Skip to main content

Full text of "Rebilius Cruso : Robinson Crusoe, in Latin : a book to lighten tedium to a learner"









=0,, REBILIUS CRUSO 



z<D\ 



=<d\ 



ROBINSON CRUSOE, IN LATIN 



itO 



lOOK TO LIGHTEN TEDIUM TO A LEARNER 



ico 



FRANCIS WILLIAM NEWMAN 



Digitized by the Intemet Archive 

in 2010 with funding from 

University of Toronto 



http://www.archive.org/details/rebiliuscrusorobOOdefo 



REBILIUS CRUSO: 



ROBINSON CEUSOE, IN LATIN ; 

A BOOK TO LIGHTEN TEDIUM 
TO A LEARNER. 



BY 



FRANCIS WILLIAM NEWMAN, 



EMEEITUS PEOFESSOR OF LATIN IN UNIVEESITY COLLEGE, LONDON : 
HONOEAEY FELLOW OF WOECESTEE COLLEGE, OXFOED. 



LONDON : 

TRtJBNER & CO., 57 & 59, LUDGATE HILL, 



M.DCCC.LXXXIV. 



\: 



FR 

3tfd3 



NOTTINGHAM : 

PEINTED BY STEVENSON, BAILET, AND SMITH, 
LISTEE GATE. 



PKEFACB. 



This book was composed wlien the writer was a Professor of 
Latin, as part of a larger sclieme. He has long been convinced 
that the mode of teachiug Latin has become less and less effective 
in proportion as it has been made more and more scientific. 
The effort has been general to confine the pupil to the most 
elaborate styles and the most approved classics, and the exercise 
of memory has been snperseded by minnte accuracy in the study 
of very Umited pieces. In the natural mode we have enormous 
endless repetition and much learning of the names of things. 
We begin with short sentences and a very limited number of 
verbs ; and we learn with the least possible number of rules. If 
we could talk in Latin, that would be of all best ; but as we 
cannot get exercise in talking it for practical needs, no teacher 
can hope to gain adequate readiness and faciUty : or if a few 
might, yet this could not be counted on in any general system. 
It has long been my conviction that we ought to seek to learn a 
language Jirst, and study its characteristic Hterature aftencard. 
Greek and Latin literature plunge us into numerous difficulties 
all at once, inasmuch as their poHtics, their history, their geo- 
graphy and their religion are all strange to the young student. 
To take difficulties one by one is obvious wisdom ; and with a 
view to this I elaborately maintained in an article of the Museum 
(No. iv., Jan., 1862, Edinburgh) that we ought to teach by modern 
Latin. As parts of such a system I have executed and published 
a Latin " Hiawatha," and Latin Verse Translations of many 
small pieces of Enghsh poetry. If I could write Latin conversa- 
tions that ivould interest learners, I should gladly have undertaken 



tliis : but wlien I triecl, I could uot invent matter tbat seemed 
interesting enough. This indeed is my objection to Erasmus's 
" Colloquies," which also are not easy enough in idiom to satisfy 
me. This " Eobinson Crusoe " I thought I could make very 
interesting, and it includes a far greater variety of vocabulary 
than can be obtained fvom any of our received classics of the 
same length. I hope also the style is easy. 

I surely need not apologize for taking only the general idea 
from Defoe. His tale is far too diffuse, too full of morahziug 
and with too Httle variety. He was very iguorant of the Botany 
aud Zoology of the tropics, and when his tale is faithfully 
abridged, its impossibilities become too glaring. The Arabic 
"Eobiuson Crusoe" published by the Church Missionary Society 
cuts down Defoe's story uumercifully. 

I am iudebted to my former colleague, the late Professor 
T. Hewitt Key, for the translatiou of Eobinson into the name 
Eebihus. He also approved of Iguipulta for a gun, not as strictly 
grammatical, but as good enough to pass with Latins who were 
familiar with the word Catapulta. From him also I adopted 
Cannones, for cunnons, aud Pistola a jjistol. The word Canna, 
a cane (or hollow tube) seems to be the root of Cafion, a tube or 
cannon, iu Spanish, wheuce the Americau cafion for a tunuel, or 
larger tube. 

After I had executed my own EebiHus (finally completed in 
1861), I learned that a Freuchman, Goffaux, had pubHshed a 
" Eobiuson Crusoe" in Latin aud French. On discovering this, 
I stopped the printiug which I had beguu, and after some 
delay succeeded iu gettiug the book. But ou perusiug it I found 
bis priuciples of remodelHug the tale to be fuudameutally the 
opposite of mine, coucerning which I need not enlarge. I Hke 
bis Latin, yet do not thiuk his book supersedes mine. But if 
teachers can practicaHy use his with advantage, I shaH be weH 
satisfied. 



PREFAOE. V. 

I wish liere to renew my protest, that no accnracy of reading 
small portions of Latin will ever be so effective as extensive 
reading ; and to make extensive reading possible to the many, 
the style ought to be very easy and the matter attractive. To 
enable us to talk, we ought to have a vocabulary that inchides 
all famihar objects, — which the Classics of our schools cannot 
give us. Terence, though somewhat too difficult, would have 
great excellencies for the learner ; but the substance of his plays 
is low, and eminently unedifying. 

In the near future, some universal tongue will be sought for by 
the educated. If Latin be still learned in England, France, 
Italy, Germany, Hungary, Spain, this is still, as three centuries 
ago, the best for all Christendom. But perhaps even Latin will 
be beaten out of the schools. 

It may be well to remark, that inasmuch as the grave accent 
has been very widely used in school books as indicative of an 
adverb, I adopt the mark in this sense ; and think it no objection 
to say that the Latins never so used it. Neither had they our 
stops. We do not pretend to follow their writing in detail. We 
usefully distinguish the vowels u i from the consonants v j ; they 
did not. What should we gain, by writing the IHad as its author 
wrote it ? So too, I think it well occasionally to add long or 
short marks, as egere egere egere, venere venere, latere latere 
latere, to obviate ambiguity. Nay I write fluctus for gen. sing., 
fluctus for plural, but fluctus for nomin. sing. When et means 
both or even, I set an acute accent over it, not doubting that it 
then received some emphasis. 

I also borrow from the marks used in Hebrew an j<«cie/-paren- 
thesis for coupling words that are in grammatical union. This 
mark is often very effective in explaining the structure of com- 
plicated Greek sentences. 



CONTENTS 



CHAPTER I. 

1 Robinsou's parentago. 2 His first adventures. 3 His slavetrading voyage. 
4 The shipwreck. 5 They take to the boat. G It is swamped. 7 His 
narrow escape. 8 His forlom position. 9 He sleeps in a tree. 10 His 
mental struggles. 11 The dog and long boat. 12 He swims to the ship. 
13 Its condition. The skiff. 14 He makes a raft. 15 He loads it, first 
with food; 16 next, with other necessaries. 17 He tows off the raft by 
the skiff. 18 Favom-ing weather. 19 It is all but wrecked. 20 He 
sleeps again in a tree. 21 His first supper. 22 He fastens the raft ; 
23 and visits the long boat. 24 Second visit to the ship. 25 He plans a 
raft on water-tight empty boxes. 26 He carries off a few costly articles 
in the skiff ; 27 and tows off whatever will float. 28 He lands his train 
at the nearest point ; 29 and explores a natural harbour. 30 His dog- 
and cat meat. 31 He asccrtains that he is in an island. 32 Its character. 
33 His precaution against panthers. 34 He puts his first raft in safety. 
35 Third visit to the ship. 36 He brings away his new raft. 37 Second 
expedition the same day. 

CHAPTER II. 

38 In future, he wiU write less minutely. 39 Weather changes. 40 He goes 
on foot to his harbor. 41 Its cliffs and caverns. 42 Hebathes. 43 Sport 
and affection of the dog. 44 Robinson ascends to the table land. 
45 Shoots a she-antelope and wounds a kid. 46, 7 How he deals with 
his booty. 48 His mental agitations. 49 His ledger of things good and 
bad. 50 How he is soothed. 51 He conciliates dog and cat to the kid. 
52 Thirteen days' work. 53 Why the ship had so much ammunition. 
54 His search for certain articles. 55 He finds iron tools; 56 and 
baskets of dry beans ; 57 and a portion of the plaid dresses. 58 He 
heightens his skiff. 59 His device for the long boat. 60 He saves it 
into his harbor. 61 Last visit to the ship. 62 His raft is wrecked. 
63 Xhe ship vanishes. 

CHAPTER III. 

64 His state of feeling. 65 His affcction to tame animals. 66 His cooking 
of the beans. 67 Recovery of articles from his wrecked raft. 68 Details 
conceming the caverns. 69 Smoothness of their floor. 70 Solidity of 
their roofs. 71 Their screen of cactuses. 72 His bedroom and lardcr. 
73 His manifold embarrassments. 74 He discovers a pure rill at hand ; 
75 and a natural dock for the boat. 76 He hedges in a spot in the valley. 
77 He transports certain things to the caverns. 78 Numerous gay-hu(Hl 
birds. 79 Abundant vegetation. 80 Kindling materials. 81 Tropical 
products. 82 The creek ends in a land stream. 83 Natural fruit gardens. 
84 He clings to the seaside. 86 He recovers the computation of time. 
and resumes his nautical mathematics. 87 How he had learned. 

88 His register of lunar months. ^ 



Vm. CONTENTS. 

CHAPTER IV. 

89 How he liad leamed carpentry. 90 He makes a little sledge. 91 He 
arranges his cavems. 92 His fear of wild beasts. 93 He adapts the ship 
ladder to a new use. 94 Digs a hole under his window. 95 He now 
feels safe. 96 On mining. 97 On his familiarity with gimpowder. 
98 Removes to the cavems. 99 His encounter with a female antelope. 
100 His two new young ones. 101 Absence of men on the island. 
102 He amasses fodder and improves two clifi paths. 103 He discovers 
a palm grove eastward; 104 and a forest glen aloft to N.W. 105 How 
he brings down fuel and timber. 106 Climate of his island. 107 He 
rows round to the palm grove. 108 He cuts a young tree for boat oars. 

CHAPTER V. 

109 He arranges his armoiy. 110 His other apartments. 111 His laundry 
operations. 112 Treatment of his skin and hair. 113 Distress from 
cold. 114 His leathem tippet. 115 His mat for the back. 116 Defence 
f or head and cheeks in heat. 117 He shapes his new oars. 118 Exercises 
his boat in harbor. 119 Erom his skifE he sees a lofty mountain. 

120 How he cooks waterfowl. 121 How he gets tame pigeons. 122 Hia 
toil in carrying. 123 His spirits suddenly fail. 124 His religious 
agitation. 125 His tackle to catch a rabbit. 126 He catches two. 
126* He plaits new shoes 

CHAPTER VI. 

127 He explores the high mountain. 128 Panorama from the summit. 
129 The mainland is on the south. 130 He discovers vine plants, and 
brings home citrons and lemons half-ripe. 131 He retums by an easy 
and natural road. 132 Joy makes him liberal. 133 Threefold 

character of the island. 134, 5 He explores the hUl west of the creek. 
136 He catches a parrot. 137 He makes a rabbit-hutch. 138 He reads 
of elephant catching. 139 He plans to catch a fully-grown antelope 
alive. 140-2 The battle and victory. 143 He catches a female alive, 
and two kids. 144 Steady moming rains. North of the palm grove, he 
surveys eastward more of the coast ; 145 with tortoises on wide sands. 
146 Why he has no palms in his harbor. 147 Sport of the dog with the 
kids. 148 Tlieir swiftness. 149 Description of the antelopes. 150 He 
trains them to the little sledge ; his hamess. 151 His dog leams to watch 
the flock. 152 He trains them to his whistle. 153 His schemes for food. 
154 His fishing, 155 His werr-net. 156. He moralizes on his own 
character. 

CHAPTER VII. 

157 His dressing of fish. 158 His unleavened bannocks. 159 His home 
garden. 160 His argumentation with himself. 161, 2 How he is 
affected by his mother's birthday. 163 His funeral feast. 164 He 
finishes it in the glen. 165, 6 The parrofs talk. 167-9 He brings home 
a tortoise. 170 The hull of the .ship is cast up. 171 He ventures upon 
it within the reef. 172 An ague seizes him. 173 His dread of darkness; 
he diinks, first lemonade ; 174 afterwards, Cinchona. 175 He gets oil 
and eggs from the tortoise. 176 He makes lampwicks. 177 The weather 
clears. 178 Birth of new kittens. 179 Other new broods. 180.2 De- 
velopment of his religious sentiment. 183 The Popish Prayer-book. 
184 The le.ssons which he now learnt. 



CONTENTS. IX. 

CHAPTER VIII. 

185 He saws down the horns of tho male antelope. 186 Use of the horns. 
187 He makes a di-ill, 188 with a bow, 189 and guide ; 190 also a 
larger sledge. 191 Deficiency of leather. 192 How he makes fine ropes. 
193 His small bridge. 194 His beach road. 195 New kids. 196 Con- 
trivance for picking cocoa nuts. 197 Experiments on leaves, pith and 
bark. 198, 9 Migration of his flock. 200 He sleeps in a hammock under 
the sky. 201 He makes the rush mat for his back. 202 His dress in the 
heat. 203 His preparation of a yam garden. 204 His siesta. 205 His 
raisins. 206 New products of the soil. 207 Turpentine or Resin. 
208 Midday with the dog. 209-11 More fruits. 212 Unsuccessful 
expedition in the long boat. 213 He cannot return agaiast the wind; 
214 his distress. 215 The parrot comes to comfort him. 216 He trudges 
home, leaving the boat. 217 He fixes the latitude ; 218 plants his 
kitchen garden. 219 Adds to his stores of food. 220 Insufiiciency of his 
store-chests. 221 His first attempt at pottery. 222 He builds a fumace. 
223 Makes huge square jars of coarse pottery. 224 He sets up a target 
for practice. 225 His preserving of fruit. 226 His recovery of glasa 
beads. 

CHAPTER IX. 

227 Two boats of black savages arrive. 228 He arms ; 229 goes forth and 
views a cannibal feast. 230 A captive escapes. 231 Robinson shoots one 
pursuer dead and woimds another ; 232 but saves the life of the latter. 
233 Binds up his wound. 234 Ascertains that the two boats have 
departed. 235 He brings the fugitive to his cavems. 236 Returns to 
bury the dead; 237 and bring home the wounded man. 238 He triea 
the temper of the fugitive. 239 His deliberation and assumed majesty. 
240 His careful treatment of the fugitive (Elapsus). 241 He astonishes 
both men with his pistols, — also Elapsus with telescope and watch. 
242 He pours away nearly all the brandy and rum. 243 Elapsus makes 
good sandals for Robinson. 244 Robinson gives him a handsome plaid ; 
245 also cloaks to both. 246 He takes Elapsus to the scene of the mur- 
derous feast. 247 Elapsus reveals the virtues of trees and shrubs, 
248 and talks of Indian poultry. 249, 250 Various palms and their uses. 
251 Thoughts about the long boat. 252 Convalescence of Secutor. 
253 Elapsus devises a royal badge for Robinson. 254 Robinson accepts 
it ; 255 and gives a secondary badge to Elapsus. 256 Description of 
the two men. 257 Elapsus is curious about work in iron. 258 Skill of 
both men in wattling and plaiting. 259 Skill of Secutor in cookery ; his 
making of tea. 260 Why Robinson resolves to show no distrust. 261 He 
teaches both the sword-exercise. 262 Armor used in it. 2C3 Secutor 
makes new arrows. 264 Robinson plans a cross-bow. 265 The men 
execute it. 

CHAPTER X. 

266 Expedition to fetch the boat. 267 Mending of the sails. 268 It tacks 
well. 269 Elapsus pronounces it, Not yet good. 270 Secutor enlarges the 
kitchen garden. 271 Theii" sport in swimming. 272 Trial of soap- 
making. 273 Secutor as groom aud gardener. 274 Reliefs for the men'8 
toil. 275, 6 Elapsus works bulwai"ks and flaps (outriggers) for the boat. 



X. CONTENTS. 

277 Robinson studies how to fulfil liis demands of ironwork. 278 fWith 
Elapsus he makes a longer excursion on the hills. 279 Gets a view of 
the ridges and under cliflf on the north-east. 280 The three work together 
at the smithy. 281 The parrot is killed by a falcon. How Elapsus 
comforts Robinson. 282 DiKgent work during the rains. 283 Secutor's 
enmity to the rabbits. 284 Robuison's Uterary occupation. 285 His 
talk with them during their work. 286 They present him with a royal dress. 
287 They try the new rig of the boat. 288 Petition of the two men con- 
cerning wives. 289 Robuison's anxieties. 290 His first question. 
291 Their further suggestions. 292 His fresh objections. 293 He 
insists on first surveying the coast. 

CHAPTER XI. 

294 Their new manufactures. 295 Robinson plays the hydrographer. 

296 Elapsus finds the rice plant. 297 They survey the west coast. 
298 Difficulty about currents. 299 Problem of the flock, solved by 
Elapsus. 300 They agree to hew new oars. 301 Robinson claitns 
better missUes. 302 Their reply reproves him. 303 Their activity. 
304 They carry home the frmt crop. 305, 6 Some accoimt of theu- own 
country. 307 Calculations of Elapsus. 308 Secutors account of the late 
war, 309 Why neither tribe comes to the island. 310 Robinson 
promises to saU within four days. 311 Energy of Secutor. 312 Zoology 
of the mainland. 313 Robinsons final preparations. 314 Fate of the 
tame rabbits. 315 The three put to sea at evening ; 316 and at dawn 
see land. 317 The two men resume their true names. 318 Reception by 
the populace. 319 The shooting match. 320 Sister of Gelavi ; 321 also 
his bride. 322 Robinson consents to everything. 323 They are towed 
out with honor. 324 The return voyage. 325 They land at the Garden- 
port. 326 What of the flock ? 

CHAPTER XII. 

327 Nuptial preparations. 328 Indian Poultry. 329 Pranks of thieves. 
330 Nuptial ceremonies. 331 Speech of Robinson. 332 Services of Upis 
and Calefus ; 333 also of Pachus. Skill of Totopil in snares. 334 Functions 
of Robinson. 335 New Pottery and store closet. 336 Sago, Wax, Oil, 
Sugar. 337 Pachus and Calefus undertake rice. 338 Apartments. 
339 New cares of Robinson. 340 Retrospect of his slavery. 341 His rest 
onSunday. 342 His Sunday School. 343 HispupU teachers. 344 Materials 
for paper. 345 Religious talk with Gelavi. 346 Pachus makes needles. 
347 New ideas of Gelavi. 348 Robinson seeks explanation. 349 Gelavi 
cannot eatisfy him. 350 Pachus finds a stream of copper. 351 Three persons 
are di-iven on shore in a boat. 352 Policy of Robinson. 353 Perplexing 
comment of Gelavi. 354 The strangers depart. 355 Anxieties of 
Robinson. 356 New arrivals. 357 Robinson's suspicions 358 of 
Gelavi and Fenis. 359 Fenis's defence. 360 Robinson recovers himself. 
361 His promises to Cortops. 365 Supplementary conditions. 

CHAPTER XIII. 

366 Robinson's zeal for his own language. 367 Gelavi opposes. 368, 9 The 
diseussion. 370 Robinson reluctantly yields. 371 He aids Gelavi in new 
alphabet. 372 He trains his own family to firearms. 373 Refuses to 



CONTENTS. XI. 

toll how to make gunpowdor. 374 Pachus and Robinson sleep in ham- 
mocks. 375 Guus of distress. 376 Robinson sends to Cortops for rowers, 
377 and boards the ship. 378 The rowers tow it off the sandbank. 
379 Robinson guides them to the creek. 380 He promises a new mast, 
381 and food. 382 The captain's story. 383 He asks the longitude, 
384 and promises to carry Robinson to England. 385 Robinson orders 
food, 386 and shoots three wild antelopes, 387 and a pelican. 

388 Cortops gives rice liberally. 389 The captain visits the caverns, 
390 and accepts one dead antelope. 391 Gifts to Cortops and the rowers. 
392 On the new mast. 393 Robinson and two men cut it. 394 Robin- 
son visits Cortops by appointment. 395 Secret interview and compact. 
396 It is revealed to Pachus and Gelavi. 397 Robinson abdicates in 
favor of Cortops. 398 Cortops adopts Gelavi as son and successor. 

CHAPTER XIV. 

399 Dispatch of business. 400 Royal gifts of Robinson to Cortops. 401 Sud- 
den loss of Robinson's skiff by Upis, 402 Yards are wanting to the mast. 
403 Robinson undertakes to be ship-carpenter ; 404 and buys many 
wares of the captain as presents to Cortops, Pachus and Calefus. 405 Great 
farewell on the Sunday ; 406 and solemn advice to Gelavi. 407 Final 
arrangements in the ship. 408 Last gifts of Robinson. 409 The ship is 
wind-bound. 410 Robinson's story of himself. 411 How he escaped 
from the Moors to Brazil. 412 Received funds from England. 413 Be- 
came familiar with his employers sons ; 414 was invited to join in 
partnership. 415 Easy liberality of the Brazilians. 416 Eui-opean con- 
siderations. 417 Robinson becomes a partner. 418 Fertility of the 
country. 419 Nature and management of his estates. 420 Occupation 
of three years. 421 His ennui in the fourth. 422 New overtures of his 
partner. 423-430 Robinson consents, after faint resistance 431-3 His 
voyage and shipwreck. 434 The weather changes. 435 They are towed 
off. 436 The boats and Gelavi depart. 437 They fall in with a ship 
bound for England. 438 Robinson sends a letter by it. 439 He roaches 
Jamaica. 440 An-anges business at Brazil by letters — and without 
further events, regains his English home. 



ERRATA. 



Section 8, line 6 — for rersus read rm'sus. 



12, 
35, 

59, 

65, 

66, 

70, 

91, 

103, 

216, 

291, 



14 — for protulentam read potulentam. 

15 — for facilime read facillime. 

12 — for hue read huc. 

12 — for compertum read oompertam. 

6 — for panxUlulum read pauxillulum. 

3 — for talis read talis. 

4 — for qualicumque read qualicunque. 

8 — for explorari read explorare. 

2 — for incedentem read incedens. 

4 — for Secutorum read Secutorem, 



ERRATA. 

Besides the Errata alreadi/ published I have sincefound tlie fulUncinij 
Section 79, line ^,for ignotu read ignoia. 

,, 86, ,, 5, /or matliematic«/s rea(^ niathematicftv. 

,, ,, ,, 7, /or alterum rcacZ alter. 

,, ,, ,, 8, /or tertium rcafZ tertius. 

,, ,, ,, 10,for Hanc reafZ Hunc. 

,, 118, penult, /or oblitum read oblitam. 

,, 139, ,, 7, /or deligebant reaf/ diligebant. 

,, 171, ,, 6, /or facilo rea(Z facile. 

,, 234, ,, 7, /or specnliim reatZ speculam. 

,, 319, ., 7, /or carcer rearf carcerem, 

,, ,, ,, 10, /or collawdabant reafZ collaMdabaiit. 

,, 335, ,, 6, /or eum reafZ cum. 

,, 337, ,, 5, /or Attamem reafZ Attamen. 

,, 345, ,, 5, /or eredebat reatZ credebat. 

,, 347, ,, 14, {addimj niarJiS of quantiti/) rcail iuiuGrc. 



ROBINSON CRUSOE. 



KEBILII CRUSONIS ANNALES. 



i.jV 



CAPUT PEIMUM. 

ATUS sum ego Eboraci, ex bona familia, sed peregrina : 
quippe pater meus Germauus fuit e Brema., ubi appella- 
batur Kreutznaer. Ceterum per mercaturam cTives factus, 
Eboraci cousedit, unde recepit in connubium matrem meam. 
Ex liujus agnatis praenomen milii Kebilius, ex patre nomeu 
Kreutznaer inditum est. Sed vulgus liominum, facili corruptela, 
Crusonem me Kebilium appellabat. Tertius eram filius familiae. 
Frater maximus, tribunus militum, cum Hispanis praelio con- 
gressus, ad Dunquercam occubuit. Frater proximus, sicut ego 
quoque postea, incertum quomodo, evanuit. Me quidem pater, 
diligenter institutum, juris legumque studiis destinabat : sed, 
fatali quodam motu, nihil miLi arridebat, uisi ut mari oberrarem. 

2. Prima in juventa clam patrem evasi nauta. Cursu mox 
felici cum magistro navis bumanissimo ad Guineam Africae 
navigavi. Altero in cursu a Mauris piratis captus sum, et per 
quatuor fere annos duram servivi servitutem. Inde miraculo 
audaciae elapsus, in Lusitana quadam nave ad Braziliam sum 
devectus, ubi colono cuidam tres amplius annos strenuam operam 
navavi, praefectus servorum agrestium. Mox per hunc amicosque 
hujus adductus sum, ut ad Guineam navigarem, homines nigritas 
conquisiturus, quos ipsi inter se per sua praedia servitutis causa 
dividerent. Equidem magnam lucri partem eram derivaturus. 

3. Sed longe aliter ordinavit Deus, ne impune caecae cupiditati 
obsequerer. Nempe ventis abrepta navis Oceanum transire 
nequibat, sed longe ad Caurum develiitur, circa Orinoconis ostia, 
ut credebamus. Altera mox superveniens procella magno impetu 
nos in Occidentem propulit, ubi, si o mari effugeremus, per fcros 
homines foret pereundum. 



REBILIUS ORUSO, 



4. Gravi impendente periculo, nocte intempesta et saeviente 
adhuc vento, nauta qui erat in vigilia " terram adesse " exclamavit ; 
atque, antea quam ceteri experrecti superne congregamur, navis 
in arenis haeret. Statim cum strepitu tremendo corruunt mali 
eorumque armamenta. Fluctus magna vi foros prokiebant, neque 
ipsae navis compages diu toleraturae videbantur. 5. Magister 
scapham demitti jubet. Demittitur : nec facile id quidem. Ees, 
quae maxime ad vitam sunt necessariae, raptim ingerunter ; tum 
nos ipsi, tredecim viri, in eandem descendimus. Montosum 
littus inter sublustrem caliginem furvum apparebat : eo re- 
migamus, si qua forte in sinu terrae reducto tranquilliore mari 
utamur. Jam, violenter undante salo et circum nos se frangente, 
res non nauticae peritiae sed divinae opis videbatur : quare inter 
remigandum se quisque Deo Supremo, pius impiusve, commen- 
dabat, salute paene desperata. 6. Ventus, ad terram propellens, 
cursum scaphae accelerabat, terram faciebat formidolosiorem ; 
metu autem maris, spe littoris, ipsi nosmet quasi in certissimum 
exitium detrudebamus. Taudem, vadosiore mari, fluctus per- 
niciosius circumfringi et dejectari scapha. Mox, ecce crista 
undae ingens, quae nos persequitur ; et vix Dei eflamur nomen, 
quum cuncti sumus absorpti. 

7. Quae sequebantur, longa fortasse enarratu, factu erant 
brevissima. Profundius sensi me verbere fluctus illius deprimi, 
sed, anima fortiter compressa, ad summas aquas emersi tandem. 
Altero in fluctu spumante imphcatus atque violenter circumtortus, 
immensum anhelans eluctor ; tum conversus, humeros meos 
succedenti oppono cristae. Ea me magna vi cautem versus 
projecit, aqua exstantem : hanc ego amplexus, adhaereo, dum 
decurrit unda ; tunc, priusquam novus superveniat fluctus, per 
vada exsihens scando, iterumque amplector cautem ; simul, aestu 
pauhsper obruor. Ictus ejus me aspere quassabat, sed extemplo 
aera animamque recepi, et rursus per vada supergredior. Citra 
saxa undas longe minus ingentes sensi, inter quas poteram natare, 
aegre profecto. Mox httore ipso projectus, uncis pedibus in 
sabulonem lapillosque inculcatis, pronus decido, ut ne me fluctus 
reii-ahat. Uno post temporis momento in terra firma asto. 
Conversus, video praeter httus cautium seriem, inter albicantes 
aquas nigrarum ; nihil ahud per tenebras in mari dispicio, neque 
scapham neque quemquam e sodahbus. 

8. Tamen haud valde cahginosa erat nox. Ingentes ahquot 
nubes, et phirimae nubeculae, sibilante vento raptabantur : inter 
has clarissima lucebant sidera e nigerrimo caelo. Eespiciens ad 



RKBILIUS CRUSO, 3 

terrain, collium duntaxat ceruo liueamenta ac rupium. Tum 
vestimenta raptim detracta manibus contorqueo, et, quoad 
possum, aquam marinam exprimo. Eadem rersus induor, (quid 
aliud facerem ?) et rupem proximam per algas enisus ascendo ; 
frustra : nam ne inde quidem in mari quidquam discerni potest. 

9. Attamen arboris forma super colle exstat. Hanc sequor, et, 
ut potissimum in caligine, arborem illam scando et ramos am- 
plexus interfususque me repono. Vestimentorum in loculis nihil 
habui, praeter cultellum, tabaci aliquantum et tubulum fumarium. 
Post brevem requiem assurgens, virgam grandiusculam amputo, 
qua protegam me aliquatenus. Aqua marina largius insorpta, 
tamen neque sitis neque famis aderat mihi levamen. Sed, loco 
cibi, tabaci folium in os meum compono, implicataque ramis 
virga, membra mea ita dispono, ut ne decidam, si somno capiar. 
Vespertiliones, et maximi illi quidem, stridoribus ac volatu, 
somnum aliquamdiu discutiunt. 

10. Item quoad concitato opus erat corpore, mens mea tranquilla 
fuerat ac praesens : nunc, quando quiescit corpus, maxime se 
mens agitare coepit. Imprimis gratias Deo optimo maximo 
sincerissimas profudi, admirans praesertim, si ego sohis ex tanto 
naufragio servor. Mox id ipsum crudehssime me pungit ; etenim 
hic solitarius, madidus, famelicus, paene nudus, pejus enecor quam 
in mari, nisi vero feri homines sive bestiae me devorabunt. Sane 
ego id temporis j)ius non eram, miuime rehgiosus. Igitur tanta 
in calamitate magnus me aestus animi conquassabat, inter grates 
querelasque, consihum ac desperationem. Tandem agitatione 
victus profundo somno conquievi, laboris ac moestitiae obhtus. 

11. Mane expergiscor, multum recreatus, sed algens ; nec 
mirum. Ceterum ibi maris temperies humanae cutis calorem 
aequat : etiam nox ipsa tepet : porro arboris ilhus densa foha 
fuerant mihi pro tegumento, ne calor in apertum aethera effugeret. 
Sciuri, psittaci, macaci sive cercopitheci circiim garriebant con- 
tinenter. Evigilans incipio descendere : ecce autem canis noster 
ad radices arboris meae, quasi custodiens. Id me tenero quodam 
ita affecit gaudio, ut lacrimae ocuhs oborirentur. Ergo non sum 
prorsus sohtarius ; unum saltem retineo amicum ! Hunc demulceo, 
plaudo armos, paene amplector. Mox festiuanter deambulans, 
navemnostram ex adverso conspicor, lougiuscule ultra eas cautes, 
ubi ipse projectus fui. Sine dubio aestus intumescens, ex arenis 
levatam, huc detrusit. Jam autem paene sopito vento, inanis 
tantiim supererat undarum jactatio. At ego in margine rupis 
incedens, despecto circa httus : mox, interjectis vix mille passi- 



REBILIUS CRUSO. 



bus, scapbam nostram discerno in arena, subter caerulea quadam 
rupe. Adire eam volui ; sed quasi lingua quaedam maris inter- 
fusa impediebat ; et quoniam fame urgebar, in navem potius, si 
possem, regrediendum censui. 

12. Degi-essus rupe, redeo praeter littus : ibi pileum nauticum 
video, summo cum moerore. Jam aliquantum recesserat aestus, 
atque, ut aestimabam, vix trecenti aquarum passiis a nave me 
distinebant. Exutis palla braccisque, intrepide mare ingressus 
sum, inter grallatorias aves, quae plurimae aqua exsurgebant ; 
et facile navem natando assequor. Puppis ejus valde elevata est, 
depressa prora ; ex qua catenae depeudentes aquam tangebant. 
Has ego prehensas ascendo, et supervado loricam tabulatorum. 
tristem ru.inam, ubi mali, vela, funes strage conturbatissima 
complicantur. Sed ego ad cellam penuariam decurro, ibique 
arrepto pane nautico (qui bis coctus appellatur) vescor libenter. 
Mox, exarca mea ipsius extractas, vestesinduor atque liorologium 
meum resumo. (Profecto resurgente aestu vesperi, ille meus in 
littore vestitus natans asportatiis est.) Simul ut aqnam pro- 
tulentam invenio, sinus vestium pane complevi, ut quoties liberet, 
vescerer : tum meditabar, quid facerem potissimum. 

13. Illud me angebat, quod manifeste, si in nave mansissemus, 
omnes fuissemus salvi. Super prora quidem saepius insultantes 
undae plurimas res corruperant ; sed altera pars, puppim versus, 
alte sublata, sicca erat atque incolumis. Quii^pe, ut credo, quia 
in arena, non in cautibus liaeserat, carinae soliditas perduravit. 
Quam plurimas res jam cupiebam asportare ; sed id erat difficile. 
Scapha major, ut dixi, in littore projecta erat longe. Illa quin- 
decim viros facile portabat, et in magnis Africae fluviis ad 
invebendos venales magno usui erat futura. Alteram comporta- 
veramus longe minorem, cymbam potius quam scapbam dixerim ; 
quae duos homines cum remige posset ad scapham devehere, si 
qua juxta ripas aquae forent breviores. Haec in nave remansit : 
demittere eam in mare erat in facili ; sed parum capiebat, nec 
videbatur nimio sub onere aestum littoris toleratura. Postquam 
arcas ac dolia multo cum suspiratu ahquamdiu aspexi, contemplor 
malos, ac ratem componendam decerno. 

14. Subito exsultans, ex fabri uostri repositorio serra derepta, 
malos disseco, ut trabes longitudine fere pares efficiam. Has in 
mare provolvo, fuuibus quibusdam malorum supra inhibitas. 
Ligna graudiora cujuscunque generis colHgo, ingero, omnia 
funicuHs deligata. Postea ipse seminudus, cum malleo et con- 
fibularum sacculo circum colhim suspenso, degressus equito 



REBILIUS CRUSO. 5 

super trabe. Undatio maris jam deminuta cst : raptim ego ligna 
atque trabes, velis funibusque confusas, conjungo, destino, 
depango ; vi mea maxima, quantumvis rudi, ratis fundamenta 
jaciens. Eedeo supra ; video quanta sint portanda onera, 
ratemque nondum sufficere. Tum alia ligna plurima et tabulas 
ex omni parte navis conquiro. Has dissecare ex suo loco, nimii 
laboris erat atque temporis. Sed septa animadverto lignea, quae 
ad dividenda nigritarum cubilia comparaveram. Utrumque binis 
liamis e tergo, binis spicatis clavis e fundo, erat instructum ; 
annulis lateri navis infixis, per quos liami inseri debebant. Haec 
septa plurimam atque optimam mihi sufficiebant materiem. 
Quibus rebus superadditis, molem ratis et soliditatem multum 
adaugeo ; tum funibus astringo cuncta. Longum id erat et sane 
difficile : necnon sol me admonebat horarum : horologium 
substiterat. Denique postquam, graviter insultans rati, firmitati 
ejus confido, maximo cum dolore sentio, vix minimam partem 
eorum. quae vellem, posse me asportare ; jam autem deligendum 
esse. 15. Ab opera paulisper requiesco ; vini ardentis sacchariui 
haurio pocillum, meditorque moestissime. Ea quae ad vitam 
maxime sunt necessaria, decerno sumere imprimis ; tum, arma 
ad vitam defendendam. Quatuor nautarum arcas commode vehi 
posse super rati mea credebam. Totidem exinanio, et, per 
tollenonem* sucuHs instructum, demitto in ratem ; hanc mox 
scalas versiis traho. Sacculos impleo plures bis cocto pane, 
oryza, fabis, miliaria atque hordeacea farina ; et facile in arcas 
dejicio. Fabis atque miHo praesertim eramus nigritas cibaturi, 
et sane multum hujus cibi portabamus, sed infra in alveo. Jam 
tres caseos Batavicos arripio, caprinae carnis siccatae massas 
quinque, (qua carne vel maxime vescebamur,) et frumenti Euro- 
paei relHquias quasdam, quod ad gaUinas alendas convexeramus. 
GaHinae vi procellarum perierant omnes. Ceterum triticum 
fuit id, cum hordeo : postea inveni corruptum esse per sorices. 

16. Dein latice ardenti anquisito, vini palmaris congios fere sex, 
cum plurimis deHcatiorum potuum lagenis, seorsim conchisi. Hae 
lagenae partim magistri fuerant, partim meae ipsius. Lacernam 
meam et lecti opertorium corripio, porro serram, securim, 
maHeum clavosque : sed haec in cymbti destino portanda. 
Plures fuisse in nave nitrati pulveris cados majores sciebam ; 
sed ubinam artiHator noster eos habuisset conditos, eram 
nescius. Tandem multum anquisitos duo invOni siccos 
sanosque, tertium aqua marina corruptum. Cistas tres, hoo 

* A cranc, — with windlasH. 



b REBILIUS CRUSO. 

pulvere completas, curatissime intra arcam super rati ita concludo, 
ut, si fluctus alluat, minimo sit detrimento. Jam de igne fovendo 
subit cura. Coqui nostri recenseo supellectilem. lude deripio 
foculum cum forcipe, batillo et rutabulo, cratibulam ferream, 
ahenum, ollamque coculam. Satis oneris jam videbar imposuisse. 
17. Cymbam protinus per easdem suculas mari committo ; id 
quod difficillimum fuisset, nisi requiessent undae. Huc impono 
ignipultam aucupariam optimam, par pistolarum cum balteo, 
mulctram stanneam, iguiaria, sinum ligueum, poculum ex albo 
plumbo, item corneum ; cum vestibus ac fabrili supellectile, quam 
nominavi. Addo pilularum plumbearum sacculum ac gladios duo. 
Unus horum falcatus erat Maurusii mei domini gladius. Solem 
video declinare ; itaque propere funem tractorium rati adjungo, 
fuuiculos plures in cymbam projicio, jamque descendo cum 
remis, ratem ad littus tracturus. 

18. Tria me confirmabant, — mare tranquillum ; aestus placide 
allabens ; aurae quoque, quantum erat, terram versus spirans. 
Parvam ancoram in cymba portabam. Jam remigo, atque contus 
animum subit. Eedeo, effero contum : demum littus peto, sed 
directam viam cautes probibebant. Aves multae in ratem con- 
sederunt, ut piscarentur commode. Has aegre abigo. Mox sensi 
me praetervebi, ipso mari clam trabente : inde sperabam posse 
me iu fluvii alicujus ostium deportari, ubi bona mea tutius 
exponerem. Id quod evenit : nam rupes mox subeo, ubi in 
convallem sinus maris intrat. 19. Sed dum remis, quantum 
possum, medium in flumen cymbam dirigo, paene altero naufragio 
conflictor, rate vado illisa. Declivi protinus rati delabebantur 
ejus onera, nisi propere succurrissem. Circumacta cymba, ligna 
aliquot de rate in interstitia ejusdem intrudo, quasi paxillis 
enormibus sustineus arcas. Hic alligatus necessario commoror, 
anxius saue animi, donec aestus insurgens ratem allevavit. Tum 
in parvum quendam sinum deverto, juxta planitiem, cui mare 
debebat superfundi. Eo mox delatus metuebam ancoram dejicere, 
ne tanta moles funem abrumperet, nisi aquas stagnare intelligerem. 
Taudem recedens aestus in terra lirma relinquit et cymbam et 
ratem. 

20. Onera mea exponere inutile erat, nocte appropinquante. 
In arbore aliqua iterum dormire decrevi ; itaque sufferta ignipulta 
armatus, item gladio serraque, per ulvas uberrimas procedo, 
anquisiturus idoneum cubile. Nemus baud longe video. Ibi 
delecta majore quadam arbore, curvis transversisque ramis, gradus 
pro scalis in cortice serra incido ; tum scandens cum serra amputo 



REBiLius cnuso. 7 

ramorum quidquid sit obfuturum, et cubandi facio periculuui. 
Macacos video plures in arboribus, sed parvos mitesque. 

21. Redeunti canis occurrit, lepusculum ore fereus, quem ante 
pedes meos projecit. lutellexi eum maguam partem devorasse ; 
etenim plenus saturque apparebat. Saue ego donum ejus uon 
contemsi, quamvis laniatum. Accepi ; sed subit cura, ue solo lueo 
amico priver, nisi sedulo pascam. Magno erat corpore, multoqiie 
egebat cibatu ; de quo incepi meditari. — Dulcem aquam juxta 
conspicor, in flumen marinum decurrentem. Mox frondibus 
foliisque siccis igne facto, lepusculi reliquias super vivis pruuis ope 
gladii ac serrae torreo, gustatuque ejus quam maxime fruor. 
Primam illam in insula solitaria coenam cum voluptate tristi- 
tiaque mire commista memini. Jamque caligabat. Ego autem 
tabulam quandam reportatam clavis destinavi ad ramos arboris 
meae, ibique laoerna obvolutus somno me dabam. Ignipultam 
inter ramos apposueram : canis jacebat subtus. Pistolis quoque 
succingor, ne simia aliqua major me incessat. 

22. Et profunde equidem dormivi, defessus laboribus ; tamen 
ante lucem sum experrectus : (etenim ilJa in regione aestatis ipsius 
nox proxime ante diluculum tenebras obteudit :) atqueego meditans 
consiUa mea compono. Ut primum dilucescit, desceudo. Ligna 
aliquot exacuo securi ; tum pro sublicis in arenam ita adigo, ut 
ratem, quamvis crescentibus aquis, iuhibeant. Nitrati pulveris 
cistas lacerua protego, si forte pluat. Serram, — malleum, — 
clavos, — tabulas duas, robustam tenuemque, — argillam mollem, 
cum vetere fuue pro stuppa, — in cymbam colloco. Aquam 
mulctra haustam sumo mecum, item poculum ac panem. Lepus- 
culi, quod restat, cum cane divido, ipsoque in cymbam adsumto 
flumen iugredior, scapbam nostram invisurus. 

23. Pleno maris aestu, tardius descendo flumen ; mox intra 
cautes littus lego, ne quid undarum me iucommodet. Magis 
magisque admiror avium abundantiam, qua mariuarum, qua 
silvestrium. Inter cautes ac littus grallatoriae abundabaut. Ad 
scapham tandem pertingo ; perfractam invenio, velut auimo 
praeceperam ; credideram posse me detrimeuta ejus resarcire. 
Sed viginti passus a mari jacebat, proceM aestuque ilhus noctis 
longe evecta ; neque summa mea vi potuit moveri. Porro, remos 
idoneos neque habebam, neque, si haberem, adhibere possem, 
onusta certe scapha. Aeger animi hanc reUuquo, remigoque 
navem versus. Cogitans autem statuo muhim vehimque scaphae 
anquirere, si fortc postea horum usus venerit. 

24. Ad scalas navis accedo. Has natans nou potueram maau 



RKBILIUS CRUSO. 

attingere : etenim puppis nimium erat elata. Sed astans in 
cymba, facile eas apprebendo. Cane primum superposito, alliga- 
taque cymba, ipse ascendi ; mox desideo inops consilii. Ollam 
offendo fructuum couditorum : cum pane vescor, dum cogito. 
Video alteram ratem non posse me construere ; spatium diei non 
sufficere, si trabes ipsa ex nave sint dissecandae ; loricam tabula- 
torum discindere, laboriosum fore, nec valde utile. 25. Maurorum 
memineram rates utribus suffultas. Utres non habebam, Arcas 
aquae impenetrabiles volebam pro utribus adhibere ; sciebam 
autem nostras solido esse robore et astricta fabrica. Unaquaeque 
harum ligneo pessulo rudique sera obdebatur ; cuncta compari 
eraut modulo. Die superiore, dissecto serra pessulo, facile aper- 
ueram quatuor illas ; idem nuuc facio in caeteris, atque 
exinanitarum exploro commissuras. Arctissimae videbantur ; 
id gaudeo : sed funibus propere in mare demisi quatuor 
harum, ut commissurae aqua intumescerent ; meam ij)sius, 
quae optime fabrefacta est, pice ac stuppa circa opercuhim 
incepi obhnere, j)ericulum faciens, num aquam excludere possem. 
Postquam operui, cuneos tenues hgneos juxta pessulum infercie- 
bam, quo astrictissime concluderem. Hanc in mare demisi, fundo 
sm-sum sustentata ; atque ibi rehgatam reliqui, ut operam meam 
aqua exploraret. 

26. Jam video diem procedere, metusque subito me incessit, ne 
quis thesauros meos e rate compilaret, neve bestia corrumperet 
cibum. Insula foret an continens terra, culta an inculta, feroci- 
bus bestiis infesta necne, — nondum sciebam. Eatis autem 
dilectissima ocuhs sohque exposita manet, dum ego novas hic res 
conquiro ! Credebam non posse me illo ipso die novae ratis onus 
asportare ; satius esse, redire quam citissime. lUud succurrit : 
" Heri, quae ad vitam maxime erant necessaria, avexi ; hodie, 
" quae pondere levissima sunt, nuudinatione pretiosissima, 
" aveham in cymba ; ut si forte navis ahqua me servabit, ne 
" prorsus sim pecuniae inops." Duo gladios pulcros e caeruleo 
chalybe invenio ; hos avide sumo. In secreto magistri scrinio 
aureos nummos Hispanorum (doblounos vocaut) certo sciebam 
contineri ; quos ille comportabat, ne, ventorum vi ahquo devectus, 
pecunia ad reficiendam navem egeret. Dolabra protinus fores 
scrinii perfringo : iuvenio autem non auri solum crumeuas, sed 
instrumentum astrologicum, pretiosum ihud quidem, ac duo 
optima horologia; item furciham mensalem et cochlear, utrumque 
ex argento ; mox duas acus magneticas, utramque sua in capsula : 
tertiam videram ipsum juxta gubernacuhim, propter usum 



REBILIUS CRUSO. 9 

gubernandi. In raensula offendo supellectilem geographicam ac 
scriptoriam, cum libris quatuor. Cuncta arripio, et quasi votum 
Deo concipio, nuuquam, quantum in me est, cognatos magistri 
optimi quidquam laturos damni, si forte in bominum gregem 
restituar. 

27. Dum meos ipsius perscrutor loculos, unde argentum, arculas 
optimas clavesque avebam, illud "siforte'' animum auresque 
meas pertentat. Immo totum bunc diem quasi rbythmus quidam 
" si forte " tinnit in auribus, dum remigo, dum incedo. Jam res 
pretiosissimas in arculis conchiseram, quum scapbae memini 
armamenta. Haec facile reperio, Malum ejus ad terram attra- 
hendum decerno, pone cymbam alHgatum. Quamvis properans, 
temperare mibi nequivi, quin lardi asportarem succidiam, cum 
bulborum majorum marsupio ac capide duobusque cultris. Dein, 
quidquid videbam corbium, fiscorum, riscorum, quod natare 
poterat, restibus constringo, et pone traho, in cymba portaus me 
ipsum ac canem cum novis thesauris. Ecce autem, dum in eo 
sum, ut navem rehnquam, duae feles cymbae insiUunt, quas 
quidem neque ego neque canis aspernatur. 

28. In remigando, vereor ne agmen meum, pone tractum, vado 
fluminis ilhdatur ; in Httus potiiis projicere volo. Dein locum 
puto exquirendum, ubi ratis mea postero die tutissime appeHat : 
nam si arcae in fundo ratis ahquo affligerentur, maximum fore 
periculum ne cunctae res disperirent. Dixi Hngua quadam maris 
primo IHo mane me a scapha interseptum. Hanc video ad 
dextram cautium, eoque dirigo cursum. Corbes, malum scaphae, 
caetera, facile in Httus sursum traho ; dein sinum iUum maris 
propero intrare. 

29. Circa quingentos passus penetrabat terram, rupe praecipiti 
undique circumchisus. Ostium angustius erat, quia aspera saxa 
utrinque exsurgebant postium instar. Littus iutimum e moHis- 
simil ac planissima erat arena ; id quod facile perspexi, quia 
nondum altius pertinuerat aestus. Ultra arenam video algas 
cactosque. Huc certum est ratem iham cras deducere. Quae 
quum sumna, celeritate lustrassem, contentis brachiis domum 
remigo : nempe domum ire, erat, ad opes vieas. Intra cautes 
mare inveni tunc quidem sane tranquiUum. 

30. Ad coquendum protinus accingor, praesertim (si crcdere 
possis) propter canem ; immo, propter feles item ; namque ad 
quidvis, quod posset me amarr, mire aHectabar. Quatuor intra 
lapides igncm accendo. Tres stipites, infra arenae infixos, 
supra fune coHigo ; inde sua catena suspendo ahenum cocuhim. 



10 REBILIUS CRUSO. 

Aquam in capide apportatam infundo ; addo fabas, farinam 
hordeaceam, lardi segmen cum bulbo. Materia igni largius 
injecta, ignipultam arripio paroque collem ascendere qui haud 
longe aberat. Canem mecum adsumo, feles credo propter 
fervorem ignis nihil nocituras cibo. 31. Mille quingentos passus 
ad summun aestimabam iter illud; sed quia propter rivulum 
quendam atque uvidum solum circuivi, longius erat aliquanto. 
Demum enisus per praecipitia, mare undique circumfusum con- 
spicor, aham nulla ex regione terram, praeter scopulos aHquot 
duasque pusillas insulas novem fere milHa occidentem versus. 
Unus in postico mons mare exsuperabat ; sed tamen eram in 
insula. Hoc me magnopere angebat. 

82. Magna ex parte sterilior videbatur insula, saxosis collibus 
abundans, non sine arboribus ; quae quidem in cavis locis den- 
sabantur. Nisi numerarem felem quandam feram, carnivoras non 
offenderam bestias ; sed praeter macacos ac sciuros in convalle, 
lepores et exiguos porcillos videram ; aves autem notas ignotasque 
ubique quam plurimas. AHtem majorem, arbori insidentem, 
glandibus olorinis transverbero rediens. Pluma ejus rostrumque 
accipitris erat, ungues modicae, caro piscibus foetida. Tum vero 
memet increpabam quod jaculandi suppetias perderem. AHtes 
autem rapaces, quanquam plurimos, non magnos iHos videram. 
Porro feras hujus insulae coram homine plerasque intrepidas esse 
repperi. A coHis jugo ingentes prospicio arbores, quas aestus in 
flumine resurgens debeat aUuere. Hae supra ratem erant, neque 
procul ab arbore in qua proxima nocte dormiveram. Subter has 
statuo ratem attrahere, succedente aestu. Sed propere reversus, 
ignem exstinctum invenio, cibum non male coctum. Feles, 
valde fameHcae, magna voce querebantur. Has et canem largiter 
pasco ; et mecum statuo, plures etiam me fabas, si possim, nave 
extracturum. 

33. At ferae visio feHs me commoverat aHquantum. Verebar 
ne majores ejusmodi bestiae hic degerent, ut pardus, ut panthera, 
quae arbores facile escendunt. CircumvaHare me certus sum. 
UtensiHbus arreptis fabriHbus cum materia ac fune, peto arborem 
meam; ubi, incisuris securi impressis, palos infigo, breves tabulas 
supra destino, tum quator desuper palis contra ictus infernos 
corroboro. Quippeintellexifelemquamcunqueabipsastirpe arboris 
tanquam incurrere sursum ; et si quid praerupte emineat, arceri. 
Kestim autem quasi in annulos duos sive amenta compHco, quem 
ramis aHigatum, ipse possim prehendere ascendens. TaH tum 
podio arborem, ut poteram, praetexui: postea confirmavi, pleniore 



REBIMUS TRUSO. 



11 



adjutus supellectile. 34. Jam video noctem aestumque appro- 
perare. Sublicis evulsis, pone cymbam trabo ratem, apponoque 
sub arbore ingenti incolumem ; ubi latere posse credens, sublicia 
iterum depango. Deonerata cymba. compouo res omnes accurate. 
Tum, crastinis consiliis aestuans, tamen somno celeriter 
corripior, alatis blattis atque vespertilionibus contemtis. 

35. Evigilo ante diluculum. Depropero ad cymbam detrudoque 
in fluvium ; canis quasi suo jure insilit. Subter stellis remigo, 
adverso aestu. In navem invado, etiam ante solem ortum ; sed 
dilucescebat. Inspicio arcam meam ; optime aquam excluserat. 
Caeteras item e mari subtractas stuppa ac pice pariter ac meam 
ipsius concludo. Omnia funibus contentissimis astringo. Mox 
quattuor sufficere videntur; immo sic tutius fore ad primum 
experimentum. His in mare delatis, et firmissime constrictis 
superpono dolium pulveris nitrati, alterum panis, mox totum 
fabri repositorium. Adjungo seriam olei, ollam picis, arma 
missilia aliquot, alias res minores. Vela quotquot inveni, quae 
supervacanea portabamus, cum scapliae velo, collocavi supra ; 
superque liis rursus carbasum quendam pice liquida oblitum. 
Tantum onus facilime videbantur arcae tolerare. 

36. Postquam restibus omnia consolidavi, paulo ante meridiem, 
strenuo nisu ratem ad littus traho, paene infimo in aestus 
recessu. Sed inter postes saxeos in sinum illum procedo, neque 
in flumen adversum volo me committere. Mare intra mox 
quietissimum invenio, et quasi in stagno religo ratem. Maxime 
gavisus, projicio me sub rupe et paulisper sub umbra requiesco : 
dein cibo recreatus, ad operam redeo. 37. Quidquid erat in rate, 
in algosum siccae arenae acervum expono ; sed laboriose, 
propter bumiles aquas. Video mare adhuc tranquillum ; cras 
posse co-oriri procellas. Spes et cupiditas, quamvis lasso, dedit 
vires. Cum carbaso illo (si forte sit usui) atque cunctis funibus 
retraho ratem ad navem. Quintam illam propere adjungo arcam, 
et aliquot res ponderosas impono ; inter quas hic nominare libet 
molam ferramentis acuendis, glandium majorum cadulos duo : in 
cymba autem meas vestes, et pulveris nitrati ahquantum. Cuncta 
deporto intra postes marinos incolumia paulo ante tenebras. 
Valde defessus inde redibam : sed aestus cymbam subvexit sine 
mea vi. Vix poteram coenare ; igitur pasto cane fehbusque, 
Bomno me commisi. 



12 REBILIUS CRUSO. 



CAPUT (II.) SECUNDUM. 

38. 'T^RIUM dierum res gestas narravi singillatim. Imo iu corde 
I meo iuscriptae sunt, quasi hesternae essent. In iis quae 
sequuntur, saej)ius accidet, ut rem probe noverim, diem memi- 
nerim parum ; nec lectori jucundum foret, ut res, si possem, 
diarii more enarrarem. Deliinc, quae ex nave insuper avexi, 
summatim potiiis memorabo. 39. Quarto mane doTmivi post 
lucem. Jejunus, vescor avide : etenim in aheno cibus aliquot 
dierum milii meisque restabat. Sed quasi nervis succisis, 
languebat animus fastidiebatque suos successiis. "Curlaboro?" 
inquiebam " cur-ve juvat me vivere, solitarium, moribundum ? 
" Quid prosunt navis spolia, nisi ut aliquot dies vitam extraham? " 
Tum addidi clara voce : NM forte ! Nid jorte ! Mox inteUigo 
ventum a mari flare, aestum violentius insurgere, in ostio 
periculosum forsitan cymbae fore. Cymbulam autem illam 
majoris quam cuncta quae in nave restabant aestimabam. 

40. Tum si ad navem ratem e portu meo traxissem — etenim illum 
maris sinum postibus munitum jam Portum Meum appellabam — 
quis sponderet, quin naufragium ipso in flumine paterer redieus ? 
Nubes porro volitare animadverti ; imber ne caderet, melius tegi, 
quae exposita reliqueram in portu. Etenim cava plura illa in 
rupe cognoveram. Uliic igitur pedibus confestim ire decerno. 

41. Rupes ad laevam primo rubra erat, nisi ubi alga obtegeretur ; 
ipso in portu alba ; ulterius praeceps ac caerula : omnis autem 
e saxo (ut credidi) calcario. Portus cavis locis, immo cavernis 
abundabat, quarum in aliquam possem sine magno labore eas 
res recondere, quas pluvia corrumperet potissimum. Per algas 
cactosque enisus, hiic reposui lectum vestesque omnes, item 
panem, ignipultas ac nitratum pulverem, carbaso illo piceato 
contecta. Ees fabriles et cetera graviora velis obtexi. 

42. Jam corporis illuvies me vexat ; nam per tres laborio- 
sissimos dies ac duas noctes iisdem in vestimentis illotus 
manseram. Discingor nataturus. Pleno fere aestu quasi lacus 
maris clarissimus coram redundabat. Cadebat pluvia tenuis, 
sed inter nubes radiabat jubar ; mox apparebat arcus coelestis. 
Mire iUe visus stringit mulcetque animum meum. 48. Atqui 
canis in aquam me insequitur et mecum vult ludere. Nostratium 
canum iUe fortasse Graio Hibernorum cani simiUimus erat, 
Molosso domestico gracilior et velocior, glabro item corpore, ut 
caloribus nato. Probe uatabat, sed digitatus erat, nou palmipes 



RKBILIUS (nuirto. 13 

(qiiod appellant) ; id est, cligitis non erat pellitis ; atque ego 
velocitate natandi facile eum superabam. Itaque hunc dum 
eludo, me recreo. Ut ex aqua egressus sum, is crura pedesque 
meos tam amanter lambit, atque tam gestit me recuperasse, ut 
nequiverim me continere. In effusum fletum solvor, velut olim 
in pueritia, seutioque cor exonerari. Vestes mutavi : immundas in 
aquil marina sub majoribus lapillis demergo: tum egredior,insulam 
exploraturus. 44. Scando e portu per ardua. Inde video illum 
collem, qu6 antea enlsus sum, hoc a latere ascensu facillimum. 
Culmen rupium planities erat sive campus calcarius, deUcatis 
vestitus herbis. Hae recenti pluvia ita erant recreatae, ut nova 
veteribus admista folia florum praetulerint speciem, ubi rubor 
vel purpura cum novo virore contendebant. Lepores sive 
cuniculi suis e latibulis egredieutes audentius me aspexere, quos 
ne insequeretur, aegre repressi canem. 

45. Mox in scopulosa loco evado, et capros discerno feros 
procul ; antilopas potiiis dixerim. Pone saxa inserpo, quanquam 
minime fugaces erant. Glandibus olorinis tubum suffercio ; 
dein igne emisso occido capram vulneroque haedum juxta. Canis 
intercurrens haedum prehensa pelle attiuet, dum assequor. 
Crure vulneratam posteriore invenio ; poterat tamen incedere. 
Matrem vokii reportare ad flumen vallemque meam ; sed fateor, 
adhuc eram tam delicatus, ut noluerim recentem vestitum 
sanguine commaculare. Sudario e sinu vestis extracto, argilhlque 
uda in vulnus compressa, constrinxi firmiter; tum gramine 
sanguinem omnem abstersi. 46. Volui eam in cervicibus portare ; 
sed quando couor, id vero meas vires exsuperat. Super glareosam 
humum aegerrime cornibus eam traho, in gramine faciHiis. 
Haedi cornibus funiculo circumdato, hanc duco mecum simul ; id 
quod, dum ignipultam porto, paene nimium erat ; igitur saepius 
consedi. Via autem et declivis erat, nec longa, circa alterum 
jiigi latus ; itaque tandem perveni. 47. Protinus in udo linteo 
crus haedi astringo; et, ne longus sim, tanta cura foveo pascoque 
(nam grandiuscula erat) ut mansuetissima evaserit. In arena, 
juxta ratem primam, sub densis umbris, pelvem excavo ; in quam, 
aqua semisalsa repletam, recondo capram, ut otiosiiis carni 
coquendae dem operam. Canem appropinquare vetui; pasco 
autem UberaHter et hunc et feles : aves tamen metuo, ne carnis 
sint cupidae. 

48. Dum strenue me exercebam, vix sentiebam miserias meas : 
sed simul ac lassitudo abrumperet operam, nisi somno corriperer, 
mens coepit agitari : id quod saepius mihi evenit. Meas egomet 



14 REBILIUS CRUSO. 

cogitationes nequibam tolerare, et variis quasi ventis huc illuc 
ferebar. In desperatissima conditione me videbam, extra navium 
Europaearum cursum. Fracto animo, lugens, iuterdum lacri- 
mans, diffisus Deo, decreta ejus conquerens ; rursiis ipse memet 
objurgabam, solabar, hortabar, confirmabam, maxime gavisus 
quod tot res e nave congessissem. 49. Itaque per id tempus, 
quoniam apud neminem potui vicem miserari meam, aperui 
capsam scriptoriam, ex qua chartam, calamos, atramentum, 
protuli, incipioque angores meos argumentando effundere, quasi 
per sermonem. Mox talem altercationem in tabulas (ut ita 
dicam) accepti impensique refero, quas lectoris oculis nunc 
Bubjicere libet. 

Mala Mea. Levamenta Malorum. 

1. In insula sohtaria sum pro- l.At non es demersus, sicut 

jectus. ceteri. 

2. Ego unus e sodahbus enecor 2. At tibi uni restat spes ahqua 

aegrimonia. effugii. 

3. Exsulo e societate hominum, 3. At non servis hominibus 

scelestis. 

4. Vi bestiarum sum plane ob- 4. At non in belluosam Africam 

noxius, projectus. 

6. Laboriosissime victiim quo- 5. At magnam tu habes ex nave 
tidianum quaero opem. 

6. Servio hic servitutem per- 6. At ahos tu in servitutem non 

petuam. redigis. 

7. Nisi prius sohtarie moriar, ad 7. At non tua magis quam pa- 

sohtariam senectutem re- rentum senectus erit soh- 

servor. taria. 

50. Profecto ultima illa nimis me pupugere. Quae pro leva- 
mentis scripsi, vulnus animi recrudescere fecerunt. " Peccavi," 
inquam : " meritam poenam tolerabo viriliter : fortasse ipsa 
" poena ahquid tandem boni afferet." Tum cito sedata est 
omnis mea perturbatio. Ego autem haec atque taha reputans, 
admiror, quauta sit vis vel incertae obscuraeque rehgionis, si 
modo recta intendatur via. Illud fortasse et si forle pluris est, 
quam quis putaverit ; quia saepius indicium est animi per tene- 
bras, lucem versus, enitentis. Id autem ipsum est vu'tus : nam 
sapientissimus quisque nostrum in sua tamen versatur cahgine, 
semperque eluctatur pleniorem versus kicem. Itaque iteriim 
evasi strenuus. 51. Tum cani fehbusque haedum concihare 
studeo. Omnes paxilhs depango vicinis ; unicuique suum largior 
cibatum ; unumquemque sua vice demulceo. Ex consuctudine 
spero famiharitatem, ex mea caritate caritatem mutuam. Postea 



RKBILIUS CRUSO. 15 

ad portum cane comitante reversus, alias exploro cavernas, 
pluresque res melius ordino. 52. Tredecim dies in terra degebam, 
necdum navis evanuerat. Illam undecies (credo) ascendi. 
Quantumvis co-acervaveram, plus tamen concupiscebam ; et dum 
navis consistebat, inter eam portumque meum acerrimum sus- 
tento ratis commercium. Ees aliquot, quas avexi, libet bic 
memorare: Incudem artillatoris, quam aegerrime amolitus sum; 
virgas vectesque ferreos ; pensilem lectum cum lodicibus ; sup- 
parum anticum e subsidiariis : lacernas plures : piscatoriam 
supellectilem novam atque amplam. Porro e re jaculatoria 
magnos forcipes follesque, malleum robustissimum, pelves ferreas 
ad plumbum liquefaciendum, batillum grande. Tum omnes 
ignipultas, bonas malas, asporto ; item alterum par pistolarum. 
Deipiim fabrilem mensam, retinaculo cocleato instructam, multo 
cum labore per toUenonem demitto, laetusque comperio banc per 
se natare. Inter minores res memoro libram cum lancibus 
aheneis, sive trutinam oportet appellare, quam in scrinio magistri 
offendi. Ille propter medicas, credo, usus babebat ; nam 
magister nautis pro medico erat. Ego hanc, velut pecunias, 
idcirco asservavi, siquando pro nummis valeret. Ingentem 
plumbi convoluti laminam, quae nimia posset esse, securi malle- 
oque discissam particulatim asportavi ; etiam magnum pilularum 
plumbearum vim, plures rudentes, funes, ferreos bamos, clavos, 
pessulos, confibulas, annulos. Cannonas sua ex sede non eram 
deturbaturus. Postea magnum tritici dolium laetus invenio, 
seriam optimi adoris, sacchari cadum majorem, vini ardentis 
amphoras tres ; porro cultros furcillasque mensales, grandem 
forficem, tres movaculas, quatuor nautarum gladios sive sicas. 

53. Ne forte miretur lector, quare tantam bellici terroris vim in 
mercatoria nave vexerimus, naturam illius commercii curatius 
demonstrabo. Homines barbaros e Guinea eramus in servitutem 
reportaturi ; quem ad usum et ipsa navis et omnis ejus dispositio 
ceteris erat valde diversa. Grandiuscula erat navis, navales 
socii sexdecim. Cannonas habebat quinque, — unam a tergo, — 
ne forte aut cum praedonibus aut cum nigritis foret confligendum ; 
neve, propter subitum ahquod in Europa bellum, Lusitania 
impHcata, nos tanquam Lusitani lacesseremur. Ignipultae 
quoque inerant plures, pars venando, aha pars pugnae apta. 
Simul pulveris nitrati plumbique rotundati vim magnam vehe- 
bamus, atque adeo hominem unum toti rei jaculatoriae praefectum : 
Artillator appellabatur. Harum rerum impensa valde minuitur 



REBILIUS CRUSO. 



negociatoribus lucrum, nisi quocl hoc in commercio merx quae 
exportatur vilissima est ; quae reportatur, pretiosissima. 

54. Aliquot fabas prima iu rate asportavi. Quanquam sciebam 
maguam hujus cibi vim navi fuisse impositam, sed infra iu alveo, 
credicTi marina aqua corruptam esse. Nibilominus descendo. 
Puppim versus omnia sicca erant ; in inferiore parte aqua 
stagnabat. Sed non me illud repellit. Infi-a nudus, per aquam 
incedo, quae genu attingebat, scrutorque merces palpando : 
tandem saccos inveuio fabis plenos. Unum borum placebat 
avehere, sed quando conor, nequeo ad tabulata extollere. Ee 
dehberata, non operae pretium videtur de cibo madido laborem 
pendere ; nam asservari posse quis spoponderit ? 55. Mox res 
duras acutasque sub pechbus sentio ; ipsa erant ferramenta, quae 
inter merces nostras imperaveram. Palae, plaue nostratium 
instar, profecto non inerant ; tantiim hgones, furcillataeque 
marrae, praeter sarcula ac dolabras. Deinde in secures incido. 
Tales res sub aqua dijudicare, pauhim difficile erat. Num operae 
esset pretium auferre, — dubitabam. Tandem ahquot cujusque 
geueris assumo, praesertim capita securium ac hgonum. 56. Postea 
fehcior eram. Nam in conclavi quodam, quod coqui nostri erat 
proprium, quiuque offendi corbes, fabarum plenas, apprime sic- 
carum. Has curatius repono avehendas, et aham post aham 
cunctas demum ad terram deporto salvas. 57. Porro dum 
mensam fabrilem amovebam, quae supra erat, non in alveo, pone 
in angulo fasces quosdam mercium retexi. Hos aperio. Intus 
erant versicolores vestes, quas propter Afrorum commercium im- 
peraveram. Avide corripio, sed nesciebam quare. Postea 
numeravi, invenique sexaginta. Ceterae, ut opinor, fuerant in 
alveo. 

58. Duodecimo mane, ut remigo ex portu ratem pone trahens, 
fluctus asperior ahquautum aquae in cymbam immisit. Exhaurire 
simul atcjue remigare non poteram : si remos inhiberem, verebar 
ne deflexa cursu cymba latus uudis objiceret. lu portum, ut 
tutius, statim redeo : ibi roboraudam suscipio cymbam. Altiorem 
facio proram, additis tabuhs, quae, ferreis virgis firmatae, ah- 
quantum asperginis possint rejicere. Non lougi laboris erat 
ihud ; sed nimius veutus me terrebat, igitur rehquum diem 
scaphae addixi. 59. lUud cousideraveram. Naufragium recente 
luna passi eramus ipsis in Kalendis Septembribus. Ad pleniluuium 
iteriim intumescente Oceano posse credebam sublevari scapham ; 
grande momentum, servaretur-ne an prorsus confriugeretur. 
Ex arcis meis unam dehgo, aquae (siqua aha) impeuetrabilem. 



REBILIUS CRUSO. 17 

Quidquid in scaplia iufirmum vidctur, summii mea arte reficio, 
seu stuppu ac pice, seu argilla vitrearia opus sit. Simul ac 
aestus recesserat, ancoram quam longissimO per arenas mare 
versiis tralio, suo ancorali arctiiis scapliae colligatam. Dentem 
ancorae firmiter defigo, quoad possum. Ipso iu ancorali, circa 
septem pedes ab ancora, funem brevem nodo astrictissimo implico ; 
mox laiie deportatam arcam eodem fuue connecto. 60. Illud 
evenit, quod speraveram. Arca, aestu insurgente sublevata, 
simul ut ad scapham aqua pertingebat, (nam ego cum spe 
nietuque cuncta notabam) incepit scapbam attrahere. Tum 
l^ro cupa* natante arca mihi erat. Confestim decurro ad 
cymbam. Per aestum remigo, ubi propter altitudinem aquae 
fluctus non se frangebat ; et ut primum scapham assequor, eam 
rcmulco inhibens, solvo ancorale ; nam ancoram extrahere, 
nimii id fuisset temporis. Mox, ovans et praegestiens, scapham 
iu portum deduco incolumem. Haec in duodecimo erant die. 
61. Mane insequente, quum speculor, sentio mari male credi : 
tamen quasdam etiam res volui eripere, quanquam rati non 
confidebam. Scalas navis ac tollenonem ad ultimum reliqueram. 
Optimas habebat fores diaetaf principaHs : has concupivi, 
quia bona erant fabricii. Cardines facile avello : fores reste 
firmiter colligo. Dein suculas]: cum trochleis§ assumsi; ipsius 
porro tollenonis ferramenta omnia: sed scapum rostrumque 
ejus, quae hgnea erant, trahenda per aquas destinavi, cum scaHs 
et foribus. Ferreum onus, uno homine non gravius, in cymba 
decerno asportare. 

62. Impigre redii, sed aestus in lioras magis tumescebat. 
Tunc quum maxime intrabam portiis ostium, agmen pone tractum 
adeo disjectabat cymbam, ut ego perterritus funes necessario 
absolverim, ne demergerer. Incohimis egomet postes illos 
praetereo, laetus qu6d nil mihi cymbaeque accidisset, praeter 
asperginem profusam. 63. Ventus etiam atque etiam incrudes- 
cebat : post tres horas violenta flabat procella, quae totam per 
noctem furebat. Mane, ut prospexi, evanuerat navis. 



* A buoy. f Thc cabin. j Wiiidliis.s. § Pulloy.s 

B 



18 REBILIUS CRUSO. 



CAPUT (III.) TERTIUM. 

64. JirQUIDEM ut vacuum aspectabam mare, neque lacrimatus 
j sum neque gemui, ne agitabar quidem animo. Sed 
tenerum quendam seutiebam affectum, tanquam si fessa aetate 
parens, cujus maguis fruimur beneficiis, legitime ac necessario 
decessisset. Immo non tam navis quam egomet videbar obiisse 
mortem. Ab bominibus abscindor, novo sum in orbe rerum, 
asto tanquam in aeternitatis solitudine. Ignotus me circumambit 
Deus, cujus sentio tum misericordiam tum severitatem, me ipsum 
culpans sed non amare, nec sine modo. Non in genua procumbo ; 
nou preces, non vota concipio ; grates non effuudo, nec poeuiten- 
tiam ; tamen caeca quaedam, ut opiuor, me penetrabat veneratio. 
Certe eram et tranquillissimus, et quasi religiose defixus. 65. Ex 
hoc statu me expergefacit canis, amanter blandiens. " Ah ! 
" quam vellem posses colloqui," inquam clare ; et amore erga 
canem baediculamque meam atque ipsas feles valde perteutor. 
Prope poenitet me, quod capram matrem occidi. Quouiam bruta 
animalia, si modo reciprocare amorem possiut, communem habent 
nobis socialemque naturam, nolo vitam eripere temere. Haec 
cogitans, insuper memiui, parcere nitrato pulveri quam sit 
bouum, pondus caprae quam fuerit molestum. Paulo post 
quaerebam, cur, si victum terra subjicit, malim ferarum more 
raptas vitas praedari. Illa sane quaestio profuudius in pectus 
descendit, postquam ubertatem insulae plenius compertum habui. 
66. Sed exsulto, et pastis animaUbus, de fabis meis satago, 
quarum aliquas aqua coctas velim, j)ro cauis cibatu. Postea has 
coquebam cum carnis frustis, cum sebo, lardo, demum piscibus 
vel oleo ; faciebamque massas quadratas : tum si ahunde nihil 
foret in promtu, hinc et canem et feles pascebam. Semper 
denique hoc modo pauxinuhim carnis aut piscium pro con- 
dimeuto adjuugebam fabis, farinae vel radicibus. 

67. Postero die, coelo sereno et mari trauquillo, Hgna 
tollenonis et diaetae fores ejecta sunt in Httore ; cum minore 
detrimento quam quis exspectaverit. Has res, ut primum 
possum, citra vim undarum traho ; denique in cavernas iUas, de 
quibus dixi, depono, et quaudo ab aHis operibus vaco, restituo 
tolleuonis ferramenta. Postea hunc ad navale meum constitui, 
propter usus scaphae. 68. Sed de domicilio meo multa erant 
deceruenda. Caveruas in rupe quo latius exploraveram, magis 



REBILIUS ORUSO. 19 

admiror. Ultra numerum videbantur. Aliae patebant, sine 
exteruo pariete, tanquam porticus aut ambulacrum ; aliae 
angusta janua, intus cameratae, junctae sunt item internis ostiis, 
ita ut tota rupes velut spongia esse posset. 69. Contemplans 
credidi, bas mari esse excavatas : nam sub pedibus pavimentum 
erat saxeum, molliter tanquam fluctibus rotundatum, et quasi 
per latissimos gradus ascendens. Omnia mea possem liic optima 
cum disciplina disponere ; sed de cubiculo erat praecipue cogitan- 
dum ; nec libebat arborem meam prius relinquere, quam munitius 
quiddam reperirem. 70. Illud animadverti, — nihil saxorum 
praeter littus jacere, quod a rupe cecidisset ; et quidem ubi gelu 
est ignotum, rarior esse debet talis rupium labes. Porro pavi- 
menta cavernarum parca tantum arena vestiebantur, tanquam 
vento illata. Lacunaria fere camerata erant, liic atque hic quasi 
stiriarum massis distincta. Aquas per rupem stillantes credide- 
rim saxo saturatas fuisse. 71. Littus externum, propius undas, 
algarum erat ferax ; internum, ultra summos aestus, aha quadam 
alga et eactis aliisque spinosis fruticibus opplebatur. Phires 
horum in decem pedes surgebant, ahquot in quindecim, Ex his 
eilva plurima et quasi umbraculum ante cavernas praetexebatur, 
nequis e mari vel a rupe opposita facile intx'd perspiceret. Ego 
autem, arrepta securi, continuam sub rupe aperiebam semitam, 
succisis cactis caeterisque, quidquid uimium obstaret. Jamque 
velut in meam villam me recondo. 72. E cavernis duas prae- 
sertim denotavi, unam pro cubiculo, alteram pro penaria. 
Utraque internum habebat ostium, per quod aura flabat sahabris. 
Senseram autem, et apud Mauros et in BraziHil, quautiim nox 
frigidula corpus fervoribus adustum foveret atque recrearet ; et 
si in magica hac horrendaque iusuhl (sic eam quandoque vacuis 
ocuhs contemplabar) per summos calores habitandum mihi foret, 
tale cubiculum magni aestimabam. Opera quaedam hic medi- 
tabar, si huc mea omnia congererem ; propter quod consulto 
opus erat. 73. Mari seu terra, ipsam ratem, sive bona mea ex 
rate, deducerem, aut periculosum aut laboriosum fore opinabar. 
Mox subit haedi cura, cui neque pabuhim hoc in loco habebam 
neque aquam dulcem. Mihimct profecto aquam imprimis an- 
quirere opus erat : sed non diu hujus rei inopiam queror. 
74. Etenim postquam per spinas fruticeti longius patefeci viam, 
et dulcem aquam et navale scaphae idoueum invenio. Post 
quingeutos ampHus pedes abrupta humus erat, alveo marino 
intus penetrante, tanquem ostio rivuH. InteHigo alveum iiunc, 
quasi flumen submariuum, ad Postes Saxeos coutinuari ; intus 



20 REBILIUS CEUSO. 

autem navale, mihi satis profundum, etiam iu recessu aestus 
praeberi. 75. Hunc in alveum rivus e terra praeceps decurrebat. 
Spatium autem praetereundi inter rupem alveumque satis latum 
patebat, succisis modo fruticibus. Jam tollenonem mente destino 
in margine erigendum : sed redeo contentus in vallem, de ordi- 
natione bonorum meorum meditans. 76. Omnia de prima illa 
rate detraho disponoque subter quadam arbore, cum ipsa ratis 
materie. Latere volebam, si forte quis adveniret. Phirimas 
caedo virgas, quae facillime udo in solo possiut frondescere, hasque 
ita defigo, ut quam maxime, quidquid sit iutus, obtegant. Hiic 
deduco haedum, vehit suum in praesepe. Cistas quae j)ecuniam, 
quae astrologicam supellectilem, quae pulverem nitratum con- 
tinebant, has et capsas scriptorias aHasque res minores, siugula- 
tim ad cavernas asportavi : postea cuhuae instrumeutum. 

77. Post ahquot dies, his rebus ordiuatis, coelo sereno, censeo 
deambulandum. Caput infula deusa, Turcarum more, obvolvor ; 
quod quidem iu Braziha faciebam. Balteo pistoHsque succingor, 
Graudem cultrum phcatilem sumo ac peram ; dein couvahem 
ascendo juxta ripam flumiuis. Nova in regione omuia uon possum 
lectoris animo subjicere, quae meis occurrebant ocuhs ; sed plura 
couabor paulatim expedire. 78. Avium versicolorum tanta erat 
multitudo, ut nisi iu Braziha praerepta mihi esset admiratio, 
tuuc obstupescerem. Hic autem me praesertim alhciebat pul- 
cerrima iha avicula, quam in Occideutahbus insuhs Angli 
avlculam homhilantem appellaut. Plura quidem hujus geueris 
passim vohtabaut, item mira papihouum varietas. 79. Immo, 
non modo aha prorsus arborum, fruticum, graminum, fohorum 
genera apparebant, nostris hominibus iguotu, verum etiam fere 
omnis arbor reptatorhs fruticibus, vitium aut hederarum ad 
instar, vestiebatur ; atque adeo, obruebantur plurimae. E tanta 
varietate vix quidquam primo poteram aguoscere : ceterum 
imprimis anquiro esculeutas radices atque iguis ahmeutum. 
80. Quidquid juncorum obviam venit vel cannarum, medullam 
exploravi, anne idoneum praeberet fomitem. Tria demiim genera 
in peram selecta condidi, quae experimeuto probarem. Aridas 
sive hgui sive hgnosorum fohorum rehquias celerrima flamma 
arsuras credebam. Tahs materiae phires asportavi pugillos. 
Piubos quoque notavi dumosque aridos, ex quibus immeusa copia 
cremando sufficeretur. 81. Mox fruticem video, qui piper giguit; 
sed magis gaudebam, quod dioscoreas esculeutas iuveni multas. 
Duo harum genera optima pro certo agnoveram, — quae alata 
appellatur, et quae glohosa. Uherius perscrutaus, adeo abundare 



liEBILIUS (jnuso. 21 

iutelligo lias rcadices, ut, si conservari possiut, cibus semper 
futurus sit iu promtu. Jam cinchonam video arborem, colligoque 
ramulos plures. Ne lougus sim, satis sit narrare, me circa lios 
locos postea inveuisse medicas quasdam herbas, quas in Brazilia 
didiceram, et alias quas pro coudimentis ciborum aestimabam. 

82. Acclivitas vallis augescebat. Vix quatuor millia passuum 
aestus marinus in terram penetrat ; sed modicus rivus iDluresque 
rivuli descendebant per plautas et arbusculas. Propius ad colles 
densantur generum diversorum arbores, grandes aliquot. Nova 
simul atque arida folia in eadem consistebant arbore, id quod 
colores pulcerrimos contendebat : immo, exoriebantur fructuum 
germina ipso e ramo, unde pendebant fructtis putrescentes. 

83. Quinque vel sex millia continuavi iter, semper ascendens 
convallem. En vero, hic loci seges illa pretiosissima blauditur 
oculis, zea virore et auro fulgens. Plene maturam credidi. 
Humi jacebant grana plurima et siliquae. Pigebat me, quod 
major mihi pera non erat in promtu. Quantum potui, infercie- 
bam, jamque pro certo habebam cibum mihi nunquam defore. 
Tandem colles sinistri se demisere ; atque alia valHs, latior atque 
amoenissima, quasi hortos viridissimos in sinu suo retegit. In 
fronte mihi assurgebant juga altiora, montes paene dicerem, 
spissis vestita herbis, ex quibus undique stillabant rivuH perennes. 
Arbores fructificas admiror, inter quas dispiciens agnosco citros, 
aureas malos,* et Assyrias mfilos, quas limonas appellamus. Sane 
jucundissionus erat ruris aspectus, meque sensi esse opulentum 
latifundiorum dominum. Utramque vallem mihi tanquam pro- 
prium protinus assero, nominoque priorem convallem meam, vel 
Convallem Fluminis, alteram Hortos meos. 

84. Multum me alhciebat hortorum amoenitas, copia arborum 
et dulcis aquae, defensioque montium. Deliberabam de commi- 
grando illuc, nisi quod nollem maris prospectum amittere, si 
navis veniret : immo, prorsiis nolui cymbae scaphaeque usus 
renunciare : necnon per pkiviales horas nihil cum cavernis meis 
videbatur contendere. Etenim hac in regione caeli Hquebat 
mihi dirissimas ahquando esse expectandas proceHas, quae 
tentoria ac domiciHa perverterent ; taH in tempestate nil cavernis 
esse comparandum. Pigebat me videre fructus pHirimos et 
optimos humi prostratos et aqua putrescentes. Arbores passim 
vim venti prodebant. Sine dubio autumnales procellae tantas 
fecerant ruinas. Serius ego hos in locos proccsseram, messe 
fructuum praeterita. Attamen huc sub astro tam vegeta est vis 

* Oraue-e trees. 



22 REBILIUS CRUSO. 

terrae genitalis, ut novi fructus apparereut, qui mox possent 
matureseere. Plures horum concupivi, et de modo conveliendi 
meditabar. 

85. Eedii ad cavernas alacer animi, curarum oblitus. Peram 
oppleveram illis rebus quas memoravi ; loculos autem vestium 
aromatis, gummine et citreis malis aliquot. Protiuus novos 
thesauros curate digero. Denique a cavernis in arborem meam 
propter noctem retro cedere, paulo laboriosius videtur. 

86. Mane quum expergiscor, seutio dierum me amisisse com- 
putatiouem. Ne prorsus fierem barbarus, ad disciplinam puerilem 
me reduxi. Dies incipio in digitis numerare. Quid uuoquoque 
die fecerim, ego mihimet recito ; inde comperio, quinam sit 
hodiernus dies. Tum volo mathematicus rationes retractare. 
Dixi me quatuor Ubros e navi avexisse. Unus erat precum 
sacrarum Hbellus, secundum normas Papales : alterum erat de 
Geographia. : tertium nihil habebat nisi numeros ad usum navi- 
gandi digestos : quartus ipsam nautarum mathematicam tracta- 
bat. Hanc perlego Hbenter. Quippe non soKim soUtudine animum 
avertit, sed absolutius qiiiddam et sublimius subjecit cogitanti, 
ue semper de meis tantummodo curis satagerem. 

87. Quaerere potest lector, qui factum sit, ut ego, patre invito 
navigans, nauticam mathematicam edidicerim. VideHcet, ad- 
modum juvenis Londinum petii, navem anquisiturus, in qua 
peregre irem. Magna mihi tunc illa felicitas videbatur, quod 
humanissimo cuidam viro, navis magistro, incidi, in Guineam 
navigaturo. Is me clementissime exceptum, pro suo sodale 
habuit ; persuasitque ut, quantam maximam possem conquirere 
pecuniam, hanc commutarem idonea merce qualem ipse admone- 
bat, et apud se collocarem. Ego igitur quosdam ex amicis 
pecunias rogabam, hique, exorata matre mea, fortasse etiam 
patre, quadraginta libras AngHcas ad me remiserunt. Eas 
autem magister optimus sic administravit, ut, ex Africa demum 
reversus, mercem quam rettuH, nempe aureum pulverem, Londini 
trecentis hbris AngHcis mutaverim. Porro (quod eram lectori 
demonstraturus) ipso in cursu, cum benevolentia vere paterna, 
omnia quae navis magistrum scire oporteret, dihgentissime me 
docebat, praesertim astrologicorum praecepta, viasque caelum 
servandi. Ego sane, tanta oaritate delenitus, summa industria 
haec in studia ineubui, rediique ex hac expeditione magnopere 
auetus mentis vi, sive ad navigationem, sive ad mercaturam. 
Atqui, meam maximam calamitatem ! amicus iHe summus 
meus atque alter pater, morbo vehemente correptus, deeessit 



REmLIUS CRUSO. 23 

subito. Hiijus me tenera subit memoria, dum praecepta mathe- 
maticorum retracto, dum stellam Polarem observo, locique 
latitudiuem (quam appellant astrologi) colligo ; item dum 
noctibus singulis omnium horologiorum Ubramenta convoluta 
iutendo. 

88. In animo imprimis erat, ut Cristiano more septimum 
quemque diem quodammodo reHgiose observarem ; enimvero 
mecum constituebam septenorum dierum opera. Sic (credebam) 
temporis computationem eram servaturus. Mox vidi fore ut 
multa me prohiberent ullam praefinitam laborum rotam persequi ; 
necnon sine reHgiosa contione res nihiH mihi erat dies Dominicus : 
itaque ad aham rationem me propere converti. Novae lunae 
observantur faciUime et paene necessario. Navis fracta erat 
nocte proxima post novam lunam : quando altera advenit nova 
hina, decrevi mecum, atque unum defodi stipitem propter mensem 
lunarem. Postea elegantiiis res administrandas censeo. PaxiUos 
praeparo tredecim modicos et compares, gemens identidem si 
universum annum hic mihi degendum erit. In assi idoneae 
magnitudinis tredecim foramina terebro, ilHs paxihis accommo- 
data. Quoties redit nova luna, paxiUum solemniter infigo. Post 
lunam tredecies novatam, cunctos extraho paxiUos, grandius 
terebro foramen et grandiorem insero palum. Hic pro anno 
lunari valet. Mox procedente hma, menstruos paxihos ahum 
post aHum restituo. His constitutis, nova quivis luna poteram 
computando affirmare, quinam esset ille dies secundum Europeas 
temporis rationes. 



CAPUT (IV.) QUAKTUM. 



89. T AM ad res convehendas trahulam decerno parare : nam 
y rei fabrihs non eram imperitus. Hanc profecto artem 
in Braziha magnopere exercebam, cvxm propter varios usiis, 
tum quia ipse me animus excitabat. FabriHs nempe opera valde 
fuit necessaria nobis, nec servis nigritis satis bene cognita. 
Faber noster Hgnarius, bonus ille quidem vir, maHeo fortiter 
feriebat, serra patienter laborabat : sed accurate metiri, coarctare 
commissuras, immo, rectam Hneam ducere, vix calhiit ; nedum 
designare opus. Si novam quandam casam vel ofi&cinam struere 
oportebat, praepropera ejus industria absurdissimique errores 
angebant mc. Itaquc huuc duni paro docere, ipse artem disco. 



24 REBILIUS CRUSO. 

Matbematica mea scientia qualicunque adjutus, poteram sane 
plura animo moliri, in cliarta describere, constituere, computare. 
Mox ipsis ferramentis manu preliensis, delineabam, dissecabam, 
runcinabam ; nihil quod lignarii fabri est, intentatum relinquo. 
90. Jamque, ut dicebam, ad confingendam trahulam me converto, 
quae et per arenas et super leviorem rupium superficiem faeile 
currat. Dolio quodam hgneo, quod perfractum erat, detraho circu- 
los ferreos. Hos, velut calceos, trabibus duobus brevibus paribus- 
que, leniter curvatis, subjicio. Supra, simphcissimum constituo 
currum, in quo vehatur onus viribus meis tractu non nimium. 
Eestim addo, atque finitum est opus. Quoniam in recessu aestus 
continuus erat arenae margo a praesepi meo usque ad portum, 
bac via, quaecuuque vellem, in animo erat trahere : nec jam 
manibus humerisve portabam. Postea domum ipsam curatiiis 
digero atque excolo. 

91. Conclavia vero habui nulla; plura quidem septa, siquidem 
unaquaeque caverna, sen locus cameratus, erat pro septo. 
Principale septum Lmeum ipsiusj erat cubiculum, de cujus muni- 
mentis erit dicendum : dein penaria, pro cibo quahcumque : 
tertium, culina ; tum, fumarium ; deinceps arinamentariwn sive 
Jabrica ; sextum erat museum. In museo hbros, horologia, astro- 
logicam supellectilem, hbram trutinariam, materiam omnem 
scriptoriam repono, cum sella ^e tribus quas habebamj optima. 
Harum rerum ahquot cum pecunia in cistis erant : mensam 
postea confeci. Septimum septum continere debebat ignis mate- 
riem ; lignarium appellabam. Octavum pro fructuario cedebat. 
Novum pro haedi stabulo destinabam. Decimum ac remotissimum 
nitrati erat pulveris repositorium. 92. Cubiculum autem tale 
fuit. Angusta ac celsa fenestra intrabatur, cujus limen quinque 
pedes ab externo solo, duos ab interno aestimaverim. Alteram 
intus babebat fenestram, per quam aura flabat salubris : banc 
tamen, prae multa mea cautione, transenna protexi. De vallanda 
externa fenestra cogitaveram ; sed arboreum meum opus imitari, 
in saxo nimis difficile videbatur. Plures portarum formas con- 
sidero, mox rejicio. Puteum potius volo sub fenestra fodere, 
quem ipse scalis transeam, deiu scalas intus ad me retrabam. 
93. Navales scalae meri erant gradus Hgnei, firmiter constricti 
funibus, qui pondus hominis tuto sustentabant. In navis hitere 
septem amplius dependebant pedes. Latera nunc his adjungo 
lignea, tantummodo ut rigorem, non ut robur addam ; nam 
funium robur sufficiebat ; sed quia flexiles erant, id bic erat 
incommodum. Scalae sic refectae octo pedum habebant longitu- 



RKBIT.IIIS CRUSO, 25 

dinem. 94. Deinde ligones recognosco cunctos, et raarras 
bifurcas trifidasque, si quid honim possit cuuiculariae liastae 
vicem gerere ; sulum enim calcarium robusto egebat ferramento. 
Talia inveni instrumenta, quorum ope puteum, brevem sane, 
defudi sub ipsa feuestra, duo tantiim pedes altum, sed quatuor 
amplius a rupe exstantem. Vecte ferreo, quauquam non acuto, 
graviora saxa amolitus sum, postquam initia penetrandi factu 
sunt. Tum liuc puteo adeu protectus videbar, ut ne a pardo 
quidem foret metuendum. 95. Illud enim me confirmabat, quud 
feles ferae quae non Luaribus confisaej venantur, nunquam possent 
coujectare, quid in meo cubiculo dormiret. Ego veru interdum 
serpentes quoque formidabam : sed nunquam ne unum quidem 
anguem, magnum parvumve, mea in insula vidi ; quae, velut 
Hibernia, saucti Patricii benedictione videbatur frui. Stelliones 
erant in caveruis, quos fovebam, quia muscas insectasque 
comedunt : et sane facile mansuescebant. 96. Si ligonibus res 
non cessisset, fodinam paratus eram nitrato pulvere displodere. 
Praetermisi narrare, me, postquam dolium pulveris nitrati [aqua 
mariua corruptij deportavi, intus crustam invenisse duram, intra 
quam pulvis siccus erat et plane incolumis. Crustam malleo 
comminutam reservavi, et pro experimeuto, vel lusus causa, ali- 
quoties in pyrotechnicam adhibueram, diffisus posse in ahquam 
utihtatem couverti. Postea credebam rudera haec nitrata ad 
fodinas displodendas esse accommodata : igitur asservavi, si forte 
usus veniret. 97. Pulvere nitrato eram iJrofecto assuetissimus, 
de qua re libet amplius explicare lectori. Eteuim dum degebam 
in Brazilia, maximo studio L^iissilis plumbi dirigendi peritiamj 
colebam. Nec sane unquam hujus exercitatiouis fueram alieuus ; 
sed neque patriam circa urbem, neque super mari opiDortunitates 
eam excolendi reppereram. Attamen in Brazilia, rure aperto, 
ingentibus silvis, ubi j)rodigiosa insectarum vis Lmirificam avium 
quuque copiamj in aeternum praestat, si quis sub sole potest esse 
agihs, ad aves veuandas ipso agro attrahitur. Primu habebam 
ignipultam quandam a domino meo Maurusio dereptam ; mox 
meliores quaesivi, imprimis ex Lusitania. Postea Helvetici 
cujusdam viri, qui Eomae mercenariorum miHtum praefectus 
fuerat, ignipultas duas vel optimas forte potui emere, uuam duo- 
rum tuborum ; quas quidem hujus filius, post patris mortem 
illatenus evagatus, inter ahas res vendidit. Equidem ad tela 
illa probanda in scopum ahquando collineabam : sed quia valde 
iucertus erat a longiuquo jactus, plures ac minores uuo iu tubo 
conferciebam glandes, quae, per aera dispersae, latius ferirent. 





26 REBILIUS CEU30. 

Furca item bitubatn illam snstentabam, propter certiorem ictum. 
Et quoniam graudiores illic abuudabant alites, ut vulturius, ut 
ferus olor, ut grues atque ardeae nostris diversae, — nec deest 
struthio quidam — lios quoque pilulis olorinis petebam, jaculan- 
dique omnino peritissimus evasi. Prob caecitatem hominum ! 
quippe nesciebam quantum in sohtaria insula haec mihi ars esset 
profutura. 

98, Simul ac cubicukim satis firmaveram, vohii illuc commi- 
grare, cunctis cum animahbus meis. Haedus pauhilum clauda 
erat, id quod non dolebam : tanto minus erat me effugitura. At 
vero tres jam mihi erant haedi, de quo narrandum erit. Ceteriim 
falcato gladio Lquidquid idoneum videbatur herbarum aut 
frondiunij demetebam et convehebam ad cavernas : multum sane 
lSoH expositum siccatumqucj recondidi. Haedos omnes suo in 
stabulo composui. 

99. De novis haedis iucipit narratiuncula. Trahula jam mea 
adjutus, cupidiuem admiseram venandi iteriim, ne cani felibusque 
caro deforet. Trahulam per clivos clementiores sursum traxi 
super molli brevique herba, ignipultam in trahula habens. Canem 
non potui retinere, quin Iepu§cuIos venaretur : is prorsus evanuit. 
Ego ut primum iu scopulosum deveni iter, trahulam omitto, inter 
saxa serpo. Emergens capram conspicor cum haedis ad stagnum 
herboso in pratulo. Non me fugerunt, neque demonstrabant 
metum. Decerpo gramina, accedo propius et porrigo. Haedi 
accurrunt, libenterque rodunt. Ego cornua eorum resticulis 
cingo, et laqueis brachio meo adnecto. Iterum iterumque de- 
cerpo gramen, studeoque mansuefacere. Accurrit mater capra, 
grandis et robusta ; haec quoque e manu mea comedit. Poeni- 
tebat me, quod voluissem tam cicurem animantem occidere ; 
nunc robustiore eam adnecto reste. Sed ut primum vi se tractam 
sentit, violenter retorto capite manu se mea abripit, et priusquam 
me possim reeolligere, cum reste effugit. Exiguo temporis inter- 
vallo convertitur. Haedos mecum videt, et directo cursu Lsummo 
cum furorej me petit. Magnum equidem sensi esse periculum, 
nam et cornu incurrentis et ipse impetus lethalis esse poterat. 
Coactus me tueri, demittor in dextrum genu, ne deerrem, ignipul- 
tam constantissime dirigens. Vix quindecim distabat pedes, atque 
ego ignem emitto, Quanquam capite et collo transverberata, 
plures gressus illo impetu evecta est, titubansque ad dextram 
meam procubuit emortua. 100. Obstupescebam, incertus quid 
facerem. Mox capram libuit omittere, haedos attiuere : nec longa 
erat ad praesepe via, per ardua descendenti. Gramina etiam 



RKBILIUS CKUSO. 27 

atque etiam decerpsi recondidique iu sacculum ; et siquaudo male 
sequerentur liaedi, grameu aute ora ostentaus, alliciebam. Hoc 
modo incolumes deduxi, gaudeus praesertim quod luas et femina 
erant. Paxillis celeriter prope claudam haedum adveuas depaugo, 
Buggero gramina ; tum festino, matrem reportaturus. Regressus, 
trahulam coactus sum per asperiora loca, ut possem, subducere, 
dum mortuam assequor, quam aegre in trahulam compouo; dein 
satis laboriose hanc cum iguipulta per saxosa loca deduco, mox 
facihus super clivis herbosis. Illam, ut priorem, demergere in 
pelvi sive pisciua volebam,-sed spurcam credidi : quare nil mehus 
noveram, quam ut iu praesens ramis froudosis corpus operirem : 
etenim ligo et pala non eraut in promtu. 101. Jam de ferarum 
audentia reputans, iutelhgo homines hac iu insuhi esse ignotos. 
Id multiim me solatur ; uam quautumvis sohtudinem detrectabam, 
barbaros saevosque homiues formidabam louge amplius. Porro 
si lepores avesque, aeque ac capri, homiuis metu vacaut, si uunc 
haec animaha facile mansuefiant, stulte absterreri opinor. Itaque 
magis magisque pulveri nitrato parcendum decerno, et, quidquid 
ferarum posset, mansuefacieudum. 

102. Etiam cougerebam pabulum. Multas deportabam siliquas 
zea plenas, et dioscoreas ahasque radices ; item cepe, bulbos, 
condimenta. Caprae secuudae carnem partim siccaveram fumo, 
partim sale coudiveram, uec jam de cibo eram solhcitus. Duas 
vias e caveruis ad summam rupem hgone ac vecte tutius jam 
mtiuio ; uuam, qua primo illo mane, prospecta scapha, per prae- 
cipitia atque algas degressus sum ; alteram ex portu praeter 
navale meum. In difficihore loco Lstipites duo firmiter defossosj 
fune conuecto, qno audacius securiiisque desceudam ; tum gradi- 
bus incisis, opus perficio. 

103. lu reportauda capra, tralmlae me quodammodo poenitebat. 
In arenis quidem beue currebat, item j)er saxa levia gramine 
vestita ; sed iu feraci humo super spissis variisque herbis, inter 
admistos frutices, trahere quam portare difficilius fore seutio : ad 
dioscoreas, ad zeam, ad citros ahosque fructus couvehendos peras 
Bacculosque meosque humeros auteponi oportere trahulae, nisi 
mehorem potero muuire viam : id quod me male habet. Igitur 
uuiversam viciniam explorari cupio. — Dixi me ab excelso quodam 
colle prospectasse. Hoc colle iuferior alter, qui cavernas meas 
fere ex adverso despiciebat, httoris aspectum superiori ademerat. 
Quum, ascensa rupe, in inferiori colle asto (quem Speculam meam 
nominavi) admirans gaudensque propiorem httoris oram coutem- 
plor. Ad dextram, id est, ad occideutem, fluminis video ostium, 



28 REBILIUS CRUSO. 

deinde portum meum, tum in fronte promontorium modicum.* 
Contra autem ad sinistram, id est, ad orientem, inter liumiles 
rupes ac mare, acclivis planities arboribus proceris mire luxuria- 
bat, palmis praesertim. Supra, pone rupes, palus quaedam seu 
lacus angustus extenditur : rursus super hoc novus atque excelsior 
rupium ac saxorum ordo, unde pluvias credo in paludem colligi. 
lu ora paludis viridissimas adverto lierbas, plurimasque aves 
aquatiles. 104. Sed ego ad interiora me converto. Ab excel- 
siore illo colle arbores quasdam in cavo loco videram, non multas 
illas quidem. Jam exj)lorans perspicio omnia praeter summas 
arbores abscondita mihi tunc fuisse, interjecto quodam inferiore 
grumo. Clivus ille montis quasi pelvi erat ingeute excavatus, in 
quam multum aquarum ex scopulosa illa regione confiuit. Hae, 
graminibus sustentatae, perpetuum sufficiebant rivum, qui in 
flumen, non longe a praesepi meo, decurrebat. Inde fuerat mihi 
primus ille dulcis aquae haustus. Hac in pelvi (nam proprium 
hujus formae nomen nescio : — convallis non erat) consistebant 
arbores plurimae, Europaearum aspectum praeferentes. Amplius 
postea perscrutatus, repperi has non esse nostratium ad instar, 
tamen fructui lignoque utiles. Hunc locum appello Saltum meum. 
105. Hiuc poteram ligna devehere, sive ad fabriles usiis sive 
ignis gratia, multo facilius quam a fluminis convalle. Quippe 
grandis ramus vel ipse arboris truncus, tractus seu humi devo- 
lutus, ad rupem erat facile descensurus. Sic postea saepius 
rem gessi. Minora ligna, quae igni debebant inservire, ex summa 
rupe praecipitabam. Sed propter graviora, quae diffringi nole- 
bam, robustam delegi arborem, ipsum ad marginem, unde magis 
praeceps erat rupes. Cursui tum devolventis ligni, fune circa 
hujus stipitem contorto, moderor ac tempero, donec ad fundum 
pervenit. Sed haec post aliquot menses. 

106. Quo melius intelligat lector mearum rerum statum, de 
situ insulae et varietate tempestatum quaedam sunt dicenda. 
Insulae latitudinem (quod Geographi appellant) satis compertam 
habeo : poteram sane in stella Polari observanda errare, sed 
non multum : gradtis, credo, habebat duodecim (12°) ab aequi- 
noctiali circulo, Septentriones versus. De longitudine nihil pro 
certo confirmare ansim : arbitror tamen atque autumo eandem 
esse atque insulae quam Portum Opulentum ( Porto Rico) appel- 
lant Hispani. Nostris vero in chartis nihil omnino hic denota- 
batur : porro quaenam sit meae insulae longitudo geographica, 
minime nunc refert. Proptertempestatum notitiam satis est tenere, 

* He is looking southward. 



RKBII.IUS CRUSO. 



29 



bis in anno solem super verticem insurgere, ultimo fere Aprilis 
die, sextoque fere Sextilis. Intra bos continuatur aestas, quae 
tamen imbribus satis violentis dividitur. Imber quotidianus ac 
modicus fere ad finem Junii mensis cadit, sed ipso in fine est 
sane immodicus. Post boc siccitas et calor subsequitur. Maximos 
autem calores in tertia fere parte bujus aestatis pono ; vel, si ad 
amussim denotandum est, triginta sex dies ab Idibus Quintilibus 
perdurat aestuosum tempus. Hos intra dies rarior est pluvia. 
Quiescit ventus triduum vel quatriduum ; tum vespertinus turbo 
sane violentus, attamen gratissimus, aera recreat. Hic rerum 
ordo fervoribus moderatur, longo mense amplius. Tandem 
summa aestas disturbatur et quasi convellitur horrendis et 
pervicacissimis turbinibus, seriori in parte Sextilis. Hinc 
procellosum illud mare, quod nostram abripuit navem. In 
Februario item mense debent expectari procellae ; sed neque 
harum tempus praefiniri potest neque violentia compares sunt 
aestivis. In tempestate procellosa abundant fulgura, post quae 
frigus ossa penetrat. Sed baec frigora si excipias, jucundissima 
est aeris temperies. Pluvia ut phudmiim cadit tenuis ac dulcissima 
tres vel quatuor horas unoquoque mane per plures anni menses. 
Nisi per tonitrua, veste ad defendendum frigus non opus est, sed 
contra solem vestiendus es. Attamen post nimium fulgur Caurus 
ventus plures per dies mirum frigus incutit, sed semper citra 
gelu. Nec calores conqueror. Lusitanum vel Anglum hominem 
equidem credo, si neque temetum imbibat et carne parcissime 
vescatur, (id ipsum apud Mauros didici,) totum per annum posse 
laborare salubriter, modo per maximos fervores prudentiam ad- 
hibeat. In hieme certe (id est, dum sol a meridie stat) si nimium 
exuaris vestimentorum onus, ipsis in Anglia AngHs ad laborem 
par eris. Spirante Cauro post fulgura, lacerna, ac spissa quidem, 
carere neutiquam potui : ignem ahquoties fovebam, sed raro. 

107. Ego autem quodam die quum pluvia mature destiterat, 
cymbam ingredior remigoque non sine timore circum iUud pro- 
montorium quod caeruleam terminat rupem, Plurimas palmas 
video, quas credidi ejus esse pretiosissimi generis, quod vulgo 
Nux Cocus appellatur. Multae ahae arbores fruticesque mihi 
ignoti iUic stabant, sed ipse httoris acervus Portum meum 
referebat. Tantum omnia hic amphora atque uberiora. De algd 
eaepius memoravi. Ahud nomen non succurrit ; etenim nostra- 
tibus viris res ipsa ignota est. Hic denoto, algas illas, ut 
plurimiim, non marinas fuisse, sed raaritimas, ultra summum 
aestus terminum. Hi reptantes erant frutices, diversi generis ; 



30 REBILIUS CKfSO. 

hibiscos, acanthos, conjectura dixerim. Sane erant pulcerrimi, 
puris distincti foliorum ac florum coloribus. 108. Deambulo 
in littore, cocos admiror : multum cogito ac vescor spe. Subito 
memini remos vel optimos e coci trunco fieri, scaphamque meam 
remis carere, Securim mecum habui. Unam e minimis cocis 
statim exscindo atque obtrunco. Caputhujusin cymbam congero, 
ipsam destino fune trahendam. Sed quum volo redire, aestiis 
recessus me impedit : nam circa promontorium, ubi fuerat mare, 
nunc saxa longiiis excurrebaut, quae metuo circumire, ne in 
profluentem ahquam marinam implicer. Tandem super saxis 
ingrediens, flexuosum reperio iter aquae, in quo cymba natare 
possit. Hanc tralio, saxis ipse insiliens. Postea truncum illum 
super humeris asporto per eaudem viam ; mox, cymbam ingressus, 
me atque mea omnia domum laetus reporto. 



CAPUT (V.) QUINTUM. 

109. XDLUVIA quoties caderet, intus me abdidi, et in excolenda 
j domo satis habui operis. Armmnentarium meum 
praesertim cum exultatioue cordis aspiciebam. Arma igniaria 
cuncta, rite emundata, perfricata oleo, hamis ad muros suspendi. 
Mensam fabrilem suo in loco constitui ; juxta hanc, repositorium 
fabrile : in augulo, ferramenta agrestia. Quotidie suum quidque 
in locum severissime repono, experientia doctus sic facillime 
quidque inveniri, ubi festinato opus est. 110. Porro in penarid 
ac culina multa ordinavi. Scalas quas ad cubiculum intrandum 
adhibebam, compagi cuidam lignefe per hamos annulosque sic 
annexui, ut, super his astans, carnem supra ijprocul felibus sus- 
pensamj possem attingere ; possem quoque disjungere scalas, 
quoties vellem. Quando memet objurgo propter nimiam carnis 
cupidinem, respondeo, me ipsis felibus consulere, ne suum ipsae 
cibatum deperdant. In penariam cellam doHa item atque arcas 
plures collocavi : alias quidem in fructuario meo. Ceterum pro 
cuHna sumseram ejusmodi cavernam, cujus in angulo erat quasi 
focus naturalis. Eimam quandam vidi, per quam fumus exire 
poterat : hanc ferreo vecte amplio. Porro foramen majus effodio 
supra, ne fumus per culinam vagaretur. Exibat autem in alteram 
minorem cavernam, quam pro Jumario destinabam. Hic carnem 
suspendo, siquam induratam velim. Tum fumus, hoc modo 
diffusus, minus erat me proditurus : nam vehit nebula in rupe 



RICBILIUS ORUSO. 81 

poterat videri, In rujnnrio autem meo, qiiidquid ligni ex nave 
dcportaveram, et quidquid materiem iguis Labebat, illud omne 
reponebam. Vela quoque huc deposui, sed pariim contentus loco. 

111. De corpore curando qusedam si narrem, ignoscet lector. 
Quae sequuntur, plures ad menses, immo annos, pertinent. Dixi 
me sub aqua mariua, post tertium in insula diem, vestes immun- 
das lapillis oppressisse. Postea reputabam, — si vel saponem 
haberem, operae non fore pretium has nostro more in splendorem 
recolere. Spurcitiem vestimentorum non e colore consistere, 
atra essent an candida, sed e cutis excremento, quod quidem 
salsa maris aqua optime amoveretur : mauibus autem ac sapone 
fricatas, deteri vestes. Quapropter has ipsas, sole siccatas, 
iterum postea induebar. Deinde etiam simpliciorem excogitavi 
viam. — Postquam expertus sum, vespertina natatio quantum 
reficeret corpus, decerno, sub solis ocasum unoquoque vespere, 
ipsa in tunica, cum feminalibus linteis ac tibialibus* (id est, 
tegumentis crurum gossipinis) denatare in portu meo. Egressus 
aqua, exuor vestimenta, coutorqueo manibus, suspendo, alia 
induor. Illa altera mane sicca invenio. Itaque recente semper 
vestitu liernoctor. Sane per summas_ pluvias aegerrime sicca- 
bantur res : tali in tempestate madidas vestes in culina sus- 
pendebam. 

112. Praeterea, cuti fricaudae do operam, neque caesariem 
prorsus negligo. Sciebam enim, inter barbaros, si qua sit gens 
sanitate, proceritate, decore corporis insignis, hanc praesertim 
cuti curandae semper dedi ; sin autem me illuviei permisero, in 
nullam non spurcitiem posse delabi. Equidem e nave meas 
habebam mappas atque mantilia cum sudariis. Mappae deter- 
gendae corpori nimium leves erant; mox in caloribus has adhibui 
ad genas protegendas, Arabum Scenitarum more. MantiHa, ut 
quae villosa maxime, dum durabant, prae ceteris approbabam. — 
In capillorum supellectile niliil egomet habueram, praeter unum 
peetinem atque unam scopulam setosam : sed totidem, quae 
magistri navis erant, avexi, phiresque nautarum pectines. Nautis 
scopulae nullae erant. Scopulas equidem magni aestimabam ; 
nam diffisus sum posse reparari. Barbae, ipsa in navei, semper 
promittebantur; nec in mea insula me radebam, quanquam 
haberem uovaculas ; sed forf ice identidem tondebam leviter aut 
capillos aut barbam. 

113. In tempestate procellosa, praesertim post fulgura, propter 
frigus Cauri, quoties desisterem ab opere, lacernam induebar, nec 

* Stockings. 



32 KEBILIUS CRUSO. 

spernebam ignis solatium. Sed tum maxime poteram laborare. 
Nova gramina aut radices aut viridem zeam, optima caule melio- 
rem, aut ligna reportabam ; porro utrumque tramitem quo in 
summam rupem evadebam, comparabam in melius. Quippe 
rubram super rupem sperabam fore ut trahiila tandem subiret. 
Quodam die imber superveniens infulam capitis meam bumore 
saturavit, et, tergo profuse madido, caurus ventus acerrimum 
mihi frigoris sensum incussit. Domum cucurri magis quam 
incessi, mutatisque vestimentis deliberabam. Serica mea umbella 
e nave in promptu erat ; sed ubi maniis esse deberent hberae, 
hac titi non possem. Inter pluvias nimium sensi solis fervorem, 
nec infula potui carere. Hic omnia narrabo quae excogitavi, 
quanquam j)lures per menses. 

114. Caprarum pelles servaveram. Sane molles erant et deli- 
catae. Harum laciuias duas commoda magnitudine abscidi, quae 
pro cucullo forent. Junxi supra, a fronte usque ad occiput ; inde 
per cervices defluere permisi. Ij)sa in dorsi spina duplices cade- 
bant, contra pluvias solemve umbracuhim. Caput atque adeo 
infulam comprehendebant arcte. Quoniam femineae quas habebam 
acfis tenues nimis erant h-agilesque, idcirco sarcinarias adhibebam 
actis cum tenuissimis funicuHs : his satis bene consuebam. Sed 
depsere volo internam cutem, quod quidem artificium parum cog- 
noveram. Ego autem cinchonam aqua decoxi lento igne, ut 
aquae remaneret quam minimum, quam maxima autem foret 
ejus potentia. Mox infudi in ferreum artillatoris fercuhim ; super- 
pono pellem, ut iuterior pars imbibat cinchonam. Post biduum, 
longulo ac levi lapide, quem pro magide* aestimabam, oleum pice 
imbutum imprimo atque infrico in pellem : jamque pro depsta 
accipiebam. 

115. Etiam summis in caloribus vix sufficiebat tunica,f nam 
contra insectas tibiaHbus:|: erat opus. Sed dorsi quoque tegumento 
carere nequaquam conveniebat ; id quod probe sciunt Lusitani. 
Atque erat mihi sagulum Lusitanum vel optimum, nisi quod 
propter nigrum calorem radios sohs imbiberet : quare aut albis 
testis marinis aut spiuis fortasse hystriceis vellem sane dorsum 
obtexere. Jam, quoties humeris quidpiam portandum erat saltem 
asperum ac grave, suffarcinamentum desiderabam, ne excori- 
arentur ossa. Intellexi spissa tegete esse opus, quae humeros, si 
onus portarem, defenderet ; porro solem pluviamve rejDelleret, nec 
imbiberet calorem. 116. Tale tegumentum demiim contexui, 
postquam juncos cannasque insulae paulo meHiis cognitos 

* A roUing pin. t Shirt. l Stockings. 



RKBILITIS CRUSO. 33 

haberem ; neque ullo vestimento superbivi magis. Coutra 
calores superficiem tegetis matlefaciebam ; inde frigus gratissi- 
mum me recreabat. Item mappas ac liutea Lquautum possemj 
reservaus, roscidis foliis callide obvolutis amicior caput, unaque 
deligo fascia sive taenia. Quoties ex laboribus ac calore requies- 
cerem in umbra, poteram, detracta infubx, crines madefacere : 
tum vero assumebam ciugulum, ne in viscera admitterem frigus. 
Sic caput frigidulum erat, corpus tepidum. 

117. Scapham autem, mense Decembri nondum finito, gestio 
instruere. Coci truncum, quem deportaveram, cortice exuta, 
difficulter saue secundum longitudiuem dissecaveram serra, et in 
remorum formam magis magisque caedebam. Etenim cymbae 
remi tauquam j)ro exemplare prostabant. Ad remigandam 
quidem scapham sex homines cum sex remis adhibebamus, 
quatuor ad miuimum. Ego, unus homo, duo iugentes remos 
moliens, nihil possem contra fluctus vel contra profluentem 
maris facere : attamen restagnaute mari ac vento, unus prope 
debihs remex aliquantum usui foret. 118. Circa Kalendas 
Januarias serenissima in tempestate malo veloque scapham in- 
struxi. Ancoram ejus cum arcorali atque iUa arca, item 
tollenonis ferramenta, jamdudum ex arenis recuperaveram. In 
portu saepius exercebam tum vela, tum remos ; hosque in melius 
figurabam. Quorsum haec, nesciebam equidem : enimvero nisi 
perquam leni aura non auderem exitum ; sed in scapha videbar 
quasi novam quaudam tenere vim, necnon ipsam navigandi 
artem inani amore fovebam. Mox operae, quam prius in scapha 
navaveram, diffisus, iterum carinam sarcivi. Ubicunque rimas 
metuo, argillam pice oblitum firmissime iufercio, donec omnia 
viderentur tutissima. 

119. At marinas profluentes, si quae esseut requiescente vento, 
volebam propter scaphae salutem cognoscere. Has ut explorarem, 
clementissimo sub vento, ulterius Lmeridiem versusj in cymba 
processi. Ecce autem, quando duo amplius millia eram a terra, 
jugum montis longe altius quam excelsus ille collis a quo ter, 
quater prospexeram. Ab huc monte terram opinabar sensim 
desidere usque ad hortos meos. Jam video, si insulam ac maria 
recte prospectare vellem, montem ilkim esse conscendendum ; 
idque meditor. Postea recordor, me ipso a colle eundem vidisse 
montem, sed tantam esse ejus altitudinem tunc non suspicatum. 
120. Quanquam neque mites vellem feras timore mei implere, 
neque prodigere nitratum pulverem, decerno tamen exercendam 
esse jaculandi artem, ne obHviscar, neve ipsa arma robigiue cor- 

D 



84 REBI7JUS CRUSO. 

rumpantur. Versicolores quidem aves, quales fere inveniebam, 
vix me fugiebant ; sed aquaticae quaedam volucres, nostris non 
valde dissimiles, omni astutia ac metu evadebant me. Has 
credidi advenas esse, assuetasque bominibus : praecipuam earum 
sedem postea conspicatus sum. Ego autem has pro cibo et 
propter teli exercitationem occido. Ansites erant, anseres, olores, 
plumis formisque non omnino nostrarum ad instar, porro plurum 
inter se geuerum. Has, ut plurimiim, plumbulis in ora tautum 
maritima petebam, ne teli fragor ceteras terreret feras : canis 
autem, sive in terram sive in aquam deciderent, acerrime eas 
reportabat. Si protiniis comedere non placeret, nec egerem quo 
canem pascerem, in fumario suspeudebam. Quippe fumus et 
maturabat carnem et putredinem avertebat. Assae potius quam 
aqua coctae mibi placebant ; sed carbonem, Anglorum more, 
alte exstruere nequivi. Supra ignem asstire necesse erat : quare 
alitem, membratim concisum, filis ferreis, tanquam verubus, 
trajectum, vivas supra prunas ambnrebam. 

121. Eodem fere tempore columbas quasdam facillime nan- 
ciscor. Dum colle regredior obambulans, alarum stridorem 
audio : mox conversi;s volatum quasi columbarum agnosco. Hae 
aves in cavum saxi locum se recepere, quem oculis facile notavi, 
credidique me posse illuc ascendere. Postquain cuncta coujec- 
tando emensus sum, virgam arboris Labscissam pro signoj terrae 
infigo : tum domum redeo meditans. Quantum possum celerrime 
columbariam cellam, perlevem illam quidem, compango : hanc 
liumero portans eundem locum repeto, jiost biduum. Virga illa 
eminens fit index ; saxum ascendo, pluresque in cavis inveuio 
nidos, quibus ova noudum inerant. Unum nidum in colum- 
bariam meam cellam transfero ; mox advolavit columba, intra- 
vitque cellam nidum repetens. Id gaudeo, et relinquo cellam. 
Post plures dies reversus avem nido insidentem invenio : quam 
ipsa cum cella motu clementissimo reporto domum ; atque illa 
intrepida manebat. Conjux postea subsecutus est : ambobus, ut 
poteram, quotidie dabam cibatum. Postea turriculam confeci 
columbariam, columuae iuuixam, securitatis ergo : nec pullos 
volebam mactare, sed in spem amplioris prolis reservabam. 

122. Cibi quidem satis superque milai erant, si modo convehere 
possem. Sed quo magis ruminor, laborem dej)ortandorum 
fructuum horreo magis. Hoedos iu praesepe reduxeram, ne 
graminibus quoque congerendis defatigarer ; tamen Lilla in con- 
valle depressaj oueribus gravabar, neque trahulam poteram 
adhibere, propter novarum herbarum luxuriem. De tractoriis 



REBILIUS CRUSO. 35 

jumentis paene desperavi, videbarque in servitutem laboriosissi- 
mam devotus ; sin requiem capto, protinus mens fiebat miserior. 
123. Accedebat quod calceamentis deficiebar. Nautge super nave 
aut nudis pedibus aut tenuissimis soleis agebant. Caligas ego et 
magister navis habebamus, sed ego magnitudine pedum supera- 
bam. Porrd saepiiis ex necessitate mare iugredienti, corium 
caligarum se contraxerat. Ego autem post tres laboriosos dies, 
pedibus aeger, nolebam exire. Omnium rerum me taedebat, 
Nova luna jam intraverat. Assim ego quadratam coepi incidere, 
inscriptionem quasi sepulcri designans. Talis erat : 

Illud iteravi ter quaterque. 



E.EBILIUS Cruso, 

Anglorum civis, 

Mauroriun captivus, 

Braziliensis colonus, 

Hic naufrdyus solitarius, 

Hominum miserrimus, 

Quintum jam mensem 

enecor. 



hominum miserrimus. At 
subito vocem quandam 
sensi, non auribus, sed 
corde : " Tune omuium 
miserrimus ? Tu, qui 
summa pace frueris, in 
pulcerrima uberrimaque in- 
sula, sano validoque cor- 
pore ! At ne te Deus 
Mauris iterum praedam 
projiciat vel morbo feriat ! " 124. Coliorrui. Tum reputabam : 
" Anne boc illud est, quod vates sacri summa in solitudine 
afflatum Dei quaerebant ? Numne igitur me quoque intrat ille 
afflatus?" Mire profecto agitabar. Dein memet increpui : "0 
fatue Rebili, sauae non es mentis. Imaginaria sapientia veraque 
deliratione capieris, si divinam credes te audire vocem." Pro- 
teniis velut demortuus hominibus, vivus necessarie coram Creatore 
meo, mira quadam ac nova audentia illum compellabam, et quasi 
votum concipio. " Supreme ! quisquis es (inquam), nimius tu 
es mihi : pavesco fanaticam demeutiam. Sed dulcem redde 
homiuum aspectum ; tum prudentius te cognovero, plenius 
venerabor." Post haec tranquillior fiebam : sed periculosa esse 
sensi intervalla industriae, nisi oblectatione aliquii solarer. Quare 
pictam avem psittacum, si possim, capere ac mansuefacere de- 
cerno, si forte mecum colloquatur. De macaco* cogitaveram ; 
sed timui has bestias, ne maliguo forent iugenio : sane aliorum 
generum alii sunt mores : itaque hoc consilium deposui. 

125. Mox lepores quoque volo capere. Quippe saepius capta- 
veram, neque ars mea processerat. Lepores ilU (scu rectiiis 
cuniculi : ita credo : sed quia caro leporem potius referebat, id- 

* Monkey. 



36 REBILIUS CRUSO. 

circo ex prima illa nocte lepores semper appellaveram ;) attamen 
gallinarum domesticarum more se gerebant. Quam proxime 
sinebant me adire, tangere non sinebant ; sed iu cava terrae 
prorumpentes, inde me intuebantur. Laqueos instruxeram plures, 
sed frustra : jam piscando experiendum esse arbitror. Super 
nave flagra aliquot robusta erant, quae (nam fatendum est) ad 
flagellandos nigritas comportabamus, si ratio tulisset. Horum 
tria offenderam, avexique propter lororum usus. Nunc unius in 
fine hamum piscatorium grandiorem affigo. 126. Virgam quoque 
praeparo tanquam piscatoriam, sed breviorem, resticula instruc- 
tam : huic fasciculum tenerarum herbarum adnecto. Tres 
saeculos super humero portaus cum virga flagroque, leporum 
adeo locos. Siuistrafascicuhim jactans, ad ludum alhcio. Post 
paulo lepus incipit, ut fehum catuh, persequi fascicuh cursum ac 
gramina ejus subinde rodere. Flagrum ego dextra tenens, oppor- 
tunitatem rei gerendae opperior, subitoque projecto hamo, super 
cauda leporem opprimo. Confestim arreptum attineo, sacculoque 
immersum. Tantos ille ciet strepitus, ut ceteri accurrant mira- 
bundi ; dumque obstupescunt, alterum verbere hami assequor. 
Animadverto marem esse ac feminam ; quare satis habeo, 
laetusque deveho praedam. Sub rupe ubi cava loca abundabant, 
credo non male habitaturos ; postea ad mansuefaciendos operam 
adhibui. 

126* De calceamentis pauca sunt exphcanda. Quoniam 
labascebant omnium cahgarum coria, sensi vahdiore esse opus 
tegumento j)edum : idque juncis ac lenta quadam cortice plicatis 
concinnavi. E juncis, quos Ldiversi generis plurimosj in sole 
siccaveram, cos dehgo qui lenti simul et relucentes videreutur : 
nam quidquid reluceret, id caunarum more phivias optime re- 
jecturum credidi. Ex his phcavi marsupium, cujus forma erat 
pedis instar a convexo ad calcem praecisi. Dein e corticibus, 
quas maceraveram, lora phcavi, lata miniis duo digitos. Veterum 
cahgarum fundum vel soleam sub marsupio iUo positum, dum 
pes meu.s iuerat, loris ilhs circumhgavi, nodavique super talo. 
Eudis sane hic calceus erat, attamen ahquatenus certe pedem 
protexit vulneribus. Non absurdum erit hic dicere, me ipsa in 
Brazilia contra insectas saepe Persiccs gestasse socculos, e tapete 
factos. Per hos non possunt cuhces mordere, sed spinae sentes- 
que facile penetrant. 



RKBILIUS CJIUSO. 87 

CAPUT (VI.) SEXTUM. 

127. r^IRCA Idus Januarias ad montem explorandum accingor. 
j* Lacernam capio cibumque, si forte pernoctari opus sit. 
Mollissimos induor calceos : prospeciilum adnecto balteo. Adsumo 
canem. Sed ante exortum solem educo baedos, et (quod moris 
mei erat) commodo in loco paxillis destino. Tum ex convalle 
dextrorsum surgens jiixta aquam desilientem pergo, saltum 
versus meum. Sed ascendo jugum, qu6 latius prospectem, 
saltumque subtus in laeva facio. Modica erat acclivitas, sed 
continua. Sub solea mibi breve erat gramen, — molle, frigidulum, 
non impediens. Quo magis insurgebam, largior erat aura ac 
plena vigoris. Facile libereque incedebam. Dextra, caprorum 
video scopulos ac pascua ; sed ad sinistram magno flexu redeo, 
dein convallem fluminis notam attineo supra, moxque bortos 
meos. Hos simul ac praeteriveram, sinistrorsum leni deflexu 
contendebam, incepique ipsum montem oblique ascendere. 
Jamque intellexi, louge facilius boc cursu ^quamvis longOj bortos 
adiri ; nam propter auras montanas, siccius solum, breviores 
herbas, non modo non defessus, immo recreatus sum itinere. 
Ubi aquula quaedam a monte desilit, canis incipit lambere. Sic 
monitus, cibis communicatis, vescor biboque. 128. Ut primum 
monte de summo prospexi, praegestiens cuncta admiror. Valde 
praeceps erat mons occidentem ac Septentriones versus, id est, 
ad mare. Ipsa aetberis claritas extentusque Oceanus pulcerrima 
erant. At ego propius circumspecto alterum in bitus, unde 
clementissime surgebat tanta altitudo, illam vallem lustraturus 
in qua superne borti erant mei. Penitus despicere nequivi, sed 
per oppositos clivos cursum ejus usque ad mare indago. Aestus 
tunc quam maxime recesserat ; laetus tamen animadverto rivum 
se in mare effundentem, duosque ^quasi bujus tributariosj de 
diversis ripis rivulos, quorum utervis scapbam meam possit ex- 
cipere. Per prospeculum dispiciens, facile vidi palmas astare 
praegrandes Lostium rivi versusj et paene ad oram maris. Post- 
quam illac satiavi oiuhs, conversus in aliam terrae regionem 
aspecto. Vasta bic subjecta est silva usque ad ultimum insulae 
littus. Declivitas modica erat, nec continua : quindecim millia 
silvae ad minimum baec aestimabam. Ne prospeculi quidem ope 
ultimarum poteram arborum naturam cognoscere, ceternm proxi- 
mae ultimaeque valde erant dissimiles. Ad Aquilones Juga 
Caprina (sic enim nominabam) scenam concludebant, sed mare 
supereminebat. 129. Haec dum commeditor, prospectoque 



88 REBILIUS CRUSO. 

circumcirca, repente terram e longinquo videor videre meridiem 
versus. Dispicio, anne sit nebula. Etiam atque etiam contem- 
plor : demum agnosco latissime porrectam terram, valde humilem, 
sed terram tamen. Primo me spe illud ac gaudio affecit. Con- 
tinentem Americae meridianam esse pronuncio : mox fateor, nihil 
id ad me. Etenim talis regio solitudo est vastior, foedior, im- 
manior longe quam haec est insula. Fac abesse barbaros homines 
pantherasque ; at ilhc si forem, aut in latissima atque inhumana 
arena projicerer, aut (quod credo potiiis) in aggeribus silvosis 
maximi alicujus fluvii, inter paludes immensas atque insahiberri- 
mos vapores. Sane haec insula prae continente illa tanquam 
Paradisus est. 130. Eetorqueo oculos meum versiis regnum, 
contentus, laetiorque ; tum directa incipio via descendere, donec 
totu mihi vallis patet. Mox hortos meos considerans, frutices 
observo grossulariis* non dissimiles, quibus propiores cHvi dis- 
tincti sunt. Hos versus dirigo gradum. Magis magisque 
uvidum invenio hoc latus jugi, vehit spongiam ; id quod rivum 
perennem promittit, herbis pluvialem aquam multos per menses 
sustentantibus. Frutices autem illi in sicciore stabant ora, 
quanquam prope ad humida. Vites recognosco, et uvas credo 
posse sua in tempestate hinc deferri. Porro cruda mala citrea 
colligo plura hmonasque ad dehcias bibendi. 

131. Eegredior paullatim descendens, donec ad juncturam 
valUum pertingo. At ipso in laevo vallis latere quasi viam 
naturalem cespite obductam conspicor, quae decHvitate i^erquam 
modica ^saltum versus meumj ducit. Per hanc hbet degredi. 
Nusquam minus decem pedes lata erat. Supra ad laevam, infra 
ad dextram, chvus satis arduus erat, herbis multorum generum 
abuudaus, sed iu fundo arboribus consitus densissimis. Agnovi 
protinus, facilhme posse in trahula mea ex hortis hac via fructus 
ad rupes super cavernis devehi ; nam cespes erat brevis, duris- 
simo in solo atque (ut arbitrabar) calcario ; jamque uuo in 
conspectu prope tria millia viae hujus patebant. Deambulans 
alacer, saltum taudem meum in laeva praetereo, mox desilieutem 
illum rivulum assequor, videoque non posse trahulam sine ponte 
hac transire. Sed talem pontem non magni esse operis judico. 

132. Praeclarum sane videbatur hujus diei iter. Laetus, atque 
idcirco hberaUor, tritico atque hordeo Europaeo columbas largiter 
pasco. Has fruges ^in sacculis conditasj e nave asportaveram, sed 
parvi aestimabam ; nunc cohimbis largior. Neque unquam sane 
has aves ueglexi, sed inter famulos reputans, plus minusve cibi 

* Gooseberries. 



RKBILinS CRUSO. 89 

impertiebam. 183. In universum aestimanti, tres partes Lnatura 
diversasj insula exhibebat, — frnctiferam, sterilem, silvestrem. 
Sterilia ac sicca Capriuum opiuor Jugum collesque vel grumos 
inde porrectos usque ad portum meum : ultra Jugum quidnam 
fuerit, nondum videram. Spatio longe minimo fortasse erat 
fructifera ; sed ubi tantae silvae, ibi fruges aliquando esse possent. 
134. Equidem postquam sensi quauto cum labore radices escu- 
lentas e convalle humerisportem, placuit cymba devehere, si cum 
aestu maris flumen ascendere possem. Quodam die hos propter 
usus solito maturius illatenus ascenderam, ubi quaedam humo 
nascentia coHigerem ; tum, nisi contra aestum me defatigare 
vellem, duas fere horas erat cousidendum. Quare cymba trans- 
gressus flumen, regionem ex Occidente oppositam exploro. Ostium 
versixs fluminis valde praeceps erat ripa, sed ubi aestus maris 
desinit, leniorem habebat cUvum. Collis calcarius esse videbatur, 
alteri illi super cavernis meis simillimus, 135. Simul ac culmen 
attigi, mare versus omnia esse praecipitia intelligo. In brevibus 
herbis prostratus, caput ultra marginem rupis protendo, ejusque 
radices subtus video undis etiamnum lavari. Ulterius ad 
Septentriones surgebat mons insulae ille altissimus, quam explo- 
raveram. Celeriter ea vidi quae maximi erant, redeoque properus. 
186. Vix attingo cymbam, atque tres conspicor psittacos in ramis 
considentes. Flagrum arripio (id erat in cymba), item illico 
virgam decido. Concitatiore flagri verbere psittacum assequor, 
hamoque deprehendo. Eostrum ejus metuens, sarmento oculos 
meos protegebam. Ille autem subito dolore territus, prorsiis 
exuit fortitudinem, neque valde reluctabatur. Itaque sarmento, 
quod in laeva tenebam, caput ejus opprimo, mox pede inculco 
sarmentum, expeditoque cultello unam plumam circumcido. Ne 
longus sim, funiculo attentum deveho domum, asperiore captura 
nihil gravius perpessum. Fune pede deligo, pertica ad insiden- 
dum data. FaciHus id videbatur, quam caveam e cancellis facere. 

137. Ego autem captivis leporibus consulens, dohum quoddam 
e perfractis transenna instruxeram : hic in cavo rupis degebant. 
Fimus caprinus, quem e stabulo egererem, in sicciore humo ap- 
positus, locos praeparabat in quibus cespites herbasque leporibus 
dilectas defoderem. Lepores summa cura pasco ac mansuefacio. 

138. Sed in narratioue mea pauUum nunc regredi opus est. 
Ut me oblectarem, saepius librum sumebam ; aHas matliematicum 
illum, qui teneram curam primi mei atque optimi patroni revoca- 
bat; ahas geographicum. Hinc quodam die de Indis edisco, 
quam prudenter feros elephantos mansuefaciant. Equidem de 



4U REBILIUS CRUSO. 

capris meis ad tralinlam jungendis cogitaveram, sed noudum 
grandes erant : barum autem opperiri aetatem, longum videbatur. 
Jam, his perlectis, credidi, posse caprum ferum pariter ac ferum 
elepbantum ad quamlibet aptari disciplinam, cujus quidem Lipsius 
naturaj foret capax : cuncta iu eo verti, ut feram iu manu 
teneres. 139. Ee ponderata, demum egressus sum, certus 
depugnandi. Duas succingor pistolas, quibus me in extremis 
protegam ; sed restibus laqueisque sum fretus. Laqueis duobus 
tribulos ferreos, si recte rem nomiuo, validissime annexueram. 
Tribuli autem tali eraut natura, ut, bominis pede oppressi, trina 
spicula in solo defigerent. In reticubl berbas comportabam eas 
quas maxime deligebant capri. Cauem domi constringo, atque 
sic armatus sedes peto caprinas. Plures ibi video capras atque 
hoedos ; mox caprum queudam graudem ac robustum coutemplor, 
(vix minor erat quam bouus asinus) qui viribus coufisus seorsim 
agebat. Huuc adeo, herbas suavissimas porrigens. 140. Il]e 
autem neque territus neque iratus, accedit roditque libenter. 
Herbas in humum projicio, dumque pascitur, laqueos cum tribulis 
super cornibus impono. Tribulum unum pede pressum humi 
infigo ; dein, antequam sentiat, inculco alterum quoque, et sub 
pede attineo. Protinus gnarus se illigatum, in posterioribus 
cruribus se erigit, sursum capite uiteus : ego autem tertio laqueo 
pedes ejus primores iuvolvo. In eo erat ut alterum extraheret tri- 
bulum, quando arcte coustrictis primoribus pedibus, quos iu aere 
habebat, ego asperrime trudeus dejicio eum iu bltus. Consido in 
armum, inculcaus coruu. Ille autem sic depresso capite pedi- 
busque correptis, ouus violentissime detrectabat, sed nequibat 
excutere. Ego uon iuvitus siuo eum se defatigare calcitrantem, 
subulamque* graudem ac lorum expedio. 141. Summa in tran- 
quillitate labrum ejus superius perfodio, atque insero lorum, quod 
anuuH instar couciuuo, pluries nodatum. TribuHs novo in loco 
defixis, amplius paulo libertatis pedibus ejus permitto, ut amplius 
se defatiget frustra counitendo. Tandem defessus, sudore per- 
fusus, requiescit. Herbis in reticulam recollectis, surgo; convello 
tribulos, appendoque cervici ejus ; tum labro traho leniter. Is, 
dolore gemeus, erexit se, iuvitusque sequebatur, pedibus etiam- 
num coustrictis, sed non adducte. 142. Sic quiuquaginta 
forsitau passus eum deduxi. Tum subito reluctabatur ; sed 
dolore labri percitus, coruu me feriebat : id vero facile caveo, 
loro subtrahens ; simul, iterum adducto laqueo, praepedio crura. 
Sane ille totus contremiscere, praeteritorum memor et posthac 

* Bodkin. 



REBILIUS CRUSO. 41 

me sequitur obedientissime : quod simul atque auimadverto, 
porrigo lierbas ante nares. Nolebat rodere, sed odorem libens 
captabat ; jamque facile eum in saltum meum deduco, Ibi 
arbori firmiter alligatum fame paro expugnare. Porro id nullius 
erat laboris ; etenim postquam haedos juxta affixeram, mixta 
crudelitate et clemeutia mox plenissime est domitus. 

143. Exj)lorato, posse feram sic subigi, ]?ost aliquot dies capram 
pariter aggressus, hanc quoque vel faciliiis deduxi. Duo haedi 
grandes ac paene adultae matrem ad praesepe volentes secutae 
sunt ; tum nova veteri admista caterva cito maerere destitit. 
Itaque grex meus jam caprum habebat ac capram, item tres 
haedos duasque juvencas capras. Ego vero cunctos incipio 
trahubl consuefacere. Difficile sane est res gestas ordine stato 
narrare. Quippe perpetuo variabantur labores mei, neque 
unquam uno quasi nisu ulhxm opus perfeci, sed particulatim 
operabar, seu tempestate coeH motus, seu phantasia, vel subito 
ahquid recordans ; et siquid parum bene valere crederem, reficie- 
bam in mehus. De piscatione mea mox sum dicturus. Sic, 
iuter labores multos et otii paulum, praeteriere menses. 

144. Circa Kalendas Apriles, ut credo, imber matutinus (de 
quo memoravi) largior et ahnior cecidit. Mirum inde vigorem 
nacta sunt omnia quae gignit humus, miramque ego ipse volup- 
tatem percepi. Exspatiaudum decerno. Ad speculam meam 
(de qua ante memoravi) enisus, progredior ut littus ad Orientem 
amphiis cognoscerem. Duo milha fortasse passus processeram, 
quum viam quandam Ltuiatam video (si sic Hcet appellare), quae 
flexu contiuuo, acchvitate modica, ab ora maris pahnarum feraci 
ad cuhneu hujusce regionis ducebat. Jam praeter oram mariti- 
mam duo numerabam promontoria duosque sinus : nunc Tertium 
hunc appello sinum. 145. Ceteris in rebus primo nihil novi 
exhibebatur, nisi quod arenae extendebantur latissimae. Pluribus 
has rebus distiuctas videbam. Expedito prospeculo, marinas 
dispicio testas, — immo testudines, — diversissimas magnitudine. 
Id quidem gaudeo. Porro hoc in sinu palmae ita domiuabantur, 
ut vix quidquam aliud inter arbores desuper viderim. Paludes 
autem longiores in rupibus continuabautur supra palmas illas. 
Ut explorem cuncta propius, palude quadam nou facile circuita, 
desceudo ad oram maris. Tria j)almarum genera agnosco, flecto 
sensim ad sinistram, demiim Lunatii illa via domum redeo. 
146. Postea mecum excutiens, cur in portu meo cacti optime 
crescerent, palmarum nihil esset ; colligo, quia paludes apud me 
super rupibus non sint, idcirco neque cocos neque alias palmas 



42 REBILIUS CBUSO. 

nasci. 147. Jam de grege quotidiaua me incessit cura, ignarum 
quid sanitati necessarium foret, et quantus ac qualis hujus aestatis 
calor. Multa feci, mox iufecta reddidi ; quae narrare non opu3 
est. In saltu meo novum praesepe meditabar. Sed liaedos non 
effugituros credo, retentis capro capraque ; igitur solvo. Canis 
autem tunc mecum erat, ipsum ad saltum. Is, simul ut haedi 
excurrere in prata coeperunt, nova libertate gestientes, ipse ludi 
fit particeps : quippe collusorem diu non habuerat. Tum mihi 
aspectus sane erat jucundissimus. 148. Caper, immo capra, ut 
credo, brevi in curriculo plerosque canes venaticos superat, sed 
cani perdurat velocitas. Ipsae se haedi tam pernices ostendebant, 
ut non sine magna contentione canis eas praeverterit. Neque 
volebant effugere ; nam iteriim iterumque redibant. Ego vero 
omnium hilaritate exhilaratus, increpo memet, quod cicures 
animantes tam innocenti voluptate privaverim. 

149. Capros hos dictito ; attamen nequaquam erant nostratium 
caprorum ad normam. Antilopas equinos vel opv^/a^ fortasse 
quis illos appellaverit. Cervix horum carnosa et arcuata, armus 
amphis planusque, equum generosum referebat. Pellis brevissimo 
delicatissimoque villo sive lanugine, colore mustelino, vestieba- 
tur ; neque seta inerat neque pihis, praeterquam in juba atque in 
maris barba. .Juba fere tota in ipso sedit armo. Lacertosiores 
erant quam damae fulvae ; fero potiiis cervo comparaverim. 
Cetera erant rotunda, bene compacta ; crura autem graciUa, ex 
osse densissimo. Os frontis valde robustum credidi. Cornua 
non recurva, sed propiora taurinis ; id quod arcuatae cervici 
credebam aptius. Caprae cornua divergebaut aHquantum. 
150. Antehac cunctos in trahula exercueram, sed sine pondere : 
pondus nudo dorso saepius imponebam : nunc capro capraeque 
quotidianum laborem adjudico, si recte possim apparare. Eetina- 
cula fuuaha trahulae adaptaveram, sed collare tractorium longe 
erat difficilius. Quidquid compegeram, rudius esse sensi : id 
enim erat agendum, ut ne pnhnonem onus opprimeret. Vidi 
tamen armos cervicemque equinis esse tam comparia, ut si male 
res cessisset, artifex culpaudus foret, nou animal. Nihilominus 
toties male rem gessi, ut destiterim amphus hac in via conari. 
Funes demum meos circum frontem, cornibus sustentatos, com- 
posui ; id quod si non optime, at satis bene confecit rem. 

151. Ligua quae superue ad rupis margiuem couvexi, ^ut pluri- 
mumj devolvo, trahula supra rehcta. Fere quotidie post fiuitum 
imbrem haedos cum cane submitto iu clivis lusuros. Valde 
mihi placebat, quod cauis circumcurrere et circumscribere eas. 



HK.mLnis cRiiso. ■ 43 

pastoricii Ciiuis more, magis indies discebat. Ego autem, si 
longiuscule abesse viderentur, jubebam: "iret, reduceret:" quod 
quidem ille, quasi probe intelligeus, confestim faciebat. Porro 
grex ipse cauem diligere videbatur. Jam sperabam non necesse 
fore ut bas viucirem, quae ferae libertatis non recordarentur. 

152. Aliud quoque mox excogitavi. Ex virgula quadam, 
puerorum nostrorum more, cavata ac terebrata, fistulam confeci. 
Hac clare canebam quoties gregem eram pasturus : immo, si in 
via inter trabendum capro forem vescendi facturus copiam, fistula 
antea sedulo souabam ; ueque uuquam eos frustrabar, sed post 
illum cantum, aut cibatum illis aut potum fidelissime afferebam. 
Inde factum est, ut sono fistulae libeutissime accurrerent. 

153. De cibo meo restat aliquid narrandum. Panem nauticum 
ac fariuam e nave eo magis consumebam, quia verebar ne 
mucescerent. Video autem, si Summi Numiuis decreto bic 
diutius mibi sit degendum, domesticis opus esse copiis. Quid- 
quid herbarum, aromatis, fructuumve condiat cibos, si nec 
ponderosum sit et conservari queat, id fateor a longinquo non 
male importari : sed quidquid sit quo vescar praesertim, boc 
omne sub mea esse manu oportere credo, Igitur agellum vel 
angulum potius in portu dioscoreis destiuaveram, si bumum 
idoneam afferre possem. Siccatae carnis paullulum restabat, 
neque id jucuudum. Lepurem, praeter primum illud a ciine, non 
gustaveram ; sed pisces facile capio, — id quod explicandum est. 

154. Primo linea hamis instructa piscabar, sed hujus valde taede- 
bat me. Postea pone cymbam parvum verriculum trahebam, 
quod identidem scrutabar, pluresque hoc modo pisces capiebam. 
Mox aha succurrit ratio, — ut ostium portus verriculis trajicerem ; 
idque feci, quamvis difiScile erat vaUda ferramenta in scopulos 
illos {Posies quos dixi) infigere. Clavos spicatos e ferro optimo 
postquam satis acui, malleo artiUatoris sic impegi, ut augustas 
rimas inter saxa exsculperem : huc adegi ferramenta, quibus 
retia inniterentur. 155. Aestus alhiebat pisces, quorum ahquot 
saltem nunquam non rehuquebantur in verricuHs. Interdum 
magua vis capiebatur ; tuuc maritimae aves per retia irrueutes 
meque et praedam meam vexabaut. Quoniam Lcorticibus sublataj 
natarent verricula, pisces attinebantur sub aqua, quae profuuda 
erat in ostio. Itaque hoc meum aestimo esse vivarium, unde 
pisces, quoties veUm, non magno labore capio. Maguum mibi 
laborem attulerant verricula ; sed animum meum, de cibatu 
canis fehumque anxium, solabautur. 

156. Profecto quando de meis laboribus mecum reputo, illa 



44 RKBILIUS CEUSO. 

mihi interdum subit animum contemplatio, anne, si optimus 
j)areus, ut erat tenerrimus, sic sagax fuisset meaeque intelligens 
indolis, posset forsan me domi apud se tenere, contentum atque 
beatum. Nae, si probe me nosset, non in Anglicarum legum 
studia, — semper arida, jejuna, saepissime praepostera, — incum- 
bere me voluisset ; sed impigrum ac strenuum aliquod opus, ubi 
oculus manusque viget, tali commendasset filio. Poteram autem 
patriae littora vel agrum latius j)ervagari, parentibus non dere- 
lictis. Etenim memini, quando eram in Brazilia, quamdiu nova 
erat opera, mira me vehementia eam semper persecutum esse. 
Nempe ut fortis equus ire vult, sed quorsum aut quare, nescit ; 
sic impetu quodam ad agendum instigabar, nuUo satis certo 
actionis fine proposito : itaque, rem quampiam assecutus, simul 
fastidiebam. Nec ulla profundior causa in funestam illam et 
sceleratam uavigationem me propulit, ex qua in exilium tristissi- 
mum et laboriosissimum sum detrusus. 



CAPUT (VII.) SEPTIMUM. 

157. T~)E capiendis piscibus memoravi : de coquinandis addo 
J pauca. Octo decemve pisces, vel pauciores si grandes 
erant, rapido igne leviter elixabam, tum pinnas, — id est, tota 
latera, — capita, caudas, felibus meis reservabam. Magna spina 
extracta, ceteram carnem aut super cratibula leviter torrebam, 
aut cum fabis vel grano admiscebam pro canis cibatu. Equidem 
in verriculo saepius mariua animaha inveniebam, quaha nemo 
pisces nominaverit : porro piscium genus valde carnosum, quod 
magni aestimabam, squatinis nostris simillimum. Illud addo : 
si vellem, poteram facilhme grahatorias aves quae inter cautes 
aut ipso in portu piscabautur, igue dejectas capere : sed carnem 
piscosam fore credidi, pulveris nitrati dispendio male emptam. 

158. Farina autem ehxa cum piscibus vescebar primo ; 
mox Arabum more assas placentas faciebam. Nempe, combustis 
super ferrea lamina vel plano saxo hgnis, prunas submovebam ; 
placentas udas in cahda superficie positas sub pateha ferrea 
obtegebam : huic iterum superingerebam prunas. Placentae 
subter, velut in fm-no, coquebantur : sed fermentare placentas 
nesciebam. 159. De his hactenus. Ceterum de pulcritudine 
rerum quae domicilium meum cingebant, non eram incuriosus. 



RKBILinS CRTTSO. 45 

lu floribus aut foliis si quid excelleret, pluries reportavi aut 
radicem aut sarmeutum, quod defoderem iu caveruarum viciuia. 
Summa iu aestate coci nucem, quae su^ ex arbore deciderat, 
reportavi mecum, pleue maturam credens ; mox ipso in portu 
meo sereudam decrevi. Eteuim sic commeutabar mecum : " si 
propere iu Augliam avehar, uuuquam me poeuitebit hauc sevisse 
arborem, phirium fortasse parentem, aliorum hominum domi- 
cilium oruaturam : sin hac in insula detiuear ultra bieunium, 
gaudebo arbusculam videns surgeutem." Sedulo delegi locum 
sereudi, congessique humum uberrimam ; statuo irrigaudam esse 
diligeutissime. 160. Post diem saue laboriosum, dum sub astris 
vescor et bibo, antequam me iu aquarum lavacrum committam, 
miror quamuam ob rem me tantopere fatigem. " Auue, fatue 
RebiH, uihil tibi esse operis putas ? Times-ne, ne facile nimisi 
vivens, socordia opprimaris ? " Tum respondeo : (etenim moris 
mei erat, multa clare loqui. Nisi hoc fecissem, patriae linguae 
forem obhtus : immd ipsum meutis acumen hebetatum foret. 
Sed prope omuia mea difficiliora cousilia, plena oratione pronun- 
ciando, defiuiebam magis et consummabam.) Itaque respondeo : 
" Cibus, vestis, domicihum, vitam asservant homiuis ; sed pul- 
critudo beatam facit vitam. Ad portum meum adoruandum, in 
houorem ejus et pulcritudinem, cocum nucem ceterasque res 
cousevi." Extemplo etiam clarius, " Oh fatue RebiH ! (iuquam) 
homiuum neutiquam miserrimus es tu, qui adoruando domiciho 
das operam." 

161. Aham rem, absurdum forsitau, non absurdum erit lectori 
communicare. Quarto die postquam cocum insevi, lougiiis 
duraiite pluvia, tempus computabam, iuveuioque uatah matris 
die me illam sevisse uucem. Mox memiui, quam iucertum sit, 
vivat-ue mater an mortua sit. Mire taugebar et tenera perfuude- 
bar memoria. Tum quia plures noveram vel audiveram, qui 
praesagium mortis ahcujus se habuisse credereut, hoc mihi ipsi 
matris mortem omiuari videbatur. Etenim jam fassus sum, me, 
simul ac opere cessarem, moestum saepius evasisse fractumque 
auimo. 162. Quando me iueptiarumiucuso, respoudeo, "fortasse 
nou esse iueptum." Nam si restituat me Deus in patriam, tum 
aut gaudebo vivam inveuieus matrem, aut rectissime praecepero 
debitam moestitiam. Sin nuuquam restituar, sed sohtarius 
peream, miuus sum iuhumanus, miniis ab omnibus uecessitudi- 
nibus abruptus, quaudo caritate praeteritorum emolUor. MeHus 
autumo, propter ficta humanarum rerum flere, quam rebus 
humauis omnino uou taugi, et pro me solo vivere. 163. Quam- 



46 REBILITJS CRTJSO. 

obrem iibi nona venit dies, deceruo in honorem matris novem- 
dialem praebere coeuam. Hospites autem, quos solos potui 
invitare, erant psittacus, canis, grex, lepores, feles, columbi. His 
optimam, quantum possim, paro coenam. Ceteros facile satio, 
sed duas capellarum experior avidissimas. Magnitudine indies 
crescebant. Omnes, cibo succulento pastos, sperabam majores 
pinguioresque quam fera animalia fore, si semper largiter prae- 
berem. Eteuim velocitatem in capris minime cupiebam. 
Pondus corporis trahulae conveniebat vel lac promittebat uberius ; 
itaque larga manu pascebam Hbens. In pabulo autem erat 
gramenmerum, frondes itemherbaeplures delicatae, quas in matris 
honorem suggesseram. Has cunctas comedunt, concupiscuntque 
etiam. Imber destiterat commode : censeo igitur finiendam in 
saltu novemdialem coenam. 164. Quam celerrime annulo lori 
caprum apparo, ejusque caudae capram adjungo : ceteros solvo. 
Falcatum gladium in balteum insero, caprumque ducens notum 
ascendo tramitem. IIU sequuntur. Canis in fronte excurrit, 
psittacus humero meo insederat, suo more garriens incontinenter. 
Feles Lmirabundae emigrationemj ejulant, tanquam ploratrices 
(opinabar) ad sepulcrum, mox nolebant progredi : cum leporibus 
domi remanebant. Magnam veh laciniam cum funicuhs in 
dorsum capri conjeceram ; sic saltum attinemus. Haedi alternis 
pascuntur, hidunt. Sed ego gladio falcato herbas frondesque 
molles, quae sub quotidiana pluviu kixuriabant, largiter succido, 
— ahas lacinia veh obvolvo, ahas mero fune coUigo, — super dorso 
jumentorum apponens. Opportunum erat, quod tunc haec 
pabula deportavi, nam postea propter pluvias paulo difficihor 
fuit convectio. Ceterum animantium hilaritas et mea ipsius 
excitatio moestitiam mihi dispuht. 

165. Sub longiore phxvia multiim ego cum psittaco loquebar ; 
quod quidem ab initio feceram. Sed postquam consuetus est 
nuces atque ahos cibos e manu meu capere, gaudebatque meo 
adventu, propere discebat loqui, et valde me risu alloquioque 
solabatur. Eteuim, ut phirimum, docebam eum sic pronunciare: 
•' fatue Eebih!" sic enim memet appellare solebam. Atqui 
ille vocabulum " fatue " aut non potuit dicere aut non voluit, 
meum autem nomen hbentissime ac plenissime proferebat. 
166. Ahquaudo audiebam, debih Rebih; vel, febih Rebili ; 
ahas, hebih Rebih ; quae quidem sic interpretabar, ut essent, 
debihs, flebihs, habihs ! dubitabamque subridens, numne 
habihs magis an debihs essem. Sed longe saepius meum nomen 
ipsum iterabat, et quasi variabat amatorie. Rebih Rebih, 



REBILIUS CRTTSn. 47 

inquiebat ; tum accelerans semper sonorum cursum, Rebi bili, 
Eebi rebi, Rebi relili, Rebi libili, !— Et quum ego tristi cum 
misericorditl vocabulum ! pronunciarem, ille me imitans primo 
tragica severitate dicebat ! sed in fine tanquam cavillans 
deridensque illud ! joculariter efferebat, donec in cachinnos 
solvor. — Neque vinclre eum opus erat ; itaque ligamina detraxi. 

167. Omnium uvidissimus, ut opinor, Junius erat mensis, 
nunquam tamen quinque vel sex lioras exsuperabant pluviae. 
Quodam die post imbrem splendida fuit coeli serenitas cum aur^ 
mollissima. Interrogavi memet, quidnam facere oporteret. 
Statim respondi,— "Nunc, si vir es, Rebili! testudiuem marinam 
reportabis." Hoc uamque saepe cupiveram, conatus eram nun- 
quam; sed hac in Lclaritate solisj post pluviam, testudines credebam 
summa in aqua suspeusum iri. 168. Cymba expedita progressus 
sum. Lato lenique motu fluctuabat aequor maris, molle, 
rugosum. et quasi oleo perfusum. Fervorem solis aura marina 
discutiebat : itaque pergo. Tertium illum attingo sinum ; mox 
video testudines plurimas, summis in aquis apricantes, fortasse 
dormitantes. Cautissime circumspicio, et modica delego''' magni- 
tudine unam, cujus caput erat aversum. 169. Lenissimo motu 
allabor, omnesque caveo strepitus ; dein pedes testudinis poste- 
riores transversis manibus arripiens, dum ad proram genibus 
innitor, uno molimine ac jactu praedam media in cymba teneo 
supinam. Morsus testudinis horrendus est : hunc si cavebis, 
cetera erunt in facili : in dorsum autem conjecta, jacet immobilis. 
Confestim redeo, tam cito successu laetus. Postmodo haec 
praeda majoris mihi erat quam putaveram. 

170. Indies mox foedior ingruebat tempestas. Tandem inter 
nimbos nigerrimos prodibant fulgura tremenda, quae frigus 
maximum incutiebant : grandinis procellae sequebantur. Toni- 
trua per plures horas erant paene continua. Mare vehementer 
furebat ; aestus ipsas ad rupes pertigit. Quando phivia paulisper 
destitit, exeo prospecturus : ecce autem carina navis nostrae 
decem mensibus post naufragium, ipsis in arenis intra cautes 
projecta. 171. Extra cautes mare montosum erat ; intra tam 
perfractum, ut nulla posset esse cymbae utihtas : sed valde 
brevem esse intelligo aquam. Tanta sum cupiditate incensus, 
ut caligis ac braccis exutis, mare ingressus navis fragmina 
scanserim. Summae sane partis non multum restabat : quid 
remaneret in alveo, volo inquirere. Facilo video et multa iuesse 
et nihil posse me id temporis amoliri : itaque postquam satis 

* Sclect. 



48 REBILIUS CRUSO. 

exploravi, redeo domum, per aquas praeter rupes necessario 
vadens. 172. Sed algebam, crepitabantque dentes mei. Muto 
vestimenta : frico cutem : sed algeo tamen. Ignem accendo, 
neque inde multum acquiro caloris. Sensim inveni, penitiis in 
viscera descendisse frigus, et morbo me pertentari. Projectus 
in cubili, quidquid ibi erat vestimentorum circumvolvor. 
Nequicquam. Ignarus quid facere oporteat, pavesco ne vesper 
ingruat, tenebris obtegar, inops auxilii consiliique. Tandem 
algoribus meis nimius fervor succedebat, valde profecto violentus. 
173. Interdum Maurorum formulam adliibens, in pectore 
aspiravi : " Deus ! a te prodivi, ad te redeam ! " Quid foret, 
esse solitarium, tum demiim coguoveram. Jacere, stare, sedere, 
cuncta dolebant ; flagrabat caput. Corporis dolores angor mentis 
exsuperabat. Tenebras, omnium rerum maxime, metuebam. 
Surgo, pede titubante incedo, aquam potulentam et citrea mala 
quaerens. Os interius j)lane siccum erat ; lingua si buccas, si 
palatum tangeret, ibi adhaerebat. Quare malum citreum in 
tenuissimas quasi assulas concidi, quarum unam linguae apposui : 
alias in poculo compressi, deiude aqua commiscui. Hoc medica- 
mentum sorbillabam, interdum bibebam. Credidi fervori visce- 
rum id fore utile. Alteram mox atque alteram super linguam 
compono assulam citricam, siccitatis levamentum. Jam nox 
adveniebat, recordorque animalia non esse pasta. Feles vehe- 
menter ejulabant. Neque potui eas abigere, neque, dum fervor 
capitis instat, sufficiunt mihi vires ad ministrandum. 

174. Tandem in sudorem solvor : post horas dolentissimas 
mens se aliquantum recuperat. Spisso obvolutus palHo, cibatum 
praebeo felibus, leporibus, capris, cani, quanquam debihs toto 
corpore. Jam certum habeo, quahs sit febris hujus natura ; 
feUcemque me judico, quod lux in tantum duraverit. Mente 
levatus, plurimisque vestibus opertus, somnum capto ; sed quando 
dormito paulisper, morbida me terrent insomnia, prava rehgione 
plena. Sane phiribus horis ante lucem ipse sudor cessat ; tum, 
quamvis defessus, laboriose cutem perfiuco, et quidquid e vesti- 
mentis maxime sit villosum, Hbens amplector : hgna in cuUna 
accendo. De remedio morbi tum meditor. Dixi me ciuchonam 
e valle apportasse, atque in usum corii adhibuisse. Bonam hinc 
esse mediciuam noveram ; nunc vero contra amaritudinem ejus 
firmans mentem, aqua commixtam libere poto. Nec dubito quin 
me sagaciter curaverim ; nam febris non rediit. Mane autem e 
cubih surgens, cogito quid j)ostea faciendum. 

175. Imprimis statuo : si possim, noctem insequentem non 



RKIillJUS CliUSO. 49 

sine lumine me acturum. Aut candelas aut lucernam aliquam 
judico necessariam. Nihil facilius videbatur, quam Maurorum 
ritu rem conficere, si aut oleum aut sebum haberem. Sed quic- 
quid fuit, id omue credidi consuratum esse, aut iu cibatu canis 
aut in scapha resarcienda, sive in retinaculis jumentorum vel in 
serra. Tum testudinis reminiscor : hujus adipem volo adhibere. 
Item carnem ejus, ut novum quiddam, pro cibo statim concupisco. 
De mactandcl, fateor, haesitabam; nam tale feceram nihil. 
Caput testudinis si amputabitur, tamen (aiunt) post viginti 
quatuor horas mordebit tenacissime. Quid ergo occidet eam ? 
Ego vero opinor, amputato capite, nihil doloris sensurum corpus. 
Igitur ipso in doHo, ubi in aqua marina servabatur, amputo 
caput : hoc caute forcipe abjicio : cetera concido et pkirima 
intus ova inveuio. Horum quatuor protinus torreo, vescorque 
cum placenta. Maximam vim adipis excipio. Partem hujus 
(eam fere quae sohdior erat) pro placentis assandis vel pro 
sartagine reservavi : louge plurimam pro oleo sumsi. Tum de 
linamentis cogito. 176. Fehciter accidit, quod huic rei non opus 
est viribus : linamenta contorquere, puellarum potest esse opera. 
Veterum funium quidquid esset corruptum, pro stuppa reposue- 
ram. Inde duabus horis Hnamenta confeci, quot triginta noctibus 
facile sufficerent. In ferrea pateUa depono adipem ac Hnamentum 
sic circumtortum, ut finis hujus super labro pateHae minimum 
tantum dependat. Ipsum Hnamentum Hquida adipe saturatum 
accendo, experiorque rem bene procedere. Equidem si dormirem, 
nemine Hnamentum subinde extrahente, post paulo extinctum 
foret: attamen id parum referre censeo; nam per igniaria possem 
accendere, ut primiim evigilarem. Postea juvat me invenisse, 
talem febrem posse subigi. 

177. Post triduum finitae sunt pkiviae, et sol processit claris- 
simus. Ego quoque prodeo, tepore gaudens. Inviso Httus. 
Video dohis stratum, cadis, arcis perfractis, Hgnis omnis formae 
et ferramentis. Paene in sicco erat ipse navis alveus, cum aucora 
atque ancoraH. Cuncta jam pro meis destiuo, sed volo relaxari 
pauHsper ; etenim minus firmum me sensi : igitur ab his redeo 
in portum. 178. Feles video, utramque cum catuHs recens natis. 
Tum me subit : " Ah ! ilkid erat, quare adeo ejulavere; non 
tanquam funeris ploratrices, sed ut expostularent catulorum 
akmenta." Bonis matribus coHaudatis, praetereo. Jam^jue 
recordor, feram felem primo iUo die esse a me visam ; de quo 
postea ahquoties dubitaveram. Agnosco, aut in saltu aut in silva 
magna tales inveniri bestias. 179. Gregem deambulans assequoj. 



60 REBILIUS CRUSO. 

Haedos omnes grandescere ac pinguescere notaveram ; jamque 
video juniores capellas spem prolis dare. Inviso lepores : en autem, 
lepus femina lepusculos ediderat. Non ridere non poteram : 
immo cacbinnavi. Sic autem interpretatus sum : Teneram pro- 
geniem male nasci ante finitas pluvias : quare sic esse a Natura 
comparatum, ut quam proxime postea nascerentur. 

180. Lectori denunciandum est, inde ab illa febre pictatis me 
conscium novae factum. Ee nou prorsus nova erat ; nam inde 
ab ipso naufragio quasi fermentatio mentis coepta est. Tum 
primiim didici, quanti esset bumana caritas, quam jucundus ipse 
aspectus bominis. Mox erga ipsa animaba emolliebar, quorum 
caritatem pluris quam utilitates aestimabam. Deinde intellexi, 
quam ingens esset inter generosissimum brutorum atque iufimum 
hominem discrimen : etenim quemvis e servis meis Brazibcis 
loco canis optimi vebementissime amplexus forem. 181. Jam 
poenitebat me de parentibus : neminem praeter memet culpabam. 
Erga bos reverentia, erga omnes impetus quidam amoris ac 
desiderii me exercebat : itaque, ut opinor, ad rectam rebgionem 
eram maturus. Etenim dixit nescio quis : " Qui inferiora bene 
amat, bic superiorem bene venerabitur." Attamen ante hanc 
febrem ipse Deus ignotus quldam ac nimius videbatur mibi ; 
quem quidem dibgere, j)raeter naturam esse censebam. Nec bis 
de rebus singillatim juvat explicare. Quippe neque ego ab aliis 
neque ceteri a me eam religionem ediscent, quae pectoris est, non 
merae mentis. 182. Sed ipsa in febre, quando tranquille Deo 
me commisi, intellexi primum, quam uon longinquus esset Deus; 
immo, ipso illo in loco adesse ilhxm, si uspiam aUbi. Exinde 
profundior de rebgione me invadebat cogitatio ; neque cogitatio 
solixm, sed cordis quidam motus, qui me tunc primum ad sacram 
lectionem instigabat. 

183. E quatuor meis Hbris, unum dixi esse precum Lusita- 
narum secundum formas Papales. Idcirco spreveram. Nunc 
autem legens, phires invenio versiculos e Judaicis et Cristianis 
hbris, qui cunctorum sunt, non Papistarum modo. Duo me 
praesertim commovebant. " Quem dihgit Dominus Deus, bunc 
castigat, per virgarum discipHnam erudiens filios." Item. " Quare 
homo, qui vescitur aura, de poenis delictorum conqueratur ? nae, 
prodest in juventa sustinere jugum." 184. Tali lectione affectum, 
preces et verae et vebementes sancto me gaudio tum primiim 
pertentarunt. Porro binc repperi, unde sohtariae vitae derivarem 
solatia. Inquietissimus sane interdum eram, pertaesus sohtu- 
dinis et suspirans ad alloquium ; attamen tria tandem plene 



RKBILIUS ORUSO. 51 

didici : — constantius ea quae animo, quam ea quae oculo perci- 
piuntur, permanere : — Deum non miuiis mihi esse praesentem, 
quod abessent bomines : —denique, Ut ex liuc taedio me potuit 
eripere, sic in eodem posse illum ^purgato milii animoj pleniorem 
dare liberationem. — Sed baec pedententim et plures per menses. 
Quippe vera rebgio vita est, non disceptatio ingeniosa, nec nisi 
multa pectoris exercitatione ipsarumque rerum experientia 
percipitur. 



CAPUT (VIII.) OCTAVUM. 

185. T~)E grege erat quod me male habebat. Capri maximi 
j quanquam labrum perfoderam, tamen expertus sum 
aliquando ferociter eum cornibus petere ; idque periculosum esse 
sensi, quando ad trabulam eum vellem ligare. Re perpensa, ne 
mibi aliquando sit infestus, cornuum ejus maximam partem 
serra amputo. Eeliuquo tantum, quantum belciis sustentandis 
sit opus. Exinde guarus deminutarum virium, tranquillior 
factus est. 186. Ne postbac obliviscar, bic Hbet narrare, quidnam 
cornibus ejus fecerim. Solidiora erant, quam caprarum quae 
asservaveram : jam arcum terebrandi gratia conficere statuo. 
Saxum quoties vellem perforare, nibil e mea supellectile placebat. 
Erat mibi terebra,* erat caestrumf fabrile, utrumque tenue 
nimis ; non nisi ligno vel cornui terebrando idoneum. Ad saxum 
terebrandum clavis spicatis utebar multo cum labore ; nunc 
arcum ritu Maurorum libet adbibere. 187. Imprimis e velorum 
funiumque trocbleolis unam delegi bonam, perfecto orbe, cujus 
in medio quadratum erat foramen. Ferreolum item delego; 
(multa in littore taba tunc jacebant) quae iHud foramen tantiimj 
non intret. Hujus unum fiuem igne mollitum valde tundo, ut 
sit et solidior et paene acutus : alterum finem in teretius concinno. 
Mox iima bic atque bic detritam, in foramen trocbleolae impingo. 
Acutiorem finem mola quoque exacuo : sic ipsam terebram per- 
feci. 188. Arcus restat. Anquisito robore solido, unum 
fragmentum circumcido serra ; dein duo foramina paulo obliqua 
terebro, quoruui in utrumque infcrciatur cornu infimum. Spatium 
inter baec relinquo, velut manubrium, quod firmiter possim 
prebendere : duobus laminis ferreis ac fune robusto confirmo 
juncturam: Cacumina cornuum laxo nervo connectuntur : bic est 

* Auger. t Cutter (chisel ?) J All but, tantnm non. 



52 REBILIUS CRUSO. 

arcus. 189. Nervus, trochleolae convolutus transversusque, fit 
tensus : tum arcus, citro ultroque tractus, terebram rotat. Porro 
in angusta assi foramen facio, quod alter terebrae finis facile 
intret. Assim liunc in dextra tenens, dirigo terebram, dum 
sinistra arcu operor. Simplici hoc apparatu saxa dehinc longe 
facihus terebro. 

190. Vereor ne taedio sim lectori, si plurima quae elaboravi 
accurate explicem. Nova atque ampla materies e ferro lignoque, 
quam cum reliquiis navis nostrae nactus eram, nova me implet 
ambitioue : item auctus grex vim uovam traheudi offert. Idcirco, 
plurima convehenda destinans, majorem volo coustruere traham, 
tam latam, ut aequa fronte jumenta trahant tria, meque ipsum, 
quoties velim. habenas retinentem, vehant. Quidquid ligno 
ferrove conficiendum erat, confeci ; sed corium deerat. 191. Peiles 
si haberem, nec depseudi eram peritus, uec libeus propter pelles 
capros occlderem. Tantum animal, tam plenum sanguine, 
mactare, avehere, concidere, nauseam mihi movebat. Sed e 
fruticibus maritimis unum repperi, cujus folia funicuhs compara- 
verim. Haec in sole siccata, mox oleo tiucta, leviter contorsi, 
tum ex conuexis robustiores struxi funes. Inde materiem habe- 
bam, e qua habenas, retinacula, etiam helcia atque ahas res 
jumentis utiles conficio. His si non optime instruebar, meis 
tamen usibus fuere idonei. 

193. Vix opus est dicere quam curiose omnia ferramenta ex 
littore collegerim ; nihil equidem sprevi e Hguis, doliis, arcis, 
fracta an soHda essent. Majora quaedam Hgna, multo moHmine 
sursiim tracta ipsis iu caloribus, pro ponte destino, per quem 
traha mea aquulam e saHu trameet. Cratibus superjactis et 
fiscorum frustis, cum tabulis et humo, viam tandem consolidavi. 
194. Alteram quoque viam sub rupibus credo necessariam, ne 
aestu maris iuterrumpatur trahae commeatus. Torno meo (id 
est, nova terebra) saxa cavo, nitrato pulvere discutieuda; et 
Lminus laboriose quam expectaveramj objices amoveo viae. 
Profecto hauc viam faciHus confeci, qnam pouticuHim illum, qui 
quidem non magno poterat esse usui, donec tramitem super rubra 
rupe feceram trahae pervium. Omnium meorum operum hoc vires 
meas uuice exhausit, praesertim quia aurae tum maxime stagua- 
baut. Sed protinus magua habui adjumenta frugibus vel 
fructibus deportandis, sive ab hortis meis sive a convalle. 

195. Quiuto die ante Kalendas Sextiles, caprae duae partum 
ediderunt, uuaquaeque binam progeniem. Primo lac mihimet 
avebam. conorque mulgtre. Huic rei iuhabiHs fui, reputansque 



REBILIUS CRUSO. 53 

declino mulgendi labores, ne ego potius pecori quam pecus milii 
inserviat ; nam si mulgendi negligens forem, id pecori foret 
crudele, mox lactis coliiberet profluvium. Tum in delicatiores 
cibos lac adhibere, longe nimii temporis erat et curae. Spero me 
cocis nucibus cito abundaturum, atque harum lac semper fore in 
promtu. His autem de nucibus sunt quaedam explicanda, quae 
praetermiseram. 196. Nolueram barbarorum more proceras 
arbores scaudere ; id quod et laboriosum fore et periculosissimum 
credidi. Novas scalas hanc ad rem, duobus antea mensibus, et 
propriam falculam commentatus sum. Et quidem pro falculA, 
Lperticae longae in finej loculum incldo, ubi inhaereat ansa cultri 
coquinaris : tum Lfuniculo cera oblitoj (nam massam quandam 
cerae habebam) ansam illam perticamque circumvolutam firmiter 
constriuxi. Atqui modica firmitudo poterat suflficere; nam 
acuto cultro leviter amputantur nuces. — Pro scalis ipso in cocorum 
sinu par idoneum arborum succido, triginta fere pedes longarum, 
postquam capita detraxi. Utramque dedolatam Lquantum possim 
sine detrimento roborisj extenuo, ut quam levissimae sint scalae. 
Sane erant cavae, (medulla quadam plenae,) idcirco robustiores, 
quam si ejusdem fuissent ponderis et longitudinis, sed solidae. 
Gradus scalarum addo, e lignis atque e fune, ut in cubicularibus 
meis: sed tres in summo funes valde laxos relinquo, ut scalae 
applicatae quasi amplectantur arborem, nec possint delabi. Tali 
instrumento adjutus, credidi posse me amplam nucum vim decer- 
pere, quanquam plurimae coci Llonge procerioresj macacis opu- 
lentam reservabant praedam. Haec, credo, in Maio mense finita 
sunt. 197. Equidem coeorum utilitates pariim intelligebam ; 
sed plurimas esse gnarus, nihil rejeceram. Frondes pennasve 
(si ita Hcet dicere) parvae illius coci, quam pro remis succldi, 
animadverti paene tegulorum* esse instar. Has funiculis ita 
consueram, ut cucullif vicem optime gesserint. Medullam coco- 
rum arborum atque aliarum palmarum statuo explorandam : 
corticem omnem asservo. 

198. Grex, (quem propter sanitatem maturiixs in saltum trans- 
duxi,) evulsis sulo pedicis, in vallem rediit. Cunctos invenio 
circa vetus praesepe, herbas L^berrimas atque apprime succu- 
lentasj summo cum gustatu rodentes. Pedicas detraxi, ipsas 
animantes rej)utans a Naturii meliiis quam a me edoceri, ubinam 
potissimum degcre oporteret. Quoniam ciciires invenio sibiloque 
fistulae obedientes, id mihi sufficit. Succurrit animo, quantiim 
roboris amiserint vaccae nostrates domesticae, quam saepe diffi- 

* Thatoh. t Hood. 



54 REBILIUS CKUSO. 

cili partu torqueantur, per nostrain inaportunam curationem. 
Vereor ne meum gregem immutem, si stulte ego me immisceam. 
199. Serius, quum aurae staguareut calorque iugrueret, npn ad 
saltum perresere, sed ad apertum ac summum collem ; fortasse 
quia culices vel oestri urgebant. Multo mane (credo) pascebantur, 
ante lucem ; postea auram captantes mire apricabantur summo 
in coUe, ibidem dormieutes. 200. Ego quoque in stagnante aura 
pertaesus cavernarum, postquam aliquot noctes iterum inter 
ramos arboris dormiveram, melius fore credo, si gregem sequar. 
Quare multa ac difficili machinatione tres asseres longissimos 
summo in colle sic erexi, ut de colligatis capitibus lectus pensilis 
sustineretur. Ego per funem asceudo, qui desuper fiuitans quasi 
in annulos nodatur, in quos ingredior. Ut primum lectulum 
attingerem, funem illum ad me recipiebam. Talis erat novi 
cubilis forma. 

201. Haec inter opera, ex novo quodam junco contexui dor- 
sualem illam, de qua dixi, tegetem ; item foliis roscidis tum 
primum caput meum sub infula condo. Etenim nimius erat 
fervor solis ; quanquam calor non adeo suffocabat quantiim metu- 
eram. Illa in regione ipsius aestatis nox longiuscula est, flabatque 
ideutidem sicca in tempestate vespertinus turbo veuti, qui aera 
refrigerabat ; necnon quavis in nocte aura quaedam montana 
superioribus in locis sentiebatur. 202. Maris temperiem seusim 
augescere credebam ; ego autem magis magisque lavacris capta- 
bam frigus. Si caput ac dorsum a sole defendas, alio tegmiue vix 
opus est, nisi propter culices ; ego vero, tenuissime amictus, 
posse videbar multum laboris vel summa iu aestate perferre. 

203. Finito quod maxime urgeret, paro humum optimam ab ostio 
fluminis ad portum trausvehere, in qua dioscoreae serantur. 
Locum delegi, quem possem ex rivulo Lquoties vellemj irrigare. 
Hunc ad usum ligna aliquot sic cavavi, ut compluvii* iustar 
esseut. Kobustissimas meas tabulas ad traham curatiiis con- 
strinxi, ut humus ingesta ne efflueret. Duobus jumentis biduum 
conveho humum : traha sub rupibus iu j)lano currit : cava loca 
impleo; quidquid fimi uspiam rejectum est, comporto, opperiorque 
tempus dioscoreis ipsis plautandis. 

204. Multum fruebar lectulo pensili. Sub astris jueundum erat 
frigus, aliquando tamen nimium. Nox decem horas durabat, 
ac sine crepusculo. Tot horas dormire non possum, frigesco 
interdum sub nudo aethere. Gregem comperio pasci tres vel 
quatuor horas ante solem, dormire post meridiem : credo me, 

* A gutter. 



RRBILIUS CEUSO. 55 

iterum animalia imitantem, sequi Naturam ducem. Ante solem 
exortum iis rebus operor, quibus lux est miuiis necessaria : inter 
bas vescendi operam numero atque incedendi sive ad cavernas 
sive ad vallem. Sed unusquisque dies suum habuit colorem 
suumque opus. 205. Jam credo advenisse tempus fructus colli- 
gendi. Uvas in hortis invenio multis iu locis jam maturas. 
Aliquot gustatis, magnam vim decerptam resticulis suspendo, ut 
sole arescant. Multos per dies huc commeans idem facio, plures- 
que fructus traha reporto. 206. Tum ricinum invenio fruticem, 
e qutl oleum ilhid quod "castoreum" vulgo appellant, conficitur. 
Multo cum gaudio maniocnm invenio, ex qua conficitur cassava 
panis. Hanc in BraziHa noveram : inde etiam excoquitur 
Tapioca Anglorum. Porro banana vel musa his in locis nasce- 
batur, infra autem nauas quasdam pahnas dactyhferas esse 
comperio. 207. Aho die optimum repperi in mangd arbore tere- 
binthum, credidique me hiuc satis habere posse, tum stuppae, 
tum terebinthi aut resinae. Plures fructus colligo vix exorto 
sole, postquam ante hicem ad hortos pedibus incessi. Si quando 
l^fabrilem propter operamj valida nervorum exercitatione opus 
sit, id aut ante solem perficio, aut sub stelhs lunaeve luce, taedis 
aliquando adjutus. 208. Jam paulo audentior factus, canem 
habens comitem, — si usus veniret, sub arbore dormiebam horis 
meridianis. E sopore experrectus, apparo traham, jungo jumenta, 
ipse vehor in traha, hortos pomeridiano tempore inviso. Tum 
fructus ingero, jumentis ad pascendum solutis. Si nimis 
vagentur, canis reducit. Demum junctis iterum ad traham, 
descendo cum onere pretioso. Nova mox ingruit difficultas, 
quum non sufficerent arcae protegendis thesauris. 

209. Tamen neutiquam satiata est mea cupiditas. Ad cocos 
nuces demetendas falculam iham mecum apportavi ; scalas novas 
ipsis in hortis rehnquebam Dum autem infra incedo, ananassas 
video multas, ( miila plnea vulgo nos vocamus) : nunquam ego 
antea has animadverti. Jam intelligo et plurimas esse et 
maximas, paene ex arenis cum cactis nascentes. Unam illico 
vindemiavi, nec abstinui quin grande frustum comederim. 
210. Mox nucem cocorum ^ab humo sumtamj perforando experior 
num sicca sit. Pauhim hictis exsugo, — dulce, spissum, nou 
copiosum. Plures harum colhgo reservoque seorsim. Tum 
apphcatis scahs, quicquid nucum videbatur maximum, id de- 
cerpo, duosque facio acervos. Propere domum redeo cum 
ananassa illa ac falcula, et, pauhim recreatus, in cymba regredi ad 
hortos volo. Attamen statum aestiis quum video, et promontoria 



56 REBILIUS CRUSO. 

quae essent superanda, id vero non ausus sum. 211. Tum subit 
cogitatio, quanto melius foret, si scapha possem reportare; tanta 
erat coj)ia, tanta varietas fructuum oculos et mentem captantium. 
Bis traha hortos invisere uno in die facinus erat magnum : 
quantum traha possem reportare, quinquies id scapha portaret. 
Post auroram, credo, lenis aura favebit : maris Lpkires per diesj 
aequor fuerat undis expers. 212. Jam dactylos, bananas, cocos 
nuces, ananassas, uvas, ad libitum me habiturum spero : nimia 
me spes et nimia cupiditas festinavit. Crastino die Lleni auraej 
vela scaphae permisi ; illa per vitream oceani superficiem clemen- 
tissimo motu delabitur ; mox ultra promontorium paulo velocius 
devehor. Demum laetus ipsum attiugo ostium, et detracto velo, 
remis ingredior rivum. 213. Multa avidis ocuhs lustravi : quae 
acervata erant, assumsi : plurima aha abripui. Sine mora im- 
pono omnia scaphae, et reciprocum iter conor. Tum vero 
fortuna se vertit. Stagnante aura, vehim inutile erat. Eemis 
incumbo, sed tardiuscule moveor. Nervis contentis, defatigo 
memet, aestuosa in hora. Tellurem observans, dubito anne 
progrediar, maxima mea vi. Cohorreo, ne hac in parte profluens 
sit maris, quae me in ignotas aquas rapiat. Uni homini certe 
nimia erat, nisi vento marique favente, hujus scaphae moderatio. 
Igitur deficior fortitudine, et reflecto scapham in palmetum, quo 
tandem pervenisse gaudeo, valde defessus. 214. Ego vero angor 
animi, quo pacto reduci possit scapha. Ee amplius perpensa, 
credo nunquam me ansurum eam mari committere iterum. 
Tunc moestissime sohtudiuem meam conquerens, optabam ut 
iteriim puer ille Maurus, quocum ex Mauritania aufugi, socius 
mihi navahs foret. Sed protinus me conscientia objurgat, quod 
propter servitutem ejus, fortasse necessariam, ego nummos acce- 
perim : itaque ingemens, os in manibus recondidi. 215. Exinde 
tanquam in somuiis hilarem audivi vocem, EebiH bebile hbi bili 
! psittacus autem in humero meo considebat. Is quidem rostro 
ac capitis pluma genas meas demulcebat, ac voces profundebat 
carissimas. Sane tangebar. Quia sine comite meo processeram, 
ille ad hortos ^me anquirensj avolaverat. Volasse eum, minus 
^ccurate dixi ; quippe manca etiamnum penna, inter volatum 
atque obHquum saltum procedebat. 216. Tum repleta fiscella, 
experior quantum possim humeris sufferre incedentem. Modicum 
bananarum et dactylorum onus assumo : vescor quantum libet, 
bibo e rivulo, et, relicta scapha, ascendo vallem. Pedibus jam 
siccis, (nam aqua marina immersi erant) sub umbra citri per 
fervores maximos recondor, dormioque paullum ; demiim notum 
per tramitem evado, moestusque assequor cavernas. 



RKBILIUS CRUSO. 57 

217. Ex quanta calamitate quam angusto discrimine effugissem, 
per meam tempestatum imperitiam, prorsus nesciebam : nam, 
triduo post, turbo furiosus ventorum totum coelum pervertit 
cietque intimum mare. In cavernis libens me recondo. Tum 
memini Kaleudas Septembres immiuere, quo in die navis fracta 
est. Anno superiore egenus eram, inops, spe destitutus : nunc 
opum multarum siim dominus et praeclaro fruor procellarum 
profugio. Equidein libris legendis et calami usu peto varietatem 
negotii. Quae feci, non libet liic accuratius narrare ; sed libro 
illo matliematico adjutus, dedi operam ut fundamenta rationesque 
mathematicas solidius probarem. 218. Ut primum credo saevas 
praeterisse procellas, decerno in domesticum hortum incumbere. 
Dioscoreas circa quinquaginta praeparaveram, radicibus circum- 
cisis : item septemdecim maniocas tractaveram pariter : has 
omnes in traha reportatas rite cousevi : mox humum de novo 
^a fluminis ostio convectamj addidi, quia de manioca ]Drius non 
cogitaveram. 219. Macacos vidi fructibus meis insidiari, item 
Luescio quae insectaj aliquot horum corruperat. Nolo de cibariis 
anxius esse : alia multa opera curam viresque tneas avocant. 
Credo, quantum sine nimio labore possim convehere, tantum 
convehendum ; nam nescio utrum, seu robigine seu insectis sive 
avibus aut macacis, maxima pars rerum coacervatarum sit 
peritura. Itaque res edules avide reposui ; porro alias res, ut 
riciuum, — e quo facihus oleum extruxi propter fabriles usus 
quam ex aha quapiam re. 220. Sed arcae locuhque ad res 
asservandas non sufficiebant. Quidquid habebam ollarum aut 
lagenarum, adhibui ananassis, persicis mahs ahisque fructibus 
conservandis. Ahenum maximum oleo ricini spurcum erat ; 
nam quanquam arena emundaveram, manebat quidam odor et 
nauseam creabat. Nova vasa fingere volebam, immo magna, 
quae ut apud Mauros, doliorum vicem sustinerent. 221. Prima 
mea experimenta valde rudia erant. De formu incuriosus, 
argiham sole siccare et concoquere conor, si massam ahquam 
possim satis consohdare. Lfiteres potius quam ollas conficiebam : 
cito autem agnovi, rem hac via non procedere. Coctis hlteribus 
sine dubio erat opus, ad furnum constituendum ; dein igne, non 
sole, coctos hlteres vehm. 222. Herbas in sole siccatas pro 
stramine crudis hlteribus intertexo, argilhi primo subacta : sio 
facio struem. Stipites virides cum sicco ligno mistos interpono 
atque compono : mox subjicio ignem. Materie renovata lentum 
calorem per totum diem sustento : postero die (quoniam non 
videbatur ignis sufficere) violentius incendo : jamque lateres bene 



OO RKBTT^IUS CRUSO. 

cocti erant et solidi. Mero luto et lateribus illis (sine gypso, 
quod ex rupe calcaria potuissem combureudo conficere) furuum 
construxi. 223. Omitto narrare, quo pacto in experimentum pri- 
mo fecerim ollas, Ceterum explorato, posse me plumbo liquefacto 
vitream quondam faciem superponere, id quod propter munditiam 
concupivi, optimum credidi, quam maxime quadrata fingere 
ingentia vasa ; quoniam haec forma omnium esset facillima. 
Plura horum, fateor, praeter aciem rimas egerunt ; sed res 
solidas, non liquidas, recondebam ; itaque meis usibus aliquatenus 
serviebant. 

224. Ceterum iTt telorum artem probe exercerem, intimo in portu 
clipeum queudam ingentem, vehit metam scopumve, erexi. 
Compages erat ex assuhs : velorum praetensis laciniis, in medio 
(pro taurino, quem vocant, oculo) pullum lanam affixi. Unam- 
quamque ignipultarnm sua in vice exercebam, ahquando majori- 
bus glaudibus, ahquando aut olorinis aut minimis : sed phimbum 
omne dihgenter recollegi, quautum poteram : spatia quoque 
sedulo notavi, ut iu coUineando peritior fierem. Nisi me ahquo 
modo aut exercerem aut oblectarem, moestitia me iucessit ; 
etenim non jam laboribus fatigabar. 225. Sed multus eram tunc 
temxDoris in coquendo et condiendo, ne fructus perirent phires. 
Ollas Europaeas aliquot habebam, sed opercuhs egebam, quae 
aera exchiderent. E mangis resinam quandam ehcui, qua velut 
pice oblinerem velorum lacinias. Hae, opercuhs circumdatae, 
satis bene concludebant ohas ; at resinam de novo superlevi. 
226. Obhtus sum quaedam de ejectamentis maris narrare. Uno 
in doho plura inveni ornamenta, praesertim specilla ac vitreas 
bullas. Specihorum orae detrimentum tulerunt ; sed bullae 
erant incohames. Tria item fascicula inveni, discolorum vestium 
plena. Postquam aperui, sub umbra exponendas decerno. Non 
integra fuit colorum pulcritudo, necnon plures vestium quasi 
rigescebant. Omues in cavernis reposui, si forte postbac utiles 
fierent. Buhas antem phiriraas, resticuhs, sive fihs conjunctos, 
super jumeutorum cervicibus ornaudi causa suspendi. 



ri;bii,ius cruso. 59 



CAPUT (IX.) NONUM. 

227. T^ALES inter curas exercebar, quando nova res me 
j veliementer excitavit, Octobri mense. Quodam mane, 
dum eram in culiua, mare versus aspiciens, repente video 
navigium, nigris hominibus plenum, quod ad portum meum 
videbatur tendere. Haesito exanimis, neque audeo in armamen- 
tarium excurrere, ne cernar ; metuoque ne animadvertant aut 
retla mea aut tramitem. Appellunt sub coerulea rupe, extrahunt- 
que captivum, cui bracbia post tergum erant retorta. Dum 
obstupesco contemplans, subito in navigium redeunt cum captivo 
et remigantes abeunt. Extemplo alterum video navigium, quod 
promontorium coeruleae rupis studet exsuperare : jam intelligo 
priores eodem tendere, ne a sociis suis dividerentur. 228. Ut 
primiim evauuere, surgo. Ignipultam corripio bitubam, quae 
Helvetici militis fuerat ; qua quidem hac in insula nunquam usus 
eram, praeterquam in exercitando, quoties in clipeum colHnearem. 
Quum paulo gravior esset, furcam quandam pro fulcro adhibebam : 
qua in terram defixa, multo certiiis jaculabar. Utrumque tubum 
nunc diligenter suffarcio, hunc magna glande, illum olorinis ; 
item par pistolarum. Vescor parce ; placentam in sinu vestis 
recondo. Accinctus balteo, gladium sumo, pistolas, bitubam sua 
cum furca, item prospeculum, quod de coUo suspensum gerebam 
funiculo crassiore, quia loris delicatis deficiebar. Perulam quoque 
capio, pulveris ac pilulorum repositorium. Tum ahquoties ad 
Numen Supremum vota vel preces attolleus, egredior prospecturus. 
Canem abegi, qui me comitari vohait. 229. Ad speculam meam 
quanta poteram celeritate ascendo. Inde video circiter viginti 
quinque viros cum duobus captivis. Ignem jam accenderant : 
mox unum e captivis nudum in arena extendunt, caput chiva 
obterunt, et confestim membra discerpuut. Cuitros non clare 
dispexi, sed (quod horrorem simul ac nauseam mihi movit) 
torrefactis membris vescuntur. Dum facinus exsecro, credo 
Hcere mihi, si possim, omnes trucidare, qui hospitium insulae 
meae tam foede violent. Ego autem consedi immotus et tanquam 
fascinatus. 

230. Repente ahum video captivum praeter oram maris fugere : 
hunc quinque persequunter summo ardore. Ille, colles versiis 
tendens, pone rupem evanescit. Tum exsurgens curro, cavens 
tamen ne exanimis fiam ; tandem iterum fugitivum discerno. 
Viam Lunatam ascendit ; pone tres viri sectantur, quorum 



60 RKBILIUS CRUSO. 

primus clavam habuit bellicam. Duo illi sagittas. Fugitivum 
credo a primo secutore velocitate superari, tantummodo prae- 
occupasse cursum, Ego in fossa quadam lateo, defigoque furcam 
in solo. 231. Intelligo fugitivum non posse evadere : etenim 
anlielabat graviter. A primo secutore prehensus, ab illis 
necabitur ; sed opperior dnm prope veniant. Tranquillissime 
collineo, dein olorinis pilulis jaculor. Illico prostratus cadit 
primus secutor. Saltat metu fugitivus, fragorem audiens, sed 
nescit primo quid aceiderit. Mox capite infiexo respiciens, vidit 
hostem dejectum : tum ipse quoque subsistit, animam recipiens. 
Secuudus adhuc currit : jam sagitta arcui applicata parat 
transfigere fugitivum. Id me iterum accendit, nec tamen 
occidere eum volo. Glande majore ex altero tubo crura ejus peto, 
affligoque actutum. Qui tertius accurrit, duo socios prostratos 
cernens, auditoque fragore, summa celeritate retro cedit. Mox 
duos ahos qui poue sectabantur, hic vertit retro ; itaque evanuere 
omnes. 232. Tum egomet egredior. Fugitivus obstupescebat 
etiam. Tandem accurrit, et coriim provolutus, terram fronte 
tangit. Id erat pro veneratione. Excito hunc, et, Anglice 
loquens, plane tanquam intelligat, impero ut mecum veniat. 
Vulneratos volo invisere. Posterior vohitabatur humi, nec potuit 
surgere ; tamen ab arcu ejus ahquantum metui. Sed fugitivus 
circumsultans arcum e manu ejus eripit : protinus correpti erat 
oblisurus fauces, nisi ego iratissima voce prohibuissem. 

283. Vuhieratus ille stohde admiratur : angor (credo) vuhieris 
metum domuerat ; nam per femur transfossus est. Fugitivum 
jussi brachia vulnerati manibus constringere, funemque e loculis 
petii, frustra. Sed funiculum ihum collo detraxi, qui 
prospecuhim meum sustinebat : hic pro compede sufficiebat. 
Dein vulnere inspecto, mappam e locuhs vestis meae extractam 
apphco, et hnteis infulae firmiter hgo. 234. Tum fugitivo 
imperavi, ut mecum toUat virum et in proximo quodam cavo 
reponat. Non reluctatur ille saucius : credo eum, quum vulnera 
Hgarem, intellexisse tale facinus non iuimici esse. Sed ad 
primum secntorem couvertens me, mortuum esse cognosco ; 
fortasse in cor penetraverant pilulae. Confestim fugitivum 
accersens, reviso speculum. En autem ! duo illa navigia jam 
sunt in mari, abeuntque : id quod mihi erat gratissimum. 
Credidi eos, perterritos quasi miraculo, aufugisse. 235. In re 
tam nova vix me recolhgo ; spatium consideraudi cupio ; sed 
fugitivus me suscitat, osculans talos meos. Equidem tum ejus 
demulceo genas, jubeoque me sequi, Descendo ad cavernas : 



RKHILIU3 CRUSO. 61 

vestem iuduo, cibos appouo, ipse quoque vescor. Veste sane 
ac cibo gaudet, mox iterum iterumque me veneratur. 236. At 
ego traliam paro cum duobus jumentis. Quando gregem aspexit, 
video quantum excitetur. Impouo trahae lecti vestimeuta, 
ligouem ac palam quandam. Arma mea, praeter gladium, 
exuor : tum cum fugitivo ac caue asceudo uovum meum tramitem, 
jumenta ducens. Longiore lioc circuitu regressus ad mortuum, 
iucipio liumum ligoue aperire, ut corpus recondam. Id vero 
fugitivus me uonvult facere : sumit ferrameuta, operam streuue 
perficit : tum mortuum humo obtegimus. Clavam ejus curiosus 
asservavi. 237. Exiude sine mora sauciatum liominem iu trabam 
assumtum reporto, et gestu signisque beniguis permulceo. 
Profecto volui homiuem sauare, nec ignarus eram quantum 
impediret sauationi pavor et anxietas. Quare quidquid potui 
excogitare, feci, tanquam fratri. Aquam libenter bibit, vesci 
noluit. Postquam vuluus summa mea ope sedulo curavi, hunc 
relinquo : dein fugitivi mauus paro ligare, ut videam quo se modo 
gestiarus sit. 238. Is autem, geuibus procumbens, summa 
humihtate mauus offert, ut colligem, si velim. Id satis erat. 
Ego subridens funem retraho : ille rursus gestu demonstrat, velle 
se mihi servire : atque ego accipio. Jubeo in areua cousidere. 
Ipse sericam umbellam, fastus causa, effero, et sub hac compositus, 
in optima mea sella sedens, delibero quid facieudum. 

239. Arbitror duo hos viros pro servis et pro amicis esse mihi 
a Deo datos, si horum possim et veneratiouem et caritatem 
conciliare. Utrumque arguo per me esse morte ereptum; 
quoniam, ille alter ue stranguletur, id per me stetit. Utrique 
credidi uovam prorsus esse vim jactus iguei. Igitur sperabam 
meutibus eorum posse me domiuari. Deceruo largam caritatem 
majestate temperatam adhibere. Proteuus fugitivo indo nomen 
Elapso ; alterum appello Secutorem. 240. Sed novus me inceasit 
timor, ne Elapsus, cymba visa, evadet remigaus ; quare remos 
primo recoudidi. Porro, si domo sohis abirem, viuciebam 
Elapsum ; sed, domum reversus, uon solvi modo, sed blaudissime 
alloquebar, AugHca liugua prorsus garriens. Optimos dabam 
cibos, socium operis assumebam, industriam ejus collaudans : 
multa docui, mox ab eo multa quoque didici. Vidi eum esse 
gratum et sedulo obedire. Leni cum risu viuciebam eum ; 
necnon ille ridebat, saepius osculabatur mauus meas. Sed aute 
nuudinas tertias pudebat me viucire, uec jam faciebam. 241. 
Jam qu6 magis ambobus augerem revereutiam mei, spectacuhim 
jaculatiouis machinatus sum. Duas tabulas ostento hgueas : 



62 REBILIUS CRUSO. 

demonstro ambos esse leves, sine puncto vel incisura. Unam 
pone alteram apposui, modico intervallo ; sic autem ut Secutor, 
quamvis claudus, aspiceret. Dein e parva pistola emitto ignem. 
Glans, transverberata priore tabula, defoditur in secundum. 
Ignc ac detonatione territi ejulabant ambo : mox visa glande, 
Elapsus priorem scrutatur tabulam, et mirabundus Secutori 
demonstrat parvum, immo minimum, foramen. Nec alteruter 
audebat pistolam tangere. Ipsam rem volueram. Post paullo 
Elapsum per prospeculum meum aspectare feci ; id quod cum 
admiratione commovet. Procedente autem tempore horologium 
meum ostentavi, apertis interioribus macbiuameutis. Talibus 
rebus credebam barbarorum mentes salubiiter capi. 242. Jam 
magnam facio jacturam. Guarus quantum barbaris noceant 
vina ardentia, anxius ne his aliquando depravati sint atque 
efferati, quidquid bujus generis babebam, Deo invocato, effudi, 
praeter unam lagunculam, quam idcirco in arcanis reposui, si 
forte pro medicina aliquando foret utilis. 243. Nondum memo- 
ravi, Secutorem bonis esse indutum sandaliis, Elapsi pedes nudos 
fuisse. Uterque praecinctorium gerebat, Secutor balteum quoque 
cum coryto sagittario. Sandalia illa e cortice erant plicata ; 
Elapsus autem, dum sedet domi otiosus, a me quidem vinctus, 
sandalia proxDt^^r meos usus imprimis, dein propter suos, e mea 
vetere materia confecit. Talem virum cur vincire oportebat ? 

244. Ego rursum illi dono vestem versicolorem, ex iis quas ex 
mari recuperaveram. Is accipit gratus. Post triduum video 
eum Lac veste fulgentem : colorum splendor, qui aliquantum erat 
immutatus, integer redierat. Interrogo eum Anglice, unde hoc 
miraculum ? Eidet ille, laetaturque, sed lingua nequit explicare. 

245. Necnon omisi narrare, lacernam propter nocturnum prae- 
sertim frigus utrique me dedisse ; id quod libeutissime accepere. 
Etenim Secutor, qui ambulare nequibat, frigus si quod erat, 
graviter persentiebat ; quare accuratius eum protegebam ; et 
sane gratus animi videbatur. Ego autem multis signis doceo. 
illos inter se amicissimos esse debere. 246. Tandem Elapsum 
in cymba mecum colloco, post matutinam pluviam. Mensis 
fortasse Februarius erat, serenum coelum, mare tranquillum. 
Ad tertium remigo sinum, ubi horrendum illud epulum vidi. 
Tum subit animum, foedas reliquias non esse amotas : nec falle- 
bar. Ipso in loco ossa trucidati viri albescebant. Carnis 
reliquias aut aves aut insectae aboleverant ; sed calvariam 
humanam quivis noverit : item spinam dorsi atque alia. Elapsus, 
pietate (credo) gentilicia motus, arena manibus corrasa, omnes 



KKiui.His <;ruso. 6M 

has reliquias quamvis moerens defoclit. Mox ad alias res con- 
vertimur. Arbores ille magno contemplatur gaudio, fruticesque 
explorat diligentissime, folia multa asportat. 247. Ne longus 
sim, ut primum verbis explicare poterat, plurimos indicabat milii 
fruticnm atque arborem usus : hinc et oleo et funibus cito abun- 
dabam. Ex humili quodam rubo oleum hic mihi extraxit, itaque 
non jam confugiendum erat ad ricinum. Mox tria magni pretii 
indicavit legumina, iuter humidiora convallis ; primum, rapa 
maxima et optima, nostratibus solidiora et suaviora ; deinde, 
quiddam e fabarum genere, grande ac bonum sane. De J^gyp- 
tiorum faba audivi. Nescio an haec et illa consimiles fuerint. 
Tum genus quoddam, ut putabam, cucurbitae ; sed forma fere 
cylindrica, velut pulvinukim, colore purpureo, . optima cucumi 
praestantius. Postea idem oryzam detexit humidis in locis, quos 
ego evitaveram. Porro gossypium mihi retexit. Ex aUis rebus 
stuppas quasdam vel villos extraxit, cannabi vel lino pares. 

248. Aliam quandam rem voluit Elapsus me docere, sed 
intelhgere nequibam. Grandiores ahquot aves, quas ego 
phasianis rettuH dum propius praeter volant, ille manibus plau- 
dens cokimbas et capras esse dicit. Primo sic interpretatus sum, 
ut diceret has edules esse, ut carnem columbinam et caprinam. 
Postea exphcatum est, has aves posse domari et mansuescere, 
ut capras columbasque meas : de qu6 serius narrabo. 249. Itidem 
de palmis multa iUe me docuit. Equidem noveram akas esse 
nuciferas, quas cocos appellabam ; akas phoenices, vel dactyliferas, 
nanas illas quidem mea in insuL^i. Jam disco, tertium genus et 
funiferum esse et saccharum praebere ; caryotum appekari audio. 
Mokissimi fiuut hinc restes, tanquam lora optime depsta, qui 
propter capistra jumentorum aut cingula possunt adhiberi, nec- 
non propter balteos. Attamen ex aspero nucum viko robustiores 
contexunter funes, crassae tegetes, scOpae rigidae. 250. Quartum 
dixit esse oleiferum ; id quod in Brazika quoque audieram ; anne 
prorsus eadem arbor sit, nescio. Quintum porro nobikssimum, 
robore procerissimo et optimo, cujus foka pro umbeka essent. 
Denique ex tribus generibus ad minimum, oleum, vinum, saccha- 
rum, ab uuo ceram, ab ako farinam optimam, provenire. Sed 
me juvabat, unumquidque inde sumere, unde minimi esset 
laboris. 251. Tam cito tot res Anglice Elapsus didicit, ut 
crederem posse me jam, hoc ministro, scapham reducere. Equi- 
dem in hortos eum deduxi, ubi muka me docuit : sed mekus 
arbitrabar, ad reducendam scapham, Secutoris opperiri vires. 
252. Ike ex vulnere convalescebat, et summam mihi demonstra- 



64 REBILIUS CRUSO. 

bat reverentiam. Ut primum sine periculo reptare poterat, ad 
focum accedebat, rem culiuariam observabat, paulatim ipse 
coquebat, et quae Anglice dicebam, coepit intelligere, etsi pau- 
ciora cum eo locutus eram, quam eum Elapso, qui mibi erat 
socius laborum. Glans plumbea sine dubio e crure ejus exierat : 
nibil intus remansit, quare simplicior erat ejus curatio, donec 
solide convaluit. 

253, Quodam die Elapsus vitreas illas bullas cain-is 
detrabit, et, humillime me veneratus, meo collo circumponit. 
Ego ridens dolium ei ostendo, ubi plures babeo bullas ; mox 
detractas collo meo capris paro reddere. Ille vero reclamat, 
obtestatur : tunc e dolio aliquas delegit, quae lucentissimae 
videbantur ; lias significat mibi convenire. Minores quasdam ac 
miniis fulgentes suo collo suspendendas rogat. 254. Quanquam 
primo irridebam, mos video rem uon esse contemneudam. Non 
barbari solum, verum omues bomiues regem suum vel impera- 
torem insignibus imperii decoratum volunt. Majestati meae 
couveniebat, ut regium aliquod insigne gestarem. Itaque demum 
his bullis, quas pro regulorum Afrorum leuocinio imperaveram, 
egomet regium quiddam iuesse opinor. 255, Si autem in regno 
meo ad res ordinandas gradus quosdam bouoris coustituam, 
Elapsus sine dubio summus minister regius esse debeat, et 
secuudariis gemmis fulgere. lugeuium quoque ejus versutius 
esse et capacius quam Secutoris cognoveram, ut erant hi viri 
valde dispares, 256, Elapsus gracilis erat, procerus, ampla 
fronte, micantibus oculis, vultu valde mobili, ore autem suavissimo. 
Secutor humeros latior erat, minus procerus, genis plenioribus, 
vultu non malo illo quidem sed tardiore, Crura, bracbia, cras- 
siora quam Elapsi, qui quidem vix summas suas vires attigerat. 
Hunc credidi tria et viginti annos aetatis babere, Secutorem 
triginta vel amplius. Ut, quae ^mei vicariusj Elapsus juberet, 
Secutor obediret, profore credidi, si Elapsum quasi magistratus 
iusiguibus decorarem. Itaque mouilia illa, majora et minora, 
mibi atque Elapso comprobavi. 257. luter haec re fabrili 
Elapsum exerceo, usumque doceo omnis meae supellectilis. Jam 
iutelligebat omuia fere quae dicerem, sed loqui vix conabatur, 
praeter aliquot vocabula negandi, affirmandi, approbandi, interro- 
gaudi. Artem ego ferrariam ueque exercueram ueque multum 
fortasse solus potuissem : sed quum ille de ferrameutis curiosum 
se demoustrat, nova me ambitio capit, si forte, his ministris, ars 
quoque illa mihi serviat. Nunc explico tantiim, per ignem et 
malleum rem coufici. 258. Barbarorum uterque contexendis 



HEBILIUS CRUSO. 65 

viminibus, juiicis, aruudiiiibus, cannis, valclc excellebat. Quicl- 
quid hujus modi ego confeci, erat sane inbabile. Jam vero illi 
magnam mibi vim qualorum, corbium, fiscorum rapide contexunt, 
Elapso materiem barum rerum comportaute ; necnon, quod 
praesertim mibi cordi erat, idoneas perficiunt cabgas textiles. 
Ut aquam excluderent, res uullius momenti videbatur, silapidum 
ac saxorum asperitates, necnou insectas defenderent. 259. Secutor 
autem in re coquiuaria excellebat. E cocorum nucibus placentas 
delicatissimas, item quasi florem quandam lactis, faciebat. 
Pisces, dioscoreas, manioces, bananas, plurimas nuces ita con- 
ditas proferebat, ut nihil supra : etenim pro condimentis habebat 
ananassas, zingiberim, piper et ahaaromata, saccharum e pahnis 
et oleum vel optimum. Mox, postquam inter silvas vagari 
potuit, aves plurimas insidiis capiebat ; uude nullo nitrati 
pulveris dispendio, suave habebamus epuhim. Porro fruticem 
invenit, cujus foliis in sole desiccatis aquam aspergebat cale- 
factam : horum jus tepidum, saccharo admisto, praesertim cum 
flore coci lacteo, gratissimum fuit. Potionem foUaceani appellabam. 
260. Saepius mecum deUberavi, anne satis tuto secures peues 
hos viros rehnquerem : video tamen, si quid in hac re sit pericuH, 
id fortiter dissimulando optime defendi. Si suspicionem fassus 
ero, pravum consihum ipse submonebo. Tela omnia amovere, 
quae possint esse lethaha, prorsus non possum. Si (quod 
minime est veri simile) ambo homines in me conjurabunt, 
fortasse vix potero servari ; nam igniaria mea tela surripient. 
Sed nisi conjurabuut, alteruter mihi auxihabitur : nec credo 
ahenari posse amborum auimos, dum majestatem ac vim meam 
benignitate tempero, 261. His rebus perpensis, quia hisus cor- 
poreus mentem levat, ludum gladiatorium decerno. Eteuim si 
redeant barbari, si depugnare cogamur, meos viros vehm totidem 
barbaris longe praestare ; at si neque suas habeant sagittas 
neque fusih plumbo exerceantur neque gladus bouis rem gerant, 
inferiores barbaris fiant. Igitur Elapsum protenus, Secutorem 
simul ac sanitas permisit, gladiatoriam doceo artem. 

262. Vimineis quibusdam munimentis caput, humeros, crura 
protegimur, ut magna vi possimus sine periculo caesim ferire ; 
et effusos ex ictibus habebamus risus. Postea ludum variabam, 
ne ulla ratione pugnandi deficerent. Sane veutrem, pectus, 
vultum protegere, si hostis punctim petat, longe difficihus est. 
Spissa tegete ac larva robusta armaturam concinnavi ; sed ipsi 
viminca scuta fecerunt, quae, laevo brachio gestata, ictus repel- 
lereut. Vidco taracn hanc hidi formam, quautumvis obtusum 

H 



66 REBILIUS CRUSO. 

sumas pro gladio baculum, oculis et ventri esse periculosam. 
Psittacus autem re gladiatoria abhorrebat cuncta, multoque cum 
ejulatu absiliebat. 263. Mox Secutor, qui suum retinebat arcum 
atque aliquot sagittas, pennis anatum ac ferreis clavis vult 
sagittas novas fabricari. Ipsius sagittis mucrones ex piscium 
ossibus erant, nam ferri sua in gente exstabat nihil. Clavos eos 
quotquot maxime viderentur idonei, libens dono ; is autem valde 
peritum se ostendit, quum insuper limam et cultrum operi com- 
modo. 264. At ego vel parvam catapultam magno arcui longe 
anteponebam, pigebatque me quod pessulum ejus tractorium 
charta describere, nedum ligno fingere, tam difficile videretur. 
Sed calamis et charta designando meditor, experior, donec pes- 
sulum cum talo suo tandem recte excogitaverim. 265. Tum 
eaprarum cornua, quae reservaveram, exquiro, et idoneum pro- 
ponens stipitem caedo, sculpo, terebro : denique mollissimo e hgno, 
satis magna cum diligentia, rude et grande constituo exemplar : 
quo viso totam rem intellexere. Itaque ipsis opus remisi 
elegantius perficieudum ; nec spe mea falsus eram, nam cata- 
pultas haud speruendas post paulo confeceruut. Ego autem 
glandes idoneas e plumbo confeci, sed spicula avebam. 



CAPUT (X.) DECIMUM. 

266. piKCITEE id temporis statui scapham, si possem, re- 
j' ducere, ne vela prorsus corrumperentur. Elapsus 
autem jam satis intelHgebat, quid juberem. MaUeum, clavos, 
serram parvam, argillam vitreariam,* acus sarciuarias, funiculos, 
velorum aliquot lacinias, in mulctrah composui : haec Elapsus 
portat. Ego cibum, poculum, cultellum, pistolas porto. Flumen 
convallis vado transivimus, saxis adjuti modicis, quorum ope 
credebam poutem siue magno opere posse construi. Sic breviore 
cursu ad scapham pertiugimus. 267. Primiim vela expando, 
inspicio, tento : tribus in locis valde iufirma esse opinor. Deuoto, 
ubi resarcienda sint : id Elapsus strenue perficit. Interea mulc- 
trah aquam pluvialem marinamque scapha exhaurio : fructus in 
aqua putresceutes vehemeuter aversor : subtus iuveuio soUda 
omnia, nec quidquam rimarum esse timendum. Fabri ope non 
egent tabulae ; itaque perfectis velis ingredimur. 268. Aura, sicut 

* Glazier's putty. 



REiaLIUS ORUSO. (57 

expectaveram, advcrsa erat. Eemigamus ex ostio, cTein expansis 
velis, ad dextrara exciu-rimus, gubernante Elapso, id quod 
optime calluit : ego jubeo et vela rego. Ut primum deflectendum 
in terram opinor, exclamo " Ad sinistram ! " et protinus torqueo 
vela. Obedit ille : scapha optime convertitur : tunc praecipuus 
meus decessit timor. Sine ullo periculi sensu primum illud 
exsuperamus promontorium, quamvis adversante vento, postea 
celeriiis proficiscentes praevertimur, denique littus intra cautes 
legimus usque ad portum meum, ubi in navale scapham laetus 
repono. 269. Ego autem Elapsum interrogo, " Auue bona sit 
scapha ? " Eesponsum exspectabam, " Sic, sic ; " vel " Bona, 
bona : " sed admiror, quum ille clare ac dehberate respondet, 
" Bona non est ; bonam faciemus posthac." Itcrum interrogo, 
Cur ? Is vero quasi uovam vocis facultatem exhauserit, nihil 
respondet nisi, " Sic." 

270. Quod cibos collegeram et severam longe amplius quam 
quod mihimet, uni viro, erat opus, sane gavisus eram : sed quum 
Secutor, injussu meo, in agello meo novam operam inciperet, 
iracundiiis paullo rationem ejus rei reposco. Is humillime 
manibus ac vultu deprecans, " Sic optime" esse confirmat. Ego 
vero gaudeo, quod, tardior ingenior qui visus erat, per se possit 
bonas operas excogitare ; nec diu est, quum video, in hortulo 
eum pariter atque in culina fore utilem. Jumentis idem gaude- 
bat ; inde spes mihi, fore ut ex diversis famulorum ingeniis 
cumulatior proveniret opera nostra. 271. Ut primiim, sanato 
crure, natare ausus est, admodiim gestiebat ; nam propter teporem 
maris, nigritae omnes natandi sunt studiosissimi. Equidem post 
primum ilhim diem nunquam in ipsum mare me committebam, 
ne intra cautes quidem ; tanta me timiditas in solitudine invasit : 
in portu modo natabam. Sed eum Elapso etiam iuter fractos 
fluctus amabam ludere ; mox aqua, velut telo, inter natandum, 
aves grallatorias petebamus, qu6 in ludo acerrimum se Secutor 
ostentabat. 272. Oleo jam abundans, saponem facere volui ; nec 
poteram Secutori, quid vellem, exphcare. Algas vere marinas 
plurium generum cremavi : earum cineres oleo admistas igne 
lentissimo percoquebam, aquA, calidiore circumjDosita. Item e 
mangarum fructu quum spissum quandam extraxissem reslnam, 
hanc oleo commistam itidem decoxi. Post ahquot experimenta, 
duobus modis saponem non ita malum confeci : tum omnem rem 
perspexit Secutor, meque in sapone componendo facile superavit. 
Usum autem saponis edocui, atque exinde in curando corpore 
utebar. 273. Eideo sane, quum video quanta ille superbia 



68 REBILIUS ORUSO. 

aurigam se e traliu jactet, iu vilissimo quodem seamillo sedens, 
tribus jumeutis vectus. Ceterum omnia quae imperaverim, recte 
perficit, usuque trahae impetrato, multas reportat radices cum 
ipsarum humo : has dividit aut cii'cumcidit, fimum curatissime 
ingerit ; demiim satis magno cum labore amplum facit semina- 
rium. Tum mecum arguo, si uimium praeparetur cibi, id minime 
culpandum, quouiam tres viri vesci e meo oportebit : item indus- 
trios homiues non e suis laboribus effugituros ; jam pro patria 
adoptasse hauc insulam; 274. Elapsus quoque suas inveniebat 
operas : atque ego, dum uterque mihi, quidquid jubeam, obediat, 
gaudeo quod liberrima utuntur dihgentia, neque socordiae sint 
amantes. Tameu ne subito defessi concidant, saepius excogitabam, 
aut ludo aut varietate, levameuta laboris. Eemigando, piscando, 
gladiatoriis ludis, natando quotidie, tehs et catapulta, ordinarium 
opus variabatur. 275. Tunc autem texendo vel plicando prae- 
sertim exercebat se Elapsus, nec quidnam couficeret, satis intel- 
ligebam. Ex cannis diffissis quasi tabulas complicat arcte 
reticulatas, juncosque sic internectit, ut foramina concludat. 
Levissimum sane erat opus, quamquam firmum. Artem ejus 
admiraus, quaero tandem, quorsum haec specteut, Eespondet, 
" Propter scapham, sed ferro quoque opus esse." 276. Amplius 
iuterroganti, totum suum propositum expKeat, partim verbis, 
partim rem ipsam demonstrando. Ait, scapham iu fluvio esse 
non semper malam, iu mari cum velo plenam pericuh ; quippe 
quae ueque fluctus ueque vim venti tolerare possit. Duplex opus 
scaijhae esse addeudum. Ne fluctus a froute supercurreret, 
erigendam tanquam loricam in prora, dein praeter latera quasi 
alas expandeudas, sed has firmaudas ferro. Id mihi esse curau- 
dum, se paraturum cetera. 277. Admirabar hominis ingenium, nec 
tamen proram praealtam approbabam; ille vero negat sine his 
rebus vela profore. Mox ingemo, nescius quare, quorsum, 
quando, iu magnum mare sim invasurus. Sed memet objurgo : 
Cur tandem, priusquam hi viri ad te venerunt, tu tantopere hauc 
scapham fovisti ? Agnosco oportere, iu casus necessarie incer- 
tissimos, scapham quam robustissime reconcinnare, vc4is idoneam. 
Itaque de ferraria re etiam atque etiam commeditor, modo charta 
dehueans, modo ipsa ferrameuta colhgens, comparans, examinans. 
278. Inter haec Hbet cum Elapso caprorum scopulos visitare. 
Equidem semper timidus fueram, quoties ibi forem, (uam inter 
saxa prospicere nequibam) ne novum quid atque infestum latens 
subito ingrueret. Fateor me, dum solus manebam, timidiorem 
indies factum. Miuiis miniisque me in densos arctosque locos 



RKmLIUS CRUSO. 69 

volcbam committero ; secl aperta amabara spatia, ubi cuncta 
longe possem prospectare : idcirco quoque miniis inter saxa 
capriua pervaseram. Nanc cum Elapso fortiorem me gerens, 
cum pistolis prodeo : ille sicam gerebat : explorare, non venari 
volo. Ascendimus tramitem ; verna prata floribus suaveolentia 
praeterimus ; locos notos recognosco. Mox longius penetrans, 
ab excelsiore quodam saxo repente novum gratissimumque video 
prospectum. Lacus longissimus, quasi amnis flexuosus, per 
plura millia passuum in fronte jacebat. Aquas quasdam vicinas 
antea notaveram ; jam agnosco aut membra bujus fuisse lacus, 
aut ejus quasi cisternas naturales. In ora erant lierbae frutices- 
que viridissimi, uberrimum mitibus bestiis praebentes alimentum. 
Circa surgebant acclives scopuli, quibus decurrentes sine numero 
rivuli lacum replebant. Maxima vis bic versabatur aquatilium 
alitum tanquam sua in domo. 279. Dum baec me vatde excitant, 
Elapsus antiloparum gregem viderat, magna cum delectatione : 
milii in paludes aspicienti illud jam succurrit, fortasse has ejus 
esse generis quod palustre appellatur. Sed nolo eas perturbare, 
atque ad mare potius duco, ubi juga montium altius assurgebant. 
Lacum a septentrionibus circumeo, inde pergens mare versus. 
Tandem, per scopulos enisi, mare non longe videmus, sed descensu 
asperrimo a nobis divisum. Subjacebat ora terrae, longula, 
palmis praesertim abundans ; sed rupes ulteriiis ipsas in undas 
videbantur se praecipitare. Nullum sane portum bac iu ora dis- 
picio, quod orientem versus patebat. Circumversi, sed mare 
despicientes, redimus domum. 280. Ego vero, quanquam auges- 
cebaut imbres, opera ferraria identidem exercebar. Incudem, 
folles, malleos, forcipes, e re tormentaria navis nostrae babebam. 
Fornacem de novo, famulis meis adjutus, decrevi exstruere, 
lateritiam materiem residuam adliibens. Carbones e ligno parare 
uterque probe calluit. Mox, Elapso folles exercente, ego ac 
Secutor ferreolos calefactos tundebamus. Etiam calidum frigido 
pertundere docebam, dum Secutor forcipem tenet. Sic virgae 
ferreae, quales propter scapbam postulabat Elapsus perficiuntur. 
Aliud post aliud paullatim conamur ; primo multimodis clavos 
ferreos mutabamus, — in bamos, in annulos, mox in spicatos 
annulos ; sic plures in formas discebamus ferrum fiugere. Tandem 
illi, re tota perspecta, significant, meo labore non jam esse opus : 
se bujus artificii esse compotes. 281. Inter haec, magno sum 
dolore afflictus, occiso psittaco. Hunc accipiter quidam incautum 
excepit, neque ego ulcisci poteram, quanquam strepitum carissi- 
mae avis audicns. Scd antcquam ignipultam attinerem, hostis 



70 REBILIUS CRUSO. 

cum praeda evanuit. Hauc saue rem aegerrime tuli. Quod 
postquam animadvertit Elapsus, solari me volens, psittacos non 
bonas esse aves dicit, alias quasdam longe meliores ; neque 
dolendum esse, quando tanta mihi superesset avium pulcerrima- 
rum atque utilissimarum varietas, quae vehit caprae aut columbae 
cibatum ab homine accipere vellent. Tunc memini, eum tale 
quid de phasianis illis dixisse ; mox interrogando comperio, ipsas 
has aves facile mansuescere et ova parere i)lurima: id quod 
libenter audio. Tum Secutori denuncio, si aliquot harum avium 
possit insidiis capere vivas, id mihi fore gratissimum. 

282. Plurima per imbres parabamus. Catapultas indies per- 
fectius figurabant : loricam ego et alas scaphae summa cmk 
maturabam. SciHcet Elapsus bitumine quodam opus suum 
perunxerat, ut aquam rejicerent junci cannaeque : a me postula- 
bat ut compagem totam firmiter conjuugerem. AHa quaedam in 
melius novabam, quae longum est dicere : — de supellectile 
tractoria, item de arcls penariis. FamuU autem mei operas 
quasdam inter se exercebant, de quibus non consulebar. Id me 
non conturbat, quoniam industrios sentio. Inter imbres pabula 
vel ligna colligunt, foha, cannas, aha reportant, fimum humo 
ingerunt, gregi inserviunt, natant, remigant, gladio vel teHs se 
exercent. Sic dies praetereunt celeriter. 283. Jam Secutor ad 
me venit, veneransque humihter ait, " Pessimos esse lepores : 
velle se occidere." Dioscoreas et maniocas ostendit, non corrosas 
modo, sed ex humo evulsas. Lepores si supra sint, " bonos " 
esse ait, sed " infra non bonos." Etsi parum bene loquebatur, 
intelhgo quid veht, et video non esse absonum. Attamen vexare 
mitissimam gentem, quam egomet tanquam colouos deduxeram, 
id nimis crudele puto. Tandem, multum reluctatus, esca atque 
blanditiis veteres mansuetosque parentes cajno, et in pristinam 
caveam concludo. Ceteros ad arbitriim Secutoris abigi aut 
occidi patior. 284. Duorum jam ministrorum opera adjutus, 
paullo amplius poteram Htteris me dare : id vero ipsum ihi 
mirabantur. Ahquando quasdam res iis e hbro legebam, si quid 
possent intelhgere : post paullo id eos penetrabat altiiis. Nempe 
videbant, sibi esse aut suam aut senum ahquot Lquibuscum 
vixissentj sapientiam ; me ex Hbro plurimorum cognitiones ad 
Hbitum meum haurire. 285. Quoniam neque Hbrorum habui 
copiam, neque otium iis esse poterat, Htteras docere suj)erva- 
caneum credidi ; sed Hbere coHoquebar multis de rebus. lUi 
autem, arrectis animis, studiose auscultabant. De meis fortunis 
ahquot res euarravi, denique de naufragio. Magnitudinem de- 



REBILIUS CRUSO. 



71 



monstravi navis et uberem rerum copiam, quam ex meris 
ruinis excepi. Talia dum narrabam, illi textilia continuabant 
opera et linguae meae indies fiebant intelligentiores : id quod 
maximi saue erat momenti, 

286. Tandem se aperiunt, explicantque quidnam elaboraverint. 
Eegium mibi vestitum exbibent atque imponunt. Primum erat 
capitis decoramen, crista vel corona ex pennis multicoloribus : 
hanc infulae meae superimpositum volebant. Dein teges dor- 
sualis ex palmeis cannis atque arundinibus ; quae sic erant 
dispositae, ut ipsarum colores pro pulcerrimo fuerint ornamento. 
Praecinctorium item erat ex mollibus juncis, quod a ventre ad 
genu pertingebat. Tum calcei, ex palmarum fune supra, ex 
cocorum villo infra. E bullis vitreis catellas fecerant, collarem 
talaremque : porro alias bullas aut vesti aut praecinctorio assiie- 
rant, tanquam gemmas. Talia fidelitatis documenta laetissime 
et benignissime accepi : sensi profecto, posse barbarica regni 
insignia multum valere, aut apud hos ipsos, aut apud aUos bar- 
baros. Decerno quotidie, finitis operibus, uno alterove horum 
me ornare ; et si qua dies solemnior videretur, gestare universa. 
Nunc, benignitatis ostentui, utrumque fidehum ministrorum 
super oculis osculor. 287. Longum foret si narrarem, quanta 
cum industria messem fructuum, radicum ac foliorum sua in 
tempestate collegerimus, tres viri cum tribus jumentis. Ego 
autem post biennium hac in insula jam factus sum temporum 
peritior : si vero antea ego nimium fui avidus, hi nunc meam 
aviditatem superant. Nec culpo, immo laudo et gratias ago, 
quod tam laboriose victum et deHcias comparent. Pluviae, 
calores, procellae, fulgura, suo in ordine, velut anno superiore 
rediere. Demiim, tempestate illa peracta, coeli serenitas 
rediit ; atque illi sub auroram laborantes, scapham perficiebant 
praeseptam labrosamque. Dein post autumnales procellas pror- 
siis finitas, ut ipso in mari probaretur opus, erecti sunt omnium 
animi. VeHs accuratissime recognitis, varias cursus experimur 
formas. Pro saburra ijponderosa ahquot saxaj portabamus ; 
haec cum ipsa ancoru ita collocavimus, ut scapham male de- 
primerent ; quae nihilominus se sohdam stabilemque praestitit. 
In portum regressi, novam loricam exploramus, num qua laxetur 
vel firmitate careat. Sane plauditur ab universis. 288. Postridie 
coram me submisse veniunt, dicuntque, " esse quod vehnt orare : 
sperare se, benigne me auditurum." Impetrattl vcnia,, hbere 
curtrque exphcant, " sinc uxoribus vitam non bcue transigi : 
velle se in scapha uxores ex adversa terr.i reportare." Id me 



72 REEILIUS CRUSO. 

sane perculit : tot res in mentem irruebaut ; vultusque meus, ut 
credo, retegebat, quid sentirem. Breviter aio : " omni in re me 
illis consultum velle ; si possim, facturum ; sed multa esse per- 
pendenda, nec posse me illico responsum dare. Ad munia sua 
redirent, crederentque me de suo commodo anxie meditari." 
289. De mobilitate et perfidia barbarorum multa audiveram. 
Memet interrogabam, anne idcirco regiis me honoribus cumu- 
laverint, ut scapham furati abirent. Id vero posse nego ; hi 
namque viri fuere hostes : uterque ad me quam ad alterum 
propior est. Tum si aufugere velint, Quamne ad terram ? anne 
ad patriam ? sed patriae sunt diversae. Sed siut saue fideles : 
mene scapham meam cum meis ministris mari committere, domi 
sedentem ? qui si fluctibus hausti nunquam redeant, iteriim sum 
orbatus, et pejus quoque, spe abrupta. Melius arbitror pericula 
participare. At si omues egredimur, quis gregem custodiet ? 
quis fruges decerpet, servabit ? Taha commeditatus, crastino 
die iterum colloquor. 290. Primum interrogo, Anne jam uxores 
habeant. Secutor abruptius respondet : " per me suam uxorem 
a se distractam : " fuscus autem rubor, dum loquebatur, vultum 
oculosque implebat, in quo tenerum aliquid inesse putabam. 
" Mortuum esse se uxori suae," addidit; "quae, secundum gentis 
morem, jam ahi viro sine dubib nupsisset ; quoniam, se vivere, 
nemo suorum posset credere." Eecte eum dicere judicabam. 
Mox Elapsus humescente oculo incertaque Hngua respondet, 
" sibi virginem quandam fuisse desponsam, quaudo ab hostibus 
surreptus esset." Nihil ultra addidit. 291. Deinde interrogo, 
unde vehnt uxores petere ? ab Elapsi patria an a Secutoris ? et 
quo signo cursum in mari possint dirigere ? Eespondet Elapsus, 
" Secutorum ad ipsius patriam nolle reverti: id uxori ejus fore 
crudehssimum : Elapsi patriam ambo petituros. Ceteriim si 
vento favente hanc insulam ipsa vespera rehnquant, cum hice 
terram continentem propiiis visurum, cunctam sibi satis notam ; 
deinde, ut primiim popularibus suis aspiciantur, his approban- 
tibus ad terram appulsuros." Taha quum audissem, respondi : 
Eecte se res habere ; sed amphus esse ponderandas. 

292. Vespere post operam, ad rem redeo, interrogans : " Quis 
autem tot buccis cibum dabit, si hac in insuhi quinque erimus, — 
tres viri, uxores duae ? " Tum Secutor arridens ait, " Octo 
hominibus satis esse jam cibi, superque." Elapsus autem, 
genibus meis provolutus, dextram osculatur, oratque, "ne irascar; 
sed amphus quiddam illos in animo habere. Interroganti mihi, 
Quidnam igitur ? " respondet : Matrem suam esse mortuam, 



RKIULIUS CRUSO. 73 

fratres occisos : velle sc, si possit icl fieri, patrem suura huc 
transvehere. Hoc quum dixisset, vultum meum sollicite contem- 
l^lans, addit : " Numne ahud quiddam audeam dicere ?" "Perge:" 
inquam. Tnm dicit, " Ncscire se, quis sit uxorem daturus : 
posse autem fieri, ut pareus, qui unam habeat virginem fiham ita 
veHt dare, si cum ea sit iturus. Anne ego nolim insulam meam 
frequentari ? " Ees ipsa non mihi displicebat : quanquam id 
quoque reputo, cavendum esse, ne nimia barbarorum frequentia 
ipse in servitutem redigar. Ergo benigne respondeo, de tot novis 
rebus considerate cogitandum. IHud tantum affirmo, si pro- 
ficiscentur, me socium periculi habituros. 

29B. Postridie iis annuncio, gratissimum esse id mihi, quod tam 
longe prospexeriut tamque industrie laboraverint, praeparantes 
cibum, instrumenta, materiem, ipsamque scapham. Tahbus viris, 
quidquid restet ardui, sperare me fore pronum ; sed priusquam 
aliis de rebus dicam, illud apprime necessarium, ut nostram 
nos insulam exploremus, antequam in casiis maris committamur. 
Hoc enim stare mihi certum, ut non sine me navigent. Jam si 
procella ingruet, si vi venti in aliud insulae latus detrudamur, 
quid ignavius, qiiam non nosse portiis, Httora, rivos, ubi tuto 
recondamur ? Circumnavigandam insulam, indagandas pro- 
fluentes maris, tentandas bohde profunditates, notandas in 
charta montium formas, priusquam in incerta maris ruamus." 
Haec quum dixissem, ilh primo vix iuteUigebant ; sed postquam 
bis terque expHcavi, tandem aequissimis animis decretum meum 
acceperunt. 



CAPUT (XI.) UNDECIMUM. 

294. IDOST hos sermones uterque magis magisque in operas 
j ruit. Vestitus nuptiales ac dona sponsaHa credebam 

praeparari. Cannarum, arundinum, juncorum, restium vel 
filorum, pinnarum pHimarumque magnam vim comportabant. 
Postea expHcatur, patrio Elapsi regulo pHimatam vestem ac 
dorsualem tegetem pro dono destinari. Id quum inteUexi, e 
vitreis meis buHis pHires obtuH, ut pro torque coHari essent : 
has accepit Elapsus Hbentissime. Video quoque lectorum oper- 
cula vel stragula e moHibus juncis contexi : igitur versicolores 
vestes Lquas habebam fulgentissimasj in sponsarum usum dono. 

295. Ego vero bolidc (quam Graeci vocant) quaesita ; — clenim 

I 



74 REBILIUS CRUSO. 

plures in nave fuerant — saepius cum alterutro virorum egrediebar 
longiiis, iuterdum in cymbci, si valde esset serena tempestas, quia 
tum remis certior est cursus. Tunc totam illam oram quae 
Caprino Jugo subjacet, satis exploravi; nusquam patebat scaphae 
receptaculum : sed colles accurate delineavi, ut locos postbac 
recognoscerem. Necnon cum ambobus in scapha egressus, oram 
adversam juxta hortos ulterius visitavi ; quidquid de littore, de 
profunditate, de moutibus erat notaudum, id conscripsi, notatis 
coeli regionibus. Necnon unicuique montium nomen indidi 
aliquod, cum sua figura descriptum. 296. Quum die quodam 
in hortis cum Elapso permausi, Secutore domum misso propter 
varios usus, per iuferiora prata dihgeutius exspatiautes, oryzam 
invenimus in uvidiore loco late cresceutem, ubi nunquam antea 
incesseram. Hanc rem credidi posse ahquando magni esse 
momenti. 297. Postridie quiescente aura, excurrimus in cymba 
usque ad portum hortorum. Montem ilhim altissimum judico 
praecipuum esse oportere locorum documentum. Quare a tribus 
lateribus figuram ejus accurate dehneo ; tum credidi, me, si hac 
in parte insulae forem, in die quamvis uubilo posituram meam 
agniturum. Cautes quoque, si quas viderem, scripto notavi. 
298. Profluentes maris multo erat difficihus observare vel con- 
jectare ; nam aestus diurnus atque aura conturbabat rationes 
meas. Insulam a Septemtrionibus praeverti non ausus sum. 
Multa navigaudo expertus, taudem despero de proflueutibus cog- 
nosceudis, uec valde perturbor, sed de hac re reticui. 

299. Domum reverteuti dehcatissimum mihi prandium apponit 
Secutor, ex avibus grandioribus membratim concfsis. Genus 
avium nesciebam : uum otides* esse possint, dubitabam. Ille 
exphcat, esse eas ex hoc geuere, quod mausuefactum volebam ; 
sed hacteniis uullam se cepisse vivam. Neque ille neque Elapsus 
vult vesci : sed postquam finivi, vescebautur. Tum interrogo, 
quiduam de grege possit fieri, si nos omnes peregrinamur. Tacent 
pauhsper ; mox Elapsus respoudet : " Si faveaut aurae atque 
Fortuna Maritahs, triduo nos posse reverti. Solvendum esse 
gregem, compedibus fortasse vel objicibus praepeditum. Quando 
redeamus, fistulae cantui obedituros: sin miniis, si forte hae- 
dorum ahquot amittantur, fereudum damnum. Nos e colle 
Capriuo novos haedos, si hbeat, veuari posse ; uxores non posse." 
Quaudo haec serio ac dehberatissime dixit, vix risum coutinui. 
300. Sed pergo interrogare, Quot remos habeamus scaphae. 
" Duos tautixm," respoudent ; eos nempe quos egomet fabricavi. 

* A G-repk word : Buntnrdn. 



UKlilLIUS ouuso. 75 

Id sufficere nego ; quippo si aura deficiamur, fortasse remigautes 
tres viri quatuor remis uovum assequemur veutum, sed duobus 
uteutes remis iu staguaute aure haei-ebimus. Novos rcmos, 
clamaut, caedeudos ; id quod ego comprobo. 301. Tum alium 
iujicio scrupulum. Si barbaris foret coufiigendum, ego igni- 
pulta pistolisque valeo ; miuistri mei comiuus gladio bene 
puguaut, sed eminus a barbaris superantur. Nam neque multas 
habent sagittas, neque multum iu hac arte suut exerciti : porro 
si maxime essent sagittarii, duo viri a multis facile obruuntur. 
Melioribus opus est telis, — Hic pausam facio. 302. IIH primo 
tacuere : taudem iuvito sermouem. Elapsus timide iuterrogat, 
" anne sciam, quot habeamus iu usum catapultarum praeparata 
spicula missilia ? " Tum respondeo, "Ego certe nescio." lUe 
vero, tanquam veritus ne me repreheusioue corrijpiat, tacet 
iterum, Sed Secutor, paullo audentior, testatur, " non posse 
illos portare spiculorum jam coufictorum poudus : plura con- 
fiugere, iuutile esse : quod genus telorum sit melius, se nescire, 
nisi si iguipultas denotare velim," 803. Sensi me errasse ; nam 
nolui iguiaria tela tuuc eos edocere. Itaque benigne dixi, " indus- 
triam illorum omni laude esse diguam, meque gaudere, quod 
tantam habereut spiculorum vim : sperare me, sine praelio aut 
jurgio nos redituros ; sed quotidie catapultas exercerent, et tot 
uterque secum assumeret spicula, quot res ipsa permitteret." 
Tah responso contentos se demonstrabant. 

304. Caesis duobus cocorum truncis, dissecamus, dolamus, 
in remos fingimus ; — nam quatuor remos placebat couficere. 
Variata opera ac hido, in iabores reficimur, aemulatione ac spe 
erecti. Haec inter negotia multum colloquinur, De ipsorum 
patria interrogo viros, numne earumdem rerum sit ferax, quae 
hac in insula giguuutur. 305. Illi exphcaut, paeue contiguas se 
habitasse regiones, scopulosa ora divisas, quae Lipsos propter 
scopulosj ab utrisque concupisceretur ; hinc illos interuecinis 
involvi bellis. Nam ceteram suorum terram ex mera humo 
consistere, molh, uvida, arboribus fruticibusque iiberrimix, sed 
siccis sohdisque locis carcute : porro per iuopiam ferri optimum 
hguum miuus esse utile ; igitur saxo destitutis nulla esse domo- 
rum fundamenta. 300. Domos gentihcias, ut plurimum, nidos 
esse, inter ramos arborum coutextas, ut ab udo solo submoveantur, 
praesertim tumesceutibus fluviis. In uvida cahdaque illa humo 
proceras nasci arbores, egregios fructus ; plura tamen geuera 
meis in montibus vigere, quae ilhc uvidus calor uon patiatur. 
Intcrrogo, Habeaut-ne uvas ? "Habebamus," iuquit Secutor, 



76 REBILIUS CRUSO. 

"sed gustu his dispares : nil erant uostrae, uisi dulcis quaedam in 
ore aqua." " Ergo," inquain,"tu exquire, quidnam e siccatis nostris 
uvis sit optimum, quod patri sponsae tuae des dono." Arridet. 
307. Tum in Elapsum conversus : " Tuane in patria nuptias 
tum celeriter perficiunt" ut parens tribus horis unicam filiam viro 
ignoto foras ducendam tradat ? " Paullum pudibundus respondet 
ille : " Si pater domi rehnquendus erit, non potest id fieri : sin 
pater cum filia sit iturus, ijotest nonnunquam. Atqui neque ego 
inter meos sum ignotus, et propter me confident Secutori. Te 
autem regie vestitum postquam viderint ac vim telorum noverint, 
audierintque a me qualis et quautus sis, quidlibet mihi tui gratia 
concedent." Dubitabam, merane esset hoc adulatio, an veritas ; 
vera tamen eum dicere, libebat credere. 308. Mox e Secutore 
quaerebam, quapropter ipse atqui ipsius populares ad insulam 
meam tunc pervenerint et nunquam alias. Rem ab initio narrat. 
Scopulosa illa regio erat ab alteris occupata : hinc coeptum est 
beilum. Quisquis hostium erat in praesidio, comedendus destina- 
batur : id gravissimum iis supplicium. Inter alios correptus est 
illic Elapsus. Sed patriam versiis redeuutes oppressit procella, 
quae dvias scaphas in apertum mare abripuit. Totam noctem 
frustra luctati, summo mane insulam meam non longe viderunt. 
Volentes neque venere neque iterum venient ; nam ignei mei teli 
vis pro fulgure praestigiatoris divini sine dubio nunciatur. 
809. Tum volo scire, utrum hic esse insulam prorsus nesciverint. 
Tum Elapsus confirmat, moutem insulae excelsissimum inter- 
dum distingui ; sed non vacare ut mera curiositate mari se 
committant, — tumido, an tranquillo. Percontor, numne caro 
humaua propter lubidinem palati exquiratur. Ambo vehementer 
negant : in ultiouem summae injuriae, idcirco tantum aiunt 
quasi rehgiose comedi. 310. Mox Secutor urget, ut diserte 
dicam quo die velim navigare ; nam certum se habere, benigna 
mea verba pro factis valere, nec velle me sine causa diem proferre. 
Tum video decernendum esse sine ignavia diverticulorum. Ee- 
spondeo, si cuncta parata sint, intra triduum nos profecturos. 
Eursus interrogat, anne velim eum omnia, quae victus causa 
sunt commoda, j)raeparare: ego autem asseutior. 311. Crastino 
die, dum aUis in rebus absum, Secutor haedum jugulat, sangui- 
nem in agello suo diffundit, cornua reservat, membra discerpit ; 
alia coquit, alia suspendit in fumo. Ungulas Elapsus pro glutine 
arripit, pellemque incipit patrio more depsere. Haec rediens 
invenio obviam ; sed neque probo neque culpo, quoniam veniam 
meam praeripuerat Secutor. 312. Ad Elapsus conversus 



KEBILIUS (JKUSO. " 77 

quacro, annc suu in patria tales sint capri, sivc aliarum pellium 
abundantia. Rcsponclet, apud suos abundare ursulos, porcillos, 
immo porcos varii generis, macacos, sciuros, et quadrupedes 
capris meis pares, paene aquaticos ; ex quibus pelles diversas 
habeant ; porro formidandos sed raros pardos, quorum pellis 
optima sane : item audisse se, longe inter scopulosos colles 
capros fere hujusmodi existere : se nunquam vidisse. — Lubet me 
taha sciscitari et colloqui. 

313. Post biduum mihi nunciant, parata omnia : occidente 
sole navigandum. Hic nuncius me quasi stupore defixit ; nam 
mille res prius videbantur conficiendae. Sed video me multa 
imperasse : nunc dicto obediendum : ergo de bellico apparatu 
primum satago, postpositis rebus ceteris. 314. Mox repperio 
Secutorem lepores meos occidisse, coxisso, sub crustula condidisse. 
Vultu angorem demonstro : sed ille, me commotum sentiens, 
humi considet tacitus, reprehensionem (credo) expectans. De- 
miim fracta voce ait : " Poenitet me, siquid te, here, laesi." Tum 
suspirans dixi, " Mutari non potest : fortasse non male fecisti : 
ceteriim ne canem meum occidas. Ego vero tibi ignosco." 
315. Ne longus sim, fere Nouis Novembribus, sub noctem navi- 
gamus, nunc remis, nunc aura adjuti. Astris facile dirigebatur 
cursus ad meridiem. Quum vento tranquille ferebamur, quieti 
me dedi, jubens, si quid mutaretur, expergefacere. Ante lucem 
stagnavit aura ; tunc evigilo ; jubeo remigare. 31G. Orto mox 
sole, Elapsus grumos patrios procul agnoscit : uterque moestior 
videbatur: susurrabant inter se. Sed Elapsum dormire jubeo: ego 
cum Secutore propello scapham. Post horulam video Elapsum 
propter inquietam mentem non posse dormire ; itaque Secutori 
impero somnum. Quando intra conspectum venimus, Elapsus 
in malo erigit signum, apertaque arca, regiis vestibus me exornat. 
Tum extracto cibo vesci hortatur. Secutor mox evigilat, et 
vescimur omnes, ciine non invito. 317. Jam Hnter a terra 
cautius appropiuquat : tres inerant viri : credo, quia nos erant 
tres. " Quid autem te tui cives vocant ? " Elapsum interrogo. 
" Ego apud eos " inquit, " sum Gelavi." " Dehinc ergo apud me 
eris Gelavius," inquam. " Ego vero apud meos eram Totopil," 
infit Secutor. " Ergo tu," inquam, " eris Totopilkis." Dum 
risu et alloquio oblectamur, accesserat Hnter : mox noster 
Gelavius nescio quid clara voce pronunciat. Illi gcstientes 
strepunt, proxime accedunt, me mirabundi aspectant. Postquam 
iterum peroravit Gelavius, ilh rapide ad terram remigant, nos 
sequimur tardiuscule. Tandcm, jubente Gelavio, ancoram jaci- 



78 * REBILIUS CRUSO. 

mus : me viri mei, liouoris causa, humeris suis iu littus deportant. 
Stratis tapetibus, consideo : sericam meam umbellam Totopillus 
super me praetendit ; Gelavius evanuerat. 318. Opperlmur 
reditum ejus. Eedit demun^ cum caterva magna. lu fronte erat 
ipse, cum seniore viro et virgine. Tum me compellans ait, " Eu 
pater meus ! En unica soror ! " Pater genua mea maniisque 
fervide osculatus est, virgo quasi venerans constitit. Mox 
Gelavius cum Totopillo verba secreto liabet, post quae intimos 
credidi sermones misceri. Interea tota nobis caterva circum- 
funditur, mox ad scapbam se convertit. Id me aliquantum 
commovet. Gelavius autem multas res, dona principi, effert ; 
dein ignipultas meas cum sacculis subsidiariis : mox Totopillum 
video scutulum pro meta erexisse. 

319. Quiuque juvenes cum arcubus astabant. A viginti 
passibus sagittas ad scutulum direxere ; nemo medium ferit, 
nemo per tabulam penetrat. Deinde Gelavius et Totopillas a 
triginta passibus e catapultis jaculantur. Hi et justius colliuea- 
bant, et altius penetrabant : facile erant victores. Postea ad me 
venerans accedit caterva, orans ut ignipultae ostentem vim : tum 
multo cum honore ad carcer ducunt. Quinquaginta passus metari 
jubeo : bitubam meam sua cum furca comportaveram. Demisso 
genu, bis iguem ejicio : utraque glans medium transverberat 
scutulum. Ejulabant territi, mox murmure collandabant : deinde 
magnum erat silentium. Gelavius tunc cunctis explicat, his 
teHs se per me fuisse servatum. 320. Inter haec Gelavii pater 
cum fiha coram me redit, Totopillus autem pro interprete mihi 
explicat, velle illum se suamque filiam fidei atque insulae meae 
committi. Tum ego abruptius Totoj)illo, " Ego-ne hanc pro tua 
uxore mecum reportabo?" Is autem erubescsus annuit : " Here! 
reportabis sane, si libet, et uxorem meam et patrem uxoris." 
"At vero," inquam, principi oportet me obviam venire honoris 
causa, nec tanquam clancukim abire." Eespondet Totopillus, 
" Immo, id principi foret ingratum. Hle neque tibi vult offen- 
sam aflerre, neque nimio erga te honore se suis elevare.* Sed 
donis Gelavii placatus, honorificam coram multitudine de te fecit 
mentionem." 321. Jamque accurrit Gelavius, excitatus ut nun- 
quam videram. Hic secum habebat virum ac mulierem cum 
virgine. Me recta petit, et rem omnem aperit. " Ellam ! quae 
mihi erat desponsa. Propter mei amorem nondum voluit 
nubere : en pater materque ejus ! Tu-ne nolis, here ! hanc 
meam familiam mecum revehere ? Omnes suut tui cupidissimi." 

* Make liii-hter. 



UEBILIUS CRUSO. 70 

"Ego sano volo," inquam : " secl (luot post lioras ? " " Jam 
sunt parati," respondot : " ad tenuem comportandam supellec- 
tilem vix semihora opus est." 322. Fateor, haec mihi nimia 
erant : vekit in somnio esse videbar, Tandem ministris meis 
dico : " Quod bene vortat Deus, ex intimo pectore gratulor vobis. 
Nunc, ne tempestas se mutet, quam celerrime redeamus." Illi 
cum senioribus colloquuntur ; tandem renunciant, tribus post 
meridiem horis esse navigandum. Id admirans, aio non posse 
fieri. " Immo," aiunt : " sic erit melius, ipso te judice." 

323. Video alias ahasque accedere lintres, et multa inter se 
parare. Praestituta hora scapham ingredimur, quinque viri, una 
muher, duae virgines, cum cane optimo, quem pueri valde mirati 
sunt. Hospitum unusquisque spississimas suas vestes indutus 
est : stragulas quoque in scapha composuerant. Aura pauUum 
erat adversa ; sed octo hntres cum robustis remigibus nos fune 
trahebaut, tribus horis amphus. Simul ut Auster ventus flabat, 
Gelavius, multis actis gratiis, bonos remiges valere jubet, munus- 
culo quoque unumquemque proretam honorat, sed tanta res 
tradidit celeritate, ut, quid dederit, nesciam scribere. 324. Excusso 
remulco, velis navigamus. Gelavius clavum tenet. Illud tantum 
narrabo, me propter concitationem mentis non potuisse dormire ; 
Gelavium, qui prius non potuit, post ahquot horas dormivisse 
optime. Jucundissimam sensi noctis auram, et de futuro medita- 
bar, non sine precibus ac gratiis Deo oblatis. 325. Prima cum 
luce Lmoutis nostri figuramj agnosco. Tandem Austro cessante, 
Subsolanus ventus surgit vehementior, torquetque nos nimium ad 
sinistram. Equidem nolebam tam pretiosum onus vel minimo 
periculo committere : igitur, quoniam nemo omnium erat inva- 
lidus, in hortorum portum direxi cursum. Ibi sumto matutino 
cibo, scapham Gelavio commisi, cum patre, quando faveat ventus, 
circumducendam : ego cum ceteris domum revertor, colles 
escendens. Nos ante meridiem cavernas assequimur : illi serius 
perveniunt. 326. Summam autem rupem dum pervadimus, fistula 
canendo recoUigo gregem. Desunt duo tantum e junioribus. 
Hos crastino die Totopillus acerrime anquisitos recuperat, cane 
adjutore. Sic illa res faustum habuit exitum. 



80 REEILIUS CRUSO. 

CAPUT (XII.) DUODECIMUM. 

327. TVr OMINA novae familiae hic libet narrare. Gelavii pater 
J erat Pachus, soror Laris. Sponsa autem Gelavii Fenis 
appellabatur ; hujus parentes Calefus et Upis. Upim credidi vix 
amplius quadi-aginta quatuor habere annos, et neque Pachum 
neque Calefum exsuperare quinquaginta. Biduum praeparandis 
nupths destinantur ; quae quidem omuia ipsis relinquo. Nuncio 
tamen parentibus j)er interpretes meos, — si quid vestis apud 
me sit, quod utendum vehnt sumere propter fihas suas, vel si 
quae de cavernis videantur pro cubicuhs commodae, ne graventur 
quidvis me rogare. 

328. Inter haec maximo cum gaudio accurrit Totopillus, nun- 
ciatque se ahtes tres, ex eo genere quod posset mansuescere, 
cepisse vivos. Atqui non erant phasiaui, neque, quantum ego 
poteram intelhgere, otides ; sed nostratium gahos gahinasque 
potius referebant, quauquam longe erant grandiores augustiores-* 
que, ac sane splendidi. Equidem Gallum Indicum pro nomine 
indidi. Libenter credebam, hoc avium genus numero ovorum 
apprime excellere : tum mansuefacienda decerno. Mas unus erat, 
duae feminae : nesciebam, auue pares numero conjuges esse 
deberent : sed Totopillo imperavi, asservaret omnes summa cum 
sedulitate, daretque operam, ut proles gigneretur plurima ac 
mansueta. Ipsum erat geuus ahtum, quod olim mihi Gelavius 
denotaverat. 329. Quando autem fructuarium meum intro, 
fures ibi video res despoliasse. Cocorum aliquot nuces, sacculo 
quodam discisso, abreptae fuerant : id sine dubio macacorum erat 
opus. Atque antea, me absente, unam nucem surripuerat 
macacus, neque, qui rem vidit Totopillus, poterat prohibere. 
Ahas res mire disjectas suis e locis invenimus : feles inculpat 
Totopillus. Equidem non credo : sed ille urget vehementer, 
petitque ut hceat unam reservare felem cum pusillo mare, ceteras 
abigere : ego vero, ne nimium adversarer, tandem permisi. 

330. Exploratis cavernis, tres pro conjugahbus cubiculis desti- 
nantur : sed quoniam opera quaedam prius videbantur necessaria, 
meo ipsius cubiculo cedo. Hoc atque museum novis nuptis 
permitto, fructuarium Calefo et Upi: ego in armamentario 
dormio. Nuptias suo fere in more transigunt : sed postquam 
uterque pater sponsum sponsam suam osculari jussit, (id quod 
solemnes ceremonias mihi videbatur terminare,) ego, indutus 
regium vestitum, peroraturus assurrexi, jussique Gelavium inter- 
pretari. 331. Dixi me, Dei nomine, in meam eos insulam 



RKKILIUS ORUSO. 81 

convexisse, nt foreut beati, me regente : ceterum obsequentiam 
postulo : jamque imprimis, mea liugua est ab omuibus perdis- 
ceuda, et quantum fieri potest, semper dehinc bilc in iusula 
audietur. — Tum Gelavio et Totopillo impero, ut prandium 
uuptiale appouatur. Post prandium, in rupem ambulabaut, 
mirantes iusulam. Vespere, obortis tenebris, e corrupto pulvere 
nitrato aliquot ego pijrobulos cremavi, gestieutibus barbaris. Sic 
coufectae suut uuptiae. 

332. Jam ego Upi matres autilopas, a caue vigilanter custoditas, 
demonstraveram, et de mulgendi arte couatus eram explicare. 
Ea curam lactariam acerrime suscipit : duae autem eraut matres 
cum liaediculis, uec multum saue expectabam lactis, quauquam 
corpore eraut graudiores. Eadem cassavam panem ex manioca 
et tapiocam optime conficiebat. Mox Calefus pollicetur nova vasa 
fictilia, ac meliora quidem, se facturum ; atque ego de caseo, de 
butyro, de lactis flore, quidquid uoveram, per Totopillum com- 
munico, sed caseum praesertim censeo faciendum. Item plumbum 
liquefactum, ad vitream vasorum superficiem quautum couferat, 
demonstro. 333. Pachus iustrumeuta agri colendi atque omnem 
rem ferrariam veliemeuter admiratur: mox per Gelavium edoctus, 
priuceps evadit faber ferrarius, item agricola. Calefus operam 
figulinam, lorariam, fuuariam potiiis exercebat ; materiam quoque 
caedebat lubens. Totopillus, ut antea, culiuae se dabat : item 
calo erat atque auriga, et hortulauus et lauius et auceps. 
Multam hic habuit in coudeudis decipulis peritiam. Nuuquam 
ego ne unum quidem cuniculum resticulis potui capere ; at 
Totopillus porcillos plurimos, aves innumerabiles, laqueis con- 
volutis aut suspeusis capiebat : hinc illae coeuarum deliciae, illa 
pennarum plumarumque copia, quam miratus eram ; hiuc nuper- 
rime gallus ludicus cum gallinis. Eteuim Gelavius patrio suo 
regulo vestem pulcerrimam, e multicoloribus avium plumis con- 
textam, dono dedit, qualis in Auglia caballi pretium afterret. 

334. Video porro me ipsum, velut iu Brazilia quoudam, 
oportere nunc pro operarum praefecto esse. Nauticam quidem 
rem ipse pro me suscepi ; sed in neudo e foliis filum, in coiupli- 
caudo caunas, juucos, — multa faciebant feminae. Liuameuta 
lucernarum torquent, oleam palmarum exprimunt. E liguaria 
fabrorum arte pleraque jam Gelavius exercebat et quidquid 
juberem, perficiebat prudentissime. In vimiuibus canuisque 
coutexendis peritissimi eraut omues. Hic autem loci affirmare 
oportet quid de barbaris seutiam, uon omnibus, sed inultis, quos 
nos Augli nimium contemnimus. Erras valde et pessiuie 

K 



82 REBILIUS CRUSO, 

consulis, si louge ex ipsorum consuetudiue velis eos detorquere ; 
attamen liunc errorem si declinas, — si aperte ingeuue fideliter 
juste agas, — multo fideliores tibi erunt quam quis putaverit ; 
mox miram sagacitatem, gratos animos generososque, aliasque 
virtutes neutiquam spernendas deprelieudes summam inter bar- 
bariem. Nos autem, heu lugubri fato ! nostra communicamus 
vitia, illosque dediscimus uativas ipsorum virtutes ; deiu iucertis 
ex causis iuimicitiae insurgunt, douec hostile odium mitia com- 
mercia pessumdet. 335, Prima autem mihi cura post uuptias 
erat, ut Li"es comparatasj melius ordiuarem, unamquamque suo 
in loculo, Novas ut ollas largioresque praepararet Calefus, 
urgebam, argillamque uude haberet, indicavi. Ego autem, quo- 
niam veteres non suificiunt arcfe, majus quiddam, armarii instar, 
eum mensis iuterioribus, coudo. Fores illas diaetae nauticae 
principalis, quae supra biennium apud me jacuerant, pro hujus 
armarii foribus adhibeo. IHud opus me per sex dies exercuit. 
Totopillum jussi curatissime dehgere, quid primum deberet con- 
sumi, quid in saccharo couservandum, quid per se posset 
consistere. Is autem dioscoreis, maniocis, cucumibus in novo 
agello per se dedit operam. Quoties ahquid aut piscium aut 
caruis erat consumendum, plures didicerat reservare rehquias, 
quibus Lehxis propter canem ac felesj massae farinulentae vel alius 
cibus gustum derivareut idoneum. 336. Mox de oleo ac saccharo 
erat providendum, deque sa(jone (quod aj)pellant) et de cera 
palmarum. Palmis aliquot succisis, aut farinuleutam medullam 
aut ceram habebamus : folia, cannas, stipites, ad suos quidque 
usus adhibemus. Maximam autem et olei et sacchari copiam 
jam uuuc ceusui parandam. Saccharum Gelavius, optimum 
illud quidem, e palma quadam aflutim detulit: Burassum FlaMli- 
formem, ut nunc audio, appellant arborem. 337. Post haec de 
agricultura dubitabam. Zeam quam maxime accurandam opina- 
bar. Oryzae plantas iu hortis dixi invenisse Gelavium ; sed 
illam culturam miuiis esse salubrem credidi, nec posse nisi 
uvidissimo in loco exerceri. Attamem Pachus et Calefus orant, 
ut sibi liceat hanc rem administrare : itaque ipsis remisi, simul 
indicans zeam a me oryzae antepoui. 338. Pachus iu cavernis 
ordiuaudis strenuum se praebet. Feminae, adjuvaute Gelavio et 
materiem suppeditaute, in vestibus nectendis valde eraut iudus- 
triae ; mox dato sapone, vestimenta lavare edocui. Tandem, post 
duos fere menses, tota mea familia suas habebat sedes, satis 
ornatas, suasque operas. 

339. Tantis adjumentis suffultus, poteram esse otiosior, immo 



HKHILIUS ORUSO. 88 

segnior : nec laetior iamen eiam. " Quorsum liaoc '? " interro- 
gabam. " Num tota mea vita sic est degcnda, — rcs opimas 
colligendo, consumendo ? An meliorem aliquam religionem 
potero liis barbaris impertire ? Tentandum est fortasse : sed 
linguam meam imprimis perdiscant oportet. Anne borum opera 
ecquando patriam recupcrabo meam ? " Talibus exercitus cogi- 
tationibus moestior fiebam ac taciturnior : id vero sentio pessimi 
esse exempli. Etenim nisi multum colloquar, ne Gelavius 
quidem nec Totopillus garrient Anglice ; tum ceteri non poterunt 
discere. Statuo fabellis ac narratiunculis, quoties coenamus, 
abundare ; et, cum Gelavio imprimis, item cum Totopillo, de 
religione sermones habere seorsim. 340 Equidem jam pridem 
de mea ipsius liistoria quaedam, praecipue de naufragio, illis nar- 
raveram ; sed phirima tunc parum intellexere, atque iterum 
audire avebant. Nunc autem primiim clare dixi quondam fuisse 
me Mauri hominis barbari servuhmi ; id quod auimos eorum 
adeo percuht, ut singuha quaeque audire cupiverint magnopere. 
Ego autem quae plures per dies tunc narravi, non celarem 
lectorem meum, nisi dictu longiuscula forent. Profecto illa 
servitus crudum meum et praeferocem animum sahibriter miti- 
gavit ; et quoniam herum non crudelem habui, muUa tum didici 
sub Experientia magistrCi. Porro illa in terra caloribus assuevi, 
immo robustior fiebam. Sol orae Marocanae, nostro longe acrior, 
aura Oceani temperatur, neque nobis est insahiber, modo caput 
fascia sindonis involvas, et vino abstineas prorsus. IHic quoque 
phirima didici de frugibus, de oleribus, de fruticibus, quae postea 
erant utiha. Plurimas res item minore didici apparatu facere, 
quam quu apud nos fiunt. Quippe ferramenta agrestia, domes- 
ticam supehectilem, instrumentum cuHnae, pistrini, fabricae, — 
oftendi illic rudiora omnia ; sed Necessitas inventrix multa 
simphciter conficit, quae fato quodam meo discebam. Deuique 
ipso industriae fructu superbiens, strenuus operis evasi, versutus 
ad excogitandum patiensque laboris. 341. Sed ad rem redeo. 
Ahud quoque jam aequum videbatur. Quoniam continuus Labor 
ad vitam non jam erat necessarius, festique ahquot dies ipsis 
barbaris assolent, septimus dies (quem priiinuii vel Douiini dieni 
appellamus) Cristianorum more debebat tandem distingui ; ex 
quo rehgionis ahqua posset cura exoriri, Itaque Kalendario meo 
recensito, quisnam sit " dies Domini " discerno : tum subditis 
meis edlco, ut festus sit hic dies : quo die item coram me post 
matutinum cibum congregcntur. Ego regium monile gerens, 
precem brevem Numini Supremo pronuncio, ut suo lialitu mentes 



84 REBILIUS CRUSO. 

nostras purget ; illum quoque ipsius propter virtutes adoro : 
postea litterarum rudimeiita cuuctos doceo, ut novam linguam 
profundius animis defigam. 342. Si pluvia cadit, in museo 
congregamur ; ego in tabulam ligneam creta scribo : sin serenum 
est caelum, ubi arena subtilis ac plana est potissimum, ibi radio 
maximas designo litteras. Ea imprimis vocabula, qnae saepissime 
pronunciantur, docui scribere, ut nomina rerum, Homo, Vir, 
Femina, Canis, Panis ; ut verba communia, Fac, Dic, Da mihi, 
Veni, Abi ; ut pronomina, Ego, Tu, Nos, Vos, Hic, Ille, Sic. — 
Primo quidnam vellem faceremve, parum intelligebant ; sed 
quum idem sonus eadem cum littera saepius audiebatur, sentie- 
bam eos excitari. Gelavius primus orabat, ut sibi liceret rem 
iterare. Dein incipit a Me, Te, Se ; item Nos. Vos, Hi, Hos, 
Sic, Dic ; et postquam bis terque est a me edoctus, optime per- 
didicit brevia vocabula tot, quot omnibus elementis comprehen- 
deudis suflficerent. Mox ego totam litterarum seriem, in parva 
charta conscriptam, ipsi trado. 343. Gelavius sane et Totopillus, 
qui quae dicerem intelligebant, longe celeriiis ipsas discebant 
litteras. Hos amplius indies edocui. Proximo die Dominico 
ceteris ipsi praecipiebant. Tandem furor discendi cunctos per- 
vasit magnus, quando lios videruut et intelligere et pro magistris 
esse : sed multa non poterant legere, qui paucissima vocabula 
noverant. 344. Mox a me exquirit Gelavius, ex quanam re 
conficiatur cbarta. Ego de papyro, de lino, de gossypio facio 
certiorem ; explico item de membrana sive pergamena. Multa 
postea folia grandiuscula ad me reportat, siccat in sole, premit, 
levigat ; juncos item aqua maceratos contundit, gummi miscet, 
explanat, cbartas meas imitans, sed parum res cessit : tandem e 
praegraudibus palmae cujusdam foliis satis bonam censet haberi 
chartam. Dixi huic arundines ac pennas avium pro calamis 
scriptoriis sufficere, pro atramento succum sepiae ; gummi adden- 
dum, si liquor in charta nimis difflueret. Ille confirmat, nunquam 
sibi defuturum scribendi instrumentum, modo artem ipsam 
mente arripuerit. Jam unam quotidie horam htteras eum doceo. 
Die Domini quaecunque nova vocabula ceteri didicerint, ea doceo 
scribere ; paullatimque, quum phira intelhgunt, quaedam de re- 
Hgione incipio iuculcare. 

345. Cum Gelavio hberius de rebus divinis loqu-ebar. Quidquid 
de Deo Creatore, de lege morah atque officiis, de sancto Dei 
judicio, de ejusdem in sanctos gratiS, dicerem, id omne ilH facile 
esse et quasi naturale comperio : etiam de immortahtate humani 
animi (id quod mu-abar) jam eredebat. Sed quoties auderem de 



REKILUTS ORUSO. 85 

Cristo, de Moyse, de Jiulaeis naiTarc, otiosns aiuliebat, quasi qui 
niiraretur quid haec ad se attinereut : aliquando fortiter coutra 
dicebat. Tandem diffisus posse me tautis argumentis suam 
impertire gravitatem, abstinui, ne profundius me demergerem. 

QiG. Nou absurdum erit narrare, quantum Pacbus sua arte 
ferraria femiuas adjuverit. Eraut e meo instriTmeuto aciis quae- 
dam minores, item majores sarcinariae. Has Pacbus multum 
admiratur. Minores nequit imitari, sed utriusque formae plures 
procudit grandes, quas esacuit politque satis pulcre, oculis recte 
pertusis. Unicuique feminae douo dat tres formae utriusque : 
bis vestes, tegetes, stragula consuunt. 

847. Gelavius identidem quaerit ex me, numne poeniteat me, 
quod plures sumus : num velim ad tres viros rursiim redigi : 
num si pro octo octogiuta foreuus, id oporteret dolere : uum 
malim paucorum esse quam plurimorum regulus. Nesciebam 
quorsum baec intenderent : subesse quiddam mibi videbatur. 
Demum interrogo directa, anne consulto talia loquatur. Tum 
modeste ac caudide respondet : " here ! talis est bujus insulae 
jucunditas, talis omnium rerum copia atque commoditas, talis 
tua ipsius benevoleutia, aequitas, sapientia ; ut ego populares 
meos vellem sane multos bisce rebus mecum frui. Nec dubito 
fore ut illi veliut eadem, si modo liceret : tuum erit dicere, si id 
licebit nunquam." Haec quum responderet, haesitavi consilii 
incertus. Mox dixi : " sane suis esse ilhim benevohim: ego quid 
velle, quid nolle deberem, id mihi ipsi neutiquam liquere." 
Notavi postea cuuctos, ultra quod necesse erat, ampliare cul- 
turam. Id ipsum anteil fecisse Totopilhim memiueram, tum 
quum haucce colouiam clam meditabautur : itaque credo omues 
eaudem fovere spem, quam indicaverat Gelavius. Hoc me male 
habet, ue nimis adverser, neve periculosum quidpiam gratificer. 
848. Iterum e Gelavio quaero quot novos colonos tuto posse 
veuire credat, et quunam sub lege : num tot modo quot in una 
famiUa nobiscum aetatem possint degere. — Eespondet, semper 
se credere, fore ut ego in patriam restituar : quippe, ubi una 
venerit navis, aHquando tandem venturam esse alteram. Tum 
se suosque, optimo defensore orbos, parvam mauum polleutibus 
barbaris relinqui : nam hos quoque aliquaudo veuturos, nec, nisi 
aut igneis tehs aut majore caterva, posse abigi. Tot erga novas 
familias, quot firmo sint praesidio, esse optandas. Mille viros nimis 
multos non fore, sed quinquagiuta contra ejectamenta maris 
sufficere." Interrogo, quid sibi vehnt maris ejectamenta. Sic 
ille explicat, ut dicat, "viros qui iu scaphis per casus maris huc 



86 REBILIUS CRUSO. 

advebantur iiiviti." Vis ergo (iuquam) quiuquaginta importare 
familias ? " Si liceret, vellem," respondet. At Gelavi ! (rursus 
aio) id non per me licebit. Propter locos, arbores, antilopas, 
pisces, aves, nulla non erit pugna atrox. Nemo mibi obtem 
perabit, uemo intelliget : ego iuter primos occidar. 849. "Ab, ue 
talia fingas," (iuquit) : ne metuas, bere ! Priiis certe ego moriar : 
sednon nosti meam gentem." Dicquomodo (inquam). "Primiim, 
bere ! (respondet) bomines sumus, non bestiae ; itaque et Deum 
et principem veueramur. Quisquis fortitudine, prudentia, justitia 
excelHt, bunc extollere, decorare, sequi amamus. Tabs tu es vir, 
qui strenue ac juste regere calles. Nostrorum virorum quot te 
noverint, te prae nostris regulis omnibus auteponent. Dein, 
audi, quaeso, amplius. Summi uostri reguli patruus est Cortops 
quidam, optimus ille quidem vir, sed fratris filium sibi praeponi 
aegre fert, babetque factiouem uou parvam. Mitis est ac seuior 
vir ; filii autem ejus omues praelio occubaut. Is profecto talem in 
insulam colonos deducere vebementer cupiat : immo, id ipsum 
audivi, ac credo. Jam si biic adveniret, ille et suos cunctos 
facile regeret, et tibi obsequeretur officiosissime. Tum omnia 
illa de locis, arboribus, antilopis, ex cousuetudine nostra ac sine 
pugua ordinabuntur." Optime causam dicis, Gelavi (respoudeo) 
et calHde adularis ; sed nimia me soHcitudiue tota baec res 
excruciaret : quare ampHus de ea ne coUoquamur. 

350. Nos auteiu, ita ut dixi, cursum nostrum teuebamus, nec 
poenitebat me meorum subditorum. Siugula narrare de tot 
bomiuibus, lougum foret. Omnia quae egomet inveneram, 
pauHatim discuut ; sed Pacbus novam rem reperit. Per 
Gelavium a me exquisiverat, uude veuiret ferrum. Dixi, e 
moutibus effodi, ejusque aspectum esse, tauquam in bumum 
influxisset, massasque bumi sua gravitate implevisset. Post 
aHquot dies laetus reuuuciat, ferrum a se iu monte repertum. 
Osteudit marram, novo quodam metaUo crustatam. ExpHcaut 
mibi, vidisse eum, in ulteriore altissimi iHius moutis latere, 
rivulum quendam discolorem, turbidum : marra postquam conci- 
verit, banc concrevisse crustam. Video non ferream esse crustam 
illam, sed abeueam. Eespoudeo, posse boc multi esse usiis, 
quanquam uou sit ferrum ; ampHus oportere examiuari. Postea 
doceo tale aes colHgere et fabricare, quoties usus veuerit. 

351. Hiems bujus regiouis praeterierat. CaHdior tempestas 
appropinquabat ; quotidiaui imbres augescebaut. Die quodam 
Martii LSoHto acriusj flabat veutus et coutiueuter per uoctem 
duravit. Sub ipsum mane per tenuem pHiviam ego cum TotopiUo 



REBILIUS CRUSO. 87 

cocoriim sinum versus pergebam, atque a specula mea video 
liutrem terrae appropinquautem. Egrediuntur duo viri, una 
femina : tot modo inerant. Video protinus piratas non esse hos : 
viri defessi esse videntur, femina algescere. Haec ubi a vento 
protegatur, vestibus contectam collocant : ipsi vagantur, ramos 
aspectantes, ut qui cibum anquirunt. 352. Pistolas mecum 
liabui, sed nihil erat quod timerem. Eamulo arboris raptim 
abscisso, hunc elate gerens, cum Totopillo descendi, ciebamque 
eos clamore : neque ilH a nobis fugerunt. Jussi TotopiUum 
colloqui, si forte intelHgerent. Is cito confirmat, esse eos Gelavii 
populares, vento abreptos, jamque fame, labore, frigore enectos. 
Nolui, in portum admissis, secreta domus aperire : sed jussi eum 
dicere, " cibum iis missum iri," et ipsum juxta manere. Ego 
actutum redeo, tum Gelavium remitto cum cibo, uxoremque 
ejus cum spissis siccisque vestibus. Ipsi frustra conantur ignem 
fovere. Fenis et Totopillus apud eos morantur : Gelavius ilhco ad 
me redit : sic jussi. Tum colloquimur. 

353. Ego aio : si per ventum non poterunt ante noctem 
regredi, nunquam regredi debere, ne phires postefi in nos repor- 
tent, pervulgato insulae arcano. — Is laudat consilium meum, 
modo possit fieri. Mox addit : velle se quidem phires insulae 
cives ; sed invitos retinere, nisi vincias, fore hibricum ; nam 
posse ahquando scapham meam furari. — Id me percuHt, nec 
quidquam ultra dixi : tamen eundem iUum in sinum hospites 
coercere statuo. Fenis autem rediens ait, sibi iUam feminam 
antea notam esse, et vero dilectam, atque ejus se misereri. 354. 
Quando refoti sunt, tertio die de reditu consuhtur. Erat sane 
difficihs hntri reditus, si ventus eadem ex regione perstaret flare, 
quamvis clementer. Imperavi ut nemo retineret eos, nemo 
abigeret, sed suis rehnquerentur consihis. Multas nobis gratias 
agunt, viatico accepto, aiuntque veUe se, ut primum possint, 
domum redire. Quarto demiun die evanuerant, sub noctem 
regressi. 

355. Haec erant in mense Martio, neque ego tunc suspicabar 
quo me invitum divina duceret Providentia : nam novos colonos 
arcessere pertinaciter nohii, quamvis timerem ne meis forem 
iniquus : sed soUicitudo acris semper me vetabat. Continuaban- 
tur menses, et nostra omnium opera. Praeteriere suo in ordine 
geniahs phivia ac foeda tempestas : tertiiim jam mihi redibat 
siccior aestatis pars. Nos quidem in fructibus coUigendis tum 
maxime fuimus occupati. 35G. En autem ipso Sextih mense, 
dum cum Calefo et TotopiUo per rupem incedo, e saltu prodeunt 



88 KEBILIUS CRUSO. 

duo viri barbari. Pistola correpta, jubeo Totopillum eos 
compellare. Kespondent, " amicos esse se, et regem insulae 
amicissime petere." Jubeo, mei houoris causa, tela in bumum 
projicere: projiciunt. Tunc ut amicos saluto, recipere tela jubeo, 
et dicere cur, unde, veuerint. Totopillus, iJarum facile, tamen 
interpretatur responsa. Senior autem e duobus illis, mitis 
aspectu vir, qui fere septuagiuta babere videbatur anuos, in hunc 
modum loquitur. " Ego sum Cortops. Cum quiudecim lintribus 
venio, octo et vigiuti familiis, ut tua veuia cum bona pace cousi- 
deamus bac in insula, tibi pro summo principe obtemperaturi. 
Ceteros infra rellqui, dum tua reportamus jussa. Agrum autem 
ex tua abundantia a te oramus." Quia de re iuopiuata illico 
respondere erat difficile, multiim salvere jussi ; bic in saltu 
requiesceret paulisper : bonoris causa hos duos meorum apud 
eum relinqui : me celeriter cum servis cibisque rediturum : tum 
nos de omni hac re libere collocuturos. 357. Itaque decessi 
solus. Proditum me credidi. Gelavius sine dubio nuncium 
Cortopi per illos viros miserat, quoniam me obstinatum seusit. 
Tamen si trigiuta viri armati jam in terram expositi erant, per 
vim telorum male resisto palam : arte et solertia est opus. Aut 
suadere debeo ut protenus abeaut, aut deUberare quo tandem 
pacto minimo cum periculo maneaut, sive ad tempus, sive in 
perpetuum. 358. Interim irascor Gelavio et incipio objurgare. 
Ille admu-ans, obnixe ac simplicissime negat quidquam nuncii se 
aut misisse aut missum velle ; idque iteravit tam anxie, ut 
nequiverim persistere. Jam hunc cum Pacho cibos ac dona 
aliquot relaturum mitto. Ipse, regalia assumens, memini Fenim 
fuisse femiuae ilHus amicam. Igitur, missa ad eam Lari, 
arcesso, et irata voce interrogo, quidnam hospiti dixerit. Illa, 
quauquam male loqueretur, tameu, quae dicebam, satis iutellexit. 
859. Effusa iu lacrimas resj)ondet, se, ab amica sua rogitatam, 
anne commode se hic haberet, dixisse ; Immo optime : sane se 
esse beatissimam sub beuiguissimo ac justissimo principe in 
jucuudissima insula." Talia eam velle dicere, sermone quamvis 
incondito, intellexi. " Au nibil aliud dixisti ? " interrogo. " Sane 
plurima," inquit. Quid ergo ? " At ego nescio." — Nonne tu 
nuncium ad Cortopem misisti, ut hiic veuiret ? " Certe nihil 
tale auderem (iuquit) ueque ausa sum." Sed nemiuem tu huc 
invitasti ? " Oh here (respondet), invitavi neminem; tantum, 
ut credo, amicae meae dixi, — Vellem ipsam et quam plurimos 
meorum sub optimo te principe esse beatos, velut memet." 
Postquam experior nihil ultra sciscitando extorqueri, vultum 



RKRILIUS CRUSO. H9 

compono : bono animo eaui esse jubeo : dein egredior. 360. In- 
cedens simul reputo. Si re vera propter famam mei, non propter 
cupiditatem malam, tot viri veniunt ; tum vero, si prorsus eos 
venisse nolim, ipse memet objurgare debeo, quod non fuerim 
injustior ; neque adeo suut timendi, qui ad imperata perferenda 
festinant. Meae me laudes fortasse emolliebaut : nulla convin- 
citur proditio. Tum illud surgit : — quatuor ope virorum nuuquam 
liic navem fabricabor : si redire ad patriam volo, per plures id 
debet confici. Quid si nunc plures Deus ipse ad me misit ? 
Egone illos abigam, iu aeternam memet redacturus barbariem ? " 
Reputans talia, cum alio prorsus animo ad Cortopem reverti, 
qui cibos jam confecerat, et cane meo, propter offulas blaudienti, 
se oblectabat. 361. Nunciatur milii, cunctam ejus plebem esse 
in portu bortorum ; sub arboribus a calore protegi : habere secum 
maximum zeae atque oryzae numerum, item maniocarum ; 
coria quoque comportare et maximas vestes, tegetesque quae 
malignam imbrium vim possint arcere : quadraginta duos viros 
puerosve esse, septem et quinquaginta feminas : Cortopis omnes 
dicto obedire : ipsum Cortopem mihi profecto velle submitti, 
constanter autem a me orare sedem idoneam. — Responsum feci 
plenum beuevolentia. PolHcitus sum, ilHco me demissurum, qui 
ligna secaret in focos, atque alterum qui plura Lcibo commodaj 
distribueret, velut oleum, sal, aromata : tertium qui ollas caca- 
bosque ferret. Interim me de sede danda meditaturum. — Mox 
nos redimus cavernas versiis, duo illi viri ad suos. Quando 
animadverti auram extra ordinem a meridie continuari modicam, 
mehus censeo ut in scapha LGelavius cum patre soceroquej supel- 
lectilem ac cibum portet. Gelavius Lminoribus gemmis fulgensj 
me repraesentat. Hic hgnum secat, ilh prandium properant. 
362. Ego autem sub serica umbeha propter fastum ac calorem 
tectus, ad Caprinum jugum deflecto, atque, inde prospectans, 
novae coloniae decerno lougam illam oram subter jugo, cum 
primo siuu citra Luuatam Viam, si eo quoque egerent. Sed ora 
illa facile suffectura erat. Postulo ut septimus quisque dies pro 
festo habeatur ; ut, quot possint, illo die coram me veniant ; ut 
Cortops quater in anno, ad minimum, me veneraturus adeat ; ut 
mea hngua pro imperatoria hngua. aestimetur, quam cuncti, ut 
primum possiut, discant eloqui. His acceptis legibus, proximo 
die circumremigant, suamque capiunt sedem. 

363. Pauho post clarius denoto ; quidquid sit illu in ora, 
Cortopis esse, sine uUa exceptione. Quashbet aves, quoshbet 
pisces, iUa tantum in ora, pro suis oportere eum aestimare. Sin 

L 



90 REBILIUS CRTJSO. 

ultra lineam altissimi jugi Caprini voluerit venari aut fructum 
terrae percipere, id mecum amplius deliberandum. Si quid in 
monte velit seminari, id liberum esse ; et quidquid coluerit quis- 
piam, id fore cultoris. — Has quoque leges comprobarunt : tum 
ego sollicitudinem deponebam. 

364, Mox ligones, secures, dolabras plurimas deligo, item 
marras aliquot et cultros mensales, quos Cortopi dono dem, suae 
plebi ad suum arbitrium distribuendos. Cultrum, furcam et 
cochleare, splendidiore specie, ipsi destino Cortopi. Saccbari 
aliquantum et olei addo, item aromata. Has res ille cupidissime 
ac multis cum gratiis accipit. Tum, ne gemmis Gelavius prae- 
luceat, mouili pulcrius variato exorno Cortopem. 365. Postea 
aliud quiddam mihi arrogo : — Si hostes hanc in iusulam descend- 
ant, ut sub Cortope cuncti imperata mea perficiant, conferantque 
subsidia belli, — Id quoque facile conceditur, Tum citrea atque 
aurea mala, cocos uuces uvasque siccatas, et conservatarum 
ananassarum ollas ad Cortopem demitto. 



CAPUT (XIII.) TREDECIMUM, 

366. T AMQUE post violeutam concitationem res ad suos cursus 
j rediere. Sexdecim post diebus aestas procelHs abrum- 
pitur : piget me quod cavernis hospites carent. Ego autem de 
mea lingua intrudenda praesertim solUcitabar, Prima mea 
colonia et linguam non absurde et litteras parce didicerat : nunc 
meditor quo possim pacto easdem novae plebi impertire. Quando 
cum Gelavio colloquor, rogat ille, utrum velim eum assentiri 
obedienter, an Joqui libere. Libere autem (inquam) loqui. 
867. Tum infit : " Nos, here, tua famiHa, te et multum audi- 
vimus et valde amamus : igitur in Hngua Htterisque profecimus 
meHus. Tamen nimius fuit ille conatus, nec nisi propter tui 
amorem tolerabiHs. Duas res uua postulas, utramque difficilem. 
Crede mihi, longe praestat, ut de Hngua tua pauHum differatm-. 
Nostram potiiis nos Hnguam primum litteris esprimere discamus : 
postea quidquid e tua didicerint Hugua (et discent multa paulla- 
tim) cupient ipsi scribere." 368. Haec audiens, quasi obstupui. 
Quid ? (inquam) : tune Hnguam barbaram vis Htteris effingere, 
et quautum possis, in perpetjuum defigere ?— Acriter respondet : 
" Nostrae tu, here, nescius es Hnguae, qui barbaram vocas, 
Lingua est copiosa, deHcata, subtiHs, tenerrima, sono moHissima, 



KKBILIUS CKUSO. i^l 

usu gravissima: immo, quantum coiijicere possim, tua sane 
praestantior," Quid ais ? inquam. Ego non novi tuam linguam : 
recte dicis. Sed cur credis eam meae antecellere ? " En (ait) 
quando tu Nos elicitis, ego illud Nos per quatuor vocabula inter- 
pretor. Nam aut Ego ac in valet, aut Ego atque Ule, aut Ego ac 
vos, aut Eyo atqiie illi. Hic quatuor sunt, quae tua lingua iu 
unum illud Sos confundit ; nostra pulcerrime distinguit Bini, 
Bili, Binir, Bilir. Nonne hanc recte dico magis hic esse sub- 
tilem, accuratam, copiosam ? " Assentior. Item Vos (pergit 
dicere) duas confundit res ; nam aut valet Tii, ciiin ceteris qtios 
compello, aut Tii cuin quibusdain absentibus. Hic iterum nostrates 
duo babent vocabula, Vinir, Dinir. Jam tu de fronte contrahendd 
loqueris ; unam hanc a te didici locutionem : nos" quatuor 
habemus verba simphcia. Nam frontem contraho aut propter 
lucem nimiam, aut meditabundus, aut cum maerore, aut cum 
malitia : nos quadrifariam dicimus ac simpliciter." Perge ultra, 
(inquam). " Deinde tu (inquit) de deinittendo capite loqueris : 
nos septem vel amplius modis hoc pronunciamus. Nam caput 
demitto, primum ut hostile tehim vel ramum arboris devitem : 
deinde, ut veuerer ahquem ; tum, ut acutius prospeculer ; quarto, 
ut asseusum denotem ; quinto, propter pudorem ; sexto, per 
obstinatam contumaciam ; septimo, in aquas descensurus ; item 
octavo, saltans. En octo nostratium vocabula, Metic, Kodic, 
Fiarihc, Duthic, Liauic, Shanfic, Madiric, Keutic." — Immo, 
Gelavi ! (inquam interpellans) huguam tu meam pariim novisti : 
nam nos Annuere adhibemus, assensum capitis demissi denotantes. 
369. " Verissime dixisti illud, here ! (responclet). Non novi tuam 
hnguam, nequeunquam plene novero, nisi si possem renasci, et cum 
lacte matris carissimas voces haurire ; nisi possem cum pueris 
iterum coUudere, in vestris ludis htterariis discere ; nisi possem 
in coutione sapientium fervida captare verba, atque in foro, ubi 
res venditis, multos per menses nundinari. Nisi de novo possein 
matris, sororis caritatem discere, et suaves amoris susurros nuuc 
primiim tua in hngua audire, nunquam sic ego complectar eam, 
ut tu corde atque auimo complectrris." Fateor; vehementia ejus 
perculsus sum. Nihil tale expectaveram : itaque reticui. Tuni 
addit, — " here, noU succensere : sed ita se res habet. Liugua 
tua nobis in meram mentem venit, quasi cum frigida luce. Nostra 
pectus taugit, animum erigit. Ut tuam nos, quantum possimus, 
discamus huguam, aequissime postulas ; sed nostram quae tener- 
rimis nos memoriis perfundit, noh sic surripere nobis, ut tuam 
mance apprehendamus, fortasse foede laceremus." 



92 REBILIUS CRUSO. 

370. Nunquam antea suspicatus eram, quam sua cuique genti 
pretiosa esset lingua. Post paullo fassus sum, male ipe cousu- 
luisse, Gelavium recte juclicare : itaque jubeo, si possit, populares 
suos edocere, quo pacto ipsorum linguam litteris exprimant. 
Tum ille a me opem orat. Dicit, meis litteris illorum sonos non 
omnino congruere ; propterea, se liaerere. Equidem non modo 
Lusitanice multa de orthographia (quam appellant) cogitaveram ; 
sed prius, quando Maurusie discebam loqui, omnia Europaeis 
conscribebam litteris, mutatis additisque aliquot formis. 371. Igi- 
tur fere centum auditis perscriptisque vocibus, tandem quum 
autumat omnes linguae sonos se mibi pronunciasse, facile ei 
totam seriem explico. Hoc ubi plurifariam probavit, crediditque 
rem confectam, totum gregem nostrum edocet ; illi alacriter 
arripiunt. Postea, die Domini, quando ceteri conveniunt, iucipit 
horulam dare huic rei impertiendae. Ego autem illo die contionor 
de rebus pluribus, quae possint mentes stimulare, excolere, 
firmare. 372. Illud laetus video, non esse segnes hos barbaros 
neque ventri aut temeto deditos. Etenim veloces esse et armis 
strenuos, id cuncti pro pubhco officio aestimabant. Sed ludos 
sedulo iis commendo. Feminae uostrae quotidie natabant, sed 
suo in grege : nos viri jam ^duntaxat extra portumj natamus. 
Ego sic jussi : namque ipsis non interesse videbatur. 373. At 
ego jam deceruo, igneorum telorum usum Gelavio ac Totopillo 
impertire, quo tutior fiam. Id summo cum gaudio accipiuut, ut 
documentum fiduciae meae. Pulveris nitrati quia parcissimus 
fueram, aliquantum etiam restabat. Hoc reparari posse des- 
perans, quidquid potest sine dispendio pulveris doceri, edoceo, 
atque illi acerrime artem meam assequi conantur. Totopillus de 
pulveris illius compositioue acriter exquirit. Carbouem facile 
explico ; sed quid sit iiitrum, quid sulfur, nequeo interpretari ; 
nec, propter immane periculum, vellem eum componendi experi- 
mentis se objicere. Itaque hoc pro arcano relinquitur. 374. Hac 
aestate ego ac Pachus in peusiUbus lectis super rupe dormivera- 
mus : ceteri tres cum uxoribus mahint in cavernis manere ; 
neque ego prohibeo. Pachum pro comite mecum assumo. 

375. Inter haec subita res iterum rotam meae vitae convertit, 
et demum me parentibus, mihi patriam reddidit. Ante lucem, 
tertio ante Idus Decembres, bombus cannonis me expergefacit. 
Iteratur ter quaterque. Agnosco signum navis, quae opem in 
periculo orat. Prima luce per prospeculum contemplor, videoque 
navem magnam, quae in arenis longe a terra haeret. Arbitror 
illas ij-sas esse arenas, ubi, quatuor ante annis amphus, nostra 



REmLlIIS CIUTSO. 93 

navis se impegit, confregitquc malos. Attentius observans, credo 
nnum malorum esse confractum. Mox vexillum clisceruo : id 
erat Anglicum. Tum miro gaudio, moerore, spe af&cior. 
376. Mare erat tranquillissimum : vix ulla tum flabat aura. 
Acie oculorum contenta, per prospeculum nihil video motus 
neque instantis periculi. Tum illud succurrit: Quidni possumus, 
pluribus conniteutibus scapliis, remulcis navem ex arena detra- 
liere ? Gelavium jubeo properare ad Cortopem, et meo nomine 
impense rogare, ut lintres suas cunctas cum remigibus robustis- 
simisque remulcis ad navem mitteret, atque ^a me dictaj eos 
accipere juberet. 377. Protenus ego cum Totopillo et Calefo 
Paclioque in scapham ingredior : nos quatuor remigamus, quo- 
niam ventus deest. Cibum nondum gustaveramus, sed comportari 
jussi quidquid esset in promtu. Primi ad navem pertingimus, 
mox Anglica voce exquiro, ubinam sit praefectus navis. Illi mira- 
bundi, et laetantes quauquam tanto in periculo, eum evocant. 
Narrat mibi, id quod ipse dispexeram. In littus, nocte utique 
tranquilla, incurrerant, fregerantque malum anteriorem. Etiam 
tum haerebant, timebantque ne surgente vento obruerentur. 
Dico me jussisse liutres remigesque tracturos venire, si forte id 
opis esse posset. Tum certiorem me facit, fundum navis esse 
soHdum, neque admisisse aquam. Mox a magistro bolidem petii, 
et a scaphcl mea tentabam aquas. Sex uluae navi sufficiebant. 
Means remeansque in scapha, submarini aggeris finem dimidio 
fere horae satis comperi. Jam autem tredecim pervenere lintres. 
Magister me docebat, quot remulcis esset opus : ipse affigit, 
funesque ex suo addit. Saburram tramovet, partes navis afflictas 
levans. Ejus dicta per me et Gelavium traduntur. Kemis 
incumbunt, gravius quam violentius primo. Eemulci tenduntur, 
strident. Exclamat Gelavius : credo eum prohibuisse nimium 
intendi. Iterum ; ter; quater incumbunt : demum non frusti'a 
esse video. Motus quidem navis exiguus apparet, augescit, 
continuatur : tandem clamor gaudentium exoritur : navis vado 
detrahitur et protenus bene natat. 379. Tum magister a me 
gubernatorem petit, qui in tutum ahquem locum navem deducat, 
donec malus erit resartus. Multum ille miratur, quum respondeo, 
" nemini ceterorum quidquam de hOc mari esse uotum, me solum 
littoris ahquam habere notitiam." Eemigibus per Gelavium 
indico, sperare me rem recte processuram : multas me agere 
gratias : sed parati sint iterum adjuvare, si iterum sit opus. 
Interim aura diurna a mari surrexerat, et, velis aliquot praetentis, 
tardiuscule movebatur navis. Ego in scapha, profunditatem 



94 BEBILIUS CRTJSO. 

semper praetentans, flumen versus, in quod primam meam direxi 
ratena, sensim deducebam. Sed quoniam temj)us procellosum 
longe aberat, suasi ut ancoram extra jaceret, deiude per suos 
nautas exploraret ostium. Assensus est. Tum ego meos viros 
cum scaplia domum remitto, ipse in navi maneo colloquii gratia. 
380. Protenus magister quaerit, anne novum possit millum apud 
nos emere. Eespondeo : " Immo, secare. Esse plurimas supra 
arbores, malis idoneas ; quas succisas posse facile in vallem 
detrudi, et, in ripa fluminis dedolatas, aqua vehi ad navem. In 
ostio fluminis tutissimum esse portum vel fureutibus procellis, 
modo profuuditas aquae navem admittat. 381. Jam quaerit, 
anue cibos praebere possimus. Id vero promitto, Illico jubet 
prandium omnibus apponi liberius, narratque parcius per plures 
dies comedisse cunctos, quia metuerant inopiam. Ego vero 
interrogo, quare bas in regiones venerint, utrum gnari an iuviti. 
Ille postquam quaedam imperavit, seorsim ductum bumili me 
voce compellat. 382. " Tu me (iuquit) valde adjuvasti; ergo 
libere loquar. Merces ego Auglicas a Bristolia ad Jamaicam 
debebam portare. Propter vim venti in Corragiam Hibernorum 
confugere sum coactus. Ibi aliquot meorum nautarum majore 
mercede mibi surripit alius quidam navis magister. Tum alios 
ex necessitate accepi, quales ipse locus dabat, mercenarios nautas, 
quorum tres erant valde improbi. Multa molientes, seditionem 
serebant et bonorum pervertere mentes. Tandem co-orti, in 
catenas me dedere, quum maxime eramus in Occideutalis Indiae 
mari. Quid de me facere voluerint, uescio; sed ceteri nautae 
nihil gravius in me consuli patiebantur. Oculos Europaeorum 
fugientes, iuter barbaros (ut opinor) se volebant recondere, 
credebantque se posse ditescere, divenditis meis mercibus. Una 
ex ora optimam aquae copiam assecuti suut, abseutibus barbaris ; 
mox, ubi cibos volebant emere, orto jurgio, duo e navahbus 
sociis occisi siint, quorum unus calhdissimus erat e tribus ilHs 
improbis. Ceteri, qui cum scapha erant, aegre effugere. Duo 
illi, qui restabant e pessimis, homiues imperiti, vi ac minis ac 
consuctudine quadam navem regebant, quanquam coeH ac maris 
et chartarum marinarum ignari. Cibos iterum ac ter frustra 
quaesivere : propter inopiam alimentorum ceteri murmurabant : 
demum proxima nocte sub auroram in arenas incurrimus. Tum 
vero imperitiae horum hominum succensentes, nautae eos catenis 
vinciunt, me hberant, orantque ut sontes puniam, ceteros a 
periculo hberem. Ego statim cannonas opem orantes personare 
jussi : ilhid restat, ut si possim, quod male factum est, resarciam. 



RKBILIUS CRUSO. 95 

Jam autem, dic mihi, (quod maximi est) quot gradus terrestris 
longitudinis liic habeamus." 883. Paene risi, quum haec me 
interrogaret. Kespondeo : ilhim a meo vestitu posse conjectare, 
quantil in barbarie verser. Loci sane latitudinem, stelhs 
observatis, cognosse me ; longitudinem (quam aj)pellaut mathe- 
matici) prorsus nescire. Id tantum me habere cognitum, ad 
Occidentem nos degere, ultra ultimum Orinoconis ostium. — Ille 
ait, etiam hoc cognosse, magni referre. 884. Mox interrogo, 
anne velit me in patriam rejiortare. Is confirmat, maximo illud 
sibi gaudio fore ; nec gratiis modo revecturum ; nam propter 
servatam navem magnum mihi a se suisque deberi praemium. 
Tum jussi, de lI^oc quod dicebamj reticere ; jamque me in sua 
scapha ad terram vehere, ut de cibis comparandis imperarem. 
885. Undeviginti vm in nave erant : carnem recentem Anglig 
credo fore libentibus. Totopillo dico, si laqueis porcillos, lepores 
avesve possit capere, quam plurimos capiat, ac vivos, Pachum 
ac Calefum, traha ac trahula educta (illa duobus jumentis, hac 
uno) mecum ad colles Caprinos venire ju.beo ; Larim Fenimque 
in calathos plures fiscellasque componere dioscoreas, maniocas, 
bananas, dactylos, aliosque fructus vel legumina : Upim caseos 
promere quos habebat plurimos, et quidquid piscium sale conditum 
reservaverat, — si id quoque nautis usui foret. Ova gallinacea 
mihi non erant : pulhs avibus parcendum decrevi. Denique 
Gelavium ad Cortopem mitto, orans ut si quid aut zeae aut 
oryzae possit sine suorum detrimento tradere, id mea gratia navi 
convehendum praebeat. 

386. Pachum ac Calefum jam summa in rupe offendi opperi- 
entes. Caprarum silvestrium agros versiis imus recta, usque ed 
ubi propter asperitatem saxorum nulla erat trahls via. Tum 
Pachum jubeo quam occultissime, more barbarorum, pone saxa 
inserpere, donec gregem aliquem intra teli conjectum videat. 
Ignipultas duas iis tradideram portandas : una erat bituba mea. 
Ambas jam suffercio. Ut Pachus recurrit, progredior caute, 
etsi neutiquam fugaces erant hae ferae. E duplice tubo bis 
maxima celeritate jaculatus, duas antilopas occido. Totus grex 
aufugit ; sed propter formam locorum non poterat extra jactum 
extemplo evanescere. Altera ignipulta de Calefo arrepta, tertium 
protenus dejicio mortuum : is mas fuit, grandis ille quidem, qui 
restiterat hostem conspecturus. Jumenta nostra paxillis destina- 
veramus : eo jam necesse erat praedam deportare. Calefus et 
Pachus, connisi, satis aegre humeris suis capras, unam post 
alteram, deferunt. Caprum antilopam video nimium fore : quare 



96 RKBILIUS CRUSO. 

egomet, oueri submissus, acljuvo. Sic per trium virorum nisus 
liic quoque in traliulam compouitur : dein protiuus domum eos 
remitto. 387. Egomet lacum versus propero, ut anseres vel 
ferum olorem reportem. Ipsam ad lacus oram nunquam perti- 
geram : ibi uuuc olores video maximos. Auue pisces comedant, 
anne caro sit bona, nescio ; credo tamen pisces e dulci aqua non 
nocituros gustui. Itaque igue conjecto maximum alitem, qui 
vix in margine erat aquae, occTdo ; quem, quanquam cauis non 
aderat, facile assequor. Huuc reportavi humeris meis, incom- 
modum sane onus. 388. Ad caveruas Cortopem offendo, qui 
collocuturus de zea et oryza venerat. A Pacho vult discere, 
quanta sit secuudae spes messis ; item a Totopillo quautam vim 
radicum esculeutarum, aut a nobis satam, aut geuitam iu valUbus, 
debeamus exspectare. Certior de his rebus factus, decrevit et 
zeam et oryzam praebere satis Uberaliter. Eum magno cum 
honore excipio, oroque ut ad coeuam maueat. Plures res in 
museo nuuc primum ei exhibeo. 389. luter haec perveuit 
TotopiUus cum navis magistro. Magister breviter ait, Ostium 
fluminis a se esse exploratum ; satis superque esse aquae pro- 
fundae ; cras cum aestu maris velle se iutrare. E valle Totopillum 
in rupe a se visum esse ; (is de cuuicuhs ibi satagebat :) se cursum 
suum ad eum direxisse, ut ad me duceretur. — Totopillus secum 
habuit iu sacculis quatuor vivos, uuum mortuum cuniculum ; dein 
ego demonstro magiBtro, quos ei cibos destinem. 390. Is de 
ceteris rebus multas agit gratias ; sed unum illum ait sufficere 
antilopam, duas feminas nolle. Nam tautam caruis vim corrup- 
tum iri, nisi propere comedatur ; nautis autem qui decem per dies 
parciiis pasti esseut, insaluberrimum fore, si multum subito 
carnis haberent. Sed ego (ait) iu rupe mansuetum vidi gregem : 
quidni possis duos tresve haedos cum pabulo vivos uavi imponere, 
quaudo in eo erimus ut solvamus ? — Tum -sddeo errasse me per 
properantiam : porro malus novus erat caedendus. Igitur res- 
pondeo : " Bene est : quidquid poterimus, faciemus." Tamen de 
meis haedis aegre ferebam : nam quidquid mihi cicur factum est, 
et e mea mauu pascebatur, id jugulare dolebat me. 391. De 
olore oblitus eram facere mentiouem : nunc seiiteutiam muto. In 
Cortopem convertor, interprete Gelavio. Multo cum honore 
iUum maximo alite douo, item duabus mortuis antilopis, ut suis 
remigibus, si sibi libeat, praebeat epulum. Addo, noUe me 
oryzam ab ipso orare, uisi esset, unde supplerem. Is laetus 
accipit, poUiceturque Untres ad convehendum cras mittere. — 
Tum a TotopiUo quaero, numve aves porciUosve ceperit. Non- 



RliHILIUS CRIJSO. 97 

dum iillos, respoudet. — Igitnr differas (aio) hanc rem, donec 
resarciatur navis : nuuc ex uno illo lepore coenam appara. — Id 
ille properat. 392. Confectu coena, Cortops ad suos vult extemplo 
redire. Ego cum magistro trans rupem ambulo, ut arbores 
malo idoneas oculis lustret. Quatuor, quas denotat, creta dis- 
tinguo : hae erant in saltu meo. Descendens ad flumen quintam 
animadverti, ejusdem fere magnitudinis, quae populi iustar gere- 
bat. Hanc ut propiorem commendo, atque ille comprobat. 
Tum aio : " Fabrum tu navis tuae cras huc mittito : si quid 
jumentis opus fuerit, ego per viros meos praebebo." — " Eheu ! 
(respondet) : faber meus cum insignissimo illo improborum fuit 
a barbaris occisus : idque me male habet, qund nemo apud me 
est, qui arborem in mjllum dedolare calleat. Sed nisi inter vos 
quispiam est fabrili arte exercitus, nautae mei, ut ut poterunt, 
caedent." Tum narro et me et quosdam e meis ex necessitate 
multam rei fabrili dedisse operam ; et posse uos, si velit, hanc 
rem aliquo tandem modo perficere. Id lubens audit : ait se, 
malo, qui fractus sit, in ripam exposito, alterum, ejusdem plaue 
mensurae, imperaturum mihi ; pretiumque ejus, pecunia aesti- 
matum, in accepti tabulam mihi relaturum. Tum ego, quantum 
possum, spondeo : is ad suam scapham abit, in navem rediturus ; 
ego ad cavernas. 393. Postero die sine ulla difficultate Pachus 
et Calefus arborem illam succiduut et ramos amputaut. Navis 
cum matutino aestu ostium subit fluminis, malumque iUum con- 
fractum in ripam excutit. Ibi ego accuratissime omnes ejus partes 
metior couscriboque. Fabriha navis instrumeuta recognosco : 
molem quandam cochleatam mutuor et maximas coufibuhis 
plures ; quouiam utroque in fine inter operandum debeat arbor 
firmiter destiuari. Dolabras item et runcinas inde sumo, ne, si 
uostrae in caedeudo retuudantur, absumatur tempus. Ego 
quidem videbar plus festinare quam magister ; inaniter credo : 
sed spem redeundi oblatam tandem, mora uuiuscujusque diei 
videbatur immiuuere. Video cras operam perfectum iri : igitur 
Totopillum jubeo, quam maturrime possit, testudinem capere ; 
mox pabulum haedinum iu uavem congerere. Enimvero cras, 
id est, tertio die, ut speravi, malum perfecimus. Vespei-e 
Gelavium ad Cortopem mitto, nuuciaturum, me gravissima de 
re velle colloqui, quae cum plebe sua debeat communicari ; quare 
in ejus houorem, uisi quid uolit, ipsum me ad eum maue 
venturum. Eespondet, lubeuti fore. 

394. Maue, regium vestitum gerens, mea in scapha, comitanti- 
bus Calefo, Pacho, Gelavio, circumnavigavi ad Cortopem. Is 



98 EEBILIUS CRUSO. 

me multo cum liouore excipit. Tumulum queudam vel tribunal e 
cespite exstruxeraut, iu quod mecum ascendit, et in arundinaceo 
quodam picto tapete me requiescere jubet. Tum ad contiouem 
suorum verba faeit, — credo ut me iis commendet : illi conclamant 
plaudentes. Assurgo et manibus gesticulor : niliil aliud poteram. 
Deiu descendimus, et per Gelavium oro, ut Cortops mecum et 
Calefo seorsim colloquatur. Jam me aperio, Calefo interprete. 

395. Aio, me omnibus insulae meae civibus summam optare 
prosperitatem : hanc ut affirmem, praecipuae mibi esse curae. 
Illum, quipiDe virum nobilem, mitem, seniorem et diu notum, 
quasdam propter causas me ipso fortasse melius eorum fortunis 
praesessurum : quare una sub condicione esse mibi in animo, ut 
de j)rincipatu illi cedam. — Primo non credit Calefum recte inter- 
pretari. Bis terque interrogabat, et, ut iteraretur res, postulavit. 
Igitur ego, regiis gemmis de meo collo detractis, illius super 
capite sustinebam. Sensi bominem valde moveri. Tum quae- 
sivit, quaenam foret illa una condicio ? Eespondeo : — Quoniam 
illi non essent filii, postulare me, ut Gelavium pro suo filio et 
principatus successore adoptaret ; et postquam ego coram con- 
tione Cortopem meis regalibus exornassem, is rursus Gelavium, 
pro suo filio ac successore pronunciatum, regio aliquo more 
publice agnosceret. Libentissime hanc coudicionem accepit. 

396. Tunc adbibitis in colloquium Pacho ac Gelavio, retego quid 
actum sit. Pachus laetatur, Gelavius obstupescens lacrimatur, 
interrogatque, numne abeam. Protenus explico ; hanc navem 
meorum esse popularium et ad meam redire patriam : oportere 
me, patris senectutem amanter fovere ; porro hic me, si maxime 
linguae Indicanae forem peritus, paucis ahquot posse esse caris- 
simum, uuiversis non posse esse acceptum gratumque principem. 
Non me poenitere quod artem Htterarum iis per Gelavium tradi- 
derim. Hanc si excolant, fihos fore patribus, nepotes fihis 
usque sapientiores. Sed opus meum hac in insula finitum esse. 
— Profundum subsequitur silentium. 397. Post paulhsper 
Cortopem rogo, nunquid obstet, quominus rem ilhco perficiamus. 
IUe, quasi evigilans, vacuis oculis ahquid respondet. Interpre- 
tantur: "Nihil quod sciam." Tum Calefus in cespitem escendens 
pauca proclamat, popuhxm in contionem revocans. Opperimur, 
donec quam phirimi reveniant. Tum Cortopis manum tenens, 
cum eo iterum escendo, cunctis mirantibus quid agatur. Pro- 
tenus ego meo capite detractam cristam Cortopis impono capiti, 
et monile meum e buUis fulgentissimis et versicoloribus coUo 
ejusdem circumpouo. Adstrepit plebs gestiens. Mox Pachus 



RKllILIUS CUUSO. 9'J 

explicat, me in honorem Cortopis de meo principatu cedere. 
Conclamatur ab uuiversis. Descendimus ego ac Paclius : 
Gelavium escendere jubeo. 398. Kursus Cortops palam nunciat, 
se publiee Gelavium pro suo filio adoptare, quem se mortuo 
debeaut pro principe venerari. Post haec dicta, ipsum illud 
monile meum, suo collo detractum, imponit Gelavio, qu6 mani- 
festior meis sit oculis acta res. Applaudo. Tum Cortops Gelavii 
collo manus suas circumdat, et paternum ei osculum imprimit, 
Deiu brevissimum aliquid proclamat, quod mox mihi explicaut : 
" En vobis filius meus ! " Mox maxima cum acclamatione dis- 
ceditur. Oro Cortopem, ut propter mea summa negotia, si illi 
id non sit iucommodum, ad meum portum secundo mane veniat. 
Mox multa cum ceremonia decedentes, domum scapha petivimus. 
Haec quarto erant die, post navis adventum. Eodem sane die 
novus ille malus per duo jumenta ad navem a Totopillo deductus 
est. 



CAPUT (XIV.) QUARTUMDECIMUM. 

899. r\ UINTO die novus ille malus suum in locum figitur. Ego 
Y autem quidquid volebam asportare, dehgebam, compoue- 
bam, — laetans, moerens, gemens, mire varius, et valde taciturnus. 
Statui autem me ante quiutum fiuitum diem meas res omnes 
coufecturum : atque confeci. 400. feexto die pervenit Cortops, 
sic ut rogaveram. Pulcerrimum ei gladiorum meorum, qui erat 
e chalybe caeruleo, atque unam novaculam cum coticula sua 
coriacea, dono do ; item optimam iguipultam aucupariam : 
dicoque, si artem jaculaudi velit discere, posse a Gelavio doceri. 
Mox furcillam meusalem et cochlear, quae argentea habebam, ut 
regiijuris, detuli. Instrumentum meum fabrile ac coquiuarium 
oiune ei exhibui, jussique, si quid praesertim vellet, inde deligere. 
Nihil ille uisi ferream cratem, sartagiuem* et duas secures delegit. 
Serras dixit se cunctas concupiscere ; sed accipere, — id fore 
impudentis. Tum ego arrideus dico, quidquid cum Gelavio 
reliquerim, ejus usum fructumque penes Gelavii patrem princi- 
pemque fore. Mox addidi, nescire me, quauti meam ille scapham 
aestimaret ; Gelavii et Totopilli opera fuisse exornatam ; sed 
honoris causii, acciperet a me. Honoris (respoudet) causa 
lubentissime se accipere. Denique sericam meam umbellam ilii 

* Frying Pan. 



100 REBILIUS CRUSO. 

trado, quoniam haec quoque regium quiddam habere videbatur. 
Post prandium, ipsa in scapha cum douis meis revertit, suam 
lintrem (pulcram illam quidem) concedens Gelavio, sagittasque 
Totopillo cum arcu splendidiore. Equidem meis omnibus sedulo 
multa gratificabar, maribus iguipultas pistolasque imprimis, 
honoris fortasse causa, item alias res plures ; sed femiuis quae 
dari oporteat, ahquanto difficihus statuebam. 

401. Eerum serie abreptus, cladem cymbae omisi narrare. 
Upis, praeter alias operas, in piscibus colUgendis condiendisque 
erat utihs. Solebat in cymba retia mea ipso in portu visere, 
inde j)isces reportans. Haec muHer cum Lari item nova fecit 
retia, et vetera resarcivit. Quodam die, quando, reti elato, in eo 
erat ut pisces extraheret, accipiter quidam marinus pro pisce 
certabat : id quod alias evenire noveram ; nam hominem hi alites 
pariim formidabant. Ea surgens, remo afliixit ahtem ; sed vi 
verberis oblique se e cymba praecipitavit. Forte plenus tum 
maxime erat aestus, mari satis tumido. Cymba, resorbente 
aestu, extra asportatur, mox in scopulos affligitur. Mulier 
enatans facile terram attigit : cymbae nil nisi tabulas quasdam 
et unum remum recuperavimus. 

402. Totopillus, ut primum tempestas favet, tres testudines ope 
Gelavii ac Pachi reportat. Has cum plurimis cibis vivas ad 
navem ego cum Gelavio, ipsius in lintre, conveho : ibi cum 
magistro colloquor. Polliceor vivos haedos pusillos quatuor : 
demonstroque, si amplius vellet pabuli, nautas posse e valle 
metere. Antennas, ait ille, mali etiam deesse ; rogatque anne 
possim fracti mali antennas probe affigere, ceterasque res con- 
cinnare : suos enim nautas valde esse inhabiles, quos e Corrhagia 
duxisset. Credo posse me operam conficere ; sed Dominicus dies 
accedebat. Ne post discessum meum prorsus negligeretur ille 
dies, comperendinavi rem. " Die Lunari (dixi), si potero, perfi- 
ciam; tum tu die Martis uavem fortasse solves." Se fore praesto, 
ait, si ventus faveat. 

403. Tum seorsim magistro dico; quoniam fabrum non habeat, 
quidni me pro fabro suo rediens accipiat ? Eidet primo incredulus ; 
sed quando me serium videt, respondet, " Sit sane, ut vis. Si 
opera tua fabrilis navi suffecerit, plenam fabri mercedem a sociis 
meis domi accipies. Servatae navis praemium tibi erit integrum. 
Pro cibis quos praebes, pecuuiam non numerabo quidem uunc, 
sed aestimabo." 404. Tum quales habeat merces, interrogo. 
Ait se ad Jamaicam portare agricolendi instrumeutum, item 
vilia servorum vestimeuta, et quidquid coloniae sit idoneum. 



REBILIUS CRUSO. 



101 



Num serras habeat, num palas, rogo. Maxime, ait. Tum ego 
decem serras, decem palas, quadraginta cultoUos plicatiles, 
quadraginta vestes e gossypio, et longi gossipii quatuor fasces, 
emo ; novum donum Cortopi. Sic propter oryzam spero ejus 
plebi satis repensum iri. Mox varia couficio feminis nostris 
munuscula, aliqua viris meis, quae referre taedet : longe plura 
sane Gelavio coufero, inter quae duo pono dolia pulveris nitrati, 
quatuor missilis plumbi sacculos. Has res omues magister 
contra me in tabulam impensi refert, polliceturque in cavernas 
meas deportare. 405. Cras, qui dies erat Domini, plurimi 
convenere, ut me ultimum salutarent. Multa dixi benigne, 
sed moribundi hominis animum gerebam. Multis Gelavium 
monui, ut quantum posset, non his tantum viris, sed posteris 
prospiceret; nempe, si seniorum consilio de agris colendis, 
de usu-fructu agrorum ac maris, de aedibus condendis, de 
materie saxi caementique fruenda, leges aequas firmasque 
promulgaret. De talibus rebus prout leges bonae exercentur, ita 
(dixi) civitatis cujusque viget polletque status. Si de his quae 
Deus donavit mortalibus aeque juste-que inter homines statutum 
sit, tum fore ut singulorum industria vigeat, uuiversorum copiae 
abundent ; neque unquam uberrima in insuhi defore principi 
tutamenta majestatis, si usque ad humillimum quemque civem 
descenderit prineipis aequitas. — Ule mea verba quasi haurit atque 
recondit, raro respondens aut paucissima. Tandem ait (ignoscat 
mihi lector, quod refero,) " here, nunquam ego volui regnare; 
sed si antea nescirem, in te didici quaenam essent regnatoris 
elementa." 406. Postea dixi: " Nae tu, quidquid evenerit, id 
agas, ut nunquam hac in insula duo sint inter se hberi principes. 
Si ad tempus id devitari nequibit, at tu per foedus facito ut fihi 
vestri ac fihi omuium qui in eadem hac erunt insula, eodem 
summo principe utantur. Quam mites sitis inter vos, tu optime 
noveris. Quam atrox funestumque possit esse bellum, ego video, 
quatuor illos fortesque requirens Cortopis filios. Tu in fratris 
jam loco es erga Totopillum ; cur, quaeso, acerrimi quondam 
crudehssimique fuistis hostes ? " Lacrima oborta, " Tu con- 
cihasti," inquit. De se nihil promittebat. 

407. Die Lunari antennas resarcivimus : tum fuues nautae ipsi 
ordinabaut. Magister queritur, iuter fructus nou fuisse hmouas, 
de qua re ilhco imperabam. Mox Totopillus octo aves vivas 
detulit, ■ quinque mortuas ; ex his tres grandes erant ; otidas 
esse credidi. Dixit habere se porcihos quoque, cras fortasse aha 
delaturum. 408. Ego unam acum polarem, unum par pistolarum. 



102 EEBILIUS CRUSO, 

bitubam meam, alteramque aucupariam mecum eram avecturus ; 
item quidquid proprium fuit Brazilici magistri. Quidquid uemini 
datum relinquerem, id omne pronuncio Gelavii esse. Hunc 
porro rogavi, ut in matris meae lionorem cocum illam in portu 
rigaret foveretque. 

409. Summo mane experrecti, maxima cum exspectatione 
multi mortales discurrimus. Totopillus mature porcillos vivos 
tres detulit, novamque avium copiam, inter quas columbi erant e 
meis vivi. Serius Fenis, Laris, Pachus fiscellam limonum suo 
quisque iu capite deportat. Mox a Cortope nuncius remigum 
operam pollicetur, siqua forte opus sit. Sed propter ventum 
adversissimum et cautes vadosi maris parum notas, magister 
honorifico responso negat se audere hodie egredi : id quod multiim 
doleo. 410. Nam suspensis intentisque animis moestissimum est 
segnitia : item, paratis rebus omnibus, quid nobis nisi seguitia 
restat ? Propterea, procedento die, juvabat me quod magister, 
plurima interrogando, multum a me sermonem elicuit. Praecipue 
mirabatur, quo tandem fato ego, Anglus homo, iuter Lusitanos 
BrazLlienses ineunte adolescentia fuerim colonus, ubi ipsa 
religio deterret Anglos. Ubi Gelavius quoque oravit, ut totam 
hanc rem plenius explicarem, in plena nautarum contione hauc 
tandem in modum locutus sum. 411. Ego, in nave Anglica 
ad Guineam na^dgans, a Mauro pirata captus sum cum sociis 
nostris navalibus. Is me quatuor fere annos pro servulo laborare 
co-egit. Tandem felici audacia aufiigi, in phaselo heri velocissimo, 
unum puerum Maurum simul asportans. Ipso in Oceano nave 
Lusitana excepti sumus atque ad Braziliam devecti. Magister 
negat se pro naulo quidquam a fugitivo Christiano accepturum: 
pro phaseio et rebus omnibus quas asportavi, ipse pollicetur 
pretium. Denique ab hoc viro liberali, postquam in Omnium 
Sanctorum Sinu ancoram jacimus, persoluta mihi est summa 
ducentarum viginti minarum Lusitanarum. Hoe caput mihi 
erat pecuniae, in Braziliam exposito. Fatendum autem est me 
clam patre navigasse ; noluisse me idcirco sic reverti in patriam, 
ut parentis opes iners consumerem. 412. Illa sane regio, 
immensa agrorum, profunda saltibus, vacua virorum, advenas 
libentissime excipit : nec diu exspecto, antequam apud colonum 
quendam in agriculturam adhibear. Primo quidem propter lin- 
guam ignotam parum eram utilis. Poteram sane colentibus 
astare, observare, segnitiam cohibere, et modica quadam opera 
cibum tectumque mereri, ut ne ex meo impenderem. Interim 
per eundem navis magistrum transigebam, ut ex Anglia pecuniae 



RRHILITIS CRITSO. 1*';-^ 

quaedam meae acl me mittereutur. Is nempe, Ulyssiponem 
rediturus, credebat se illic posse id procurare, si ego litteras sibi ad 
niearum pccuniarum sequestrem confiderem ; id quod lubenter feci. 
(At femina liabebat nummos meos, vidua magistri navis, primi 
mei atque optimi patroni.) Postea autem vir benignus, re mea 
tanquam sua ipsius accuratius perpensa, ait nummis nequaquam 
opus esse ; sed caput pecuniae, postquam de summa certior 
veniret ab Anglia nuncius, Lusitana merce mutandum, qualis 
praesertim Braziliae esset idonea. Posse me post aliquod tempus 
Ulyssiponem ad se scribere, siquid potissimum vellem : sin minus, 
tum quaecunque sibi viderentur, reportaturum. Gratias sane 
egi, litterasque ad amicam viduam composui, in quibus omnia, 
quae contigerant, strictim narrabantur, Ea, postquam redditae 
sunt hae litterae, laeta effugio meo, propter mariti sui memoriam 
Lusitanum magistrum ex suo liberaliter donat, simul parentibus 
meis cuncta impertit. Comperire non potui, credo tamen, 
meas apud illam pecunias a patre confestim auctas esse ; nam 
merx quam demum accepi, aliquanto plus erat quam quod aut 
exspectaveram aut potui explicare. Sed redeo unde deflexi» 

413. Colonus ille (Araujo ei erat nomen) cujus in operis eram, 
agri ditior erat quam pecuniae, nec potuit naturali agrorum 
ubertate ita frui ut debebat. Ager per servos colitur. Atqui ille 
neque tot servos, quot opus erant, habebat, neque instrumentum 
satis amplum, si, propagata cultura, reditus ac commercia oppe- 
riretur. Ut industrium me primo esse vidit, agrique colendi 
haud iguarum ; mox, intellexit nummorum me aliquautum manu 
tenere, alias exspectare ab Angha pecunias : sensi eum familiarius 
me compellare, tum saepius astare, velle colloqui, ad mensam 
interdum adhibere. Mox pueris uxorique me commendat. Garrio 
cum pueris, ruri comes fio ; ludum quasi gladiatorium facio, — non 
cum ipso gladio, nam virga pro telo erat, — dum doceo quomodo 
Anglus nauta, quomodo Maurus, feriat, arceat. Quae omnia non 
modo animum meum inter peregrinos valde solabautur, sed 
propter hnguae quoque usum proderant. Lusitanice loqui ex 
pueris disco, cum patre sermones Lipsius de rej habeo arctiores» 

414. Tandem is se aperit. Benigne de me quaedam praefatus, 
ait, — Si socium haud panperem haberet, ambobus lautius fore 
quam nunc sibi soh : tantam esse agri ubertatem, coeh teporem, 
aquarum abundantiam. Me, si in haeretica rehgione persistam, 
agros meo nomine non posse in Brazilia tenere. Sane se velle, 
concordes forent omnes Cristiani : sin autem id ficri non possit, 
tum — idonea factil syngrapha, quin pecunias in fundo ejus collo- 
cem, amplosque reditfis foenore accipiam? 



104 REBILIUS CRUSO. 

415. Ubi cibus abundat et jucunda aeris temperies facili opera 
corpus fovet, ibi (opinor) animi ad liberalitatem, apud nos ad 
avaritiam, sunt propensiores. Itaque coloni illi sunt haud raro 
segnes, negligentes, prodigi ; profecto non sunt illiberales. 
Quare, quae in medium proferebat, comiter excutiebam ; neque 
abliorrebam a viro, vultu moribusque juxta benigno. 416. Illud 
quoque considerabam ; Lusitaniam Angliae arctiore quodam 
vinculo astringi, ex quo tempore formidanda illa, ingens potentiae 
Hispania, nostra dirissima atque implacabilis hostis, e possessione 
Lusitaniae est exturbata : quo tutiores mihi fore pecunias, ajiud 
civem Lusitanum collocatas. 417. Denique couseusi ; scriptisque 
litteris, quas merces ille desiderabat potissimum, has ego 
Ulyssipone reportandas ad me rogavi. Pecunias propter prae- 
sentes usus illico poteram ex arca mea conferre. Paciscitur 
porro, ut ego operas agrestes curem regamque, ille praestet mihi 
ex ipso fundo cibum, servos, equos, cuucta quae maximi sunt : 
cetera ex j)raesenti pecunia atque ex annuo foenore facile solvo. 
418. Miranda sane est illa in regione arborum atque fruticum 
tum copia, tum proceritas. Plurimarum nomina arduum est 
dicere : immo, prorsus populis Europaeis sunt incognita. Celebris 
est ibi mandioca esculenta, item milium atque zea Indica, item 
banana, et oryza sativa. Atqui ego, qui plurima terra nascentia 
apud Mauros didiceram, tamen longe plura hic primo ignota 
inveni. 419. Noster quidem fuudus saccharum praecipue et 
tabacum gignebat. Eadices esculentas, olera, cerealia, ipsi in 
suis agellis servi ediicant, heroque praestant unus quisque 
ahquantum. Ille semiua quaedam, instrumenta, vestimenta, 
tecta domorum confert ; cuncta administrat, defendit, regia 
vectigalia persolvit. 420. Per biennium plurima circa fundum 
erant novanda. Plus aliquando excolebatur agri. Sepes, viae, 
portulae erant conficiendae : tum casulae novae, plutei. Distri- 
buendum iustrumentum, cultura regeuda, multa nove docenda. 
Irrigatione non opus erat ; duntaxat propter oryzam quibusdam 
in agellis cohibebautur rivuli decurrentes. Tertio itidem anno 
multa opus erat alacritate et perpensatione diligentissima, ut 
ad amussim judicarem quid sapienter, quid stulte impensum ; 
quae retinendae rationes, quae mutandae forent. Necnon, 
ipsorum servorum ingeniis jam meliiis perspectis, ad suas 
quemque curas fructuosiiis poteram disponere. Tantummodo 
non satis habebamus virorum in operis, quanquam vernulae 
quotannis nascebantur, et post aliquot annos videbantur suffecturi. 
421. Attamen quarto jam anno affluebant opes, servuli continuam 



REBILIUS CRUSO. 105 

officiorum rotam persequebantur. Socius (sive collega) ille meus 
Araujo, vetus negociaudi, externas fuudi nostri res diligenter 
administrabat. Ego vero quasi bracbiis replicatis poteram 
ditescere, nisi quod propter novam lianc segnitiam tum maxime 
fundi, regionis, bominum, meique ipsius taedebat me. 

422. Debebam fortasse uxorem ducere, sed religio loci impedie- 
bat : non quod ego Anglici cultus tenax fuerim atque ostentator ; 
uam extra, vix diversus a ceteris videbar. Sciebam autem, ut 
primum matrimonium contemplarer, extemplo sacerdotes de mea 
religione fore curiosissimos ; dein arctas connubii leges postula- 
turos, quibus neque uxor sit mea ipsius, neque liberi neque 
domus neque servi ; sed sacerdos sua sponte intret, cognoscat, 
ordinet, imperitet ; cunctos, si lubitum fuerit, contra me 
cohortetur. Id vero non erat ferendum. Itaque solus manebam, 
solum me fovebam, oblectabam: mox, me ipsumperosus, inquieto 
agitabar animo. 

423. Ita affecto subita supervenit vitae conversio, quam satis 
mirari non possum. Collega ille sive magister meus sedulo me 
ad se vocat ; ait, gravi de re velle se colloqui ; aures benignas et 
patientes se orare. Ego, mirabuudus quid sit, res^iondeo, esse 
mibi otii satis superque, et perlubenter me auscultaturum. 
424. Tum infit : Opulentiorem se per me indies fieri. Quidquid 
dicat, ne se putem ingratum, neve velle ab se me amotum. 
Multa me fundo suo optime fecisse, unum non potuisse facere, 
ut plures essent servuli. Id si fieret, multo etiam perfectiiis 
latiusque excoli posse agros. Operam meam per triennium 
utilem fuisse, immo necessariam ; jam ipsam per se quasi con- 
fectam : sic enim me res administrasse, ut nou jam indigerent 
mei. Nunc si sibi suisque familiaribus consultum velim, in eo 
res esse ut valde possim adjuvare. 425. Hic pausam fecit : ego 
autem exspectans etiam tacui. Tum de novo incipit : Audisse 
se ex me, navigasse me ad Guineam commercii caussa. Si 
iterum vellem eodem proficisci, sibi amicisque gratum fore, mihi 
ipsi fortasse non malum. Etenim phires notasse, me, qui antea 
bilaris strenuusque fuissem, nuper taciturnum evasisse, moestum, 
languidum. Fortasse propter valetudinem mutandum aera. 
Excursionem maritimam corpori mentique fore sahibrem. 
42G. luterroganti milii, Quid autem ego tibi tuisque circa 
Guiueam sum profuturus ? respondet : Imprimis tu rationem 
hujus commercii atque idoneas merces intelhgis, quas hinc 
oporteat exportare : tum, (quod est maxumum) servos nigritas, 
quos volumus coemere, tu clemeuter reges, sanos deportabis. 

N 



106 EEBILIUS CRUSO. 

Libere tecum de te loquar. Difficile est virum bona familia, 
bumane institutum, benevolum, veterem rei maritimae, strenuum 
negociando, regendi capacem reperire, qui servitia venalia con- 
quirat. Atqui vel maxime tali viro hic est opus. 427. Tu 
homines barbaros benigne excipies, demulcebis, ad obsequium 
duces leniter : alii efferos, contumaces, tristes, vel languidos, 
morbosos, semimortuos importaut. Nos te volumus sine tuo 
impendio ire. Manicipia d enostro co-emes : deportata inter nos 
di^^idemus ; tu parem nobis habebis sortem. Porro, quod nunc 
tibi propter operam tuam agrestem attribuo, id omne, pecunia 
aestimatum, quamdiu in uave sis, solvam. 428. Nescio an laus 
mei me nonuihil oblectaverit : ceterum respondeo, admirans siper 
regium praefectum taHs expeditio liceret : nam rex jus servitiorum 
venditandorum paucis quibusdam propter magnam pecuniam 
concedit. At ille : " Nihii nos coutra regis edicta sumus facturi. 
Palam non licet venditare, at nos prorsus non vendemus. Et 
vero, quo certius res se habeat, muneribus quibusdam sagaciter 
distributis efficiamus ut ne nimia de navis onere sit investigatio. 
429. Accedit quod sacerdotes tale inceptum vehementer com- 
probant. Barbaros homines, quorum vita (hbera sit, an serviHs) 
saeva est, impia, foeda, — hos in mansuetum servitium sub 
benignitate Cristiana tradere, verae aiunt esse pietatis. Jam 
navis parata est ; merx, qualem tu jubebis, cito parabitur." 

430. Neque valde placebut mihi neque displicebat haec expe- 
ditio. Haud ampHus juvenaH ardore in maria iiTuebam, et 
tamen amabam mare atque ipsam operum commutationem. 
Condiciones vidi aequas esse, rem lucrosam, neque amicos 
homiues rejicere facile fuit. Ee ponderata, demum consensi. 
Tum quasi intermortuus, solemni testamento omnia concludo. 
Benignum iUum navis magistrum, qui me ex mari servaverat, 
haeredem instituo ex semisse. Alterum semissem rei meae ad 
AngHam remittendum destino, conscriboque singiUatim, quid 
opus facto sit. Sane, si, ut in testamento fui providus, sic in 
vita dirigenda fuissem sagax, nunquam tantas aerumnas exsul ab 
hominis genere forem perpessus. 

431. Jamque paratis rebus omnibus, solvimus a portu ipsis 
Nonis, Augusto mense. Primo ad septemtriones navigavimus, 
paene Httus Americae nostrae legeutes, tempestate bona, dun- 
taxat vehementer calida, donec ad promontorium Augustinianum 
devenimus. Inde ad Aquilones versus, tanquam ad insulam 
Ferdinandi Neroniani du-eximus cursum, citoque terram condi- 
dimus. Duodecimo die turbo veutorum ex Austro conversus 



RKBILITTS CRITSO. 107 

detorquetiir in Eurum, iude in Aquilonem, violentia semper 
augescens. 432. Nos, multum contra luctati, uecessario tem- 
pestate deferimur. E sodalicio unus vir febre victus decessit : 
mox nauta ac puer, superscandeute fluctu, asportantur. Ut 
potuit magister, paullum decresceute vento, coelum observare, 
credidit nos prope Septeutrionale contineutis littus, circa Oriuo- 
conis ostia, devectos. Navem negat Atlanticum mare trajiciendi 
jam esse computem : igitur me in consilium adiiibito, recta 
domum redeuudum censet. Id vero veliementer nolo ; inspecto- 
que mari in cliartis descripto, suadeo ut Barbadam petat, vitato 
aestus decursu, qui sinum Mexicanum invehitur. 433. Ille 
consensit ne redeat, clavumque ita flectit, ut qui in aliquo 
Anglarum Antillium portu cupiat navem reficere. Hac spe 
adductus, iterum nos in altum committit : attamen novae pro- 
cellae infortunatam navem excipiunt. Denique, ne longus sim, 
multum reluctati, in bas ipsas arenas depellimur, ubi vestra 
navis afflicta est. Sed nos, scapha conantes effugere, salo maris 
obruti sumus, unde ego solus evasi vivus. Ceterum navis ad 
plenilunium duravit incokimis, et praebuit mihi, non victum 
modo, sed paene insulae hujus imperium. 

434. TaUa ubi dixeram, multa inter se colloquuntur, atque 
aha interrogant, quibus Gelavium respondere jubeo : sic vario 
sermone fiuitus est dies. Nocte mutatur ventus. Priml luce 
magister mihi aperit, remiges nunc posse multum adjuvare ; de 
quo protinus nuncium misi. Hora aute meridiem decem cum 
ipso Cortope venere. Mei quoque omnes congregabantur, iuter 
quos (ignoscat lector !) canem paene lacrimans aspicio. Huuc, 
illis tam utilem, asportare nolui : illud dolebam, quod feminam 
canem non potui simul dare, ne ipsum genus periret. 435. Mox 
solvunt ancoram. Movetur navis cum aestu, remulci applicantur, 
flumen descendimus. Vocibus, vultu, gestu, plenis caritate, 
plenis item magno moerore, discedimus. Ad coehxm surgit 
cor meum, quaeritantis ecquando eccubi hosce tam fideles, tam 
bonos iterum conveniam. Gelavium ocuH mei anquirunt frustra: 
fortasse propter dolorem se occultabat. A terra jam recedens, 
egregiam insulae pulcritudinem admiror. Nunquam sane algae, 
fruticeta, praegraudes arbores, palmeta, colles, aqua purpurea, 
coelum clarissimum, tam digna mihi antea visa sunt Paradiso. 
Sic remiges nos trahunt, quamdiu magistro id tutius videretur. 
436. Ut primum in alto sumus et rite concinnantur vela, magis- 
ter mihi siguificat ut dimittam lintres. Tum video Gelavium, 
loco Cortopis, iis esse praefectum. Is propere navem scandit, 



lOB REBILIUS CRUSO. 

genua mea complectitur ; et autea quam verba possim illo 
momento digna fingere, recesserat, evaserat. Extemplo inter 
liutres ac navem magnum exstitit iutervallum. Descendo in 
cellam meam, auimum variis motibus distractum, pietate, si 
possim recollecturus. 

437. Ad Caurum, quantum sineret ventus, semper contende- 
bamus. Postquam quadraginta fere millia cursus fecimus, navis 
Europaea apparet ; mercatoria navis, ut credimus. Eam versus 
recta tendens, magister cannones opem precantes personari jubet. 
Mox per prosj)ecula vexillum videmus Anglicum. " Forsitan 
(iuquit magister) illa citius in nave quam in mea patriam at- 
tingas." Id me dubitatione conturbat. Postea aio, si maxime 
illa navis recta ad Augliam properet, praestat praemouere parentes, 
vivere me ac venire. Dein memini, quouiam pro fabro operam 
locassem meam, aequius esse, ut ne, nisi coactus, pactum ab- 
rumperem ; et quidquid rei pecuniariae inter me et magistrum 
penderet, id beniguius a sociis ejus aestimatum iri, si tunc navi 
adliaererem. 438. Igitur propere litteras conscribo, quae ad 
patrem meum traderentur, si forte navis illa perferret. Quando 
convenimus, magister noster quaerit ab iis, quanam in longitu- 
dine terrestri versemur. Illi confestim et lougitudinem et latitu- 
dinem nobis pronunciant ; aiunt porro Angliam se directa petere. 
Magister meas aliasque a se litteras iis tradit ; mox inter 
utrosque disceditur. 439. Jamaicam sine noxa attigimus : hic 
finis mihi erat vagandi. Divendita merce atque alia merce assumta, 
iterum solvimus, et minus quinquagiuta diebus in Bristoliae 
portu recondimur. Inde epistolam ad patrem scribo, et tenerrimo 
responso exbilaror. 440. Transactis festinauter negociis, alias 
litteras ad Braziliam compono. Quidquid de mea re ex meo 
testamento fecisset optimus et amicissimus meus haeres, credens 
me mortuum, id omne confirmo. Quidquid ex re navis magistri 
illius, qui in naufragio periit, apud me teueo, — borologia, aurum 
Hispauum, aliaque, — haec et si cujus alius rei pretium exceperim, 
spondeo reparare. Omnes ibi amicos salvere jubeo. 441. Tum 
propero ad parentes, portaus mecum documeuta illa fidelium 
ministrorum, regiam tegetem dorsualem, praecinctorium, calcea- 
menta, item clavam bellicam viri occisi. Nec diu est, quum 
Eboraci ad carissimorum ac diu neglectorum pertingo sinum, 
seuectuti patris matrisque tenera pietate opitulaturus. 



GLOSSARY 



Acus sarcinaria, packlng needle. 

Amentum, a loop, thong tvith 
loop. 

Argilla vitrearia, glazier's putty. 

fArtillator, the gunner of a ship. 

Aurea mala, oranges. 

Batillum, coal shovel. 

Blatta, chafer or heetle. 

Capis, -idis, jug, mug, tankard. 
fCaunon, -onis, a cannon. 

Cincliona, Peruvian bark. 

Coclilear, -are, a spoon. 

Confibula, a clamp. 

Culter plicatilis, a clasp-knife. 

Cupa natans, a huoy. 

Cymba, a skiff. 

Dactylus, f Datta, a date(fruit). 

Diaeta, cabi^i of ship. 
fDioscorea, a yam. 

Forceps, pincers. 

Forfex, shears, scissors. 

Frutices, shrubs. 

Furcilla, tablefork. 
IGrallatores, wading birds. 
f Grossularius, gooseherry. 

Hasta cunicularia, miner's pike. 

Helcia, traces 

Horologium, clock or watch. 
f Ignipulta, a gun. 

Infula, tiirban. 

Kes Jaculatoria, gunnery. 

Lodices, blankets. 

Lorica, fship'sj parapet or bul- 
uark. 



fMacacus, ninnkry. 

Magis, -idis, rolling pin. 

Otides, bustards 

Pessulum, a boll. 

Podium, outjutting ledge^balcovy, 

Prospeculum, small telescope. 
f Pistola, pistol. 

Pulvis nitratus, gunpowder. 

Riscus, a rude box, a chest. 

Rubus, bramble, as blackberry 
bush. 

Eutabulum, coal rake. 
f Sago, -onis, sago. 
fSapo, -onis, soap. 
fSaccbarum, sugar. 

Scapha, ship's boat. 

Scrinium, dispatch box, desk. 

Sinum, a bowl. 

Stellio, small lizard. 

Sublica, piile, stake, support. 

Subula, bodkin. 

Succidia, a slice. 

Succulae, a windlass 7 

Sudarium, pocket handkerchief. 

Suffercio, / load ( a gunj. 

Supparum, topsail. 

Tibiales, stockings. 

Tolleno, a cranefor lifting. 

Traha, asledge; dimin. f Trabula 

Trochlea, a pulley ; dimin. 
Trochleola. 

Tunica. a shirt. 

Vespertilio, a (fiying) bat. 

Zea, niaiic. 



Among WOHKS by F. W. NEWMAN, are- 



HIAWATHA, in Khythmical Latiu. 12mo. '2s. Od. 

TRANSLATIONS OF ENGLISH POETRY INTO LATIN 
VERSE. Crown 8vo. 6s. 

TRANSLATION OF HORACE'S ODES into unrhymed specific 
stauzas. Post 8vo. 4s. 

TRANSLATION OF HOMER'S ILIAD into the modern Greek 
Epic verse. Royal 8vo. lOs. 6d. 

HOMERIC TRANSLATION : a Reply to Professor Matthew 
Arnold. 2s. 6d. 

SUGGESTED IMPROVEMENTS OF THE TEXT OF 
AESCHYLUS. Demy 8vo. 5s. 

ATTEMPT TO RENDER THE IGUVINE INSCRIPTIONS 
INTO LATIN. 8vo. 2s. 



PUBLISHED BT 

TRUBNER & CO., 57 & 59, LUDGATE HILL, 
L O N D O N . 



PLEASE DO NOT REMOVE 
CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET 

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY