ me quoque (ofn. 
tecum) T, om. C \\ 2 eem — quoque om. TC || 3 quoque <rem 
habere) B \ tamquam om. T \ iuste B TC \\ 4 nam] non T \ <et> 
quoque B \\ 6 sic]' magno pondere V {cf. supra) \\ 7 ne dkt 
om. B V I sedulo — impense post 5 significat V \ sedulo <e8t> 
F, s • T \ impense sine dolo (om. hoc est) B \\ 10 et om. C || 
11 HABEAT 07n. B | id est ^ II 12 si fi • ha .B II 13 hoc] id B \\ 14 sk 
iRi] sciri C I praeposito T, pre • B \ tibi — me] t • a • m • T, 
om. B II 15 «\N<\CTPO<I>h B, avaaxQocpri F, * * * * ♦ T, 
om. C ! iri] in J5, om. C \\ 16 dicta codd., corr. Steph. |{ 
17 sed ego om. B \ q • s • T \ aucta TC \\ 18 sit C, sic B \ 
quid -B II 19 dicunt C \ magnificate C, -ca T \ deliniret TCV; 
declinet Klotz \ uult] nil C \\ 20 persuade C |1 21 ad viroi.vkm 
om. B \ ?i BT \ adicit T || 22 ludendi V \ quem BV\2S nolit 
{ueiii V)] sc. Thaidi dono dare; colit Bentletj, colat Westerh.\ 

AMPLIVS] a. T 



296 DONATI COMMENTVM 

mundat Terentius, ut solet, res huiusmodi per k'k- 
Xetipiv suam. 

144 64 1 NiHiL NAM QVAESivi NVNC EGO optime purgauit 
Terentius, quod mox liberalibus nuptiis fuerat obfuturum, 

si uitiatam uirginem duceret Chaerea. necessario ergo 5 
defenditur, tamquam quae honeste nuptura est. 

145 65 QVAMOBREM cvpio ABDVCERE etiam hoc uerbo grati- 
ficatur Phaedriae, non enim 'accipere' ut ab amico re- 
munerante, sed ^abducere' ut ab stulto et experte. 

144 64 2 NVNC EGO EAM MI PHAEDRIA MVLTAE SVNT CAVSAE 10 

non indiligenter considerauerunt hanc meretricis orationem, 
qui illam instar controuersiae rettulerunt. nam et prin- 
cipium est (^v. 1) ^me miseram! uereor ne illud grauius 
Phaedria tulerit' et narratio (v. 27) 'Samia mihi mater 
fuit' et partitio cum confirmatione (v. 64) ^nunc ego eam, i5 
mi Phaedria, multae sunt causae quamobrem cupio ab- 
ducere: primum quod soror est dicta' etc. et reprehensio 
(v. 82) ^egone id timeo?' et (y. 99) ^egone non ex animo 
misera dico?' et conclusio per conquestionem (v. 99 — 102) 
^quam ioco rem a me ^. . . .^ impetrare abs te nequeo, 20 
biduum saltem ut concedas solum'. 
147 67 1 VT svis RESTiTVAM AC REDDAM restituimur 



1 mundat B, munde TCV; munde aii Sabb. \ C^MrCIN B, 
iXXlifjLv F, ***** O, (post suam) T \\ 3 qvaesivi] q • T ( 
NVNc] n- T, om. B \ ergo jB, e- T \ 5 cherea duceret TC j 
ergo om. TC \\ 6 tamquam quae ed. pr.: quam que C {B. t. 
Sabh.) , quamquam T{B t. Wiss.) , quae V \ ductura V \\ 7 cv- 
pio] cup • T, c- B\ abducere {post etiam) C, ab- JB, a- T | 
etiam] tunc T \\ 9 ut] et C ] ab] a TC j et] ut C || 10 nvnc — 
PHAEDRiA om. B I eam] ca T, om. F|l 11 non] et nunc T \ con- 
siderauere F, <(et^ considerauerunt T \ hanc om. B \\ 12 instar 
om. B I retuiere F H 13 uereor] u • T \ ne om. TC \ il ■ gra • 
ph • tulerit B, i • g • f • t • T \\ 14 mihi m • f • T \\ 15 confirma- 
tione in ras. V^ \ <(ut (et T)y nunc codd. \ eam m • f • m • s • c • 
q^ca^p-qs-ed^ T \\ 16 <(eam)> abducere B \\ 17 quod] 
quia C I dic • JB | et om. T \\ 18 et egone] rogone T \\ 20 <ut> 
quam codd. | rem ioco J5, 1 - T \ a me] ante TC \ lac. sign. 
Sabb. I impetre B, ip • T \ abs n • b • s • u • c • solum T || 22 vt 
om. rC I a-r- T \ restituimur F, -mus BTC 



EVNVCHYS I 2, 63—70. 297 

his, quibus nos uolumus, reddimur his, qui nos uolunt. 

2 Ergo restituimur uolentes, reddimur uolentibus. 
sed in hac utrumque est. 3 sola svm habeo hic ne- 
MiNEM ^sola' ad familiarium refertur absentiam, ^habeo 
hic neminem' ad alienorum amicitiam. potest enim sola 5 
domi esse, habere tamen aliquem foris. 4 Et *habeo 

hic neminem' plus sonat quam *neminem hic habeo'. 

5 Et ^sola sum' ab his quos natura conciliat per se, 
^habeo hic neminem' eorum qui uoluntate iunguntur. 

148 68 1 NEQVE AMicvM bcne hoc apud amatorem, nam 10 
aliud est amator, aliud amicus: amator qui ad tem- 
pus, amicus qui perpetuo amat. 2 An quia in patris 
potestate est Phaedi^a? 3 qvamobrem phaedria in 
necessariis interponi nomen licet audientis. 

149 69 1 CVPIO ALIQVOS PARARE AMICOS BENEFICIO MEO 15 

hic ostendit specialiter, cuiusmodi amicos quaerat, ne 
Phaedriam contemnere uideatur. 2 parere amicos 

BENEFicio meo quia pariuntur et suo, sed minus diligimt. 

150 70 1 ID AMABO ADIVTA ME QVO ID FIAT FACILIVS 

1 nolumus C | reddimus B F, redimus T, reddamus C, 
corr. Steph. || 2 restituiraus codd., corr. Sabb. \ uolente B, uo- 
luntate C, -tis T\ reddimus codd., corr. Sabb. | nolentibus C| 

3 hac] sc. uirgine, svm] s • T \ hic habeo C, ha • T \ n • T j 

4 sola — neminem om. B \ familiarum C | habeo h • n • T || 

5 ad] sed TC, non ad B \ alienorum V \\ 6 habeo h • n • T j| 
8 natura] nam C | consiliat T \ per se CF', per jT, om. B 
(t. Sabb.) V^ II 9 habeo — amicvm om. T \ hic om. CVfi 10 nam 
Goetz : an (sscr. T) codd. ; an quia ed. pr., quia Steph., del. Sabb. || 

11 <et {sscr. C)y aliud TC \ <est (del C)> amicns CV \ <er> 
amator TC \ amator <amicus amator^ B | qui] id TCf^ 

12 qui om. C |I 13 potestatem B \ Phaedria] ne in necessariis 
inopem uideretur a^d. ed. 7>r.; ne inops esse uideretur Sabb. j 
QVAMOBREM PHAEDRiA ow. B C \\ 14 iu necessariis] in rebus seriis 
Westerh. | nomen interponi F || 15 aliquos p • a • benefi • m • 
<quia parantur et suo sed minus> B (cf. infra), ap-a-b^ 
m • r I araicos parare C \ me C || 16 hic — 18 meo in mg. 
F* II 17 phedria C | uideat T, {ante contemnere) C, uideretur 
V^ I parare codd. , corr. Sabb. jabm^ BT || 18 pariuntur 
TV\ parantur J5F* || 19 adiuua C, a^ BT j mk] m^ T, om. 
B \qi- U (f- T) {■ BT 



298 DONATI COMMENTVM 

TtaQslKov: bis *id' posuit. 2 adivta me mira coactio: 

pro 'patere excludi' ^adiuta me' dixit. 

151 71 1 siNE iLLVM blande 'sine illum', tamquam in 

manu eius sit iniuriam non pati et excludi militem; non 
enim dixit ^fer' aut ^patere' sed ^sine'. 2 priores 5 

PARTES hosce aliqvot dies honeste circumloquitur et 
oratorie, ne dicat "^abi foras' atque ^excludi te patere'. 

153 72 1 NiHiL RESPONDES iam silentium accusat, quia 
scit nihil contrarium responsurum. 2 Et satis blande 

^mihi' dixit, tamquam: cui debeas amoris uicem. lo 

153 73 EGON QviDQVAM facctc exprimitur amantis ira, 
amoris integratio (cf. Andr. III 5, 33). 

154 74 1 TANDEM PERDOLViT uimis doluit. 2 Id est 
persensit dolorem. 3 Et tandem quasi qui impatiens 
fuit. 4 tandem perdolvit vir es eleganter uariauit 15 
personas, secundam et tertiam. 5 vir es non ^puer' 
nunc es, sed iam ^uir', qui meretricem contemnis. 

156 76 HiNC EST abrepta edvxit mater pro sva uide 
(iL(ir)6Lv cum odio inductam et deprauatam pronuntiatione 
ita, ut et 6(jLOiotiksvta non uitarentur de industria: *ab- 20 
repta' ^pro sua' ^soror est dicta'. 

158 78 1 HAEC NVNC VERBA id cst falsc dicta. 2 hvc 

redevnt ut excludar. 

160 80 1 Nisi iLLVM PLvs AMAS QVAM ME rcpudiatis causis, 

1 n^PeARON B, TtccQiXv.ov F, **** T, om. C \ adiuua 
TC I cohactatio T \\ 2 pate C \ adiuua TC \ me om. B \\ 3 sine 
iLLVM om. B 11 4 iniuria TC | nos T \ exclusum TC || 6 h • 
a • ad • r II 8 respondet C, res • B \ iam (nam T) licentius TC|| 
9 sit C, si J5 I respon * * * * B \ Et] eae T || 10 uicem] ante 
jT II 11 egone B \ facete] facere TC, facile B \ expnmitur 
<^illud> ed. pr. \\ 13 tandem om. B \ perdo • -B || 14 qui om. T\\ 
15 tan • perdo • ^ || 16 personam TC \\ 17 nunc om. B \ es 
om. BCV \ sed ow. T \ iam om. CV \\ 18 hic C \ arepta B, 
abiecta T | duxit BTC \\ 19 mimesim B, imnisim T, 
minusin C, vv^isoiv V \ et deprauatam om. TC \\ 20 et om. C | 
eMOIOTe^eVT^ B, 6(Loioxslsvta F, **** T, om. C\ tuta- 
rentur C \\ 21 <^quasi^ pro B || 22 haec om. B \ falsa T \\ 
23 excludat C, ex • ^ || 24 ames (-as V) plus TC V 



EVNVCHVS I 2, 70—84. 299 

quas illa attulerat, per deriuationem causae hic aliud indu- 
cit esse cur repellatur. 2 et istam nvnc times qvae 

ADVECTA EST adeo , inquit, amas militem, ut etiam in- 
uideas, si quam amauerit. 
161 81 TALEM PRAERiPiAT TiBi slQCJvsLOi stomacliantis ama- 5 
toris. 

16J2 82 QVID TE ERGO ALIVD SOLLICITAT quid est, iuquit, 

si hoc non est? 

163 83 1 NVM soLvs ILLE DONA DAT hic iam quasi quaestio- 
nes tractantui': sed ille munus aduexit. 2 ■''nvm solvs 10 
iLLE dona dat"*^ possunt enim dona dari sed exigua aut 
minus libenter, et ideo mentionem benignitatis adiecit. 

3 nvm vbi meam benignitatem sed ille benignus 
est. 4 NVM VBi numquid alicubi. 5 Aut si 'nun- 

cubi' legimus, erit temporis aduerbium, ut sicubi quo 15 
in loco, qua in re. 6 nvm vbi meam benignitatem 

intellegit se et dona obtulisse et id benigne saepe fecisse; 
nam plerumque ingrata dona sunt, in quibus benignitas 
non apparet, quae aut in quantitate rerum est aut in 
facilitate praestantis. 20 

164 84 CLAVDiER claudi aut claudicare. Sallustius (Hist. 
III fr. 48, 25 M.) ^neque enim ignorantia res claudit' 
et (fr. inc. 23 M.) ^nihil socordia claudebat'. 

1 pro deriuatione C \ inducit] incidit BC, dicit V; 
conicit Sabb. \\ 2 ista C \ nunc t • que a • est B \\ 3 inuidias T \\ 
4 amauerat TC\\ 5 precipiat C \ IPfONId< B, Igcovicc V, **♦* 
T, om. C II 7 QviD — sollicitat] quid te a • J5 j te] re C \ in- 
quit om. B \\ 9 nvm] non TC | il • do • dat J?, i • d ■ d • T jj 
10 minus B \ nvm — dat om. B; schol. pert. ad nvm vbi mkam 
BENiGNiTATEM || 11 DONA dat] donabat TC I dona donari TC 
13 nunc T | m • b • T, be • me • 5 | sed] mc V \ ille <qui> TC, 
(qui in mg. m. 2) V \\ 14 nuncubi T \ numquid] aliquid TC 1 
sic T I num ibi B \\ 16 sicubi ed. pr. : sit ubi codd. \\ 16 quaj 
quam TC \ in re] iure T, re C | nuncubi T, ubi num C | m • 
b • T II 17 sed et B \ obtulisse ex att- corr. C jj 18 plerum- 
que] plurimum B {t. Wiss.) || 19 aut 1. om. C \ in 2. om. B\\ 
21 clavdier] claudere T \\ 22 ignorantia] ignauia Sabb. \ res 
ante ign- B \\ 23 socordia (a ex e corr.) B , secordia T V, secor- 
di§ C 1 claudiebat T, claudicabat C {sic et Maurenbr.) 



300 DONATI COMMENTYM 

165 85 1 NONNE MiHi VBi DixTi plus dixit *ubi dixti cu- 
pei^e te', quam si diceret ^petisti ut emerem'; plus est 
enim id praestitisse, quod qui acceperit non ausus fuerit 
postulare. 2 cvpere te uult rem parui pretii ex illius 
cupiditate et suo labore perpendi. 3 ex aethiopia 5 
non ^Aethiopissam' sed honestius ''ex Aethiopia'. 

166 86 RELiCTis REBVS OMNiBvs QVAESivi hacc iam omnia 
in beneficiis considerari solent. 

167 87 1 QVAESivi uide quemadmodum adhibeat atque 
aerumnas sibi difficilium munerum dicat imposuisse mere- lo 
tricem: *ex Aethiopia ancillulam' inquit Mixti te cupere'; 
quid ego feci in re caeli ac solis ac paene orbis alterius? 
^quaesiui', nec enim in promptu erat. 2 Deinde non 
^petisti' sed Mixisti', nec ^uelle te' sed ^cupere', non ^nigram' 
sed ^ex Aethiopia', nec 'dedi' sed ^-elictis rebus omnibus i5 
quaesiui': quid hic non exquisitum, quid non ita expres- 
sum, ut nihil addi possit? 3 porro evnvchvm deinde 
uel postea uel multo post. 4 evnvchvm velle eunuchos 

a Persis institutos putant ex captiuis; a Babylonibus enim 
Hellanicus auctor exstat id habuisse. 5 porro evnvchvm 20 
DiXTi VELLE TE uidc quemadmodum, ut maius faciat quod 
praestitit, non semel imputat duo mancipia, sed primo 

1 NONNE — vBi om. B I DixTi] cl- T \ <(che> dixit C \ dixti 
<mihi> B, dicti C \ te cupere V \\ 2 enim est T H 3 id om. V\ 
fuerit] sit V \\ 'A cuperem C \ uult rem] mulierem TC \ ex] et 
C II 5 et om. B \ ex ethi ■ B \\ 6 non — sed oin. B \ honestius 
quam si ethiopissam B \\ 7 rebvs — qvaesivi] re ■ quae • B., 
e • • a • T 11 9 uide] unde B \ adhibeat B F, exhibeat C (dett.\ 
exhuicat T; exaugeat Sabb.., <(studiumN adh- Schoell \ atque] 
aiatque Sabb. ; om. dett. \\ 10 <(cum> erumpnas T \ numerum C \ 
dicat om. TC (dett.); Sabb. \\ 11 ex dett., om. BTCV\ 
ethiopiam BCV \ ancillam T, (-a) C || 12 in re] iure C, 
in te 5 I paene om. T\\ 13 nec T, nunc J5 F, num C || 14 te 

om. B V I omnibus rebus TC || 17 porro heu • T || 18 multo 
{sscr. m. 2) V \\ 19 babilonibus (babyll- F, babill- B T) codd.; 
babyloniis ed. pr. (babilonis D) \ enim del. Sabb. \\ 20 ellanicus 
BTV., elanicus C \ axictor Steph. : antiquior (-quorum TC) codd. \ 
extat J5, existit F, extitit C (dett.), exnrit T \ id] uel T ! e • 
d • te . uel • J5, eu • d • u • T\\21 dicti C \ te om. TC V \ uidi C 




EVNVCHYS I 2, 85-88 301 

puellam, deinde eunuchum: illam quia 'ex Aethiopia', 
hunc quia ^solae utuntur his reginae'. quid tale Thaidi 
riualis dedit? 6 evn^^Chvm evvovxog fljoijrat «g evvriv 

excov, xom earcv cpvXdxxcav^ ag rjVLOxog Qa^dovxog 6jcrinxov- 
ypg' evvriv ovv yvvaLKog KuvdQog. 5 

i^S 88 1 REGiNAE ^reginae' diuites, sed ifi(paxLiuoxeQOv 
est. 2 QviA SOLAE VTVNTVR His REGiNAE uarie *eunu- 
chum' dixit et intulit *his', ut (prol. 1 — 3) 'si quisquam 
est qui placere se studeat bonis quam plurimis et mi- 
nime multos laedere, in his poeta hic nomen profitetur lo 
suum'. 3 REPPERi plus est quam 'emi'. 4 Et uide 

quam propriis et amplissimis uerbis usus est, quia et 
ancillam ^ex Aethiopia' et eunuchmn <^^quia solae utun- 
tur his reginae'); illam 'quaesiui', hunc Vepperi'. 5 Ergo 
uigilanter ancillam ^quaesiui', hunc Vepperi': neutnim i5 
enim horum facile positum erat. 6 qvia solae vtvn- 

T\Ti His reginae uota , cum 'eunuchum' singulari numero 
praeposuerit, ^his' subiunxisse. 7 Sed ^his' non ad 

eunuchum rettulit, sed ad delicias aut quid tale: quia 
solae utuntur huiusmodi deliciis seruitiisque reginae. S Et vt 

1 eunuchum] hic habent codd. 'quia solae (solo T) utuntur 
(ut • B) hic {om. B) reginae (re • 5, regimo T)\ quae post 13 
eunuchum transp. Sabb. \ ex om. T \\ 2 quia om. B. {t. Wiss) 
utuntur h • re • B, reginae utuntur {om. his) TCV \ tali B 
Thaidi dett.., om. BTCV \\ 3 eunuchus T \ evvovxoc iQtixai coe 

evvriv sxov xovreativ cpvaaxcov 06 vioxoe gapovxoa c-nriiTtovxoiS 
evvr]v vv tvvev yiev avagoa F, ivvovyoa ei'Qr,tai (bg evvi(a ^x^^ 
tovTco iazl (pvXdttcov c5? i]VLOxog Qavdovxoa cxr\7ttovxoa 3/*, 
,♦:>♦:**** T, om. BC; evvovxog tiQr]taL mg evvi]v excov tovriati 
(pvX(xtt(ov OCOCEINrYNENKEK^NAPOC Lindenbr. (ex cod. 
Cuiac.) II 6 reginae om. BTC \ sede MJ^^^TIROTePON (non 
add. t. Wiss.) J5, sed eyi(patLv.(oteQov non T, sede ♦ ♦ ♦ * non 
T, sedes non C \\ 7 utuntur h • re • ^ tl 8 et om C \ quisque C 

9 est om. B \ se (s. T) post studeat TC \ q. p. et m nj 

10 multos] malos C, m ■ BT \ le • J5, 1 • T | in his p • hic n • 
B I pro • suum B, prof. • s • T || 11 Et om. B \\ 12 et 2. om. 
TCF II 13 ex om. T | quia — reginae add Sabb. (cf. supra 
ad 1) II 14 illum T|| 15 hec C \ neutrum <eorum> TC || 16 qua 
T II 17 eunucho TC \\ 18 hic {2.) T \ ad om. T \\ 20 huiusmodi — 
302, 1 hic om. T \ seruitutisque C 



302 DONATI COMMENTVM 

oratorie hic subdidit quod in ancillula praetermisit, quia 
nulla Aethiopissa honesta dici potuit. 9 Et 'reginas' 

modo diuites dicit. in Phormione (J 3, 20) ^o, regem 
me esse oportuit!' 

169 89 1 HERI MINAS VIGINTI PRO AMBOBVS DEDI receu- 5 

tiora beneficia grauiora sunt aduersum ingratos. ergo a 
tempore inducitur exprobratio. 2 pro ambobvs dedi 

melius amborum pretium, quam ut separatim diceret, 
quantillo emerit ancillulam nigram, de qua mox illl 2^ 18) 
dicetur *hic sunt tres minae'. nam constat eunuchum lo 
solum emptum esse minis uiginti, ut ipse Parmeno con- 
fitebitur seni {¥5, 14). 

170 90 tamen contemptvs abs te et hoc seruatur in 
beneficiis, nam maiora sunt cessantibus meritis eorum, 
quibus praestantur. i5 

171 91 1 OB HAEC FACTA ABS TE SPERNOR hic duplex prO- 

nuntiatio est: uel per interrogationem uel per inuidiosam 
exprobrationem. 2 Et melius uelut indicatiuo modo 

quam interrogatiuo profertur; hoc enim est multo grauius 
quam illud. 3 ob haec facta abs te spernor sic Vergi- 20 
lius {Aen. IV 217 — 18) ^nos munera templis quippe tuis 
ferimus'. et cum interrogatione uel cum increpatione pro- 
ferri potest. 4 qvid istic hoc aduerbium consentire inci- 

1 quod sscr. V^ om. BTC \ in] et TC \ ancillam TC\\ 
2 Aethiopissa om. TC \ Et ow. B \\ 3 <has> modo TCV, 
om. B I dicit om. B \ ut add. ed. pr. | 0] ha TC || 5 mi • 

B I viGiNTi] d • T, decem C, decem F, om. B \ pro — dedi] 
p • a • d • T, om. B || 6 gratiora C \\ 7 exprobatio C \\ 9 quantillo 
ex -tulo corr. T \ emerit ex -rat corr. B \ ancillam -B || 10 diceretur 
B V I tres sunt -B || 11 emptum om. T j esse mimis TC, om. B || 
12 seni in ras. V^ || 13 contentus B \ seruant C || 16 facta] bene 
facta C, b • f • T \ spemor abs te C, s • abs T, a • sper • jB | est 
pronuntiatio TC || 17 interiectionem T \ inuidiam C || 18 expro- 
brationem sscr. F^ (= dett.), om. BTC \ uelut] uel per C \ in- 
dicationis T || 19 quam dett. , quam quod B TC V \ interiectio 
T 1 grauior T \\ 20 sic] ut TC, om. B \\ 21 quippe — ferimus] 

q • t . 8 • TC, q*-* tu • f • {sscr. m. 2) V \\ 22 et <uel quas tulit> 
TCF, et <quas uel tulit> B \\ 23 istic] i- T 




EVNVCHVS I 2, 88—95. 303 

pientis est. et est skkeLtpLg: deest enim *remoramur' aut 
quid tale. 

173 92 1 QVAMQVAM iLLAM cvpio ABDVCERE 'abducere' 
dixit quasi ab stulto, nec per uerum meritum sed per 
fraudem. Cicero (in Verr. II, III 34, 78) *per uim ac 5 
dolum abducta ab Rhodio tibicine'. 2 atqve hac re 

ARBiTROR non dicit <(qua^, quia hoc est ex re. 

93 vervm tamen scit meretrix contentione quadam 
negari. ergo fingit se uinci, ut adulescentem molliat, et 
ipsa cedit, ut et ille remittat pertinaciam. 10 

94 1 potivs qvam te iNiMicvM HABEAM hoc totum ita 
loquitur, tamquam ipsa magis amet Phaedriam, quam ab 
illo ametur. 2 <(potivs qvam^ te inimicvm habeam 
huic contrarium est *ut te amicum habeam'. 3 faciam 
VT ivsseris nec uoluntate nec uultu consentientis hoc ait 15 
meretrix, sed callide temptat omnia. nam quia persistendo 
non perfecit quod exspectabat, docet Phaedriam etiam 
ipsum neglegentius negare quod poscitur. et adeo hoc 
subtile est, ut statim impetrauerit; peruulgatum est enim 
'quod summa ui defenderis , cum extorqueretur, hoc idem 20 
postmodum remittere remittenti'. 

95 1 vtinam istvc verbvm 'istuc uerbum' pro tota 
sententia. 2 verbvm pro dicto. sed proprie o^/wjiia, 

1 et est om. TC \ eMIYIC B, sXitpLa V, **** T, om. C\ 
3 quamquam i • c • a • T, om. B \ abducere om. TCV || 4 quasij 
uelut B, tamquam ed. pr. | a ^, ob T \ per uerum] puerum 
T II 5 per — abducta] ui abductam Cicero || 6 abductae (e add. 
m. ^) y I a C I tibicin^ 7, tibicene T, tibi c^ne C \ atque h • r • a • 
T, atque arbitror B \\ 7 qua add. Westerh. \ hoc est ex te JB, 
hoc est abs te TC, hoc ex te est F, corr. Westerh. || 8 tamen] 
tantum B (t. Wiss.), tam T \ sit C | contericione J5, con- 
trictione C \ quaedam TC, qua///dam V \\ 9 negati B \ ergo] 
quo TC II 10 ipsi T, ipsa (a ex e corr.) C \\ 11 quam t • in • ha • B, 
qti-h^ T II 13 potivs qvam add. Sabb. \ ha- B, h- T | 
14 contrarium huic C || 15 ut i • T \ nec 1.] his T \ consentiente 
C 1 haec CV \ agit BV \\ 17 Phaedriam om. B | ipsum etiam 
TC II 18 et om. TC \ hoc 07n. C \\ 19 imperauerit B, inpetrauerat 
T, ***** C II 20 quod] quidem | ni C j extorquetur ^11 
21 postea B \\ 22 utinam i • u • T, om. B \ istuc uerbum 

om. V II 23 ^liOMd. B, a^^6na F, * * * T, om. C 



304 DONATI COMMENTVM 

id est sententia uel enuntiatio, quae uno stringitur et 
ligatur uerbo, uerbum a ueteribus dicebatur. 3 ex 
ANiMO AC VERE DiCERES <('uere')> certc, quia est qui "^ex 
animo' dicat, fallatur tamen. 

176 96 POTivs QVAM TE iNiMicvM HABEAM tantum iu aui- 5 
mum Phaedriae boc descendit, ut etiam repetat quod 
amica dixerat adulans. 

177 97 1 siNCERE Dici QviDvis POSSEM PERPETi siucerum 
purum sine fuco et simplex est, ut mel sinecera. 2 Bene • 
ergo <(ut)> mel blandimentum meretricis dulce fatetur, sed lo 
negat esse sincerum. 

178 98 1 viCTVs VNO VERBO ^utiuam istuc uerbum' {y. 95) 
et ^uno uerbo', ut diximus, sic accipe, ut ^uerbum' dictum 
intellegas, quod uerbo complectitur completae sententiae 
pronuntiationem, quod a^Cco^a nominabatur. 2 labascit i5 
omnia incohatiua trisyllaba fere media producta enuntian- 
tur. 3 viCTVs VNO verbo qvam cito ait, quine illum 
^falsa lacrimula' (I 1, 22) uinci crediderat posse; plus 
factum est: et '^uno uerbo' uictus est et ^cito'. 

179 99 1 EGO NON tam ex animo misera dico quod sensit 20 
multum ualuisse, hoc Thais inculcat animo amici sui. 

1 ^e )> • i • <[^y C I enuntiatio ed. pr. : nuntiatio codd. 
(pron- C^) I quo T \ ligatur et (uel C) stringitur (-etur T) 
TCV\\2 <hoc> uerbum sscr. V^ \\ 3 ac] et TC | di • B \ uere 
add. Sabb. \\ 5 poti • quam t • in • habeam B j| 6 hec T\ repetat 
ex -it corr. T \\ 7 adulans Sabb.: a,dulando F, adolescens BTC''\ 
8 q • u • p • p • T I sincere C \\ 9 fuco] succo TC \\ 10 ut dm.. 
om. B TC V I mel om. T \ blandimentMw V, -torum TC, {ante 
mel) £ II 12 vicTvs — uerbum et om. B \\ l^ et] est T \ ut 
diximus — uerbum om. B \\ 14 quo T \ conflectitur T, plecti- 
tur CV I <et)> complet//// F, <(et)> completae (-plecte BC) 
BTC, corr. Westerh.; et complet Schopen\\ 15 pronunctiatione 
C 1 MYOMA J5, altoo^a F, *** {post nom-) T, om. C \ nomi- 
natur.^ 1 labescit T |j 16 trisyllaba] m silla C, in sillaba T \ 
enunctantur C |1 17 vno] u • J5 | q • c • T | ait om. -B || 17 quine 
{cf. Haupt Op. III 537)'] qui ne B {sic vel me dett.), quia ne F, 
que ne C, quod nec T; qui ed. pr., qui una Sabb. \\ 19 et 1. 
om. B I uictus est uno uerbo J5, uno uictus est uerbo V \\ 
20 ego (et C) non t • (tm C) TC, ego non F, oyn. B \ ex a • 
m d • T, misera dico .B 11 21 uoluisse T 



EVNVCHVS I 2, 95-103. 305 

2 Et 'ego' uide quanta significet: conuenit hoc pro- 
nomen multa blande exprobranti, ut (^Verg. Aen. IV 314) 
^mene fugis?' 3 qvam ioco rem volvisti a me tandem 
contra illud refertur, quod ait Phaedria (r. 85) 'nonne 
ubi dixti cupere te'. 4 Sed hoc uehementius et di- s 

sertius: ^quam rem' inquit; non ^munus' sed quod plus 
est 'rem', et non dixit ^serio' sed 'ioco' a facilitate prae- 
stantis, et ^uoluisti', non etiam ^dixisti'. — 5 Mirandum 
obsequium ex voto animi pendens: non exspectat imperium, 
ne voluptati tnora sit, dum iuhetur. — tum illud quod ait lo 
^perfeceris': nonne pondus hoc uerbi et potentiam Phae- 
driae circa amicam 6t illius obsequium uehemens et rerum 
difficultatem , quae extortae sunt, monstrat atque omnem 
obterit querelam PhaedriaeV 

7^/ 101 EGO IMPETRARE NEQVEO HOC ABS TE tu et ioCO IS 

et non petisti, cum perfeceris tamen, at ego impetrare 
non possum. 
1 ^ V 102 1 SALTEM VT coxcEDAS SOLVM argute addltum et 
^saltem' et ^solum'. 2 Et bene 'concedas', ut uolun- 

tatis sit; <(nam sic^ dixit supra iv. 71) 'sine illnm r»n.>vp< m 
partes hosce aliquot dies' etc. 

ItiS 103 1 VERVM NE FIANT ISTI VIGINTI UlhlS tacete 

^biduum' decuplauit. 2 Et simul, quia ex ea^em ratione 



2 blanda codd.^ coir. Steph. \\ 3 rem a me uoluisti tandem 
C, r-a.mut- T||5 dixct- B, dixti T \ haec T, om. B i 
6 mimis C \ plus deU., pluris B (t. Wiss.) TCV \\ 7 dixit F, 
dixisti BC\sed <et> ^ | a] et r|| 9 ex] et C U 10 ne] et C\ 
sit uoluptati moraS || 11 hoc uerbi pondus T, hoc uilipendus Cil 
12 amicas T \\ 13 exorte C, extorias T \ sint TV^ 14 oppressit 
C II 15 EGo — te] ego nequeo etc • B, ego impetrare nha- 
T I tu et ioco (ipse add. B) non B F, me uo (om. T) *** non 
TC; corr. St€ph.'\\ 17 possim C || 18 saltim ut consedeas C\\ 
19 saltim C [ Et om. T \ concedis C | uoluptatis T \\ 20 nam 
sic W.: sic enim dett., om. BTCV; ut Schoell \ dicit CV\ 
sine] sem T \ prioris partis V \\ 21 partes — dies] p • h • a • d • T, 
p. B II 22 ni J5 I f - i • u . d • T I isti 07«. B \ xx B, xi" C | dib« 
<m. B I facere B \\ 23 decuplauerit {ex duplica- corr.) B, de- 
culpauit TC j ratione om. B 

Donati comin. rec. "Wesaner. 20 



306 DONATI COMMENTVM 

sunt uiginti ex qua duo, <^et)> ex qua uiginti, ducenti, duo 
milia et similiter deinceps. 

184 104 PROFECTO NON PLVS BIDVVM AVT 0,7100 LaTtrjGig 

secunda. 

185 105 1 HOC MODO SINE TE EXOREM UOUe UUUC UOU 5 

Me te exorem' sed He exorem'. 2 Et ^hoc' absolute. 

186 106 1 FACivNDVM EST QVOD vis uou ^quod oportet' 
sed '^quod uis' dicendo multum addidit obsequio suo. 

2 BENE FACis iu consuetudincm uenit, "^bene facis' et 
^bene fecisti' {V 8, 61) non iudicantis esse sed gratias lo 
agentis. 3 merito te amo bene amoris mentionem ad 
auferendam suspicionem contemptus Phaedriae fecit. 

187 107 1 Rvs IBO et hoc amatorium est, odisse urbem 
sine amica. 2 Nec dixit ^ibi ero' sed Hbi me mace- 
rabo'. 3 me hoc macerabo bidvvm pronuntiandum 15 
^biduum', ut si dixisset ^biennio'. 

188 108 1 ITA FACERE CERTVM EST cx his apparct uerbis, 
quam sibi amator hoc aegre imperet. 2 mos gerendvs 
EST THAiDi cum prouuntiatione et gestu, ut ostendat quae 
uis amoris sit, ut Thaidi mos geratur. 20 

189 109 1 Hvc FAC iLLi ADDVCANTVR euuuchus ct aucilla, sed 
praeualet genus masculinum. 2 <(fac illi)> addvcantvr 

1 XX jB, xxti C, exti T I ex — uiginti om. B | et add. ed. 
pi'. I ducenti] cc- B \ duo milia] -ii-^, -i-iT, il C, •'TT- V \\ 

3 plus bi • aut B, p • b • a • T | d^TTOCIOTThCIC jB, cc7to6t(07tr]6L6 
V, ***** T, om. C II 4 secanda C || 5 s • t • e • T | noue — exo- 
rem 2. om. B \ nonne C \ nunc] ne F || 6 sed te exorem om. C || 
7 EST om. B I vis om. T |j 8 abdidit T \ obsequium B \\ 9 con- 
suetudine TC || 10 iudicantis ed. pr.: indicantis codd. \ esse] eat 
V (= dett.) II 11 merito t-a- BT | amaris mentione C || 
12 auferendum T \ contentus C \ fecit in mg. V^ (= dett.), 
om. BTC II 13 amatorum F, -ris TC \ urbem odisse TCjj 
14 me om. B \ macerabo] m • T || 15 me hoc <(me)> macerabo 
(m • T) biduum (b • T) TC, <(biduum^ me hoc macerabo 
biduum F, om. B \\ 17 ita facere om. B \\ 18 quod B {t. Wiss.) \ 
aegre hoc TCV \ gerendum est C, geren • B \\ l^ i- BT\ 
gestum C II 20 ut om. C | 21 hvc — ancilla] adducantur B \ huc 
fac i • a • T \ anolla C || 22 <^figurate (-tiue dett.) i\\\} sed dett., 
ed. pr. I sed] pro adducito B {cf. infra) \ masculinum (ante 
genus) B, masculini TC \ addvcantvr — eos om. B 



EVNVCHVS I 2, 104—112. 307 

^ pro adducito eos. 3 Et bene adiectum, ne dilatis ob 

retentionem muneribus non procederent actus fabulae. 

4 Et simul, quia absentia Phaedriae opus est. (lum per 
Chaeream ludificatur meretrix. 

290 110 1 iN Hoc BiDVVM THAis VALE nunc uaic abs- 5 
cessum significat, non salutationem. nam si mera salu- 
tatio est, biduo solum amicam ualere optat; sed prae- 
scribere conatur, quanto tempore abfuturus sit. 2 Et 

simul ostendit, quam inuitus abscedat. 3 in hoc bidvvm 
THAis VALE accusatiuo casu utens expressit amatoris im- 10 
patientiam, ^biduum' dicens praescripsit de tempore. et 
'uale' maiorem uim habet ex dolore discedentis quam ob- 
sequio salutantis. 

292 111 1 ET TV NVMQviD vis ALiVD ^ualc' subaudiendum 

salutatorium. 2 Et subintellegendum post osculum dici 15 
'numquid uis aliud?' quasi recte factum. 

292 112 1 CVM MiLiTE iSTO *isto' beue additum quasi 
odioso, ut alibi (^Ad. IV 7, 36 — 37) ^iam uero mitte, 
Demea, tuam istanc iracundiam' et Vergilius (Aen. IX 94) 
'aut quid petis istisV haec enim pronomina spementis 20 
sunt odiumque monstrantis. 2 praesens absens vt sies 
'praesens absens' xaxo^t^^ov. 

1 adiectum BV {dett.), adductos TC\ adducantur Sabb.\ 
delatis BTV, delealis C; carr. Steph. | ab T j 2 retectionem 
(-ne C) BC \ procederet C || 3 schol ad v. 107 pert. | quaai 
abstinentia C || 4 ludificatur per chaeream V j meretris C |l 

5 t • uale B, t u • T \ nunc — 10 vale om. T \ nunc om. B \ 
abscessumj discessionem B \\ 6 uera C || 7 esset . . . optaret 
Schopen \ perscribere CF|| 8 affuturus C \\ 9 quam om. C \ ab- 
cedat B || 10 thais vale om. B \ utens casu JC, casu V \ im- 
presserit C |1 13 salutationis C, salutantois T \\ 14 et tv om. 
B I 'uale' subaud-J sc. ut sit et tu uale |I 15 sahitarium TC\ 
Ei] uel TC II 16 quasi in ras. F* {dett.), cum BTC \\ 17 bene 
om. TC I addito TC || 18 mitte (micti C)J omitte /Ter. \\ 19 De- 
meaj de medio TC \ t • i • i • T \ istara V \ et om. B || 20 aut 
otn. T I petis istisj petistis B, petisti C, petis T \ enim om. 
TC I ^Tonomina aspernantis V \\ 21 absensque C, ab • q • T\ 
VT — absens om. B | ut scies C, u'- s T \\ 22 KAKAZh^ON B, 
**** TV, om. C 



I 



308 DONATI COMMENTVM 

193 113 1 ME DESiDERES C)Cv^y]6Lg^ quia plus est ab amore 
desiderium. 2 <(me ames me^ desideres me somnies 

ME EXSPECTES STtavacpOQDc prima. 3 Cum ^amare' et 

^desiderare' sit uoluntatis atque obsequii, num etiam ^som- 
niare'? 4 Satis amatorie dictum est. 5 

195 115 1 ME SPERES cum 'me exspectes' iam dixerit, 
quid sibi uult iterum ^me speres'? 2 An exspectatio 
certorum est, spes incertorum? 3 Et exspectatio 
propinquarum rerum, spes longinquarum. 4 Et ex- 
spectatio destinat tempus, spes non destinat. 5 An lo 
'me speres' idem facere, id est de te cogitare, ut sit 
'speres' credas, ut statim in subditis (v. 123 — 24) in- 
uenies ^nam eius fratrem spero iam propemodum rep- 
perisse'? 6 me te oblectes septimus casus <(^me')>. 

7 mecvm tota sis toto animo. nam illam nunc animum 15 
uult esse, non corpus. 8 Et simul quod ipse ab eius 

corpore patitur, id uult militi eius mente contingere tam- 
quam penitus excluso ab amica. 

196 116 qvando ego svm tvvs ^animus' scilicet. 

197 117 ME MISERAM FORSITAN HIC MIHI PARVAM HABET 20 

fidem recte Thais nunc partem argumenti exsequitur" taci- 
tam apud Phaedriam propter praesentiam servi, quem 

1 <(me ames^ me V \ ^Y|hCIC J5, auxesis F, **** T, 
om. C 11 2 ME AMEs ME add. Sabb. \ desideres (-ras T) post som- 
nies (somp. T) BTC, om. F | me ex • T \\ 8 emN^OOP^ B, 
***** T, om. CV\ cum in ras. V^ (dett.), sit BTC \\ 4 uo- 
luptatis T ! obsequii num etiam Sabb. : num etiam obsequi B., 
etiam (ai etiam V = dett.) nunc {om. V) obsequii TCV\\ 5 <^Som- 
niare]> satis Sabb. \\ 6 exspectes] spectes B T, espectes C |1 8 spes 
est TC II 9 rerum propinquarum B \ Et om. T \ desinat C, dexti- 
nat T utroque loco \\ 11 me] ne T | idem ed. pr.: id est TC, deest 
in ras. V^, it B {t. Wiss.; rem t. Sabb.) \ facere — 13 eius inmg. 
F* 1 id est] idem T || 13 fratrem in ras. V^ \ spero — repperisse] 
etc • B \\ 14 mecum F | ob • T | me add. ed. pr. \\ 15 mecvm 
et sis om. B \ tota TC \\ 16 non V \ quod] quam C \\ 18 pe- 

quidem 

nitus ed. pi\: peius codd. || 19 quando ego (sscr.m. 2) V, om. B\\ 
20 FORsiTAN — fidem] fhmphf- T, for • etc • B \ habeat 
C II 21 nunc] non T \ tactam C \\ 22 phaedriam apud BTCV^, 
corr. V- I propter] propter phedriam C, phedriam T 



EVNVCHVS I 2, 113-123. 309 

^poeta uult ita nescire, ut audeat ad uitiandam uirginem . 
suboruare Chaeream. 
118 ATQVE EX ALIARVM INGENIIS NVNC ME IVDICET 
hic Terentius ostendit uirtutis suae hoc esse, ut peruul- 
gatas personas noue inducat et tamen a consuetudine non 5 
recedat, ut puta meretricem bonam cum facit, capiat 
tamen et delectet animum spectatoris. 

[ ^OO 120 1 NEQVE ME FINXISSE FALSI QVICQVAM aut 'dixisse' 

debuit dicere aut abundat 'falsi'. 2 Aut ideo, quia 

et uanum aliquid fingi potuit, ut supra {v. 24) 'si uanum 10 
aut falsum aut fictum est.' 

;J()1 121 1 NEQVE MEO CORDI ESSE QVEMQVAM CARIOKEM 

melius ^quemquam' quam si diceret 'militem'. 2 qvem- 
QVAM CARiOREJi quasi meretrix non *carum' alterum sed 
^cariorem' negat. 15 

:>();> 122 1 ET QviCQviD Hvivs FEci ^huius' absolute aut 
per iXXui\)Lv^ ut desit Vei'. in Hecyra (/// :^, 3) 'ne 
quid sit huius oro', in Heautontimorumeno (/// 3, 10) 
^nihil me istius facturum, pater'. 2 Aut <^ut)> (Verg. 

Aen. IX 94) ^quid petis istis?' 3 qvicqvid hvivs Vei' 20 
subaudiendum est, <(id est^: quod eum exclusi foras. 

;j(j^ 123 1 SPERO PROPEMODVM uoue *spero' pro ^credo' uel 

'confido'. 2 PROPEMODVM ideo ^propemodum', quia homi- 
nem quidem nouit, sed fratrem esse uirginis nondum probauit. 

1 audeat (u in d carr.) T || 3 ingeniisJ i • 2' | nunc me in- 
dicet C, n • m • i • 5 T || 4 ostendit post suae TC \\ 6 a sscr. T*, 
om. BC^l spectatorum V \\ 8 finxisse] f • / j quicquam falsi V, 
quicquam.BC, q • T |1 10 et om. B\smV \\ 11 aut f • a • f • e • r|| 

12 neque meo c^eqc- T, om. B \ ksseI est C, om. V \\ 

13 quam] quae C \ qvemqvam] quem B (f. IViss.) || 14 quasij 
quam C || 16 et quicquara C, et quid T, om. B \ <feci> huius 
V I FEci om. B 1 huius om. TC || 17 per eCOYIN B, per elipsim 
V, pere (pure /)**** TC \ ut om. C \ res codd., corr. Steph. [ 
echira codd. \\ 18 <(et> in T \ eautontumerumenon F, eautontur 
B, eutontu • C, -tum T || 19 istis TC \ patri /, pat^ C \ ut add. 
W. II 20 istis om. C \ huiusce C || 21 id est (an scilicet.SO 
add. W.; FEci Sabb. \\ 22 propemodum noue spero in mg. V\ 
noue B \ nonne C \ pro credo om. V \ uel eonfido in my. I'*, 
et confido C 11 23 propemodvm am. B 



310 DONATI COMMENTVM 

204 124 1 ADEO NOBiLEM ^adeo' pro nimis positum est. 

2 Aut expletiua particula. 
206 126 ATQVE EXSPECTABO DVM VENIT futurum actum 
uoluit promittere, non quo aliquis gestus sit exspectantis. 



II. 

1. 

207 1 FAC iTA VT ivssi iam amatorium multiloquium et 5 
uaniloquium continet ista actio, nam et repetit quod iam 
dictum est et id facit <(* * *)> magis et odiose nimis. 

209 3 1 ROGiTARE QVASi DtFFiciLE siT deest 'uis' uel 
^pergis', ut sit: rogitare pergis. 2 Vel He', si ipsum 
respicit, uel ^hunc', si auersus haec dicit, ut sit: rogitare lo 
te! aut: rogitare hunc! 3 Et distinctione interposita 
inferendum uultuose ^quasi difficile sit', <^scilicet^ id quod 
mandat. ita et ineptiam nimiam circa haec solliciti ama- 
toris expressit et ostendit nihil esse facilius , quam dedu- 
cere ad meretricem munera, cum contra illud sit difficilli- 15 
mum, poscenti aliquid non dare. 4 rogitare subauditur 
^te mirum est', qvasi difficile sit ^complere quod iubes'. 

210 4 1 VTINAM TAM ALIQVID INVENIRE POSSIS <(f.> PHAEDRIA 

^inuenire' acquirere. sic in Heautontimorumeno ( V4, 16 — 17) 
^patri quo modo obsequare et ut serues quod labore in- 20 

1 adeo no • J5 I adeo <^enim)> F, om. B \ positum est] 
nobit B II 2 aut <pro (per C)> TC V \\ 3 ex • dum ue • B, 
epectabo d^u- T \\ 4 uoluit {post promittere) JB, noluit C, 
Moluit V I non om. V \ congestus B, <actus> gestus F|| 
5 iusset T \ et uaniloquium om. TC \\ 6 ei om. T || 7 est 
om. C I facit] facete ed. pr. \ moleste add. Goetz, fatue Schoell, 
inepte Sabb. \\ 8 dif • (om. sit) B \ idest T \\ 9 ut — pergis om. 
TC I Vel te] item V \ si om. C \\ 10 respicis codd., corr. Steph.l 
aduersus codd.^ corr. Westerh. \ hic F, hoc B (t. Wiss.) \ sitj 
si T, om. F II 11 te — rogitare om. B \ interposita om. B {t. 
Wiss) II 12_dif • sit ^ I scilicet add. W. \\ 13^ ;^ineptiua C \ 
nimiamj mmta T \ circa] cura B \ hoc V \ sollicitis T \ amoris 
^ II 17 sit difficile F || 18 lem^na om. B \ nt ■ T | inu • T\ possit 
C, p- T| phaedria] f. T II 19 eautontumerumenon T', eauton ■ 
B, eutontum • T, entamtu • C 11 20 modo om. V 



EVNVCHVS I 2, 124-126. n 1, l-l .JH 

uenerit'. 2 Nam ideo a praecedenti etiam quaestus 
dicuntur. 

211 5 1 QVAM Hoc PERiT deest 'facile', <utsit: quamfacile> 
hoc perit. 2 qvod mihi <est> carivs pro 'qui mihi 
sum carior'. 3 Sed ^ego' dixit absolute, occurrens huic s 
pronomini <('quod')>. 

212 6 Qvi EFFECTVM DABO 'qui' prouomeu, ut in Heauton- 
timorumeno {lY 3, 23) \\x\ nolo mentiare'. 

213 7 SED NVMQviD ALivD iMPERAS iu his scruus nihil 
uult nisi coactus facere propter maiorem dominum. sic lo 
et alibi {II 3, 97) Hubesne?' inquit, respondente Chaerea 
^cogo atque impero'. 

214 8 1 MVNVS NOSTRVM ORNATO VERBIS l^^LK&g nOU dixit 

^raeum', quasi etiam Parmenonis sit. 2 et istvm '^A 

est molestum et odiosum. nam hoc significat Ustum\ 

215 9 1 AB ea pellito 'ab ea' ab eius animo. J / 
non ^pelli facito' sed ^pellito'. 

216 10 1 memini tametsi nvllvs moneas properat seruus 
carpere uaniloquium domini. 2 nvllvs moneas ^nullus' pro 
non. in Hecyra(7X^, 4) ^nullus dixeris', Plautus inTrinummo 20 
{III Ij 5) ^nullus credas'. 3 ego rvs ibo et hoc iam dictura 
est {12, 107)^ sed ostendit, quam olim id incipiat Phaedria. 

1 Nam ideo] non iam C || 3 qvam hoc om. B \ peribit V; 
Ter. I ut sit facile add. dett., quam add. Schoell | hoc peribit V, 
om. B II 4 EST add. deU. \ carior BTC \ per C | quem TCl\ 
5 dicitur C \\ 6 quod Steph.: qui dett. {B t. Sabb.\ om. TCV^ 
7 DABo] d • T I ut] et F I in om. T | eautontumerumenon V, 
autont' B, eutontum • T, euton • ^^ || 8 quin {vel quid) codd. Ter. | 
uolo TCV I mentiri TC, renuntiare V || 9 sed n • J5 a • 
BT I imp^ T II 10 per V \ sic et alibi om. B \\ 11 responde* 
F I Chaerea] * * * T || 12 rogo BTV, oro C || 13 mvnvs nostrvh 
om. B I uer. B \ h0IROC B, aethicos T'', om. TC \\ 14 etiam 
{ante quasi) C, et B \ id est] et || 15 et om. B | nam — istum 
07)1. J5 II 16 PELLiTo] pe • r, ow. .B I ab ea] id est B \\ 11 non 
sscr. F* I pell?" F | sed rn ras. F* || 18 nemini C \ tamen etsi 
T, t • B I n • m • B \ properat — domini m mg. B \\ VJ capere 
codd., coi'r. Steph. \ nvllvs moneas om. B {t. Wiss.) \\ 20 ecnira 
codd. I in triumpho T, intemimio C \\ 21 <et> ego F. om. B \ 
iam] lac (!) C |I 22 est om. B C [ quam olim] quo molimine Sabb., 
qua mole Bentley; at cf. Cassian. Inst. XI 10 



312 DONATI COMMENTVM 

217 11 1 CENSEN ME possE arbitraris, ut censores, qui 
morum aliorum sunt summum arbitrium. 2 Et ideo 
hunc putat non censere, quia ipse de^perat fieri posse. 

3 OBFiRMARE ET PERPETi uerba suut despcrantis: non 
^firmare' sed ^obfirmare', non '^pati' sed ^perpeti'. •'' 

218 12 TENE He' quod ait hanc uim habet, ut significet 
perditum amatorem esse Phaedriam. 

219 13 1 NAM AVT lAM REVERTERE modo Ham' pro statim. 

2 Mox NOCTV TE ADiGENT hoc cst ad urbcm agent. 

3 iNSOMNiA uigiliae. legitur et ^adiget', ut sit Hn- i" 
somnia' numeri singularis. 

220 14 1 VT DEFETiGER VSQVE ordoi usquc ut defetiger. 
2 iNGRATns VT DORMiAM id cst: etiam inuitus, etiam 

coactus. 3 Nam 'ingratis' non ultro significat, quia 

ultronea grata sunt, ingrata quae ab inuitis fiunt aut i'"' 
recusantibus. 

222 10 NiMis ME iNDVLGEO ^ me indulgeo': sic ueteres, 
quod nos Whi'. alibi {Ileaut. V 2, 35) He indulgebant, 
tibi dabant'. 

223 17 1 TANDEM NE EGO ILLA CAREAM SI SIT OPVS VEL 20 

TOTVM TRiDWM sic coepit, tamquam aliquid forte dicturus 
et magnificum. non autem est TtccQcc TtQoadoKLccv^ sed vere 
amator magnum hoc putat. 2 vel totvm tridvvm 

1 ME — arbitraris] etc. B \ posse me <^obfirmare> V | qui^"^ 
V\\ 2 sunt BTC, om. F; habent Steph. \ Et] est 5CF|| 3 puta 
1\ putant B V \ sensere T \ desperat Bahboiv : desiderat codd. \\ 

4 ob affirmare TC \ et om. C \\ 6 tene te] tenere TC \\ 7 amore 
B II 8 nam aut i • r • modo T, om. B || 9 mox noctu te dett.., mox 
mox [semel T) post (p • T) TC, {in mg. uel nox noctu te) V, 
om. B 1 id est B || 10 adigit V | sit om. V \\ 12 defatiger 
(bis) CV \ut om. TC \\ 13 ingratus BT, -tis CV \ vt — etiam 
1. om. B I etiam 2.] est T \\ 14 significat om. V \ ultranea B, 
ultro V II 15 aut] ac F, a TC \\ 17 nimis me indvlgeo om. B J 
indulge in lemm. C j me indulgeo om. V \\ 18 quod] apud T\ 
mihi <(indulgeo^ B \\ 20 ne — tridwm] n-e-icsisou- 

iUa 

t • t - T, etc • B I non ego illa F, ne ego {in mg. iUa) C \ si 
om. C II 21 tamquam] quasi B \ forte aliquid B |1 22 TTdkPd^- 
TIPOCd^ORI^ 5, ****** TF, om. C 



EVNVCHVS 11 1, 11-21. 313 

magna professio virtutis, cum biduo sit opus, triduo 
posse durare, et ^totum triduum'. 

224 18 1 VNiVERSVM TRiDWM ziQVivi^wg 'uniuersum', quasi 
'triduum' in multo numero ^sit^. 2 vide qvid agas sic 
dicitm' magna aggredientibus. 3 stat sententia et :, 
uultu et gestu magis spectabile quod dixit 'stat sententia'. 

4 Vel maxime eo, quod tanto sonitu hoc de se pro- 
mittat Phaedria continuo rediturus uel potius non acces- 
surus ad uillam. tantum autem aberit, quantum tem- 
poris opus est ad uitiandam uirginem. lo 

225 19 qvid hoc morbi est excusatio amoris, quando 
non culpa est sed morbus. 

226 20 1 adeon homines inmvtarier ex amore vt nox 
COGNOSCAS evndem esse more suo a plurali numero ad 
singularem se conuertit. 2 ex amore vt non cognoscas is 
evndem esse non solent stulti induci adulescentes et ideo 
ad amorem transtulit stultitiam Phaedriae. 

227 21 1 MiNvs iNEPTvs MAGis SEVERVS uisi euim hoc 
esset, quid esset quod illum mulier praefen-et militi, aut 
quid relinqueretui . roprium personae militis, si et hic 20 
stolidus esset? 2 magis severvs qvisqvam nt:c maois 



1 magnae V \ cum dubio T || 2 to • tri • B^o tridvvm om. B \ 
IPOMROC jB, ironice F^ ***♦ T, om. C | uniuersum om. TC 
(B t. Sabb.) II 4 sit clett., om. BTCV\ uide q • a . T || 5 agredientis 

et et 

C I sententia (sen • B) stat BV \ et uultu gestu (u m. 2) F, 
et gestu et uultu C \\ 6 dixi C \ stat om. T \ sententia om. B \\ 
7 haec TC|| 9 ad illam TC \ abierit B, abierit F|| 11 «ivio et 
EST om. B II 12 sed morbus (-bi TC) est TCV \\ 13 adeon om. 
B I iNMVTARiER — esse] inmcuntce^ T, dn- eundem 
esse B \ ex] et C || 14 more — esse om. TC \ a plurali ad sin- 
gulare more suo {om. numero) B || 16 se {ex si corr.) <ex 

amore^ conuertat {sscr. m. 2) F | kx — esse om. 1? || 16 induci] 
idonei (-ney T) TC, uideri V \ et ideoj uero T \\ 17 stultitia 
phedriam C, phedriam stulticia T H 18 meptus <et> m • s • ri 
enim om. T \\ 19 quid esset Steph.: quid est .B, quod est TC 

re 

{(lett), oni. V I prefert B, praefert (re m. 2) V, perferret et TU 
21 esset Westerh. : est codd. || q • n . m • c • T 



314 DONATI COMMENTVM 

CONTINENS animaduerte ut amet Terentius 'magis' addere 
positiuo quam comparatiuum facere. 3 Nam neque 

^seuerior' neque ^continentior' tam uoluit dicere quam 
'magis seuerum' et ^magis continentem'. 

228 22 HIC QVIDEM EST PARASITVS GNATHO haeC apud 5 

Menandrum in Eunucho non sunt, ut ipse professus est 
i^prol. 25) ^parasiti personam et militis', sed de Colace 
translata sunt. 

230 24 1 FACiE HONESTA ol%ovofiLcc, qua ostenditur ama- 
turus Chaerea, si quidem hanc Parmeno ipse miratur. lo 
2 FACiE HONESTA sic VergiUus (^Aen. I 591) ^et laetos 
oculis afflarat honores'. 3 Et mox (III 2^ 21) idem 
^ita me di ament, honestus'. 4 ni ego me tvrpiter 
HODiE Hic DABO 'ni dabo' pro ^ni dedero'. Vergilius {Acn. 
V 542) 'quamuis solus a. c. d. a. a.'. i5 

231 25 1 cvM MEO DECREPiTO EVNVCHO facetc ^meo' ad 
parasitum rettulit cum pulchro munere uenientem. 

2 Et iam praeparatio est ad deducendum Chaeream 
quam deformem eunuchum. 3 decrepito hoc evnvcho 
decrepiti dicti sunt, quorum crepitu et plangore familiae 20 
funera iam conclamata fuerint. 4 haec svperat ipsam 
THAiDEM hoc sic accipias, non tamquam uituperari Thai- 

1 <(enim> animaduertite (-tis T) TC \ addere] a dolore 
p T II 2 <potius (ponit T)'} quam TCV \ comparatiuM»? F, -tiuo B \ 
facere om. B \ Nam — continentem om. B {t. Wiss.) || 4 et 
om. T II 5 quidam B \ pagn .B, pg- jT || 7 et om. C|| 
8 translatae eodd., corr. Sahb. \\ 9 <et> facie TC \ ho • J5 | 
oikonomia J5, oeconomia F^ om. TC \ quam BTC \ amare 

cherea 

TC\\ 10 phedria V I miraretur T, uidetur miretur || 11 facie 

— honores om. B {t. Sabh.) \ facie h • sicut T \\ 13 dii V \ m 

— DABo om. B I me iuppiter T || 14 ni dabo] cum • m • F | ni 
2. om. V I <ut> uirgilius F | Vergilius — a • a • om. B \ 
a-a-] ab- TCV \\ 16 decrepito evnvcho om. B \ facere C, 
facetis T \ me T, om. C 1| 18 etiam B V \ properatio C \ est om. 
BTV \ <^potius> quam BV \\ 19 lemma om. B \ hoc sser. C\\ 
20 decrepit* F | dict?" sunt F, dicuntur B \ quorum F | <(ey 
crepitu TC \ plangor T || 21 fuerunt TC \ haec — thaidem] 
superat B \\ 22 si B {t. Sahb.) \ tamquam om. B 



EVNVCHVS II 1, 22-25. H 2, 1—3. 315 

dem, sed v7t£QpoXLxa)g. ideo addidit ^ipsam', quasi cjuae 
nimiae pulchritudinis est. 5 Et beiie 'ipsam', propter 

quam datur. 

2. 

^^^ 1 1 DI INMORTALES HOMINI HOMO QVID PRAESTAT iu 

hac scaena non stans sed quasi ambulans persona induci- s 
tur; constitit tamen aliquantum intuens spectatores, dum 
secum loquitur. exprimit autem parasitum et sub eius 
uerbis corruptos mores in assentationem ostendit, prorsus 
ut honestae quoque personae in huiusmodi culpa in- 
uentae sint, ut alibi [A^idr. I i, 41) ^obsequium amicos, lo 
ueritas' etc. 2 di inmortales hoc iam mire et pro 

saeculi ac temporum reprehensione satirice Terentius, quod 
apud eum ^stultum' uocat simplicem parasitus et 'intelle- 
gentem' malum. 3 di inmortales admirantis exclamatio 
est cum parasiti gesticulatione. 4 di inmortales homini is 
H. Q. p. morata narratio a sententia incipi solet, quae 
dicitur TtQOfiv&tov. 5 homini homo qvid praestat alii 
distinguunt *auid praestat stulto intellegens', alii 'stulto 
intellegens qui^ interest', quia sic ueteres loquebantur. 

^33 2 qvid interest hoc admirantis <(est^ et ideo sic 20 
pronuntiandum. 

J234 3 1 conveni hodie adveniens c n u e n i s ?; p non 

1 YnHPBOAIRWC B, ***** T, om. C, cl o..,,c...i .,-....^ 
thaidem sed {in mg. yijerbolicos m. 2) V | addit TC || 2 Et — 
datur om. B \\ 4 dii C V | inmor ■ B \ homini h • q p T, om. B^ 
5 non strans V \ inducitur <sed> V \\ 6 consisfit V, cum statim 
B I tame» F, om. G \\ 7 et] ut C |1 8 correptos C \\ 9 culpe TC \\ 
10 sint sscr. F-, om. BC (T?) \\ 11 ueritas etc. om. .B T | dii 
CV I inmor .B | hec T, hic V \ et] ac B || 12 ac (m* et corr.) 
C, et ^ I satirice ex -tire corr. C || 14 dii C F | inmor T, mor- 
tales C, om. B \\ Ib est om. B j immor • T, in B \ homini 
homo (h • T) quid (q • C, p • T) praestat (p • C, q • Tj TC F, 
h q h • pre • J? || 16 memorata C | »jarratio V, oratio TCj 

*17 TtQOfiv&Lov r, promithion BTC \ homo homini V \ qp- 
T II 18 quid praestet V \ intelligens stulto .B |! 19 quia] et 
dett.; Sabb. \\ 20 qvid ixterkst om. B \ est add. ed.pr. \\ 22 houik] 
h- BT \ adue • T, adueniens <(conueuiens> C, om. B 



316 DONATI COMMENTVM 

uidisse tantum sed etiam collocutum esse significat. 
2 MEi Loci ATQVE ORDiNis *loci' iugenuum, ^ordinis' pau- 
perem: illud natalium, hoc fortunae est. 3 FA xo l^^g 
'quendam . . . hominem'. 

^36 4- 1 HAVT INPVRVM dixit non ^prodigum', sed quia 5 

hoc ipsum probat, 'non avarum' '^non improbum'. et sic 
laudamus eos, in quibus nihil est quod magnopere pro- 
feramus. 2 itidem patria qvi abligvrierat bona hoc 
ioculari uultu dicitur. 3 Eleganter ex persona parasiti 
non culpatur qui comederit bona. 4 abligvrierat sua- lo 
uibus escis consumpserat. nam ano zov Xiyvqov est li- 
gurire et liyvQov Graeci suaue appellant. 

236 ^ video sentvm o quam bene ^uideo', postquam dixit 
Vonueni' (y. 3)'. et tempus mutauit et uerbum. 
2 SENTVM horridum. 3 sentvm ad horrorem rettulit, 15 

SQVALiDVM ad sordes, aegrvm ad maciem, pannis annisqve 
<(obsitvm)> ad uestitum et ad tristitiam. 4 Sed ^pannis 
et annis' morologiae parasitorum sunt. 5 pannis an- 

NiSQVE OBSiTVM "^panuis annisque' uel parasitica uerni- 
litate y,aza zb o^OLOxilevrov dictum uel quia Homerus dixit 20 

1 <(ueiiisse et)> uidisse F, <^uenisse)> uidisse C 1| 2 mei — 
oRDiNis om. B 1 <(hinc)> atque V \ a • o • T | ingenium codd., 
corr. Steph. \\ 3 et xos^ex B., ***** TCV \\ 4 quaedam B 

(t Wiss.), om. V\\ 5 haud V, \^^^ C, h • T \ inpu • B, im^- 
T I impurum <[haud impurum)> V \ non om. TCV \ prodigium 

C II 7 praeferamus BV \\ ^ qui {ex quia corr.) alleguerat C, 
q • a • T, om. B \ bona om. B G \ hoc — abligvrierat om. C \\ 
10 culpatus T \ qui] quod B {t. Wiss.) \ abligurrierat B \ <^qui)> 
suauibus F || 11 ^POTOYd^lPOY B, ano xov XvyvQov ed. pr., 
* * * prior F, ***** 2\ om. C \ ligurrire B, ligurie C, ligu- 
rior F || 12 ligurion codd., XvyvQov ed. pr. \\ 13 0] horridum B \ 
dicitur C || 14 mutatum TC || 15 sentum <(et)> horridum 7'C, 
om. B II 16 AEGRVM — uestitum in mg. V^ \ ad manem T || 
17 obsitvm] adsitum <(et)> X, om. BTCV \\ 18 morologiae — 
oBsiTVM om. T I pan • an • que B, annisque pannisque C || 19 obsi- 
TVM om. B I pannis que O, om. T \ et annis B, om. T \ uel om. 
TC I uemuiitate (-tis T) TC \\ 20 xaro: xb biLoioxilevxov Sabb.: 
iocari AOMOIOneXEYTON ^, iocari***** T, iocari C, uocati 
ad * * * * * F I Homerus] homo codd. 



EYNVCHVS 112, 4-7. 517 

(Od. XIX 360) ^ccltpa yccQ iv xaxdr»/Tf ^qotoI y.aTuyiiQu- 
ay.ovai^ 6 Ei est niiseriae senium debituni. unde huic 
magis tristitia grauitasque displicuit, aliena semper ab 
hominibus parasitis. 7 annisqve obsitvm bene addidit 

■, ^annis', quia ut quisque miser est, ita senior uidetur. 5 

I 8 OBSiTVM ut ^sentum', ^obsitum' dixit: (lezcicpoQcc ab agi-o. 
7 61 QViD iSTvc iNQVAM ORNATi EST scire uos con- 
ueiiit, cum recto casu profertui* interrogatio, non esse 
contumeliosum, ut si dicatur ^quis hic homo est' {Phoim. 
Y 9, 2: cf. Ewn. IV 4,9), si autem non, contemptum 10 
significari, ut *quid hoc est hominis?' (Eun. III 4, 8), 
^quid mulieris' (Hec. IV 4, 2l\ ^quid omatus?' {Bun. 

III 4, 8). 2 QVID ISTVC INQVAM ORNATI EST ^omatus' 

Tcoi/ iiiaoDv est: ad decus et ad turpitudinem. 
3 Vel simpliciter hoc accipe uel ELQcovLKcjg. 4 Et *or- is 
nati' ut ^senati' antiquus genetiuus. 5 qvod habvi 

PERDiDi non dixit, id quod erat, 'comedi' aut 'consumpsi'. 
238 7 1 HEM Qvo REDACTVS svM uel habitum suum uel 
corpus ostendens hoc dicit. nec quicquam hic nisi media 
<(de^ consuetudine collocatum est. 2 omnes noti me 20 

ATQVE AMici DESERVNT scntentiose et mordaciter in mores. 

1 <My<^r^PeNR^ROThTIBPOTO B, altpa yag iv xaxor7,T» 
^QOtol v.aTayi]Qcia'A.ovGL 31*, + j^c * + * TV, om. C || 2 deditum 
B TC I unde] uri T || 3 tristicie B \ grauitas {ov\. T) tristitiaque 
TC II 4 omnibus C {B t. Wiss.) \ annisqvk obsitvm oin. B || 5 qui 
aut B, que aut C \ ut c"m {sscr. m. 2) V \ uidere C || G ut sentum 
ed.pr.: ut senium BCV, om. T j obsitum om. T \ MeTA4>OPA 
B, metaphora {jjost agro sscr.) F, **♦ T, om. C \ agro ed. pr.: 
egro (egeo C) codd. || 7 qvid — inqvam om. ^ | i • in • o • 7' j scire 
— oRNATi EST om. TC || 9 dicat^ F, dicat i?; dicas ed. pr., dicat 
<quis> Sabh. \\ 10 non B, in obliquo in ra.s. F* (dett.) || 11 hic 
1' II 12 omati F || 13 qvid — est om. J5 || 14 omatus om. C \ ton 
meson est J5, tomeson (sscr. • i • commune m. 2) est F, ton- 
mesonem T, * ♦ * sonem C \ dedecus F, dedecus B (t. Wiss.) || 
15 simplex TC \ hic F | uel o'm. C \ leiO^IROCT?, jQovinbs F, 
* * * T, om. C II 16 qvod habvi om. B || 17 pkudidi] pro • T | id] 
hoc B I comodi C, om. T \ aut sscr. (\ uel B \\ 18 hew F | re • 
B, T T \ suum om. V \ ostendens uel coi-pus B || 20 de add. 
Sabb. 1 collatum F | omnks — desekvnt] noti amici B | noti 
j^o.^it amici C \ mei 2Y- || 21 atqvk om. 7'C | a • d T 



I 



318 DONATI COMMENTYM 

239 8 Hic EGO iLLVM coNTEMPSi hoc est illud *homo ho- 
mini quid praestat stulto intellegens ?' {v. l). 

240 9 1 iTAN PARASTi TE quam obiurganter! tamquam in 
illo sit, quod miser est. et alibi {Hec. I 1, 10 — 12) 
'nam nemo illorum quisquam ad te uenit, quin ita paret 5 
sese, ut abs te blanditiis quam minimo pretio suam uo- 
luptatem expleat'. 2 Et hoc proprie uerbum ad ex- 
primendam immunitatem et ignauiam factum est. 

3 VT SPES NVLLA RELiQVA iN TE siT sentcntiose ad illud, 
quod et Vergilius {Aen. XI 309) ait 'ponite spes sibi lo 
quisque'. 4 vt spes nvlla reliqva in te sit tibi 

bene, quasi qui rem a fortuna acceperit. 

241 10 1 siMVL cvM RE coNSiLivM AMisiSTi Vergilius 
{Aen. II 79 — 80) ^nec, si miserum fortuna Sinonem finxit, 
uanum etiam mendacemque improba finget' et Sallustius i5 
{lug. 1, 3) ^neque fortuna eget, quippe quae probitatem 
industriam aliasque artes neque dare neque eripere cui- 
quam potest'. — 2 Ergo haec interrogatio increpantis est 
nec desiderat responsionem. — nam consilium in homi- 
nibus est, res in potestate fortunae. 3 ex eodem loco 20 
id est ex eadem fortuna. 

242 11 1 Qvi COLOR NiTOR vESTiTvs hoc contra illud quod 
ait Video sentum' (v. 5). 2 color ad ^sentum', nitor 

1 hic ego il • con • id est 5 |1 2 q • p • T \ stul. 0,8- T\ 
in • C, i • T, <^quid> intelligens V || 3 itan] itaque T, om. B \ 
pa • t • quam T, parasiti te parasti tanquam C \ obiurgenter T, 
obiurgantur ^ || 6 ut om. C \ abs te] a C, om. T \ uolujptatem 
F, uoluntatem BC \\ 7 expleat <^abste> TC \ uerbum proprie C\\ 
8 inhumanitatem ex immun- corr. V^ \\ 9 n • in te r • sit ^ | 
in te sit <tibi> C F, i • s • t • 7 || 10 et om. T | ait — 13 Ver- 
gilius om. T II 11 nuUa in te reliqua C, nul • re • in te J5 1| 
12 qui rem quasi 5 || 13 consilium cum re CV, cum re f • B \ 
amisit O, a • jB || 14 f^ s • TCF | finxit — finget] finxit (f- T) 
n • (m • T) e • (etiam T) m • i • f • (fin • C) TC, om. V \\ 16 etiam 
om. B {t. Sahb.) \ et om. B \\ 16 ege C, eget <aut> F || 17 artis 
F II 18 increpitantis T \\ 19 hominibus est res Schoell: 
bonis sed (om. B V) res (est add. TC) codd. || 20 ex om. B 
• i ■ in ras. V^, om. B \\ 22 qvi om. J5 | ni • ues • B, n • u • T 
hic TC, haec {B t. Wiss.) \ quod ait om. B || 23 color ac 
sentum om. B \ ad om. C 



EVNVCHVS II 2, 8-13. 319 

ad 'squalidum', vestitvs ad ^pannis annisque obsitum', 
HABiTVDO coRPORis ad ^aegrum'. 
243 12 1 OMNiA HABEO ad ^quod habui perdidi' {v. 6), 
NEQVE QviCQVAM HABEO ad ^mei loci atque ordinis homi- 
nem' {v. 3). 5 

242 113 QVAE HABiTVDO EST coRPORis Plautus in Epidico 
(/ 1, 10) ^corpulentior habere atque habitior'. 

243 12 2 OMNiA HABEO ad industriam rettulit, neqve 
QviCQVAM HABEO <(ad)> fortuuae culpam. 3 Et item 
denuo <^ad^ fortunae crimen *nihil cum est', ad suam lo 
laudem '^nihil defit tamen'. 4 omnia habeo neqve qvic- 
QVAM habeo alterutrum horum neutrumue potest cuiuis 
accidere, utrumque nulli. 5 nihil cvm est nihil defit 
tamen figui'a xaKo^rjXoVy ut apud Vergilium (^Aen. XI 695) 
^sequiturque sequentem'. et Cicero (Catil. I 8, 21) *cum is 
tacent, clamant'. 

244 13 1 at ego infelix neqve ridicvlvs iam transit 
ad ^L}ir}ti7i6v xaQUTiTriQa. 2 at ego infelix neqve ri- 
dicvlvs uehementer inuectus est in tempora et mores 
poeta sub hac persona, in qua hominem ita inducit pae- :^o 
nitere probitatis suae, ut se ^infelicem', non ^honestum' 
dicat et non ^nolo' sed ^non possum'. 



1 annisque] amorque T, et an • J? | consitum C, oh B i| 
2 aegrum] in mg. r efertur add. F* (= dett.) \\ 3 omnia — p.322, 17 
habitabant in mg. F* 1| 4 habeo] h- B \ ordinis ho • B || 5 cor • B, 
c • r II 7 opulentior TCV \ habere BTC, haberi V; uidere 
dett. ex Plauto j habitior] arbitror T \\ 8 onmia h- B \ industria 
C I retulit ex det- corr. T \ nec T \\ 9 habeo po.^it culpam T(\ 
h- B \ ad add. ed. pr. \ item ex ita corr. C 1 ad add. Sabb. \ for- 
tunae mn. T \\ 10 cum est nihil BV \ a,d om. B TC \\ 11 desit T K, 
om. B \ nq- T\\12 h • B T \ horam] hominum B \ neutrumne 
TV I cuius codd., corr. Steph. \\ 13 desit BCV, d- T\ RARO- 
TON B, * * * * TF, om. C\ corr. Sabb. \\ 14 ut apud om. B\ 
uirgilius JB || 17 n^ 5 | r • JBT | iam Steph.: ideo (io) codd.; 
denuo Sabb. || 18 ad — zapaxrjjpa Sabb.: <^nMMhTIROXdkRV 
J5, ****** TV, om. C; ccno /xtjLtrjTixov ngoa to ngaxxtxof 
ed. pr. \ nt ■ e ■ in ■ B, atque infelix r(7!nr-jBr||19 <neque> 
uehementer inuentus C \\ 20 inducat C \\ 22 uolo T 



320 DONATI COMMENTVM 

^45 14: 1 QViD Tv His REBvs CREDis FiERi dum quis ride- 

tui' aut uapulat. 2 tota erras via nccQo^OLov per ^exa- 
(fogciv. 

246 15 APVD SAECLVM PRivs scilicet cum essent tempora 
meliora. 5 

247 16 1 iioc NOWM EST AvcvPivM uide quid intersit, 
cum illum ^quaestum' dicat, hoc ^aucupium': illud de 
sapientibus, hoc de stultis. 2 inveni viam adeo nouum 
est aucupium. 

248 17 EST GENvs HOMiNVM quia multi sunt huiusmodi, lo 
non dixit ^sunt homines' sed ^est genus hominum'. 

249 18 HISCE EGO NON PARO ME VT RIDEANT quia ille 

dixerat (v. 13) ^ego infelix neque ridiculus esse neque 
plagas pati possum'. 

250 19 1 SED His VLTRO ARRiDEO quid est ^his arrideo'? i5 
aut ueluti pareo, id est ohsequi venio^ aut ueluti dictis 
delector. 2 Atque ^arrideo' non, ut parasitis fieri solet, 
ut his arrideatur a regibus quam ipsi dictis factisue 
arrideant alienis, hic esse intellegendum etiam ipsa res 
indicat e contrario; nam quod ait supra 'his ego non 20 
paro me, ut rideant', hoc e contrario ostendit, quod sub- 

1 QviD Tv om. B I his rebus c-f- B^ h-r-f-c- T \ red- 
detur TC 1| 2 uapulat <^sic loqui solet)> V {sim. dett) \ erras 
u • T, e • u • 5 I mPOrn 6IC per TTI eT^<J>Or^N ^, ******* * 
TF, om. C II 4 apud saeculum C F, om. B \ cum essent scilicet 
5 II 6 Hoc — est] no • JB I a • T, aucupium ^'genus {om. t. Wiss.) 
hominum quia multi sunt)> B {cf. schol. ad v. 17) \ quod T|| 
7 illum] de illo F | dicat Steph.: de codd. \ de] e TC \\ 8 ideo 
TCFjj 9 est om. B \ aucu • :B || 10 hominvm] ho ■ B \\ 11 dicitur 
O II 12 HiscE om. JB I EGo om. BV \ me om. B \ redeant C || 13 ego 
— possum] nequeo ridi • B \ esse n • p • p • p • T || 15 u • ^ | ar • 
T, a ■ B, om. C \ quid est om. .B || 16 aut — 17 arrideo om. B \ 
aut 1. om. C I obsequi F, exequio TC \ aut 2. om. TC \ uelut F| 
dicas T \\ 17 delectol^ C \ parasitus TC, -ticis B \\ 18 ut his] 
quibus F | a om. TC \ <(potius) quam F {dett.), qui B {t. Sabh., 
quod t. Wiss.) \ ipsis TC \ factisque TC \\ 19 rideant BC, ut 
rideant T | alii TC | hic] hoc J5CF 1| 20 e] et B \ nam — con- 
trario om. C \ non ego B, non V \\ 21 quid C 



EVNVCHVS II 2, 14—22. 321 

iciatur ^sed his etc/ 3 sed his vltro *ultro' uersa 
uice an prior? 4 An etiam insuper, hoc est ultra? 
5 ADMiROR siMVL plus iutulit, quam si ^laudo' dixisset. 
^51 20 1 QviCQviD DicvNT non 'quod dicunt', sed *quic- 
quid dicunt', id est bene maleue, ut, uel si interclusa .5 
fuisset assentatio, non se impediuerit, quod contrarium 
laudauerit. 2 id rvrsvm si negant lavdo id qvoqve 
praeclare Terentius, quod a satirico de aliis diceretur, id 
hic de se dicentem inducit, facetius multo, quam si aliter 
fecisset, KaKoXoy&v mores temporum iam tum uitiatorum lo 
per assentationem, quod fere in plerisque fabulis monstrat, 
ut etiam in Andria (7 1, 40 — 41) ^hoc tempore obsequium 
amicos, ueritas odium parit' et in Adelphis {V 9, 29 — 31) 
^quod te isti facilem et festiumn putant, id non fieri ex 
uera uita neque adeo ex aequo et iusto, sed ex indul- 15 
gendo atque assentando et largiendo, Micio'. 

252 21 NEGAT Qvis NEGO bene sic dixit. ^negat' et 'ait' 
contraria sunt, ut Plautus in Rudente (V 2, 44) *uel tu 
ais uel negas'. 

253 22 1 is QVAESTvs NVNC EST <(m.)> vberrimvs quam to 

1 sed his etc.] ex (et C) subditis (subdtis T, subdcis C)BTC^ 
ex dictis V \ sed om. B \ hic T 1 ultro om. J5 1| 2 id est B \ ultro 
codd. , corr. Steph. \\ 4 dicvnt] d • T | non — dicunt om. B \ 
sed quid BTC\\ 5 malene TCF | ut Sdbh.'. uel T, oin. BCV\ 
sic codd., corr. ed. pr. \\ 6 impediuit T F, -diunt C, -diu J?, corr. 
Sabb. 11 7 negat BC,nT\ laudat B,\- T\ i-q- T\\S praeclare] 
pclaf in C \ terentium TC j satyrico F || 9 induce T, indulsit 
B 1 multis T II 10 fecisset (dixisset TC) <8ed> codd., corr. W. \ 
yiayioXoydjv ScJioell: R^ROYTON J5, &vd-r}yi(aa V, ♦*♦♦ T, om.C\ 
v.uQ-ccnx6iiBvoqSteph.,v.av.l^(ovSabb. \ iam conuitiatorum F || 11 per 
assentationem om. V \ fere] fit F |1 12 hoc tempore post amicos B, 
om. rell. |1 13 a • u • • p • T, amicos parit etc • B \ parit] p • Cl| 
14 facile in festiuum (-num C) TC \\ 15 ex] et F | iusto] bono 
Ter. I ex 2. om. T \\ 16 atque — Micio] etc • .B | et om. V \ initio 
TC II 17 nego quis (quid T) nego TC, om. B \ sic om. B \ 
dicitur O H 18 ut — negas om. B \ ut om. V \ tua is 0, tuas is T\\ 
19 aias et negas PlaiU. \\ 20 is — kst om. B \ is om. F 1 nunc 
quaestus est <hic> V \ uberimus BC, uberim • T \ quia mille C, 
quam nle T 

Donati comm. rec. TVessner. 21 



322 DONATI COMMENTVM 

ille 'apud saeclum prius' (y. 15) fuerat. 2 Et uide 
quemadmoduin inliberalem uitam honestiore nomine primo 
'aucupium' (v. 16), post etiam ^quaestum' nominauerit 
QCOTtoKaTtYiXog impudens. 

354 23 sciTVM H. HOMiNEM mire Terentius longae orationi 5 
interloquia quaedam adhibet, ut fastidium prolixitatis euitet, 
uelut nunc Parmeno procul audiens Gnathonem haec loquitur. 

355 24 iNTEREALOCi duac partes orationis cum coniunctae 
unam fecerint, mutant accentum. 

356 25 1 CONCVRRVNT LABTI MIHI OBVLAM et multoS ct 10 

properos uno uerbo ostendit et ex diuerso ad se festi- 
nantes. 2 cvppedinarii omnes Varro Humanarum rerum 
(l. IX fr. 1 MirscJi) ^Numerius Equitius Cuppes' inquit 
^et Manius Macellus singulari latrocinio multa loca 
habuerunt infesta. his in exsilium actis bona publicata 15 
sunt, aedes ubi habitabant dirutae eque ea pecunia scalae 
deum penatium aedificatae sunt. ubi habitabant, locus, 
ubi uenirent ea, quae uescendi causa in urbem erant allata. 
itaque ab altero Macellum, ab altero Forum Cuppe- 
dinis appellatum'. 3 cvPiDiNARn omnes qui esculenta 20 
et poculenta uendunt, a rebus cupidinis ol) alimentum 

l.^pud in mg. C^ \ saeculum BV, sedum T, dum (in mg. 
se) C I plrius C, plus T \ fuit B \\ 2 inliberaliorem B, illi- 
beralem V || 3 nominauit B T \ QcoTto^dTtTqXog JRdbbow : POTTO- 
R^PhC B {Lindenhr. ex cod. Ctiiac.)., ***** TV, om. C\ 
Q037t07t(hXr]g Bentley |1 4 impudens Babbow: inducens codd. \\ 
5 H.] hercle F, om. BTC \ hominem] h- T | rationi BTCJ 
7 uel C I hunc C, B {t. Wiss.) \ loquitur haec T || 10 concurf • 
B, occurrunt V, currunt TC \ l • mihi • T, om. .B || 11 pro- 
prios II 12 cupedinarii OF, cupid- ^jT | o- T \ uaro B \\ 
13 aequitius V \ cupes BV, ruppes T |1 14 et] in T \ Manius 
Beitzenstein: cmanius 1\ romanius C, romanus BV; C. Ro- 
manius Sabb. \ Macellus om. T \ loco T \\ 15 habuerunt] hefe C, 
heruef T \ exiliis TC \ bona post sunt V, in mg. C \ publicata 
{ex -tis corr.) C, puplicata B \\ 16 habitant B {t. Wiss., om. 
t. Sabb.)\ I irute C \ scaleudum C \\ 17 penatum T, ex corr. 
V^ I habitant J5 || 18 ubi] unde V | uescenda C |1 19 cupidis B, 
cupidinis TCV^, cupedinis V^ 1| 20 appellatur J5 1 cupidinari C, 
-rii V^, cupedinarii F^ | • T H 21 posculenta TC \ uendwnt Fj 
alamentum C, alem- T 



EVNVCHVS n 2, 23—29. 323 

'cupidinarii' appellantur. 4 Et ipse subiecit, qui acci- 

piendi sint 'cupidinarii'. 
357 26 1 LANii qui laniant pecora; unde et lanistae 
dicti, qui laniandis praesunt gladiatoribus. 2 Sic et 
^macelltim' a mactandis pecorihus dictum. 3 pisca- 6 
TORES qui recentem piscem praebent. 4 fartores qui 
insicia et farcimina faciunt. 5 cetarh qui cete, id est 
magnos pisces, uenditant et bolonas exercent. 6 cetarii 
LANn coQvi fartores Gyrnia, comicum, nam in palliata 
Romanas res loquitur. lo 

258 27 1 QViBvs et re salva cum de meo impenderem, 
ET PERDiTA PROFVERiM cum dc alieno mantiscinor atque 
impendo. 2 saepe expletivae significationis est. 

259 28 1 ad cenam vocant utrum ad emendam cenam 
an uero ad conuiuium? 2 adventvm gratvlant^ti accu- i5 
satiuum pro datiuo, pro ^aduentui gratulantur'. 3 Et 
'aduentus' proprie exspectatorum necessariorumque dicitur. 

260 29 1 iLLE vBi miser famelicvs videt me hic osten- 
dit, quae res coegerit ad discendum. 2 Et simul uide 
secundum uulgi opinionem loqui parasitum: 'miserum' et 20 
'famelicum', hominem honestis moribus praeditum. 

3 iLLE vBi miser famelicvs videt me uidc ut senten- 

1 cupidinari (di ex da corr.) C, cupedinarii (e ex i corr. 
m. 2) V [a, cupiendis V \\ 2 sint Sabb.: sunt BTC, om. V\ 
cupidinari C, cupedinarii (e ex i m. 2) F || 4 dicte C, dictis T, 
om. B I sic om. TC || 5 marcelhim T || 6 piscem om. B^l isicia C, 
icitia r, iscitia V \ farcimine V \ ceterarii G | caeta F, ceteris T \ 
id — pisces om. B \\ 8 uendunt B {t. Wiss.) | balonas B | CETARn 

om. C \\ 9 lantiqofi C, laniiqui T | far .B | exfjna Buecheler: 
IhM^ B, **** TF, om. C; a^ccgtrituc Sabb. \\ 10 nam] *** 
B II 11 QviBus ET RE om. B \ TCs TC \ denuo C || 12 profverim 
0771. B I alie TC \ mantiscinor J5, (c in ras. w. 2) V (mat- dett), 
mantissinor T, ***** C|I 14 Zemwia om. B \ cenam emendam B ij 
15 conuitum T \ congratulantur TC, 0771. B \ accusatiuum — 
datiuo 0771. B, — gratulantur 0771. C \\ 16 <[casum> pro V \ ad- 
uentu B \ gratulantur om. B \\ 17 expectator C, -ari K, -acio T\ 
-que 0771. TC \\ 18 ubi ille miser C, 077i. B \ mfum- T\ 
ME 0771. 5 II 19 cogerit T \ et simul] ut TC H 20 opinionem 
uulgi C I parasitum loqui B \\ 22 m • f • u • m ' mo 7? B T | 
famel^ C 



324 DONATI COMMENTVM 

tiose demonstret malos ex bonis contagione fieri, exemplis 
in prauum praeualentibus : ^uidet' mihi hoc prodesse et 
discere optat, quod negabat se posse. 4 tanto honore 
quia ^concurrunt' (v. ^5), ^salutant' (v. 28). 5 fame- 

Licvs a fame et edendo dictum est quasi famedicus. 5 

261 30 1 TAM FACiLE viCTVM QVAERERE quia ^ad ceuam 
uocant' {v. 28). 2 ibi pro tunc. 3 homo mire ad- 
didit ^homo'. 4 Aut additum superuacuo ^homo', ut 
{Yerg. Aen. V 262) Monat habere uiro decus et tutamen 
in armis'. lo 

262 31 1 VT siBi LiCERET DiscERE quasi discipHnam aut 
artem: tantum auctoritatis criminum felicitas simipsit. 

2 DiscERE iD DE ME magis Me illo' et Me me' ueteres 
dicebant quam, ut nos dicimus, ^a me' aut ^ab illo'. 

3 SECTARi ivssi proprie, nam et sectae philosophorum i5 
ab hoc significatu dictae sunt. 

263 32 Ex ipsis philosophis scilicet. 

264 33 1 Ex ipsis vocABVLA ut Pythagorica, Platonica. 
2 Hoc igitur non est consequens ad id quod uult di- 

cere; nisi forte Misciplinam' pro discipulis posuit. 20 

3 vocABVLA non hoc intulit quod coeperat dicere; nisi 
forte ^disciplinam' pro discipulis accipimus. 

1 contagine C || 2 paruum T, pranum G \ perualentibus 
C I uidit T I mihi] nihil C, me BV \ hic V \ prodesse F, pro- 
dest TO II 3 se <^pati^ Posse B || 4 quod B \ accurrunt B^ con- 
currere TC || 5 <;famelicus> a V \ fame <(dictum> B \ et <de)> 
codd., corr. ed. pr. ; et ab Sahh. \ edente C, cdemtis T \ famelicus 
(-ellicus T) TCV^, famedicus F- || 6 metum quaerere C, u • q- 
T, om. B I quod B \\ 7 pro om. B \ homo om. B \ addit TC \\ 
8 additum om. B \ superuacuum B, -cue V \ uirum B \\ 11 vt — 
LiCERET om. B I vt] et V \ discere om. T \ aut] et B \\ 12 tante B, 
tamen T \ cr^minum V \ facilitas T, felicitatis V \ supersit C 

13 DiscERE iD om. B \ iD DB me] id est TC \ de me et de illo C 

14 quam ut] quam TC, om. B \ <aut)> a me J5 | ut ab illo T 

15 septari T | ius ■ J5, i • T \ nam om. ^ || 16 significatu Schoell: 
signo*° V (significato dett.), -nificat TC, -nificanter (m -cari 
corr.) J5 II 17 ex] ab TC \\ 18 ex — Platonica om. B \ pythagorea 
TV, pictagorea C, corr. ed. pr. \\ 19 non] nunc T, om. B \ (uiy 
ad id B || 20 disciplinawi V, -ne B \ pro disciplinis C \ posuent 
V II 21 vocABVT.A — accipimus om. TC 



EVNVCHVS II 2, 30—40. 325 

365 34 1 VIDEN OTIVM ET CIBVS QVID FACIAT ALIEN\'S 

mrsus Parmeno et facetias dicit et distinguit longiloquium 

Rparasiti. 2 qvid faciat legitur *quid facit', ut sit figura 
per modos pro ^quid faciat'. 
35 1 iiANC DEDVCERE propric, nam ducitur quis 5 
ad supplicium, deducitur in laetitiam. 2 et rogare 
AD CENAM uide parasitum optare Thaidem ad cenam 
uocari quam munus accipere. 

367 36 THAiDis legitur et ^Thainis'. 

368 37 1 SALVA RES EST quia et ^ante ostium' et Hristem lo 
uideo', ^salva res est'. nec hoc nalet ad laetitiam, quod 
Parmeno est, sed quod ^riualis seruus'. 2 salva res 
EST prouerbialiter. 

369 38 1 NEBVLONEM ucl furcm quia nebulas obiciat, 
uel mollem ut nebulam, uel inanem ac uanimi, ut ne- is 
bula est. 2 hisce pro ^hi' uetuste, VcrgiVms {Ecl. III 
103^ ^liis ccrte — ncquc amor causa est — vix ossihushaereni^ 
quia ^hice' debebat dicere. 3 hisce iioc mvnere arbi- 
TRANTVR non immerito Gnathonem deridet Parmeno, qui 
penitus nouerit consilium meretricis. 20 

371 40 1 svMMVM skXsitlfLg. 2 svmmvm swm inpertit 
haec tota locutio parasiticae elegantiae et simul «t^oniae 

1 • JB I ET — ALiENvs] etc • J5 | cibi C \ faciant C\\ 
2 rursua F, et rursus G \ et 1.] quia T | dicit 0»«. B \ distin- 
guit] distringit Salb. \ longiquium C || 3 parasiti post faciat C II 

in 

4 pro] per TC \ quos T \\ 5 ducere T, (ante hanc) C H 6 in] ad B \ 
rogan C | ce • ^, c • T \\ 7 uide — cenam] uide parasitum optare 
potius ad cenam thaidem m mg. F* (= clett.), om. BTCV^\\ 
8 capere F, om. B \\ 9 thais (di sscr.) C \ legitur post Thaini.n 
TCV I thaiinis J5, thaimis C, thanus J, thais V \\ 11 deli- 
tiam C II 12 sal • r • est B \\ 14 quia] qui TCV \\ 16 ut 
nebulam om. C \ ac] uel J5, et F || 10 est om. B \ uestute T\ 
his] hisce B, hisce F || 17 causae F | est om. B F | n • • h • F, 
ucb^ TC II 18 quia in ras. F* | hice debebat Hagen: hi 
cendebant B, hisce debebat in ras. F', hisce uolebant TC\ 
mscE om. C I mu^ 5 I ar^ .Br II 20 penitus] merito C B 
21 e<^MYIC JB, elipsis F*, *♦** TC \ impertit C, impartit F, 
in^ r II 22 tota ed. pr.: orta BTC, (po«Mocutio) F | IPOnie 
J5, et pruine C, et pume T, ironiae F' 



326 DONATI COMMENT™ 

plena est. nam et plurimam dicit ei salutem, quem ne 
exiguam quidem uelit continere, <(et)> ^summum' dicit eum, 
qui nec levis amicus sit sibi, et ^Parmenonem Gnatho', 
non He ego'. 3 svmmvm svvm quam uenuste, quod 
summum amicum non resalutet Parmeno! 4 qvid agitvr 5 
pro blandimento, non pro interrogatione nunc ponitur, ut 
{Ad. V 5, 4) ^o noster, quid fit? quid agitur?' 5 qvid 
AGiTVR STATVR pro ^quid agis? sto'. 6 Et facete ^statur', 
nam stat, cui ingredi non licet. 

^73 41 AT nvmqvid alivd uirginem. hic de illo respondit lo 
et ideo repetit dictum Gnatho. 

^73 42 1 Qvi DVM interrogat interrogantem, ne ipse re- 
spondeat. 2 nihil qvidem dicens ^nihil' mutauit uul- 
tum Parmeno in laetitiam. ideo illi facete Gnatho hoc 
ipsum agenti ^ne sis' dixit, ut probaret tristem fuisse. 15 
3 NiHiL EQviDEM pro nou. iufra (IV 5, 9) ^nihil dixit, 
ut sequerere sese?' 

274 43 1 HOC TIBI MANCIPIVM TU7t6LV(Oai,g TW CCaTSLCSllW l 

'mancipium' dicit puellam aut uirginem. 2 non malvm 
HERCLE inimica laudatio. 3 vro hominem sibi hoc gestu 20 
et uultu parasitico dicit. 4 Et ^uro' pro eo quod est 
dolere cogo. 5 vt falsvs animi est similiter et 

1 et om. J5 I ei — dicit om. C \ quem] qui T V \ nec TC || 
2 et add. Steph. \ eum] enim V \\ 3 ibi TC, (post et) B \ Gnatho] 
noto codd. \ non] noti C || 4 quem T \ uetuste C || 5 <(suum5 
amicum V \ resultat TC \ Parmeno om. B || 6 interiectione C \ 
nunc F|| 7 noster quid fit in ras. V^ \ qvid agitvu 07n.BC\\ 
8 facete (te m. 2) V \ statur om. BV\\^ nam statur F, om. TC \ 
cum V I liceat F || 10 alivd] a • T | uirginem] cum iurgio in ras. 
F^; iurgium Sahb. \\ 11 reperit (-tur T) dictum TC, dictum 
repetit B || 12 quid dum TV \ interrogantem (-gationem T) 
interrogat TC \\ 13 quidem (e m. 2) F, om. B \ multauit B \ 
multum BTC \ ilK F 1| 15 scis T, scis F || 16 et quidem (et 
F) codd. I nihil om. V || 18 hoc tibi om. B \ man • T \ T^mNO}- 
CICTCjO^CTOO JB, ****** TF, om. C; tc5 aaxsCGyicp Sabh.\\ 
19 dixit C I <^in (in F)> puellam BV \ aut in ras. V^ \ non] 
haut B II 20 hercule B, her • T \ hominem et hoc om. B\ 
21 parasito C \ Et om. 5 || 22 dolere B {t. Wiss.), dolore rell. 
{Sahh. , Bentl.) \ cogo] coquo Sahh. , ango Bentley \ animiI a • 
B T I est] g • T I et] q^ C 



EVNVCHVS II 2, 41—47. 327 

Parmeno secum seruili gestu. 6 Et *animi' pro 'animo': 
ccvTLTtrcoaLg ueterum, qui ^ingens uirium' (SalL Ilist. III 
fr. 91 M.)^ Miues opum' {Vcrg. Aen. I 14), 'abundans 
<lactis' ( Verg. Ed. II 20) solebant> dicere. 7 vt falsvs 
AxiMi EST ex hoc 'falsus animi est', quod putat huius- 5 
modi munere capi posse Thaidem. 

275 44 QVAM Hoc MVNvs GRATVM TiiAiDi mire insultat 
Gnatho: quanto enim gratum munus fuerit, tanto erit 
riualis exclusior. 

276 45 OMMVM RERVM HEVS VICISSITVDO EST uidc loCUm, 10 

in quo erumpere dolor Parmenonis potuit, nisi commissa 
seruaret et celaret Thaidis consilium. 

277 46 1 SEX EGO TOTOS PARMENO HOS TE MENSES QVIE- 

TVM REDDAM quid est Hotos'? au diebus et noctibus, 
utpote amatoris seruum, ac per hoc sine ulla cessatione 15 
et intermissione? 2 hos menses qui nunc aguntur, 
id est hoc tempore. 3 qvietvm reddam facete, quasi hoc 
ipse fecerit. 4 Et hoc est quod ait {y. 39 — 40) 'summum 
suum impertitGnathoParmenonem', tamquam amico consulat. 

278 47 NE svrsvm deorsvm cvrsites quod est laboris, 20 
neqve vsqve ad lvcem vigiles quod est exitii. 

1 seruiliter B T F, similiter C \ gestui T, gesta B (t. Wm.) i 
2 ^NTICICOCIC B, ***** TF, om. C | iugensea (es m. 2) V\ 
<^qui)> diues F, diues <es^ TC \ <Cqui> opum F | habundant 
B F, -dat TC corr. Sabb. || 4 lactis solebant add. Sabb. | kmma 
om. B I ut sscr. F^ et hic F, e ex hoc T \\ 5 putant B V{ 
posset TC II 7 m • gra t- J5, mgt- T, munus thaidi gratum 
C I THAiDi om. V\\ 8 quantum TC \ gratum BTC, -tior F; -tius 
Sabb. I minus T \\ 10 o>csivm — hevs om. B \ h • u • e • T \ kst 
om. B I inde C || 11 in quo] unde C \ dolor] dolo et T \ parmeno 
his (is C) TC \\ 12 seruaret ex -rat corr. T \ consilium thaidis 
TC II 13 SEX — est ojn. B \ pabmexo — totos om. T \ hos te Sabb.: 
hosce C, hosce te F || 14 reddam om. C | an — noctibus] id eat 
noctes et dies 5 j utpote — menses om. B \\ 15 &c Stepfi.: &n 
F, an rell. \ sine ulla] nulla C \\ 16 hos F ] nunc {ex nunquam 
corr.) F, in his mensibus B \\ 17 id est — qvietvm om. B \ 
reddam] re • r II 18 Et om. V \ hec T \\ 19 suum] b-B\ impertit 
(impartit F) gnato parmenonem CF, i-pg-p- T, im^g^8-J5| 
consultat T || 20 &• 5 j de • jB, d • T | c • T j| 21 ne usque C, 
om. B \\\3L- B \\x- T 



328 DONATI COMMENTVM 

279 48 sic SOLEO AMicos hoc iXXemzLK&g. 

280 49 1 DETiNEO TE valde teneo. 2 fortasse tv pro- 
FECTVS ALio FVERAS uult exprimere confessionem , quod 
ad Thaidem uenerit, sed intrare non possit. 

281 50 1 PAVLVLVM DA MiHi OPERAE hoc quasi suppli- 5 
cantis uultu ad irrisionem dicitur. 2 pavlvlvm da mihi 
OPERAE proprie sic dicitur adiuua me. sic in Adelphis 
{lY 1, 14) ^haec opera ut data sit'. 

282 51 1 AGE MODO NVNC TIBI PATENT HAE FORES CX 60, 

quantum licere oportuit, ostendit, quam misere nihil illic lo 
liceat Parmenoni. 2 qvia istam dvcis hoc quasi ad 
Gnathonem, sed lente ac sub lingua murmurat. 

283 52 1 nvmqvem evocari hinc vis foras quia ipse 
intrare non potest. 2 sine bidwm hoc praetereat et hoc 
lentius; nam si aliter pronuntiaueris, secreta produntur. i5 

284 53 1 Qvi MiHi nvnc ^mihi' ro5 ocrrLmafKp dictum est. 
2 FORTVNATvs ut ipsc vidcris tibi. 

285 54 1 NE Tv iSTAS FAxo 'ue' ualde. 2 ne tv istas 

FAXO CALCIBVS SAEPE INSVLTABIS FRVSTRA UOUa locutio 

1 sic — iXX£L7tTiy.&g oni. B \ a ■ T \ iXlsLTtTL^&g W. : est 
amicos TC, est eunuchos V {dett.)-, slQ(ovLv.&g Steph.., est ""beare': 
ironicos Sabh. Cf. Schlee p. 100, 5 |1 2 detine T \ te om. B 
fortasse] profecto TC \ tv — fveras] etc • ^ | tu <^tu)> T 
profecturus TV |1 3 a • f • T, alio consueueras C H 4 Qed V j 
6 PAVLVLVM — MiHi om. B \ ■ T \\ 6 uult C 1 inrisionem V 
pau • B I da] de T \ mihi o • B , m^ o ■ T \\ 7 dicitur <(pro>.^ 
adiuue B \ sic — sit om. B \\ 8 haec] hisce Ter. \\ 9 nvnc om. B V 
tibi patent he fores C, tibi p • h • f • T, hae tibi patent fores F, 
etc • JB II 10 licere 07n. B \ ostendit sscr. B \ miserere (misir- B) 
BV I nihil] michi T \ illic JRabbow: illi codd. \\ 11 d^hoc 
<^****^ T\\ 13 numquam BT | evocari] me uocari 0, me u • 
T I huic uis foras C, h • u • f • T, om. B \\ 14 introire T \ bi- 
duum h • p • T, hoc praetereat biduum F || 15 nam om. T \ pro- 

t 
nuntiaueris {corr. m. 2.) V \ producuntur C \\ 16 quid B \ nvnc] 
m • hunc T, in hunc C \ mihi sscr. 0, uno digitulo fores ostium 
V I TO^TTIRIC<MC0 B, ***** T, om. CV \ est om. V\\ 

18 ne tu ipsas faxo F, ne tu saxo C, ne tu f • T, om. B j 

ipsas F, i • T y 19 f • t • s • i • f • T, etc ■ B \ faxo] e saxo C \ 
FRvsTRA om. C 1 noua — insultabis om. TC \ elocutio B {t. Wiss.) 



EVNVCHVS II 2, 48—59. 329 

^calcibus insultabis fores'. Sallustius (Hist II fr. 23 M.) 
'multos tamen ab adulescentia bonos insultauit'. 3 ne tv 
ISTAS FAXO CALCiBvs mira loquentia, in qua utraque vTtSQ- 
poXi] expressissima est; nam neque 'uno digitulo' minus 
aliquid dici potest neque ^calcibus saepe insultabis' aut 5 
amplius aut ingentius. 

286 55 1 NVMNAM Hic ^uam' abundat, ut quidnam. 
2 RELICTVS cvSTOS bcne ^relictus', quasi ab expulso. 

287 56 1 NE Qvis FORTE iNTERNVNTivs proprie ^intemun- 

tius'. 2 NE QVIS FORTE INTERNVNTIVS CLAM A MILITE ETC. 10 

et hoc facete, quasi ipse sibi totam Tbaidem uindica- 
uerit, quod miles facit. 

288 57 1 FACETE DiCTVM eiQCovtK&g^ quia infacete. 

2 MiRA VERO MiLiTi QVAE PLACEANT ^mira' pro ^mirum'. 

Vergilius (^Aen. I 66Q) ^nota tibi'. et est ironia: quid 15 
■ mirum est, inquit, facete loqui eum, qui militi placeat? 
* 3 Potest tamen et pluraliter intellegi. 

289 58 SED viDEO ERiLEM FiLivM uou potest Tereutius 
TQOipi^ov dicere et ideo ^erilem filium' dicit. 

290 59 1 MiROR QviD Ex piRAEO ABiERiT hic causa osteu- 20 
ditur, cur possit ignotus esse uicinis et pro eunucho fingi. 

1 fores om. T |j 2 ab om. C \\ 3 istas — calcibvs] istas 
calcibus C, is • f • cal • B, i • f • c • T | eloquentia BCV \ yper- 
bole BCV^^ iperbole T || 4 expressissima est V^ \ nam quid 
uno F, nam nosque * * * T, om. B \ minus] nimis C || 5 <^et^ 
insultabis (-it T) BTCV, corr. deU. \ aut] et F || 6 ingentins 
(us m. 2) F II 7 Hic om. B \ aut quodnam V \\ 8 kelictv-s cvstos 
om. B II 9 lemma om. B \ intemuntius V \ ante proprie add. 
ed. pr.: et his uerbis datur intelligi parasitum e domo mere- 
tricia egredi || 10 ne — etc.] clam B \ nuntius TC \ etc. Sabb.: 
exeat TCV\\ 11 et] in T \ thaidem totam sibi B \\ 12 facit om. 
B II 13 facite T \ IPONROC B, ironicos V\ **** T, om. C\\ 
14 MiRA — PLACEAXT om. B \ placcnt TC \\ 15 Vergilius — pla- 
ceat om. B \ yronia CV \ quod F, om. T | est oni. C \\ 16 placet 
V II 18 uideon V \ herilem CV,hB,e-T\ filum C, f • J5T|| 
19 throphimon B, trophimon F, triphimon TC | di<(cere et 
(m mg. m. 2)y ideo V \ et om. B \ herilem codd. \ dicit in ras. 
F^, di-B, om. TC II 20 miror om. B \ quod F, quid est T, 
om. B I pireo BCV, ^- T | ab • .B, a • T j hac ^ || 21 ignofus 
F I esse uicinis {ex uirginis corr.) F, uicinis esse B 



I 



330 DONATI COMMENTVM 

2 MiROR pro "^nescio'. 3 miror qvid ex piraeo 
ABiERiT ut ex Piraeo discederet, symbola amicorum, ut 
huc peruenii-et omisso negotio, conspectus uirginis fecit. 

4 NAM iBi cvsTOS PVBLiCE aduersus praedonum in- 
cursus illic excubabat iuuentus Attica. 5Piraeeum, ut 5 
Sunium, est Atticae maritimae accessus litoris clemen- 
tior. 6 PVBLiCE EST NVNC <(^nunc'^ ambigua distinctione 
positum est. 
^91 60 1 ET PROPERANS VENiT mire locuturum ante for- 
mauit, ut gestus uerba praecedant, uerba habitum con- lo 
sequantur. 2 non temere est hinc illa Vergilius {Aen. 
IX 375) ^haut temere est uisum. c. ab agmine V.' 



3. 

292 1 1 occiDi NEQVE viRGO EST vsQVAM iu hac scaeua 
nouus amor adhuc ephebi et consilium dehonestandae 
uirginis ostenditur tanta uirtute poetae comici, ut hoc 15 
commentum non quaesitum esse sed occurrisse sua sponte 
uideatur. 

1 quod -B, q- T | pirreo B, pireo CF, p • T jl 2 a • T| 
ut — 4 iBi om. B I pireo TCV \ dessenderat T \ simbola C|| 
4 incursus (in ex ex corr.) B || 5 excubat B \ pireum CV^ 
pirereum JB T || 6 summum codd. \ attice B^ atice T, athic^ C \ 
maritimae W.: maritima et codd.; cf. Andr. V 4, 27 \ accessus 
litoris W. {cf. Eun. III 3, 13): accessMlitoris F, actes sultioris 
(-ris ex -res corr.) T, artes stultioris C \ dementior TC, eleuatur 
{in vig. uel pars clementior m. 2 = dett.) V \\ 7 nunc add. Steph. \\ 
9 elocuturum C \ ante in ras. V^ \\ 10 gestu TC \\ 11 non — 
Vergilius] hinc (huic 0, hic B) multa uirgilius {-ius V) nunc 
{non V) temere est (ut add. BV); corr. Sahb. \\ 12 haut (aut C, 
hsiud V) temere est BCV, om. T \ uisus T | c • ab] c • a • b • B., 
e • a . b • F, e • ad T, e de (7 I agmine <a •> 5 F | V. om. TC\\ 
13 neque u • est u ■ T, om. B \ cena B || 14 dehonestandae 
Schoell (TF.): demonstrandae codd. \\ 15 ostenditur B, demon- 
stratur rell. \ tanta] ita F | uirtute poeta et amici in hoc TC, 
"uirtute comica "ut in hoc V \ huic ^ || 16 commentum ed. pr.: 
communem (coue^ C) tum TC, conuentum in ras. V^, con 
<(moneretum in mg.y B \ questum BCV \ esse <***> T\ 
occursione C 



EVNVCHVS 11 2, 60. 3, 1-5. 331 

2 occiDi NEQVE viRGO EST vsQVAM quid dicere debebat 
aliud properans et circumspiciens, nisi quod dixit ^occidi'? 

293 2 NEQVE EGO QVI ILLAM E CONSPECTV AMISI MEO ama- 

torie, dum illam non inuenit et se perdidit. 
292 1 3 occiDi produc mediam syllabam huius uerbi et 5 
contrarium significat. 

294 3 1 VBi QVAERAM hoc circumspcctantis est. 2 vbi 
iNVESTiGEM plus intuUt. 3 QVEM PERCONTER hoc iterum 
plus intulit, nam ubi nec uestigium reperietur, superest 
interrogatio. 4 qvam insistam viam si nec quem inter- lo 
roget apparet. 5 qvam insistam viam legitur et 'qua uia'. 

295 4 VBi vBi EST Div CELARi NON POTEST ob uimiam 
scilicet formae gratiam. 

296 5 1 o FACiEM PVLCHRAM ^faciem' modo non partem 
corporis dicit sed totam speciem, quae apparet et cer- is 
nitur. Vergilius {Am. V 767 — 68) ^quibus aspera quon- 
dam uisa maris facies'. 2 deleo omnes dehinc ex 
ANiMO mvlieres TtQog to Tti^avov argumentatus est, ut 
ostenderet hunc grandem iam ephebum etiam amoris ex- 
pertem non fuisse. sic et alibi (/// 5 , 18 — 19) ^cum 20 

1 neque est usquam {om. virgo) C , n • c • u • T, etc . JB \ 
quid — occidi om. JB \ quid] quae C, nmi <^habuit quod {in mg. 
m. 2)y V (= deU.) \ debebatXD, debeat rell \\ 2 dixit V\ dett.), 
iddem TC |1 3 neqve Eao om. B | q • i • T | e — meo] etc • B \ -e 
om. V I coNSPECTv om. T \ amisi in eo C, am • T | amatoris T|| 
4 euenit C || 5 uerbi huius CV \\ 7 estj et T, om. B || 8 quem 
per • T I hoc — 11 apparet om. T \ hic V \ iterum om. CV^ 
9 intulit] iterum V \ reperiretur codd.^ corr. Sabb. \ superest 
(in mg. uel superauerat) V \\ 10 qvam — 11 insistam om. B \ qua 
insistam uia F | si — insistam om. V \ si nec quem ed. pr. : siue 
qui C, siue quem dett. || 11 quam ins • u • T | legitur dett.: siue 
legitur T, siue C, uel B \ et] in TC, om. B \ qua om. B\\ 
12 vBi vBi EST Div om. ^ I d ■ c • n • p • jT I ob minnam scilicet T, 
ob nimie -B 1| 13 ferme C \ gloriam TCV \\ 14 o — pvlchram 
om. -B I p • T \ faciem om. V \ partis <^in^ T || 15 dicit om. 
TCV\\ 16 Vergilius om. TC \ condam C 1| 17 u • {ex n corr. V^ 
mf- TCV 1 delebo TC \ omnes post dehinc F, om. BTC\ 
DEHiNc] de • h • r, de 5 II 18 a • T 1 mu • 5, m • T 1 nPOCTOTI<t>^ 
non B, ***** non V^ non TC || 19 ostendent <^****^ nuc 
grandem T \ et iam F, de C \\ 20 non om. B \ et sscr. C 



332 DONATI COMMENTVM 

me ipsum <^nons)> quam elegans formarum spectator siem? 
in liac commotus sum'. 

297 6 1 TAEDET COTIDIANARVM HARVM FORMARVM hoC est 

leuium et usitatarum. et est huic contrarium ^noua figura 
oris. — papae!' {^v. 26). 2 ecce avtem alter sic dicimus, 5 
cum propter alterum de altero uenit in mentem. 

298 7 1 NESCio QviD de amore loqvitvr ut iamdudum 
Phaedria loquebatur. 2 o infortvnatvm senem hoc 
dicto praestruxit ad exitum fabulae [ad yLaxciGtQocpriv]'.^ 
nam perturbatus ad Thaidem ingreditur hic senex per lo 
fallaciam Pythiae et indicium Parmenonis, atque ita 
firmabuntur nuptiae uirginis, quam ducet Chaerea. 

299 8 1 Hic VERO est utrum senex an Chaerea? sed senex 

potiuS. 2 HIC VERO EST SCUeX. 3 QVI S. OCCEP. 

Chaerea. i5 

301 10 1 illvm altervm praevt hvivs rabies ^prae' ex 

comparatione significat. ergo ^praeut' proprie; et est 
integra locutio. 2 Et ordo: praeut illa sunt, <(quae)> 

huius rabies dabit. 3 Et bene Mabit' quasi de re uio- 
lenta, ut {Yerg. Aen. XII 453) Mabit ille ruinam a.' 20 

1 quam] tam TCV \ spectator (ante formarum) J5C, specta 
T I siem] si est TC \\ 2 in — sum om. B \ commo^us V \\ 3 taedet 
ow. B I quotidianarum V \ harvm — est oni. B \ harvm om. T\\ 

4 usitarum C \ et est] est quippe dett. | contrarium huic TC\\ 

5 oris] erit T | papae] pp C \ alter] a • T, alterum V, Ter. \\ 

6 alterum om. C \ in] si I 1| 7 nescio qvid] nescio q • T, om. B \ 

d . a • 1 • T II 8 0] Q T I fortunatum B, (sscr. in m. S) V \\ 9 pstruxit 
C\ ad — nam] ad Katastrophen B., ad catastrophmam (-fmam 
T) TC, ad catastritoiDhanam F; secl. Sabh. Fort. ex altero 
commento irrepserunt \\ 10 <^et^ ingreditur C \ senem TC \ 
phicie JB 11 11 ut iwdicium V \ infirmabuntur TC; confirma- 
buntur Sabh. \\ 12 ducit C \\ 13 sed <hic> C \\ 14 hic senex 
uero et B \ est in ras. F^, et C 1 qvi] quod B (t. Sahh. \ * 
s. occep.] socer codd., corr. Sdbh. 1] 16 alter BC \ prout 

huius rabie (7, p • u • h • r • T 1| 17 significet BTC, -cet F| 
praeut proprie {vel prope, propie) dett.: pre proprie ut B T. 
prae pp ut 0, pre pro pre ut V \ est et F |1 18 quae add. 
Steph. II 20 dabit om. C \ ut dabit ille ruinam (r • F) a • B F, 

R-PxA- C, ka T 



EVNYCHVS II 3, 6—11. 333 

4 PRAEVT HVivs RABiES hic ex parte xaQaKxriQLafiog qui- 
dam est personae Chaereae, quem moribus conicit seruus 
ardentiorem amore fieri posse, simul coeperit. 5 praevt 
HVTVS rabies qvae dabit et hic ostenditur iampridem 
motus in res uenerias Chaerea, et magna poetae cura est, 5 
ne incredibile uideatur adulescentulum, qui pro eunucho 
deduci potuerit, tam expedite uirginem uitiasse. quocirca 
artifex summus quod aetati non potest, natm-ae attribuit 
Chaereae, ut calidior ingenio et ante annos amator non 
libidinem in sese sed quandam rabiem designauerit in 10 
uenerios appetitus. 
303 11 1 VT ILLVM ^ut' pro utinam. 2 di deaeqve 

OMNES SENiVM perdant plus dixit "^senium' quam ^senem'. 
nec mireris post ^senium' ^qui' additum, non '^quod', 
ideo quia declinationem ad intellectum rettulit, ut alibi 15 
Q^ro?. 33) Hn Eunuchimi suam'. 3 Et senex ad aetatem 
referiur, senium ad conuitium. sic Lucilius (?. XV 
fr. 4 M.) ^"l^ast, ait, quid iam te, senium atque insulse 
sophista?' 

1 rabiem B C, et abies T | hoc ex hic corr. V \ expertis T \ 
XdQuyifqQLGfiog quidam est W.: characteris (carapt- T) istius 
quidam (-em BCV) est codcl. ; characteris inseritur quod deest 
Bahhoiv \\ 2 cowncit F, conuicit TC \\ 3 (in) amore ed. pr.: 
amorem BTC, amatorem V \\ 4 ra • da • (om. qvae) 5, rabies 
(ex -em corr.) ^'hic expertis carapteris istud quidem)> q • d • 
T {cf. supi'a) 1 lampridem om. V \\ 5 uenereas V, uarias T, 
ueras C | cheream BC, chereae V \ magnam B \ poeta C, 
poetis T, <^ex]> poete <^partem> B || 7 iam C | intrasse C\\ 
8 naturae V, mature reU. \\ 9 cherea C, cheram T \ callidior 
codd., corr. Steph. \ et ante (7, praeter F|| 10 in] ut jB || 11 uene- 
reos CV \\ 12 ut pro] pro B TC \ di — perdaxt] dii d • q • • 
senium p • T, om. B \ dii C F || 13 dicitur C \ senem <^per- 
dant> B \\ 14 nec] quam C \ miseris TC \ qui] p TC, quod B 
{t. Wiss.) I quod om. B \\ 15 ideo] omnino (uel ideo sscr.) V\\ 

17 senium ex senex corr. C \ conuiuum C, -ium T \ lucilium B\\ 

18 ast ait quid iam Schoell: at sait (aes ait V, at ait TC) 
quidam (qdam B, quidem T, quidem V) codd.; atqui dei male 
L. MueUer \ the BTC, te in ras. F* | senium m ras. V^\ 
atqui B \ insule BTC \ sophista C, sophistica T, sosista B, 
hospita in ras. F* 



334 DONATI COMMENTYM 

4 REMORATVS EST E remora pisciculo, qui ixsvalg uocatui', 
remoratio et remoratus dicitur. 

303 12 1 TVM AVTEM Qvi iLLVM Hum autem' pro et; duas 
uult enim causas esse, cur se ipsum di perdant: unam 
quod restiterit, alteram quod senem perueritus diu reman- 5 
serit a persequenda uirgine. 2 Et nota <(floccifacere, 
ut)> floccipendere {III ^, 31), et contemnere et non 
contemnere significare, ut nunc. 3 qvi illvm flocci- 
FECERiM deest 'uel', ut sit: uel floccifecerim. 

304 13 1 QViD Tv TRiSTis prouerbiale est in hominem per- lo 
turbatum et incerti uultus. 2 qvidve es alacris aut 
uelox aut laetus es; nam ^alacris', l littera pro d po- 
sita, non tristis id est adaKQvg intellegitur. 3 qvid 
Tv ES ALACRis ct alaccr et alacris dicitur, <(ut)> habes 
apud Vergilium (Aen. V 380) *ergo alacris cunctosque p. 15 
8. p.' 4 qvid tv es alacris alacritas est mutatio 
quaedam uultus gestientis in spem aliquam. 

305 14 1 VNDE is modo ad quid uenis significat. 2 Sed 
eo de loco ad locum ueteres dicebant, quod subiectis mox 



1 pisciculos {om. qui) C \ ixtvuCg (cf. Andr. IV 3, 24)] echi- 
nais T, ethinais BC, et inais in ras. V^ \ uocat' in ras. V^\\ 
2 re(moratio — 4 esse in mg. m. 2)V\Z tu autem B \ qvi illvm] 
q • u • T \ iu B \ autem om. T || 4 enim causas uult V \ se ipse 
TG I dii perdant J5 F, disperdant TC || 5 restituerit T | peruentus 
(pro- C) TC I permanserit B {t Sahb.) \\ 6 Et om. B | notas B \ 

facere 

floccifacere add. Sahh., ut add. W. \\ 7 floccipendere V \ ei 1. 
om. BV I "contendere et non "contemnere V, contemnere T\\ 

ce 
8 ut] et TC I Qvi om. C | i • f • T\ flocciferim C \\ 9 sit uel <^"ut> 
T I floccifeceris T, -feris C \\ 10 tv] -ue codd. \ tristis] tibi T|| 
11 QviDVE — uelox dett., om. BTCV \\ 12 est V \ alacris 1 (ris 
1 in ras.) B \ per B \ d]l ■ C \\ 13 ^d.d.RBYC B, aduxQvg F, 
** * * T, om. C I QviD — 16 ALACRis om. 5 || 14 e • a • T | ut 
add. ed. pr. \\ 15 uirginem ego jTO || 16 e •] c • T | e ■ a • 2' | ala- 
critas Sahh.: alacris codd. \ mutatio est TC \\ 18 unde in ras. 
V^ I <eam (cam T)> is <dis (de is C)> TO, om. B \ modo 
— significat in mg. V^ {== dett.), om. BTCV^ \\ 19 de eo 
JSr6'F\ eo de F^ 1 ^" subiectis (in m. 2) V 



EVNVCHVS II 3, 12-17. 335 

probabitur. 3 qvorsvm eam bene, quia proxime dixerat 
^ubi quaeram, ubi inuestigem, quem perconter, quam in- 
sistam uiam, incertus sum' {v. 3 — 4). 
306 15 1 iTA PRORSvs SVM OBLiTvs MEi huic coutrarium 
(^Verg. Aen. IV 336) ^dum memor ipse mei'. 2 Ergo 5 
^oblitus mei' insanus. 

305 14 4 QVORSVM EAM hiuc, ut diximus {scliol. 14, ^), 
manifestum est ire et aduentum significare. 

306 15 3 iTA PRORSvs svM OBLiTvs MEi ^prorsum' idest 
recte uel omnino. 4 Nam ^prorsum' est porro uersum, lo 
id est ante uersum; binc et prosa oratio, quam non 
inflexit cantilena. 

307 16 1 HEM si cum aspiratione, Parmeno, si leniter, 
Chaerea. 2 ostenderis qvi vir sies non *qui sies', sed 
quod est efiqpauxwrf^ov, 'qui uii' sies'. 3 An debeat i5 

Rpraestare, qui uirum se sic monstraturus est. 4 Et "^uir' 
modo non ad sexum uel aetatem dicitur sed ad laudem. 
5 Qvi vir sies 'qui uir sies' in ueteribus inuenitur. 
17 1 SAEPE POLLiciTVM ESSE ^polHcitum', quod pro- 
mittentem ultro significat, dixit. 2 Et saepe pollicitvm 20 
ESSE an necesse sit praestare eum, qui promiserit. 

1 prodabitur TC \ quohorsum T \ eam om. B \ quod V\ 

quem 

dixerit C || 2 ubi 2. — sum] etc • JB | ubi C \ q-p-q-i-u- 
m • c • s • T I incertus sum sscr. F* || 4 ita prorsvs om. B 
s • • m ■ T, oblitus sum mei F, mei B \ dum V\\ 7 huic TC 
ut diximus om. B \\ S et om. T \\ 9 ita — mei om. B | ita <ut^ C 

s • • m • T \ prorsum V \ id est om. V \\ 10 recta uel V {dett.\ 
om. BTC ^ 11 prorsa V \ quem BTC\\ 12 infelix ^H 13 silen- 
ter C, si lente V \\ 14 ostendens 0, ostendes F, Qndrs T, om. B J 
qui uir scies C, qui uir sie ^, q • u ■ s • jT | qui — sed Sahb. : si 
quiesisset B, si quies esset C, si quies esses F, quiescisset T\\ 
15 quod est om. TC \ pM^^TIROTePON B, siicpatLyiorsQov F, 
om. TC I scies T, si es C H IG est om. TC ] Et om. B\\n modo 
om. BV \ ad laudem non ad sexum uel aetatem (pm. dicitur 
sed) B 1 ad om. C \ saxum C \ ad] et C |j 18 qvi — inuenitur 
om. B I qui uir sies T, om. CV \\ 19 pollici • B, polli • T \ esse 

— quod om. B \ ultro promittentem B \\ 20 dicitur C, om. B \ Et 

— ESSE om. B I esse] est TC \\ 21 eum om. B \ promiserat JB, -sit T 



336 DONATI COMMENTVM 

3 CHAEREA ALiQviD iNVENi induxit fil(i7iaiv. 4 Drama- 
tice more suo, non contentus dicere quod pollicitus sit 
tantum, sed quomodo etiam et quibus uerbis. 

309 18 1 MODO QVOD AMES <^*modo'> tantummodo, quasi 
haec mora sit promissis complendis. 2 vtilitatem in 5 
EA RE EGO faciam vt cognoscas an possit, qui posse 
affirmauit. 3 Plus est probasse quod promiserit, quam 
ostendere quod possit. 

310 19 1 cvM iN CELLVLAM AD TE au is debcat, qui et 
acceperit beneficium. 2 patris penvm omnem ipsum lo 
penum, non ex eo aliquid: v7tEQ§oXi,Kcbg. 3 Et hoc 
penus et hic penus et haec penus ueteres dixerunt. 

4 Ergo et ^omne' et ^omnem' legitur. 5 concere- 
bam clancvlvm Tj&t^K&g et tkaQ&g nimis. 

311 20 1 AGE iNEPTE qui dubitcs de promissis an qui i5 
exprobres te multa esse largitum? 2 hoc hercle 
FACTVM EST inueni quod amem (cf. v. 17 — 1&). 3 Hoc 
quod dicebas, inquit, morae esse, iam factum est: amo. 

4 PROMissA APPAREANT utilitatem ut cognoscam tuam 

(Cf. V. 18). 20 

312 21 1 sivE ADEO DiGNA RES EST si pcrsona Parmenonis 

1 chaerea] geria T \ mimesin B F, mimesim T, mesin C\ 
ramatice B , gramatice (gra- V) TC F, corr. Bentley \\ 2 quod 
ed. pr. : quid codd. \\ 3 quomodo] qn (= qiiando) TC \ et] ac F, 
sed T(7 II 4 a • T \ modo add. dett. \\ 5 hoc TC \ m — cognoscas] 
etc • J5 II 6 cognoscas <(meam> V \ quin C, quid V || 7 est] 
etiam T \ quid TCV \\ p cel ■ B \ ad] at T | i B \ an 
is debeat qui Mabboic: dicit (di • B) ams (annis C, anus F, 
om. B) qui (que T, quae F, q • i5) codd. || 10 pe • omne B || 

11 YnHPBOhd^lRhWC B, v7tQT]li%ri(o6 F, ***** T, om. C\\ 

12 et haec penus om. B \ dixere V, ^ B (t. Wiss.) \\ 13 omnem 
TCV I et omne F, posi legitur (legere T) TC \ conger • :B|| 
14 clanc • T \ rjd-L-K&g et tXccQ&g nimis Babboiv: heiKCOCedv- 

v 
N^PGCOCNI^^IC B, rjd^LHLOG hlitriaqcoGVLllLO F, ******* T, 
om. C II 15 ineptis T \ quid .BTC | qm F, q'd5 || 16 exprobresl 
excloris T \ ercle JB, her • T || 17 f • e • T | quid amem Cfj 
18 inquit] inquod TC \\ 19 app • T || 21 siue adeo d • est {om. 
REs) T, intendas tuos ut appareant B 



EVNVCHVS II 3, 18—22. 337 

est, ^sive' abundat. 2 Et pro expletiua coniunctione est 
modo; in quibusdam omnino non legitur. 3 adeo aut 

1^^ abundat aat nimis significat uel satis. 4 sive adeo 
^^M DiGNA res est si Chaerca dicit, hic ordo et sensus est: 
^^H fac si uis nunc, si adeo digna res est, ubi tu neruos in- 5 
^^H tendas tuos, ut promissa appareant, ut <(sit^ ^sis' si uis 
iM^ <^ety ^ut' addatur <(ad^ id quod est 'fac promissa appa- 
reant'. 5 vbi tv nervos intendas tvos utrum ob- 

scene hoc, ut seruus, an (letaq^oQLTi&g: ubi laborare ac 
periclitari debeas? 6 Sed melius legunt, qui hoc lo 

totum ad personam applicant Chaereae. 7 Et melius, 

quam qui Parmenonem hoc putant loqui ^siue adeo digna 
res est'. 

313 22 1 HAVT SIMILIS VIRGO EST VIRGINVM NOSTRARVM 

ciuium et iyxcoQLBTum, ut Vergilius (^G-eo. II 89) ^non is 
eadem arboribus pendet uindemia nostris'. 2 nostrar^^m 
^nostrarum' ciuium scilicet, id est terrae ac patriae nostrae, 
ut Vergilius (Geo. II 89) ^non eadem arboribus p. u. n.' 
et Sallustius {lug. 38, 7) ^nostri foeda fuga'. 3 qvas 

matres stvdent hoc uerbo ostendit cultum industriae, non 20 
pulchritudinem naturalem. 



2 legere T j aut] autem B (t. Wiss.) F, om. C \\ 3 minus 
B I uel] aut JS , ue | satis • sive] santissime C \ siue B F, 

it 

om. T II 4 sic chaeream F | dicit (post hic) T, dicere F | et 
om. B I si] • si • sscr. C, sed T \\ 5 res digna ^ j tu — 7 appa- 
reant om. T \\ 6 sit add. Steph. \ si uis] suus B j addafwr F|| 

7 ad add. Sabb. \ id F, ut B, om. C \ est] deest BC, dic V\\ 

8 ubi tu n • in • t • t • T II 9 an iLStacpoQLyicba F, ^POreT^<l>OPI- 
ROC B, ****** TC I ubi] ibi BTV, tibi C, ut ibi dett.\\ 

10 periclitare F || 12 qui o??i. C \ hoc om. TC \ dig • r • est B\\ 
14 haud TV, aut C \ similes u • e • n • T, s • u • n • B jj 15 ciuium 
(ci • B, c • T) et] nostrarum Sabb. An scilicet.^ j fyjjco^iarum] 
ex COei^PCOYOO B, est xf-oqiocQov^L F, ***** 2', om. C \ ut 
om. BT \\ 16 arbori • pe • u • n • F \ a • b • i • (et T) p • u • n • (m • 
C) TC I pendent B || 17 nostrarum] nostrum B, om. TCV \ sci- 
licet ciuium B \ id est] eiusdem F || 18 ab arboribws F, om. B 1 
pen • uindembia n^ C || 19 et dett., ut TOF, om. B \ fede C\ 
QVAs — uerbo] student B \\ 20 non] cum TC || 21 pulchritudine TC 

Donati comm. rec. Wessner. 22 



338 DONATI COMMENTVM 

314 23 1 DEMissis HVMERis ESSE antiqui enim Graeci etiam 
uirginibus suis praebebant palaestram ad componenda cor- 
pora. 2 DEMissis hvmeris esse scilicet liquide et mol- 
liter deductis neque exstantibus athletico modo. 3 vincto 
PECTORE castigato ac tenui et uelut uincto. deest ergo 5 
^ueluf. 4 GRACiLAE siENT a singulari gracila uenit 
haec declinatio. 5 demissis hvmeris esse vincto pectore 
non accipiendum est quasi hoc dicat ^ad hoc illas student 
matres demissis humeris esse et uincto pectore, ut gracilae 
sient', quasi haec duo propter unum illud fiant, sed uarie 10 
tria dixit, ne diceret aut ^student illas demissis humeris 
et uincto <^pectore et gracilas esse' aut 'student, ut illae 
demissis humeris sient et uinciant)> pectus et gracilae sient'. 

315 24 1 si QVA EST habitior iudc et habitudo dicitur, 
ut (JJ ^, 11) ^quae habitudo est corporis!' 2 Nam 15 
'habilior' aptior intellegitur, ut ^namque humeris de more 
habilem suspenderat arcum' Vergilius (Aen. I 318). ergo 
^haUtior^ legendum est. 3 pvgilem esse aivnt laus in 
uirginem. 4 dedvcvnt cibvm mire uituperauit eam for- 
mam, quam accurauerit fames. 5 Et proprie Meducunt'. 20 

1 dimissis CV \ h • T j <(s •]> esse V \ esse <liquide et 
molliter deductis neque exstantibus allectico modo^ B (cf. infra)\ 
etiam om. V \\ 2 componendam T \ corpora <sua^ B \\ 3 <id est(uel 
V)y demissis (dim- CV) codd. \ <(s •)> esse V \ scilicet] se J?, 
•i- in ras. {pro •f) F, om. TC || 4 atthletico jT, ailetico F, 
allectico B \ ymcio — p. 350, 5 intellegere om. B \ iuncto V\\ 
5 uicto C II 6 gracil^/// F, graciales T \ gracialia T || 7 haec 
om. C I dimissis TC \ uincto corpore TC || 8 accipienda C \ dicat 
hoc C I hoc illg F, hec illa C |1 9 humeris] h • T, om. C \ esse] 
e • T I uincto corpore C, ric • T j ut graciles scient 0, u • g • s ■ 
T II 10 illud om. TC || 11 ne diceret (-ent TC) aut student illas 
demissis (dim- TC) humeris et uinctum (uictum T) pectus et 
(ut F, dett.) gracilae (glaciles C, gratiales T) sient TCV; suppl. 
Schoell; ne diceret '<(student — gracilas esse)>'. 6 Aut: student 
illas demissis humeris <(e •)> et uinciunt pectus ut gracilae sient 
Rabhoiv \\ 14 habitior F, abitior C, ar • T 1| 15 <et> nam TC\\ 
16 habitior F, abilior TC\\11 abilem F, a • T, h • C | s • a • T, 
s • ay C I Vergilius] uirgo F, om. TC || 18 habitior F, abitior T\ 
esse a- T 11 19 cibvm] c- T \ eam om. T \\ 20 accurauerit F, 
accusauerit TC\ attenuauerit Sahh., macerauerit Goetz 



EVNVCHVS n 3, 23—27. 339 

316 25 1 TAMETSi BONA EST NATVRA ^bona' id est plena, 
magna et pinguis. 2 reddvnt exhibent, perficiunt. 

^^ 3 cvRATVRA cura mentis est, curatio medicinae, cura- 
^H tura diligentiae. 4 ivnceas tenues et pallidas. 
^^p 26 1 iTAQVE ergo amantvr ^itaque' inquit ^nemo 5 
^B illas amat': ELQtoveLa. 2 Vere amantur, ut eo magis 
^^ haec amanda sit, quae naturae beneficio, non industria aut 
factis comptibus, pulchra est. 3 itaqve ergo amantvr 
atque ita, ut sit: atque ita fit, ut amentur non naturae 
merito sed industria. 4 qvid tva istaec recte, sic enim lo 
ipse dicet (y. 70) *at nihil ad nostram hanc'. 5 nova 
FiGVRA ORis laudis genus est ^noua', quia dixerat (v. 6) Haedet 
cotidianarum harum formarum'. 6 qvid tva istaec deest 
'^qualis est? dic'. 7 papae interiectio mira subito accipientis. 
^^8 27 1 COLOR VERVS quia non de cura est ac de fuco, i5 
^fe sed naturalis neque fucatus. 2 corpvs solldvm quia 

^^ iunceum non est. 3 svci plenvm quia nemo deduxit 
cibum; nam sucus est humor in corpore, quo abundant 
bene ualentes. (Verg. EcJ. III 6) 'et sucus pecori et lac 
subducitur agnis'. 4 Sucus est proprie quasi sugus, 20 

quem sibi ex alimentis membra sugunt, ut se repleant. 
5 CORPVS soLiDVM plcnum et forte, id est non flacci- 
dum. 6 svci PLENVM sucus est interior pinguedo mem- 
brorum. 7 anni sexdecim uide quemadmodum aetatem 
maturae uirginis poeta ex occasione demonstrauerit. 25 

1 bona est na • C, b • est n • T, bona natura V \\ 4t tenues 
iunceas TCF\ corr. F* || 6 vQavia V, **** T, om. C\\ 7 na- 
tura C II 8 com^tibus F, conitibus C || 9 ita 2. om. C \ fit] uix TC|| 
11 dixit r, dicit (-et m. 2) V \ at] ad JC, om. V \ nostram in 
ras. F' I oRis] o- T \\ 12 taedet <me> TC \\ 13 quot- CFj 
h-f- T I isTAEc] i- T I <et> deest TCF || 14 mirantis v\ 

subita T, subita F | ac cupientis F || 16 sed <est> T, sed 
ex id est corr. F* [ corpus s • T | qui aiunt eum non est (esse 
T) TC, quia uincmm non est qui aiunt eum non esse F|| 
17 succ- semperC \\ 18 abundat T \\ 21 sibi TC, proprieF j sugant 
V I repant C || 22 corpus s- T | floccidum F | membra • r|| 



I 



24 annos F | xvi C | uide om. C \\ 25 uirginis maturae TC 

0.-)« 



340 DONATI COMMENTYM 

319 28 1 HANC TV MIHI VEL VI VEL CLAM VEL PRECARIO 

haec tria sunt, quibus non rite res agitur. 2 vel vi 

VEL CLAM VEL PRECARio pretii mentio non est, uel quia 
uirgo, non meretrix, uel quia nulla ephebo spes est fal- 
lendi senis. 3 hanc tv mihi vel vi vel clam vel 5 

PRECARio FAC TRADAS secuudum ius locutus cst, nam his 
tribus mala fide aliquid possidetur. 4 vi . . clam . . pre- 
CARio *ui' quia uirgo, ^clam' quia custoditur, "^precario' 
quia pretium non habet Chaerea. 

320 29 MEA NIHIL REFERT DVM POTIAR MODO UOU hoC pcr- iq 

sonae attribuendum est sed affectui; non enim quia Chae- 
rea est, sed quia amator, dicit se parui facere quemad- 
modum potiatur, dum potiatur. 

321 30 QviD viRGO cviA EST utrum ^serua' an ^filia'? 

322 31 1 NE iD QviDEM pulchra uarietas: ^nescio' Han- 15 
tundem' ^ne id quidem'. 2 qva ratione amisti figura 
Gvyy.OTtri pro 'amisisti'. 3 qva ratione amisti nisi re- 
mansisset Chaerea, sed consecutus uirginem uidisset quo 
deducta sit, quam Parmenonem conueniret, non ita pro- 
cederet fabula, ut nunc procedit; inruisset enim in cogni- 20 
tionem meretricis importune Chaerea nec pro eunucho 
adduceretur ulterius. 

323 32 1 iD eqvidem adveniens deest ^ob' aut ^propter', 
ut sit ob id aut propter id. 2 mecvm stomachabar 

1 hanc tu mihi u-u-u-c-up- T|j 2 haec — 3 precario 
om. TC II 2 non ed. pr. : nunc V || 3 pretii mentio non] pcumetio 
T, pcumtio C II 4 non] uero T \ ephebo] flendo TC \\ 5 Mmi] 
nihil C I VEL — tradas] u-u-u-c-p-u-f-t- T || lOr-d-p- 
T I MODo om. TC II 11 affectui] ad factum TC \\ 12 est sed om. 
TC I dicit se parui Sabb.: de se rapuit codd. \\ 13 patiatur 1. 
T II 14 c • e • T I an filia C, an ancilla T, an libera V \\ 15 ueri- 
tas C I tantum C || 16 quidem] quid est C \ rai^one V | amisisti 
C, -tis T, amisisti V\ syncope T, sinc- CF|| 17 pro amisisti F, 
premisisti TC \ amisisti TC \\ 18 sed F, et TC \ consecutus] 
e secutus C \ uirginem <^aut (ut F)> OF, uirginem <(fuisset 
iiut> T{?) dett. II 19 <priu8> quam m ras. V^ (dett.) \ ita non F|| 

20 nunc] aut T \ irruisset C \ cognitione F, cogitationem C\\ 

ad 

21 opportune C \ nec Steph.: ne codd. \\ 22 deduceretur (corr. 
m. 2) V II 24 sit om. C 



EVNYCHVS 11 3, 28—36. 341 

bene 'mecum', quia acriorem dolorem sustinet, qui ipse 
sibi irasci cogitur. 3 ^Mecum' ergo pro 'apud me' uel 
'mihi'. 
?4 33 HOMiNEM ESSE ARBiTROR deest 'quam me'. 

?5 34 1 FELICITATES OMNES ADVERSAE SIENT fclicitaS 5 

aduersa est, cum ex prosperitate quod laedat nascitur. 

2 CVI MAGIS BONAE FELICITATES OMNES ADVERSAE SIENT 

^bonae' magnae. noue autem dixit magnas felicitates sibi 
aduersari, eo quod uirginem tantae pulchritudinis ex oculis 
amiserit; nam uidisse eam felicitatis iudicat, sed amisisse lo 
aduersae felicitatis. 3 Et quod addidit ^bonae', uel 

magnae et nimiae intelleguntur uel iTtld^srov proprium et 
perpetuum felicitatum est ^bonae'. — 4: Et magna efAcpaGLg^ 
quod ^felicitates' pluraliter posuit. — int&eTa autem tribus 
de causis nominibus adduntur: discretionis , proprietatis, if) 
omatus. discretionis, ut (Vcrg. Acn. III 6) ^et Phrygiae 
molimur montibus Idae', proprietatis , ut {Aen. VII 667) 
Herribili impexum saeta c. d. a.', ornatus, ut (Lucrct. 1 2) 
'alma Venus c. s. 1. s.' 

320 35 QviD HOC EST <^sc.^ ^hcc' propter quod patior, 20 

inquit; nunc enim scelus dixit a sene commissum. 

327 36 ARCHiDEMiDEM hoc sic pronuntiaudum est, ut ap- 

pareat ex ipso nomine statim odiosum nescio quem occur- 
risse ac permolestum. 

1 quia] qui TC \ quia ipse T |I 4 quem T || 5 aduerse oiniies 
scient C 1| 6 irascitur TC || 7 cvi] cur C | omnes — sient om. V\ 
scient T, fient C \ bene T || 9 eo om. CV \\ 10 ammiserit T|| 
11 Et om. TC I ad'^^'^^* {sscr. m. 2) V, ad TC; ait.? || 12 et i. 
om. T I epitetum F, **** T, om. C || 13 perpetuum proprium 
{om. et) TC \ felicitatis V \ est om. TC \ Et] uel V \ magnae 
emphasis F, magne * * + * T, magne C jl 14 epitheta F, * * * * 
et T, ut (7 I autem] aiunt C || 16 Phrygiae molimur] phrigiam 
ascanio clamidem (= Verg. Aen. III 484) V \\ 17 montibus Idae] 
u • n . d • e deU., om. TCV \ ut] sut TC \\ 18 terribi imptum C\\ 
19 c- slc- C 11 20 quod TC \ propter hoc (hoc F) TCV, 
transp. W. \\ 21 dicitur C | a sene missum (amissum C, ad- 
missum T) codd., corr. ed. pr. \\ 22 archimenidem TC, archi- 
medem (nostin m mg. add. m. 2) F H 23 <^ut)> ex TC \ odioso F| 
qm C 



I 



342 DONATI COMMENTVM 

328 37 QviDNi correptio est a se manifesta quaerentis. 
est enim sensus: quid nisi aut cur non nouerim, — est 
enim ^quidni' aut quid nisi aut cur non, — quia ueteres 
'ni' pro ^ne' ponebant et ^ne' pro 'non', ut Plautus (3Ien. 
I 2, 1) 'ni stulta sis' pro 'ne' et (Epid. IV 2, 16; aliU) 
^neuult' pro ^non uult'. 

329 38 iMMO ENiM VERO iNFELiciTER bcne hoc inteiponit, quia 
incredibile est tardiorem amatorem fuisse incessu uirginis. 

330 39 NAM iNCOMMODA ALiA svNT <^D.)> quac miuora sunt 
scilicet aut similia. lo 

331 40 1 ILLVM LIQVET MIHI DEIERARE Hquidum CSt, COU- 

stans et manifestum et certum. — 2 JS'^ sic ^liquef pro 
Hiqtiidum esf, ut ^claudit' pro ^claudum csf , ut apud SaJ- 
lustium {Hist. fr. inc. 23 M.) ^nikil socordia claudehat'. 
— et est ^liquet' uerbum iuris, quo utebantur iudices, i5 
cum amplius pronuntiabant, obscuritate commoti causae 
magis quam negotii simplicitate. 3 deierare ualde 

iurare, — ut {Hec. IV 1, 14) 'demiror' et (Heaut. IV 6, 21) 
^deamo te, Syre\ — si de producta legeris, si correpta, deos 
iurare intellegitur. 20 

332 41 SEX SEPTEM PRORSVS NON VIDISSE PROXIMIS quia 

^non uidisse' dixit, ^proximis' praeteritis intellegimus. 
proxima enim nobis aut praeterita aut futui-a sunt-, nam 
praesentia ea sunt, in quibus nunc sumus. 

2 non <^aut cur non^ F, noui T, (J)is) C H 4 nij in C j 
nisi] uis C \ cum T | non <(nouerim^ codd. , corr. ed. pr. \ 
ni pro ne] inproprie C \\ 5 nisi V \ pro me || 7 enim sscr. F^ 
om. TCV^ I inf • T |1 8 amorem TV \ incessu dett.: <^in> incessu 
F, <(an> incessu TG \\ 9 a • s • T [ d.] dicenda ed. pi'. (ante 
sunt deU.): oni. TCV\\ 10 aut dett.: ad TCV || 11 hqvet] in- 
quid C I deierare] d • T, om. V \\ 12 et centum T, et cerstum 
C, om. V I sic dett.: si TCF | pro om. C \\ 13 ut 1. om. TC; 
et dett. I claudet TC \ pro om. C \ clausum F || 14 claudebat 
socordia (sec- C) TC || 15 lique C |1 '16 obscuritates (osc- C, 
-tes F) commotis (-tis F) codd. \\ 17 quam sscr. F% om. T\ 
negotiis TC \ ualde iurare deierare TC 1| 19 de amore (-ris T) 
syre TC H 21 septem] mensibus F 1 prorsus sscr. C^ \ n • u • p • jTJl . 
22 proximus dicitur C 1| 23 aut i.] et C, in T, et (aut sscr. m.l) 
V I preterite TC \ aut 5.] ut TC i 24 nunc om. V 



I 



EVNYCHVS n 3, 37—45. 343 

333 42 1 Nisi NVNC cvM MiNiME VELLEM quia semper nolui, 
ideo 'nunc minime', utpote adulescens senem. 

335 44 1 QVAM LONGE QviDEM bene ^longe' dixit, quia 
*<^a^ longe' dicere non potuit. 2 Aut subauditur *erat', 
ut sit: quam longe erat. 5 

333 42 2 mNiMEQVE opvs fvit saepe enim nolumus, tamen 
non et non opus est. 

336 45 1 ■^■iNCVRVVS TREMVLVS LABHS DEMISSIS GEMENS"*" ut 

omnia ostendat in contrarium sibi uersa, etiam cursum 
attribuit seni. 2 labhs demissis gemens labra sunt lo 

superiora, labia inferiora, laheae asinomm proprie di- 
cuntur. ^gemens' autem ob continuam tussim; sic Luci- 
lius (/. inc. fr. 110 M.) ^ante fores autem et triclini 
limina quidam perditus Tiresia tussi grandaeuus gemebat'. 

3 INCVRWS ualde curuus, ut Vergilius (Aen. XII 1 — 3) 15 
^Turnus ut infractos a. M. L. d. u.'; ^infractos' enim ualde 
fractos significat, nam Hn' praepositio nunc auget nunc 
minuit dictionem. 4 FA recte etiam deformitatem de- 

scribit senis, quod praeter aetatem post pulchram uirginem 
foedior uidebatur. 5 Et quam importune omnia: pro 20 

puella senex occun-it, pro uii^gine ^incuruus tremulus', pro 
pulchra '^labiis demissis gemens'; et cum amor sit in animo 

nunc 

1 Nisi om. TC I cum m • u • T || 2 ideo miiiime C; post 
senem tratisp. Scheidemantel \\ 3 longe q • T | dicitur C \ quia 
longe 07)1. C I a add. Steph. 1| 4 aut TF, an (7 | subditur C|| 

6 opus f • T 1 uolumus TC \ tm (= tantum) C (V t. Wiss.)\\ 

7 non i.] nunc Sahh. |I 8 hoc schol. pertinet ad lemma continvo 
AccvRBiT {v. 44) [ incursus TC \ t • 1 • d • g • T \ labris CF | di- 
missis C \\ 9 sibi uniuersa F | et C 1| 10 labris V \ dg- T\ 
sunt] etiam TC \\ 11 labeae Klotz: labrae codd. \ simorum 
Klotz II 12 sic Sal' luciF T |1 13 triclinii F, tridinii T, triclinis 
C II 14 Zimina F, lumina C \ quidem codd., corr. ed. pr. \ 
tiresia tussi F, tyresiatus TC \ grandeus T \\ 15 incursus T, 
-su3 C I ualde curuus] ualcurius C, om. V \\ 16 Curuus F | ut 
infertos a ■ m • d • y • C, u • infra inid^y- T, iaml^d^ 
u • F I ualde defractos TC \\ 17 nam in ras. V*, ut T \ in 
om. V I prae^osiiio F, proposito C | auget nunc om. C || 18 etiam] 
et C 1 scribit TC \\ 19 senis om. C \ quod] qui dett. \ propter 
V II 22 labris F | amator T F | fit F i anima C F 



344 DONATI COMMENTVM 

adulescentis, ipse iudicium loquitur, dum festinandum sit, 
remoratur. 6 labiis demissis maiora labra, unde 

labeones. alii labia dicunt inferiora et labra superiora. 

337 4:6 1 HEVS HEVS CHAEREA TiBi Dico <(^Chaerea tibi 
dico'^ non adderet, nisi uideret Chaeream dissimulantem 5 
praeterire. 2 inqvit aliter Hnquit' pronuntiandum, hoc 
est concitate; nam senis uerba aliter proferenda sunt. 

338 47 1 sciN QA^iD EGO TE VOLEBAM hic osteuditur odiosa 
tarditas senis apud festinantem Chaeream, nam non dicit 
quid, sed promittit esse dicturum. lo 

339 48 VT DiLiGENTER NVNTiES <(Miligenter')> nihil tam ex 
abundanti et niJiil tam moraliter dici potuit. 

338 47 2 CRAS EST MiHi ivDicivM huic morae etiam illud 
additum, quod cum debeat dicere quid uelit, prius dicit 
quod non est necessarium, quare uelit. i5 

340 49 ESSE VT MEMiNERiT uou 'ut sit' scd 'ut essB mc- 
minerit': o prolixitas! 

342 50 1 DVM HAEC <(d.)> dat tempus uerbis, quae non 
potuit, quamuis imitaretur, exprimere. 2 rogo nvmqvid 
VELiT hoc est: significo me abire; nam abituri, ne id dure 20 
facerent, ^numquid uis' dicebant his, quibuscum consti- 
tissent. 3 Quid est ergo *rogo numquid uelit'? hoc est: 
dico quod abeuntes solent. 

34^ 51 1 RECTE iNQViT pro 60 quod est nihil. 2 Et 

2 remoratuni C, demoratur V | labris CV \ laba TC \ un C|| 
3 labrones V \ lahia V, labia C, labii T \ et <(sunt)> C \\ 4 heus 
semel F|c-2'|t-d-TF| Chaerea tibi dico add. W. {sim. Sfeph., 
Rabbow) |1 5 ante non per errorem inserta, quae suo loco repetuntur 
'cheream dissimulantem preterire inquam (p7'0 inquit) codd. \ 
addent nisi uident T || 6 aliter inquit om. TC \ hoc est <^nam 
(non V')y CF, hoc <(nam^ est T \\ 7 conciatis T \ nam] non 
r II 8 sm TC 1 e • t • u ■ T I hic om. TC \\ 9 dixit TC | quid 
om. FIl 11 diligenter add. dett. \ <et> nihil TC\\ 12 et om. V\ 
nihil om. TC \ morabiliter C || 13 mihi iu ■ T \ etiam] est 
TC II 14 dicit] de eo TC \\ 16 vt— meminerit om. T \ ut sit] 
ut F I ut 07n. V\\ 18 D. add. Sabb. \ tempus] ipis C || 19 quam- 

uis <(nonJ> F | inmutaretur C \ rogo] ergo C || 20 abitu 
(ri w. 3) K, habituri T \ dunim 1' \\ 21 quibus C || 22 rogo om. 
TC \\ 24 recte] et cetera ut vid. T 



EVNVCHVS II 3, 46—57. 345 

moraliter tw aareLa^ip. 3 cvii hvc respicio in hanc 

partem scilicet, qua meretrix habitabat. 

343 52 1 COMMODVM tantum quod uel ipso eodemque 
tempore. 2 commodvm 'commodum' una uel ex hoc 
significat, ut si dicas: eodem tempore, quo haec agebantur. 5 

3 Nam 'interea' nunc coniunctio accipienda est, non, 
ut alias, pro aduerbio ponitur. 

344 53 iN HANC NOSTRAM PLATEAM rcctc, quia uiciua illis 
est Thais, ad quam deducitur. 

345 54 Hvc CVM ADVENio NVLLA ERAT etenim ingressa iam 10 
fuerat. 

346 55 COMITES SECVTI SCILICET SVXT VIRGINEM inteiTO- 

gatiue quidem, sed sic, ut scire uideatur id <^quod^ quaerit, 
sed acl hoc quaerere, ut quod scit confirmet. 

347 56 1 VERVM PARASiTvs ^uerum' modo inceptiua est, 15 
uon relatiua particula, ut in Andria (7F 4, 30 — 31) 
"^uerum: uidi Cantharam suffarcinatam'. 

348 57 1 lAM CONCLAMATVM EST transactum ac finitum, 
ut conclamata corpora nihil reliqui iam habent ad uitae officia. 

2 lAM CONCLAMATVM EST Vonclamatum' manifestum20 
significat, quia dixerat (v. 7 — 8) ^o infoi*tunatum senem, 
si et hic amare coeperit', tamquam dicat: iam occisum 

1 Tco aGtTl%i6nm V, ****** TC, corr. Bentley \ respicio] 
et T I hac C || 2 partis T, respicio in hac parte C \ quam V\\ 

8 uel om. TC \ ipso eodemquej ipse eo quod eque TC, ipso 
Sdbh. II 4 coMMODVM — tempore om. TC \ uel ex Sabh.i lex Fjj 
5 quod hoc T {dett), om. C \ agebatur TC |1 8 hac C j p • T|| 

9 est] et T I ducitur TC \\ 10 huc cum ad • u • n • e • T|| 

12 comte C \ sss^u^ Tj scilicetI s • F, solet G \ interro- 
gatiwe F II 13 quidem in ras. F*, quid e C \ sed sicut (sicud T) 
scire uideatur TC, non ut nescire uideatur V \ quod add. 
ed. pr. II 14 quid TC \ sit C \\ 17 uidi c^s^ T || 18 iam — 
officia 'post p. 346, 5 iacent V \ est om. TC | ac] et F || 19 habet 
C I officium TC \\ 20 iam om. TC \\ 21 quia — _p. 346, 7 Thaidem] 
in codd. hic ordo est: ipsa — Thaidem (346, 6 — 7; hic om. dett.), 
ut — iacent (346, 2 — 5; hic V ins. 'iam — officia, cf. siipra), 
Aut— est (346, 1—2), quia — defleuimus (345, 21 — 346, 1; hic 
add. iPSA — Thaidem dett., in mg. F^); restituit Sahb. \ senem] 
s • T II 22 sic et TC \ hic otn. C 



346 DONATI COMMENTVM 

patrem tuum scimus iamque defleuimus. 3 Aut ^con- 

clamatum' satis deploratum satisque uociferatum 
est, ut in conclamatis funeribus nuUa iam dilatio est 
doloris ac luctus, ut Lucanus ait {II 22 — 23') ^corpora 
nondum conclamata iacent'. 5 

«5^^ 56 2 iPSA EST id est <(formosa)> est uel pulchra 
est, quia et ipse dixerat (II l^ 25) "^haec superat ipsam 
Thaidem'. 

348 57 4 ALiAS RES AGis rectc, quia dixit ille ^iam con- 
clamatum est'. 5 alias res agis aut non intendisio 

ad id quod dico significat, ut nulla sit in eo attentio 
— nam hinc natum est ^agite amabo' (J 2, 50) — aut 
nugatorias res agis, hoc est iocaris. 5 Quasi dicat 
uanas res agis. 

3^^ 59 1 scio Qvo ABDVCTA siT plus dixit, quam inter- i5 
rogabatur, credo taedio interrogantis ; nam properat, ut 
dicturus est (v. 72 — 75), ad deducendum eunuchum ad 
Thaidem cum ancilla ex Aethiopia. 2 scio Qvo abdvcta 
siT secunda ccitoaLCom^Gtg. 

^^1 60 EHO PARMENO <^M. N. E.^ scis amatoric satis repe- 20 
tuntur, quae semel dicta suffecerant. 

^^^ 61 HVC DEDVCTA EST AD MERETRICEM et hoC effuudit 

semel aceruatimque dicit uelut odio interrogantis saepius 
et festinatione ad mandata Phaedriae peragenda, 

1 tuum Sahb.: tum codd. \ simus T \\ 2 est om. V \\ 4 ait 
om. T II 6 ipsa est F, ipsam TC \ id est] deest T \ formosa 
in mg. V (= deU.\ om. TCV^ | est V^ (deU.), esseCV\ om. T\ 
pulchra est in mg. V^ (= deU.), pulchram esse TCV^\\ 7 et 
om. T II 9 REs om. C j a • T \ dicitur C || 11 sit in <(eo attentio 
(m mg. m. 2.)y V (= deU.)., sit TC || 12 nam — amabo post 
iocaris codd., trmisp. Stepli. \ aut in mg. V^ (= deU.)., om. 
TCV^ II 13 iocularis C \ dicatur TF1| 14 uanas ed. pr.: uenias 
TC, inanes F || 15 aducta C, a • T | sit] est F, s • T | plus 
TV\ prius CV^ (recte?) \\ 18 ex om. T \ aducta sit C, a^s- T\\ 
19 &.7toaLco7triCL6 F, ***** T, om. C \\ 20 eho otn. C \ scis om. 
V I reputantur C || 21 seme C | sufacerent T, -rant C 1| 22 ad 
m • F II 23 semel ex simul corr. C \ acernatimque T, aceruatim 
q- (quae w. 2) V \ dixit C, d- (dixit m. 2) V \\ 24 et dett: 
est TC, usus est F | phedria T 



EVNVCHVS II 3, 56—67. 347 

63 1 PHAEDRiAE RivALis cuin pronuntiatione adden- 
duni quod magis doleat, id est Thaedriae riualis'. 
2 DVRAS PARTES FRATRis PRAEDiCAS sciHcet coutra aemu- 
lum et diuitem et largissimum. 3 Et ^partes duras' (ietu- 
cpOQLK&g ab actoribus scaenicis. 5 

64: 1 COMPARET iam hic ostenditur miles per riualis 
dona illustrior quam per sua. et est qualitas compara- 
tiua. 2 COMPARET pro 'emat' aut ^comparandum putet'. 

65 1 TVM MAGis iD DicAS duras partes fratris esse. 

2 QviDNAM QVAESO HERCLE curiositatem addidit TtaQeX- lo 
y,6vrcov ^quaeso' et ^hercle'. 3 Et uide quam molliter 

et sine intellectu spectatoris ad argumenti spectati ordinem 
poeta perueniat, ut de eunucho facta mentione consilium 
nascatur supponendi Chaereae. 4 evnvch\^i mire Teren- 
tius primo simpliciter ^eunuchum' posuit, huic quoque 15 
detracturus. 

66 1 iNHONESTVii foedum, ut contra (II 1, 24) ^facie 
honesta'. 2 Vt apud Vergilium (Aen. I 591) ^et laetos 
oculis afflarat honores'. 3 hominem opportune ^hominem' 
dixit tamquam incerti sexus. 4 senem mvlierem non 20 
communi genere dixit ^senem', quippe qui alibi (Hec. IV 
3, 15) separauerit dicendo ^senex atque anus', sed sub- 
distinguendum est, ut sit duplex uituperatio: una ab aetate 
quod ait 'senem', altera <(a^ membrorum mollitie quod 
ait *mulierem'. 25 

67 1 QVATiETVR CERTE CVM DONO mii'e ^cum douo'. 



1 PHAEDRiAE — riualis om. T || 3 f ■ p • T || 4 Et om. V \ (isza- 
(fOQLH&g F, ***** T, om. C || 5 attoribus T, auctoribus C|| 
6 comparat T \ hoc V \\ 7 pro sua C |1 8 comparat TC, compare* 

V\ pro emat ed. pr.: proheraata T, ^e meta C, i^erempta V\ 
aut] ut r F, et C II 9 tvm] tu V \ partes f • e • T ll 10 hercle 
queso C \ TtccQsXtiovrcov Steph.: itajreZxoTjTo F, ita per **** T, 
ita per C \\ 14 nascitur codd., corr. Steph. \\ 15 suppliciter TC\ 
eunuchum Sabb. : eunucho nomen codd. \\ 18 letus o • T || 19 af- 
flaret honores F, afflauit • • C, af • h • T H 20 non] in m ras. 
F* 11 21 quippe qui F\ quem pro qui TC, quippe quamuis F' 
(quamuis dett.) \\ 24 senex codd. \ a add. ed. pr. \ mollitie F 



348 DONATI COMMENTVM 

tamquam illi repulsae causa donum futurum sit. 2 Tum 
deinde non ^eicietur' sed ^quatietur^ 3 Vide quam con- 
tumeliosius dictimi sit 'quatietur foras': uel uerberibus 
impelletur foras, non expulsione et detrusione. 4 Vel sic 
dixit "^foras quatietur', ut desit ^uersum', ut sit: foras 5 
uersum uerberabitur, ut uerberetur et fugetur foras. nam 
et peruulgatae consuetudinis est dictum ^feri canem foras', 
hoc est: feriendo canem foras eice. 

359 68 1 SED ISTAM THAIDEM NON SCIVI NOBIS VICINAM 

%a'kcbg: quomodo enim pro eunucho ueniet, si nouit aut lo 
notus est? et si adulescens mulierem ne nouit quidem, 
multo maxime ipse nescitur. 2 sed istam thaidem non 
scivi NOBis vicinam ol%ovo(iLa contra illud, quod meretrix 
uicina erat. 3 havd div est ^uicina' scilicet. et est 

causa, an uerisimile sit nescire potuisse ' uicinam. 4 Et i5 
nota apud Terentium uicinas poni saepius adulescentibus 
meretrices, ut haec prima sit amoris illecebra. 

360 69 1 nvmqvamne etiam me illam vidisse artificiose 
inculcat poeta t6 tci&ccvov. 

361 70 1 ESTNE VT FERTVR FORMA hoC proptcr illud, quod 20 

supra diximus. 
360 69 2 Sed nimio lepore Terentiano iam illud agitur. 
nam hic ostenditur uerisimile esse pro eunucho creditum 
apud uicinam meretricem Chaeream, qui adeo ignotus sit 
mulieri, ut nec ipse eam nouerit, quod erat facilius et 25 

1 domum C \ Tum] eum T 1| 2 ///eicietur C \ uide — qua- 
tietur om. T |1 3 sit dictum C \ foras om. TC H 4 et] ul' etruc C|| 
5 desit] dixit C |1 6 uerberatur 1. TC \ fugetur ed. pr.: fugeret 
codd. 1 nam — 7 foras o)n. T \\ 7 peruulgatae ex prou- corr. V \ 
est om. C 11 8 ferendo TC \ eicere T \\ 9 n-s-n-u- T \ v,ciXib6 
F, **** TC II 10 quomodo Steph.-. modo codd. \\ 12 sed 
istam t-n-s- T |1 13 nobis vicinam] n-u- TV \ olnovopiLCi V, 
***** C, om. jP II 15 an om. T; ut Wieling \ weseire V\ 
potius se TC H 17 sit prima TC |1 18 me etiam TC \ uidisse 
illam T, * * * uidisse illam uidisse || 19 zonL^a^on F, * * * 
non C, non T 1| 20 estne — forma secl. Sdbh. \ ut fertur f • F, 
u • f • f • r 11 22 iam] tam TC \ aliud codd., corr. ed. pr. \\ 24 quia 
adeo TC, qui|a de eo F 



EVNVCHYS II 3, 68—78. 349 

promptius. et additur color, quod et illa non diu uicina 
est et quod adulescens in Piraeo primum commoratus est. 

361 70 2 AT NmiL ad nostram hanc moraliter ^nostram' 
dixit pro ^meam', 3 all\ res est non potuit melius 
utrique suam gratiam resemare, nam et illa et haec amantur. 5 

362 71 FACiAM SEDVLO <(d. o. a.)> mire in promissis posterio- 
ribus difficultas rei ostenditur, cum primo ^faciam' dixerit. 

363 72 1 nvmqvid me alivd hoc dicere abeuntes solent. 
2 Et bene bic, quia festinat. 3 Et simul, quia hinc 

nascitur dolus fallendae meretricis. lo 

364 73 vt mancipia haec ita vt ivssit f. d. ad th. uide 
<(id agere^ Xerentium, ut non quaesita esse haec fallacia, 
sed ipsa se obtulisse uideatur. 

365 74 1 O FORTVNATVM ISTVM EVNVCHVM ^istum' SaCpC 

adnotauimus {cf. I 2, 112) aut ad contemptum aut ad i5 
odium referri, ut Vergilius {Aen. IX 94) ^aut quid petis 
istis?' et {Aen. XII 808 — 9) 'ista quidem quia n. m. 
t. m. u. I.' 2 Qvi qvidem in hanc detvr domvm quid 
facilius, quam imitari ueUe quod laudes? nec quisquam, 
nisi qui cupit eligi pro eunucho, eunuchum putat beatum. 20 

369 78 QVID SI NVNC TVTE FORTVNATVS FIAS sic uidetui' 

dicere Parmeno, ut iocetur quam ut credat fieri posse. 

1 quod et — primum om. T\\ 2 pireo CV \ commoratus V\ 
est in ras. V^ (= deU.), om. TC \\ 3 at om. TC || 4 mea V \ non] 
nam T || 5 hoc T || 6 promissis ex -ionibus corr. C || 8 me"^^ 

aliud {sscr. m. 1) F, ma- T H 9 hic Rabhow: his T, is C, is 
(u m. 2) V I festinet T, -net C \ quia] que |! 11 ita om. V\ 
F. D.] frater deducantur C \ ad thaidem CVl 12 id agere add. 
Sahh. I non ut TC \ quesitam T \\ 13 ipse T \ se om. TC\\ 
14 i • e • T II 15 ad his om. TC || 17 quia qnmtmui- 
F, c • n • m • t • m • y • i • C, c • n • m • T || 18 hac detur domum C, 
d • h • d • T I quod T || 19 initiari C, utiari T \ nec quicquam 

(neque quem TC\ corr. ed. pr.) nisi qui cupit (cap C) eligitur 
(el- ex corr. T; eligi W.) codd.; numquid mirum si cupit de- 
duci Sahh. \\ 20 <qui)> eunuchum codd., corr. W. \\ 21 ante qvid 
in codd. leguntur 350, 1 uide — 3 fuit; transp. Sahh. \ quod C\ 

potius 

tute nunc V \ fortunatus sies F, f^f- T || 22 ut] et T \ quam 
{sscr. m. 2 = dett.) V \ credat om. TC 



I 



350 DONATI COMMENTVM 

370 79 1 QViD TVM (v!y uide quam molli descensu ad 
lioc consilium peruenitur; res enim hoc suggerit potius 
quam Parmeno, ideo quia seruum hoc suadere Chaereae 
nimis temerarium fuit. 

366 75 QviD iTA potuit intellegere statim seruus, sed ad s 
hoc interrogat, ut spectator doceatur. 

367 76 1 viDEBiT COLLOQVETVR ADERiT VNA amatoric nimis 
quinque lineas amoris exsecutus est, adeo diligenter, ut 
etiam ordinem custodiret. 2 videbit colloqvetvr 
ADERiT VNA iN VNis AEDiBvs mirc amator non semel lo 
effudit hoc bonum, sed particulatim digessit, ut maior 
uoluptas futura esse noscatur. 3 videbit colloqvetvr 
ETC. istae enim sunt amoris lineae, etsi eas non omnes 
est persecutus. 

370 79 2 CAPiAS Tv illivs vestem non semel ostenditur i5 
quid futurum sit, quia particulatim potest etiam quod 
turpe est tamen inmitti ad persuasionem , semel ingestum 
respuitur. 3 Ergo non dixit ^bis pro eunucho', sed primo 
^capies illius uestem'; tum deinde hoc ipsum non asper- 
nante domino pergit seruus ad cetera, quae audaciora 20 
sunt. 4 VESTEM quam libenter audiat, repetitio dictorum 
per interrogationem ostendit. 

371 80 1 AVDio id est libenter. 2 Hoc est: admitto 

1 tum F^ dum TCV \v. add. W. \ discenssu T \\ 2 hoc 
om. C I peruenit T | hec T || 3 cherea TC || 5 intelligitur TC\\ 
7 viDEBiT om. TC \ c • B | a • u • T, ad • in • B \ amatorie om. 
TC II 8 quinque — vnis om. TC \ quinque om. B \ adeoque 
ed. pr. II 10 AEDiBvs] a duobus T, {add. diebus) C \ non] nam C \ 
simul J5 II 11 particulatim (im in mg. m. 2) V, particulatim 
<(potest etiam quod tuiiDe est^ B {cf. infrd) || 12 nascatur C \ 
viDEBiT — sunt om. B \ co\ ■ T |1 13 iste C, item T \ sunt enim 
V I amoris — persecutus] non tamen omnes lineas amoris hic 
executus est B \ eas <^omnes^ TC \ nam T || 15 capies T \ tu 
in mg. C^ \ tv — vestem] t • i • u • T, etc • 5 || 16 quod B \ sit] 
est B 1 potest etiam post est F 1| 17 turbe T \ tamen inmitti W.: 
ta mitti B, iam mitti TC, tamen admitti V \ perswasionem F, 
suasionem TC \ in gestum J5, in iestum T || 18 dixi C j ihis 
pro F II 19 illius uestes B, uestem illius T \ cum T \ asper- 
nente C || 21 audiat om. B \ dictorum F || 23 <^cheream (chereae 
V)y audio codd., corr. Sieph. \ libenter. Hoc est om. B 



ETOVCHVS II 3, 79—84. 351 

et consentio, ut in Phormione {II 1, 6) ^audio et fateor' 
et contra (il). III 2, l) ^non audio'. 

372 81 INTELLEGO ^audio' et ^intellego' uim modo non usi- 
tatam exprimunt, scilicet consentientis immodicum affectum. 

373 82 1 ciBVM VNA CAPiAS bcne seruus interturbauit 6 
supra dictas amandi lineas et ordinem uoluptatum, quippe 
qui amare non nouerit. 2 cibvm vna capias adsis tangas 
LVDAS PROPTER DORMiAS etsi sat crat superior uersus, tamen 
incentiua sunt amatori etiam singillatim haec enumerata, 
quae una sententia superior uersus ostenderat. lo 

374 83 1 QVANDOQVIDEM ILLARVM prO ^CX illis'. 2 QVIS- 

QVAM ideo ^quisquam', quia quaequam dicere absurdum 
est. 3 ILLARVM QviSQVAM ^quisquam' multis exemplis 
probatur etiam feminino genere ueteres protulisse, ita ut 
numeris et generihus haec pronomina infinita sint. 15 

4 NEQVE sciT Qvi siES hoc cst quod supra (y. 68) callide 
poeta praestruxit. 

375 84 1 PRAETEREA FORMA ET AETAS IPSA EST deCSt Hu tc'. 

2 FACiLE VT PRO EVNVCHO PROBES formam scilicet et 
aetatem: formam, quia pulcher, aetatem, quia ephebus. 20 

3 FACiLE VT PRO EVNVCHO PROBES ^probes' uunc fingas aut 

1 ut 0771. B I et 0771. C I contra in ras. F* || 3 et] etiam T\\ 

4 exprimunt B (t. Wiss.), exprimi^ F, -it TC \ sed codd., corr. 
Steph. II 5 u • ca • £, u • c • T || 7 amore T \ ci • u • ca • assis B \ 
cAPiAs — DORMiAs] a • t • 1 • d • T || 8 prope F, ow. C \ erit TC\\ 
9 intentiua T, incendiua C \ amori B \ singulatim TC || 10 osten- 
deret TC \\ 11 qvandoqvidem ow. B \\ 12 ideo Sabb.: • i • F, idem 
TC, uel B I quicquam J5, quaequam F [ quia 077i. B (t. Sahh.) \ 
quaequam F, quemquam illarum TC, quendam B \ dicere post 
est TC II 13 iLLARVM 0171. TC I quisquam] quemquam J5, quisquam 
quemquam quemquam C, quis quemquam (?) quamquam T, quis- 
quam quaequam quaequam F || 15 et om. BCV \ sunt BTC, 
sunt F II 16 sciet F | qui siet C, q • s • T [ calide poeta T, poeta 

callide B \\ 17 prescripsit TC, praestrinxit F || 18 praeterea 
et ET om. B 1 AETAs] e- .BT I ipsa] t-'T 1 est] e^ T, om. B\\ 
19 EVNvcHol e- B \ proberis F, p^ J5r | et] ad TC || 20 pulcher 
<es> F, pulcra B, pulcra TC \ quia] quae C, et T | ephebis 
T, phebus C, ephebws F || 21 facile u • p • e • T, o?«. B I probes] 
pro- £, p- T I probes o/». BTC \ nunc oi7i. B \ aut] atque CV 
{B t. Wiss.) 



352, DONATI COMMENTVM 

persuadeas, ut in consuetudine dicimus ^homo sacrilegus 
pro innocente se probauit', et Cicero (?) ^hoc tu his pro- 
babis'. itaque deest He\ quod subaudiemus, ut sit: pro 
eunucho te probes. 4 probes ut (Verg. Aen. IV 401) 

^migrantis cernas', 5 Aut ^probes' persuadeas. 6 Et 5 
simul honeste non dixit, quod erat rectum, ^ut eunuchum 
probes', sed ^pro eunucho', ne esset contumeliosum in 
Chaeream. 

377 86 1 ORNA ME NVNC lAM hortatiue ^orna me' dixit, 
non ^dispolia' aut ^exue me'. 2 abdvc <^dvc)> abdu- lo 
cimur unde uolumus, ducimur quo uolumus. 3 qvan- 
TVM POTES deest ^cito'. 

378 87 QviD AGis callide seruus non uult auctorem se 
uideri tanti facinoris. 

379 88 1 Qvo TRVDis comici semper ea ostendunt fieri i5 
ab altero uerbis alterius personae, quae ostendi per se ipsa 
non poterant; ut nunc manu agere Chaeream Parmenonem 
Parmenone ipso dicente cognoscimus. 2 qvo trvdis 
praebet se ui cogendum domino, quem compulit dictis. 

3 PERCVLERis lAM TVME perucrteris, unde prouerbium 20 
^bene plaustrum perculit'. 4 tibi eqvidem dico <(mane^ 
singillatim ista pronuntianda sunt, ex quibus intellegatur 
non cessare Chaeream, quin adhuc impellat et trudat. 

380 89 1 pergisne quasi uero ioco dixerit, non serio. 

2 pro ed. pr. : primo codd. \ innocenteni F [ tu is TC\ 
probab B \\ 3 quod om. C || 5 migrantes B \\ 7 sed om. C \ nec 
C 11 9 iam nunc B | hortatiue om. TC | me om. J5 F H 10 despolia 

5 I ^et F I adhuc B | dvc add. Sdbh. \ abducimus (-dic- T) 
TC 11 11 ducimus TG \ quo wolumus F || 12 potes] pot^ ^ |1 
13 ais C 1 calli C 1 auctorem {post uideri) J?, actorem TC\\ 
15 frudis F I ab sscr. V^ \\ 16 ostendi per se Ste^yh.: ostendisse 
codd. 1 ipsa non F (ow. dett.), ipsa TC \\ 17 parmenonem T, 
parmenorie BCV-, utrumque Westerh. \\ 18 quod rudis probet 
serui TC \\ 19 domino in -num corr. T \\ 20 iam tv >rE om. B 

{t. Sahh.) II 21 bene] df T \ perculit (t add. m. 2) V \ ibi TC\ 
MANE add. dett. \\ 22 singulatim B, sigillatim TC \ ista Steph.: 

mixta JBCF, mista T \\ 23 quia TC \ adhoc F, adhunc T \ trudat 
et impellat J5 |! 24 pergin F \ dicitur C 



EVNVCHVS n 3, 86—91. 353 

2 NE NiMivM CALiDVM periculosum. 3 Sed melius '^cal- 

tlidum' legitur. 4 <(ne^ nimivm prouerbiale, quia ^nimium' 
propria uox est. 
91 1 flagitivm facimvs ^flagitium' more militari 
dicitur res flagitatione, hoc est increpatione, digna. 5 

2 Nam flagitatio a strepitu diciiur, unde flamma et 
flagella et flagellare, id est personare, intellegimus 
dici. nam haec omnia sine sonitu crepituque non sunt. 
3 AN ID flagitivm est au liceat, an deceat. et prius 
quia licet. lo 

381 90 1 at enim istaec in me cvdetvr faba TtaQOL^lcC, 
id est: in me hoc malum recidet, in me haec uindica- 
bitur culpa, ut laborat solum, in quo cuditur, id est ba- 
tuitur faba, cum siliquis exuitur tunsa fustibus, ut in 
areis more rusticorum fit. 2 Vel quod quidam male i5 
coctam fabam et quae non maduerit sed dura permanserit, 
supra caput coqui <(cudunt)> uelut ipsi fabae irati, dum eius 
granum saxo comminuunt: tum uniuersum malum et omnis 
dolor ad coquum peruenit. simile et alibi {JPJiorm. II 2^ 4) 

a pulmento prouerbium est Hute hoc intristi, tibi hoc est 20 
exedendum, accingere'. 

382 91 4 AN id flagitivm est Terentius laudat argumen- 
tum huius fabulae, in quo exemplum promitur, quod prosit 

1 ne mmium callidum BTC, om. V || 2 quia] Et Sabb.\\ 

4 facimus sscr. 1\ facinus V \ flagitium om. T \ militari more B || 

5 flagitatione F, flagitione C, -ose T \ id est B || 6 <(non^ nam 
BTC I <^flagitium> flagitio TC \ ad strepitum codd., corr. Steph.; 
ad crepitum vel a crepitu dett. \ flamma (-mina m. ^) F | et 
om. C II 7 fragella C \ flagrare B || 8 non om. T \\ 9 fla • (om. est) 
B I deceat] detineat TC || 11 at enim isthec in m • T, oin. B\ 
m- BV \ i- BTV \ mFOlMI^ B, naQotuLa V, ***** C, 

om. T II 12 haec] hoc malum (corr. m. 2) F|| 13 culpa om. T\ 
laboret C \ cuditu C \ batitur J5, ^mtur F (= dett.)^ teratur 
TC II 14 cum si aliquis T \ tonsa F || 15 quidem F i| 16 factam 
eque non T \ manducauerit TC \\ 17 cudunt add. Sahb. \ uelut] 
uult C I iracidum C | eis CF|| 18 comminuunt] mminutum T\ 
omnis labor F || 10 peruenit] conuertitur T \\ 20 intriuisti B \ 
tibi om. B \ hoc est] omne est Ter. \\ 21 ex ecundum T \\ 22 flagi- 
cium est F, flagitiose B TC \\ 23 promittitur TC 

Donati comm. recWcssner. 23 



354 DONATI COMMENTVM 

parentibus, obsit meretricibus ; et simul deliberationibus 
tractans, <^an)> sit faciendum. 5 si in domvm meretri- 
ciAM DEDVCAR hoc tale est, ut nulla lex prohibeat, ut 
defendatur esse licitum. 

383 92 ET ILLIS CRVCIBVS QVAE NOS NOSTRAMQVE ADVLESCEN- 5 

tiam hoc iam ad illud pertinet, ut ostendatur decere. et 
primo a persona eius, cui fit. 

384 93 1 HABENT DESPiCATAM coutemptam ac despectam. 
et est TtccQivd^eaig ^sta7tXaa(i6g. 2 Vel certe alterius uerbi 
declinatio, ab eo quod est conspicor despicor. Sallustius lo 
{lug. 49, 5) 'cum interea Metellus monte degrediens cum 
exercitu conspicatur, primo dubius quidnam insolita facies 
ostenderet.' 

385 94 1 NVNC iam referam gratiam non eas, inquit, 
lacessam, sed quod iustum est, uicem reddam: quasi ipse i5 
in aliis laesus sit. 2 vt ab illis fallimvr non dixit 
^alii falluntur'. 

386 95 1 AN POTIVS HAEC PATI AEQVVM EST FIERI iUic 

uicissitudo est, at in patre dolus. 2 vt a me lvdatvr 
DOLis 6vXlr](iipLg: auditur ^pater'. 20 

2 tractatis F, tractat dett. \ an add. Sabh. \ sit Goetz: id 
codd. I meretriciam domum B || 3 deducat TC || 4 esse Sabb.: 
et B TC, quod in ras. F^ (= dett.) \ licitum] e add. F^ (= dett.) \\ 
o quae nos n • a • F, om. B \ advlescentiam] attulit scientiam 
(-ia T) TC\\6 docere T, dicere C \\ 7 primo om. T \ a sscr. F- 
(= dett.), 07)1. BTCV^ \\ 8 habent om. B \ despectam T, despi- 
cita C I ac despiatam T, om. B \\ 9 est om. T \ parentesis 
ita • PeNOeCIC • MCT^nOCMOC B, nuQMeGLg (istaTtXriafiog F, 
******** 0, om. T I uel certe F, om. T \ alterius in ras. V ^ 
(= dett.), altius 6', illius T, alii 5 H 10 ab eo] babet B \ est 
om. J5 II 11 cum incerta TC, om. J5; cum interim Sall. \ monte 
— exercitu om. B \ digrediens OF || 12 conspicatum TC \ quid- 
nam — ostenderet] etc • J? || 14 nunc (iam om.) '"^fer*"' gratiam 
(sscr. m. 2) F, gratiam B \ non <(iam)> T \ inquit eas B \\ 
15 quid TC II 16 ut ab his F, ut ab aliis TC, om. B\i. V\ 
nam C \\ 17 alii om. TC \\ 18 hoc BC \ paciar B\i- V\ illa B\\ 
19 est at Sabb.: extat codd. \ dolus — pater in mg. V^ \ dolis 
TC, dot F|| 20 DOLis ow. rCF| eY^<^H<MYIC B, sylepsis F, 
* * * * TC I subauditur F 



EVNVCHVS II 3, 92—99. IH 1, 1. 355 

387 96 1 QVOD QVi RESCiVERiNT a coDsequentibus argu- 
mentum; nam illud factum uituperatio sequitur, hoc ap- 
probatio. 2 illvd merito factvm omnes pvtent bene 
non 'iudicent', quia et hoc ipsum non satis probum est, 
id est meretricem fallere. 5 

388 97 1 QviD istic aduerbium est aegre concedentis. 

2 FACiAS pro facito. 3 vervm deest ^uide'. 4 verv:si 
NE POST conferas cvlpam in me si ^ne' prohibentis est, 
nihil deest, si percunctantis, item; sin ^ne' ne forte, deest 
^timeo'. 5 vervm ne post conferas cvlpam in me in lo 
hoc negotio non auctor uult interesse, sed seruus. 

389 98 COGO ATQVE IMPERO euideuter ostendit plus esse 
imperare quam iubere. 

390 99 1 NVMQVAM DEFVGIAM AVCTORITATEM <(^numquam')> 

pro non, ut {Verg. Aen. II 670) ^numquam omnes hodie 15 
moi-iemur inulti'. 2 nvmqvam defvgiam avctoritatem 
non, inquit, recusabo facere, dum tu auctor facti sis. 



III. 

1. 

391 1 1 magnas vero agere gratias thais mihi hic senno 

sic prodit, ut post scaenam incohatus esse noscatur. con- 
tinet autem assentationem parasiticam et stultitiam gloriosi 20 
militis. 2 agere plus sonat infinitus modus finito. 

1 quodque qui TC, quod si V, quod B | rescierint TC\ 
sequentibus argumentis J5 || 3 illvd — omnes om. 5 || 5 id est 
ed.pr.: uelcodd.; uideliceiSabb. \\ 6 quod^ | istuc TCF, istisB j 
est om. B I aegre ex agere corr. V^ \ consedentis T \\ 8 postea B || 
9 con • t • r • m • T \ percuntantis B, percontantis C V \ item ; sin 
ne Babboiv: ut sint • e • B, ut sint (sit V) TCV \\ 10 n • p • 
con -in m • T \ postea B \\ 11 autor T, actor B \ sed oni. TC\\ 
12 rogo atque in p • T || 14 de • au • J5, de • f • a • T \ numquam 
add. Klotz \\ 16 moriamur TC \ defugiam a • T, etc • ^ || 17 in- 

quit om. B \ tu <(tamen> dett. \ autor T, actor BC \ scis r|| 

18 uero agere g • t • m • T, etc • B | gratias agere F || 19 cenam 
B I incoactus T || 20 adsentationem V 

23* 



356 DONATI COMMENTVM 

392 2 iNGENTES uide quantum adiciat parasitus : ille ^magnas' 
dixit, hic respondit Hngentes'; ille ^laeta est', hic ^triumphat'. 

393 3 1 iD VERO SERio Hd' ob id, ut (J ^, 70) ^id amabo 
adiuta me'. 2 id ob id alias, at nunc 7taQik%EraL^ id 
est productionis locus est. 3 qvam abs te datvm esse 5 
maioris est gratiae tantum potuisse amorem militis, ut 
meretrix minus laetetur ob lucrum. 

394 4 1 trivmphat ut militaribus dictis tangit militem 
parasitus! 2 hvc proviso vt vbi tempvs siet tertia 
persona uenit in scaenam, sed separatim loquitur et secum. lo 

395 5 1 SED ECCVM MHiiTEM iuiuriose ^militem', Jionori- 
fice proprio nomine dicitur, ut <(in) subiectis (III 2, l) 
^audire uocem uisa sum modo militis'. 2 est istvc 
DATVM fato decretoque concessum, ut (Verg. Aen. VII 313) 
'non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis'. i5 

396 6 1 VT grata mihi sint qvae facio omnia gratae 
nobis aut res aut personae sunt; sed nunc res dicit. 

397 7 1 ADVERTi hercle animvm approbauit dictum. et 
hoc <(est)> {II 2, 21) ^ait? aio'. 2 vel rex mihi semper 
gratias maximas agebat quam intempestiue miles ad regem 20 
transitum fecit, cum de meretrice agatur! 

396 6 2 QVAE FACio OMNiA eUeLijji.g uel avUrjfi^tpLg. 

1 iNGENTEs om. B II 2 hinc T \ respondet C \ ingentis B \ 
illa B II 3 uere V \ serio om. B \ id <(est)> ob id JB | ut id om. 
TCV \ adiuta me om. T \\ 4 id — ahas] serio (ferio C) id ob 
id amabo alias BCV, slV T \ at non jB, habuimus sic T\ 
TT<\PeAReT6kl B, ■jtccQsXyistciL {exul in ras.) F, ita • ***** TC\\ 
7 laceretur T || 8 ut] nunc TC \ tangat V \\ 9 iivc proviso om. B \ 
ut u;t- T\ siet] s- TV II 10 scena TC || 11 honorificum T\ 
12 dic in ras. V^ \ ut] ait T \ in add. ed. pr. \ subiectus J5, 
sub tectis V \\ 13 audire om. B \ sum uisa V \ modo om. B V \ 
militis ayite uisa T, om.B \\ 14 facto T \ concessam TC \\ 15 latinos 
JB F II 16 ut grata m • s • q • f • • T, grata mihi B \ mihi om. V\\ 
17 uobis aures BTC \ aut 2. om. TC \ dicit] d • ^ 1| 18 ad- 
uerte G \ ercle a • T, h • a • 5 | et — aio ow. F || 19 est add. W. \ 
MiHi — agebat] etc • 5 I s • g • m • a • F, g • s • ha • T || 20 maximas 
om. TC I intempestiuo T \\ 21 facit TC \ agitur T || 22 e<^MYIC 
uel Cr(M(\0<MYIC B, tXXrm^iG nel GvUrj^pia F, ***** C, om. T 



EVNVCHVS m 1, 2-11. 357 

397 7 3 VEL REX ut in Hecyra (7 1, o) *uel hic Pam- 

philus iurabat quotiens Bacchidi, quam sancte'. 4 vel 
REX MiHi SEMPER <^MAXiMAs)> AGEBAT subauditur 'gratias' 
ab eo quod supra (v. l) dixit 'magnas uero agere gratias 
Thais mihi?' 5 

399 9 PARTAM GLORiAM id est quae paritur, ut {Verg. Aen. 
XII 651) ^uectus equo spumante Saces'. 

400 10 1 Qvi HABET SALEM sal ueutraliter condimentum 
est, masculine sapientia. 2 verbis saepe in se trans- 
MOVET Qvi habet salem mire adulatur: hoc attribuit lo 
militi quod minime habet, uel uerba uel salem. 

401 11 1 QVOD iN TE est quod tu habes. 2 habes 
intellegis. quod enim tenemus corpore, habemus quoque; 
item animo quod habemus, intellegimus. 3 habes pro 
intellegis. sic dicitur ^accipe' et *da'. 4 habes id est 15 
dicis, ut Sallustius {Hist. II fr. 5 M.) ^Tartessum, Hispaniae 
ciuitatem, quam nunc Tyrii mutato nomine Gaddirum 
habent'. 5 rex te ergo in ocvlis scilicet gestire 
uide inconditam properationem laudari se cupientis adeo, 
ut non sinat uerba compleri, quin praefestinet ^scilicet' 20 
et 'uere' dicere. 



1 echira codd. \\ 2 quoties iurabat B \\ S mihi s • a • T, 
semper mihi g • a • V \ subauditur om. C || 4 uero a • g • t • 
m- B, uero agere {om. T) gratias <(ab eo quod^ thais mihi 
{his mihi C) TC 1| 6 id est] a T \ partitur B, paratur 
V II 7 uectos TF, uectas C \ equos TCV \ spumantis acer 
codd. II 8 qui salem habet TC, om. B \ naturaliter (nSrr G) 
TC I condumentum T, comedentium V |1 9 est om. B \ mascu- 
lini TCV, -num B, corr. Klotz \ sepe in se (in se saepe V) 
t • q • h • s • TV, etc • B \ transfert C \\ 10 adulator T \ hoc] hec 
T, qui £ II 11 uel 1. om. B \\ 12 habes om. BTC \\ 13 enim] 6 
C I quoque om. TC \ habemus] animo T || 15 et] hec TC \ id 
est] idem TC \\ 16 dicis om. T \ ut om. B \ Lartes sum B, Lares- 
sum F, Lercesum C, lectessum T || 17 quam] iam T \ tirii 
nunc TC | gadirum BV, garidum (-tum T) TC; Gaddir Pnsc. || 

18 ERGo] q3 TC I 0- T I scilicet] s • TF, om. C \ gestiri J5, 
gestari C, g . T || 20 quin] cum TC \ praefestinet {add. mei) 
jT, praefecti mei B F, praefecti C || 21 uere] uerum TC 



358 DONATI COMMENTVM 

402 12 1 CREDERE OMNEM EXERCiTVM magis ridebis, si 
consideres militem (idraLov esse, qui dicit^credere omnem 
exercitum' et ^consilia'. 2 credere omnem exercitvm 
CONSILIA sub obtentu militis ea stultitia descripsit bre- 
uiter comitem regium acceptumque imperatori. nam qui 5 
nunc credit exercitum, credit et consilia. Vergilius (Aen. 
IX 278 — 80) ^nulla meis sine te quaeretur gloria rebus, 
seu pacem seu bella geram: tibi maxima rerum uer- 
borumque fides'. 

408 13 1 CONSILIA civt,Yi6i(;'. plus cst ^cousilia' quam totus lo 
exercitus. 2 mirvm melius per elQioveLav pronuntiamus 
^mirum': quid ni crederet tali uiro? 3 Sed potest etiam 
simpliciter pro admirantis gestu accipi. 4 vbi satietas 
HOMiNVM AVT NEGOTi rci p. priuceps duas res patitur: 
homines et negotia, <^id est)> personas et res. i5 

404 14 HOMiNVM AVT NEGOTi cos qui gcrunt et ea quae 

geruntur. 

403 13 5 SATIETAS HOMINVM AVT NEGOTI SIQVANDO O. C. 

proprie reddidit et decenter ^hominum satietas' ^negoti 

1 omnem] • J5 I exer • T, ex • JB | magri de his 0, magis^^ 
de b*s {corr. m. 2) V \\ 2 milite C | ^druiov Schoell: matuo T, 
manio C, motum in ras. F^, * * * * J5 | esse in ras. F^, * * * JB j 
qui dicit W.: quod BT., qd 0, qui in ras. V^ \ credere (-ret 
V^) — et consilia CF, om. BT \\ 3 credere — consilia om. V\\ 
4 consilium B^ con • T \ obtentum JB, obtemni C \ et stultitiae 

de 

Ttabhow \ scripsit C || 5 nam — 9 fides om. B \ quid C, quod 
T|| 6 exercitum credit om. T \ et] in C, om. F || 7 rebus deum 
(de u C) pacem TC \\ 8 gero TC \ maxime TC |1 10 consilia 

om. C I auxesis TV, axesis J5, a uxesis C \ consilia post exer- 
citus TC I tocius J5 1| 11 i^er om. T \ yroniam F, ironiam JB, 
* * * * C, om. T 11 12 quod B \ tali] tanto B \\ 13 pro] per C \ 
admirantes B \ gestu accipi om. B \ ^estu F, questu C \ vbi 
om. B I societas C 1 14 ho • 5 ] negocii F, negotii <^ceperat)> TC \ 
rei p . ed. pr.: rei TC, rex J5, o?n. V \\ 15 id est add. ed. pr. 
atque res TC \\ 16 negotii TCV \ eos — negoti oyn. BC | qui] 
quod T II 17 gerunt cd. pr.: gereret T, cernunt F {dett)\\ 
et om. T I cernuntur TV {dett.), corr. ed. pr. || 18 negotii 
F I si quando acceperat TC, si quando c • F, om. B \\ 19 red- 
dit T I negotii TCV 



EVNVCHVS m 1, 12-17. 359 

odium'; non enim par erat rei p. principem hominmn 
.^^ odio laborare. 

|^B5 15 1 REQ^^ESCERE vBi VOLEBAT bono uerbo usus est, 

I^H nam cessat desidiosus, requiescit defessus. 2 qvasi 

11^^ NOSTiN grate expressit stulti infantiam militis, qui ante 5 
^ uult intellegi quod sentit, quam ipse dicat. 3 Ef 

^^ proprie hoc morale est stolidis inerudite loquentibus. 

^^H 4 QVASI NOSTIN CCTtOGLCOTtl^aig. 

'^R^ 16 1 <^TENES^ pro ^habes', hoc est quod supra (v. 11) 

intellegis. 2 qvasi vbi illam exspveret miseriam *ubi' lo 
pro quando et in his et supra (^v. 13). 3 expveret 

expuere est cum fastidio aliquid reicere et expellere. 
nam expuere est e^co pus mittere, id est foras. nam 
pus est omnis humor corpori onerosus. 

407 17 1 TVM ME CONVIVAM SOLVM ABDVCEBAT SIBI hoC 15 

supererat, <(ut)> qui esset minister magnarum rerum, id 
est consiliarius, uoluptatibus quoque regi idem particeps 
esset. 2 Et uide quo significatu dicatur ^me' <(et^ 

'conuiuam' et ^solum' et ^abducebat': nam non uocabat. 

1 non post par TC \ erit B \ rei pu • F, r • p • B, ei • p • 
TG \\ 2 odium C \ larare TC || 3 quiescere codd. \ volebat om. 
B 1 est dett, om.BTCV\\ 4 odiosus V\\ 5 nosti BT, nos in G\ 
grata BTC, -ta F, corr. Steph. | infantia TC \ ante] a me TC\\ 
6 dicat] d' B, dicit TC (dixerit dett.) \\ 7 stolidis Schoell, inerudite 
loq- Goetz: stolidi (-d* V) siue (-we V) rudi (-is TC, -is V) elo- 
quentibns {el- V) codd. || 8 nOCIIONHCIC B, aTtoOLainrtGLG F, 
om. TC\Fto] i^e^ T II 9 tenes add.Schoell \ hoc <hoc> V\\ 
10 intelligit TC \ qvasi — miseriam] ubi ex- J5 | expueret V, -rit 
TC I miseria T|| 11 pro] pueri quod T | et in — supra om. B\\ 

et 1.] sed C \ expveret] spuer C, om. B \\ 12 expuere — ex- 
pellere post 14 onerosus T | eicere C \ et om. TC \\ 13 nam om. T\ 
ex opus C, exo (sscr. txo extra m. 1) pus F, ex ore pus B, 
extra opus T || 14 pus] sputus TC \ hominis T \ corporis BT\ 
honerosus 5 || 15 tvm] cum C, om. B \ solum adducebat sibi 0, 
s • a- s • TF, solum B \\ 16 superat TC j ut add. Steph. \ qui] 
quod B I esset <idem (id' JB, i^ C, i-e- T)> codd. \ id estj 
idem F || 17 uoluptatum Steph. \ quoque om. TC | regi idem 
B, regiis TCV \\ 18 dicet T, om. B \ me om. TC \ et add. 
ed. pr. II 19 solum] s • T \ et 3. om. T \ adducebat F, a • T 



I 



360 DONATI COMMENTVM 

3 Et 'sibi' quasi non propter me, sed ut sibi bene 
esset. 4 tvm me convivam id est: cum satietas homi- 
num esset, cum odisset negotia (c/*. v. 13). 

408 18 REGEM ELEGANTEM NARRAS qui eligere sciat aut 
qui ipse sit eligendus. 5 

409 19 1 PERPAVCORVM HOMiNVM aut qui paucis utitur 
aut qui de paucis est aut qui paucis placet, hoc est bonis 
et sapientibus, qui fere pauci sunt. 2 immo nvllorvm 
ARBiTROR hoc aucrsus, ne miles audiat. 3 Potest tamen 
et aliter intellegi: maxime stolidos milites. lo 

410 20 iNviDERE OMNES MiHi plus potest ad significandum 
infinitum tempus quam finitum. 

411 21 EGO NON FLOCCiPENDERE quod mordercnt clan- 
culum uel quod inuiderent. 

407 17 5 ■{'coNvivAM soLVM abdvcebat''' <(ut)> {Verg. Aen. 15 
IV 421 — 22) ^solam nam perfidus ille te <(c.y. significat 
autem saepicule factum. 

412 22 1 iLLi iNviDERE MiSERE ^miscrc' uimis, quia nimia 
misera. 2 vervm vnvs proprie, nam unus ex multis 
dicitur. 3 Et mire facta nullius ponderis repetitio ad 20 
inertiam loquentis exprimendam. nam postquam dixit 
*^inuidere omnes mihi', repetit "inuidere misere'; et cum 

1 sibi V\ ibi BTCV \\ 2 esset TV\ est BC, et V^\ 
conuiuum T \ satiatus TCF jj 4 re • elegantem nar • JB, regem 
ele -n- T || 5 ipse <(sibi)> V \\ 6 hominvm om. B \\ 7 hec est T|| 
8 iMMo] postremo T \ arbitror] ar ■ T, om. B \ aduersus C || 
10 intellegi om. TC \ stolidos <^maxime^ milites jB, stolidwwi 
milite?>i V {= dett.) \\ 11 omnes mihi om. B | infinitum ad signi- 
ficandum B \\ 12 tempus ^^os^ finitum B \\ 13 ego non] ego 
uo C (dett.), ego F, otn. B | FLoccffENDERE] f • T | quod] quas 
C II 15 schol. ad v. 20 sq. pertinet; cf. Serv. ad Verg. l. l. \ con- 
vivAMom. B I adducebat TF, -bant C \ ut add. ed.2>r. \\ 16 solam 
om. V I te signifieat] desig^ V \ sepecule T \\ 18 illi invidere 
om. B I MisERE om. T \ misere — misera TF. : miser enim is quia 
nimia (es qui aia C, his qui oia T, is cui animae F) misera 
(miseria BC, miseria*"^'" F^) codd. \\ 19 ex] sex TC, s • ex F | 
dicit T II 20 factam T \ <et> repetitio T \\ 22 omnes inuidere F | 
mihi om. B \ miseri T, miser C \ et om. B | cum] ai T 



EVNVCHVS III 1, 18-27. 361 

«^misere' et ^impense' idem significent, mox tamen sine 
ullo auctu addidit "^uerum unus tamen impense'. 4 Aut 
plus est 'misere' quam ^impense'. 
3 23 1 ELEPHANTIS QVEM INDICIS PRAEFECERAT ct hoc 

stulte, cum hoc ad dignitatem sumit et sic pronuntiat, 5. 

■ ut magna esse praefectura uideatur haec ipsa. 2 Et 

hoc a stolido milite sic profertur, tamquam magnum ho- 
minem uelit esse, qui sibi inuiderit. 3 Et indicis TCQog 
avndLaazoXrjv Maurorum, qui et mitiores sunt. 

414 24 1 is VBi MOLESTVS MAGis EST more suo ^magis' 10 
addidit, ne diceret ^molestior'. 2 qvaeso inqvam strato 
^Strato' nomen accommodatum militiae. 

415 25 1 EONE ES FEROx causale est ideone significans. 
2 QviA HABES iMPERivM iN BELVAS mirc cxtulit ^im- 

perium', dicturus '^in beluas'. sic Vergilius (Acn.1 140 — 4l) is 

Hlla se i. i. a. Aeol. et c. u. c. r.'. 
i 16 26 PVLCHRE MEHERCLE DiCTVM immodica laudatione 

euertit, etiam si quid facete dictum est. sufficeret enim 

^pulchre', quod est ^sapienter'. 
417 27 1 ivGVLARAS HOMiNEM pulchro tangit militem ^iu- 20 

1 impense ed. pr. : cum (oni. V) miser codd. \ significat (sig* 
C, sig B) ^etyBTC \ siue C \\ 2 actu BC \ addidit <dic (dicens 
F)> BCV \ uerum om. T \ tamen] iiim V \\ 3 est] et T|| 
4 elefantis C \ qvem — praefecerat] etc • JB || 5 stulto T || 6 esse 
F, esset TC, om. B \ hoc C || 7 hec C | sic in ras. V^ \ magnum] 

magnimi C || 8 inuideret V \ Et indicis om. T | TtQog avtiSLa- 
GzoXriv'] no ******* TC II 9 maiorum B \ mitiores F, minores 

B, maiores jTC || 10 is — molestior om. B \ is om. TC | m • e • 
T, est magis C || 11 diceret om. C | qvaeso — strato om. B\ 
sTRATo] s • T II 12 Strato — ferox om. C || 13 eoxeJ ideon t\ 
Es FERox om. B I ideo nec TC, idonee B V \ significantis BCV\\ 
14 qvia] qui C \ imperium inbelluas C, imp • i • b • T, om. B || 
extiuit C || 15 in belluas C \ sic] sed T || 16 illa f e • i • I • a • 
eoo-let-c-ucr^ C, illa se i • 1 ■ a • c • o • T, ille se i • i • 
a • e • • 1 • e • i • e • u • c • r • F, illa se etc • -B || 17 pulcre me h • 
d • T, pulcre etc • J5 || 18 uertit codd., corr. Westerh. \ quod B \ 
facete] fcum et TC | sufficienter enim B \\ 19 quod est] qui- 
dem C\ qui et V j sapienter <quod et> T, sapienter ^que et> 

C, sapienter <(qui et iugularas> V \\ 20 hominem] hT, om. B 



I 



362 DONATI COMMENTVM 

gularas' dicendo, non ^occideras', quasi gladio, non uerbo 
usus sit. 2 MVTvs iLico tam hoc stultum est, quam si 
diceret 'statim nihil'. recte autem diceret ^ex illo mutus 
fuit'. tale est illud (.^) Hacere festinat'. 

418 28 1 QviD Ni ESSET hoc cst: ut posset <^esse)>, iugu- 5 
laras. 2 hominem perditvm deest ^o', ut sit: o hominem 
perditum. sed sic melius sonat; maioris enim stuporis 
est hoc modo pronuntiatum. 3 hominem perditvm mi- 

servmqve uide quantum addiderit, qui non hunc ^simplicem' 
sed ^perditum' et "^miserum' nec illum ^malum' sed ^sacri- lo 
legum' dixerit. 

430 30 Qvo PACTO rhodivm tetigerim hiserim, fatiga- 
uerim. nam tangere cum multa tum etiam hoc significat. 

421 31 nvmqvam sed narra obsecro callide parasitus 
intellegit ad hoc se interrogatum, ut audire postulet. 15 

422 32 1 PLVS milies iam avdivi v%eq§oU] aut super- 
fertur aut aequatur aut subiacet. superfertur nunc, aequa- 
tur *^milies', subiacet ut Hantum non milies'. 2 Conuenit 
stultum eundem et immemorem esse, quia et <(meraoria^ 
intellegentia est. 20 

iugulatus 

1 dicens cmte iugularas B \ quasi ladio sit \ non uerbo 
occisus B 11 2 MVTvs om. TC I iam TG \ quasi diceret TG 1| 4 est 
<(et^ T II 5 quid inesset G \ id est J5, hoc TC \ posset esse 

ed. pr.: posse J5, posse {corr. m. 2) F, ipse TC \ iugulaueras 
TOF II 6 perditvm] per • B \\ 7 perditum <^miserumque uide)> 
B 11 8 est] et JB T I pronuntiandum TC \ perditum m • q • T, 
per ■ mi • que B |1 9 qui] quod B \ hunc] iiominem T (edd.) \ 
10 simpliciter TG {dett.) \ perditum] miserum B \ illum nec 
codd., corr. Schoell 1| 12 qvo — rhodivm om. B \ luxerim T \ fati- 
garuim T; castig — vel agit- Bentley \\ 13 nam] iam T \ etiam] 
et TG II 14 Nusquam TC \ narra ob • 7; n • • ^ 1| 15 se in- 
terrogatum ad hoc B \ adire C H 16 milies om. C \ iam avdivi] 
iam a^ T, om. BG \ YBhPBO^h B, v7t£Q§oXrj F, ***** 0, 
om. T I superfutura (supraf- TC) ut aequatur (-etur GV) codd., 
corr. Babbow \\ 17 superfertur — 18 subiacet om. G \ superfertur 
nunc Bdbhow: superfuturum jB F, futurum T |1 18 ut] et T\ 
miles TC H 19 eundem] est unde B \ et] ut TC \ memorem O, 

cui 

inemoroni T \ qiiia et] quia TC, quia {corr. m. 2) V \ memoria 
add. liahhow {cf. ad Andr. IV 3, 6) 



EVNVCHVS ni 1, 28-36. 363 

1^KB4 34 1 FORTE HABVi SCORTVM uide quemadmodum miles, 

^H dum uult ad dictum suum peruenire, fateatur interim 
^H quam contemptus sit atque. derisus. 2 Abdomen in cor- 
^H pore feminarum patiens iniuriae coitus scortum dicitur, 
^f ideo quia scorta sunt dura coria. a parte ergo sui me- 5 

retrices scorta dicuntur. 3 Vel arcb rov aaaLQELv, quod 
^^ Graece palpitare intellegitur, quod illae faciunt saltando 
vK^ assidue uel potius crissando, ut Lucretius ait (^IY 1265 — 
'^^ 72) ob eam causam, ut concinniorem uenerem exhibeant 

uiris aut sibi abigant conceptum, quod in uuluam feminae lo 

in ipso coitu non se mouentis incidit. 

426 36 1 LEPVS TVTE ES ET PVLPAMENTVM QVAERIS Ucpus' 

pro infamia ob multa ponitur: uel quod magis a poste- 
riore parte, boc est armis, pulpamentum de se praebeat, 
cum in conuiuio carpatur appositus, ut Horatius ait 15 
(Serin. II 4, 44) ^fecundi leporis sapiens sectabitur armos'; 
uel quod uenantur illum et persectantur canes, quos pro 
amatoribus alkr}yoQLK&g intellegimus, ut ipse Terentius ait 
(Phorm. prol. 7) ^ceruam uidere fugere, sectari canes'; 
uel quod illum sic "'■fugiant omnes constituat, ut hunc 20 

1 HABvi] htiani (7, om. J5 | s • T |1 2 uult Westerh. : multa 
codd. I ad om. T \\ 3 atque] quam C \ ab do * * * O, ab Tf| 
5 ideo — partej et dicitur scortum quia tunc aperiuntur dura 
coria dicta scorta dett. \ quia] quod (7, qq^ T \ duria T \ curia 
V I meretrices sui TC \\ 6 Vel — quod] uel ^.HO TOY CRIPe 
in quo 5, uel ano xov GHaiga in quo F, uel ***** in qua 
TC II 7 greci palpitare illi quod faciunt intellegitur saltando 
B 11 8 potius om. TC \ crisando TCV \\ 9 ut] aut BC \ con- 
tamiorem T \ exhibeat B H 10 abigant <(id est remoueant^ T\ 
qui C I uulua TC F 1| 11 incidunt T || 12 lepvs — qvakris om. B \ 

a 

LEPvs] lupus C I ET om. T 1 p • q • T |1 13 infami ob multa {corr. 

m. 2) F II 14 parte om. B \ hoc (sscr. m. 2) F, id est B\\lb ut] 
unde B \ ait] At C, ad 7', om. -B H 16 fecundae Hor. \ sapiens 
post arraos TC \\ 17 inuenantur F, muemantur T, inueniant C \ 
prosectantur B j quos F, quod T \ amoribus TC \\ 18 allegoricos 
CV, -ceos J5, alegoricas allegoricos <(id est ut canes septantur 
leporem postquam inuenerunt sichomines septantur te ob amorem 
ob amorem uenereum) T \ intellegitur J5, om. T \\ 19 siruam r|| 
20 omnes — ut] homines I • septantur te ob amorem uenereum 



364 DONATI COMMENTVM 

libido effeminata; uel quod a physicis dicatur incerti 
sexus esse, hoc est modo mas modo femina. 2 lepvs 
TVTE ES ET PVLPAMENTVM QVAERis quod in te habes, hoc 
quaeris in altero. et est rQonog aXXriyoQia. 3 hahahe 

hic parasitus et interiectionem risus addidit, quo magis 5 
nunc primum hoc audisse credatur. 

427 37 1 QViD EST haec interrogatio gestum uultumque 
continet alacris cuiusdam et certi, quod laudandus sit. 

2 FACETE facetus est, qui facit uerbis quod uult; 
LEPiDE lepidus, qui politus est ut lenCg^ id est lamina; lo 
LAVTE lautus, qui mundus et splendidus. 

428 38 1 TVVMNE OBSECRO HOC DICTVM ERAT ct dicta ct 

prouerbia et adagiones, quae ad rem agant, facetis homi- 
nibus ascribuntur. 2 Ei hoc laudis genus est ad po- 

tiores referre, quod alter probatur dixisse. 3 vetvs i& 

CREDiDi quia omnia uetera magna sunt. 

429 39 1 SAEPE ET FERTVR iN PRiMis uou cx ipso; uam 
erit contrarium superiori (v. 31). 2 mevm est non sensu 
modo, sed uerbis quoque ipsis agreste est, quod nunc dicit 
^meum est'. 20 

ut ipse terentius ait ciruam ui (ob — ui del.) T \\ 1 effeminata 
libido JB I phisicis TC \ dicitur C || 2 esse ante incerti F, 
om. T I hoc esse T, id est B \ modo] non V \ masculum T 
modo <(sed)> V \ feminam T, fe • C || 3 tvte] i • JB | es' 
e- T I ET om. TC I p-q- BTV \\ 4 tropos B, tropus TCV 
b.b.6.HTOP\6. B, aXXrjyoQia F, om. TC \ ha ahhe C \\ 5 para- 
situs hic TC \ et om. TG \\ 7 quid est <(quidam> T, quidem C \ 
hanc interrogationem C, hanc interiectionem T | uultum qui C\\ 
9 facete] fa- J5 I quod uult 07n. C \\ 10 lepide om. B \ lepidus <^est^ 
B I est ut] ut TC \ lepis codd. \ lamniina B, anima C, lamina 
<(lamina est quidam massa seu pnu auri seu argenti ppolita 
ac plana)> T || 11 lavte otn. B \ et om. T \\ 12 tune 0I3 hoc dictum 
erat J5, tuumno • h • d • T \ erat] er ■ C \ et 2. om. T || 13 et 
om. T I agiones TC | quae ad Bdbbow. quod codd. An quod 

<ad>.? jl 14 adscribuntur CV \ est] et B, 2; T, qz C, et {sscr. 
m. 2) V \\ 15 quod om. T | alter ex alV corr. V \ probat T|| 

T 

16 CREDmi] c- T 1 sunt magna TC || 17 saepe om. B \ effertur V 
(et fertur dett.), ef- T, effertur J5, efferitur C | imprimis C, 
1 p- T I non ex ipso] sc. audierat; ad saepe pert. || 18 erit] 
esset T \ est meum T, meum C \ sensum C |1 19 nunc] non TC 



EVNVCHVS m 1, 37—42. 365 

430 40 1 DOLET DICTVM INPRVDENTI ADVLESCENTI ET LIBERO 

deest ^mihi' ut sit: dolet mihi. — 2 Et ^didum^ par- 
ticipium est, id est quod dixisti. — addidit enim para- 
situs, quo grauius sit dictum, commiserationem eius, in 

• quem dictum est, utpote inprudentem adulescentem 5 
et liberum; scit enim homines stultos malos uideri uelle. 
3 Et uide parasitum in isdem uersari, cum ait supra 
(v. 27) 'iugularas', hic ^dolet dictum'. 4 inprvdenti 
cuius rei inprudenti? scilicet qui minime crederet tali se 
percuti posse conuitio aut cum tali uiro sibi rem futuram. 10 

5 Et sic laudat militem, ut iam miseratione dignus 
sit adulescens, tam festiue tvi ut iam misereri inimi- 
corum uacet. 

431 ■ 41 1 AT TE Di perdant nouc Parmeno non cum 
ipso, sed de ipso loquitur non audiente. 2 EiQcovLKcbg 15 
Parmeno hic male facit: ^at te di perdant' inquit. 

432 42 risv omnes qvi aderant emoriri disciplina est 
comicis ut stultas sententias ita etiam uitiosa uerba ascri- 
bere ridiculis imperitisque personis, ut Plautus (Mil. glor. 

I Ij 74) Hbus denumerem stipendium' inquit ex persona 20 
militis. itaque hic ^emoriri' dixit, at uero Atticus adulescens 



1 dolet <^dolet> B \ inprudentia ad • et li- JB, inpru • a • et 
1 • T II 2 ut sit bis T, s • (= scilicet) B \ mihi ^.] mc9 T \\ 3 id 
est] ide F, id T |1 4 quo] quod C F, quid B \ cum miseratione 
TCV \\ 5 ut pote <in) F || 6 et] in BCV \ scit ed. pr.: sic 
codd. I uellem C \\ 7 uide V \ iisdem F, eisdem C \ supra <tu 
tamen^ jTC, Au tamen)> supra J5 F || 9 cuius res imprudent/ ' 
B, om. C I scilicet om. B \ qui] quod B \ tale se T || 11 mise- 
rationem JB \\ 12 tam festiue • vi • ut iam misereri jB, tam 
festiue • vi erunt ut iam miseri TC, eum nec non infestat ^(f 
(et dett.) etiam misereri F (dett.) \\ 14 dii TCV \ per • J5, p • 
T- I non] ut TC \\ 15 sed de] sedulo C, sedido T \ IPCONIRWC 
B, iQcovfncoG F, ***** TC\{ 16 fecit C, fec • B \ at — inquit 
om. B I perdant] p • T \\ 17 risu omne qui a • jT, omnes B \ 
emori (-riri m. 2) F, emori <etc •> B, e- T \\ 18 adscribere 
CV \\ 19 ridiculg T j imperitis q | ut om. B | platusibus de- 
numerem (denuem T) TC, plautus denumerem B V \ in quid 
5 II 21 emori B, eraori'"' (sscr. m. 2) V 



366 DONATI COMMENTVM 

in Heaut. (F ^, 18) ^emori cupio'. uide igitur poetam 
pro loco ac tempore scire quid dicat. 

433 43 1 METVEBANT OMNES lAM ME uc cui dicercm (v. 36) 
'lepus tute es et pulpamentum quaeris?' aut (f. 35) ^eone 
es ferox, quia habes imperium in beluas?' 2 non inivria s 
hoc sic pronuntia, quemadmodum illud supra (v. 28) ^quid 
ni esset?' 

434 4:4c PVRGON EGO ME DE iSTA THAiDi oiY,ovo^ia ad litem 
futuram inter militem et Thaidem. 

435 45 QVOD EAM ME AMARE svspiCATVR quia apparct 10 
illam militi quoque Y,axa xo (SicoTtco^evov ostendisse, quod 
dixit Phaedriae. 

430 46 iMMO AVGE MAGis svspiciONEM hacc crit causa 
reiciendi militis. 

437 47 1 sciN siQVANDO monentis est dicere *^scin' uel i5 
'scito'. 2 siQVANDO iLLA mentiOnem ^siquando' et prima 
syllaba acui potest et media, tamen uariet sententiam. 

439 49 1 iD VT NE FiAT modo ^ne' non significat. 

2 HAEC RES SOLA EST REMEDio si tc suspicetur amarc 
Pamphilam. 20 

440 50 1 VBI NOMINABIT PHAEDRIAM ct loCUm ct tempUS 

significat "^ubi'. 2 tv pamphilam continvo hic magna 

1 in — emori] in h at emori J5, in hec ad te mori TO, in 
hec ad te mori V \ poeta TC || 2 ac] et B \ quod B j dicant 
B TC II 3 iam omnes B \ me om. TC \ cui ne TC | tute lepus 
es TC II 4 et — quaeris om. T \ aut eone] adeone TC || 5 f • T | 
q habes imperium imbelluas C, q • h • ip • i b • T, quod h • i • 
b • 5 II 6 sic] scio TC \ illum TC \ quodni B \\ 8 purgen F | e . 
(ego T) m • de i • t • J5 r I thaide C \ oUovoyLia F, oeconomia 
JS, om. Td II 9 et] ac TV \\ 10 qvod eam me om. J5 | m • a • 
s- T I suspicatur V || 11 R^Td. TO CIWnOMe • n J5, yiarcc 
xb GsaLcoTCOiisvov F, ******* TC II 13 magis s^ T, otn. B\ 
reicienda T \\ 15 siqvando om. B\ \ mouentis C || 16 siqvando 

— mentionem om. J3 | si] S3 T \ illa V \ mentionem om. T \ et 
om. F II 17 tamen] cum in ras. F^ || 18 id om. J5 || 19 haec 

— 22 significat om. V \ hec res s • e • r • T || 21 ubi noit phedriam 
C, ubi noiat f^ T, ubi no • p • £ || 22 ubi Steph.: ibi codd.\ 
phamphilam continuo 0, p • con • T, continuo p • B 



EVNVCHVS III 1, 43—56. 367 

IOLKOvo^ia est, qua Terentius praeparat, quemadmodum 
iurgium inter Thaidem militemque et Gnathonem per duas 
partes serpat fabulae. 3 Et bene ^continuo', ut intellegat 
meretrix non tam Pamphilam amari quam sibi uicem dari. 
J 52 1 PAMPHILAM CANTATVM PROVOCEMVS elegauter, 5 

quia ille foris est, haec intus, illum *intromittamus', hanc 
^prouocemus': haec est in uerbis poetae germana proprietas. 
, /i 54 Tv Hvivs CONTRA hoc ^coutra' uicem significat. 

445 55 1 QVOD EAM MORDEAT ^quod' par. 2 An ab- 
solute ^quod' quaeres? lo 

446 56 1 SIQVIDEM ME AMARET TVM ISTVC PRODESSET 

GNATHO hic uersiculus personam militis et Gnathonis con- 
tinens pro oeconomia inducitur, qua uerisimile fit facile 

Jmilitem feiTe posse anteponi sibi Phaedriam, qui se semper 
intellexerit non amari. nam si hoc tollas, aut excludendus i5 
est Phaedria aut ex dolore militis in hac fabula fit exitus 
tragicus. 2 Et hoc miles ut sapiens locutus est. ergo 
meminisse conueriit ridiculas personas non omnino stultas 
et excordes induci a poetis comicis, nam nulla delectatio 
est, ubi omnino qui deluditur nihil sapit. 3 Stultitia 20 

autem est in his quattuor modis: aut non uenire in men- 
tem quod oportet aut si uenerit non tenere aut bonum 
consilium non admittere aut malum admittere. uide ergo, 

1 0\R(})>OtMd. B.oLHovo^ia F, ***** TC | quia TC \\ 2 inter 
taidem (tha B) et militem et B T \ duas Steph. : suas codd. | 
3 fabula TCV \\ 4 tam] tin C, tamtum T \\ 5 pam • can • prouo • 
B II 6 feris C \ illum intus B \ hanc] illam B T, illa C \\ 7 hoc 
est codd., corr. ed. pr. \\ 8 contra] ccnstratam B \ hoc <^et^ 
BTC\ hoc (^esty F; hic ed.pr. | significet 5 C F 1| 9 par ed.pr.-. 

paro (paron C) codd. || 10 quaeris TO, quaeres {corr. m. 2) F|j 
11 atipg- T, amaret B || 12 his T \ uersiculis B T \ con- 
tinentibus B TC, continentibus F (-nens d£tt.) \\ 13 economia 
B, conomia TC \ qua TF. : quia codd. \ uerisimilis C \ fit TF. : sit 
BV, e sit 6\ e sic T \\ li mponi T || 15 tolles TC \ excudendus 
T 1) 17 turgigus T \\ 18 non add. F^ (= dett), om.BTCV'\ 
stultos et exordes T \\ 20 qui] quid T, quidem C 1| 21 est autem 
TC, autem F 1| 22 <non> oportet B T, <non> oportet F, <non> 
habet C \ ueniret C \ tenere ex — ret corr. C \\ 23 non amittere 

BC 



368 DONATI COMMENTVM 

ut hoc, quod commode miles uiderat, non tenuerit to- 
tumque amiserit. hoc autem idcirco interposuit poeta, ut 
ostenderet, quid ueneni haberet assentatio, per quam non 
modo eiTantes decipiuntur ac praecipites eunt, uerum 
etiam sapientes interdum sanique euertuntur. 5 

447 57 QVANDO ILLVD QVOD TV DAS EXSPECTAT haC SeU- 

tentia tollitur militi quod recte senserat, nec persuadetur 
tamen quod ametur ab amica. 

448 58 lAMDVDVM TE AMAT Hamdudum' uel nimium et 
ualde uel iampridem. 10 

449 59 1 QVOD DOLEAT hoc ad illud refertur, quod supra 
{y. 55) dixit "^par pari referto, quod eam mordeat'. 

2 METVIT NE QVANDO IRATVS TVTE ALIO CONFERAS et hic 

locum pro persona posuit, ne diceret ^ad aliam'. 

451 61 AT MIHI ISTVC NON IN MENTEM VENERAT sic prO- 15 

nuntiandum est, quasi militi monstri simile uideatur 
sapiens dictum alii prius uenisse in mentem quam sibi. 
453 62 1 RiDicvLVM uel Mictum' uel 'hominem' sig- 
nificamus. 2 cetervm hoc tv melivs qvanto invenisses 
THRASO scilicet si coofitasses. 20 



2. 

454 1 1 AVDIRE VOCEM VISA SVM MODO MILITIS hic iudu- 

citur multiplex concursus dissimilium personarum et tamen 

1 ut] at B \ tenurat C | totum quae B, totum quem (quem 
ex qd corr.) 0, totum q T, totum qsuem V \\ 2 admiserit C. 
adm- V I imposuit TC \\ 3 ostenderet post haberet B \ quod B \\ 

t 
5 saniq3 T \\ 6 quod tu das expectas C, quod t • d • ex • B \ 

haec J5, hec 0, he T | persuaderet T || 8 tamen] tm (= tantum) 
B II 9 lAM DVDVM TE AMAT ow. B \ iam dudum 07n. V \ ualde et 
mmium -B || 11 dolebat V \ ad illud] aliud TC\\ 12 eam] illam 
B I mordeat] m • T j| 13 t • t • a • con • T || 14 alias T \\ 16 n • in 
m^u- T, orii. B \ uenit C, om. V \\ 17 dictum <(uel hominem^ 
TC I aliis T \ quam om. TC \\ 18 significamu^!] subaudiamus ? 
significat nunc .^ || 19 melivs] m • B \ quantum JB, quam tii TC \ 
inuenisse G, i • V \ traso J5 jT, t • F || 21 "uisa sum "modo militis 
F, uisa s • m • m • T, om. B \ hinc F 



EVNVCHVS m 1, 57-62. 2, 1-4. 369 

uirtute et consilio poetae discretaxum , ut confusio nulla 
sit facta sermonis. simul etiam pro se cuique accommo- 
data mire repraesentatur oratio. 2 avdire vocem visa 
SVM MODO MiLiTis omncs sensus uisa dicuntur ab eo quod 
est certissimum oculorum. ergo ^uisa sum' sensi, ut r> 
(Verg. Aen. VI 257 — 58) ^uisaeque canes ululare per 
umbram aduentante dea'. 

455 2 SALVE Mi THRASO quia secum, ^militis', quia apud 
illum, ^Thraso': est nomen honestum, sicut orator philo- 
sophus, est quoddam nomen offensum, ut miles lanarius. lo 

456' 3 1 MEVM SAViVM tria sunt: osculum, basium, sauium. 
oscula officiorum sunt, basia pudicorum affectuum, 
sauia libidinum uel amorum. 2 mevm savivm cum 

oscularetur, dixit. 3 qvid agitvr et hoc blandimenti 

genus post osculum, sed duri et agrestis est. 4 ecqvid i5 
Nos amas ^ecquid' aliquantumne significat, et ideo illa 
^plurimum' recitat. Cicero in Catilinam (J 8, 20) ^quid 
est? ecquid attendis? ecquid animaduertis horum si- 
lentium?' 

457 4 1 DE FiDiciNA istac Mc' propter, ut sit: propter 20 
fidicinam. 2 Et uide non ^puellam' sed "^fidicinam' quasi 
ab amatore dictam et eo amatore, qui quasi memor sit 

2 simul] S • T I cuiquam T || 3 "uisa sum "modo militis F, 
uisa • s • m • mi • C, (nocQvci} uisa sum militis B \ uis • etcet • T|! 
4 dicuntur] hic desinit B H 5 ergo wisa V j sensi ut] sensus (7|| 
6 ullulare V |1 7 aduentante dea F, aduentante C || 8 t • T\ 
quia secum] quasi cum nomine in ras. F* (= dett.) | quia V\\ 
9 Thraso: est] traso F | est <enim> ? \ sicut] sit ut V \\ 10 est 
quoddam T, sit quoddam C, est <^quaedam actio cuius nomen 
honestum sit-ut orator philosophus est^ quaedam <(cuius]> V 
(sim. dett.) I offensum <(est^ V {dett.) || 11 suauium codd. \ tria — 
sAvivM om. C I sunt T, om. F; osculandi genera add. dett. \\ 13 basium 
<et> T (= dett.) \ suauium T, {in mg. sibi sinonima m. 2 =^ 
dett.) V\\ 12 affectu9 T \\ 13 suauia TV \ suauium V\\ 15 agresti 

TC I ecqvid] et (eo C) quod TC, quid F || 16 et quid F, et quod 
TC I illam TC \\ 17 Catalina C, catalinario T \ Quidem C; 
quid est, Catilina? Cic. \\ 18 et quid F, et qui TC utroque loco\\ 
20 fedicina (sic scmper) T \ isthac T || 22 quasi (quas TC) qui 
codd., corr. ed. pr. \ sit memor F 

Donati comm. rec. Wessner. 24 



370 DONATI COMMENTVM 

artis, qua delectatur, et quia puella sit aemula meretricis. 
nam meretricum est fidicinam esse. 3 qvam venvste 
QVOD DEDiT PRiNCiPiVM benc reprehcndit Parmeno, nam 
in beneficiis decet obliuisci qui dedit et meminisse qui 
accepit. et est grauis eiqmvEia 'quam uenuste'. 5 

458 5 1 PLVRiMVM MERiTO TVO facetc meretrix amor^ 
suum non ad auaritiam rettulit, sed ad officium, et ^cum 
de fidicina' inquit ^te amem, tum praecipue merito tuo'. 

2 Alii sic respondere intellegunt, ut ipsa de fidicina 
gratias agat. nam cum ille dixerit (v. 5) "^ecquid nos 10 
amas?', illa respondit 'plurimum'^ quod autem {v. 4) *de 
fidioina' dixit ille, haec subiecit ^merito tuo', id est quo- 
niam mereris dando eam. 3 Sed melius est, ut praeter 
munus dixerit meritum; quamquam multi meritum munus 
intellegunt ipsum, ut est (Yerg. Aen. VI 664) ^quique 15 
sui memores aliquos fecere merendo', id est gratos sibi 
reddidere munerando. 

459 61 EAMVS ERGO AD CENAM dccuit parasitmn de cena 
etiam importune admonere cum quadam ificpdGst, uelut 
magnae rei. 2 em altervm bene '^alterum', quia duo 20 
sunt. 3 em altervm si hic, quomodo <(supra (y. 4)^, 
reprehenditur miles, ^alterum' dictum, si parasitus, 
^alterum' hominem. uult enim Parmeno et parasito 
esse uersutior; et debent esse, qui peioris condicionis sunt. 

B 

1 aemula sit TC || 2 fidicinam TC, -nam (corr. m. 2 = dett.) 
V'\\ 3 principium <^ad)> T | parmeno (militem sscr. m. 2 = dett.) 
V I nam] iram C \ 4 debet dett. \ ledit C || 5 iQcovia F, * * * C, 
om. T \\ 6 m • t • T \\ 7 et — teed.pr.: et cum fidicinam (fed- 
T) qS te TC, ut sit cum te propter fidicina ( m. 2?) inquit 
te V (dett.) II 8 tunc C, tu T \ tuo om. V \\ 9 intelliguntur C \ 
u't] et TC II 10 etquid codd. \ nos om. TC \\ 11 quod] q TC\\ 
12 dixit ille in mg. V^ (=== dett), ille C, illa T | subiecit dett: 
subiicit F, subiciet C, -at T || 13 eam] ee T | ut 07n. T\\ 
14 minus (1.) C || 15 ipsum TC (dett.), om. V \ quisque codd.\\ 
16 id est om. F || 17 reddere TC |! 18 ad c • T\ de] in rCj| 
19 monere TC \ i(iq)a68L F, * * * * C, istoria T \\ 20 maxime 
rey T \ Hem codd. | bene om. T\\ 21 Hem codd. \ hic Steph. : hoc 
codd. I comoflo T(=dett.) \ supra add. Schoell \\ 22 reprehendetur 
TC {-datnr dett) \ parasitu T \\ 23 alter V || 24 debet F, debet TC 



ETOVCHVS in 2, 5—10. 371 

460 7 1 BX HOMENE HVNC NATVM D1CA.S recte reprehendit 

IParmeno duos, quorum munus alter exprobrarat, alter 
oenam ita pro beneficio ostendit, tamquam ad eam «ur- 
rendum sit. nam lioc significat ^quid stas?\ quasi dicat 
^quid restas?\ quasi sit causa properandi. 2 <(vbi vis)> 5 
NON MOROR <^ad)> ^eamus ad cenam' "^ubi uis', ad V|uid 
stas' ^non moror'. 

461 8 QVASi NVNC EXEAM <^mire 'nunc exeam')>, quippe 
qui dudum iam procul steterit. 

459 6 4 EM ALTERVM ^alterum' non principium, sed ab- 10 
solute, ut si dixisset *^alterum dictum' uel *alterum stultum'. 

462 9 1 iTVRAN THAis QvopiAM ES ut expcriatur Thaidis 
aniinum, fingit nescire quo eat. 2 hem parmeno uide 
deprehensam meretricem uelle blandimentis satisfacere 
Parmenoni. 15 

463 10 1 BENE POL FECiSTi quid bene fecit Parmeno? 
an quasi perturbata haec loquitur et iam de nihilo blan- 
diens, utpote meretrix et faceta? an quod laeserit con- 
uitio? 2 HODiE dulciter additum ^hodie' cum exceptione, 
quo significat non perpetuo obsecuturam militi, et ut 20 

1 n • d • T II 2 munus SchoeU: unus codd.; cf. IV 4, 2 \ alter] 
de beneficio thaidem dett. \ exprobarat T, reprobrat 0; expro- 
brat dett. || 3 ^fad^ cenam TC \ ita ssc^-. C^ \ eum T \\ 4 nam hoc 
significat quid (quod C) 'stas (restas dett.) quasi dicat (d • T) 
quid stas TC (dett.), quasi dicat quid stas V \\ 5 sit causa] 
causam esse T \\ 6 moror <(non moror)> T, maior C \ ad add. 
detf. I ubi uis om. C; rettulit add. dett. \ quid istas num moror 
(maior C) TC |1 8 exeam] e • T | mire — exeam add. dett. \ quippe 
qui dudum iam F, quippe dudum qui TC; quasi iam prope acces- 
surus qui dudum dett. \\ 9 steterit <^ibi uidelicet^ dett. || 10 Hem 
codd. I alterum om. TC; <^ubi)> alteriun detf. \ principium TC, 
(m mg. uel respectiue m. 2) F; respectiue dett. \ ut] posuit ac 
dett..\^ 11 diasissem T \ alterum 1. dett.: aliud (sscr. terum m. 2) 
F, aliud TC \ dicam T \\ 12 ituram TC, itura F | t • q • e • T\ 
Thaidis om. TC \\ 13 noscere C \\ 16 fecisti] f • T || 17 turbata 
T I etiam T, et C, etiam {sscr. an m. 2) F; an deU. \\ 18 <et> 
meretrix dett. \ an deit. : ei TC, et (sscr. sm m. 2) V \ conuitia 
rC II 19 <qua8i> cum dett. || 20 <(8e> significat dett. \ cbaecu- 
turum C 

24* 



372 DONATI COMMENTVM 

quae promiserit biduum tantum abfuturum Phaedriam. 
3 QVID HVNC NON viDES si dixerit ^militem', laedit prae- 
sentem, si 'amicum', laedit Parmenonem. mire igitur 
pronomen inuenit. 

464 11 1 viDEO ET ME TAEDET opportuue Parmeuo fate- 5 
tur odium militis, ut retundat ab eo amorem Thaidis. 

2 VBivis DONA ADSVNT uihil potuit exitiosius militi con- 
tingere, quam ut continuo riualis mitteret munus et po- 
sterius et coram ipso. 3 dona adsvnt tibi a phaedria 
cum illa sub pronomine celauerit nomen militis, exacte lo 
Parmeno pronuntiauit *^a Phaedria'. 

465 12 1 QviD stamvs ^quid stamus' ad moram refertur. 

2 CVR NON IMVS HiNC ubi seruus riualis est Parmeno. 

3 QviD STAMVS his uerbis miles insulsus dolere se 
indicat. i5 

466 13 1 pace qvod fiat tva ^pace' aut gratia aut 
uoluntate. et deest ^cum'. 2 Et sic locutus est, quasi 
bellum omnibus his uerbis indixerit. 3 pace qvod fiat 
tva dare hvic qvae volvmvs convenire et colloqvi 
proprie, quia pax, datio, deditio, conuentio, coUo- 20 
quium militiae uerba sunt. 4 Et inuidiose, quasi per 
eum nec accipere liceat dona Thaidem. 

b 

1 tantum (biduum in mg. m. 2 add.) V \ affuturum T, affu- 
turum V II 2 n • u • T \ si dicat Westerh. \ <(ad)> militem C \ 

3 <(ad> amicum TC\ dicat ara- Westerh. \ mirum T || 5 <(tam> 
tedet (cedet T) <(et> TC, t • F || 6 ut retundat F, uerecundans 

TC II 7 adsunt F, sunt C, s ■ T \ nihil] ili • st' C, m • T | exi- 
tiosus C, exitonsus T || 9 t • a f • T || 10 cum illa in ras., sub 
— phedria in mg. V^ \ exacte Schoell: ex arte codd.; aperte 

Hartm. \\ 11 pronunc T \ ephedra C, affedria T || 12 Qvm stamvs 
om. V I quid stamus in mg. F^, om. T || 13 i • h • T \ ubi om. 
T I est Steph.: et CV, {post Parmeno) T \\ 16 pace — tva] 
pacem quo fiat ut a TC \ <a>gra C || 17 uoluntate dett.: uo- 
luptate TCV \ deest] detur TC \ sic locutus est in mg. V^ 
(deU.), om. TC \\ 18 quod (d add. m. 2) V j f • t • d • h • q • u • 
con-et c^ T \\ 19 wolumus F 1| 20 quia om. TC \ par TC|| 
21 milite C | quas/ F, quam TC \\ 22 nec] non T \ liceat 
om. C I don9 T 



EVNVCHVS m 2, 11—17. 373 

14: 1 Et sic pronuntiandum, ut subaudiatur ^uel', ut 
sit: uel dare uel conuenire et colloqui. 2 <^convenire 
ET C0LL0QVi)> ut in hostico solet. Sallustius (Hisf. fr. 
inc. 24 M.) ^quae pacta in conuentione non praestitissent' 
et alibi (Hist. I fr. 91 M.) 'cuius aduersa uoluntate collo- 5 
quio militibus permisso corruptio facta paucorum et exer- 
citus Syllae datus est'. 3 convenire et colloqvi sic 

pronuntiandum, ut quasi dicat: liceat per te, miles, quod 
etiam inter hostes et in bello licet. 4 dare hvic qvae 
vOLVMvs haec singula cum inuidia pronuntianda sunt. lo 

468 15 1 PERPVLCHRA CREDO elQavsicc de fiducia pulchrae 
uirginis. 2 nostris similia et his similia et horum 
similia dicimus. 

469 16 1 RES iNDiCABiT scit eunuchi nomen posse con- 
temni, et ideo uideri uult potius quam sperari munera i5 
sua, id est Chaeream. 2 istos foras exire qvos ivssi 
ocivs cum fiducia et alto uultu pronuntiatur. et festinat, 
ne occipiat miles prius abire quam uideat. 3 Et est 
ordo: ocius exire. 

470 17 1 procede tv hvc bene ^procede' dixit, non 20 
'^accede' aut ^ueni', ut appareat dignitas etiam in incessu. 

2 Et callide ab inferiore incipit munere, hoc est a 
puella, ad Chaeream uenturus, simul ut a uero mancipio 
incipiens ad falsum sine suspicione transiret. 



1 sic sscr. C^ I ut <^consules)> sit C || 2 et colloquimur C, 
om. T I coNVENiRE ET coLLOQvi ttdd. W. \\ 3 hostico solet V, 
hosti cosulet C, hosti gsolet T || 4 in om. V \\ 6 uoluntate dett.: 
uoluptate TCV \\ 6 promisso TC\ coiTeptio TC \\ 7 sille TC\\ 
8 ut sscr. C^ I parte T \\ 10 cum iudicio TC \ sunt om. TV\\ 

11 iQovCa F, Iprona (7, ipcona T || 12 hic TC || 13 dicmws F, 
dicuntur C || 14 nomen <cm> T, no C || 15 uult] ut T \ sperari 
T, {in mg. aP spernere m. 1) C, sperwi V {— clett.) || 16 Chae- 
ream] chereaB an TC | istos om. V \ exite V, e- T| qi- Tjl 
17 ocivs] jT, om. C | pronuntiat ed. pr. \\ 18 occupet {in mg. 
accipiat m. 1) C, occipmt F || 19 exite {i m. 2) V \\ 20 Proce- 
dere et procedere TC \ dixit om. T I non] nc C || 21 aut ueni 
om. V I etiam om. TC | in sscr. C* 



a74 DONATI GOMMENTVM 

471 18 1 Ex ABTHIOPIA EST VSQVE HAEC quod cupiebat; 
nam supra {I 2, 8o) "^CTipere ex Aethiopia'. 2 vsqve 
additum est, ut longinquitas monstraretur. 3 ^t hoc 
est, quod facit: "^iminiis nostrum ornato uerbis quoad poteris' 
(II ^, <S). 4 Hie SVNT TRES MiNAE callide munus 5 
ad pretium reuocauit, ut ad auaritiam conuerteret mere- 
tricem, ne officio donantis et gratia leniretur. et ideo 
non dixit Hribus minis ualet', sed ^hic habe, Thais, tres 
minas', quasi iam uendenda sit. 5 ex aethiopia est 
VSQVE haec ostendit, quid sit "^ex Aethiopia' addendo lo 
^usque', ut ex longinquitate dignitas muneris ponderetur. 
et quid erit iam criminis in colore, quando ipse gloriatur, 
unde sit? 6 l£tt mire ab inferiore coepit, ut avi,i\Giv 
doni faceret in Chaerea, et turpi praecedente lenocinium 
comparat secuturo pulchro. 7 vsqve modo ^usque' ad- i5 
uerbium de loco est, ut {Yerg. Aen, VII 289) ^Siculo 
prospexit a. P.' 

472 19 1 vix aut difficile significat aut non, ut sit: 
nec hoc. Lucilius (?. inc. fr. 107 31.) ^carcer uix carcere 
dignus'. 2 vbi tv es dore tamquam quaerat eum, ut 20 
aomen indicet, quo audito magis dissimulet Chaeream. 

3 VBi tv es et accede uultu eo dicitur, quo debuerat 
dicere et laesus dicto aemulorum et confidens statim eos 



1 EST om. F I u • h • T I quod] quae TC | <(thais> cupiebat 
dett. II 2 usque Sidditum e V {= dett.), additum usque TC\\ 
3 ut <ad> T, et C 1 4 est sscr. V^ \ facit TC, supra in ras. V^ 
(= dett.) ; Phaedria ait Westerh. \ q • p • T \\ 5 huic sunt tres 
m • F II 6 ut ad] ut C 1| 7 donatis C \\ 8 habet codd. \ tres om. 
TC II 10 HAEc] hic T I quid] ut C | ut ex] ad T \\ 12 penderetur 
TC II 13 ut om. TC \ auxesim F, -sin C, ausosin r.|| 14 Chaerea 
et ed. pr.: cheree TC, cherea F; cherea ut et dett. \ pro- 
cedente TC, praecedente (ssa-.) F^ | leocinium C |( 15 comparet 
{sscr.) V^ II 16 est om. T \ siculo F |} 19 hoc] no C \ lucanus 
codd., corr. Stepli. \\ 20 dore] dotas C, d ■ T | querit cum TC\ 
ut om. TC II 21 dissimiles C, -mules T |1 22 vbi] sibi T \ de- 
buerit F || 23 et confidens statim eo se confidens conspectu 
cheree TC, et confid(entia uelut in mg. m. 2) in eo se dum- 
iaxat "confidens "conspectu chereae F; eos se confutare SchoeU 



EYNVCHVS in 2, 18—23. S75 

se confutare conspectu Chaereae. 4 em bvnvchvm tibi 
mire, postquam dixit (/ 2, 87 — 88) *eunuchum uelle dixti 
te> quia solae utuntur his reginae: repperi'. 

473 20 1 QVAM LiBERALi FACiE nou uarratiue laudat, sed 
per interrogationem, quae maior fiducia est. 2 qvam 5 
AETATE iNTEGRA iu flore ct pubcre. Vergilius (^m. 7X^55) 
^atque integer aeui'. 

474 21 1 ITA ME Di AMENT HONESiws EST iurauit ideo, 
ut non amore Phaedriae, sed ueritate cogi ad laudandum 
uideatur coram milite. 2 honestvs est pulcher. Ver- 10 
gilius {Aen. I 591) '^et laetos oculis afflarat honores'. 

476 22 1 NVMQviD HABES ^habes' pro inuenisti. 2 qvod 
contemnas plus est ^contemnas' quam "^uituperes'. 3 Et 
deest 'in hoc', ut sit: numquid habes quod in hoc con- 
temnas? 15 

4^^ 23 1 tacbt satis lavdat taciturnitas confessionis 
genus est, praesertim contra aduersarii interrogationem. 
ideo tacere modo quasi laudis argumentum est, quia 
supra {v. 19) uituperauit. 2 Et ideo ipse sic ait ^quid 
tu ais, Gnatho? numquid habes quod contemnas? — 20 
tacet: satis laudat' et *quid tu, Thraso?', quia supra 
{v. 18) contempserat puellam. 3 fac pericvlvm in 

littbris pac in palaestra in mvsicis si totum singu- 

1 Hem codd. \ eunuchus TC j| 2 uelle dixti te] ille dixit 
tibi V II 3 quia] qui TC \ his utuntur F|| 4 f • T | non om. TC\ 
narratie T || 5 interogatione C \ quae] in qua .^ jj 6 I F, om. TC; 
id est dett. \ flore et {cf. Andr.Il, 45)] floreret TCV\ florente 
et F^ {dett.) \ pubef F, puberi TC\ pubertate ^ScTioe?? | uir atque 
F, uite qui TC \\ 7 aeui] cui T \\ 8 dii codd. | a • h • e T || 9 phe- 
dria C || 10 pulcre (7 [| 11 et om. T \ oculos • af • oho • (h exn corr.) 
C, oculis afflar«^ honores F, octos T |[ 12 habes om. TC \ inue- 
nisti dett.x inuenisse TC, inuenis F [| 13 quam] q3 C \ uituperes 

om. TC I Et dett., om. TCV\\ 14 in] mihi F | in hoc sscr. F*|j 

16 tacent satis laudant F | taciturnitas — 21 laudat in mg. V^ \ 

17 est om. C II 18 modo Goetz: hodie codd.; hoc uel ed. pr. An hoc 
loco.? II 19 supra <tacere> CV \ ideo et TC [[ 20 ais] taces 
TC I g • n • h • q . con • T \\ 21 tu] ut T \ supra om. T \\ 22_ in 
1 • f • in p • in m • jT [| 23 palestris C \ mvsicis] m • F | siconu T 



376 DONATI COMMENTVM 

lariter diceret, esset ofioLoriXsvtov: littera, palaestra, 
musica. 
177 24 QVAE LiBEROS sciRE AEQVVM EST his liberi pueri 
artibus erudiebantur. et est figura ekleL-ipig; deest enim ^his'. 

478 25 1 ADVLESCENTEM SOLLERTEM D. incertum: utrum & 
'haec sollertem', ut Horatius (c. III 8, 5) ^docte ser- 
mones utriusque linguae', an assumendum est 'his' ex- 
trinsecus? 2 sollertem deest 'his'. 3 Sollers quasi 
totus ex arte consistens, ut oXoq iv ciQSTrj^ quod Latini 

s littera pro h solus in arte. huic iners contrarium. lo 

4 Nam sollers quasi okr^g aQSTijg dictus, ut oXov 
solum, T]^Lav semis, s'^ sex dicimus. 

479 26 1 EGO ILLVM EVNVCHVM SI OPVS SIET VEL SOBRIVS 

hoc ut militare est, ita importunum praesente Thaide; 
extra quam miles, si saperet, nihil amatorie contemplare 15 
debuit. sed et hoc accedit ad eius odium, praeterquam 
quod iam in suspicione est amicae suae, quod fidicinam 
magis diligat. 2 Et hoc mire, quod nemo prior eunuchum 
esse Chaeream quam miles credidit: adeo stultus etiam 
nomine ipso appellauit. sed statim stulte miles primo 20 
conuitium ipsi eunucho facit, in quo potest iam amicam 

1 diceret esset 07n. T \ d^ioLoroXsvtov F, ***** 2'C | 
3 libros T | est] ex T |1 4 "artibus ("quondam in mg. m. 2, 
= dett.) V I erudiebatur ex erudiuntur corr. V^ \ sXXri^La 
(s in ras. m. 2) F, * * * * TC \ enim //// V || 5 's.oiertem F, solum 
TO I D. incertum TF: dise^-iMW F, discere TC\ solertem id 
est disertum dett. \ uirum T C \ hitc solertem F (= dett^ || 6 ut 
Horatius] ut hol^ TC, ut nouerit in ras. V^ (= dett.) || 7 adsu- 
mendum T \ extrinscetus C || 9 6I06 iv daQsri) F, **** T, 
om. C 1 quod — h. TF.: quod latinis h-a • L • ue C, quod latinis 
naj^ C[ue T, quae latini Ira pro • 1 • uel F |I 11 6Xi~]g 66QSTf]a F, 
**** TO 1 ut F' (corr. in ab F^), om. TC | 6Xov F, olon 
TC \\ 12 solum — dicimus] solum • N • (= enim) se sex sues dixi- 
mus C, solum aii se sex su ses dicimus T, quod est totum eum 
enim totum sensisse dicimus in ras. F* (= dett.) || 13 e • s • • s • 
u • s • T\ siet F, sit C \\ 14 ut om. TC \ <hoc> ita TC || 16 et 
om. TC II 18 diligit C | Et] ut T | priore C || 19 cdiebit T\ 
adeo] ab eo TC \\ 20 appellauisset (isset ex corr. C) statim 
codd.., corr. Steph. 



EVNVCHVS ni 2, 24—29. 377 

laedere; deinde hoc dicto attestatur pulchritudinem huius 
muneris. quid igitur proficit? satis autem ioculare est, 
si cogites Chaeream esse, qui haec de se audiat et tacere 
cogatur. 3 vel sobrivs honesta sXhLipig propter mu- 

lieris praesentiam, ut (Verg. Ecl. III 8) ^nouimus et qui 5 

■ te' et ipse in Heautontimorumeno (F Jf, 40) ^qui se ui- 
dente amicam patiatur suam'. hoc tamen miles coactus 
a Parmenone dicit, quia reprehensus est tacuisse. 

480 27 1 ATQVE HAEC Qvi MisiT id cst: tauta et talia 
munera. Jioc enim significat. 2 non sibi soli postvlat la 
hoc est (II 1, 8 — 9) ^et istum aemulum quod pote<^ri^s 
ab ea pellito'. 

481 28 ET svA CAVSA EXCLVDi CETEROS nihil dici potuit 
inuidiosius; non enim dixit "^Phaedriam' sed "^ceteros', 
quasi futuri amatores fuissent, nisi metueretur exemplum 15 
Phaedriae. 

ib:2 29 1 NEQVE PVGNAS NARRAT descriptio militis tan- 
tum excepto nomine. 2 neqve cicatrices insigne foe- 
ditatis, nam apud meretricem quid aliud cicatrices ualent? 
nam cicatrices, ut semper gloriosae sint, non tamen etiam 20 
apud meretrices, quibus post pretium forma placet. 
3 Haec sunt uirtutis insignia, ut Sallustius quoque fatetur 
{Hist I fr. 88 M.) Mehonestamento [tamen esse] corporis 
maxime laetabatur'. 

1 pulchritudini C \ huius muneris {in mg. uel iuuenis = 
dett.) F, huius {ex eius) huius C, huius T || 2 proficit] ^ sic T, 
pro sicut C II 3 corites TC \ quid T \\ 4 honeste TCV, -sta deU. \ 
iXX-^xpLG F, * * * * C, om. T \\ 6 eutontumeru C, eutontu T, 
eautontumerumenon V \ uidentis T, udentem {post amicam) CJ 
9 id est om. TC \ talia] tanta TC || 10 soli sibi TC | p • r|| 

11 et] ut codd. I ipsum (corr. m. 2) V \ aemulum] eunuchum C\ 

quo*d V II 13 ET om. F | e • c • T\ potuit dici TC \\ 14 phedria 
TC II 15 futuri ex -rum corr. T \ metueretur C |j 17 narras] 
n . T I tantum] tn T || 18 neqve] nec C |1 20 sit T |1 21 forma 
Steph. : fortuna codd. \\ 22 ut salustius (salus C, sal' T) quoque 
fatetur (fateatur TV) haec sunt (sint C, si nunc V) uirtutis 
insignia codd., transp. Maurenbr. || 23 tamen esse om. GelUus 
II 27, 2 II 24 letabitur TG 



378 DONATI COMMENTVM 

483 30 1 NEQVE OBSTAT TiBi qui a te repellat amatores 
tuos. 2 QYOD QviDAM FACiT ^quidam' recte, nam et 
figuratum et aptum seutentiae est et contemptum indicat 
hoc uerbum. 

484 31 1 VBi MOLESTVM NON ERiT ad superiora (t\ J??) 5 
rettulit, quod nunc dicit, ad ^non sibi <^soli) postulat te 
uiuere et sua causa excludi ceteros neque pugnas narrat' etc. 

2 [VBI MOLESTVM NON BRIt] VBI TV VOXES VBI TBMPVS 

TiBi erit ad 'neque tibi obstat' (y. 30). 3 Et mire 
ocoupat animum meretricis, cum illam huius impulsu in- lo 
ducit facere, quicquid dure fecit excludendo Phaedriam. 
hic igitur, qui scit praecepta de beneficiis aestimandis, 
intellegit oratorie in utramque partem dicta omnia. 
4 VERVM vbi molestvm utrum tibi molestum an aliis? 
sed aliis, quia illaturus est ^ubi <^tu uoles, ubi)> tempus 15 
tibi erit'. 5 vbi tv voles non ^amator' sed Hu'. 

6 vbi tv voles non ut nunc in milite pateris. 

W5 32 VBI TEMPVS TIBI ERIT SAT HABET Sl TVNC REOIPITVR 

his dictis et militem reppulit ab animo meretricis et com- 
mendauit adulescentem et perfecit, ne iniuria uideatur, ut 20 
quae sponte susceperit Phaedriam. 

486 33 1 APPARET SERVVM HVNC DOMINI ESSE PAVPERIS 

tristioi^es enim sunt serui pauperimi et ob hoc ipsum 
nequiores. 2 Et hoc melius erat, quamuis illud aliter 

parasitus exponat. 3 domini pavperis miseriqve \miseri- 25 

1 obtat C 11 2 qvidam] quidem J, (e in a corr.) (7 | f • T\\ 
4 uerum F || 5 n • e • T |j 6 dicit <(scilicet)> ad dett. : d • a • d ■ 
TC F II 7 et s • c • e • c • n • n • p • T \ narrat pugnas C | etc. om. 
T II 8 vBi — EBiT (erat G) secl. TF. | ubi t • u • T 1] 9 ad {Steph., 
an codd.) neque tihi obstat ubi tempua tibi erit codd., imnsp. W. \\ 

10 illam] iam V \\ 12 quis sit (sit C) TC \ extimandis a|| 
13 utraque T \ parte TC || 14 molkstvm] m • F 1| 15 inlaturus 
TC II 16 non om. C \ amatori TC \ tu om. T\\ 18 tvno] nunc C|| 
20 adolescentem ex -tes corr. T \ fecit V \ ut quae W.: aut 
quae (quod T) TC, apud thaidem (m ras. m. 2) quae {sscr.) V 
(= dett.) II 21 susceperat C || 22 h • d • e • p • T || 23 tristiores 
enim sunt in ras. V^ \ serui om. TC \\ 24 melius dett.: miles 
TC, in ras. F* || 25 domini <que)> TC \ miserique add. W,-, 
miseri post additum ed. pr. 



EVNVCHVS m 2, 30—38. 379 

quey bene additiun , quia non continuo pauper et 
miser est. 

487 34 1 NAM HERCLE NEMO PQSSET secundum illud {II 

>2, 2f) ^ait? aio' approbat parasitns quod miles dixit. 
. et est ordo: nam hercle satis scio, nemo posset hunc per- 5 
peti, qui haberet, qui pararet alium seruum. 2 nam 

? HERCLE NEMO POSSET aliam causam subtilioremque sup- 

posuit, quam quam dixerat miles. 

488 35 Qvi HABERET Qvi PARAHET prius ^iui' prouomeu, 
sequens aduerbium est. 10 

489 36 QVEM E6O ESSE INFRA INFBIOS OMNES PVTO HOMINES 

multum dixit '^infra infimos omnes homines', nam hac 
sententia uult seruis esse peiorem, quia et seruus homo, 
ut in Phormione {II 1, 62) ^seruum hominem causam 
orare leges non sinunt'. 15 

490 37 QVI ADSEN^ARI HVIC ANIMVM INDVXERIS proprie, 

nam animus inducitur aduersum obiectas difficultates. 

491 38 1 E FLAMMA PETERE TE CIBVM POSSE ARBITROR 

unde sine damno aut malo nihil potest auferri. 2 e flamma 
hic intellegitur non e foco, sed ex medio igne aut ex 20 
incendio; nam antiquum uerbum est ^cibum petere e 
flamma'. 3 Mordicus utrumque. simul et nescias quem 
plus uituperauerit, huiusne famem an ilHus immanitatem 

1 non om. C \\ 3 posset] p • TF H 4 aiunt aio V |j 6 haberet 
qui om. TC \\ 7 subtilioremque supposuit quamquam et miles 
dixerat TC^ subtiliorem <^assignat parasitus {in mg. m. 2)y q 
praesupponit hanc quam dixerat miles V (= dett.) [] 11 quem ego 
infra esse infimos omnes puto homines C, quem ego infra e • i • 
• p • h • T, quem ego esse infra i • o • p • h • F || 12 infirmos T \ 
omnis C \ hac ed. pr.\ haec F, ex TC || 13 uult seruus TC, uult 
(hominem etiam^ seruis F (= dett.); uult <^illum hominem^ 
seruis <(etiam)> ed. pr. \\ 14 seruus TC \\ 16 assentari TC \ in- 
duxerit CV \ <^ety proprie V\\ 18 perdere T \ te om. V \ posse 
Q arbi 



I 



(-set T) cibum arbitror • (-tr»^ C) TC |1 19 <(petere cibum hoc est 
alimentum^ unde dett. \ e flamma] et flammas (flamas C) codd. || 
20 intellegitur W.: intelligi ut TC, intellexit ut F; intellegi 
uult Schoell I e om. TC \\ 21 nam — estl nam hie intelligi ut non 
foco TC I e] T II 22 flama C \ mordicus (-tus T) TC F; mor- 
daciter dett. \ similis et (7, • s • et T | quae F || 23 plus W. : prius 
T V, (m mg. peius m. 1) C I uituperauit T | illius manitatem F 



380 DONATI COMMENTVM 

uel uoraginem. 3 Et simul uide inde conuitium reddi- 
tum, unde congestum est, id est de egestate atque pauperie. 

492 39 1 lAMNE iMvs odium Parmenonis et stomachum 
militis ista indicat festinatio. 2 Et t6 ^iam' increpatio 
morae est. 5 

493 40 POSTEA Hvc coNTiNvo EXEO lcgitur et ^post', ut 
sit aTtoKOTtrj pro 'postea', quomodo 'post' pro postremo. 

494 41 EGO HiNC ABEO cousequens erat, ut ofFenderetur 
miles tam diligenter riualis munus suscipiente meretrice. 

495 42 1 VNA IRE CVM AMICA IMPERATOREM IN VIA uide 10 

TtQOTcaQccGKEvrjv futurae litis inter Thaidem ac militem. 
2 CVM AMicA mirifice ^amicam' dixit, non ^meretricem'. 
3 iMPERATOREM iN viA congruc iu militcm, quasi ipse 
sit sub quo est. 4 Et hic seruat Parmeno, quod sibi 

mandatum est (111,8 — .9) ^et istum aemulum, quoad poteris, 15 
ab ea pellito'. 5 Et bene immutauit nomina hinc ad 

honorem, hinc ad inuidiam: hanc non *^meretricem' sed 
^amicam' dixit, hunc non ^militem' sed ^imperatorem'. 

496 43 1 QVID TIBI EGO MVLTA DICAM DOMINI SIMILIS ES 

non habuit aliud miles stultus, sed rediit ad illa quae 20 
dixit (v. 33) Momini pauperis miserique'. 2 domini 

siMiLis ES ineptus iocus, in quo seruus iniuriae uice 
domino comparatur. 

2 coniectum TC j paupertate T 1| 3 mvs] minus TC jj 4 ista 
om. TC I to W.: tota codd. \\ 5 mora est codd., corr. Steph.\ 
6 postea] post TC I hunc T \ post <te> C, post <eo> T \ utj 
quod T II 7 &7C0'A07tri\ ovnoSconride (ov inras.m.2) F, d^PKGOTIH^fc: 

ff 
cod. Cuiacii, ****** de TC \ pro 2. om. C \\ 8 0|nderetur (co»t. 

m. 1) F, ondatur TC \\ 9 minus T \ suscipiet meretrice {sscr. 
m. 2) F 11 11 7Coono(Qcc%Bvri F, ****** TC \ futul^ T || 13 in 
om. T I milite TC \\ 14 hinc T j quod] ut TC | sibi in mg. F^ 
om. C II 15 est om. TC || 16 bene om. C \ huic . , huic F, hinc . . 
hic TC, hinc . . hinc dett. \\ 19 es] e C || 20 sed TF.: et F, et T, 
hic om. C {cf. infra) \ quae] q TC\ 21 domini pauperis miserique 
in mg. V^ \ miserique o)n. TC \ domini similis es m mg. V^\ 
domini <que> TC || 22 est <non (nam T) habuit — dixit> TC 
(cf. supra) I locus codd., corr. ed. pr. j "in quo seruus "in- 
iuriae F | uice] mee C, m6 T \\ 23 domino in -ni corr. V^ 



EVNVCHVS m 2, 39—52. 381 

I|p7 44 QviD RiDES et hoc eo uultu dicitur, quasi sibi 

I conscius sit miles facete dicti conuitii. nam non quo 

I nesciat causam risus, eo interrogat quid riserit, sed ideo 

I ut denuo laudetur. 

fS 45 1 ET ILLVD DE RHODIO DICTVM hoC est illud 5 

I (77 2, 19) ^eorum ingenia admiror simul'. 2 FA hinc 

f ut apparet fit amicior; ideo facilius ab amica quam <(a)> 

[ parasito separabitur. 

99 46 1 ABI PRAE CVRRE VT SINT DOMI PARATA UOU dicit 

quae, quia intellegitur. lo 

500 47 FiAT ^faciam' uel "^fiet' diceret seruus, liber uero 
tamquam et ipse iubet sibi. 

499 46 2 VT siXT DOMi PARATA kllELipig cthica , in qua 

plus uultu significatur quam uerbis. 

501 48 SI FORTE HVC CHREMES ADVENERIT OiKOVOfllcC ad 15 

litem futuram et exitum fabulae. et hoc non audit miles; 
nam si audiret, nimis irasceretur. 

503 50 AD ME ADDVCiTO ^ad me' modo ubi sum significat. 

504 51 QviD QviD ALivD voLvi DiCERE hiuc est illud 
Ciceronis (in Verr. II, IV 3, 5) ^quem? quemnam? recte 20 
admones, Polycletum esse dicebant'. 

505 52 1 CVRATE ISTAM DILIGENTER VIRGINEM haeC res 

est, quae faciet uirginem claudi, in lectulo coUocari et 

1 quasi] quis G \\ 2 **'*'^°' facete {sscr. m. 2 ^ dett.) F, 
facere TC \ dicti <e> TC\\ 3 eo interrogat Steph.: ergo inter- 
rogabat TCV \ reserit T || 4 de nouo TC |] 5 de] e TC | dictum 
<est> TC II 7 ut om. TC \ fit (f ex f corr.) V, fit TC \ ami- 
citior codd., corr. Steph. | a add. ed. pr. \\ 9 alii praecurre p • 

(p • T) u • ac • praecurre (-cure T) ut sint dig (d • T) parata (p • 

T) TC I dixit r II 11 fiat] fiet V \ uero] u 0, ubi T || 12 tan- 
quam metipse F || 13 p • T\ W.r^ipLG ethica F, ***)♦= ethca C, 
**** et ea Tll 14 uult C|| 15 hvc] ut TC | ad <me> uenerit 
TC I oeconomia sscr. F^, ***** C, om. T || 17 nimis dett.: 
minus TF, manus C | irascitur TC \\ 18 ad] ac T | ad me 
Klotz: modo in mg. V\ om. TCV^ \\ 19 wolm F | hic TC|| 
20 quemquam nam codd. \ recte om. V jj 21 policletum C, 
(i in j corr. m. 2) F, om. T || 22 d • u • T | haec — claudi 
om. G \ 23 claudi uirginem T 



I 



382 DONATI COMMENTVM 

obdormire. 2 cvrate istam diligenter vmGiNEM ridi- 
culum, cum contra euenturum sit. 
506 53 vos ME SEQViMiNi %u)(pcc TC^oGcoTta suut puellae, quae 
sequuntur. 



3. 

507 \ l PROFECTO QVANTO MAGIS MAGISQVE COGITO haCC 5 

persona apud Menandrum adulescentis rustici est. 2 Et 
inconsequens oratio est, sed conceditur secum loquentibus 
multa transcendere , quae taciti intellegunt. est enim in- 
tegrum hoc modo: profecto quanto magis magisque cogito, 
nimirum intellego uel inuenio, quod dabit haec Thais lo 
mihi magnum malum. potest autem "^nimirum' et pro 
confirmatione accipi, ut nihii desit et sit ^nimirum' sine 
dubio, pro certo. 

508 2 1 NIMIRVM DABIT HAEC THAIS MIHI MAGNVM MALVM 

solue ^nimirum' et fac non est mirum, et statim con- 15 
sequens erit per aavvderov tota sententia, quasi dixerit 
non est mirum, et subdistinctione interposita mox intu- 
lerit d.abit haec Thais mihi magnum malum. nam 
^ni' ne significat et ^ne' non: ^ni' pro ^ne' Yergilius (^Aen. 
III 685 — 86) ^leti discrimine paruo n. t. c. c. <(e.^ 20 
d. 1. r.'; 'ne' pro 'non' Plautus (Epid. IV 2, 16; alibi) 
^ne uult' inquit pro ^non uult'. 2 nimirvm dabit haec 



1 obdormiat TC \ istam] illam TC j d • u • T || 3 sequimini 
<hac)> 0, s • ■(h •^ T\ ■novfpaTrQOGSTiK F, *,♦=***** (7, om. Tjl 
4 secuntur TC \\ 5 magis m ■ q • c • T \\ 7 est oratio TC \ sedj 
si TC jl 9 quanto m^m-m-q^c- r|| 10 mirum codd. \ dabit 
h • c • m • m • m • <(sed ue nimirum — qaasi disserit (= 15 — 16 ; 
del)} T\\ll potest — MALVM om. C \\ 12 et sit W.: in se T, 
ut sit m mg. F* | nimirum <(ut sit)> T || 15 nimirum d • h • t • 
m • m • n • T \ solue nimirum] sed ueni mirum TC \\ 16 par 
T I asinteton codd. | tota sententia qua sscr., si in ras. V^ \ 
18 t • m • m • m • T \ nam om. C \\ 19 ne non ex ni non corr. 
V^ II 20 laeti F j paruo ntccd^lr^ F, pntecd- 
1 • k • (7, etc • T II 21 plau ■ C | ne <ut> TC 



EVNVCHYS m 2, 53. 3, 1—9. 383 

THAis Mini MAGNVM MALVM his uei^Dis intellegitur sentire 
se paulatim labi in aanorem meretricis quamuis inuitum 
et adhuc retinentem. 

511 5 tROGET Qvis QviD TiBi CTM iLLAt plus intulit quam 
interrogauit; non enim ^nihil'. 5- 

512 6 cAVisAM VT iBi MANEREM REPi>ERiT ^manerem' modo 
non dormirem sed remanerem significat. 

513 7 1 AiT REM DiviNAM FACERE Vem diuiuam' sacrum 
significat. 2 et rem seriAm velle agere mecvm sciiicet 
quod non posset nunc agi, cum operetur. 3 An rem lo 
seriam magis agendam tunc putabat, cum rem diuinam 
fecisset ? 

515 9 1 dolo malo haec fieri omnia dolus a dolando 
dictus, id est a laedendo et imminuendo. nam et 86Xog 
dicitur Graece laesio et dolones tela quaedam bellica et i5 
dolare fabri lignum, id est asda caedere. quod autem 
addidit *malo', aut aQiaiCiiiog est, quia sic in duodecim 
tabulis a ueteribus scriptum eSt, aut eitid^Bxov doli est 
pei*petuum, aut dLccGxoXTi est, quia est et bonus, quo a 

1 t • m • m • m • T || 2 in uitium T 1| 3 retinentem TC, (in 
mg. uel praeter mentem = dett.) F; renitentem ? at cf. Thes. 
gJoss. il 4 schol. ad. ne noram qvidem pert. \ qvis qvid] quicquid 
C, quidquid T \ tibi t • c • i • TC \\ 5 non enim nihil] ubi ueni 
in ras. V^ (= dett.) \\ 6 causam V \ repetit T \\ 7 <manerem /////> 
remanerem F, <[manerem at (-re ac C)> remanere TC \ signi- 
ficauit T 11 8 ait] aut C, om. T jj 10 quod <(po quoniam)> C, 
quem T \ non posset nunc agit operetur (agi cptur T) TC, 
nunc agere non -posset id postmodiim opereiur V(dett.) \ an <^tunc^ 
TC, an <(tunc> V \\ 11 agenda C \\ 13 o ■ T \ a dolando — 
laedendo iV. : a dolendo (ledendo TC) dictus id est (idem V) 
a dolando codd. \\ 14 minuendo TC \ et in ras. V^ \ doXog Steph. : 
dolor C, dolore T, dolon in ras. V^ (= dett.) t| 15 grece dicitur 
C I dolon e ei a C, dolon est etiam a T, dolon et e V, corr. 
ed. pr. I ^''^ bellica {sscr. m. 2 = dett) F || 16 asceis C, ascis T, 
aacta F | cedere TCV-, scindere dett. \ quod] et T \ 17 malum 
F I aut aQXdiGiibg F, ***** C, om. T \ in sser. F^, om. TC\\ 
18 epiteton (ephi- T) TC, <eT> epiteton V \\ 19 aut <ut> TC\ 
diastole TC, diascole F | est 1. ed. pr.: abest codd. \ et om. 
C I quodam (quidam F) dentibus codd., corr. ed. pr. 



384 DONATI COMMENTVM 

medentibus falli aegros, non tamen decipi Lucretius poeta 
testatur (7F 11 sqq.). 2 accvmbere mecvm "^mecum' 
prope me significat. 

516 10 1 MiHi sese dare non potest magis significari 
profusa petulantia. 2 sermonem qvaerere sermo quae- 5 
ritur, quando non solum quod dicamus quaerimus, uerum 
etiam quomodo nobis alter respondeat et obloquatur: 
puta cum deficientibus sermocinandi causis quota sit 
hora et satis recte quis ualuerit percontamur. 

517 11 1 qvam pridem pater mihi et mater mortvi 10 
essent boc propter aetatem puellae inquisitum est. 

2 Hvc EVASiT tamquam impudenter contenderit ad hanc 
inquisitionem. 

518 12 iam div iam olim. 

519 13 ET qvam longe a mari hoc ideo meretrix inqui- 15 
siuit, ut sciret, utrum rapta a praedonibus (^v. 15) ^ecqua 
inde parua perisset soror'; quippe ad mediterraneum locum 
qui accessus esse potuit piratis? sed tamen non abhorret 

a suspicione huius meretricem aliud scire uelle: cuius 
pretii fundum habeat Chremes, hoc est quam amoenum, 20 
quammaritimum. 

520 14 Hoc SPERAT se a me avellere bouo uerbo usus 
est ^auellere', tamquam pertinaciter non remittente. 

522 16 QviD HABVissET cvM PERHT *cum' pro ^quaudo' 
aut *cum <(periit' pro ^cum)> periret'. -js 

1 non] ne TC\ nec ? || 2 mecum om. C || 3 prope me W.: 
pro penes CV, propones T \\ 4 sese mihi dare (d • T) TC\\ 
5 sermone (-nem T) sermonem quaerere (q ■ T) quaeritur (^ety 
TO II 7 quomodo] quando V \\ 8 put cum deficietibus C \\ 9 qui 
T I uoluerit percunctamur TC \\ 10 mor • e • T || 11 quaesitum 
F|| 12 contenderet C, -raet T|| 14 diu T|| 15 amari C, a. ■ T\\ 

16 scire C \ rapta a] rapina TC \ et qua F, et quid TC\\ 

17 in die F | periisserit C \ sorore TC \ locum] mare TCJ 

18 qua F | sed] et F ] oberret TC \\ 19 meretrice mali ut 
scire uelle TC, meretrix mali et (in ras. m. 2) scire uelle <^id 
est) F, corr. W. \\ 20 est om. TC || 22 sperasse a me T, a me 
sperasse C \ <^posse> auellere F, uellere TC \ bono] uno 

T II 23 est om. TC \ non] nunc T \ mittente F || 24 cvm] com 
F [| 25 periit pro cum add. W. 



EVNVCHVS III 3, 10-29. 385 

523 17 HAEC CVR QVAERiTET in gestu ac uultu id quod 
restat ostenditur; nam deest ^nescio'. 

,525 19 HANC SE INTENDIT ESSE VT EST AVDACIA proprie 

Iintendere est crimen in aduersarium iacere. 
21 MAivscvLA EST diminutiue dixit, ut ostenderet 5 
utramque esse primaeuam. 
22 1 MisiT PORRO ^porro' pro postea. 2 vt venirem 
SERio utrum ^ut serio uenirem' an ^orare serio'? 

529 23 1 AVT DICAT QVID VVLT AVT MOLESTA NE SIET 

pro "^quid uelit'. in Hecjra (II 1, 26) ^at uide, quam lo 
immerito aegritudo haec oritur mihi abs te, Sostrata'. 
2 AVT MOLESTA NE siET [aut] hoc moraliter, nam cui 
hoc imperat aut cum quo hoc agit? 

530 24 HEVS HEvs ECQVis Hic EST hacc scparatim pro- 
nuntianda sunt, nam apparet inter haec uerba pulsatam 15 
ianuam personare. 

531 .25 1 EGO SVM CHREMES uide quantum distet ac uaria 
sit huius rusticitas "^ego sum, Chremes' a faceta meretricis 
disciplina ^o capitulum lepidissimum'; nam rusticum esse 
statim magis apparebit, ubi dixerit ^rus eo'. 2 JEt 20 
v7tOKOQL(S(iarcc sunt rc5 IdicotLGfi^. 

532 26 Dico EGO MiHi iNSiDiAS FiERi blaudimentum rusticus 
insidias putat. 

533 27 Rvs EO pro potiore negotio ^rus' posuit. et maior 
negatio est, quam si diceret "^non uenio huc'. 25 

534 28 NON POSSVM iNQVAM plus est quam ^nolo'. 

535 29 1 DVM REDEAT iPSA ^ipsa' uel domina uel ipsa 
de qua agitur. 2 nihil minvs deest "^faciam'. 

3 e ■ u • e ■ T \ avbacia] aude TC \\ 4 est] et T || 6 prime • 
Nam TC \\ 7 porro om. T \\ 9 m ■ n^ s • T \ sciet C \\ 10 echira F, 
hac ira TC | at] ac codd. \\ 12 sciet T \ aut secl. W. \\ 13 imperet 
TC I hoc om. TC \ agat TC \\ 14 et quis C, et q • T, quis V\ 
h • e • T \\ 17 ego sum c ■ T \ uarie T \\ 18 rusticias T \ facetia 
V, facie TC \\ 19 discipline TC \ lepidissimum om. T || 20 magis 
<^statim)> TC \ ubi dixerit om. TC | et vno%oiQLaiLuxa sunt rru 
7COTL6}ico V, -ta Gvv TttOMCMGL) cod. Cuiacii, ********** 
TC II 22 insidias mihi F | ins • f • T || 24 pro potiore F, propitiore 
TC I maius negotiura TC || 25 buc uenio C\\ 26 nolo] dolo TC|| 
27 ipsa uel] ipsa T, om. C 

Donati comm. rec. Wessner. 25 



386 DONATI COMMENTVM 

536 30 1 MALAM REM <^HiNC iBis pro Hn malam rem'.)> ergo 
aduerbialiter dixit, quemadmodum dicimus Momum ibis'. 

2 Et apparet illum manu tactum esse, qui sic irasci- 
tur, quia dixit 'mi Chremes' quasi: meus indignatus est 
adulescens? 3 Nam ab eo quod est meus uocatiuus 5 

'mi' facit. 

537 31 1 AMABO VT ILLVC TRANSEAS VBI ILLA EST uide 

non esse otiosum, quod omnia praetemptata sunt potius 
quam res importuna fieret, ut ad militis domum Chremes 
deduceretur. neque enim conueniebat personae Bacchi ali- lo 
quid amusum aut infacetum aut ccKaLQOv. 2 illvc 

TRANSEAS VBi iLLA EST ut breuem uiam demonstraret, 
non ^eas' sed 'transeas' dixit. 3 amabo ^amabo' inter- 
iectio est amantis, etsi uerbum sonat. 



4. 

539 1 1 HERI ALIQVOT ADVLESCENTVLI COIMVS IN PIRAEO 15 

in hoc proloquio insinuatio personae eius est, cui narra- 
turus est Chaerea, quae a se post scaenam gesta sunt. 
fit autem hoc populi causa, ut spectator oriculis accipiat, 
quod subicere oculis poeta non potuit. 2 coimvs ^coimus' 
consensimus ac pepigimus, ne sit soloecismus ^in Piraeo' 20 

1 <^in^ rem V \ hinc ibis pro in malam rem add. TF, ; 
abis dett. | ego TC || 3 illum om. V \ manu 07n. TC \ quia sic 
TC II 4 dixit <[pithias cur^ dett. \ quasi C, quod si TF\ cur 
sic F^, quasi {vel quam) dicat cur sic dett. jj 5 quod est om. C \ 
meus] cus [in mg. al' meus m. 1) C \\ 7 ut i • t • u • e • e • T |j 
8 quod] quia C \ omnia <(sunt^ TC \ praetenta codd., corr. 
Bentley \\ 9 quam res ofn. TC \ inoportuna C \ fleret C, flet T|| 
10 adduceret TC \ bachiali auidam usum aut infacetum aut 
{om. T) akayron (aRiron T) TC, bachiali {sic vel bachidi vel 
baccandi dett.) quoniam aut infacetum aut importumim <^praeter 
{in mg. m. 2)y usum ideo hoc ipsum doriae praecipit (ideo — 
praecipit in mg. m. 2) V {dett.)-, corr. W. duce Goetzio \\ 12 illa] 

ea TC\\ 13 <et> non TC \\ 14 etsi W.: et sic F, si C, ^^"^11 
15 aliquodT | coimus in pireo V, choimus in pirreoT, *****:*cC|| 
17 a se in mg. V^ \ gesta] facta TC \\ 18 oriculis] oculis codd. \ 
accipiat ed.pr.: aspiciat {in ras. V^) codd. || 20 solescismus T\ 
in pireo F, in pirreo T, Impe ireo (ei corr. in y) C 



EVNVCHVS m 3, 30-31. 4, 1—9. 387 

pro Sn Piraeum'. 3 heri aliqvot advlescentvli c. 

bene inuenta persona est, cui narret Chaerea, ne unus diu 
loquatur, ut apud Menandrum. 

12 1 VT DE SYMBOLis ESSEMVS Plautus iu Menaechmis 
(//7 3, 20) 'minore numquam fui dispendio'. 2 Sed 5 

melius ^essemus' producta E littera. 
3 1 PRAEFECiMvs id esti av(i7to6LdQi7]v fscimus. 
2 DATi ANVLi nihil interim de scorto; apparet enim ephe- 
bos esse. 

542 4 1 PRAETERnT TEMPVS quia Hempus constitutum est' 10 
(v. 3). 2 Qvo iN Loco quia *locus constitutus est' (v. 3). 

543 5 HOMO iPSE quia 'Chaeream ei rei praefecimus' (y. 2). 

544 6 CETERi DEDERE '^ccteri' exceptis me atque illo. 

545 7 QviSNAM HiNC A THAiDE ExiT causa sciscitaudi est 
admiratio de habitu mutato et uix agnitus Chaerea. 15 

546' 81 QviD HOC HOMiNis EST uide an longam narra- 
tionem possit audire, qui nondum amico narrante iam 
pendeat. 2 is est an non est ipsvs est uide an po- 
tuerit meretricem ignotam hoc habitu atque ornatu fallere, 
qui ab Antiphone uix agnoscitur. 3 qvid hoc hominis 20 
EST quod a Thaide ephebus exit. 4 qvid hic ornatvs 
quod de eunuchi ueste indutus est. 

547 9 QviD ILLVD MALi EST quod timidus egreditur. 



1 pireum T F, perum O | a • T | c •] t • T, coimus C, 
orn. F II 2 est persona cui (cur C) narraret TC || 3 loquitur T|| 
4 simbolis codd. \ plau C \ in Menaechmis om. TC || 5 minore 
numquam] minime num (nu T) cum TC; minore nusquam 
Plautus I <[bene)> fui Plautus \\ 6 E] est T \\ 7 profecimus C\ 
6v(i7ioruQxfiv V, simpostarcen (-trace T) TC \ fecimus — enim 
om. T II 8 scoreo C \ ephebo TC, ephebu V || 10 quia tempus 
deU., om. TCV\ est om. TC \\ 11 et 12 quia dett, om. TCV\\ 
12 ei om. T \\ 13 <(et)> ceteri (cgtere C) dedere ceteris TCj| 
14 hic CF I a t • e • r II 15 admiratio om. T \ commutato TC \ 
et om. T I cheree TC || 16 hoc h • e • T\ longe TC || 17 narrat 

et {om. T) iam pendeat TC, nar(rat id m 7ng. m. 2) t q etiam 
affectus jpendeat F; corr. W. duce Teubero \\ 18 an n • e ■ i • e • 
T I NON est] non F || 20 hoc h • e • T \\ 21 exiit TC I orn • 
<e •> T II 22 est om. TC \\ 23 m • est • T 

25 =*= 



I 



388 DONATI COMMENTVM 

548 10 QviD siT scisciTARi ^sciscitari' est occulta magis 
et secretiora rimari ac uelle cognoscere, ut (^Verg. Aen. 
II 114 — 15) ^Eurypylum scitantem o. Ph. m.'. 



549 1 1 NVM Qvis Hic EST NEMO EST in hac scaena uerba 
gestum uultumque indicant exeuntis, cui obuia persona 5 
obicitur, sub cuius occasione spectatoribus gesta narra- 
buntur. 2 nvm qvis hic est nemo est nvm qvis hic 
ME seqvitvr duo metuit: ne quis ex bis obuius compre- 
hensor occurrat et ne quis sui persecutor exsistat. 

550 2 1 lAMNE ERVMPERE HOC MIHI LICET GAVDIVM 'erum- 10 

pere' quasi actiuum uerbum posuit pro neutrali, ut sit: 
licet mihi erumpere hoc gaudium?, cum sit *^erumpere' quasi 
exire et ^mihi' pro a me. 

549 1 3 NEMO HOMO EST quamuis ^nemo' <(ne homo)> in- 
tellegatur, tamen "^homo' addidit, ut ueteres solent, tc5 1.5 

550 2 2 ERVMPERE utrum "^erumpere' pro emittere posuit 
an ^erumpere' pro exclamare, ut rumpere uocem 
dicitur qui exclamat? nam ^pro luppiter' dicturus est. 

551 3 1 NVNC EST PROFECTO ordo ct scnsus hic est: nunc 20 
est profecto tempus, cum perpeti possum me interlici. 

1 sciscitare (2.) F, om. TC j esto occulta TC \\ 2 mirari 
codd., corr. Lindenhr. \ eripilum (-pulum T) sciscitantem • f • 
{sscr. V^) m • codd. || 4 Nunquis F|h-e^n^e- T \ hic om. C \ 
in . hac scaena om. V \ uerba om. C |1 5 gestu uultuque T \ ex 

cunctis C I cui ed. pr.: cum codd. \\ 6 subicitur F 1| 7 Nunquis 
F I h • e • n • e • T | hic me F, me hic C^ m • h • T\ s- T \\ 9 sui] 
sit (7, sic T II 10 iamne] iam me C \ hoc mihi licet F, me hoc licet 
C, h • 1 • m • T I g • T II 11 ut — sit erumpere om. T \\ 12 licet 
sscr. C^ I cum TF. : ut codd.; aut Steph. \\ 13 exire et] exiret 
TC, exif |et F || 14 ne homo add. W. \ intellegatur post 15 
bomo T II 15 ueteres ed. pr.: uere codd. \ solet T \ tc5 
aQxuiGiLoi F, ****** TC II 17 promittere TC |1 19 proh F^ 
proth T II 20 ordo — profecto om. V || 21 me possum F 



EVNVCHVS III 4, 10. 5, 1—7. 389 

hoc autem cur dixerit, ipse statim subicit causam. 

2 CVM PERPETi ME POSSVM animaduertendum quod ^cum' 
si coniuncte legeris, quando significat, si separatim, 'cum' 
dum significat. 3 nvnc est profecto figurate. ac con- 
iuncte lege sine distinctione. 5 

552 4 contaminet vita aegritvdine aliqva mire uitae 
crimen ostendit, uelut ipsa sit campus fortunae possessioque 
instabilis uariorum. 

553 5 SED neminemne cvriosvm intervenire nvnc mihi 
apparatus ad intentionem futurae narrationis dicitur. lo 

554 6 1 Qvi ME SEQVATVR id cupit gaudens, quod aliis 
tristibus molestum est. nam contra Menedemus (cf. Heaut. 
II) grauatur narrare quae dolet. 2 obtvndat odiose 
instet ac repetat. 3 obtvndat molestus et odiosus sit. 

4 enicet evcpwvoTEQov quam ^enecet'. 15 

555 7 1 QviD GESTiAM dccst 'quaercns', ut sit: rogitando 
obtundat, enecet quaerens quid gestiam. 2 qvid gestiam 
gestire <^est)> motu corporis monstrare quid sentias. hoc 
autem constat a pecudibus ad homines esse translatum. 

3 Gestire est sensum corporis gestu indicare, quod magis 20 
' animalium est mutorum. Vergilius {Geo. I 387) ^et studio 

incassum uideas gestire lauandi'. 4 Et qvid propter 

quid. 5 vnde emergam proprie dixit *emergam' ut ex 

lustris atque inhonestis locis utpote meretriciae domus. 

1 hoc — 2 quod in mg. F* | hoc ex hac corr. ut vid. C\ 
cur ed. pr.: cum F, om. TC \ ipse dixerit CV \ subiecit C\ 
<:^ca^causam T|| 2 cvm om. TC \ ubi aduertendum quod F, om. 
TC II 3 quando] qui T \ si separatim] separatim TC || 6 con- 
tamini T \ vita] uita/// V || 7 ipse T \ possessioque fortunae 
(forme C, formae [m mg. uel fortunae] V) codd., transp. W. || 9 -ne 
om. TC \l-t-n-m- T \\ 10 ad] sed TC \\ 11 sequitur C \ capit 
TC I alf/s F, at his T, ab his C || 13 gratulatur codd., corr. ed. 
pr. I narrare om. V | quod V \ tediose V \\ 14 repetet T(7| 
15 enicet] enecet codd. \ ne v(poiv\6TfQov V, ***** C, om. T \ 
quam] que C, q3 T || 17 quaerews F, queri TC \ qvid gestiam 
om. V II 18 est (post monstrare) add. dett. \ centias T, sentiat C I 
hoc om. TC II 19 a studibus T \ translatam C \\ 20 sensu TC\ 
gestum F, gestu T i| 21 est om. TC \ hruiorvim V {= dett.) \et 
om. C II 22 uideas — lauandi] • i • g • 1 • C, etc • T \ propter quidj 
perpet9 (-ti T) quidem TC || 24 meretrici TC 



I 



390 DONATI COMMENTVM 

Cicero (in Pis. 12, 27) ^at ne tum quidem emersisti, lutu- 
lente, quaeso, ex naturae tuae sordibus'. 
656 8 VESTiTVM HVNC NACTVS beue 'nactus' dixit, ut qui 
non sumeret, nisi suasisset hoc occasio. 

567 9 1 ADIBO ATQVE AB EO GRATIAM HANC SCnSUS et Ordo 5 

hic est: adibo atque ab eo gratiam hanc inibo, quam 
uideo hunc uelle a se inire. 2 atqve ab eo gratiam 
HANC QVAM viDEO VELLE iNiBO gratiam inire est dare 
beneficium ac per hoc mereri alicuius gratiam id est ami- 
citiam. 3 Sed haec est elocutio ^gratiam ab eo inibo' lo 

pro ^eius gratiam merebor'. nam ^ab eo' amat Terentius 
pro eius ponere, ut in Andria {I 1, 129) 'primum ab eo 
animaduertenda iniuria est' pro ^eius iniuria'. 4 Inire 
autem gratiam est mereri gratiam. Plautus (Curc.III 35) 
Hnibis a me solidam et grandem gratiam'. i5 

668 10 1 QVID EST QVOD SIC GESTIS AVT QVID SIBI HIC 

vestitvs qvaerit facete repetit uerba eius interrogans, 
ut sciat se iam pridem esse praesentem. 2 qvid sibi 

Hic VESTiTvs QVAERiT facctc ct figuratc dictum est. sic et 
alibi {prol. 45) ^ut pernoscatis, quid sibi Eunuchus uelit'. 20 
659 11 1 QViD EST qvod laetvs sis uide aliud esse 
gestire, aliud laetum esse. 2 qvid tibi vis nQog xb 
*quid mihi uelim' (v. 8); satin sanvs es itQog t6 ^sanus 

1 at] ac CF I tu V | mersisti 0, -cisti T \ lutulento V\\ 
2 queso dett.^ ceso TC, ceno V \ ex <(miserrimis)> Cicero || 3 hunc 
n- T I dixit nactus T \ ut om. TC'\\ 4 sumerit T \ hoc om. V\ 
ad cassio TC\\ 5 adhibo F| g-h- T |1 6 adhibo F, adhibo T|| 
7 udeo C 1 uelle hunc T | a — velle om. T 1 a se inire F, hasce 
mire C | ab eo] habeo C \\ 8 quam hanc C 1| 9 pro hoc T \ mereri 
TF.: rei codd. \ gratiam <^mereri {in mg. m. 2)y F|l 10 hoc est 
TC I allocutio TC, adlocutio F, corr. Steph. \ habeo et ibo C\\ 
11 a& eo F, habeo C |1 12 pro eius om. C \ ab eo] ab illo Ter. 
et Don. ad Andr. l. H 13 ire autem in gratiam TC !| 14 est — 
gratiam om. T \ mereri] meretrici C H 15 inibg T, inibit CV 
a me] tam F, tamen TC \ stolidam TC V \\ 16 quod s ■ g • T 
h . u • q • T 11 17 repetiit uerba in mg. F^ H 19 hic <uult> TC 
quaeritur C \\ 20 uelit om. TC \\ 21 1 • s • T | sis m mg. V^ 
uid3 T, uide G \\ 22 nqoG xo F, * * * C, om. T \\ 23 quid mihi 
uelim] mihi quid quaeram Ter. \ es (est T) sanus TG \ TtQoo 
t6 F, * * * (7, om. T 



EVNVCHVS lU 5, 8—15. 391 

sim anne insaniam' (v. 8). 3 qvid me aspectas qvid taces 
his duabus interrogatiunculis descripsit uultum dicturi. 

560 12 1 O FESTVS DIES HOMINIS AMICE SALVE dcCet a 

salutatione incipere luculente dicturum; illum autem ueri 
simile est et percussum re noua et audiendi cupidum 6 
immemorem exstitisse salutandi. 2 o festvs dies utnim 
qui causa est festi ac laeti diei an qui ipse tantus sit, 
quantus est festus dies? 3 o festvs dies <(hominis)> 
pro: homo festi diei. sic dicitur etiam scelus homo. Ennius 
(Ann. I fr. 15 M.) ^o pietas animi'. 4 salve nbmo est lo 
QVEM ego nvnc magis beue additum 'magis', ut his amicis 
antepositum se intellegat, quos cum cupiat uidere Chaerea, 
tamen magis [ut aliis amicis antepositum] neminem cupit. 

562 14 1 IMMO HERCLE OBSECRO TE VT AVDIAS boUUm 

compendium, ne multa diceret ad commendandam ut 15 
solet narrationem futuram. 2 immo hercle obsecro bene 
contulit uerba, ut ex his appareat quam id agere uelit: 
ille dixit ^quaeso', hic ^obsecro'. 
5f)3 15 1 nostin hanc qvam amat frater quaeritur an 
ueri simile sit Antiphoni notam esse Thaidem, quam frater 20 
ipse nesciuerit. sed intellegere debemus modo notitiam 
non uultus sed famae positam esse, quam famam potuit 

1 sum TC I insanus TC \ qvid taces] t • T || 2 hic codd., 
corr. ed. pr. \ mterrogatiuncuUs F, interrogatio culis jT || 3 h • a • 
s • T I schol. ad v. 10 refert Teuber \ docet T, doce C \ a sscr. V^ || 
4 illum Dziatzko: illud codd. \ autem] aliud || 5 et i. in ut 
corr. F, et T I re noua et ed. pr. : renouet C V, rem- T \ audieni C \ 

ille qui se monstrat 

et memorem TC, immemorem (sscr. m. 2) F || 6 salutandi 

in mg. C * | es F || 7 tantus C 1| 9 scelus hominis .^ || 1 1 e • n • m • 
T II 12 antepositum] bn positum C, positum T j cum cupiat 
Goetz: cum uia TC, in uia F; cum optet dett. \ uiderit F 

13 ut — antepositum {repetita ex antec.) secl. TF. | aliis C 

14 Imo C I obsecre tua T \\ li5 commendandum F || 16 ob • T 

17 uerba om. TC \ ut] cum T \ apparet (sscr. m. 2) V \ quam 
id Bahbow: quid codd. \ agere F|| 18 dicit V\\ 19 Nosti codd. \ 
q • a • f • T I frater in mg. V^ | querit TC || 20 <an> anthi- 
phoni TC, a.ntiphoni V \ frater F || 22 uultu sed fama posita 
TC I esse om. C 



I 



392 DONATI COMMENTVM 

ex Phaedria et Antipho scire. at uero aliam notitiam 
negauerat Chaerea sibi fuisse cum Thaide, hoc est uisus, 
[uultusj oris et corporis. 2 novi nempe [vt] opinor 

THAiDEM uerisimile est haec scire Antiphonem, qui adeo 
sit familiaris Chaereae. et est ordo hic : opinor noui, nempe 5 
<^Thaidem. 3 nempe^ opinor thaidem optime et ab illo 
tacitum et ab hoc nomen allatum est, ut appareat quam 
nouerit et quam possit assequi quae dicentur. 

564 17 1 QVID EIVS TIBI faciem praedicem avt lavdem 
praedicamus ut sunt res, laudamus extollimus. 10 
2 Vel praedicamus uoce, laudamus argumentis. 

565 18 1 qvam elegans formarvm spectator siem 
^spectator elegans' est cunctantis et fastidiosi iudicii, <(cui> 
non quid placet facile. 

564 17 3 qvid ego eivs tibi ordo hic esse debet: quid 15 
ego tibi nunc eius faciem praedicem aut laudem, Antipho? 
in hac commotus sum, cum me ipsum noris, quam elegans 
formarum spectator siem; ut sit sensus: in hac commotus 
sum, ut ille solet, qui scit formas eligere ac fastidire pro 
merito. 20 

565 18 2 spectator probator, ut pecuniae specta- 
tores dicuntur. 



1 et 07n. TC \ ai V, aut T \ uero V \\ 3 uultus (multus G) 
secl. Rabhow \ <et> oris V \ vx om. C | c t • T { hoc TOJI 

5 Qt est ordo hoc V \ nemphe T \ Thaidem nempk add. W.\\ 

6 <ut> opinor F, • T | t • T | optu T \\ 7 ablatum TC\\ 
8 adsequi V \ quae dicentur om. V \\ 9 quid eius tibi faciem 
in ras. V^ (== dett.), om. TC \ aut in ras. V\ ac TC\\ 
10 praedicemus F, praedicem (7, praedicice T j res in mg. F^ 
om. TC 1 extollimus — laudamus om. T \\ 12 elegans {post 
formarum) F, eligans T \ si spectator (spector C) q TC\\ 

13 spectator <est> F, om. TC \ est] et F ] constantis {corr. 
m. 2) V I <si> iudicii TC \ cui add. Steph. || 14 non quid ed. 
pr.x numquid codd. \\ 15 qvid] qui TC \\ 16 ego om. TC \ eius 
tibi nunc TC \ aut] an (7 | 1 • a • T |1 17 sum] s • T || 18 spec • s • 

T 1 sit om. T \\ 19 ut iHe solet qui ut scis {corr. m. 2) F, ille 
solet qui ut scis (sis T) TC \ ac] at C | promitto merito C, 
pro nneto merito T |1 21 probatur C 



ETOVCHYS m 5, 17-25. 393 

■6 19 1 iN HAC COMMOTVS SVM non est consequens: esset 
autem, si diceret Hn hac conunotum me scias'. erit ergo 
ordo et sensus qui supra. 2 primam esse dices scio o 
fiduciam elegantiae, et de alienis oculis iudicare! 

567 20 1 QVID MVLTA VERBA AMARE COEPI Ordiue Cgit, 5 

*nam prius est commoueri, inde amare. 2 Et bene 
non ante dicit, quid aggressus <(sit)), nisi amoris mentione 
praelata, quo cogente nihil infectum est cupientibus. 

568 22 1 svBMONViT ME PARMENO leuiter monuit. et recte, 
quia *arripui' dicturus est. 2 Et totum optime; nam lo 
ut non erat boni adulescentis hanc technam reperire, sic 
ab alio repertara fuit plane ueri amatoris arripere. 

569 23 1 TACiTvs ciTivs AVDiES morantem solemus cor- 
ripere extra ordinem percontantes. 2 Et bene celeri- 
tatem promisit, qua facile tenetur auditor. 3 Et mire, is 
tamquam sola interrogatio morae sit. 

570 24 ET PRO ILLO IVBEAxM ME ILLOC DVCIER Hubeam' 

mirifice dixit tamquam in re honesta. sic et turpe factum 
plerumque perseuerante impudentia releuatur. 

571 25 QVID EX EA RE TANDEM VT CAPIAS COMMODI trausit 20 

a reprehensione facti ad causam facti. 

1 consequens] gns C || 2 diceretur T | me scias erit in ras. 
F* (=dett.), ut scias erit TC \\ 3 esse non agnose. Ter. codd. \ 
discessio TC\\ 4 fiducia codd., corr. ed. pr. | et] e V \\ o verba 
om. V I cepi 0, c • T, ^^coepi (sscr. m. 2) V (= dett.) \\ 6 com- 
moueri F, commouere C j et breue TC \\ 7 non C, nam V\ 
quida gressus TC, quidam gracZus V | sit add. W. \ nisi C, 
uisi V\\ 8 prolata.? || 9 summonuit V \ me par • T \ leniter V\\ 
10 et toium F|| 11 non erat dett: nouerat CV, (in mou- corr) 
T 1 tenhcnam C, tenchnam T, technam (in mg. rhiva) V\ 
13 citius in mg. F*, om. TC \ audiens TC \ morantem sqq.] 
hoc schol. ad qvid id est pert. \\ 14 perconstantes T, percon- 
tantem F | quam TC \\ 15 tenet TC \\ 16 sic C \\ 17 me om. TC \ 
illo C, illuc F, i • T\ '^Mucier F, d • T\ iubeam mirifice Schoell 
iube amico TCV (iubeam me dett.) \\ 18 dixit om. TC \ inter 
honestum F, -sta TC, corr. W. \ sit TC, sic <^quod uile sit)> 

uela 

dett. II 19 imprudentia C \ reuelatur T, reualeatur C, releuatur 
(corr. m. <2) F 11 20 t • T \ vt capias] uita pias C, capias F, 
c • T; ut caperes Ter. \ commodi] c • jT |1 21 a] ac C j ad causam 
<^ipsius)> in ras. F^ (= dett.), ac de causa TC 



394 DONATI COMMENTVM 

572 27 NVM PARVA CAVSA AVT PARVA RATIO EST sic illata 

est interrogatio , quasi ad hanc adnuere et uultu consen- 
tire Antipho sit coactus. 

573 28 1 LAETA VERO AD SE ABDvciT DOMVM omnia mire: 
quod ^laeta', quod ^abducit', quod Momum', quod ^com- 5 
mendat', quod ^uirginem'. specta singula et mirare uir- 
tutem poetae. 

577 29 1 COMMENDAT V. locus iuitium erroris continens 
apud Thaidem. 2 cvi tibine non interrogat sed miratur. 

3 SATis TVTO tamen quid hic facit Hamen'? utrum lo 
hoc dicit: etsi meretrix, tamen satis tuto agit? an: etsi 
Chaereae, satis tuto tamen, quia nullus accedet alius? 

578 30 1 edicit ne vir qvisqvam tiubemus uelut edicimus 
imperatoris sunt dicta ^. 2 et mihi ne abscedam imperat 
certe ne ullus uir accedat. i5 

579 31 VT maneam solvs remaneam perseueremque in loco 
ac per hoc sim miser, utpote dono datus et seruiens 
meretrici. et est ironia. 

580 32 ego inqvit ad cenam hinc eo (iL(irj(SLg ad impru- 
dentiam mulieris exprimendam, quae hoc dixerit secura 20 
de custode eunucho. 

581 33 1 ABDVCiT secvm ancillas memoritcr, nam dixerat 
abiens {III ^, 53) ^uos me sequimini'. 2 pavcae qvae 
ciRCA illam essent relictac nonnuUae, ut lauari possit ea 
uirgo, quae sub uitii huius occasione nuptura est. hoc 25 



1 nvm] nunc TC \ inlata V ] est om. T \\ 2 awwuere F, ab- 
nuere TC \\ 4 deducit TO, deducit V \\ 5 leti TC \ adducit TC, 
rfeducit V II 6 uirgini TCV \ spectata T \ singulare TC, -lare 
V II 8 coMMENDAT V, W.: commendandus codd. \\ 9 cvi tibine] 
cum uitium (uicium C) codd. \\ 11 dicit W.: dum codd. | etsi 2.] et 
sic 0, et sic V \\ 12 cherea V \\ 13 edicit] et dicifc T \ uidemus 
uelut (-ti T) edicimus imperatoris sunt dicta TC, iubemus 
uel uiue dicitnus unde edictum imperatoris est V (sim. dett). Fort. 
iubemus uolumus, edicimus <(imperamus; nam edicta^ im- 
peratoris sunt dicta || 14 ne ullus uir accedat Teuher: nullus uir 
accedit codd. \\ 16 vt om. T \ solum TC j| 18 yronia CF|I 
19 iiliir]6L6 F, **** C, om. T \ impudentiam codd., corr. 
Steph. II 25 uicio codd., corr. ed. pr. 



EVNVCHVS III 5, 27-:i7. 395 

enim totum sic inducit poeta, ut non abhorreat a legi- 
timis nuptiis, in ea praesertim quae uxor futura est. 
3 MANENT pro *remanent': ag^alQEaig. 
682 34 1 NOviciAE PVELLAE XvGig'. nouiciao et puellae. 

2 CONTINVO HAEC ADORNANT VT LAVET ^haec' pluralitcr 5 
pro hae, ut in Phormione {¥9, 23) ^haecine erant itiones'. 
^adornant' autem ex medio significatu pro apparant. 

583 35 1 DVM APPARATVR impersonaliter dixit. 2 Et Mum 
apparatur' pro dum apparetur et ^sedet' pro sedebat. 

3 viRGO iN coNCLAvi SEDET conclave est separatior lo 
locus in interioribus tectis, uel quod intra eum multa loca 
clausa sint ut cubicula adhaerentia triclinio. 

584 36 1 RESPECTANS TABVLAM QVANDAM PICTAM beue 

accedit repente pictura ad hortamenta aggrediendae uir- 
ginis, ideo quia non ad hoc uenerat Chaerea, ut continuo i5 
uitiaret puellam, sed ut uideret, audiret essetque 
una (cf. V. 26)., cum nihil amplius cogitare ausus fuerit, 
usque dum picturam cerneret. 2 iovem qvo pacto mira 
inuentio, qua haec pictura tribuitur domui meretricis ad- 
uersus omnium pudicitiam morum: contra parsitnoniam 20 
autem, contra dignitatem, contra pudicitiam. 3 iovem 
Qvo PACTO DANAAE MisissE AivNT bcne ^aiunt', et quia 
fabula et quia tam turpis loui quam apta meretrici. 

585 37 1 Qvo PACTO danaae misisse aivnt qvondam quae 

1 inducitur a poeta V | a] tam TC \ legitimus C \ est] 
sit TC 11 3 remat C \ cccpsgeaLg F, * * * * C, om. T || 4 pvellae 

— nouiciae om. TC \ Xv6lo V \\ 5 continua T \ lauent V \\ 6 <^pro^ 
hec inerant uitiones TC, haec meae rationes V \\ 8 apparantur 
TC I impersonaliter — apparetur 07n. T \\ 9 apparantur C \ appa- 
rentur CF|| 10 separatior] spatio^ TC{dett.), secretior V \ tectus 
T II 12 sunt TC II 13 Respectans t • q • p • V \ suspectans Ter. \\ 
14 accedi C | ornamenta TC \\ 17 cum nihiVJ cui TC (utque 
nihil dett.) j cogitaret TC, -tare/// V \ fuerit usque W. : ueritus- 
que C, (sscr. putaretur m. 2 = dett.) V, uirtusque 1' \\ 18 picturam 

— haec om. TC || 20 amorum TC, amor {sscr. m. 2) F, corr, 
Westerh. \\ 21 autem V | io\t:m] luppiter TC || 22 danne F, 

dane T, darie C | misse TC, misisse (corr. m. 2) V \\ 23 tam CjJ 
24 dane misisse (mississe C) aiunt quondam TC, d • m • a • V 



396 DONATI COMMENTVM 

aptior pictura domui meretricis ad amatorum illecebras 
quam haec, quae exemplum continet amoris et amoris 
puellae et amoris ad louem pertinentis et amoris non 
gratuiti nec paruo propositi, sed auro in gremium fluente 
uenalis? tum quod in gremium Danaae ipse ut splendidus 5 
imber illabitur, nonne uidetur meretrix docere adulescen- 
tulos illam corporis partem auctore loue uelut inauratam 
fuisse? 2 iMBREM AVREVM uou rorcm uel pluuiam sed 
'imbrem' addiderat: auaritiam meretricis! 

586 38 1 EGOMET QVOQVE ID SPECTARE COEPI moris CSt 10 

ad id oculos uertere, quod uidemus eum quem aspicimus 
intueri. 

587 39 1 lAM OLiM iLLE LVDVM bcne non ^scelus' sed 
^ludum' dixit. 2 impendio id est magis magisque. 

586 38 2 LVSERAT iam olim ille <(lvdvm)> ut (Verg. Aen. 15 
XII 680) ^hunc, oro, sine me furere ante furorem': figura 

588 4:0 1 DEVM SE IN HOMINEM CONVERTISSE (pLl0(i0(pi%S>g 

Terentius demonstrauit, quam cladem moribus hominum et 
ciuitatibus afferant figmenta poetarum, cum exempla sce- 20 
lerum afferant peccaturis. 2 atqve in alienas tegvlas 

1 aptior] aporum TC \ ad] ab C \ inlecebras T || 2 et 
amor puellae codd.^ corr. ed. pr. \\ 3 <^non)> amoris non jP|| 
4 paruo CV \ praepositi sed (-tis et TC) eodd., corr. Steph. \ 
in gremio C \ fluenti C, fruente T \\ 5 Danaae — ut] dane 

(darie C) ^ et TC, danne iuppiter ut V \ splendidius 0, splen- 
didus V II 6 ymber C'\ inlabitur V \ <ut> meretrix TC, in 
meretrice V \ docere GoetZ: ducete F, ducens TC \\ 8 fuisse 
om. T I Ymbrem TC \ rorem uel pluuiam V {= dett), rorem 
iucturam (uict- T) TC \ 9 ymbrem C \ addiderit T \\ 10 id — 
coEPi] expectare cepi TC, s-c- V \ est om. F || 11 cum TC|| 
13 lam o • i • 1 • V \ sed ludum om. TC \\ 14 impedio T, om. V\ 
idem V \ ignis magisque C || 15 lux erat TC \\ 16 hunc oroj 
nunc curo C, hunc uno T, hunc V | furorem] fur TC \\ 17 ar- 
chaismos ed. pr.: ***** TC, om. V || 18 in otn. TC \ con- 
vertisse] c • F I (pLXo60(pL-iid)g W. : cpLXo60(pi] nunc F, ***** 
nunc TC] philosophice nunc ed. pr. \\ 19 laudem (in mg. al' 

cladem) C || 21 adferant T \ peccatoris TC, -toris {corr. m. 2) 
V I iN om. C 



EVNVCaVS m 5, 38—44. 397 

hic apparet separatim louem, separatim auri fuisse picturam. 
3 DEVM SE iN HOMiNEM CONVERTISSE utrum quia lup- 
piter humana forma aurum infundens pictus erat in tabula, 
non pro loue aurum? an ^in hominem', id est in hominis 
audaciam atque fiagitia? 4 atqve in alienas tegvlas 5 
Acrisii scilicet. 5 Et tegvlas tectum. 6 Et satis 

comico charactere locutus est et presso stilo. 

589 41 1 vbnisse clancvlvm per implwivm haec omnia 
non ut difficilia factu, sed ut humilia et loue indigna 
proferuntur, ut merito sequatur "^ego homimcio hoc non 10 
facerem?', quod non solum non loui, sed ne homini qui- 
dem nisi furi aptum erat. . 2 fvcvm factvm id est ut 
fucum faceret, hoc est insidias et fraudem. 3 fvcvm 
offuciam, fraudem. 4 Et mvlieri pro feminae. 

590 42 1 Qvi templa caeli svmma sonitv concvtit ab 15 
auctoritate personae, ut fit in exemplis. 2 sonitv con- 
cvTiT parodia de Ennio (Bihh. trag.^ p. 79). 3 templa 
CAELi svMMA tragicc, sed de industria, non errore. 

591 43 EGO HOMVNCio Hoc NON FACEREM oratoric ut loucm 
extulit, ita detraxit sibi: ille est deus et magnus, ego 20 
non homo sed homuncio. 

592 44 1 DVM HAEC MECVM REPVTO ACCERSITVR LAVATVM 

iNTEREA viRGO seiTiauit ordiuem nuptiarum. et proprio 
uerbo quasi de nuptura dixit 'accersitur', ut alibi (Ad. 
V 6, 1 — 2) 'quam mox uirginem accersant'; nam ipse 25 

1 iouem separatim separatim C, iouem separatim T || 2 dct*m 
F 1! 3 humana forma om. T \ tabulis C || 4 an in homine C || 5 flagi- 
tiam C\ TEGVLAs] tabulas || 6 Acrisii W.: aeriy T, aerei C, 
auri in ras. V^ \ Et tegvlas tectum W.: tectum et tegulas 

codd. I comicos TC\\7 caractere F, caracthere C, carapte T\ 
et] ut II 9 factum T \ iouem digna TC \\ 10 hoc n-f- V\\ 
11 iouis C I ne om. TC \\ 12 fieri T \ <non> erat TCV, corr. 
dett. I ut om. C || 14 officinam (-nam in ras. V^) codd., cori'. 
W. I femina C, feram T || 15 summo T i| 16 persona TC | sit C [ 
in om. T 11 18 suma tragice F, sumairagica C, suma ragica T\\ 
19 EGo om. r I hoc n-f- F II 20 <ut puta> ille dett, om. T\\ 
22 acersitur C | a • 1 • i • u ■ F || 24 accersant] accersa TC^ accerse 
F I nam] nunc TC 



398 DONATI COMMENTVM 

illam est habiturus uxorem. 2 dvm haec mecvm repvto 
hic ostendit non sibi haec primum nunc in mentem uenisse, 
sed tunc etiam cogitata, cum esset in meretricis domo. 

593 45 1 IT LAviT REDiiT avvTOfila, qua solet, ut 
(Phorm. 1 2, 53) Hmus, uenimus, <^uidemusy. 2 deinde 5 
EAM m lectvm collocarvnt uide an aliquid desit a legi- 
timis nuptiis; nam et ipsum uerbum ^collocarunt' proprium 
est et ascribitur pronubis. 

594 46 1 STO EXSPECTANS SI QVID MIHI IMPERENT IvdqyUa': 

non enim dixit ^stabam'. 2 exspectans desiderans. 10 
^ Et mire omne tempus exsecutus est salua ueritate, in 
qua Vergilius neglegens inuenitur, cum post occisum 
Mezentium non facta noctis mentione statim intulit {Aen. 
XI 1) ^Oceanum interea surgens Aurora reliquit'. 

595 47 1 CAPE Hoc flabSllvm ventvlvm praeclare non 15 
sensum sed uerba ipsa per ^Lfi7]6t,v induxit, per quam 
error puellaris exprimitur. 2 ventvlvm hvic sic facito 
DVM LAVAMVR dcmonstratiuum et gestu explicandum. 

3 CAPE HOC FLABELLVM quam particulatim, cum qua dili- 
gentia et dsLxnTi&g iubet quasi nouicio et imperito! 20 

596 48 1 VBI NOS LAVERIMVS Sl VOLES LAVATO uidc USUm 

uerbi tam cito uariatum: "^dum lauamur' et ^ubi nos laue- 
rimus'. 2 accipio tristis id est tristi similis, ut (Verg. 
Aen. II 67 — 68) ^namque ut conspectu in medio tur- 

1 habiturus est T \ haec] hoc TC \ kepvto] r • F || 2 haec et 
nunc om. V \\ 3 eogitatam TC \ cum ex dum corr. C | essent V\\ 

4 redit T | cvvroiiia F, * * * * TC | quia TC | ut imus redimus 
uenimus F, utimur TC \\ 6 an] in TC \ desit a] est ita" TC\\ 
8 adscribitur V \ probonis codd. , corr. ed. pr. \\ 9 si qvid om. 
T I MiHi] in C I impararent T \ ivsQyeiu F, energia TC, corr. 
Sahb. II 11 est dett., oni. TCV \ uirtute T \\ 12 occeanum (occi- 
T) TC II 14 s-a-.r- F^ H 15 cape h-f-u- F | uetulum C\\ 
16 sed om. C \ uerba ipsa om. TC \ per ^i^riGiv dixit F^ per 
mim • h • c • (MIM hc T) induxit TC || 17 Vetulum | h • f • d • 
!• F II 18 demonstratiuum om. C \ getu T, getu <(* *^ 0|| 
19 Cape hoc fla F | qua CF || 20 dixrtxwt; F, **** TC\ 
iubet om. T \ nouitio T, muncio C \ imperio TC || 21 laverimvsJ 
1- F|8-u-l- jTFI uide — 399, 1 lavato om. C || 22 lawawmr 
F I nos om. T^ 24 ut om. V | conspectu T 



EVNVCHVS in 5, 45—54. 399 

batus i. c.'. 3 si voles lavato quasi satisfacientis 

est, cum illum solum relinquant cum uirgine. 4 accipio 
TRiSTis bene ^tristis', tamquam aliud magis uellet, hoc est 
lauare aut ludere; metuit enim, ne quod cupit, prodatur 
gaudio. 5 

597 4r9 TVM ISTVC OS TVVM IMPVDENS VIDERE VELLEM licct 

iocanti et amico conuitium iucunde facere. 

598 50 1 Qvi ESSET STATvs statura corpori ascribitur, 
status ad habitum refertur. 2 Ergo status est schema, 
statura longitudo corporis. 3 fl.\bellvm tenere te lo 
ASiNVM TANTVM quia hoc ministerium delicatorum ser- 
uorum est. 

599 51 omnes prorvvnt se uerbo neutrali quasi actiuo 
usus est. 

iioo 52 DOMiNi VBi ABSVNT ^ubi' et loci ct tcmporis 15 
potest esse. 

601 53 1 interea somnvs virginem occvpat utpote com- 
pressam somno et oblectatam flabello atque ab eunucho 
nihil metuentem. 2 ego limis specto *limis' si nomina- 
tiuus est singularis, transuersus significat, si septimus 20 
pluralis, deest *oculis'. 3 Nam 'limis' est transuersus, 
unde limen quoque dicitur, quod ingredientibus ex- 
euntibusque transuersum est. cum igitur dissimulant se 
homines uidere quod uident et non recta facie sed trans- 
uersa intuentur, limes dicuntur aspicere. 25 

603 54 sic per flabellvm clancvlvm 'sic' SetKTLKov est 
et necessario additum, nam ^limis' et 'per flabellum' 
sine demonstratione parum intellegitur. 

1 i ■ c • F II 3 uellet magis TC \\ 4 probatur C, perdatur tII 
6 tvm] -N- C, eni T\ istud TC \\ 7 iocunde V\ faceret TCll 
8 sTATvs — corpori] staturi TC || 9 Ergo] hoc T \ scema F> 
scena TC \\ 13 proaut T \ se] sed TC | quasi] quia T \\ 15 a6- 
sint V I <^et^ ubi T|| 17 uirginem somnus V \ occvpat] opprimit 
Ter. 1 complessa C \\ 19 expecto TC \\ 20 singularis est TC\ 
transuersum C \\ 22 dicitur om. T \ ingrediuntibus (-de- V) TV\ 
exeuntibus 0, om. T \\ 23 transuersus V \ est om. TC \ dissimulat 
C II 24 quod <se> TC \ transuerso C, -se T \\ 26 sic] si T\ 
drAxiMov F, ***** TC || 28 <(et> panmi codd., corr. ed. pr. 



400 DONATI COMMENTVM 

601 53 4 LiMis SPECTO cum limi dicantur obliqui genera- 
liter, hoe tamen proprie de oculis dicitur. 

€03 55 PESSVLVM osTio OBDO scilicet ut amoueret arceretque 
auxilium uirginis. 

604 56 1 QViD TVM FATVE quid euim praeter uitium 5 

superest, ubi amator est adulescens et uirgo dormiens et 
in clauso? 2 Grate explicata narratio est, quam audientis 
curiositas finit et cuius in extrema parte maior attentio 
est. 3 FATEOR "^me fatuum, qui hoc quaesiuerim' sub- 
auditur. 4 an ego occasionem uide quanta dixerit: non lo 
^uoluntatem' sed ^occasionem', non ^animaduersam' sed 
^ostentatam', non *"hanc' sed "^tantam', non ^angustam' sed 
^breuem', non '^appetitam' sed ^exoptatam', non 'repenti- 
nam' sed Hnsperatam'. 5 Et bene ^insperatam': aliud 

enim sibi promiserat, ut supra diximus (ad v. 36), non 15 
quod pictura occasioque persuasit. 

606 58 TVM POL ego <is)> essem eunuchus scilicet. 

607 59 1 SANE HERCLE VT DICIS dcCSt Hta CSt'. 2 SED 

iNTERiM DE SYMBOLis QviD ACTVM EST bcne mcmor cst pcr- 
sonae quam induxit poeta per hanc interrogationem. 20 

3 SED INTERIM DE SYMBOLIS TtaQOLHl&dsg' aXla TCEqI tOV 

IOlqlSlov ; 

608 60 1 FRVGi ES utilis et necessarius, ut fruges humano 
generi. 2 ^Frugi' est ergo, in quo est aliquid quo 
fruamur, id est utamur. 3 discvm ^Discum' nomen est 25 
proprium. 



1 sPECTo] excepto codd. \ limis TO, limis V\\ 2 pro de T\\ 
3 hostio TV I ammoueret C \ -que om. TC \\ 5 fatve] f • V\ 
uictum T II 6 est ' om. V \ et ^.] ic ut vid. T \\ 7 gratis T, glate 

2, 
C, gwtte F II 9 me in ras. F^ quae C, q3 J | quesierim r|| 
10 uide — occasionem om. i| 11 uoluptatem T \ non — ex- 
optatam 0;«. T \ ammam aduersam C || 13 adpetitam C |j 19 d- 
s-q-a-est F| simbolis TC \ est personae sscr. V^ \\ 21 sim- 
bolis codd. \ TtccQoiiiiaidria (01 in ras. m. 2) ocficc Ttsgl xov v.(iiQi8Ca 
F, ********** TO II 23 fugi T I utilis et] ut illi se TC | 
frugi es TC|| 25 utamur] fruamur TC 



EVNVCHVS m 5, 53—65. IV 1, 1. 401 

609 61 1 SED TANTO ocivs PROPEREMvs ^properemus' dixit 
pro ambulemus. 2 mvta vestem haec oUovofiLu <(est^ 
ad id, quod in domum Thaidis rediturus est Chaerea. 

610 62 1 VBi mvtem PERn uultu ostendit quod subauditur 
^nescio'. 2 nam domo exvlo deest ^prope' aut ^ueluti*, 5 
ut sit: prope iam exulo. 3 ^Exulo' duobus modis di- 

*citur: et de loco in quo exul est et de loco ex quo eiectus 
est. 4 metvo fratrem ne intvs sit causas ostendit, cur 
domo penitus ueluti exulet. 

611 63 pater ne rvre redierit praeparatur iam inter- lo 
uentus senis. et est t^vyfia ad superiora, nam et hic 
^metuo' subaudiendum est. 

612 64 1 iBi proximvm est vbi mvtes hoc est: domus 
mea. 2 recte dicis eamvs ipsa uerba quodammodo 
festinationem sonant. 15 

613 65 Qvo PACTO PORRO ^porro' postea, deinceps. 



ly. 

1. 

615 1 1 iTA me di ament qvantvm ego illvm vidi ea 
persona quaesita est, quae terribilem credat militem, ut 
eo magis in experiundo uanus ac ridiculus esse possit. 
2 ita me di bene ament hoc loco post scaenam quid 

1 TANTo] tn C I PROPEBEMvs] pro F, proeremus C \ propa- 
remur T, ow. C \\ 2 Mira uestem C \ hanc V | dyiovoiiia F, 
***** C, om. T I est add. Steph. \\ 3 ad id F, addid T, addit C \ 

chremes codd., carr.Steph. \\ 4 ostenditur V \ subadditur T \\ 5 exuo 
ex exeo corr. C \ esulo (sic semper) T \ rehiti T, eielicti C || 7 <(et> 
in C I quo <loco> TC \ est in ras. V^ \\ 8 frater C, ff/// V\ 
siet V I causa T \\ 9 domos C \\ 10 iure T \ <et> paratur F, 
praeparat T \\ 11 estj esi TC \ t^vucc F, * * * TC \\ 12 est sub- 
audiendum TC \\ 13 vbi mvtes] u • m • F, mutes TC \\ 14 eamvs] 
e • F II 15 festinatione C \\ 16 porro] p • F | porro om. C V\\ 
17 dii codd. | <(bene> ament F | ament om. T j q • e • i • T \ vidi 
om. rC II 18 est om. TC \ interibilem T \ ut om. T \\ 20 dii codd. | 
b • <et> a • T I loco et quid om. TC 

Donati comm. rec. Wessner. 26 



618 



620 



622 



402 DONATI COMMENTVM 

gestum sit, hoc est in conuiuio militis, ancilla demonstrat, 
ut iam quae in proscaenio gerantur, ex his possimus 

616 ^^^^^^^^'^- 

2 NEQVAM iLLE HODiE <^i.^ ^iUum' et Hlle insanus' sic 

affertur, ut omnibus insuauis miles esse noscatur. 5 

3 NAM POSTQVAM iSTE ADVENiT iustauter admouct, qui 
sit Chremes. 

4 1 MiLiTEM ROGAT ct hic quasi de odioso ^nilitem' 
dixit, non ^Thrasonem'. 2 continvo irasci ut riuali. 

fi 1 Q 

5 1 NEQVE NEGARB AVDERE ut amicaC pOSCCuti. 10 

2 iNSTARE VT HOMiNEM iNviTET uide impudeutiam mere- 
tricis: primum petit, ut eum iubeat admitti, post ut in- 
uitet, quod est maius. 

6 ID FACIEBAT RETINENDI ILLIVS CAVSA admOUCt SpCCta- 

torem, ne existimet altero riuali iniuriam fieri Phaedriae. 15 
et simul hic nQ07taQa6Keviq est uirginis agnoscendae. 

8 1 INVITAT TRISTIS MANSIT IBI CVM ILLA aduleSCeUS 

scilicet. 2 Et mansit pro remoratus est, id est accubuit 
nec recessit. (^na^n id} ^mansW significat. 3 Si miles, 
^mansit' passus est; si Chremes, "^mansit' immoratus est 20 
conuiua; nec enim statim discessisse accipiendus est. 
4 TRiSTis inuitus, non libenter, ut e contrario Vergilius 
(^Aen. V 236 — 37) ^uobis laetus e. h. c. i. 1. t. c. a. a. 

1 in om. T \ demonstrat om. TC || 2 quae] est TC | geran- 
tur Klotz: geruntur F, om. TC \ possumus TC || 4 illis et ille 
insanus C, ille callide insanus V \\ 5 effertur Steph. H 7 cremes 
(^&ty T II 8 hic W.: hoc codd.:, hoc loco Schoell \ milite codd.., 
corr. Steph. || 9 dicit T | nam C \ transonem T 1| 10 avdere] 
a • F 1 amicum TO i| 11 ut homini inuito (-ro C) codd. \\ 14 id 

om. TC II 15 altero (corr. m. 2 = dett.) V \ <est> hic Ffl 
16 TCQOtci naQaayisvri F, ****** TC\\ 17 Inuitat t- F, inmutat 
tristuj T I m-i-c-i- F| illa] illo Teuber \ adolescenter jTjj 
18 Et om. C II 19 nam id add. Schoell j si miles Bentley: 
simile est codd. || 20 si Bentley: sic codd. \ mansit 2. ed. pr.: 
nam sit (sic TC) codd. \\ 21 conuitia T, comitia C \ nec enim 
statim TF. duce SchoeUio: necessitatim F, -ti TC \ discessit CV, 
disces T, corr. W. \\ 22 e om. T | uirg • <******> TC j 
23 eh-cil-t-a-a-u- reus F, s • (si^ = scilicet T) h • c • 
iLtaa-v- reus C 



EVNVCHVS IV 1, 2—13. 403 

u. reus' et {Ter. Eun. III 5, 48) ^accipio tristis' eodem 
modo. 5 SERMONEM occiPiT ^sermonem' colloquium dicit. 

6^3 9 1 MILES VERO PVTARE ANTE OCVLOS SIBI ADDVCTVM 

AEMVLVM plus dixit ^adductum' quam *admissum'. 
2 Et simul quia uidebat furibundum Chremetem, totum 5 
crimen reuocat ad Thaidem. 3 Ei haec est causa, cur 
a milite in eius domo nullam rixam patiatur Cbremes. 

624 10 1 VOLVIT FACERE CONTRA HVIC AEGRE ^huic' Thaidi, 

non adducto. 2 hevs inqvit pver hic ostenditur, quod 
supra {III ly 50 sq.) est apparatum. 3 accerse pam- lo 

PHiLAM non ^prouoca' sed ^accerse', quia non est aptum 
militi. 

625 11 1 VT DELECTET Hic Nos quasi dicat ^quod haec 
non facit'. 2 Sed delectare fidicinae est, quia supra 
(7 ^, 53) de illa dixerat 'et fidibus scire'. 3 Et bene i5 
^hic', quasi: <(ubi)> insuauiter nunc tractamur. 4 illa 
EXCLAMAT uon 'respondct' inquit, sed ^exclamat'. 

5 MiNiME GENTivM hoc magis miinim ^minime gentium', 
quam ^nusquam gentium'. 

626 12 1 iN coNvmvM iLLAM ifKfazLK&g ^ ut {Verg. Ecl. 20 
III 25) 'cantando tu illum?' 2 illam deest *accersis'. 
et est figura ano6i(07tri6Lq. 3 miles tendere proprie 
dixit Hendere', quod significat pertinacem contentionem. 
Vergilius {Aen. XII 553) ^uasto certamine tendunt'. 

4 iNDE ad ivrgivm subauditur ^uentum est'. 25 

627 13 1 INTEREA AVRVM SIBI CLAM MVLIER DEMIT ne 

aurum pro uirgine, quod retinebat, amitteret. 2 Vel 

1 <(ex> eodem TC || 2 meo T \ occipit] • F, occepi (acc- 
C) TC \ sermo V \ dicitur V || 3 pvtare — aemvlvm] p • a • • s • a • 
e • F II 5 furibundum] furibundus Schoell^ pudibundum Bentley \ 
chremem (chremetem TC) <et> TCF || 6 haec om. V \ esiom. C\\ 
8 uoluit f . c . h • e • F || 9 pver] p • F | hic V, om. TC \\ 10 est 
om. T II 11 prouocasset (-se C) accerse TC \\ 16 quasi <(dicat)> 
dett. I ubi add. W. \\ 20 in conuiuia illa TC \ i(icparLyi(oa K, 
***** C, om. T II 21 illum] illico TC \ a7toaid)7tr,6La F, 
****** TC II 23 tende C | pertinationem TC \ continen- 
tiam C II 26 Interea a • s • c • m • demit F || 27 per iurgium quod 
renuebat Westerh. \ admitteret T, acmitteret C 

26* 



404 DONATI COMMENTVM 

AVRVM DEMiT ut csset ad fugam expeditior uel ad rixam. 
3 Opportune ^mulierem' dixit, non *Thaidem', ut 
ostenderet malitiam sexus. 
628 14 1 Hoc EST siGNi vBi PRiMVM POTERIT ad quam 
rem '^signi'? utrum: hoc est signi, quam ob rem me- 5 
tuam, ne quam ille hodie insanus turbam faciat 
aut uim Thaidi (v. 2)? an: hoc est signi, unde scio 
quod ubi primum poterit, illinc <^se> subducet? 
2 Erit igitur subaudiendum hic ^unde' et ^quod', ut sit: 
unde scio quod ubi primum poterit. lo 



f>29 1 1 DVM Rvs EO coEPi EGOMET hic nuuc causa nar- 
ratur, cur statim in urbem redeat Phaedria, qui discesserat 
abfuturus biduum ob toUendum iurgium militis, sed im- 
portune redit. 2 dvm rvs eo coepi bgomet iam tempus 
est reuocandi in scaenam Phaedriam, postquam acta sunt 15 
omnia, quae illius absentiam desiderabant. 3 coepi 

egomet mecvm ordo: coepi aliam rem ex alia cogitare. 
4 inter vias figurate et noue 'inter uias'. 

631 8 et EA OMNiA IN PEiOREM PARTEM utrum subauditur 
*cogitare' an Hbant' ^uergebant' aut quid tale? 20 

632 4 1 dvm haec pvto id est aestimo, ut ( Verg. Aen. VI 
332) *multa putans sortemque animi miseratus iniquam'. 

4 hoc est signi u • p • p • F |1 5 est om. TC || 6 hodie ille 
{ex illam corr. C) TC || 7 signi om. T \\ 8 subducere C \\ 9 erit 
in ras. F« | igitur <quod {del. F)> TCV \ hic Goetz: sic T, 
ait CV I unde] ut T | ut sscr. F« || 10 <et> quod TCJ 
1 1 egomkt] z m T \ uariatur TC \\ 12 cu T | phaedria 0, 
om. rell. \ <at> qui (7, <at> que T \\ 13 *^futuru8 [sscr. m. 2) F, 
futnrus TC \ o6<tol (m mg. m. 2)yiendum iurgium militis sed 
importune F, tolle (-li T) uirginum m * ♦ tis se importune (se 
in op- C) TC II 14 cokpi] c • F | koomet] e • m • F, ^ m • T | 
in scaenam] nam 0, non T |j 16 qui T | aasensia T | desidera- 
bam TC, -bantur F | Coepi e ■ m • F || 18 uias] uiam T\ 
20 ibant <aut> T |1 21 duc hec reputo TC \ id est] et T | estimo 
F, existimo TC \ ut] et TC || 22 fortemque C \ animo T 



EVNVCHVS IV 1, 14. 2, 1—12. 405 

2 An a(paiQE6ig pro Veputo'? putamus enim instantia, 
reputamus praeterita. 

635 7 1 VBi AD iPSVM vENi DivERTicvLVM ^diuerticulimi' 
est, ubi iter de uia flectitur. 2 Et proprie, quia diuer- 
ticula dicuntur in uia domicilia, ad quae de itinere diuer- 5 
tendum sit. 3 constiti plus est nunc scientem resti- 
tisse quam praeteriisse nescientem. 

636 8 HEM BiDWM H. M. E. <(*hem'^ interiectio laborantis 
animi; ^biduum' sic pronuntia ut longum nimiumque tempus ; 
tum deinde ^hic' tamquam in loco solo atque tristi. lo 

637 9 1 soLi siNE iLLA scilicet sine illa. 2 Aut sine 
alio oblectamento. 3 sixe illa satis amanter. 4 sine 
ILLA iam causa est, cur biduum grauetur loco tristi, cur 
solacium conquirendum. sunt autem qui idem putent esse 
^soli' ^sine illa', ut ^sine illa' i^ijyr^atg eius sit quod i5 

, dixerat ^soli'. 

' 638 10 NiHiL est qvid nihil si non etc. amantium dispu- 
tationes intermiscent quaedam consilia sanae mentis, quae 
tamen statim resurgentis amoris saeuitia deuincantur. 

639 11 EHO ne videndi qvidem erit ^eho' ridicule additum, 20 
tamquam omnino non secum loquatur sed cum altero. 

640 12 1 SALTEM HOC LiCEBiT bcne bis dictum ^licet' 
*licebit', quasi de re magna loquatur. totum ergo ama- 
torie. 2 certe extrema linea et hoc recte, quia quinque 
lineae perfectae sunt ad amorem: prima uisus, secunda 25 



1 an &q)aiQ£6Lg] avucpegsaLg F, anae • p ■ c • e • i • c • C, 
oni. T II 3 ubi ad ipsum u- d- V (| 4 <^uertitur> flectitur C\\ 
5 ad quae] atque TC || 6 est om. TC \\ 7 praeterisse C H 8 h. 
M. E.] hic manendum est C | hem add. Klotz f1 10 hinc TC \ solo 
loco TC II 11 soLi sdte] solis me TC ! scilicet] s F, soli rC| 
Aut] ac T 11 12 illa T \ amantem TC jl 13 causa F, cause TC j 
ioeo C I tristis F, tristis TC \\ 14 conqrendum TC \ aut T \ idem 
om.TC \\ 15 solus TC \ ut deU.: aut TCV \ ex se gessisse 
iussit TCV^ corr. ed. pr. \\ 17 est om. TC \ qvid] qui id TC, 
quid id F | etc. om. TC \ amantum C || 18 sanae F |1 19 tamen] 
cuqtu T 1 deuincuntur TC \\ 20 ehone u • q • erit eho F, eho ne 
uidendi quidem merite (-tis T) ho TC [] 21 loquitur T \] 22 saltim 
TC II 25 ad om. TC 



406 DONATI COMMENTVM 

alloquii, tertia tactus, quarta osculi, quinta coitus. 
3 An sic dixit "^extrema linea', quemadmoduni dicitur 
longis lineis quid fieri, id est de longinquo? 
64:1 13 1 AMARE HAVD NiHiL EST ^amare' modo frui 
amore dicit. Plautus in Bacchidibus (J 1, 67) ^prius 5 
adero quam te amare desinam' et {Bacch. fr. 14) ^sine te 
amem'. 2 villam praetereo sciens sciens quidem, sed 
non minus amator quam prius. 

64^ 14 1 SED QVID HOC QVOD TIMIDA SVBITO EGREDITVR 

pythias ex huius uerbis persona in scaenam ueniens et lo 
locutura describitur. 2 Et timida modo aegra, turbata 
commota. Plautus {Bacch. I 1, 73) ^nam ut ex mari 
timida es' et hic ipse {Hec. III 1, 40 — 41) 'uxorem' 
inquit ^Philumenam pauitare nescio quid dixerunt'. 
3 TiMiDA timens: aliud natui-ale est, aliud euentus est, 15 
ut {Yerg. Ecl. VI 20 — 21) ^addit se sociam timidisque 
superuenit Aegle, <^Aegle), naiadum pulcherrima'. 



643 1 1 VBI EGO ILLVM SCELEROSVM MISERA ATQVE IMPIVM 

iNVENiAM in hac scaena operae pretium delectatio est 
spectatoribus ex querela ancillae Thaidis atque errore 20 
Phaedriae. 2 vbi ego illvm s. hoc initio ostenditur 

1 •<i\\o({m\ Bentley. loqui codd. \ osculiim F, oculi T\\ 2 dici- 
tur] dixit T \\ 4 amore C \ havd] aut fc \\ 5 dicit] d- T0| 

Pla • C I pius T II 6 adero] ade (ade C) pro TC, ade pro F; 
hic adero Plaut. \\ 7 sciens] scies O, om. V || 9 hoc <(estj quod 
t • 8 • e • pitbias V \\ 10 pythias] * * * * TC || 12 nam — hic] 
manum ex mari timide (-di T) sed hic codd. || 14 philomenam 

codd. I qui C I discerunt T, dixent V \\ 15 timida timens W. : 

.. idi 

timena (corr. m. 2 = dett.) F, om. TC \ est 1.] et T \ euentu Olj 
16 addidit codd. \ timidusque T \\ 17 egre F || 18 scelerosum 
m • atque i • in • F, s • m • a • i • i • T \\ 19 delectatio est W. : 
delectationis codd. \\ 20 atque om. TC \\ 21 s.] sce • C, om. V\ 
inditio C, -cio T 



EVNVCHVS IV 2, 13—14. 3, 1—3. 407 

tamquam persequens fugientem progressa esse persona. 
3 SCELEROSVM MiSERA scelerosus est multorum, scelestus 
uel unius. 4 Scelerosus proprie auctor est sceleris, 
sceleratus in quo scelus sit constitutum aut commissum. 

5 SCELEROSVM accusatio personae. 6 scelerosvm 5 

ATQVE iMPivM "^scelcrosum' in Thaidem, 'impium' in 
uirginem. 

644 2 1 AVDAX FACINVS FACERE ESSE AVSVM ^faciuUS 

facere' figura ccQiaLaiiog. 2 hoc qvid sit vereor unum 
pro duobus dixit, pro: et nescio et uereor. 10 

645 3 1 Q\iN ETiAM insvper accusatio facti. 2 scelvs 
av^rjGLg: plus enim est ^scelus' quam ^scelestus', ut Luci- 
lius (lihr. inc. fr. 107 M.) "^carcer uix carcere dignus'. 

3 POSTQVAM LVDIPICATVS EST viRGiNEM argumentum ab 
his, quae sunt post negotium gestum. 4 Et mire 'post- 15 
quam ludificatus est, conscidit' dixit, cum ille uidelicet, 
dum uirgo reluctatur, hoc fecerit. 5 Et mire expressit 
uitium illatum uirgini ab eo quidem, qui uitiare iam 
posset, sed tamen eiusmodi ab adulescentulo, cuius propter 
teneras adhuc uires ad explicandam uenerem longiore nixu 20 
aduersus uirginem utendum fuit. nam ideo praeter 
occasionem familiae discedentis tempus, locus et cetera 
attributa negotio etiam somnus uirginem opprimens 



1 progressam esse personam codd., corr. W. \\ 2 scelerosg T j 

misera] inueniam V II 3 uel TC, uel {corr. m. 2 = dett.) V\ 
auctores sceleris TC || 4 commissa t || 5 personae] p se TC|| 
6 impius T || 8 <(esse> facere T | f • e • a • F || 9 ccgxaiG^ba F, 
***** TC I vereor] u • F I unum — uereor om. TC \\ 11 etiam] 
e T I accusato T \ facto TC, facta V, corr. ed. pr. \\ 12 av^^^oia 
V, **** TC j enim om. TV \ celestus T \\ 14 Postquam 1- 

est u^ F 1 15 gestum (corr. m. 2 = dett.) V || 16 est deU.: et 
TCV I concidit T; discidit Ter. \\ 18 ab eo] adeo TC \ uitia 
TG II 19 possit TC \ huiusmodi T \ edulescentulo C \\ 20 ex- 
piandum C^F, espiatam T, corr. TF.; explendam Steph. \ longior 
e TC 1 nixu Schoell: noxa (nosso T) codd.; rixa Westerh.W 
21 praeter ex propter corr. C^ \\ 22 iocus C \\ 23 etiam dett.: 
et F, iam C, nam T \ somnis T 



408 DONATI COMMENTVM 

adiuuat Chaeream. 6 Et mire *ludificatus' potius quam 
^complexus est' aut tale aliquid, quod amorem indicaret. 
646 i 1 VESTEM OMNEM MiSERAE DisciDiT adeo non amore 
fecit sed iniuria. 2 Et uide ut ex his appareat multum 
uirginem reluctatam. 3 tvm ipsam capillo conscidit 5 
multo melius, quam si diceret ^capillum illi conscidit'. 

648 6 1 VT EGO FACILE VNGVIBVS ILLI IN OCVLOS INVOLEM 

nonne credis Pythiam id comminari, quod a uirgine minus 
factum sit? quod, quia puella, non potuit. 2 vngvibvs 
quibus armatur hic sexus. 3 in ocvlos quasi amatori. lo 

4 VENEFico commutanti homines et ex uirginibus 
mulieres facienti. 5 An 'uenefico' amatori, quia amor 
uenenum? Vergilius {Aen. I 688) ^occultum i. i. f. q. 
ueneno' et (749) ^longumque b. a.' 

649 7 1 NESCIO QVID PROFECTO ABSENTE NOBIS TVRBATVM 15 

EST domi aut subdistinguendum et subaudiendum ^me', 
aut aQiaLCfiog est figura "^absente nobis' pro "^absentibus 
nobis'. Pomponius in Ergastilo {Ilihh. com.^ fr. 2) ^prae- 
sente amicis inter cenam d. o.'; Varro in Marcello 
(De serm. Lat. V fr. 82 Wilm?) *id praesente legatis 20 
omnibus exercitu pronuntiat'. 2 ^Absente nobis' cum 
dicit, pro praepositione ponit ^absente', ut si diceret 
coram amicis. 

1 adiuuat — quam om. TG \ adiuuat in ras. V^ \\ 2 com- 
pressus T | quod] pro T \\ 3 Vestem • m • d • V \\ 4 et inde 

TC i appareat ex his T || 5 tam C | ipa T | considit C, con- 
scidat T \\ 7 illi in] i • m • V, om. TC \ o ■ i - V \\ 8 minus 
fae<tum {in mg. m. 2)y sit quod quia V \\ 9 quia om. TC\\ 
10 oculis codd. \ amatorio TC \\ 11 benefico (-cio C) TC \ hominis 
T I et] ut TC II 12 ueneficio C, benefico T \\ 13 uenenum <sit 
(tn mg. m. 2)^ V \ ii-fque ueneno C, mfquae ueueno 
y 11 14 longum q • b • a • F, longum quae • r • a C, longumque z 
a • T 11 15 nescio quid p • a • n • t • est d • F |1 16 et] est r| 
audiendum F H 17 &gxcaaii6o 7, ***** TC \ est] et T \ ab- 
Bente F, absolute TC \ pro — nobis om. T \\ 18 in Ergastilo 
Ribheck'. sine ergo istuc TC, sine de tuo ergo istuc F|l 19 sce- 
nam TC | dio • T | in Marcello] in V ad Marcellum Wilmanns; 
logistoricum sigjiificari putat Schoell \\ 22 dicit] b • F | propositione 
V, proprie positionem C \\ 23 coram amicis] clam nobis Westerh. 



EVNVCHVS IV 3, 4—13. 409 

650 8 QviD FESTiNAS propere tnrbaris et trepidas. Sal- 
lustius (Hist. II fr. 46 31.) ^festinantibus in summa inopia 
patribus'. 

651 9 EGON QVEM QVAERAM deest ^rogas'. 

653 11 1 EVNVCHVM QVEM DEDISTI NOBIS QVAS TVRBAS 5 

DEDiT aut cvlXrj^ipLg, ut ( Verg. Aen. I 573) ^urbem quam 
statuo, uestra est', aut 'quem' cum interrogatione pro- 
nuntiandum, ut sit qualem. 2 Et quidam uolunt 

^quem' subdistinguere , quasi dicat ^qualem', sed nesciunt 
hac figura multum ueteres usos esse; 'eunuchum' enim lo 
ad ^dedisti' uerbum rettulit nunc. ad ^dedit' ergo propter 
aliud «^toDjLia adsumendum extrinsecus ^is eunuchus'; nam 
quotiens uno nomine aut pronomine diuersae declinationis 
enuntiationes comprehenduntur, necesse est quod alteri 
accommodatum fuerit ab altero discrepare. 3 qvem de- 15 
DiSTi QVAS TVRBAS DEDiT et ^quem' et ^quas' sic accipe, 
quasi dixerit ^qualem eunuchum' et ^quales turbas'. 

654 12 QviD Ais hoc admirantis est potius quam inter- 
rogantis. 

655 13 1 TEMVLENTA ES cbria, a temeto, quo nomine 20 
antiqui graue uinum appellabant, ideo quod temptaret 
mentem, id est labefactaret. Vergilius (Greo. II 94) 
Hemptatura p. 0. u. 1.' 2 vtinam sic sient qvi mihi 






1 propere T, prope C, properas V (dett.) | trepidis T\\ 
4 qvem] quae C \\ 5 eunucum V \ quem d • n • q • t • (om. V) 
d- TV\\Q avXlritpiG V, que ***** TC; avtCnxcaaiG est casus 
pro casu ed. pr. (cf. Servius) \\ 8 ut sscr. C^ \\ 9 dicant codd., 
corr. Steph. || 10 hoc T \ enim ad] quem TC \\ 11 dedisti ex did- 
corr. V- I ad dedit Teuber: addit codd. || 12 cc^tco^a F, **** 
TC II 13 declinationes C \\ 14 emmiiationes F, enunctiares (7, 
enuntiari T | complehendendum C, conprehendun T \\ 15 <^ut 

{in mg. m. 2)y quem F || 16 qvas] quos T ] et ^. om. T \ quasi 
sic accipere C, quai sic actiui T, quas sic accipe (licet in mg. 
add., p ea; p corr. m. 2 = dett.) V || 18 hic C \ potius om. TC 
(dett.) I interrogantis <est (et T)> TC \\ 21 temptarat C, 
tentaret F H 23 tentatura pedes olim i<i<ucturaque linguam (in 
mg. m. 2)y V \ sient] sten C, sint Tjqm-mu- 1' V 



410 DONATI COMMENTVM 

MALE voLVNT bene non esse ebriam in maledictum 
uersum, quasi uere temulentam esse felicitatis sit. 
3 An non negat ebriam <se esse^, sed non uino sed malo 
ebriam uult intellegi? 

656 14 1 Av OBSECRO MEA PYTHiAS ^mea' et [Ad. III 1, 2) 5 
^mea tu' et {Eun. 12, 50; 70 al.) ^amabo' et alia huius- 
cemodi mulieribus apta sunt blandimenta. 2 <(qvod 
ISTVC^ NAM MONSTRVM FViT scilicet 'monstrum' est omne 
contra naturam. si igitur eunucbus est et uitiauit uir- 
ginem, contra rerum naturam factum est et recte mon- lo 
strum est. 3 Et ordo: quodnam istuc monstrum fuit? 

657 15 1 Qvi iSTvc FACERE EVNvCHvs POTviT Hstuc facere' 
honestius apud puellam, quam si ^uitiare' dixisset. 

2 Et potest uideri aliquid nutu significare. 3 ego 
iLLVM nescio qvi siet bcne uitauit eunuchi nomen, ut i5 
uitiasse uirginem obtinere possit. 

659 17 1 viRGO iPSA LACRiMAT nuuc ostcndit quid fecerit 
et ostendit argumentis. 2 neqve cvm rogites qvid sit 
avdet dicere quid si uerberata est? sed non puderet 
queri. haec autem iniuria apud uirginem non habet 20 
nomen. 

660 18 1 bonvs vir «(xavtxwg, non enim iam eunuchus. 
2 nvsqvam apparet nescias utrum fugam eius queratur 

an culpam; sed constat haec argumenta esse, quod ipse 

1 malum uolunt C | est T H 2 uersum Schoell: uerbum C F, 
uerum T; uertit Steph. | temulentum esse F, temulentasse TC\ 
ifelicitatis (I add. m. 2) V \\ 3 an non negat] procul dubio 
et an <^erat (m mg. m. 2)y V (= dett.) \ se esse ebriam 
Steph.: ebria codd. | sed 2.] tn in ras. V* \\ 5 hau F, Aut TC\\ 

G mea tu V \ amo TC \ huius modi T \\ 7 acta T \\ 8 nam] non 
TC II 10 rectum TC \\ 11 oro quidnam TC \ monstri////// F|| 
12 istic T I f-e-p- V \ potvit] potius C || 13 uitiaret TCl 
14 Et] ut C II 15 nescio illum T \ quis (quis C) sit <****) TC; 
GvHTiil)i.g suppl. Steph. \ uitiauit TC \\ 16 optinere C, obtmgere 
T II 17 quid - ostendit om. C \\ 18 neque cum roges q • s ■ a ■ d • 
V I cvm] ad T II 19 dicere audet (iubs T) TC \ est sed W.: est 
86 F, esse TC, esset dett. || 22 ironicos dett., ironius C, ronius T, 
yronice V \\ 23 appareat nesciat TC \ fuga . . . culpa codd.., corr. 
Wieling 



EVNVCHVS IV 3, 14-24. 41 1 

uii*ginem uitiauerit. 3 bonvs vir bene "^uir', quia hoc 

illum esse contendit. 4 etiam misera hoc svspicor 
bene ^etiam', quia et hoc suspicatur, uirginem uitiatam. 

661 19 1 NEQVEO MiRARi SATis bene hic omnes suspiciones 
ad eunuchum quem nouit reuocat, nescit Chaeream. 5 

2 Et mira locutio: pro eo quod est ^nescio' ^nequeo mirari 
satis, quo ille abire ignauus possit longius'. 

663 21 1 viSE AMABO <^NVM^ siT Momi' subaudiendum est. 
2 Aut: num sit quod dicis. 

666 24 1 SED NiHiL POTESSE ut uoluutatis rei sint, non lo 
et facti. 2 vervm miserae non in mentem venerat 

non ^nihil posse' sed ^amatores esse maximos'; ad partem 
enim sententiae pertinet quod dicit ^non in mentem 
uenerat', non ad totum, quod audiuisse se dicit. 3 Et 
iam si penitus consideraueris, controuersia inerit: si enim i5 
nihil posse audieras, quid est quod in mentem non 
uenerit ut uitares? utrum igitur amatores mulierum 
esse maximos audieras? quod ipsum uitandum fuit; 
neque enim hoc satis est ad pudicitiam stuprum uitasse, 
cum impudica fieri uel solo osculo possit, quam omni 20 
modo integram et inlibatam uelis. an ^uerum' non erit 
coniunctio sed nomen, ut illud quasi falsum audierit, hoc 
autem quod uerum inuentum est, non suspicata sit? 



1 uitiauerit uirginem C || 2 illud V | contepnit T \ misera 
hec suspicor (7, suspicor h • m • F || 3 et om. T |1 4 nequeo mi ■ 
s • F, iiequid mirari satis TC || 5 cheream <^si quidem hunc 
esse (m mg. m. 2 = dett.)y V \\ 6 mire TC \ nescio dett., om. 
TCV I nequeo — satis om. V \\ 7 abire i • p • 1 • F || 8 Viso (uis 
T) amabo si TC, uise amabo si V \\ 9 quod] P T || 10 potest 
esse TC, posse F | uoluntate T \ sunt F | non et] sed non in 
ras. F- II 11 miseram TC, -ra F|| 14 non <^nihil> ad C, non 
<^nihil non)> ad T j totam F j dicit Westerh. : dudum codd. \ 

--, negatiue 

Et lam] etiam F || 15 si W.: nisi codd. \ penitus (sscr. 

m. 2 = dett.) V \ contrauersum erit TC \ si 2.] sed T \\ 16 quid 
est dett.: quidem 0, quid TF || 17 ut tutares C \ uirum C, 
uerum F ^ 1| 20 omni modo] omnino C \\ 21 inlebatam T \ eris 
ut vid. T II 22 coniunctio om. T \ illum V || 23 suspicatam TC 



412 DONATI COMMENTVM 

nam in mentem uenire non reminisci tantum, sed 
etiam cogitare significat. sic Cicero (divin. in Caec. 8, 37) 
Hn mentem tibi non uenit causam publicam sustinere' id 
est: non recogitas, non suspicaris. 4 vervm misbrae si 
'uerum' pro coniunctione accipimus, subaudiendum erit 5 
hic ^amatores mulierum esse eos maximos'. 5 m men- 
TEM NON V. non quod audieram, sed quod hic fecit. 
6 An aliud non in mentem uenerat, non scilicet 
facturum fuisse quod fecit? 7 non m mentem venerat 
aut non cogitaram aut non eram recordata. lo 

667 25 1 nam illvm aliqvo conclvsissem mire ^con- 
clusissem' dixit ut feram. sic alibi {Phorm. V 1, 17) ^con- 
clusam hic habeo uxorem saeuam'. 2 neqve illi com- 
MisissEM virginem si uel amatorem tantum meminissem. 



4. 

668 1 1 EXI FORAS sceleste at ETIAM RESTITAS FVGITIVE 15 

iucundus error, in quo non dubitat Phaedria ipsum esse 
qui quaeritur, uerum insuper sic aggreditur, tamquam 
sciat ipse. 2 sceleste quale est scelestum appellari, 
qui nihil sciat! 3 restitas necessario restitat, qui 

miratur se protrahi. 20 

669 2 1 FVGiTivE et scelestum et fugitiuum increpat, 
in hunc crimen transferens Chaereae. 2 prodi male 

1 nam om. T\\ || 4 irecogitas F, ire (esse T) cogitas TC\ 
nam T | misera V \\ 6 pronuntiatione accipimus T, (ci ex ce 
corr.) C I hoc erit V \\ 6 eos V \\ 7 v.] uenit TCV, uenerat 
dett. II 9 venerat] u- F || 10 cogitatum codd., corr. W. \ erat 
codd., corr. Steph. \\ 11 nam illum ac- V \ conclusissem om. 
T\\ 12 feram <8aeuam (in mg. m. 2 = dett.)y V \ sic <et> Olj 

13 sic F, sic TC \ commisisse 0, com • V \\ 14 vieginem] 1 V\ 
meminissem dett., -sse TCV\\ 16 etiam rf- rF|| 16 iocundus 
TC, iracundus V \ dubitet TC \ phedriam C \\ 18 sciat Scheide- 
mantel: sit codd. \ Scelestus V \ celestum T || 20 qui sscr. 

T II 20 prothrai C Ij 21 et ^.] ut T, ut V \\ 22 geree T \ prodi 
m • c • F, prodi malis 9 T 



EVNVCHVS IV 3, 25. 4, 1-6. 413 

1C0NCILIA.TE opportune adulescens et hic exprobrat munus 
magno emptum. 3 'Male' magno significat, ut Plautus 
in Amphitrione (/ 1, 132) "^haec nox scita est exercendo 
scorto conducto male'. 4 Ergo ^male conciliate' magno 
empte significat. 5 male conciliate omnis conuentio 5 
uniuscuiusque unicuique conciliatio nominatur. ^con- 
ciliatum' ergo magno emptum. 

670 3 os VT siBi DiSTORSiT ct hic memor adulescens in- 
sinuandi muneris dixit illum os sibi distorsisse, qui natura 
sit pulcher. [os autem illi dicimur distorquere, quem lo 
natura pulchrum detui-pamus.] 

671 4 1 QviD TiBi Hvc REDiTio EST elegautcr reditio ei 
obicitur, qui re uera loco se non mouerit. 2 qvid 
VESTis MVTATio sic ueteres. Plautus in Trinummo (/// 
^, 83) 'quid tibi interrogatio aut <^in)> consilium huc i5 
accessio?'; Caecilius in 'AQ7ta^0(ievy {Bibb. com.^ fr. 6) 
*^quid tibi acceptio est argumentum aut de meo amore 
uerbificatio est patri?' 

672 5 PAVLVLVM si CESSASSEM PYTHiAS familiare iratis est 
auertere se ad aliam personam ab ea, in quam commo- 20 
ueantur. 

673 6 1 iTA lAM ADORNABAT FVGAM uestis mutatu scilicct; 

1 et om. T I hic om. C \ exprobat TC I| 2 significatur (-care 
T) ut TC I 3 amphi C \ mox codd. \ sata T j| 4 scorto] seruo 
codd. I consiliate T \\ 5 consiliate T, con • V \ omnes con- 
uinctiones (coniunct- CF, conuent- dett.) cuiusque codd., corr. 
I TT. II 6 unicuiquam consiliatio T \ consilia T \\ 8 sibi d • T\ 

et hic — distorsisse om. TC \\ 9 natura] nam TC \\ 10 puger T j 
os — deturpamus in mg. V^ (= dett.), om. TCV^ || 11 dicimus 
F II 12 hoc r I r • est V | eis TC \\ 13 mouerunt C \\ 14 inter- 
nummo (7 || 15 interrogatio] interpellatio Plautus \\ 16 Caelius 
F, Coelius C, Coclius T; corr. Steph. \ ccQTtcc^o^svr] F, apna- 
30MENN T, ****** C II 17 acceptio] aucupatio ed. pr. | 
est om. T \ meo om. ed. pr.; del. Liichs \\ 19 Paulum C \ cessas- 
sem] c • F I pithias TC, pithia F | familiare (-riter T) iratus 

familiare 

ost TC, iratis est {sscr. m. 2) V \\ 20 aduertere codd., corr. 
Steph. I quem TF || 22 mutatu scilicet Goetz: mutatus TC, 
mutatio F 



fU 



DONATI COMMENTVM 



nam liberi uestem habebat utpote Chaereae, serui uero 
atque eunuchi deposuerat. 2 ita iam adornabat ut 

supra {III 5, 34) ^adornant, ut lauet'. 

674 7 1 habesne hominem amabo haec omnia Pythias 
cemens eunuchum loquitur; id enim erit iucundum, ut 5 
quaerat illum quem uidet. 2 qvidni habeam ^quidni' 
quid nisi, hoc est cur non habeam? 

675 8 1 VBi est Dorionem contemplata dicit ^ubi est?', 
quia non ipsum sed alterum nouit. 2 rogitas non 
vides stomachatur uterque errans mirifice: illa quod lo 
eunuchum credidit Chaeream uidens, hic quod eunucho 
obicit quod commisit Chaerea. 

676' 9 iivNC sciLiCET hoc iam tangens eunuchum dicit 
Phaedria. 

677 ■ 10 HVNC OCVLIS SVIS NOSTRARVM NVSQVAM QVISQVAM 15 

viDiT PHAEDRiA ucl aQia'C6^6g est figura pro 'nostrum', 
uel 'nostrarum' id est quae familiae nostrae sunt, 
ut parum sit non uidisse Thaidem, nisi addatur ne fami- 
liarium quidem ullam esse, quae hunc uiderit. 

678 11 QviSQVAM antiqua locutio est. 20 

679 12 NON viDiT totidem iisdemque uerbis repetita interro- 
gatio stuporem admirantis ostendit et iam ueluti consentientis. 

680 13 1 NAM QVEM ALmi HABvi NEMiNEM beue ad illud 
quod ait (t". 12) 'an hunc', quasi ex multis. 2 av ne 

1 ueri CF [1 2 atque] at T \ adornarat {?) C, ad • V\ ut] aut 
rC II 3 lauet F, ualet TC || 4 Habesne h • a • F |t 5 chremes 
{(Ul. et in nig. cernens) C | iocundum C F || 7 quid inquit nisi 
<habeam> hoc est F ij 8 Dorionem — est om. TC \ Dorionem] 
Dorum Z/Uw/en6r. II 9 rogitans TC || 10 uidens T \ stomachabatur 
TC I utreque T \ mifice T|| 11 credit Westerh. \ quod] pro TF|| 
12 abicit TC \ commissus est cherea (gerea T) codd., corr. ed. 
pr. II 13 HVNc] Hinc F, Hic TC \ iam om. TC \ eunuchuwi Jioc 
dicit phedriam F | dicit] dum TC |1 15 hunc oculis suis n • n • q • 
u • f • F I numquam Ter. \\ 16 uel (ut T) ****** * TC F; ar- 
chaismos ed. pr. \ figura q. nostrorum T || 18 sit <^si^ F | uidisse 
dett: uidisset TCF | thais F | nec F || 19 illa esse TC \\ 21 iis- 
ilemque V \ repetita W.: repetit et sscr. F^ repetit TC|| 
23 Nam quem CV {dett), namque T I| 24 Au ex An corr. C, 
hau/// F I nec F 



EVNVCHVS IV 4, 7-20. 415 

COMPARANDVS QviDEM EST AD iLLVM ^au' intehectio est 
conturbatae feminae nec constantis sibi. 

681 14 1 ILLE ERAT HONESTA FACIE Tc5 ldtO)T£(Jflc5 ^erat' 

quasi de mortuo aut qui non est, scilicet Thaidi, quia 

M, fugit. 2 HONESTA FACiE ET LiBERALi commode est 5 

I descriptus Chaerea. 
4 17 NVNC TiBi viDETVR FOEDVS facctc ^uidetur foedus': 
nunc enim est. 
685 18 1 TACE OBSECRO apte dictum est Hace' femineo 
stomacho quasi impudenter assistenti formae improbae et lo 
argumenta inaniter pertinaciterque inuocanti. 2 tace 

OBSECRO de consuetudine dictum est Hace' et bene addi- 
tum ^obsecro', ne ^tace' ipsum uideretur inim*ia. 
687 20 1 QVEM Tv videre vero velles phaedria com- 
mota aduersus Phaedriam cogitur eum laudare, cui irata 15 
est, et ideo totum callide. 2 qvem tv videre velles 
facete, quasi hunc nec ipsi qui misit conspectum uelit. 
3 An ^uelles' talem <^qualem)> loquor? 4 Et breuiter 

foraia laudata est, cum prolixius illius sit describenda 
deformitas. 5 qvem tv videre vero uere pulcher est, 20 
cuius forma nec odium nec conuitia commeruit. Lucilius 
(Sai. I fr. 19 M.) ^■^athyonidi satin+ ex facie florem 



1 comparandum TC \ qvidem] q • F | est ad illvm om. TC | 
hau F|| 2 ne C II 3 ille erat h • f • F | honeste T | tw tdioTKT^w 
F, ***** rC||4 seilicet thaidi T, sed non thaidi C, in domo 
thaidi^ {corr. m. 2 = dett.) V \\ 5 commodo TCV^, commode 
V\(= dett.) II 7 TiBi] eo V {dett.) | u • f _• F ||_ 9 tace om. V\\ 
10 impedienter codd., corr. ed. pr. \ adsistenti F || 11 -que 
sscr. F^ om. TC \\ 12 additur codd., corr. W. \\ 13 uidetur T\ 
iniuriam codd., corr. ed. pr. \\ 14 Quem t-u^u-uf. V\ 
VEuo] ^ T, oni. C \\ 15 eu (7 II 16 videre velles] u • u • F, 
uelles uidere T, uidere C \\ 17 <ne> hunc TC j ne CF 
ipse codd., corr. W. \\ 18 An] Quem V \ qualem add. W. \ 
loquor. Et] et m ras. V^ \\ 19 illi codd., corr. ed. pr. \ sit 
describenda F || 20 videre] u • F [ pulcrae C, -cra T || 21 nec 
odium nec conuitium V (= dett.), odium ne confessa (-xa T) 
TC II 22 Athyonidi satin C, atimidi satri T, Athynnidi sacri F; 
atinnidi (athinidi , athidini) sacri dett. ; satir. I 'Hymnidis 
Dziatzko, in satirarum I 'Hymnidis L. MueUer 



416 DONATI COMMENTVM 

delegeris'. 6 qvem tv videre quare Hu'? an quia istae 
iam nolunt, iratae scilicet ob uitiatam uirginem? an Hu' 
quasi spectator formarum elegans (cf. III 5, 18), 
ut qui amator sis Thaidis? 

688 21 1 HIC EST VIETVS VETVS VETERNOSVS SENEX sic 5 

hoc totum pronuntiandum , quasi irascatur huic, propter 
quem laudauerit Chaeream. 2 vietvs mollis flaccidusque 
et flexibilis corpore, unde et uimina et uimenta et uites 
et uietores dicuntur. — 3 Et uiere ligare dicitur, quia 
uietis uirgis ligare possumus quidlihet. — <(sic et)> Lucre- lo 
tius {III 386) araneae dixit ^uietam uestem', id est putri 
mollitia praeditam. 4 vetvs ad uituperationem ponitur 
modo, non ad laudem, ut (Andr. prol. 7) ^ueteris poetae 
maledictis respondeat'. 5 ^Vetus' est, cuius diminuti- 

uum est uetulus; ^ueternosus' morbo uetere confectus 15 
ac diutumo, quales sunt qui hydropem patiuntur; — 
6 Et recte, nam saepe eunuchi in senecta ueternosi sunt 
et cito hoc laborant morho. — ^senex' ex malo aegri- 
tudineque rugosus. 7 senex utrum <(uere^ senex an 

quia ita uidetur ob deformitatem? 20 

689 22 1 colore mvstellino errauit Terentius non in- 
tellegens Menandricum illud ^ccvrog iazLv yaXecjtrig ysQcov'. 

1 delegeris <^pulchra^ L. Mueller | videre] u. • V \ quare 
(corr. m. 2) V \ ista C || 2 uolunt TC \ iratis T \ an dett. : nam 
CV, iam T || 4 amatoris TC, amator es F, corr. edj))'. \\ 5 uetus 
uietus F, uietus TC {dett.) \ pronuntiat TC | irascitur (7, -sce 
T II 7 flaccidusque (a ex corr. m. 2) F, flaccidus TC \\ 8 et 
J.] in T I uineta TC, itinenta V, corr. Steph. \\ 9 uietores F, 
uictores C \ dicuntur om. TV\ in mg. add. V- \ uie religare TC, 
uic religatae V \ dicitur om. V || 10 uictis C \ quodlibet CV\ 
sic et add. IF. [j 11 Aranea dicitur C I puter T|| 12 molliora 0|| 
Vietus C, uictus T \\ 13 modo jpo.sHaudem F | poeta C || 14 uietus 
T I diminutiuus F, ditopanatiuum (pa an po inc.) C || 16 ac] a 
TC I sint T I ydropem C, idr- T || 17 in secta T \ nentricosi 
sunt F, Ventriosim TC \\ 18 cito] saepe sscr. F^ | ex Steph. (e 
dett.): et TCFI malo] morbo dett. \ egritudinem qz rugas l'C\\ 
19 uere add. Westerh. || 20 ita sscr. C^ || 22 Scvrba tGtlv yaXscotid 

yhQov (sscr. w. 1) F, estin galeo tescerona ed. 3Iediol., *****)4c* 
TC; avtos iatLV ovtoGi 8h Suidas 



EVNVCHVS IV 4, 21—24. 417 

ait autem stellionem, quod animal lacertae non dissimile 
est maculoso corio; namque ad id genus facies exprimitur 
eunuchorum corporis, quia plerique lentiginosi sunt. liic 
ergo errauit ideo, quia yalrj mustella dicitur, yaXEcozrig 
stellio, co67tEQ ^AqL(iXO(puvYig iv xaig NecpiXccig {1^4) ^^'cT^j^v 5 
yakecaxri Kaxa%iaavxi, UaKQaxovg'. 2 At ego "^' edesionum 
sequor, qui recte intellexit Terentium scientem mustel- 
lino colore dixisse eunuclium uelut subliuido, quia uere 
eunuchi aut ex candidissimis lentiginosi fiunt, ut ex Gallis 
et eiusmodi occidentalibus, aut ex fuscis subliuidi, ut ex lo 
Armeniis et aliis orientalibus. 

690 23 VT QviD EMERiM EGOMET NESCiAM ^uesciam' pro 
'^non meminerim' uel ^non agnoscam'. 

6",Vi 24 1 EHO Tv EMiN EGO TE miro stomacho quod ipse 

fecit, id ex alio audire conatur et, donec haec audiat, an is 
haec fecerit dubitat. 2 ivbe mm denvo respondeat 
hoc est quod in Rhetoricis Cicero ait (J 51, 96) "^contra 
firmam argumentationem aliam aeque firmam aut firmiorem 
opponamus'. haec est igitur aeque firma. ^denuo' autem 



1 stelloiiem codd. \ animalia certe (-tis T) TC 1| 2 ad 

id] id ideo T \ genus {ssgt. m. 2 = dett.) V \\ 3 eunucho- 
rum C I corporis V {om.. dett.) \ hinc TC \\ 4 ayaXr} F, *** TC\ 

yZftorrj stello stGTtsg ccQLatwcpavt ceta igne cpsXiasGzLV yaXtoaxsG 
■naraxsr ollo v.Qaxovacct ego F, ******* aniceta rgne (auiceta 
igne T) ****** cantol?r (tant- T) ***** ego TC, corr. 
Rabboiv || 6 sedesionum V, edisionum 0, edibicionum T; Edesi- 
donium cod. Cumcii, edesionem vel edissionem dett. ; v. append. || 
7 intelligit C V \ Teretius C \\ 8 uelut om. C \\ 9 Zenti^finosi F, 
semicanosi (emic- T) TC \ callis C \\ 10 <(ex^ eiusmodi F, 

V 

huiusmodi TC | accedentalibus T \ fusis C | et ex F, et ex 1\ 
rex C II 11 aliis F || 12 nesciam] n • F, nescio TC \ nescio T|| 
14 eho tu • N • ego te (7, eho e • e • t • F | miro F, uiro TC \ 
stomacho <^8ic ait ut (m mg. m. 2)y V \\ 15 hoc T \ audiam 
codd., corr. ed. pr. \\ 16 feceris 1' \ dubitat. ivbe] dubitatiue F, 

dubitat TC \\ 17 in om. T \ i^ctoriis C \ ait <aut> F || 19 op- 
ponamus (a ex i corr. m. 2) V \ aeque firma aut tirmior ponitur 
Cic. I hoc T I firmat T \ autem ad m ras. F*, autem T 

Donati comm. rec. Wessner. 27 



418 DONATI COMMENTVM 

ad Vespondeat' pertinet, non ad ^mihi'. 3 deitvo 

RESPONDEAT *iube <(denuo')>, non ^mihi denuo' intelle- 
gendum est. 
693 25 ROGA mire utriusque fiducia confertur et apud 
utrumque est ueritas, cum uterque fallatur. 5 

693 26 AT ILLE ALTER VENIT beue iustitit, quasi ex parte 
iam obtinuerit Pythias. 

694 27 1 AGEDVM HOC MiHi haec Plautina sunt, cum in 
iisdem longa sit disputatio; sed mire a Terentio proferuntur 
ad eius exemplum et, quod est plus, carent Plautinis lo 
nugis. 2 AGEDVM TtaQekxov est, et adiuuat ex animo 
loquentem. 

695 28 TACES et recte tacet, quia metuit Chaeream. 

696 29 MONSTRVM HOMiNis beue eunueho dictum 'monstrum 
hominis', hoc est: nec mas nec femina. sic et supra 15 
{II 3, 66) ^senem mulierem' dixit. 

697 30 QVAM DVDVM <(m.^ uota ^modo' aperte pro prae- 
terito tempore dictum esse, id est iamdudum. nam 
qui iam uitiauerat uirginem, non modo sed longe ante 
uestem mutauit cum eunucho Phaedriae. 20 

698 31 QvicvM praepositio 'cum' his dictionibus sup- 
ponitur: quicum nobiscum uobiscum; in ceteris uero, ita 
ut ipsum nomen praescribit, praeponitur: cum amicis, cimi 
exercitu, cum aduocatis. 

700 33 1 VNDE IGITVR EVM FRATREM MEVM ESSE SCIEBAS 25 



2 iube dett., iubet TCV\ denuo add. W. || 5 tum C || 6 in- 
sistit qz T \\ 7 optinuerit C \\ 8 ageiidum C \ mihi] mo TC \ in 

om. TC II 9 isdem T, hisdem F | fit F 1 proferentur F || 11 mr|iis 
F I TtuQfXxov F, **** TC I iuat T \ anima T || 15 mascuium O, 
-linum T \ feminam TC \ supra et sic semen mulierem dixit 
(dr C) TC II 17 tota TC \ a patre TC \\ 18 nam qui ed. pr.: 
qui nam TC, qui non F || 19 uitiauerit F | uestem longe ante F, 
longe uestem ante TC, corr. dett. \\ 20 phedria codd., corr. ed.pr. \\ 
21 iis r|| 22 uobiscum nobiscum C, nob- nob- T, nobiscum F|| 

23 praeponitur {sscr. m. 2 = dett.) V \\ 24 exercitu cum addu- 
catis T II 26 eum f • m • e • s • F | evm] meum T 



EVNVCHVS IV 4, 25—37. 419 

utpote nouicius et eum, qui ex Piraeo raro discesserit et 
longo interuallo in astu ueneiit. 2 Et hae sunt obliquae>, 
interrogationes, quibus uti oratores uidemus, cum deriuare^ 
testimonium nituntur. 3 Et ideo sic ait Phaedria, ut 

frustretur omnia, quae confessus est Dorio: uult enim fv, 
fratri esse consultum. 4 parmeno dicebat evm esse 
prope infirmatum est testimonium: quod enim Parmeno 
dicebat eum esse, potest falsum esse. 5 dicebat mire 
<(*dicebat', non^ Mixit', ut {Verg. Aen. III 183) ^sola mihi 
talis c, C. c.'; sic autem dicimus, quando non semel quid lOi 
factum sed saepius demonstramus. 

703 35 lAM SATis credis sobriam me quia supra dixerat 
(JF 3 , 13) Hemulenta es', quasi grauem iniuriam hoc 
dicto passa sit, memoriter rettulit dictum, ut (Vcrg. Aen. 
VII 452, cf. 440) 'en ego uicta situ' et (XI 392, cf. 366) 15 
^pulsus ego?' 

704 36 lAM SATIS certvm est virginem vitiatam esse 
ordine agit, cum primo de se, tum de aduersario loquitur. 

706 37 1 CREDis Hvic QVOD DiciT a pcrsonac qualitate 
derogat fidem; nam quid credendum est seruo eunucho 20 

fugitiuO? 2 QVID ISTI CREDAM RES IPSA INDICAT haeC 

a persona quae conuincebatur oratorie ad factum se 
rettulit. 



1 pireo TCV \ rato C \ discesserit ex -rat corr. T || 2 hae 
F, hec TC I obliq C, -qui T \\ 3 uidentur C, om. T \\ 4 ideo] imo 
T \ ut om. T II 5 frustretur T \ quae om. TC \ confexus C \ es 
TC I Dorio] do C \ uult in ras. F^ ut T || 6 d<icebat (in mg. 
m. 2)y V II 7 infirmatum (fi ex fo corr.) C, infirmantium V \ est 
om. T I ait W.: sic ait in mg. F* (= dett), om. TC || 8 eum 
esse om. V \ dicebat non add. W. \ dicit T \\ 9 sola mihi talis 
cas • c • c • 1\ sola mihi talis ***** 6\ sola <(mihi casus (in mg. 
m. 2)y tales casandra canebat F|| 10 quod T|| 11 factum ^fuerit 
(m mg. m. 2 = dett.)y F || 12 lam satis c • s • m • F|| 14 raetoiS 
intulit T II 15 si tu impulsus ego C \\ 17 certvm est o»l 7'C | 
u • u • F I E8SE om. TC || 18 ordinem C \ ait TC \\ 19 quod dicit 
TC, q • d • F; dicat Ter. \\ 20 nam in ras. V^ \\ 21 ligitiuo C \ 
istic TC I hic ex hec corr. T; hoc dett. \\ 22 q3 cum uincebatur 
T| id C 

27* 



420 DONATI COMMENTVM 

706 38 CONCEDE iSTVC PAVLVLVM ad se uersum dicit 
Hstuc', ut longe sit a Pythia. eunuclio enim dicit Phaedria, 

709 41 1 o SCELKSTVM ATQVE AVDACEM HOMiNEM Chaeream 
uel Parmenonem. sed sic pronuntiandum est, ut putet 
ancilla de eunucho dici, hoc ipso qui praesto est;