Skip to main content

Full text of "Roman life reader, illustrating Roman character, manners, history, and society, for fifth forms"

See other formats




Arranged by S. E. WlNBOLT, with an Intro- 
duction by ARTHUR SIDGWICK. Pocket size. 
Cloth, 2J. net ; leather, ,2s. 6d. net. 

"Gives in miniature Virgil's philosophy of consolation, with 
the author's own graceful renderings into English. It is a vade 
mecum in the truest sense ; for it is little and light enough for 
the pocket, and Mr. Winbolt writes as one who has often walked 
with Virgil on the Sussex Downs." Atherueum. 

" Mr. Winbolt's English version of the text reveals a faculty 
of delicate, supple, and not untuneful prose. . . . The tiny book 
should go far and wide among all lovers of the Mantuan, and 
make new converts to his charm." Pall Mall Gazette. 


Arranged by S. E. WINBOLT, with an Intro- 
duction by T. E. PAGE. Pocket size. Cloth, 
2s. net ; leather, 2s. 6d. net. 

"The book will appeal with success, not only to scholars who 
wish to revive old memories, but to all who enjoy good literature 
even in translations." Oxford Magazine. 

"This excellent little book of extracts has been put together 
by an enthusiast. . . . We hope it will find its way to many who 
will appreciate it." Daily Mail. 


585 r 







F. H. MERK, M.A. 








THIS book of selections is designed for Fifth, or 
Upper Fifth Form reading, and is intended especially 
to illustrate Roman character, manners, history and 
society. It may serve to break the monotony of read- 
ing set authors, and afford a relief in this way during 
an occasional term's work. It might also introduce 
boys of that age to a wider range of authors, of many 
of whom they have heard but have no knowledge at 
first hand ; in particular, authors of a later period of 
Roman history. The notes are not intended to be 
exhaustive, but to help readers over any difficulty, with- 
out helping them too much. 

In most cases the design has been to select pieces 
which, while illustrating Roman life, are also interest- 
ing in themselves ; in one or two cases, pieces which 
stand merely by virtue of their interest or beauty with- 
out being specially Roman. 

The text is drawn from the received [Teubner] texts, 
and the orthography is based on the commonly accepted 
modern canons, though accurate uniformity has not 
been aimed at. 

The notes on authors are mostly digested from 
Student's Companion to Latin Authors, by Messrs. 
Middleton and Mills (Macmillan). A classified index of 
subjects is given, so that the book may readily be used 
to illustrate various departments of Roman life. 

Chrisfs Hospital, 
July igio. 




Hercules . . . . . . . .132 

lupiter Feretrius ...... 66 

Serapis . . . . . . . .172 

Sibyl 198 

Feriae Sementivae . . . . . 165 


Cicero de Morte . . . . . -231 

Horace de Morte ...... 232 

Seneca de Morte 89 



' Civis Romanus Sum '..... 38 

A Second Chamber . . . . . .26 

The Roman Empire .... -43 

The Provinces : a Tourist in Egypt . . .229 
Vespasian in Egypt . . .172 


Civil War ........ 29 

An Election Petition . . . . 135 

Political Ambition . . . . . -33 

' Altera iam teritur ' . . . . . 1 1 1 

1 Quoquo Scelesti ' 88 



Parties at Rome . . . . . -135 

Catiline's Fellow-Conspirators . . . 108 


Aduatuca . . . . . . . -76 

Africa . . . . . . . .211 

Alesia . . . . . . . -23 

Siege Works . . , -97 

Vercingetorix . . . . . . __ . 143 


The Life of the Soldier . . . .208,225 

The New Model 159 

A Mutiny at Ostia . . . . . .190 

A General's Triumph . . . . --152 

Rivalry of Two Centurions . . . -47 



The Harshness of Stoicism . . . -93 
Old Roman Life . . . . . -154 

Cicero de Morte . . . . . -231 

Horace de Morte ...... 233 

Seneca de Morte . . . . . .89 

The Tyrant .181 

Ghost Stories 20 


The Value of Literature 8 1 

A Critic , . 222 




Painting at Rome ...... 48 

Bronze Statuary at Rome . . . . .126 

Corinthian Bronze . . . . . .187 

The Art Connoisseur . 37 




Old-Time Manners . . . . . -57 

How to Grow Rich . . . . . .223 

The Snobbish Host (Pliny) 35 

The Caravaners .... -54 

The Happy Life " Live while you may " . 105, 1 06 

Women's Rights . . . . . .177 

The Murder . . . . . . . 215 


The Elder Pliny's Manner of Life ... 69 

A Shabby Host 36 

An Allotment Gardener . . . . 99 

Street Noises .118 

Roses to Rome. ...... 181 


Advantages of School and Home Training . 100 

The Schoolmaster . . . . . .100 


Pliny's Winter Home 69 

Villa and Baths of Scipio Africanus (Seneca) . 204 



The Roman Day ...... 169 

Life in Town (Martial) . . . 214 

Collapse of an Amphitheatre . .46 

Shopping Cheaply . . . . .116 

A Roman Barber . . . . . -185 

The Connoisseur of Art . 37 

Dining Out . . . . . . .169 

Street Noises . . . . . .118 

Street Encroachments . . . . .213 


Life in the Country (Martial) . . . -74 
Life in the Country (Pliny) . . .167 

Pliny's Winter House in the Country . . 69 

An Allotment Gardener ..... 99 
The Villa (Martial) . . . 210 


The Charm of Italy . . . . . -53 

The River Clitumnus ... 5 1 

Roses (Ausonius) . . . . . 179 

Roses (Martial) . . . . .181 

Lake Vadimonis . . . . . .218 



The Ancient Roman Spirit . . . -57 
Decline of the Roman Republic . . 1 5 

The Gauls in Rome ...... 64 

The New Model 159 



The Latin War .... . 154 

Scipio Africanus ... .19, 204 

Cato and Caesar . -59 

Hymn to Diana to guard Rome . . .19 
' Altera iam teritur ' . . . . . . 1 1 1 

' Quoquo Scelesti ' . .... 88 

Aduatuca . . ... 76 

Vercingetorix . . . . . .143 

Alesia . . . . . . .23 

Campaigning in Africa under the Empire . .211 
Troops at Ostia march against Rome . 190 


Cato of Utica .... -93 

Cato and Caesar ... . . 59 

The News of the Metaurus . . 114 

Manlius Dictator . . . .156 

Speech of Marius . . . . . .121 

Atticus . 145 

Scipio Africanus . . . . . 199 

Arria 188 

Silius Italicus . . . . . . .219 

The Elder Pliny 128, 167 




Life. Born about B.C. 254, and died B.C. 184. 
Having- lost his money in foreign trade, he worked for 
his living in a flour mill at Rome, and wrote plays 

Works. There are some twenty plays extant out of 
a great number. Among these are the Captivi, Miles 
gloriosus, Pseudolus, Rudens, Trinummus, and Trucu- 
Icntus. The characters are mostly un-Roman, and 
exhibit Greek traits belonging to Athens of the time of 
the New Comedy. The language represents the con- 
versational language of the time of Plautus. While 
many references to Greek life are retained from the 
Greek originals, there is a wealth of reference to Roman 
public manners and customs. 


Life.- M. Tullius Cicero, born B.C. 106. Gained a 
reputation at the bar by his defence of Quinctius and 
of Roscius of Ameria. Studied at Athens and Rhodes. 
Returned to Rome, 77. Married Terentia. Quaestor 
in Sicily, 75. Aedile, 69. Praetor, 66. Consul, 63, 

with C. Antonius as colleague : crushed the Catilinarian 
conspiracy. Banished through hostility of Clodius, 58. 
Recalled, 57. Proconsul of Cilicia, 51. Returned to 
Italy at a time of crisis, Nov. 50. Left Rome, and 
embarked to join Pompey in Epirus, June 49. Re- 
turned to Brundisium, and allowed by Caesar to return 
to Rome, 47. Absorbed in literary work. Divorced 
Terentia, 46. Lost his only daughter, Tullia, 45. 
Most of his philosophical works produced. Appeared 
in Rome after Caesar's death, 44. Started for Athens, 
but returned. Series of Philippics against Antony 
(44-43). Proscribed by the triumvirs. Assassinated by 
Antony's soldiers, Dec. 7, 43. 

Works (a selection). Speeches: Pro Quinctio, 81 ; 
In Verrem, 70; Pro Lege Manilia and Pro Cluentio, 
66 ; In Catilinam and Pro Murena, 63 ; Pro Sestio, 56 ; 
In Pisonem, 55; Pro Milone, 52; Pro Marcello, 46; 
Pro Rege Deiotaro, 45 ; Philippics (against Antony), 
44-43. Philosophical works: De Re Publica, 52 (c.); 
De Legibus, 52 (c.); De Finibus Bonorum et Malorum, 
45 ; Tusculanae Disputationes, 44 ; De Natura Deorum, 
44; De Senectute and De Amicitia, 44 (c.); De Officiis, 
44. Rhetorical Treatises : De Oratore, 55 ; Orator, 46. 
Letters : Epistulae ad Atticum, 68-43 > Ad Quintum 
Fratrem, 60-54; Ad Familiares, 62-43. 


Life. Born, B.C. 102. Connected with leaders of 
democratic party. First military service on staff of 
propraetor of Asia ; returns to Rome after Sulla's death 
in 78. Studied in Rhodes. Returned to Rome, 74. 
Quaestor in Farther Spain, 68. Supports Gabinian and 
Manilian laws (giving Pompey extensive military 
powers), 67 and 66. Aedile, 65. Suspected of com- 


plicity with Catiline's conspiracy. Praetor, 62. Pro- 
praetor of Farther Spain, 61. As Consul, 59, passes 
Leges Juliae. Lex Vatinia confers on him government 
of Cisalpine Gaul and Illyricum for five years, and com- 
mand of three legions : the Senate adds Transalpine 
Gaul and another legion. Subjugation of Gaul and 
two invasions of Britain, 58-50. Crosses Rubicon 
against Italy early in 49. Italy submits. Defeated 
Pompey at Pharsalus, 48. Victories in the East. Re- 
turned to Rome, 45. Assassinated, 44. 

Works. De Bello Gallico, seven books (his cam- 
paigns in Gaul, Germany and Britain, B.C. 58-52), 
published as a whole between 51 and 46. De Bello 
Civili, three books, published after 44. 


Life. Born not long before B.C. 100, probably at 
Ticinum. Held no office, but in association with Atticus 
devoted himself to literature. He was on intimate terms 
with Catullus, and had slight regard for philosophy. 

Works. (Lost works) Chronica, three books, 
embracing universal history. Exempla, five books, on 
Roman manners. Life of elder Cato, and Life of Cicero 
(written B.C. 43). (Extant) De viris illustribus, dedi- 
cated to Atticus, published c. B.C. 34. Of the sixteen 
books, we possess one, and fragments of others. 


Life. Born about B.C. 100, and died B.C. 55. From 
his work it may be inferred that he was a man of great 
earnestness and sincerity, of wide reading, and an 
admirer of the heroes of the past. 

Work. De rerutn natura, in six books, five and six 
unfinished. The poem is an explanation of Epicurean- 

B 2 


ism, especially on the physical side; the motive is to 
deliver men from the fear of death and of the gods 
(this is the theme of Book III). His work influenced 
most succeeding poets, but especially Virgil. 


Life. C. Sallustius Crispus was born B.C. 86 at 
Amiternum in the Sabine country, of a plebeian family. 
Was tribunus plebis, 52 ; legatus pro quaestore, 50 ; 
expelled from the senate by the censors ; restored by 
Caesar, 49. Commanded a legion in Illyria, 48; 
Caesar's agent with the insurgent legions in Campania, 
47. Proconsul of Numidia, end of 46. With the 
plunder of the provinces he bought the horti Sallustiani, 
afterwards the property of the emperors. After Caesar's 
death he retired from public life and wrote history. 

Works. De Catilinae Coniuratione, written after 
Caesar's death, a pro-democratic pamphlet. Bellum 
lugurthinum, to glorify Marius. Historiae : events 
from B.C. 78-67. Sallust tried to imitate the style of 


Life. Born probably about B.C. 87. Of good family. 
He went to Rome early, and wrote love poetry. The 
chief fact that we know about his life is his love for 
Lesbia, whose real name was Clodia. The two separ- 
ated about 58. In 57 Catullus went to Bithynia on the 
staff of the propraetor C. Memmius, and in 55 and 54 
wrote poems against Caesar's party. He died about 
B.C. 53. 

Works. He wrote (i) lyric poems in various metres ; 
(ii) poems in elegiacs ; (iii) longer poems, mostly under 
Alexandrian influence ; hence he is called doctus. 



Life. Born at Andes (near Mantua), B.C. 70 (Oct. 15). 
Went to Mediolanum (Milan) for education, 55. Thdnce 
to Neapolis (Naples). Thence to Rome. Eclogues 
written, 43-39. Dispossessed of his farm and reinstated, 
41. Again dispossessed and perhaps reinstated, 40. 
Introduced to Octavian at Rome. Lived at Nola or 
Naples (quiet life and regular work). Introduced 
Horace to Maecenas, 39. Travelled with Horace to 
Brundisium (Brindisi), 37. Composed Georgics, 37-30. 
Georgics read to Augustus, 29. Worked at Aeneid, 
29-19. Started on a voyage to Greece and Asia, 19. 
Returned from Athens, and died at Brundisium, 19 
(Sept. 21). 

Works. Minor and Juvenile Poems (In Balistam) : 
Catalecta, a collection, probably including Priapea 
three poems : (Dirae, Ciris) : Culex : (Copa) : (More- 
turn). Those in brackets are probably spurious. 
Eclogues (or Bucolica, i.e. Pastoral Poems) ten 
poems written separately and not in the order in which 
they are now arranged ; but all written between B.C. 43 
and 39. Georgics, in four books a treatise on hus- 
bandry, written between B.C. 37 and 30, at the sugges- 
tion of Maecenas, in praise of a country life. 

" Haec super arvorum cultu pecorumque canebam." 

Aeneid, in twelve books written between B.C. 29 and 
19. It is an epic poem on the Aeneas legend in 
honour of Augustus. Its political motive is the ideas 
of the Roman Empire and of the unity of Italy with 
Rome. It is impossible to decide in what order the 
books were written, but the poem was unfinished at 
Virgil's death. His friends Varius and Tucca acted as 
his literary executors. 



Life. Born B.C. 65, at Venusia in Apulia, on the 
bonders of Lucania. The son of a freedman who was a 
collector of debts. Educated at Rome and Athens. In 
the civil war he joined Brutus and took part in the battle 
of Philippi, B.C. 42. After the war he became a clerk 
in the quaestor's office. Introduced (B.C. 38) to 
Maecenas, who gave him an estate in the Sabine 
country. Died B.C. 8. 

Works. Satires (sermones) ; Book I, c. B.C. 39; 
Book II, 30. Epodes, 30. Odes, I-III, published 23; 
Book IV, published 13. Epistles, Book I, published 
20; Book II, written 14. Carmen saeculare, composed 
for the Ludi saeculares, 17. 


Life. Albius Tibullus, born near Pedum in Latium, 
probably c. B.C. 54. He was of equestrian rank, and 
at one time rich. He was attached to M. Valerius 
Messalla Corvinus, and set out with him to the East, 
but was obliged by ill health to remain at Corcyra. In 
the campaign in Aquitania, Tibullus was Messalla 's 
contubernalis. The only other known facts of his life 
are his love for his mistresses Delia and Nemesis, and 
his intimacy with Horace and Ovid. 

Work. Four books of elegiac poems are attributed 
to him. Quintilian places him first among Roman 
elegists. Book I, published B.C. 31-27. Book II was 
left unfinished. Book III is the work of Lygdamus. 
Book IV is possibly by some young member of the 
Messalla c6terie. 



Life. Born about B.C. 49, a native of the district of 
Umbria, probably at Asisium (Assisi). His father died 
early in the poet's life, and his estate was confiscated in 
B.C. 41. Going to Rome he studied law, but gave it up 
for poetry. In B.C. 29 he became acquainted with 
Cynthia, whose real name was Hostia. After five years 
his passion for her cooled, and he cast her off. He lived 
chiefly in Rome, and was alive in B.C. 16. He was 
introduced to Maecenas after the publication of his first 
book. He was a warm admirer of Virgil. 

Work. Elegies, in four books (or five). Book I, 
most of the elegies are amatory. Book II, Cynthia 
mostly the theme. Book III, more general subjects. 
Book IV probably appeared after his death. 


Life. Born in Sulmo in the Paelignian country, B.C. 
43, of an equestrian family. Educated at Rome and 
Athens. He gave up public life for poetry and pleasure. 
He made a tour in Asia and Sicily. Banished (8 A.D.) 
by imperial edict to Tomi on the Black Sea, the alleged 
reason being the publication of the Ars amatoria; but 
Ovid hints at another reason, namely, that he had been 
privy to a guilty intrigue in the imperial family. He 
spent the rest of his life at Tomi, and died 18 A.D. 

Works (a selection). A mores, five books (reduced to 
three in second edition) ; mostly on Corinna. Heroides 
(Epistulae) : love poetry in epistolary form, showing the 
influence of Ovid's rhetorical training. Ars amatoria, 
a didactic poem in three books, on love intrigues. 
Remedia amoris. Metamorphoses, fifteen books in 
hexameter verse. Fasti, six books, a poetical calendar 


of the Roman year. The poem is a medley of religion, 
history and astrology. Tristia: five books of letters to 
Augustus and friends in Rome. Epistulae ex Ponto, 
four books, written 12-16 A.D. 


Life. Born at Patavium, B.C. 59. An intimate of 
Augustus. Died A.D. 17. 

Work. History (db urbe cond.Ha libri), probably 
published in sections between B.C. 27 and A.D. 17. Out 
of 142 books only 35 are extant, e. g. books i-io, 
from the foundation of Rome to B.C. 294; 21-30, 
B.C. 219-201; 31-40, B.C. 201-179; 41-45, B.C. 179- 
167. The whole history ended at B.C. 9. He is a 
rhetorician rather than a scientific historian. His point 
of view is that of an aristocrat, and a believer in the 
"good old times." History to him is mainly a store- 
house of moral and political lessons. He is a skilful 
describer of character. 


Life. Born c. B.C. 19, of a Campanian family. He 
accompanied C. Caesar, grandson of Augustus, on a 
mission to the East, i A.D., as a tribunus militum. Went 
with Tiberius to Germany, 4, and as legatus to 
Pannonia, 6. Served in Dalmatia, 9; praetor-elect, 14. 

Work. Published Historia Romana, 30 A.D., in two 
books. Book I largely deals with chief events in 
history of the world before the foundation of Rome. 
Book II ends with the death of Livia, 29 A.D. The 
motive is t6 glorify Tiberius. 



Life. L. Annaeus Seneca, born (at Corduba in 
Spain) probably A.D. i. Educated at Rome. Quaestor, 
between A.D. 32 and 37. Incurring- the jealousy of 
Caligula, narrowly escaped death in 39. Banished 
to Corsica, 41, where he devoted himself to literature 
and science. Recalled, 49, and became Nero's tutor, 
and praetor, and gained great wealth and power : he 
had wide financial interests. From 62 he wished to 
retire into private life, but was not allowed to do so. 
In 65, being implicated in the conspiracy of Piso, he 
was forced to commit suicide. 

Works (a selection). Dialogorum libri XII; De 
Beneficiis, seven books ; Apocolocyntosis (a political 
satire on Claudius), after 54; Naturales Quaestiones, 
seven books, probably 57-64; Epistulae Morales (124 
letters in twenty books are extant). Tragedies : 
Hercules Furens, Hecuba, Medea, Agamemnon, and 
other imitations of the great Greek dramatists. 


Life. C. Petronius, Proconsul of Bithynia, and after- 
wards Consul. For long a member of Nero's inner 
circle. Accused by Tigellinus, committed suicide, 
A.D. 66. 

Work. Satirac, a novel. The extant parts are from 
Books XV and XVI. In form it is a Satira Menippea, 
alternately in prose and verse. The Cena Trimalchionis 
is one of the longer episodes, and gives an account of 
provincial life in S. Italy. The diction of Trimalchio 
and his fellow-freedman is the S. Italian popular 



Life. C. Plinius Secundus, born A.D. 23 (died 79) at 
Comum. Went to Rome not later than 35, and was 
trained in rhetoric, etc. He embarked on a military 
career, and fought in 50 against the Chatti. Under 
Vespasian he was procurator in Italy and in several 
provinces. He was in command of the fleet at Misenum 
in 79, when his scientific interest in the eruption of 
Vesuvius led him to approach too near the volcano, 
so that he was suffocated (this is described in a letter 
by his nephew Pliny the younger). 

Works. De iaculatione equestri (a manual on the 
javelin as a cavalry weapon) ; Bella Germaniae (twenty 
books) ; A fine Aufidii Bassi (a continuation of the 
history of Bassus), completed 77, but not published till 
after the author's death ; Naturae Historiae (thirty- 
seven books), his only extant work; an encyclopaedic 
book of reference, presented to Titus, A.D. 77. 


Life. Born A.D. 25. Acted as a delator under Nero, 
who made him Consul, 68. As Proconsul, governed 
Asia with success under Vespasian, and afterwards 
enjoyed great social influence. At the close of his life 
he retired to a life of study in Campania. The facts of 
his life are known from Pliny the Younger and Martial. 

Works. The Punica is an epic in seventeen books, 
treating of the Second Punic War, down to the battle 
of Zama, B.C. 202. The style is modelled on Homer 
and Virgil, whom he imitates freely. His reverence for 
Virgil colours both his life and work. 


Life. Born probably about 60 A.D., at Naples. 
Derived his impulse towards poetry from a learned 


father. In 94 A.D. removed from Rome to Naples, where 
he lived out his life. The latest event mentioned in his 
works is Domitian's seventeenth consulship (95 A.D.). He 
enjoyed Domitian's favour, and had a deep regard for 
Lucan, but his chief admiration was reserved for Virgil. 
Works. Theba'is, epic poem in twelve books, written 
between 79 and 91 A.D. It is dedicated to Domitian, 
and narrates the strife between Eteocles and Polynices. 
Achille'is (also dedicated to Domitian), ,an incomplete 
epic on the career of Achilles. Silvae, occasional poems 
on miscellaneous subjects, in five books ; Book V prob- 
ably posthumous. 


Life. M. Valerius Martialis, born at Bilbilis in 
Spain, c. 40 A.D., where he received the usual educa- 
tion. He went to Rome A.D. 64, and stayed there 34 
years, becoming at first the client of the house of the 
Senecas. The failure of Piso's conspiracy, A.D. 65, 
involved the downfall of the Senecas, and consequently 
adversely affected Martial. He continued to live as a 
client of great houses. When Titus opened the Flavian 
amphitheatre (A.D. 80), Martial commemorated the 
event by a collection of poems sent to the emperor. 
Later he indulged in flattery of Domitian. In 98 he 
left Rome and went to a small estate in Spain which 
had been presented to him. He died at the age of 
about 65. 

Works. Liber Spectaculorum, referred to above, 
A.D. 80. There are 12 books of epigrams, an edition 
of all not being published till after Martial's death. 


Life. M. Fabius Quintilianus, born at Calagurris in 
Spain, c. 35 A.D. Went to Rome as a boy, his father 


being" a rhetorician there. Quintilian became a pleader, 
and afterwards was the first person to receive an 
imperial grant as teacher of oratory, his appointment 
being made about 79. He taught for some twenty 
years, c. 70 to 90, and grew rich bx his profession. 
After his retirement he was appointed tutor to 
Domitian's grandnephews. He obtained the consulship, 
and married late in life. He probably died soon after 

Works. The Institutio Oratorio, was published 
about 92. It deals with the whole education of the 
future orator; and among other points insists on the 
necessity of the good orator being- a good man. He 
bases his remarks on Cicero, whom he appreciates very 
highly. Book X contains literary criticisms of Greek 
and Latin authors. 


Life. C. Plinius Caecilius Secundus, born at 
Comum, A.D. 61. Removed to Rome, 72. His uncle 
perished in the eruption of Vesuvius, 79, having 
adopted him by will. Appeared as an advocate, 80. 
Quaestor, 89-90. Praetor, 93. Praefectus aerarii mili- 
taris, 94-96. Consul, 100. Augur, 103. Governor of 
Pontus and Bithynia, 111-112. Died, probably, 114. 

Works. Speeches in criminal trials. Nine books of 
letters published successively, between 97-109, and 
extant correspondence with Trajan independent of the 
other letters, 111-113. He had intimate relations with 
Tacitus, Martial and Silius. Pliny, without being a 
great man, is a more favourable specimen of character, 
feeling and gentlemanly tone than almost any other 
Roman author. 



Life. Cornelius (?) Tacitus, born A.D. 55 or 56. 
Received the regular rhetorical training, and gained a 
great reputation as a speaker. Betrothed to daughter 
of Agricola (consul), and married, 78. Quaestor (ap- 
pointed by Titus), 80-81, aedile 84, praetor 88. Absent 
from Rome 90-93; consul suffectus (under Trajan), 98. 
Died probably soon after 117. On intimate terms with 
Pliny the younger, eleven of whose letters are addressed 
to him. 

Works. Dialogus de Oratoribus, A.D. 81 or after; 
De vita et moribus lulii Agricolae, probably 98 ; Ger- 
mania, 98 ; Historiae (covering the ground from Galba 
to Domitian, 69-96); books i to 4 and part of 5 only 
are extant (dealing with 69 and 70) ; written under 
Trajan, and probably published in instalments. An- 
nales (events recorded by years) : this work deals with 
the time from the death of Augustus to that of Nero, 

e. A.D. 14-68; extant, books 1-4, part of 5 and 6, 

d books 11-16, except beginning of n and end of 
16; published between 115 and 117. He is essentially 
a conservative, and refers with pride to republican 

(es and manners. His problem is to reconcile the 
Dire with freedom. 




Life. Born about 320 A.D. at Bordeaux. Educated 
at Toulouse, and practised rhetoric at Bordeaux and 
Treves. He was in the favour of Valentinian I, his 
successor Gratian (to whom he had been tutor), and 
Theodosius. He held many state offices, culminating 1 in 
the consulship (379). Died about 400. 

Works. He wrote much miscellaneous poetry : Chris- 


tian hymns, elegies on deceased relations, translations 
from the Greek anthology, and centos from Virgil. 
His Idyllia is his chief work, containing the poem on the 
Moselle, written about 370. He represents the "new 
romantic sense of the beauties of nature." 


"J 'usque datum sceleri c animus " 

POTENTIAE Romanorum prior Scipio viam aperuerat, 
luxuriae posterior aperuit; quippe remoto Carthaginis 
metu sublataque imperi aemula non gradu sed praecipiti 
cursu a virtute descitum, ad vitia transcursum; vetus 
disciplina deserta, nova inducta ; in somnum a vigiliis, 
ab armis ad voluptates, a negotiis in otium conversa 
civitas. Turn Scipio Nasica in Capitolio 1 porticus, turn 
quas praediximus Metellus, turn in 2 Circo Cn. Octavius 
multo amoenissimam moliti sunt, publicamque magnifi- 
centiam secuta privata luxuria est. Triste deinde et 
contumeliosum bellum in Hispania duce latronum 
3 Viriatho secutum est, quod ita varia fortuna gestum 
est, ut saepius Romanorum gereretur adversa. Sed 
interempto Viriatho fraude magis quam virtute Servili 
Caepionis, 4 Numantinum gravius exarsit. Haec urbs 
nunquam plura quam decem milia propriae iuventutis 
armavit, sed vel ferocia ingeni vel inscitia nostrorum 
ducum vel fortunae indulgentia cum alios duces, turn 
Pompeium, magni nominis virum, ad turpissima 
deduxit foedera (hie primus e Pompeiis consul fuit), 
nee minus turpia ac detestabilia Mancinum Hostilium 
consulem. Sed Pompeium 5 gratia impunitum habuit ; 
Mancinum 6 verecundia, quippe non recusando, perduxit 
hue, ut per fecialis nudus ac post tergum religatis 
manibus dederetur hostibus. Quern illi recipere se 
negaverunt, sicut quondam 7 Caudini fecerunt, dicentes 



publicam violationem fidei non debere unius lui 

Immanem deditio Mancini civitatis movit dissen- 
sionem ; quippe Tiberius Gracchus, Tibcri Gracchi, 
clarissimi atque eminentissimi viri filius, P. Africani ex 
8 filia nepos, quo quaestore et auctore id foedus ictum 
erat, nunc graviter ferens aliquid a se pactum infirmari, 
nunc similis vel iudici vel poenae metuens discrimen, 
9 tribunus plebis creatus, vir alioqui vita innocentis- 
simus, ingenio florentissimus, proposito sanctissimus, 
tantis denique adornatus virtutibus, quantas perfecta et 
natura et industria mortalis condicio 10 recipit, P. Mucio 
Scaevola, L. Calpurnio consulibus, abhinc annos 
centum sexaginta duos descivit a bonis : pollicitusque 
toti Italiae civitatem, simul etiam promulgatis agrariis 
legibus, omnium statum concutientibus, summa imis 
miscuit et in praeruptum atque anceps periculum 
adduxit rem publicam ; Octavioque collegae pro bono 
publico stanti 11 imperium abrogavit ; triumviros agris 
dividendis colonisque deducendis creavit se socerumque 
suum, consularem Appium, et Gaium fratrem admodum 

Turn P. Scipio Nasica, 12 eius qui optimus vir a 
senatu iudicatus erat, nepos, eius qui censor porticus in 
Capitolio fccerat, filius, pronepos autem Cn. Scipionis, 
celeberrimi viri P. Africani 13 patrui, privatusque et 
togatus, cum esset consobrinus Ti. Gracchi, patriam 
cognationi praeferens et quicquid publice salutare non 
esset, privatim 14 alienum existimans (ob eas virtutes 
primus omnium absens pontifex maximus factus est), 
circumdata laevo brachio togae lacinia ex superiore parte 
Capitoli summis gradibus insistens hortatus est, qui 
salvam vellent rem publicam, se sequerentur. Turn 
optimates, senatus atque equestris ordinis pars melior 
et maior et intacta perniciosis consiliis plebs inruere in 


Gracchum stantem in area cum catervis suis et con- 
cientem paene totius Italiae frequentiam : is fugiens 
decurrensque clivo Capitolino, fragmine subselli ictus 
vitam, quam gloriosissime degere potuerat, immatura 
morte finivit. Hoc initium in urbe Roma civilis 
sanguinis gladiorumque impunitatis fuit : inde ius vi 
obrutum 15 potentiorque habitus prior discordiaeque 
civium antea condicionibus sanari solitae ferro diiudi- 
catae bellaque non causis inita sed prout 16 eorum 
merces fuit. Quod baud mirum est ; non enim ibi 
consistunt exempla, unde coeperunt, sed quamlibet in 
tenuem recepta tramitem latissime evagandi sibi viam 
faciunt et ubi semel recto deerratum est, in praeceps 
pervenitur nee quisquam sibi putat turpe, quod alii 
17 fuit fructuosum. 

Interim dum haec in Italia geruntur, Aristonicus, 
qui mortuo rege Attalo, a quo 18 Asia populo Romano 
hereditate relicta erat, sicut relicta postea est a 
Nicomede Bithynia, mentitus regiae stirpis originem, 
armis earn occupaverat, is victus a 19 M. Perperna 
ductusque in triumpho, sed a M. Aquilio, capite 
poenas dedit, cum initio belli Crassum Mucianum, 
virum iuris scientissimum, decedentem ex Asia pro- 
consulem interemisset. Et P. Scipio Africanus 
Aemilianus, qui Carthaginem deleverat, post tot 
acceptas circa Numantiam cladis creatus iterum consul 
missusque in Hispaniam fortunae virtutique expertae in 
Africa 20 respondit in Hispania, et intra annum ac tris 
mensis, quam eo venerat, circumdatam operibus 
Numantiam excisamque aequavit solo. Nee quisquam 
ullius gentis hominum ante eum clariore urbium excidio 
nomen suum perpetuae commendavit memoriae ; quippe 
excisa Carthagine ac Numantia ab alterius nos metu, 
alterius vindicavit conturneliis. Hie, eum interrogante 
tribune Carbone quid de Ti. Gracchi caede sentiret, 


respondit, si is occupandae rei publicae animum habuissct, 
iure caesum ; et cum omnis contio acclamasset : hostium, 
inquit, armatorum totiens clamore non territus 21 qui 
possum vestro moveri, quorum noverca est Italia? 
Reversus in urbem intra breve tempus, M. Aquilio, C. 
Sempronio consulibus, post duos consulatus duosque 
triumphos et bis excisos terrores rei publicae mane in 
lectulo repertus est mortuus, ita ut quaedam elisarum 
faucium in cervice reperirentur notae. De tanti viri 
morte nulla habita est quaestio, eiusque corpus velato 
capite elatum est, cuius opera super totum terrarum 
orbem Roma extulerat caput. Seu 22 fatalem, ut plures, 
seu conflatam insidiis, ut aliqui prodidere memoriae, 
mortem obiit, vitam certe dignissimam egit, quae 
nullius ad id temporis praeterquam 23 avito fulgore 
vinceretur. (Veil. Pat. Hist. Rom., 1-4.) 

1 The Greek jScuriXcKr/, public covered colonnades : Sc. Nasica, 
consul B.C. 155. 

2 In the Circus Maximus, south of the Palatine. 

3 A Lusitanian (in West Spain), H.C. 150-140. 

4 Numantia, between the Douro and Ebro, besieged for ten years, 
taken by Scipio Aemilianus, B.C. 133. 

5 ' favour ' or ' interest. ' 

6 ' shame ' : Pompeius later on disowned the treaty he had made as being 
ullra vires ; while Mancinus was delivered up bound by the Senate to 
the enemy (by the fetiales, whose department included the making of 
treaties) as being responsible for the peace he had made, and which he 
did not disown (non reatsando] as Pompeius had done. 

7 At the Caudine Forks, B.C. 332. 

8 Cornelia, the famous mother of the Gracchi, was daughter of Scipio 
Africanus ; and Tib. Gracchus (the tribune) had been quaestor with 
Mancinus, and his reputation had alone made the treaty possible. 

9 B.C. 133. 

10 'is capable of . . .' (natura, industria ablative). n 'deposed.' 

12 His grandfather had been selected by the Senate in B.C. 204 to 
receive the statue of Cybele from Phrygia at Rome, because of the 
sanctity of his life. 

13 ' who was uncle of the famous Africanus.' privatus, out of office : 
togatus t i. e. not enjoying any military command (as proconsul). 


14 As opposed to cognatio, ' had no connection with himself.' 
' ' the more powerful was counted the superior.' 

16 'as men were paid' ; or, ' as the wars promised profit.' 

17 'has proved profitable to others.' 

18 Attalus of Pergamus in B.C. 133 left all his possessions to Rome, 
and the country became the Roman province of Asia. 

19 /. e. Perperna captured him, but Aquilo crucified him (B.C. 129). 
x Literally 'answered to,' exhibited again. 

21 qui, ablative, 'in what way.' ^ 'natural.' 

23 i. e. of the elder Africanus : the younger, Aemilianus, was son of 
L. Aemilius Paullus, conqueror of Perseus, and had been adopted into 
the gens Cornelia, hence was cousin (by adoption) of the Gracchi : 
vinceretur, subjunctive of cause, 'seeing that . . .' 


DIANAE sumus in fide 
Puellae et pueri integri : 
Dianam pueri integri 
Puellaeque canamus. 

O Latonia, maximi 
Magna progenies lovis, 
Quam mater prope Deliam 

Deposivit olivam, 
Montium domina ut fores 
Silvarumque virentium 
Saltuumque reconditorum 

Amniumque sonantum. 

Tu 2 Lucina dolentibus 
luno dicta puerperis, 
Tu potens Trivia et 3 notho's 
Dicta lumine Luna. 

Tu cursu, dea, menstruo 
Metiens iter annuom 
Rustica agricolae bonis 
Tecta frugibus exples. 


Sis quocumque tibi placet 
Sancta nomine, Romulique, 
Antique ut solita's, bona 
Sospites ope gentem. 

{Catullus, 34.) 

1 Sung by a chorus of boys and girls, perhaps on some public 
occasion, cp. Horace's Carmen Saecnlare. 

2 Diana, the huntress, loxtatpa, is also invoked as the goddess of 
childbirth, and as Hecate, worshipped at the crossways, trivia, 
goddess of the night. 

3 ' borrowed.' The metre of the poem is glyconic. 


ET mini discendi et tibi docendi facultatem otium 
praebet. Igitur perquam velim scire, esse phantasmata 
et habere propriam figuram numenque aliquod putes, an 
1 inania et vana ex metu nostro imaginem accipere. 

Ego ut esse credam in primis eo ducor quod audio 
accidisse 2 Curtio Rufo. Tenuis adhuc et obscurus 
3 obtinenti Africam comes haeserat : 4 inclinato die 
spatiabatur in porticu : offertur ei mulieris figura 
5 humana grandior pulchriorque : perterrito Africam se, 
futurorum praenuntiam, dixit; iturum enim Romam, 
honoresque gesturum, atque etiam cum summo imperio 
in eandem provinciam reversurum, ibique moriturum. 
Facta sunt omnia. Praeterea accedenti Carthaginem 
egredientique nave eadem figura in litore occurrisse 
narratur. Ipse certe implicitus morbo, futura prae- 
teritis, adversa secundis auguratus, spem salutis nullo 
suorum desperante proiecit. 

lam illud nonne et magis terribile et non minus 
mirum est, quod exponam ut acccpi? 6 Erat Athenis 
spatiosa et capax domus, sed infamis et pestilens. 
Per silentium noctis sonus ferri, et si 7 attenderes acrius, 
strepitus vinculorum longius primo, deinde e proximo 


reddebatur : mox apparebat idolon, senex macie et 
squalore confectus, promissa barba, horrent! capillo : 
cruribus compedes, manibus catenas gerebat quatie- 
batque. Inde inhabitantibus tristes diraeque noctes 
per metum vigilabantur : vigiliam morbus et crescente 
formidine mors sequebatur. Nam interdiu quoque, 
quamquam abscesserat imago, memoria imaginis 
oculis inerrabat, longiorque causis timoris timor erat. 
Deserta inde et damnata solitudine domus, totaque 
illi monstro relicta ; proscribebatur tamen, seu quis 
emere, seu quis conducere ignarus tanti mali vellet. 

Venit Athenas philosophus Athenodorus, legit 
titulum, auditoque pretio, quia suspecta vilitas, per- 
cunctatus, omnia docetur ac nihilo minus, immo tanto 
magis conducit. Ubi coepit advesperascere, iubet 
sterni sibi in prima domus parte, poscit pugillares, 
stilum, lumen : suos omnes in interiora dimittit, ipse 
ad scribendum animum, oculos, manum intendit, ne 
vacua mens audita simulacra et inanes sibi metus 
fingeret. Initio, quale ubique, silentium noctis ; dein 
concuti ferrum, vincula moveri : ille non tollere oculos, 
non remittere stilum, sed offirmare animum auribusque 
8 praetendere : turn crebrescere fragor, adventare, ac 
iam ut in limine, iam ut intra limen audiri : respicit ; 
videt agnoscitque narratam sibi effigiem. Stabat 
innuebatque digito, similis vocanti : hie contra ut 
paulum exspectaret manu significat, rursusque ceris et 
stilo incumbit : ilia scribentis capiti catenis insonabat : 
respicit rursus idem quod prius innuentem, nee moratus 
tollit lumen et sequitur. Ibat ilia lento gradu, quasi 
gravis vinculis : postquam deflexit in aream domus, 
repente dilapsa deserit comitem : desertus herbas et 
folia concerpta signum loco ponit. Postero die adit 
magistratus, monet ut ilium locum effodi iubeant. 
Inveniuntur ossa inserta catenis et implicita, quae 
corpus aevo terraque putrefactum nuda et exesa 


extulit. Interim ii, qui ad alteram partem oppidi, ut 
supra demonstravimus, munitionis causa convencrant, 
primo exaudito clamore, 2 inde etiam crebris nuntiis 
incitati, oppidum a Romanis teneri, praemissis equitibus 
mag-no concursu eo contcnderunt. Eorum ut quisque 
primus venerat, sub muro consistebat suorumque 
pugnantium numcrum augebat. Quorum cum magna 
multitude convenisset, matresfamiliae, quae paulo 
ante Romanis de muro manus tendebant, suos obtestari 
et more Gallico passum capillum ostentare liberosque in 
conspectum proferre coeperunt. Erat Romanis nee loco 
nee numero aequa contentio ; simul et cursu et spatio 
pugnae defatigati non facile recentes atque integros 
sustinebant. Caesar cum iniquo loco pugnari hos- 
tiumque augeri copias videret, praemetuens suis ad T. 
Sextium legatum, quern minoribus castris praesidio 
reliquerat, misit, ut cohortes ex castris celeriter 
educeret et sub infimo colle ab dextro latere hostium 
constitueret, ut, si nostros loco depulsos vidisset, quo 
minus libere hostes insequerentur, terreret. Ipse 
paulum ex eo loco cum legione progressus, ubi con- 
stiterat, eventum pugnae exspectabat. Cum acerrime 
comminus pugnaretur, hostes loco et numero, nostri 
virtute confiderent, subito sunt Aedui visi ab latere 
nostris aperto, quos Caesar ab dextra parte alio 
ascensu manus distinendae causa miserat. Hi simili- 
tudine armorum vehementer nostros perterruerunt, ac 
tametsi dextris humeris exsertis animadvertebantur, 
quod insigne pacatorum esse consuerat, tamen id ipsum 
sui fallendi causa milites ab hostibus factum existima- 
bant/>r Eodem tempore L. Fabius centurio quique una 
murum ascenderant circumventi atque interfecti muro 
praecipitabantur. M. Petronius, eiusdem legionis cen- 
turio, cum portas excidere conatus esset, a multitudine 
oppressus ac sibi desperans multis iam vulneribus 


acceptis manipularibus suis, qui ilium secuti erant : 
"Quoniam," inquit, "me una vobiscum servare non 
possum, vestrae quidem certe vitae prospiciam, quos 
cupiditate gloriae adductus in periculum deduxi. Vos 
data facultate vobis consulite." Simul in medios hostes 
irrupit duobusque interfectis reliquos a porta paulum 
submovit. Conantibus auxiliari suis: "Frustra," 
inquit, " meae vitae subvenire ^conamini, quern iam 
sanguis viresque deficiunt. Proinde abite, dum est 
facultas, vosque ad legionem recipite." Ita pugnans 
post paulum concidit ac suis saluti fuit.y Nostri, cum 
undique premerentur, xlvi centurionibus afnissis deiecti 
sunt loco. Sed intolerantius Gallos insequentes legio 
decima tardavit, quae pro subsidio paulo aequiore loco 
constiterat. Hanc rursus xiii legionis cohortes excepe- 
runt, quae ex castris minoribus eductae cum T. Sextio 
legato ceperant locum superiorem. Legiones, ubi 
primum planitiem attigerunt, infestis contra hostes 
signis constiterunt. Vercingetorix ab radicibus collis 
suos intra munitiones reduxit. Eo die milites sunt 
paulo minus septingenti desiderati. 

Postero die Caesar contione advocata temeritatem 
cupiditatemque militum reprehendit, quod sibi ipsi 
iudicavissent, quo procedendum aut quid agendum 
videretur, neque signo recipiendi dato constitissent 
neque ab tribunis militum legatisque retineri potuissent. 
Exposuit, quid iniquitas loci posset, quod ipse ad 
Avaricum sensisset, cum sine duce et sine equitatu 
deprehensis hostibus 3 exploratam victoriam dimisisset, 
ne parvum modo detrimentum in contentione propter 
iniquitatem loci accideret. Quanto opere eorum animi 
magnitudinem admiraretur, quos non castrorum muni- 
tiones, non altitude montis, non murus oppidi tardare 
potuisset, tanto opere licentiam arrogantiamque repre- 
hendere, quod plus se quam imperatorem de victoria 


atque exitu rerum sentire existimarent ; nee minus se 
ab milite modestiam et contincntiam quam virtutem 
atque animi magnitudinem desiderare. (Caesar : De 
Bell Gall., VII. 47-52.) 

1 The supine is here loosely used to express a purpose, though not 
following a verb of motion. 

2 = deinde. 3 ' An assured triumph.' 


Duo genera semper in hac civitate fuerunt eorum, 
qui versari in re publica atque in ea se excellentius 
gerere studuerunt; quibus ex generibus alter! se popu- 
lares, alteri optumates et haberi et esse voluerunt. Qui 
ea, quae faciebant quaeque dicebant, multitudini 
iucunda volebant esse, populares, qui autem ita se 
gerebant, ut sua consilia optumo cuique probarent, 
optumates habebantur. Quis ergo iste optumus quis- 
que? Numero, si quaeris, innumerabiles (neque enim 
aliter stare possemus) ; sunt principes 1 consilii publici, 
sunt, qui eorum sectam sequuntur, sunt maximorum 
ordinum homines, quibus patet curia, sunt municipales 
rusticique Romani, sunt 2 negotii gerentes, sunt etiam 
libertini optumates. Numerus, ut dixi, huius generis 
late et varie diffusus est; sed genus universum, ut 
tollatur error, brevi circumscribi et definiri potest. 
Omnes optumates sunt, qui neque nocentes sunt nee 
natura inprobi nee furiosi nee malis domesticis inpediti. 
3 Est igitur, ut ii sint, quam tu "nationem " appellasti, 
qui et integri sunt et sani et bene de rebus domesticis 
constituti. Horum qui voluntati, commodis, opibus in 
gubernanda re publica serviunt, defensores optumatium 
ipsique optumates gravissimi et clarissimi cives 


numerantur et principes civitatis. Quid est igitur 
propositum his rei publicae gubernatoribus, quod intueri 
et quo cursum suum derigere debeant? Id quod est 
praestantissimum maximeque optabile omnibus sanis et 
bonis et 4 beatis, cum dignitate otium. Hoc qui volunt, 
omnes optumates, qui efficiunt, summi viri et con- 
servatores civitatis putantur. Neque enim rerum 
gerendarum dignitate homines ecferri ita convenit, ut 
otio non prospiciant, neque ullum amplexari otium, 
quod abhorreat a dignitate. Huius autem otiosae 
dignitatis haec fundamenta sunt, haec membra, quae 
tuenda principibus et vel capitis periculo defendenda 
sunt, religiones, auspicia, potestates magistratuum, 
senatus auctoritas, leges, mos maiorum, iudicia, iuris 
dictio, 5 fides, provinciae, socii, imperii laus, res 
militaris, aerarium. Harum rerum tot atque tantarum 
esse defensorem et patronum magni animi est, magni 
ingenii magnaeque constantiae. Etenim in tanto 
civium numero magna multitudo est eorum, qui aut 
propter metum poenae peccatorum suorum conscii novos 
motus conversionesque rei publicae quaerant, aut qui 
propter insitum quendam animi furorem discordiis 
civium ac seditione pascantur, aut qui propter inplica- 
tionem rei familiaris communi incendio malint quam suo 
deflagrare. Qui cum tutores sunt et duces suorum 
studiorum vitiorumque nacti, in re publica fluctus 
excitantur, ut vigilandum sit iis, qui sibi gubernacula 
patriae 6 depoposcerunt, enitendumque omni scientia ac 
diligentia, ut conservatis iis, quae ego paulo ante funda- 
menta ac membra esse dixi, tenere cursum possint et 
capere otii ilium portum et dignitatis. Hanc ego viam, 
iudices, si aut asperam atque arduam aut plenam esse 
periculorum aut insidiarum negem, mentiar, praesertim 
cum id non modo intellexerim semper, sed etiam 
7 praeter ceteros senserim. 


Maioribus pracsidiis et copiis oppugnatur res publics 
quam defenditur, propterea quod audaces homines et 
perditi nutu impelluntur et ipsi etiam sponte sua contra 
rem publicam incitantur; boni nescio quo modo tardiores 
sunt ct principiis rcrum neglectis ad ^xtremum ipsa 
denique necessitate excitantur, ita ut non numquam 
cunctatione ac tarditate, dum otium volunt etiam sine 
dignitate retinere, ipsi utrumque amittant. Propu- 
gnatores autem rei publicae qui esse voluerunt, si 
leviores sunt, desciscunt, si timidiores, desunt; perma- 
nent illi soli atque omnia rei publicae causa perferunt, 
qui sunt tales, qualis pater tuus, 8 M. Scaure, fuit, qui 
a C. Graccho usque ad 9 Q. Varium seditiosis omnibus 
restitit, quem numquam ulla vis, ullae minae, ulla in- 
vidia labefecit, aut qualis 10 Q. Metellus, patruus matris 
tuae, qui cum florentem hominem in popular! ratione, 
L. Saturninum, censor notasset cumque n insitivum 
Gracchum contra vim multitudinis incitatae censu 
prohibuisset cumque in earn legem, quam non iure 
rogatam iudicarat, iurare unus noluisset, de civitate 
maluit quam de sententia demoveri, aut, ut vetera 
exempla, quorum est copia digna huius imperii gloria, 
relinquam neve eorum aliquem, qui vivunt, nominem, 
qualis nuper 12 Q. Catulus fuit, quem neque periculi 
tempestas neque honoris aura potuit umquam de suo 
cursu aut spe aut metu demovere. 

Haec imitamini, per deos immortalis, qui dignitatem, 
qui laudem, qui gloriam quaeritis ! Haec ampla sunt, 
haec divina, haec immortalia ; haec fama celebrantur, 
monumentis annalium mandantur, posteritati pro- 
pagantur. (Cicero: Pro Sest., 45, 46, 47.) 

1 The Senate is sometimes known as fonsilittm publiciim. 

2 gerens, participle used as adjective, cp. appetens, sitiens, etc. 

3 ' it is a fact that there are the men whom you call a caste,' quam 
for quos by attraction to iiationem. 


4 beati, prosperous, u\fiioi, opposed to tenues. 

5 ' the public credit ' or 'good name.' 

6 'claim as their right.' 

7 He had been driven out of Rome because of his action in the con- 
spiracy of Catiline. 

8 Scaurus, consul B.C. 115, censor B.C. 109, ptinceps senatus. 

9 Varius, author of the quaestio (court of enquiry) constituted against 
the Senatorial party in B.C. 91, after the death of Livius Drusus the 

10 Q. Metellus Numidicus, consul B.C. 109, had punished (notare) 
Saturninus, who as tribune forced Metellus into exile by the oath 
attached to his agrarian law (B.C. 100). 

11 ' the pseudo-Gracchus' (B.C. 99). 

12 Catulus, consul B.C. 78, last princeps senatus. 

(B.C. 63) 

AT Catilina ex itinere plerisque consularibus, prae- 
terea optumo cuique litteras mittit : se falsis criminibus 
circumventum, quoniam faction! inimicorum resistere 
nequiverit, fortunae cedere, 1 Massiliam in exilium 
proficisci, non quo sibi tanti sceleris conscius esset, sed 
uti res publica quieta foret neve ex sua contentione 
seditio oreretur. Ab his longe divorsas litteras 2 Q. 
Catulus in senatu recitavit, quas sibi nomine Catilinae 
redditas dicebat. Earum 3 exemplum infra scriptum est. 

" L. Catilina Q. Catulo. Egregia tua fides, re co- 
gnita, grata mihi magnis in meis periculis, fiduciam 
commendationi meae tribuit. Quam ob rem defensionem 
in novo consilio non statui parare : 4 satisfactionem ex 
nulla conscientia de culpa proponere decrevi, quam me 
dius fidius veram licet cognoscas. Iniuriis contumeliis- 
que concitatus, quod fructu laboris industriaeque meae 
privatus statum dignitatis non optinebam, publicam 
miserorum causam pro mea consuetudine suscepi, non 
5 qui aes alienum 6 meis nominibus ex possessionibus 


solvere non possem (et alienis nominibus liberalitas 
Orestillae suis filiaeque copiis persolveret), sed quod non 
dignos homines honore honestatos videbam meque 
falsa suspicione alienatum esse sentiebam. Hoc nomine 
satis honestas pro meo casu spes reKquae dignitatis 
conservandae sum secutus. Plura cum scribere vellem, 
nuntiatum est vim mihi parari. Nunc Orestillam com- 
mendo tuaeque fidei trado; earn ab iniuria defendas per 
liberos tuos rogatus. Haveto." 

Sed ipse paucos dies conmoratus apud C. Flaminium 
in 7 agro Arretino, dum vicinitatem antea sollicitatam 
8 armis exornat, 9 cum fascibus atque aliis imperi 
insignibus in castra ad Manlium contendit. Haec ubi 
Romae conperta sunt, senatus Catilinam et Manlium 
10 hostis iudicat, ceterae multitudini diem statuit, ante 
quam n sine fraude liceret ab armis discedere praeter 
rerum capitalium condemnatis. Praeterea decernit, uti 
consules dilectum habeant, Antonius cum exercitu 
Catilinam persequi maturet, Cicero urbi praesidio sit. 

12 Ea tempestate mihi imperium populi Romani 
multo maxume miserabile visum est. Cui cum ad 
occasum ab ortu solis omnia domita armis parerent, 
domi otium atque divitiae, quae prima mortales putant, 
adfluerent, fuere tamen cives, qui seque remque 
publicam opstinatis animis perditum irent. Namque 
duobus 13 senati decretis ex tanta multitudine neque 
praemio inductus coniurationem patefecerat neque ex 
castris Catilinae quisquam omnium discesserat : tanta 
vis morbi atque uti tabes plerosque civium animos 
invaserat. Neque solum illis aliena mens erat, qui 
conscii coniurationis fuerant, sed omnino cuncta plebcs 
novarum rerum studio Catilinae incepta probabat. 
14 Id adeo more suo videbatur facere. Nam semper 
in civitate quibus opes nullae sunt, bonis invident, 
malos extollunt, vetera odere, nova exoptant, odio 


suarum rerum mutari omnia student, turba atque 
seditionibus sine cura aluntur, quoniam 15 egestas facile 
habetur sine damno. Sed urbana plebes ea vero 
praeceps erat de multis causis. Primum omnium qui 
ubique probro atque petulantia maxume praestabant, 
item alii, qui per dedecora alebantur patrimoniis 
amissis, postremo omnes, quos flagitium aut facinus 
domo expulerat, ei 16 Romam sicut in sentinam con- 
fluxerant. Deinde multi memores 17 Sullanae victoriae, 
quod ex gregariis militibus alios senatores videbant, 
alios ita divites, ut regio victu atque cultu aetatem 
agerent, sibi quisque, si in armis foret, ex victoria 
talia sperabat. Praeterea iuventus, quae in agris 
manuum mercede inopiam toleraverat, privatis atque 
publicis largitionibus excita urbanum otium ingrato 
labori praetulerat. Eos atque alios omnis malum 
publicum alebat. Quo minus mirandum est homines 
egentis malis moribus maxuma spe rei publicae iuxta ac 
sibi consuluisse. 18 Praeterea quorum victoria Sullae 
parentes proscripti, bona erepta, ius libertatis inmi- 
nutum erat, 19 baud sane alio animo belli eventum 
expectabant. Ad hoq quicumque aliarum atque senatus 
partium erant, conturbari rem publicam quam minus 
valere ipsi malebant. Id adeo malum multos post 
annos in civitatem revorterat. Nam postquam Cn. 
20 Pompeio et M. Crasso consulibus tribunicia potestas 
restituta est, homines adulescentes summam potestatem 
nacti, quibus aetas animusque ferox erat, coepere 
senatum criminando plebem exagitare, dein largiundo 
atque pollicitando magis incendere, ita ipsi clari 
potentesque fieri. Contra eos summa ope nitebatur 
pleraque nobilitas senatus specie pro sua magnitudine. 
Namque, uti paucis verum absolvam, post ilia tempora 
quicumque rem publicam agitavere, honestis nominibus, 
alii sicuti populi iura defenderent, pars quo senatus 


auctoritas maxuma foret, 21 bonum publicum simulantes 
pro sua quisque potentia certabant. Neque illis 
modestia neque modus contentionis erat : utrique 
victoriam crudeliter exercebant. Sed 22 postquam Cn. 
Pompeius ad bellum maritumum atqut Mithridaticum 
missus est, plebis opes inminutae, paucorum potentia 
crevit. Ei magistratus provincias aliaque omnia tenere, 
ipsi innoxii florentes sine metu aetatem agere 
ceterosque iudiciis terrere, quo plebem in magistratu 
placidius tractarent. Sed ubi primum dubiis rebus 
novandi spes oblata est, vetus certamen animos eorum 
adrexit. Quod si primo proelio Catilina superior aut 
aequa manu discessisset, profecto magna clades atque 
calamitas rem publicam obpressisset, neque illis, qui 
victoriam adepti forent, diutius ea uti licuisset, 23 quin 
defessis et exsanguibus, qui plus posset, imperium 
atque libertatem extorqueret. Fuere tamen extra 
coniurationem conplures, qui ad Catilinam initio profecti 
sunt. In eis erat Fulvius, senatoris films, 24 quern 
retractum ex itinere parens necari iussit. (Sail. : Cat., 

1 Because it was a civitas soda, and there was ius exsilii with Rome, 
i. e. Romans might retire there in exile, as Milo when outlawed in 
B.C. 52. 

2 Last princeps senatus, consul 78 H.C., an honoured senator. 

3 'a copy.' 

4 'an explanation, founded on innocence from guilt . . .' 

5 Subjunctive, false reason. 

r ' Literally 'by my own accounts' (nomen, a business term 'an 
account '), hence = ' property ' here. 

7 Arretium, in E. Etruria. 

8 ' equipped with arms ' : so ornare navem, provinciam. 

9 This was treason : he claimed imperium, without being elected 

10 ' enemies of state.' 

11 i. e. with an offer of pardon (fraus properly = ' a wrong '). 

12 This is in B.C. 63 : tempestas for tempus, not in Caesar or Cicero. 

13 Archaic form. 


14 id adeo, rovro 817 : 'and this indeed the common people naturally 
would do.' 

15 The poor man has little to lose by revolution. 

16 Elsewhere the Romans are called colhtvies omnium, gentium. 

17 After the Civil War, B.C. 84-82. 

18 The children of the Mariani were disfranchised till Caesar's time. 

19 = intento aniino, 'earnestly.' 

20 B.C. 70, when the veto was restored to tribunes. 

^ Imitated from Thucyd. III. 82, 17, TO. KOIVO, \oyc? flepaireiWres 
a#Aa eiroiovfTO. 

f2 By the leges Gabinia and Manilla B.C. 67, 66. 

23 ' without some stronger conqueror wresting power from their 
exhausted hands.' 

- 4 By the exercise of patria polestas, which included vitae necisque 


POSTERIUS res inventast aurumque repertum, 
Quod facile et validis et pulchris dempsit honorem : 
1 Divitioris enim sectam plerumque secuntur 
Quamlubet et fortes et pulchro corpore creti. 
Quod siquis vera vitam ratione gubernet, 
Divitiae grandes homini sunt vivere parce 
Aequo animo : 2 neque enimst umquam penuria parvi. 
At claros homines voluerunt se atque potentes, 
Ut fundamento stabili fortuna maneret 
Et placidam possent opulenti degere vitam : 
Nequiquam, quqniam ad summum succedere honorem 
Certantes iter infestum fecere viai, 
Et tamen e summo, quasi fulmen, deicit ictos 
Invidia interdum contemptim in Tartara taetra ; 
Invidia quoniam, ceu fulmine, summa vaporant 
Plerumque et 3 quae sunt aliis magis edita cumque : 
Ut satius multo iam sit parere quietum 
Quam 4 regere imperio res velle et regna tenere. 
Proinde 5 sine in cassum defessi sanguine sudent, 
Angustum per iter luctantes ambitionis : 


Quandoquidem 6 sapiunt alieno ex ore petuntque 

Res ex auditis potius quam sensibus ipsis ; 

Nee magis id nunc est neque erit mox quam fuit ante. 

Ergo regibus occisis subversa iaccbat 
Pristina maiestas soliorum et sceptra 'superba, 
Et capitis summi praeclarum insigne cruentum 
Sub pedibus vulgi magnum lugebat honorem : 
Nam cupide conculcatur nimis ante metutum. 
Res itaque ad summam faecem turbasque 7 redibat, 
Imperium sibi cum ac summatum quisque petebat. 
Inde magistratum partim docuere creare, 
luraque constituere, ut vellent legibus uti. 
Nam genus humanum, defessum vi colere aevom, 
Ex inimicitiis languebat ; quo magis ipsum 
Sponte sua cecidit sub leges artaque iura. 
Acrius ex ira quod enim se quisque parabat 
Ulcisci quam nunc concessumst legibus aequis, 
Hanc ob remst homines pertaesum vi colere aevom. 
Inde metus maculat poenarum praemia vitae. 
Circumretit enim vis atque iniuria quemque, 
Atque unde exortast, ad eum plerumque revertit, 
Nee facilest placidam ac pacatam degere vitam 
Qui violat factis communia foedera pacis. 
Etsi fallit enim divom genus humanumque, 
Perpetuo tamen id 8 fore clam diffidere debct ; 
9 Quippe ubi se multi per somnia saepe loquentes 
Aut morbo delirantes protraxe fcrantur 
Et celata diu in medium peccata dedisse. (Lucr. , V. 

1 ' men follow the faction of the richer, however brave they are and 
beautiful ' (crctus from crescerc) : divitioris explains res (property) above. 

2 'there is never wanting some small sufficiency.' 

3 quae with cunqite : magis edita, ' loftier.' 

4 Imitated by Virg., Aen., IV. 851, tu regere imperio popu!o> Romane 

8 ' so let men toil and wade through blood in vain.' 

A SNOB 35 

6 i. e. 'fame is only what other men think of us and things.' 

7 As in the phrases, res ad triarios, ad interregnum, ad servos redit : 
liirbas, \. ' crowds ' (many in number) = Sfj/uoi. ii. ' tumult,' ' disorder.' 

8 fore-clam, 'be concealed.' 

9 ' seeing that many are said . . . ' : protraxe for protraxisse. 


LONGUM est altius repetere, nee refert, quemadmo- 
dum acciderit, ut homo minima familiaris cenarem apud 
quendam, ut sibi videbatur, lautum et diligentem, ut 
mihi, sordidum simul et sumptuosum. Nam sibi et 
paucis opima quaedam, ceteris vilia et minuta ponebat. 
Vinum etiam parvulis lagunculis in tria genera 
discripserat, non ut potestas eligendi, sed ne ius esset 
recusandi, aliud sibi et nobis, aliud minoribus amicis 
(nam gradatim amicos habet), aliud suis nostrisque 
libertis. Animadvertit, qui mihi proximus recumbebat, 
et, an probarem, interrogavit. Negavi. "Tu ergo" 
inquit " quam consuetudinem sequeris?" " Eadem 
omnibus pono ; ad cenam enim, non ad 1 notam invito 
:unctisque rebus exaequo, quos mensa et toro aequavi." 
" Etiamne libertos? " "Etiam; convictores enim tune, 
non libertos puto." Et ille : " Magno tibi constat." 
"Minime." "Qui fieri potest? " "Quia scilicet 
libcrti mei non idem quod ego bibunt, sed idem ego 
quod liberti." Et hercule, si gulae temperes, non est 
onerosum, quo utaris, 3 ipse communicare cum pluribus. 
Ilia ergo reprimenda, ilia 4 quasi in ordinem redigenda 
est, si sumptibus parcas, 5 quibus aliquanto rectius tua 
continentia quam aliena contumelia consulas. 

Quorsus hacc? ne tibi, optimae indolis iuveni, quo- 
rundam in mensa luxuria specie frugalitatis 6 imponat. 
Convenit autem amori in te rneo, quotiens tale aliquid 
inciderit, sub exemplo praemonere, quid debeas fugere. 

Igitur memento nihil magis esse vitandum quam istam 

D 2 


luxuriae et sordium novam societatem ; quae cum sint 
turpissima discreta ac separata, turpius iunguntur. 
Vale. (Pliny : Ep., II. 6.) 

1 tiotaw, ' to degrading comparisons,' cp. nota censoria. 

2 qtti, 'how?' (ablative). 3 ipse, for if sum grammatically. 

4 ' in ordinem redigcre ' ' restrained,' literally ' reduced to the ranks.' 
6 ' expenses which one should meet by restraint on one's own part 
rather than by insulting others.' 

6 imponat, later Latin, 'deceive you,' 'take you in.' 

7 'this strange union of extravagance and meanness.' 


1 CUM vocer ad cenam non iam venalis ut ante, 

Cur mihi non eadem quac tibi cena datur? 
Ostrea tu sumis stagno saturata 2 Lucrino, 

Sugitur 3 inciso mitulus ore mihi : 
Sunt tibi boleti, fungos ego sumo 4 suillos : 

Res tibi cum rhombo est, at mihi cum 5 sparulo. 
6 Aureus inmodicis turtur te clunibus implet, 

Ponitur in cavea mortua pica mihi. 
Cur sine te ceno cum tecum, Pontice, cenem? 

7 Sportula quod non cst prosit : edamus idem. 

(Mart., III. 60.) 

1 Domitian substituted a dinner (cena recta) for the sportma, or doles, 
given by the patron to his retainers, twenty-five asses in value, cp. 
Mart., IF. 7, centum miselli jam valele quadrantes (quadrans = J as) : 
vena/is, Martial considers that the client gives as well. as gets, hence is 
to be treated on fair terms, is not a hireling merely. 

a The lagoon, near Baiae, built up by Agrippa as a naval port : 
famous for its oyster-beds, Juv. , IV. 140, oslrea , . . Circeiis nata forcut, 
an I Lucrinum ad saxum. 

a ' I cut my mouth over mussels.' 

4 ' fit for pigs.' 5 Bream, or brill. 

8 ' a pigeon, choice and plump.' 

7 ' let something be gained by the abolition of the doles, let us dine- 
on equal terms.' 



1 ARCHETYPIS vetuli nihil est odiosius Aucti 

Ficta 2 Saguntino cymbia malo luto ; 
Argenti 3 furiosa sui cum stemmata narrat 

Garrulus et verbis mucida vina facit : 
" Laomedonteae fuerant haec pocula mensae : 

Ferret ut haec muros struxit Apollo lyra. 
Hoc cratere ferox commisit proelia 4 Rhoetus 

Cum Lapithis : pugna debile cernis opus. 
Hi duo longaevo censentur Nestore 5 fundi : 

Pollice de Pylio trita columba nitet. 
Hie scyphus est in quo misceri iussit amicis 

Largius 6 Aeacides vividiusque merum. 
Hac propinavit 7 Bitiae pulcherrima Dido 

In patera, Phrygio cum data cena viro est." 
Miratus fueris cum prisca toreumata multum, 

In Priami 8 calathis Astyanacta bibes. 

(Mart., VIII. 6.) 

'original works of art.' 

2 Saguntum (Murviedro), East of Spain : its clays were famous. 

3 fmiosa, ' mad,' hardly makes sense ; read fumosa, ' dusty with 
age': stemmata, 'pedigree.' Juv., VIII. I, stemmala quid faciunt ? 

4 A centaur. 

5 ftindi : properly ' the bottoms of the cups ' = cups : censentur, 
' are valued ' or ' rated ' because they belonged to aged Nestor : 
columba, the dove chased on the cup, cp. Juv., I. 76, stantem extra 
pocula capnim : Pylio, Nestor was King of Py!os in Messenia. For 
the whole allusion cp. Iliad, XI. 632. 

6 Achilles. 

7 ' pledged Bitias' (Trpoirivetv), Virg., Aen., I. 738. 

8 calathi, ' cups ' : ' after giving you antique plate to admire, you will 
drink new, cheap wine ' (Astyanax is a new generation compared to 


luxuriae et sordium novam societatem ; quae cum sint 
turpissima discreta ac separata, turpius iunguntur. 
Vale. (Pliny : Ep., II. 6.) 

1 iw/a/H, ' to degrading comparisons,' cp. nota ctnsoria. 

2 quij 'how?' (ablative). 3 ipse, for if sum grammatically. 

4 ' in ordinem redigere ' ' restrained,' literally ' reduced to the ranks.' 

5 ' expenses which one should meet by restraint on one's own part 
rather than by insulting others.' 

6 imfonat, later Latin, 'deceive you,' 'take you in.' 

7 ' this strange union of extravagance and meanness.' 


1 CUM vocer ad cenam non iam venalis ut ante, 

Cur mihi non eadem quae tibi cena datur? 
Ostrea tu sumis stagno saturata 2 Lucrino, 

Sugitur 3 inciso mitulus ore mihi : 
Sunt tibi boleti, fungos ego sumo 4 suillos : 

Res tibi cum rhombo est, at mihi cum 5 sparulo. 
6 Aureus inmodicis turtur te clunibus implet, 

Ponitur in cavea mortua pica mihi. 
Cur sine te ceno cum tecum, Pontice, cenem? 

7 Sportula quod non est prosit : cdamus idem. 

(Mart., III. 60.) 

1 Domitian substituted a dinner (cena recta) for the sporttua, or doles, 
given by the patron to his retainers, twenty-five asses in value, cp. 
Mart., IF. 7, centum miselli jam valete quadrantes (quadrans = { as) : 
venalis, Martial considers that the client gives as well as gets, hence is 
to be treated on fair terms, is not a hireling merely. 

- The lagoon, near Baiae, built up by Agrippa as a naval port : 
famous for its oyster-beds, Juv., IV. 140, oslrea . . . Circciis nataforcnt, 
an I Lticrimim ad saxum. 

y ' I cut my mouth over mussels.' 

4 ' fit for pigs.' 5 Bream, or brill. 

H ' a pigeon, choice and plump.' 

7 ' let something be gained by the abolition of the doles, let us dine 
on equal terms.' 



1 ARCHETYPIS vetuli nihil cst odiosius Aucti 

Ficta 2 Saguntino cymbia malo luto ; 
Argenti 3 furiosa sui cum stemmata narrat 

Garrulus et verbis mucida vina facit : 
" Laomedonteae f uerant haec pocula mensae : 

Ferret ut haec muros struxit Apollo lyra. 
Hoc cratere ferox commisit proelia 4 Rhoetus 

Cum Lapithis : pugna debile cernis opus. 
Hi duo longaevo censentur Nestore 5 fundi : 

Pollice de Pylio trita columba nitet. 
Hie scyphus est in quo misceri iussit amicis 

Largius 6 Aeacides vividiusque merum. 
Hac propinavit "' Bitiae pulcherrima Dido 

In patera, Phrygio cum data cena viro est." 
Miratus fueris cum prisca toreumata multum, 

In Priami 8 calathis Astyanacta bibes. 

(Mart., VIII. 6.) 

'original works of art.' 

2 Saguntum (Murviedro), East of Spain : its clays were famous. 

3 fiin'osa, 'mad,' hardly makes sense; read fnmosa, 'dusty with 
age': slemmata, 'pedigree.' Juv., VIII. I, stemmata quid faciunt ? 

4 A centaur. 

5 fitndi : properly ' the bottoms of the cups ' = cups : rensentitr, 
'are valued' or 'rated' because they belonged to aged Nestor: 
columba, the clove chased on the cup, cp. Juv., I. 76, stantem extra 
pocula cuprum : Pylio, Nestor was King of Py!os in Messenia. For 
the whole allusion cp. Iliad, XI. 632. 

6 Achilles. 

7 ' pledged Bitias' (icparlvtiv), Virg. , Aen., T. 738. 

8 calathi, ' cups ' : 'after giving you antique plate to admire, you will 
drink new, cheap wine ' (Astyanax is a new generation compared to 



HOKAS quinque puer nondum tibi nuntiat et tu 

1 lam conviva mihi, Caeciliane, venis, 
2 Cum modo distulerint raucae vadimonia quartae 

3 Et Floralicias lasset harena feras. 
4 Curre, age, et inlotos revoca, Calliste, ministros; 

Sternantur lecti : Caeciliane, sede. 
Caldam poscis aquam : nondum mihi frigida venit ; 

Alget adhuc nudo clusa culina foco. 
Mane veni potius ; nam cur te quinta moretur? 

Ut 5 iantes, sero, Caeciliane, venis. 

(Mart., VIII. 67.) 

1 The usual dinner-hour was three o'clock, imperat exstnutos frangere 
nona toros (IV. 8, 6). 

2 ' the noisy fourth hour ' means the close of law-work (vadimonia 
properly = ' bail '). 

3 Referring to the exhibitions of wild-beast games at the festival of 
Flora (April 28). 

4 Ironical, ' sit down by all means and bathe, but the slaves are not 
bathed, nor is there water, the kitchen fires are not yet lit." 

5 Or ientes (ientate), to breakfast (ientacultit/i] : his unwelcome 
guest is too early for dinner, and too late for breakfast. 


QUID nunc agam? cum iam tot horas de uno genere 
ac de istius nefaria crudelitate dicam, cum prope 
omnem vim verborum eius modi, quae scelere istius 
digna sint, aliis in rebus consumpserim, neque hoc 
providerim, ut varietate criminum vos attentos tenerem, 
quem ad modum de tanta re dicam? Opinor, unus 
modus atque una ratio est. Rem in medio ponam ; 
quae tantum habet ipsa gravitatis, ut neque mea, quae 
nulla est, neque cuiusquam ad inflammandos vestros 
animos eloquentia requiratur. Gavius hie, quem dico, 


1 Consanus, cum in illo numero civium Romanorum ab 
isto in vincla coniectus esset et nescio qua ratione 
clam e 2 lautumiis profugisset Messanamque venisset, 
qui tarn prope iam Italiam et moenia Reginorum 
civium Romanorum videret et ex illo metu mortis ac 
tenebris quasi luce libertatis et odore aliquo legum 
recreatus revixisset, loqui Messanae et queri coepit, se 
civem Romanum in vincla esse coniectum, sibi recta 
iter esse Romam, Verri se 3 praesto advenienti futurum. 
Non intellegebat miser nihil interesse, utrum haec 
Messanae an apud istum in praetorio loqueretur; nam., 
ut ante vos docui, hanc sibi iste urbem delegerat, quam 
haberet adiutricem scelerum, furtorum receptricem, 
flagitiorum omnium consciam. Itaque ad magistratum 
Mamertinum statim deducitur Gavius ; eoque ipso die 
casu Messanam Verres venit. Res ad eum defertur : 
esse civem Romanum, qui se Syracusis in lautumiis 
fuisse quereretur, quern iam ingredientem in navem et 
Verri nimis atrociter minitantem ab 4 se retractum esse 
et adservatum, ut ipse in eum statueret quod videretur. 
Agit hominibus gratias et eorum benevolentiam erga 
se diligentiamque conlaudat. Ipse inflammatus scelere 
et furore in forum venit. Ardebant oculi ; toto ex ore 
crudelitas eminebat. Exspectabant omnes quo tandem 
progressurus aut quidnam acturus esset, cum repente 
hominem proripi atque in toro medio nudari ac deligari 
et virgas expediri iubet. Clamabat ille miser se civem 
esse Romanum, municipem Consanum ; 5 meruisse cum 
L. Raecio, splendidissimo equite Romano, qui 6 Pan- 
hormi negotiaretur, ex quo haec Verres scire posset. 
Turn iste, se comperisse eum speculandi causa in 
Siciliam a ducibus 7 fugitivorum esse missum ; cuius rei 
neque index neque vestigium aliquod neque suspicio 
cuiquam esset ulla ; deinde iubet undique hominem 
vehementissime verberari. Caedebatur virgis in medio 


loro Messanac civis Romanus, indices, cum inlcrcn 
nullus gemitus, nulla vox alia illius miseri inter dolorem 
crepitumque plagarum audiebatur, nisi haec : "civis 
Romanus sum." Hac se commernoratione civitatis 
omnia verbera depulsurum cruciatumque a corpora 
deiecturum arbitrabatur. Is non modo hoc non per- 
fecit, ut virgarum vim deprecaretur, sed, curn im- 
ploraret saepius usurparetque nomen civitatis, crux, 
crux, inquam, infelici et aerumnoso, qui numquam 
istam pestem viderat, comparabatur. 

O nomen dulce libertatis ! O ius eximium nostrac 
civitatis ! 8 O lex Porcia legesque Semproniae ! O 
graviter desiderata et aliquando 9 reddita plebi Romanae 
tribunicia potestas ! Hucine tandem omnia rccidcrunt, 
ut civis Romanus in provincia populi Romani, in oppido 
foederatorum, ab eo, qui beneficio populi Romani fasces 
et secures haberet, deligatus in foro virgis caederetur? 
Quid? cum ignes ardentesque laminae ceterique crucia- 
tus admovebantur, si te illius acerba imploratio et vox 
miserabilis non inhibebat, ne civium quidem Romano- 
rum, qui turn aderant, fletu et gcmitu maximo com- 
movebare? In crucem tu agere ausus es quemquam, 
qui se civem Romanum esse diceret? Nolui tarn vehe- 
menter agere hoc prima actione, iudices ; nolui. Vidistis 
enim, ut animi multitudinis in istum dolore et odio et 
communis periculi metu concitarentur. Statui egomet 
mihi turn modum et orationi meae et C. Numitorio, 
equiti Romano, primo homini, testi meo ; et 10 Glabrio- 
nem, id quod sapientissime fecit, facere laetatus sum, 
ut repente consilium in medio testimonio dimitterct ; 
etenim verebatur ne populus Romanus ab isto eas 
poenas vi repetisse videretur, quas veritus esset ne iste 
Icgibus ac vestro iudicio non esset persoluturus. Nunc 
quoniam exploratum est omnibus, quo loco causa tua sit 
et quid de tc futurum sit, sic tecum agam. Gavium 


istum, qucm n rcpentinum speculatorem fuisse dicis, 
ostendam in lautumias Syracusis abs te esse coniectum ; 
neque id solum ex litteris ostendam Syracusanorum, ne 
possis dicere me, quia sit aliquis in litteris Gavius, hoc 
fingere et eligere nomen, ut hunc ilium esse possim 
dicere ; sed ad arbitrium tuum testes dabo, qui istum 
ipsum Syracusis abs te in lautumias coniectum esse 
dicant. Producam etiam Consanos, municipes illius ac 
necessarios, qui te mine sero doceant, iudices non sero, 
ilium P. Gavium, quern tu in crucem egisti, civem Roma- 
num et municipem Consanum, non speculatorem fugiti- 
vorum fuisse. 

Cum haec omnia, quae polliceor, cumulate tuis 
patronis plana fecero, turn istuc ipsum tenebo, 12 quod 
abs te mihi datur : eo contentum me esse dicam. 
Quid enim nuper tu ipse, cum populi Romani clamore 
atque impetu perturbatus exsiluisti, quid, inquam, 
locutus es? Ilium, quod moram supplicio quaereret, 
ideo clamitasse, se esse civem Romanum ; sed specula- 
torem fuisse. lam mei testes veri sunt. Quid enim 
dicit aliud C. Numitorius? quid M. et P. Cottii, nobilis- 
simi homines, ex agro Tauromenitano? quid Q. Luc- 
ceius, qui 13 argentariam Regii maximam fecit? quid 
ceteri? Adhuc enim testes ex eo genere a me sunt dati, 
non qui novisse Gavium, sed se vidisse dicerent, cum is, 
qui se civem Romanum esse clamaret, in crucem ager- 
etur. Hoc tu, Verres, idem dicis ; hoc tu confiteris ilium 
clamitasse, se civem esse Romanum ; apud te nomen 
civitatis ne tantum quidem valuisse, ut 14 dubitationem 
aliquam crucis, ut crudelissimi taeterrimique supplicii 
aliquam parvam moram saltern posset adferre. Hoc 
teneo, hie haereo, iudices, hoc sum. contentus uno ; 
omitto ac neglego cetera ; sua confessione 15 induatur ac 
iuguletur necesse est. Qui esset ignorabas ; speculato- 
rem esse suspicabare ; non quaero qua suspicione ; tua 


te accuse oratione ; civem Romanum se esse dicebat. 
Si tu apud Persas aut in extrema India dcprehensus, 
Verres, ad supplicium ducerere, quid aliud clamitarcs, 
nisi te civem esse Romanum? et, si tibi ignoto apud 
ignotos, apud barbaros, apud homines in extremis atque 
ultimis gentibus positos nobile et inlustre apud omnes 
nomen civitatis tuae profuisset, ille, quisquis erat, quern 
tu in crucem rapiebas, qui tibi esset ignotus, cum civem 
se Romanum esse diceret, apud te praetorem, si non 
effugium, ne moram quidem mortis mentione atque 
16 usurpatione civitatis adsequipotuit? Homines tenues, 
obscuro loco nati, navigant, adeunt ad ea loca quae 
numquam antea viderunt, ubi neque noti esse eis, quo 
venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt. 
Hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros 
magistratus, qui et legum et existimationis periculo 
continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et 
sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti 
sunt, fore se tutos arbitrantur, sed, quocumque venerint, 
hanc sibi rem praesidio sperant futuram. Tolle hanc 
spem, tolle hoc praesidium civibus Romanis ; constitue 
nihil esse opis in hac voce "civis Romanus sum " ; posse 
impune praetorem aut alium quemlibet supplicium quod 
velit in eum constituere, qui se civem Romanum esse 
dicat, quod eum quis ignoret ; iam omnes provincias, 
iam omnia regna, iam omnes liberas civitates, iam 
omnem orbem terrarum, qui semper nostris hominibus 
maxime patuit, civibus Romanis ista defensione prae- 
cluseris. Quid, si L. Raecium, equitem Romanum, qui 
turn in Sicilia erat, nominabat? Etiamne id magnum 
fuit, 17 Panhormum litteras mittere? Adservasses 
hominem, custodiis Mamertinorum tuorum vinctum, 
clausum habuisses, dum Panhormo Raecius veniret; 
18 cognosceret hominem, aliquid de summo supplicio 
remitteres; si ignoraret, turn, si ita tibi videretur, hoc 


juris in omnes constitueres, ut, qui neque tibi notus 
esset neque cognitorem locupletem daret, quamvis civis 
Romanus esset, in crucem tolleretur. (In Verrem, II. 

Probably ' of Cosa (Cossa),' a sea-coast town of Etruria. 

2 Stone quarries at Syracuse, used as a prison by the tyrant 

3 ' Ready for,' prepared to be one of his accusers. 

4 The people of Messana. 

5 ' Had served in the army ' : Raecius could witness to his identity 
and character. 

6 Town on the modern bay of Palermo. 

7 Those who had escaped from the armies of Sertorius. 

8 Lex Porcia gave a Roman citizen in provinces right of appeal from 
the sentence of a governor. One of the leges Semproniae of Gaius 
'Gracchus enacted that no Roman citizen could be tried for his life with- 
out the consent of the Roman people. 

9 The tribune's power, curtailed by Sulla, was restored in B.C. 70. 

10 Acilius Glabrio, praetor urbanus, and presiding judge on this 

11 i. e. pronounced a spy on the spur of the moment. 

12 y erres had admitted that Gavius represented himself as a Roman 

13 Business as a banker. 

14 ' Hesitation in ordering the man to be crucified.' 

15 'Entangled.' 

16 'The repeated use of the word.' 

17 To test Gavius' references. 18 Supply si. 


Hue geminas nunc x flecte acies, hanc aspice gentem 
Romanosque tuos. Hie Caesar et omnis luli 
Progenies, magnum caeli ventura sub axem. 
Hie vir, hie est, tibi quern promitti saepius audis, 
Augustus Caesar, Divi genus, aurea condet 
Saecula qui rursus Latio 2 regnata per arva 
Saturno quondam, super et Garamantas et Indos 
Proferet imperium ; 3 iacet extra sidera tellus, 


Extra arm! solisque vias, ubi caelifcr Atlas 
Axem umero torquet stellis ardentibus aptum. 
Huius in adventum iam nunc et Caspia regna 
Responsis horrent divum et Maeotia tellus, 
Et septemgemini 4 turbant trepida ostia Nili. 
Nee vero Alcides tantum telluris 5 obivit, 
Fixerit aeripedem cervam licet, aut Erymanthi 
Pacarit nemora, et Lernam tremefecerit arcu, 
Nee qui pampineis victor iuga flectit habenis 
Liber, agens celso Nysae de vertice tigres. 
6 Et dubitamus adhuc virtute extendere vires, 
Aut metus Ausonia prohibet consistere terra? 
Quis procul 7 ille autem ramis insignis olivae 
Sacra ferens? Nosco crines incanaque menta 
Regis Romani, primam qui legibus urbem 
Fundabit, Curibus parvis et paupere terra 
Missus in imperium magnum. Cui deinde subibit 
Otia qui rumpet patriae, residesque movebit 
Tullus in arma viros et iam desueta triumphis 
Agmina. Quern iuxta sequitur iactantior Ancus, 
8 Nunc quoque iam nimium gaudens 9 popularibus auris. 
Vis et Tarquinios reges animamque superbam 
Ultoris Bruti fascesque videre receptos? 
Consulis imperium hie primus saevasque secures 
Accipiet, natosque pater nova bella moventes 
Ad poenam pulchra pro libertate vocabit, 
Infelix. 10 Utcumque ferent ea facta minores, 
Vincet amor patriae laudumque immensa cupido. 
Quin Decios Drusosque procul saevumque securi 
Aspice Torquatum et referentem signa Camillum. 
]1 Illae autem, paribus quas fulgere cernis in armis, 
Concordes animae nunc et dum nocte premuntur, 
Heu quantum inter se bellum, si lumina vitae 
Attigerint, quantas acies stragemque ciebunt, 
Aggeribus socer Alpinis atque arce Monoeci 


Descendens, gencr adversis instructus Eois ! 

Ne, pueri, ne tanta 12 animis assuescite bella, 

Neu patriae validas in viscera vertite vires ; 

Tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo ; 

Proiice tela manu, sanguis meus. 

13 Ille triumphata Capitolia ad alta Corintho 

Victor aget currum, caesis insignis Achivis. 

Eruet 14 ille Argos Agamemnoniasque Mycenas 

Ipsumque Aeaciden, genus armipotentis Achilli, 

Ultus avos Troiae templa et temerata Minervae. 

Quis te, magne Cato, taciturn aut te, Cosse, relinquat? 

Quis Gracchi genus aut geminos, duo fulmina belli, 

Scipiadas, cladem Libyae, parvoque potentem 

.Fabricium vel te sulco, 15 Serrane, serentem ? 

Quo fessum rapitis, Fabii? Tu Maximus ille es, 

16 Unus qui nobis cunctando restituis rem. 
Excudent alii spirantia mollius aera, 

Credo equidem, vivos ducent de marmore vultus, 

17 Orabunt causas melius, caelique 18 meatus 
Describent radio et surgentia sidera dicent : 

Tu regere imperio populos, Romane, memento - 
Hae tibi erunt artes 19 pacisque imponere morem, 
Parccre subiectis et debellare superbos." 

-(Virgil: Aen., VI. 788-853.) 

1 Anchises is addressing Aeneas in the nether world. 

2 An intransitive verb extended in use to a passive participle. 

3 The rhetorical exaggeration of this passage is in keeping with the 
spirit of Roman poetry. 

4 Here intransitive. 

5 ' Traversed,' literally, went round (ob). 

6 'And yet.' 7 Numa. 
8 Even in the lower world, before birth. 

1J ' the breath of vulgar favour ' : for the metaphor cp. Horace's 
arbitrio popttlaris aurae. 

10 ' Yet howsoever posterity shall judge the deed.' 

11 Caesar and Pompey, the socer and gener respectively. 

12 A characteristic Virgilian inversion of trie phrase animos assuescite 


veritus existimationem subsequitur. Mediocri spatio 
relicto Pulio pilum in hostes inimittit atque unum ex 
multitudine procurrentem traicit ; quo percusso et ox- 
animato hunc scutis protegunt, in hostem tela universi 
coniciunt neque dant regrediendi facultatem. Trans- 
figitur scutum Pulioni et verutum in balteo defigitur. 
Avertit hie casus vaginam, et gladium educere conanti 
dextram moratur manum, impeditumque hostes circum- 
sistunt. Succurrit 3 inimicus illi Vorenus et laboranli 
subvenit. Ad hunc se confestim a Pulione omnis multi- 
tude convertit ; ilium veruto arbitrantur occisum. Gla- 
dio comminus rem gerit Vorenus atque uno interfecto 
reliquos paulum propellit; dum cupidius instat, in 
locum delectus inferiorem concidit. Huic rursus cir- 
cumvento fert subsidium Pulio, atque ambo incolumes 
compluribus interfectis summa cum laude sese intra 
munitiones recipiunt. Sic fortuna in contentione et 
certamine utrumque versavit, ut alter alteri inimicus 
auxilio salutique esset, neque diiudicari posset, uter 
utri virtute anteferendus videretur. (Caesar : De Bell. 
Gall., V. 44.) 

1 'Promotion.' 2 ' Of course Vorenus . . . not.' 3 'Rival.' 


APUD Romanes quoque honos mature huic arti 
contigit, siquidem cognomina ex ea Pictorum traxcrunt 
Fabii clarissimae gentis, princepsque eius cognominis 
ipse aedem Salutis pinxit anno urbis conditae * CCCCL, 
quae pictura duravit ad nostram memoriam aede ea 
Claudi principatu exusta. Proxime celebrata est 2 in 
foro boario aede Herculis Pacuvi poetae pictura. Enni 
sorore genitus hie fuit, clarioremque artem earn Romae 
fecit gloria 3 scaenac. Postea non est spectata 


4 honestis manibus, nisi forte quis Turpilium equitem 
Romanum e Venetia nostrae aetatis velit referre 
pulchris eius operibus hodieque Veronae exstantibus. 
Laeva is manu pinxit, quod de nullo ante memoratur. 
Parvis gloriabatur tabellis extinctus nuper in longa 
senecta Titedius Labeo praetorius, etiam proconsulatu 
provinciae Narbonensis functus, sed 5 ea re in risu 
etiam contumeliae erat. Fuit et principum virorum non 
omittendum de pictura celebre consilium. Cum Q, 
Pedius nepos Q. Pedii consularis triumphalisque et a 
Caesare dictatore coheredis Augusto dati 6 natura mutus 
esset, in eo Messala orator, ex cuius familia pueri avia 
fuerat, picturam docendum censuit, idque etiam divus 
Augustus comprobavit, pucr 7 magni profectus in ea 
arte obiit. Dignatio autem praecipua Romae increvit, 
ut existimo, a M. Valerio Maximo Messala, qui 
princeps tabulam pictam proelii quo Carthaginienses et 
Hieronem in Sicilia vicerat, proposuit in latere curiae 
Hostiliae anno ab urbe condita 8 CCCCLXXXX. Fecit 
hoc idem et L. Scipio, tabulamque victoriae suae 
Asiaticae in Capitolio posuit, idque aegre tulisse 
fratrem Africanum tradunt haut inmerito, quando films 
eius illo proelio captus fuerat. Non dissimilem 
offensionem et Aemiliani subiit L. Hostilius Mancinus, 
qui primus Carthaginem inruperat, situm eius oppu- 
gnationesque depictas proponendo in foro et ipse adsi- 
stens populo spectanti singula enarrando, qua comitate 
proximis comitiis consulatum adcptus est. Habuit et 
scaena ludis Claudii Pulchri magnam admirationem 
picturae, cum ad tegularum similitudinem corvi decepti 
imaginem advolarent. 

Tabulis autem cxternis auctoritatem Romae publice 
fecit primus omnium L. Mummius cui cognomen 
Achaici victoria dcdit. Namque cum in praeda ven- 
denda rex Attalus 9 X [VI] emisset tabulam Aristidis, 


veritus existimationem subsequitur. Mediocri spatio 
relicto Pulio pilum in hostes Immittit atque unum ex 
multitudine procurrentem traicit ; quo percusso et ex- 
animato hunc scutis protegunt, in hostem tela universi 
coniciunt neque dant regrediendi facultatem. Trans- 
figitur scutum Pulioni et verutum in balteo defigitur. 
Avertit hie casus vaginam, et gladium educere conanti 
dextram moratur manum, impeditumque hostes circum- 
sistunt. Succurrit 3 inimicus illi Vorenus et laboranti 
subvenit. Ad hunc se confestim a Pulione omnis multi- 
tudo convertit; ilium veruto arbitrantur occisum. Gla- 
dio comminus rem gerit Vorenus atque uno interfecto 
reliquos paulum propellit ; dum cupidius instat, in 
locum deiectus inferiorem concidit. Huic rursus cir- 
cumvento fert subsidium Pulio, atque ambo incolumes 
compluribus interfectis summa cum laude sesc intra 
munitiones recipiunt. Sic fortuna in contentione et 
certamine utrumque versavit, ut alter alteri inimicus 
auxilio salutique esset, neque diiudicari posset, uter 
utri virtute anteferendus videretur. (Caesar : De Bell. 
Gall., V. 44.) 

1 'Promotion.' 2 ' Of course Vorenus . . . not.' 3 'Rival.' 


APUD Romanes quoque honos mature huic arti 
contigit, siquidem cognomina ex ea Pictorum traxcrunt 
Fabii clarissimae gentis, princepsque eius cognominis 
ipse aedem Salutis pinxit anno urbis conditae 1 CCCCL, 
quae pictura duravit ad nostram memoriam aedc ea 
Claudi principatu exusta. Proxime celebrata est 2 in 
foro boario aede Herculis Pacuvi poetae pictura. Enni 
sorore genitus hie fuit, clarioremque artem earn Romae 
fecit gloria 3 scaenae. Postea non est spectata 


4 honestis manibus, nisi forte quis Turpilium equitem 
Romanum e Yenetia nostrae aetatis velit referre 
pulchris eius operibus hodieque Veronae exstantibus. 
Laeva is manu pinxit, quod de nullo ante memoratur. 
Parvis gloriabatur tabellis extinctus nuper in longa 
senecta Titedius Labeo praetorius, etiam proconsulatu 
provinciae Narbonensis functus, sed 5 ea re in risu 
etiam contumeliae erat. Fuit et principum virorum non 
omittendum de pictura celebre consilium. Cum Q. 
Pedius nepos Q. Pedii consularis triumphalisque et a 
Caesare dictatore coheredis Augusto dati 6 natura mutus 
esset, in eo Messala orator, ex cuius familia pueri avia 
fuerat, picturam docendum censuit, idque etiam divus 
Augustus comprobavit, pucr 7 magni profectus in ea 
arte obiit. Dignatio autem praecipua Romae increvit, 
ut existimo, a M. Valeric Maximo Messala, qui 
princeps tabulam pictam proelii quo Carthaginienses et 
Hieronem in Sicilia vicerat, proposuit in latere curiae 
Hostiliae anno ab urbc condita 8 CCCCLXXXX. Fecit 
hoc idem et L. Scipio, tabulamque victoriae suae 
Asiaticae in Capitolio posuit, idque aegre tulisse 
fratrem Africanum tradunt haut inmerito, quando nlius 
eius illo proelio captus fuerat. Non dissimilem 
offensionem et Aemiliani subiit L. Hostilius Mancinus, 
qui primus Carthaginem inruperat, situm eius oppu- 
gnationesque depictas proponendo in foro et ipse adsi- 
stens populo spectanti singula enarrando, qua comitate 
proximis comitiis consulatum adeptus est. Habuit et 
scaena ludis Claudii Pulchri magnam admirationem 
picturae, cum ad tegularum similitudinem corvi decepti 
imaginem advolarent. 

Tabulis autem externis auctoritatem Romae publice 
fecit primus omnium L. Mumrnius cui cognomen 
Achaici victoria dcdit. Namque cum in praeda ven- 
denda rex Attalus 9 X [VI] emisset tabulam Aristidis, 


Liberum patrem, pretium miratus suspicatusque aliquid 
in ea virtutis quod ipse nesciret, rcvocavit tabulam 
Attalo multum querente et in Cereris delubro 10 posuit, 
quam primam arbitror picturam externam Romae 
11 publicatam. Deinde video et in foro positas volgo. 
Hinc enim ille Crassi oratoris lepos 12 agentis sub 
Veteribus, cum testis compellatus instaret : "die ergo, 
Crasse, qualem me noris? " "Talem," inquit, ostendens 
in tabula pictum 13 inficetissime Gallum exserentem 
linguam. In foro fuit et ilia pastoris senis cum baculo, 
de qua Teutonorum legatus respondit interrogatus, 
quantine eum aestimaret, donari sibi nolle talem \i\um 

Sed praecipuam auctoritatem publice tabulis fecit 
Caesar dictator Aiace et Media ante Veneris Genetricis 
aedem dicatis, post eum M. Agrippa vir rusticitati 
propior quam deliciis. Exstat certe eius oratio mag- 
nifica et maximo civium digna de tabulis omnibus 
signisque 14 publicandis, quod fieri satius fuisset quam 
in villarum exilia pelli. Verum 15 eadem ifla torvitas 
tabulas duas Aiacis et Veneris mercata est a Cyzicenis 
16 HS. [XII]. In thermarum quoque calidissima parte 
marmoribus incluserat parvas tabellas 17 paulo ante, 
cum reficerentur, sublatas. 

Super omnes divus Augustus in foro suo celeberrima 
in parte posuit tabulas duas quae Belli faciem pictani 
habent et Triumphum, item 18 Castores ac Vicloriam. 
Posuit et quas dicemus sub artificum mentione in 
templo Caesaris patris. Idem in curia quoque quam 
in comitio consecrabat duas tabulas 19 impressit parieti. 
Nemean sedentem supra leonem palmigeram ipsam 
adstante cum baculo sene cuius supra caput tabella 
bigae dependet, Nicias scripsit se inussisse, tali enim 
usus est 20 verbo. Alterius tabulae admiratio est 
puberem filium seni patri similem csse aetatis salva 


differentia, supervolante aquila draconem complexa. 
Philochares hoc suum opus esse testatus est. Inmen- 
sam, vel unarm si tantum hanc tabulam aliquis aestimet, 
potentiam artis, cum propter Philocharen ignobilissi- 
mos alioqui Glaucionem filiumque eius Aristippum 
senatus populi Romani tot saeculis spectet. Posuit et 
Tiberius Caesar minime comis iinperator in templo 
ipsius Augusti quas mox indicabimus. (The Elder 
Pliny: Nat. Hist., XXXV. 19-28.) 

1 B.C. 304. 

2 ' in the temple of Hercules in the Cattle Market.' 

3 ' of the drama.' 

4 ' at the hands of men of good birth.' 

5 ' because of his art.' 6 ' dumb from his birth.' 
1 7 ' having made great progress.' 

8 n.c. 264. 

9 600,000 denarii, about ,21,000. 

10 'dedicated.' u 'publicly dedicated.' 
12 ' when pleading a case close to the Old Shops.' 

is ' veiy coarsely. ' u ' making public property o r .' 

15 An abstraction in the Greek manner ; ' the rude Agrippa.' , 

16 1,200,000 sesterces, about ,10,500. 

17 ' not long ago.' 18 ' Castor and his twin.' 
9 'let into." w i.e. MKMV. 


VIDISTINE aliquando Clitumnum fontem? si nondum 
(et puto nondum ; alioqui narrasses mihi), vide, quem 
ego (paenitet tarditatis) proxime vidi. 

Modicus collis adsurgit, antiqua cupresso nemorosus 
et opacus. Hunc subter fons exit, et 2 exprimitur 
pluribus venis sed imparibus, eluctatusque facit 3 gur- 
gitem qui lato gremio patescit purus et vitreus, ut 
numerare iactas stipes et relucentis calculos possis. 
Inde non loci devexitate sed ipsa sui copia et quasi 
pondere impellitur. Fons adhuc et iam amplissimum 
E 2 


flumen atque etiam navium patiens, quas 4 obvias quo- 
que ct contrario nisu in divcrsa tendentes transmittit 
et perfert, adeo validus ut ilia qua properat ipse, quan- 
quam per solum planum, remis non adiuvetur, idem 
aegerrime remis contisque superetur adversus. lucun- 
dum utrumque per iocum ludumque fluitantibus, ut 
flexerint cursum, laborem otio, otium labore variare. 

Ripae fraxino multa, multa populo vestiuntur, quas 
perspicuus amnis velut mersas viridi imagine adnu- 
merat. Rigor aquae 5 certaverit nivibus, ncc color 
cedit. Adiacet 6 templum priscum et religiosum : stat 
Clitumnus ipse amictus ornatusque 7 praetexta : 
praesens numen atque etiam fatidicum indicant sortes. 
Sparsa sunt circa sacella complura totidemque dii. 
Sua cuique veneratio, suum nomen,' quibusdam vero 
etiam fontes ; nam praeter ilium quasi parentem 
ceterorum sunt minores capite discreti ; sed flumini 
miscentur, quod ponte 8 transmittitur. Is terminus sacri 
profanique : in superiore parte navigare tantum, infra 
etiam natare concessum. Balineum 9 Hispellatcs, quibus 
ilium locum divus Augustus dono dedit, 10 publice prae- 
bent, praebent et hospitium. Nee desunt villae, quae 
secutae fluminis amoenitatem margini insistunt. 

In summa, nihil erit ex quo non capias voluptatem. 
Nam studebis quoque ; leges multa multorum omnibus 
columnis, omnibus parietibus inscripta, quibus fons 
ille deusque celebratur. Plura laudabis, non nulla 
ridebis ; quanquam tu vero, quae tua humanitas, 
nulla ridebis. Vale. (Pliny's Letters, VIII. 8.) 

1 The river was famous for the big white cattle which pastured on its 
banks. See Virgil : Georg., II. 146. 

2 ' gushes out with force. ' :1 ' pool. ' 
4 Supply sibi, ' meeting it ' : i. e. going up-stream. 

8 The perfect subjunctive here a more modest present indicative. 
' River-heads were regarded as holy. Cf. Seneca : 'Magnorum 
Aluminum capita revereinur. ' 


' The toga with a crimson border, worn by the higher magistrates at 

8 ' is spanned.' 9 People of Hispellum, a town of Umbria. 

10 'as a corporation.' 


SED neque Medorum silvae ditissima terra, 
Nee pulcher Ganges atque auro turbidus 1 Hermus 
Laudibus Italiae certent, non Bactra, neque Indi, 
Totaque turiferis 2 Panchaia pinguis harenis. 
Haec loca non tauri spirantes naribus ignem 
Invertere 3 satis immanis dentibus hydri, 
Nee galeis densisque virum seges horruit 4 hastis : 
Sed gravidae fruges et Bacchi Massicus umor 
Implevere; tenent oleae armentaque laeta. 
Hinc bellator equos campo sese arduus infert, 
Hinc albi, 5 Clitumne, greges et maxima taurus 
Victima, saepe tuo perfusi flumine sacro, 
Romanes ad templa deum duxere triumphos. 
Hie ver adsiduom atque 6 alienis mensibus aestas ; 
Bis gravidae pecudes, bis pomis utilis arbos. 
At rabidae tigres absunt et saeva leonum 

7 Semina, nee miseros fallunt aconita legentes, 

Nee rapit immensos orbes per humum, neque tanto 
Squameus in spiram tractu se colligit anguis. 

8 Adde tot egregias urbes operumque laborem, 
Tot congesta manu praeruptis oppida saxis 
Fluminaque antiques subterlabentia muros. 

An mare, 9 quod supra, memorem, quodque adluit 

! infra? 

Anne lacus tantos? te, n Lari maxime, teque 
Fluctibus et fremitu adsurgens 12 Benace marino? 
13 An memorem portus Lucrinoque addita claustra 
Atque indignatum magnis stridoribus aequor, 
lulia qua ponto longe sonat unda refuse 


Tyrrhenusque 14 fretis immittitur aestus Avernis? 
Haec eadem argenti rivos aerisque metalla 
Ostendit venis, atque auro plurima fluxit. 
Haec genus acre virum, Marsos pubemque Sabellam, 
Adsuetumque malo Ligurem Volscosque verutos 
Extulit, haec 15 Decios, Marios, magnosque Camillos, 
Scipiadas duros bello, et te, maxime 16 Caesar, 
Qui nunc extremis Asiae iam victor in oris 
Imbellem avertis Romanis arcibus Indum. 
Salve, magna parens frugum, Saturnia tellus, 
Magna virum ; tibi res antiquae laudis et artis 
Ingredior, sanctos ausus recludere fontes, 
17 Ascraeumque cano Romana per oppida carmen. 

(Virgil: Gcorgics, II. 136-176.) 

1 A river of Lydia. 

2 The Eldorado of Virgil's day, supposed to be a happy island near 

3 The ablative absolute here does not refer to strictly past time : 'at 
the sowing of the teeth.' 

4 With seges : Virgil uses this ablative almost genitive. 

5 See the passage of Pliny the Younger, p. 51. 

6 ' that are not summer's. ' 

7 The phrase is a loan from Lucretius : triste leonuni semininm. 

8 'Think too of.' 9 The Adriatic. 
10 The Tuscan Sea. " Como. 

12 Gaida. 

13 The reference is to a harbour made by Agrippa (B.C. 37) out of 
two lakes, the Lucrine and the Avernus ; it was called Porlus lulius. 

14 The channel connecting the two lakes. 

15 General plurals. 16 Octavianus, afterwards Augustus. 
17 Hesiod was born at A sera. 


CUM paucissimis servis, quos unum capere vehiculum 
potuit, sine ullis rebus, nisi quae corpore nostro conti- 
nebantur, ego et Maximus meus biduum iam beatissi- 


mum agimus. Culcita in terra iacet, ego in culcita. 
Ex duabus paenulis altera stragulum, altera opertorium 
facta est. De prandio nihil detrahi potuit : paratum 
fuit non magis hora, nusquam sine caricis, numquam 
sine pugillaribus : illae, si panem habeo, pro pulmen- 
tario sunt, si non habeo, pro pane. Cotidie mihi an- 
num novum faciunt, quern ego faustum et felicem reddo 
bonis cogitationibus et animi magnitudine, qui num- 
quam maior est, quam ubi aliena seposuit et fecit sibi 
pacem nihil timendo, fecit sibi divitias nihil con- 
cupiscendo. Vehiculum, in quod inpositus sum, rusti- 
cum est ; mulae vivere se ambulando testantur ; mulio 
excalceatus, non propter aestatem. Vix a me obtineo, 
ut hoc vehiculum velim videri meum. Durat adhuc 
1 perversa recti verecundia, et quotiens in aliquem 
comitatum lautiorem incidimus, invitus erubesco, quod 
argumentum est ista, quae probo, quae laudo, nondum 
habere certain sedem et inmobilem. Qui sordido vehi- 
culo erubescit, pretioso gloriabitur. Parum adhuc pro- 
feci. Nondum audeo frugalitatem palam ferre. Etiam- 
nunc euro opiniones viatorum. Contra totius generis 
humani opiniones mittenda vox erat : " insanitis, erra- 
tis, stupetis ad supervacua, neminem aestimatis 2 suo. 
Cum ad patrimonium ventum est, diligentissimi com- 
putatores sic rationem ponitis singulorum, quibus aut 
pecuniam credituri estis aut beneficia, nam 3 haec quo- 
que iam expensa fertis : late possidet, sed multum 
debet ; habet domum formosam, sed alienis nummis 
paratam ; familiam nemo cito speciosiorem producet, 
sed 4 nominibus non respondet ; si creditoribus solvent, 
nihil illi supererit. Idem in reliquis quoque facere 
debebitis, excutere quantum proprii quisque habeat." 
Divitem ilium putas, quia aurea supellex etiam in via 
sequitur, quia in omnibus provinciis 5 arat, quia magnus 
kalendari liber volvitur, quia tantum suburbani agri 


possidet, quantum invidiose in 8 dcsertis Apuliac possi- 
deret : cum omnia dixeris, pauper est. Quare? Quia 
debet. "Quantum?" Inquis. Omnia. Nisi forte 
iudicas interesse, utrum aliquis ab homine an a fortuna 
mutuum sumpserit. Quid ad rem pertinent mulae 
saginatae unius omnes coloris? Quid ista vehicula 
caelata?* " Instratos ostro alipedes pictisque tapctis, 
aurea pectoribus demissa monilia pendent, tecti auro 
fulvom mandunt sub dentibus aurum." Ista nee 
domihum meliorem possunt facere nee mulam. M. 
Cato Censorius, quern tarn 7 e re publica fuit nasci 
quam Scipionem, alter enim cum hostibus nostris bel- 
lum, alter cum moribus gessit, cantherio vehebatur et 
hippoperis quidem inpositis, ut secum utilia porta- 
ret. O quam cuperem illi nunc occurrere aliquem 
ex his 8 trossulis in via cursores et Numidas et 
multum ante se pulveris agentem ! Hie sine dubio 
cultior comitatiorque quam M. Cato videretur, hie, qui 
inter illos apparatus delicatos 9 cum maxime dubitat, 
utrum se ad gladium locet an ad cultrum. 10 O quantum 
erat saeculi decus, imperatorem triumphalem, censor- 
ium, quod super omnia haec est Catonem uno caballo 
esse contentum et ne toto quidem ! Partem enim 
sarcinae ab utroque latere dependentes occupabant : ita 
non omnibus n obesis mannis et asturconibus et tolu- 
tariis praeferres unicum ilium equum ab ipso Catone 
defrictum? Video non futurum finem in ista materia 
ullum, nisi quern ipse mihi fecero. Hie itaque con- 
ticescam, 12 quantum ad ista, quae sine dubio talia 
divinavit futura, qualia nunc sunt, qui primus appel- 
lavit " inpedimenta. " (Pliny the Younger: II. 17.) 

* Virg., Aen., VII. 277. 
1 ' false shame of what is right.' 2 ' at his renl worth.' 

3 'nowadays you count even services as expenditure.' 

4 noten, an account, hence debt, ? 'has domains,' 


6 Desolate since the time of Sulla. 

' to the interests of his country,' hipfoperae (helow), Gk. word 
fmraviijMu, saddle-bags. Cato the censor was a contemporary of Scipio 

8 Properly = equites eqno publico, here 'these exquisites,' archaic 
term. Nitmidas: mounted African attendants. 
9 cum tnaxime = 'especially.' 

10 ' what a glorious time it was, when a victor, a censor, nay, a Cato 
was content.' n Like saginatae timlae above. 

12 ' as far as concerns these things.' 


SED ex tota hac laude Reguli unum illud est 
admiratione dignum, quod captives retinehdos censuit. 
Nam quod rediit, nobis nunc mirabile videtur, illis 
quidem temporibus aliter facere non potuit ; itaque 
ista laus non est hominis, sed temporum. Nullum enim 
vinculum ad astrigendam fidem iure iurando maiores 
artius esse voluerunt. Id indicant leges in duodecim 
tabulis, indicant l sacratae, indicant foedera, quibus 
etiam cum hoste devincitur fides, indicant 2 notiones 
animadversionesque censorum, qui nulla de re dili- 
gentius quam de iure iurando iudicabant. L. Manlio 
A. f. , cum dictator fuisset, M. Pomponius tr. pi. 3 diem 
dixit, quod is paucos sibi dies ad dictaturam gerendam 
addidisset ; criminabatur etiam, quod Titum filium, qui 
postea est Torquatus appellatus, ab hominibus 4 rele- 
gasset et ruri habitare iussisset. Quod cum audivisset 
adulescens filius, negotium exhiberi patri, accurrisse 
Romam et 5 cum primo luci Pomponi domum venisse 
dicitur. Cui cum esset nuntiatum, 6 qui ilium iratum 
allaturum ad se aliquid contra patrem arbitraretur, 
surrexit e lectulo 7 remotisque arbitris ad se adule- 
scentem iussit venire. At ille, ut ingressus est, 
confestim gladium destrinxit iuravitque se ilium statim 
interfecturum, nisi ius iurandum 8 sibi dedisset se 


patrem missum esse facturum. luravit hoc terrore 
coactus Pomponius ; rem ad populum detulit, docuit, 
cur sibi causa desistere necesse esset, Manlium missum 
fecit. Tantum temporibus illis ius iurandum valebat. 
Atque hie 9 T. Manlius is est, qui ad Anienem Galli, 
quern ab eo provocatus occiderat, torque detracto 
cognomen invenit, cuius tertio consulatu Latini ad 
Veserim fusi et fugati, magnus vir in primis et, qui 
perindulgens in patrem, idem acerbe severus in {ilium. 
Sed, ut laudandus Regulus in conservando hire 
iurando, sic decem illi, quos post Cannensem pugnam 
iuratos ad senatum misit Hannibal se in castra 
redituros ea, quorum erant potiti Poeni, nisi de 
redimendis captivis impetravissent, 10 si non rediertint, 
vituperandi. De quibus non omnes uno modo ; nam 
Polybius, bonus auctor in primis, ex decem nobilissimis, 
qui turn erant missi, novem revertisse dicit re a senatu 
non impetrata ; unum ex decem, qui paulo post, quam 
erat egressus e castris, redisset, quasi aliquid esset. 
oblitus, Romae remansisse; reditu enim in castra 
liberatum se esse iure iurando interpretabatur, non 
recte ; fraus enim astringit, non dissolvit periurium. 
Fuit igitur stulta calliditas perverse imitata prudentiam. 
Itaque decrevit senatus, ut ille veterator et callidus 
vinctus ad Hannibalem duceretur. Sed illud maxu- 
mum : Octo hominum milia tenebat Hannibal, non 
11 quos in acie cepisset, aut qui periculo mortis 
diffugissent, sed qui relicti in castris fuissent a Paulo 
et a Varrone consulibus. Eos senatus non censuit 
redimendos, cum id parva pecunia fieri posset, ut esset 
insitum militibus nostris aut vincere aut emori. Qua 
quidem re audita fractum animum Hannibalis scribit 
idem, quod senatus populusque Romanus rebus afflictis 
tarn excelso animo fuisset. Sic honestatis comparatione 
ea, quae videntur utilia, vincuntur. C. Acilius autem, 


qui Graece scripsit historiam, plures ait fuisse, qui in 
castra revertissent eadem fraude, ut iure iurando 
liberarentur, eosque a censoribus omnibus ignominiis 
notatos. (Cicero: De Off., 111-114.) 

1 leges sacratae, laws which were enforced (sancire} by a curse for the 
breach of them. 

2 notio censoria (= cognitio), i.e. an investigation, followed by 
censure : devincitur fides, ' faith with an enemy is made obligatory.' 

3 ' impeached,' confined to action by magistrates, before the 
concilium p/ebis, or comitia tributa. 

4 'banished,' but no loss of civil rights is involved in the word. 

5 Archaic form, masculine: sometimes luci alone. 

6 qui arbitraretur, causal. 

7 ' all witnesses being removed,' old use of the word. 

8 sibi . . . se, note change of persons. 

9 Known both as Torquatus and Imperiosus : defeated the Latins at 
Veseris, B.C. 340. 

10 si must = si qnidein, ' if as a fact.' 

11 cepisset , . . diffugissent, 'not such as he had ..." 


" Sed ego haec omitto. Coniuravere nobilissumi cives 
patriam incendere ; 1 Gallorum gentem infestissumam 
noinini Romano ad bellum arcessunt ; dux hostium cum 
exercitu supra caput est : vos cunctamini etiam nunc 
et dubitatis, quid intra moenia deprensis hostibus 
faciatis? Misereamini censeo (deliquere homines 
adulescentuli per ambitionem) atque etiam armatos 
dimittatis : ne ista vobis mansuetudo et misericordia, si 
illi arma ceperint, in miseriam 2 convortat. 3 Scilicet 
res ipsa aspera est, sed vos non timetis earn. Immo 
vero maxume. Sed inertia et mollitia animi alius 
alium expectantes cunctamini, videlicet dis inmortalibus 
confisi, qui hanc rem publicam saepe in maxumis 
periculis servavere. Non votis neque suppliciis 


muliebribus auxilia deorum parantur : vigilando agundo 
bene consulundo prospera omnia cedunt. Ubi socordiae 
te atque ignaviac tradideris, ncquiquam dcos fnplores : 
irati infestique sunt. Apud maiores nostros 4 A. Man- 
lius Torquatus bello Gallico filium suum, quod is 
contra imperium in hostem pugnaverat, necari iussit, 
atque ille egregius adulescens inmoderatae fortitudinis 
morte poenas dedit : vos de crudclissumis parricidis quid 
statuatis, cunctamini? 5 Videlicet cetera vita eorum 
huic sceleri obstat. Verum parcite dignitati Lentuli, 
si ipse pudicitiae, si famae suae, si dis aut hominibus 
umquam ullis pepercit. Ignoscite Cethegi adulescentiae, 
nisi iterum patriae bellum fecit. Nam quid ego de 
Gabinio Statilio Caepario loquar? Quibus si quicquam 
umquam 6 pensi fuisset, non ea consilia de re publica 
habuissent. Postremo, patres conscripti, si mehercule 
peccato locus esset, facile paterer vos ipsa re corrigi, 
quoniam verba contemnitis. Sed undique circumventi 
sumus. Catilina cum exercitu 7 faucibus urget ; alii 
intra moenia atque in sinu urbis sunt hostes ; neque 
parari neque consuli quicquam potest occulte : quo 
magis properandum est. 

Qua re ego ita censeo, cum nefario consilio scele- 
ratorum civium res publica in maxuma pericula venerit, 
eique indicio T. Volturci et legatorum Allobrogum con- 
victi confessique sint caedem incendia aliaque se foeda 
atque crudelia facinora in civis patriamque paravisse, 
8 de confessis sicuti de manufestis rerum capitalium 
more maiorum supplicium sumundum." 

Postquam Cato adsedit, consulares omnes itemque 
senatus magna pars sententiam eius laudant, yirtutem 
animi ad caelum ferunt, alii alios increpantes timidos 
vocant. Cato clarus atque magnus habetur : 9 senati 
decretum fit, sicuti ille censuerat. 

Sed mihi multa legenti multa audienti, quae populus 


Roman us domi militiaeque mari atque terra praeclara 
facinora fecit, forte lubuit attendere, quae res maxume 
tanta negotia sustinuisset. Sciebam saepe numero 
10 parva manu cum magnis legionibus hostium con- 
tendisse ; cognoveram parvis copiis bella gesta cum 
opulentis regibus, ad hoc saepe fortunae violentiam 
toleravisse, ll facundia Graecos, gloria belli Gallos ante 
Romanos fuisse. Ac mihi multa agitanti constabat 
paucorum civium egregiam virtutem cuncta patravisse, 
eoque factum, uti divitias paupertas, multitudinem 
paucitas superaret. Sed postquam luxu atque desidia 
civitas conrupta est, rursus res publica magnitudine 
sua imperatorum atque magistratuum vitia sustentabat 
ac, sicuti effeta parente, multis 12 tempestatibus haud 
sane quisquam Romae virtute magnus fuit. Sed 
memoria mea ingenti virtute, divorsis moribus fuere 
viri duo, M. Cato et C. Caesar. Quos quoniam res 
obtulerat, silentio praeterire non fuit p.ansilium, quin 
utriusque naturam et mores, quantum ingenio possum, 
aperirem. Igitur eis genus aetas eloquentia prope 
aequalia fuere, magnitude) animi par, item gloria, sed 
alia alii. Caesar beneficiis ac munificentia magnus 
habebatur, integritate vitae Cato. Ille mansuetudine 
et misericordia clarus factus, huic severitas dignitatem 
addiderat. 13 Caesar dando sublevando ignoscundo, 
Cato nihil largiundo gloriam adeptus est. In altero 
miseris perfugium erat, in altero malis pernicies. Illius 
14 facilitas, huius constantia laudabatur. 15 Postremo 
Caesar in animum induxerat laborare vigilare; negotiis 
amicorum intentus sua neglegere, nihil denegare, quod 
dono dignum esset ; sibi magnum imperium exercitum 
bellum novom exoptabat, ubi virtus enitescere posset. 
At Catoni studium modestiae decoris sed maxume 
severitatis erat; non divitiis cum divite neque factione 
cum factioso, sed cum strenuo virtute, cum modesto 


puclore, cum innocente abstincntia certabat ; 16 esse quatn 
videri bonus malebat : ita, quo minus petebat gloriam, 
eo magis ilium adsequebatur. 

Postquam, ut dixi, senatus 17 in Catonis sententiam 
diseessit, consul optumum factu ratus noctem quae 
instabat antecapere, ne quid eo spatio novaretur, 
18 triumviros quae supplicium postulabat, parare iubet. 
Ipse praesidiis dispositis Lentulum in carcerem deducit ; 
idem fit ceteris per praetores. Est in 19 carcere locus, 
quod Tullianum appellatur, ubi paululum ascenderis ad 
laevam, circiter duodecim pedes humi depressus ; cum 
muniunt undique parietes atque insuper camera lapidcis 
fornicibus iuncta ; sed incultu tenebris odore foeda 
atque terribilis eius facies est. In eum locum postquam 
demissus est Lentulus, vindices rerum capitalium, 
quibus praeceptum erat, laquoo gulam fregere. Ita ille 
patricius ex gente clarissuma Corneliorum, qui consularc 
imperium Romae habuerat, dignum moribus factisque 
suis exitium vitae invenit. De Cethego Statilio 
Gabinio Caepario eodem modo supplicium sumptum est. 
(Sail. : Cat., LII. 24-55.) 

1 The Allobroges, conquered by Fabius in B.C. 121. 

2 Intransitive. 3 ' but perhaps . . .' 

4 This occurred in the Latin war, B.C. 340, not the Gaulish war. A. 
Manl ins Torquatus Imperiosus, consul six times, defeated the Latins at 

5 Ironical, ' but perhaps the rest of their lives by their virtues 
oppose . . .' ven/rti, a\\a : 'yes . . .' 

6 Partitive genitive, 'set store by anything': cp. nihil wodcrati 
neque fensi/acere, Sail., Cat., XII. 7. 

7 ' is at our throats,' perhaps locative or mola!. 

8 Capital punishment at Rome was legally permissible only after a 
fair trial before the people (legg. Valeria, Plautia, Sempronia de provo- 
catione ad populion] : rcrum capitalitttii, genitive of charge, as if after 
reus or daninalus, 

9 Old-fashioned form, affected by Sallust. 

10 As at Magnesia B.C. 190, Tigranocerta B.C. 69. 

11 Cp. Virg., Aen., VI. 849, alii . . . orabiint causas ntdins. 


12 For temporibus {tempestas not in tliis sense in Cicero or Caesar). 

13 Caesar received the name cletnetis. 

14 'good-nature,' 'kindness.' 

15 Cp. Lucan's sketch of Caesar, nescia virtus I stare loco . . . suc- 
cessus urgere sttos, instare favori J numinis, etc. (I. 143). 

16 Cp. Aeschylus' line os ou So/mf S'IKUWS aAA' elvat fleAei. 

17 discessio in sententiam or pedibus ire in senfentiaw, ' to vote for a 
motion ' in the senate. 

18 tresviri capitafes, police magistrate;; with summary powers in certain 
cases, supervising executions. 

19 career Matnertimis, part of which (built by Servius Tullius) was 
called the Tullianum or robur, where prisoners were strangled : the jail 
of Rome. 


" 'ivSovffiv opttav K0pv(pai . . . 
<pv\\a 6' fpirera 6' offffa rpetyei /j.e\aiva 'yaia." 

CRIMINE quo merui iuvenis, placidissime divum, 
Quove errore miser, donis ut solus egerem, 
Somne, tuis? tacet omne pecus, volucresque, feraeque, 
Et simulant fessos curvata cacumina somnos : 
Nee trucibus fluviis idem sonus ; occidit * horror 
Aequoris, et terris maria acclinata quiescunt. 
Septima iam rediens Phoebe mihi respicit aegras 
Stare genas, totidem 2 Oetaeae Paphiaeque revisunt 
Lampades, et toties nostros 3 Tithonia questus 
Praeterit, et gelido tangit miserata flagello. 
Unde ego sufficiam? non si mihi lumina mille 
Quae sacer alterna tantum statione tenebat 

4 Argus, et haud unquam vigilabat corpore toto. 

5 Inde veni : nee te totas infundere pennas 
Luminibus 6 compello meis : hoc turba precetur 
Laetior : extremo me tange cacumine virgae, 
(Sufficit), aut leviter 7 suspense poplite transi. 

(Statius : Silv., V. 4.) 

1 i, e, the ruffled surface of the sea, Greek <fpt^. 

2 i. e. the evening and morning star, Hesperus and Venus: cp. Virg., 
Aen., VIII. 30, deserit Hespems Oeten, 


: * The dawn. 

4 Argus, who watched lo, while only half his eyes were closed at a 

8 'come from others.' 

6 Comfello, appello, 'ask': notice shortening of final o in later 
v Latin. 

7 'bending, 'or 'staying.' 

For the whole piece, cp. Wordsworth's two sonnets to Sleep 

' Shall I alone, 

I surely not a man ungently made, 
Call thee worst Tyrant by which Flesh is crost?' etc. 


HAEC inter seniores morti 1 destinatos iactata solacia. 
Versae inde adhortationes ad agmen iuvenum, quos in 
Capitolium atque in arcem prosequebantur, commcn- 
dantes virtuti eorum iuvcntaeque urbis per trecentos 
sexaginta annos omnibus bellis victricis, quaecum- 
que reliqua esset fortuna. Digredientibus, qui spem 
omnem atque opem secum ferebant, ab iis, qui captac 
urbis non superesse statuerant exitio, cum ipsa res 
speciesque miserabilis erat, turn muliebris fletus et con- 
cursatio incerta nunc hos nunc illos sequentium rogi- 
tantiumque viros natosque, cui se fato darent, nihil, 
2 quod humani supcresset mali, relinquebant. Magna 
pars tamen earum in arcem SUDS persecutae sunt nee 
prohibente ullo nee vocante, quia, quod utile obsessis 
ad minuendam inbellem multitudinem, id parum huma- 
num erat. Alia maxime plebis turba, quam nee capere 
tam exiguus collis nee alere in tanta inopia frumcnti 
poterat, ex urbe effusa velut agmine iam uno petiit 
laniculum. Inde pars per agros dilapsi, pars urbes 
petunt finitimas sine ullo duce aut consensu suam 
quisque spem, sua consilia communibus deploratis 


Flamen interim Quirinalis virginesque Vestales omis- 
sa rerum suarum cura, quae sacrorum secum ferenda, 
quae, quia vires ad omnia ferenda deerant, relinquenda 
essent, consultantes, quisve ea locus fideli adservaturus 
custodia esset, optimum ducunt condita in doliolis sa- 
cello proximo aedibus flaminis Quirinalis, ubi nunc 
3 despui religio est, defodere ; cetera inter se onere 
partito ferunt via, quae sublicio ponte ducit ad lani- 
culum. In eo clivo eas cum L. Albinius, de plebe 
homo, conspexisset plaustro coniugem ac liberos ave- 
hens inter ceteram turbam, quae inutilis bello urbe 
excedebat, salvo etiam turn discrimine divinarum 
humanarumque rerum, 4 religiosum ratus sacerdotes 
publicas sacraque populi Romani pedibus ire ferrique 
ac suos in vehiculo conspici, descendere uxorem ac 
pueros iussit, virgines sacraque in plaustrum inposuit 
et Caere, quo iter sacerdotibus erat, pervexit. 

Romae interim satis iam omnibus ut in tali re ad 
tuendam arcem compositis turba seniorum domes re- 
gressi adventum hostium obstinate ad mortem animo 
expectabant. Qui eorum curules gesserant magistratus, 
ut in fortunae pristinae honorumque ac virtutis in- 
signibus morerentur, quae augustissima vestis est 
6 tensas ducentibus triumphantibusve, ea vestiti 6 medio 
aedium eburneis sellis sedere. Sunt qui M. Folio 
pontifice maximo 7 praefante carmen devovisse eos se 
pro patria Quiritibusque Romanis tradant. 

Galli et quia interposita nocte a contentione pugnae 
remiserant animos et quod nee in acie ancipiti usquam 
certaverant proelio nee turn impetu aut vi capiebant 
urbem, sine ira, sine ardore animorum ingress! postero 
die urbem patente Collina porta in forum perveniunt 
circumferentes oculos ad templa deum arcemque solam 
belli speciem tenentem. Inde medico relicto praesidio, 
ne quis in dissipates ex arce aut Capitolio impetus 


fieret, dilapsi ad praedam vacuis occursu hominum viis 
pars in proxima quaeque tectorum agmine ruunt, pars 
ultima, velut ea demum intacta et referta praeda, pe- 
r tunt. Inde rursus ipsa solitudine absterriti, ne qua 
fraus hostilis vagos exciperet, in forum ac propinqua 
foro loca conglobati redibant ; 8 ubi eos plebis aedificiis 
obseratis, patentibus atriis principum maior prope 
cunctatio tenebat aperta quam clausa invadendi ; adeo 
haud secus quam venerabundi intuebantur in aedium 
vestibulis sedentes viros praeter ornatum habitumque 
humano augustiorem maiestate etiam, quam vultus 
gravitasque oris prae se ferebat, simillimos dis. Ad 
eos velut ad simulacra versi cum starent, M. Papirius, 
unus ex iis, dicitur Gallo barbam suam, 9 ut turn om- 
nibus promissa erat, permulcenti scipione eburneo in 
caput incusso iram movisse atque ab eo initium caedis 
ortum, ceteros in sedibus suis trucidatos ; post princi- 
pum caedem nulli deinde mortalium parci, diripi tecta, 
exhaustis inici ignes. (Livy, V. 40-41.) 

1 'resolved on death.' 

2 Literally ' left no further human evil for them,' filled up the cup of 

8 'where it is now wrong to spit,' nearly = nefas. 

4 Same meaning as religio above. 

r> In the pompa Circencis, at the ludi Romani. 

6 Explained by aedium vestibula below. 

7 'chanting the formula of self-sacrifice' (to the di inferi). The 
carmen devotionis is given in Livy, VIII. 9. 

8 ubi ibi autem. 

9 Shaving was not introduced in Rome till B.C. 300. 


NUNC lovis incipiam causas aperire Feretri 
Armaque de ducibus trina recepta tribus. 
Magnum iter ascendo, sed dat mihi x gloria vires ; 


Non iuvat e facili lecta corona iugo. 
2 Imbuis exemplum primae tu, Romule, palmae 

Huius, et 3 exuvio plenus ab hoste redis, 
Tempore quo portas 4 Caeninum Acronta petentem 

5 Victor in eversum cuspide fundis equum. 
Acron Herculeus Caenina ductor ab arce, 

Roma, tuis quondam finibus horror erat. 
Hie spolia ex umeris ausus sperare Quirini 

Ipse dedit, sed 6 non sanguine sicca suo. 
Hunc videt ante cavas librantem spicula turres 

Romulus et votis 7 occupat ante ratis : 
" lupiter, haec hodie tibi victima corruet Acron." 

Voverat, et spolium corruit ille lovi. 
Urbis virtutisque parens sic vincere suevit, 

8 Qui tulit e parvo frigida castra Lare. 
Idem eqUes et frenis, idem fuit aptus aratris, 

9 Et galea hirsuta compta lupina iuba. 
Picta neque inducto fulgebat parma 10 pyropo : 

Praebebant caesi baltea lenta boves. 
11 Cossus at insequitur Veientis caede Tolumni, 

Vincere cum Veios posse laboris erat, 
Nee dum ultra Tiberim belli sonus, ultima praeda 

12 Momentum et captae iugera terna 13 Corae. 
Heu Vei veteras ! et vos turn regna fuistis, 

Et vestro positast aurea sella foro : 
Nunc intra muros pastoris bucina 14 lenti 

Cantat, et in vestris ossibus arva metunt. 
Forte super portae dux Veius astitit arcem 

Colloquiumque sua 15 fretus ab urbe dedit : 
Dumque aries murum cornu pulsabat aheno, 

16 Vinea qua ductum longa tegebat opus, 
Cossus ait " forti melius concurrere campo." 

Nee mora fit, piano sistit uterque gradum. 
Di Latias iuvere manus, desecta Tolumni 

Cervix Romanes sanguine lavit equos. 
F 2 


17 Claudius Eridanum traiectos arcuit hostes, 

Belgica cui vasti parma relata duels 
Virdomari. Genus hie Rheno iactabat ab ipso, 

18 Nobilis e rectis funderc gaesa rotis. 
^Illi 19 virgatas maculanti sanguine bracas 

Torquis ab incisa decidit unca "gula. 
Nunc spolia in templo tria condita : causa Feretri, 

Omine quod certo dux ferit ense ducem ; 
Seu quia victa suis umeris haec arma ferebant, 

Hinc Feretri dictast ara superba lovis. 

(Propertius : IX. 10.) 

1 = gloriae studium, 'ambition,' cp. Virg., Gear., IV, 205, generandi 
gloria mellis. 

2 ' thou dost start the story of . . .' : the spolia opima were won 
three times in Roman history, by Romulus, Cossus, Marcellus. 

3 Rare form, for exuviae. 

4 Acron, king of Caenina, in Latium. 

6 'dost thrust him down on his fallen steed.' 

6 non siccae = non carentes, 'but wet with his own blood.' 

7 = Greek <{>6dvfi, ' anticipated him with prayers which Jove heard : 
cp. Virgil's oxupat os fatiemque. 

8 i. e. his home was small and humble (not luxurious), so he could 
easily bear cold and exposure in war. 

9 ' his helmet was of . . .' : conipta, 'trim' or 'combed.' 

10 irvpuirds, bronze. 

11 A. Cornelius Cossus, consul B.C. 428, slew Lar Tolumnius of Veii. 

12 In Sabellium. 13 In Latium. 

14 'lazy,' 'lying at ease,' like Virgil's tu, Tityre, lenlits in umbra, 
' the shepherd lazily winds his horn ' : Veii was not rebuilt. 

15 i. e. relying on the shelter of his walls. 

16 ' where the Romans pushed on their siege works under shelter of 
hide and mantlet.' 

17 M. Claudius Marcellus, conqueror of Syracuse, five times consul 
insignis spoliis Marcellus opimL slew the Gaulish chief, Virdomarus, 
B.C. 222. 

18 Some read mobilis, ' quick to throw,' but cp. Hor., Car., I. 12, 26, 
ilium superart pugnis j nobilem. ltf 'striped.' 



MIRARIS cur me Laurentinum vel, si ita mavis, 
Laurens meum tanto opere delectet : desines mirari, 
cum cognoveris gratiam villae, opportunitatem loci, 
litoris spatium. Decem et septem milibus passuum ab 
urbe secessit, ut peractis quae agenda fuerint 1 salvo 
iam et composite die possis ibi manere. Aditur non 
una via ; nam et Laurentina et Ostiensis eodem ferunt, 
sed Laurentina a quarto decimo lapide, Ostiensis ab 
undecimo relinquenda est. Utrimque excipit iter aliqua 
ex parte harenosum, 2 iunctis paulo gravius et longius, 
equo breve et molle. Varia hinc atque inde facies : nam 
modo occurrentibus silvis via coartatur, modo latissimis 
pratis diffunditur et patescit ; multi greges ovium, multa 
ibi equorum, bourn armenta, quae montibus hieme 
depulsa herbis et tepore verno nitescunt. 

3 Villa usibus capax, non sumptuosa 4 tutela. Cuius 
in prima parte atrium frugi nee tamen sordidum, deinde 
porticus in D litterae similitudinem circumactae, quibus 
parvula sed festiva area includitur. Egregium hae 
adversus tempestates receptaculum : nam 5 specularibus 
ac multo magis imminentibus tectis muniuntur. Est 
contra 6 medias 7 cavaedium hilare, mox triclinium satis 
pulchrum, quod in litus excurrit, ac si quando 8 Africo 
mare impulsum est, fractis iam et 9 novissimis fluctibus 
leviter adluitur. Undique 10 valvas aut fenestras non 
minores valvis habet, atque ita a lateribus, a fronte 
quasi tria maria prospectat; a tergo cavaedium, porti- 
cum, aream, porticum rursus, mox atrium, silvas et 
longinquos respicit montes. 

Huius a laeva retractius paulo n cubiculum est 
amplum, deinde aliud minus, quod altera fenestra 


admittit orientem, occidentem altera retinet, hac et 
subiacens mare longius quidem sed securius intuetur. 
Huius cubiculi et triclinii illius obiectu includitur 
angulus, qui purissimum solem continet et accendit. 
Hoc hibcrnaculum, hoc etiam gymnasium 12 meorum 
est : ibi omnes silent venti exceptis qui nubilum indu- 
cunt et serenum ante quam usum loci eripiunt. Adnec- 
titur angulo cubirulum in hapsida curvatum, quod 
ambitum solis fenestris omnibus sequitur. Parieti eius 
in bibliothecae speciem armarium insertum est, quod 
non legendos libros sed lectitandos capit. Adhaeret 

13 dormitorium membrum transitu interiacente, qui 

14 suspensus et tubulatus conceptum vaporem salubri 
temperamento hue illuc digerit et ministrat. Reliqua 
pars lateris huius servorum libertorumque usibus 
detinetur, 15 plerisque tarn mundis ut accipere hospites 

Ex alio latere cubiculum est politissimum ; deinde vel 
cubiculum grande vel modica cenatio, quae plurimo 
sole, plurimo mari lucet; post hanc cubiculum cum 
16 procoetone, altitudine aestivum, munimentis hiber- 
num : est enim subductum omnibus ventis. Huic 
cubiculo aliud et procoeton communi pariete iunguntur. 
Inde balinei cella frigidaria spatiosa et efTusa, cuius in 
contrariis parietibus duo 17 baptisteria velut eiecta 
sinuantur, abunde capacia, si mare in proximo cogites. 
Adiacet unctorium, hypocauston, adiacet 18 propnigeon 
balinei, mox duae cellae magis elegantes quam sum- 
ptuosae : cohaeretcalida piscina mirifica, ex qua natantes 
mare aspiciunt, nee procul 19 sphaeristerium, quod cali- 
dissimo soli inclinato iam die occurrit. Hie turris 
erigitur, sub qua 20 diaetae duae, totidem in 21 ipsa, 
praeterea cenatio, quae latissimum mare, longissimum 
litus, amoenissimas villas prospicit. Est et alia turris : 
m hac cubiculum, in quo sol nascitur conditurque : lata 


post 22 apotheca et horreum : sub hoc triclinium, quod 
turbati maris non nisi fragorem et sonum patitur, 
eumque iam languidum ac desinentem ; hortum et 
23 gestationem videt, qua hortus includitur. 

Gestatio buxo aut rore marine, ubi deficit buxus, 
ambitur : nam buxus, qua parte defenditur tectis, 
abunde viret; aperto caelo apertoque vento et quan- 
quam longinqua aspergine maris inarescit. Adiacet 
gestation! interiore circumitu vinea tenera et umbrosa 
nudisque etiam pedibus mollis et cedens. Hortum 
morus et ficus frequens vestit, quarum arborum ilia 
vel maxime ferax terra est, malignior ceteris. Hac 
non deteriore quam maris facie cenatio remota a mari 
fruitur : cingitur diaetis duabus a tergo, quarum fenes- 
tris subiacet 24 vestibulum villae et hortus alius pinguis 
et rusticus. 

Hinc 25 cryptoporticus 26 prope publici operis extendi- 
tur. Utrimque fenestrae, a mari plures, ab horto pauci- 
ores, sed alternis singulae. Hae, cum serenus dies et 
immotus, omnes, cum hinc vel inde ventus inquietus, 
qua venti quiescunt, sine iniuria patent. Ante crypto- 
porticum 27 xystus violis odoratus : teporem solis infusi 
repercussu cryptoporticus auget, quae ut tenet solem 
sic 28 aquilonem inhibet summovetque, quantumque 
caloris- ante tantum retro frigoris. Similiter Africum 
sistit, atque ita diversissimos ventos alium alio latere 
frangit et finit. Haec iucunditas eius hieme, maior 
aestate. Nam ante meridiem xystum, post meridiem 
gestationis hortique proximam partem umbra sua tem- 
perat, quae, ut dies crevit decrevitve, modo brevior 
modo longior hac vel ilia cadit. Ipsa vero cryptopor- 
ticus turn maxime caret sole, cum ardentissimus culmini 
eius insistit. Ad hoc patentibus fenestris favonios 
accipit transmittitque, nee unquam 29 acre pigro et 
manente ingravescit. 


In capite xysti, deinceps cryptoporticus, horti, 
30 diaeta est, 31 amores mei : re vera amores : ipse posui. 
In hac 32 heliocammus quidem 33 alia xystum, alia mare, 
utraque solem, cubiculum autem valvis cryptoporticum, 
Jenestra prospicit mare. 34 Contra parietem medium 
35 zotheca perquam eleganter recedit, quae specularibus 
et velis obductis reductisve modo adicitur cubiculo, 
modo aufertur. Lectum et duas cathedras capit : 36 a 
pedibus mare, a tergo villae, a capite silvae : tot facies 
locorum totidem fenestris et distinguit et miscet. luno 
tum est cubiculum noctis et somni. Non illud voces 
servulorum, non maris murmur, non tempestatum 
motus, non fulgurum lumen ac ne diem quidem sentit, 
nisi fenestris apertis. Tarn alti abditique secreti ilia 
ratio, quod interiacens 37 andron parietem cubiculi 
hortique distinguit atque ita omnem sonum media 
inanitate consumit. Applicitum est cubiculo hypocau- 
ston perexiguum, quod angusta fenestra suppositum 
calorem, ut ratio exigit, aut effundit aut retinet. Pro- 
coeton inde et cubiculum porrigitur in solem, quern 
orientem statim exceptum ultra meridiem obliquum 
quidem sed tamen servat. In hanc ego diaetam cum 
me recepi, abesse mihi etiam a villa mea videor, 
magnamque eius voluptatem praecipue 38 Saturnalibus 
capio, cum reliqua pars tecti licentia dierum festisque 
clamoribus personat : nam nee ipse meorum lusibus, 
nee illi studiis meis obstrepunt. 

Haec utilitas, haec amoenitas deficitur aqua salienti, 
sed puteos ac potius fontes habet : sunt enim in summo. 
Et omnino litoris illius mira natura : quocumque loco 
moveris humum, obvius et paratus umor occurrit, isque 
sincerus ac ne leviter quidem tanta maris vicinitate 
corruptus. Suggerunt adfatim ligna proximae silvae : 
ceteras copias 39 Ostiensis colonia ministrat. Frugi 
quidem homini sufficit etiam vicus quem una villa di- 


scernit : in hoc balinea 40 meritoria tria, magna com>- 
moditas, si forte balineum domi vel subitus adventus 
vel brevior mora calfacere dissuadeat. 

Litus ornant varietate gratissima nunc continua, nunc 
intermissa tecta villarum, quae praestant multarum 
urbium faciem, sive mari sive ipso litore utare; quod 
non nunquam longa tranquillitas mollit, saepius fre- 
quens et contrarius fluctus 41 indurat. Mare non sane 
pretiosis piscibus abundat, soleas tamen et squillas 
optimas egerit. Villa vero nostra etiam mediterraneas 
copias praestat, lac in primis : nam illuc e pascuis 
pecora conveniunt, si quando aquam umbramve 

lustisne de causis eum tibi videor incolere, inhabitare, 
diligere secessum, quem tu nimis urbanus es nisi con- 
cupiscis ? Atque utinam concupiscas ! ut tot tantisque 
dotibus 42 villulae nostrae maxima commendatio ex tuo 
contubernio accedat. Vale. 

1 'using and completing.' 2 Supply equis, 'for driving.' 

3 The student should try to make a plan, but need not be discon- 
certed if he succeeds no better than many distinguished antiquarians. 

4 'maintenance.' 5 The Romans used window glass as we do. 
6 Supply porticiis. 7 An inward court, a larger atrium. 

8 'a south-west wind.' 9 'spent.' 

10 'folding-doors.' u 'a sitting-room.' 

12 i.e. slaves and freedmen. lij 'a sleeping-room.' 

14 ' with a hollow floor and flues in its walls.' 

15 ' most of the rooms being ' : ablativ.e absolute. 

16 'an ante-room.' 

17 'plunge-baths project from the wall in a curve.' 

18 'boiler-room.' 19 'ball-ground.' 

30 ' apartments. ' 21 ' second storey. ' 
22 ' wine-closet and larder.' a 'exercise-ground.' 

24 Not 'entrance-hall,' but 'door-court,' 'front garden.' 

25 ' an enclosed passage. ' x Because of its great size. 
27 'terrace.' N.N.E. 

29 'with still and stagnant air.' ^ 'a suite of apartments. ' 

31 'my favourite.' 


32 'a sun-parlour,' Greek ^Xioffctjuii/oy (sun-furnace); ordinary Latin, 

33 Supply 'fenestra.' M 'in the'middle of the wall.' 
35 ' a recess.' M i. e. as the reader lay upon the couch. 

37 ' passage-way.' 

38 The Saturnalia, a festival in honour of Saturn, was held in 
December, and was characterized by general joy and licence : the slaves 
were allowed the privileges of free men. Our Christmas and Yuletide 
retain many of its customs. 

39 The ancient port of Rome at the mouth of the Tiber. 

40 'open to the public.' 

41 Hardens to a pleasant walking-surface. 

42 The diminutive obviously implies affection rather than smallness. 


BAIANA nostri villa, Basse, Faustini 
Non l otiosis ordinata myrtetis 
Viduaque platano tonsilique buxeto 
2 Ingrata lati spatia detinet campi, 
Sed rure vero barbaroque laetatur. 
Hie farta premitur angulo Ceres omni 
Et multa fragrat testa senibus autumnis ; 
Hie post Novembres imminente iam bruma 
Seras putator horridus refert uvas. 
Truces in alta valle mugiunt tauri 
Vitulusque inermi fronte prurit in pugnam. 
Vagatur omnis turba sordidae 3 chortis, 
Argutus anser gemmeique pavones 
* Nomenque debet quae rubentibus pinnis 
Et picta perdix 5 Numidicaeque guttatae 
Et impiorum phasiana Colchorum ; 
Rhodias superb! feminas premunt galli ; 
Sonantque turres plausibus columbarum, 
Gemit hinc palumbus, inde 6 cereus turtur. 
Avidi secuntur vilicae sinum porci 


Matremque plenam mollis agnus expectat. 
Cingunt 7 serenum lactei focum vernae 
Et larga festos lucet ad lares 8 silva. 
Non segnis albo pallet otio caupo, 
Nee perdit oleum lubricus palaestrita, 
Sed tendit avidis rete subdolum turdis 
Tremulave captum linea trahit piscem 
Aut inpeditam cassibus refert dammam. 
9 Exercet hilares facilis hortus urbanos, 
Et 10 paedagogo non iubente lascivi 
Parere gaudent vilico n capillati, 

Et delicatus opere fruitur eunuchus. 
Nee venit 12 inanis rusticus salutator : 
Pert ille ceris cana cum suis mella 

13 Metamque lactis Sassinate de silva ; 

14 Somniculosos ille porrigit glires, 
Hie vagientem matris hispidae fetum, 
Alius coactos 15 non amare capones. 
Et dona matrum vimine offerunt texto 
Grandes proborum virgines colonorum. 
Facto 16 vocatur laetus opere vicinus ; 
Nee avara servat 17 crastinas dapes mensa, 
Vescuntur omnes ebrioque non novit 
Satur minister invidere convivae. 

At tu sub urbe possides 18 famem mundam 

Et turre ab alta prospicis meras laurus, 

Furem Priapo non timente securus ; 

Et vinitorem farre pascis urbano 

19 Pictamque portas otiosus ad villam 

Holus, ova, pullos, poma, caseum, mustum. 

Rus hoc vocari debet, an 20 domus longe? 

-(Martial, III. 58.) 

'useless.' 2 'yielding no return.' 

= cohortis, 'poultry-yard.' 4 i.e. flamingo, 
'pied guinea-fowls.' 6 'wax-hued.' 


7 ' l>eneath the clear sky. ' 8 'logs.' 

9 'provides work for.' 

10 'ganger,' i. e. slave-superintendent. 

11 i. e. ' long-haired town slaves. ' 

12 'empty-handed.' 13 'cones of cheese.' 

fc H dormice, which are fatter when hibernating, were eaten as a 

15 'to be bachelors.' 16 ' is asked in.' 

17 ' till the morrow. ' 18 'a prim wilderness.' 

19 ' pictam .... villam," 'your smart place.' 

20 'a town house in the country.' Martial uses adverbs with nouns : 
cf. et propiu s Ba ias, 'and Baiae hard by.' 


ARPINEIUS et lunius, l quae audierunt, ad legates 
deferunt. Illi repentina re perturbati, etsi ab hoste ea 
dicebantur, tamen non neglegenda existimabant maxi- 
meque hac re permovebantur, quod civitatem ignobilem 
atque humilem Eburonum sua sponte populo Romano 
bellum facere ausam vix erat credendum. Itaque ad 
2 consilium rem deferunt, magnaque inter eos exsistit 
controversia. Lucius Aurunculeius compluresque tri- 
buni militum et primorum ordinum centuriones "nihil 
temere agendum neque ex hibernis iniussu Caesaris 
discedendum " existimabant; "quantasvis copias etiam 
Germanorum sustineri posse munitis hibernis " doce- 
bant "rem esse testimonio, quod primum hostium 
impetum 3 multis ultro vulneribus illatis fortissime 
sustinuerint ; re frumentaria non premi ; interea et ex 
proximis hibernis et a Caesare conventura subsidia ; 
postremo quid esse levius aut turpius, quam auctore 
hoste de summis rebus capere consilium? " 

Contra ea Titurius "sero facturos " clamitabat, "cum 
maiores manus hostium adiunctis Germanis convenis- 
sent, aut cum aliquid calamitatis in proximis hibernis 
esset acceptum. Brevem consulendi esse occasionem. 


Caesarem arbitrari profectum in Italiam ; neque aliter 
Carnutes interficiundi Tasgetii consilium 4 fuisse cap- 
tures, neque Eburones, si ille adesset, tanta contemp- 
tione nostri ad castra ventures esse. Non hostem 
auctorem, sed rem spectare : subesse Rhenum ; magno 
esse Germanis dolori Ariovisti mortem et superiores 
nostras victorias ; ardere Galliam tot contumeliis ac- 
ceptis sub populi Romani imperium redactam, superiore 
gloria rei militaris exstincta. Postremo quis hoc sibi 
5 persuaderet, sine certa re Ambiorigem ad eiusmodi 
consilium descendisse? Suam sententiam in utramque 
partem esse tutam : si nihil esset durius, nullo cum 
periculo ad proximam legionem perventuros ; si Gallia 
omnis cum Germanis consentiret, unam esse in celeri- 
tate positam salutem. Cottae quidem atque eorum, qui 
dissentirent, consilium quern haberet exitum? in quo si 
non praesens periculum, at certe longinqua obsidione 
fames esset timenda." 

Hac in utramque partem disputatione habita, cum a 
Cotta primisque ordinibus acriter resisteretur : 6 " vin- 
cite," inquit, "si ita vultis," Sabinus, et id clariore 
voce, ut magna pars militum exaudiret; "neque is 
sum," inquit, "qui gravissime ex vobis mortis periculo 
terrear : hi sapient ; si gravius quid accident, abs te 
rationem reposcent ; qui, si per te liceat, 7 perendino 
die cum proximis hibernis coniuncti communem cum 
reliquis belli casum sustineant, non reiecti et relegati 
longe ab ceteris aut ferro aut fame intereant." 

Consurgitur ex consilio ; comprehendunt utrumque et 
orant, " ne sua dissensione et pertinacia rem in summum 
periculum deducant : facilem esse rem, seu maneant, 
seu proficiscantur, si modo unum omnes sentiant 
ac probent ; contra in dissensione nullam se salutem 
perspicere." Res disputatione ad mediam noctem per- 
ducitur. Omnia excogitantur, quare nee sine periculo 


maneatur, et languore militum ex vigiliis pcriculum 
augeatur. Tandem dat Cotta permotus manus : 
superat sententia 8 Sabini. Pronuntiatur prima luce 
ituros. Consumitur vigiliis reliqua pars noctis, cum 
* sua quisque miles circumspiceret, quid secum portare 
posset, quid ex 9 instrumento hibernorum relinquere 
cogeretur. Prima luce sic ex castris proficiscuntur, ut 
quibus esset persuasum non ab hoste, sed ab homine 
amicissimo Ambiorige consilium datum, longissimo 
agmine maximisque impedimentis. 

At hostes, posteaquam ex nocturne fremitu vigiliis- 
que de profectione eorum senserunt, collocatis insidiis 
bipertito in silvis opportune atque occulto loco a milibus 
passuum circiter duobus Romanorum adventum ex- 
spectabant, et cum se maior pars agminis in magnam 
convallem demisisset, ex utraque parte eius -vallis 
subito se ostenderunt novissimosque premere et pri- 
mos prohibere ascensu atque iniquissimo nostris loco 
proelium committere coeperunt. 

Turn demum 10 Titurius, qui nihil ante providisset, 
trepidare et concursare cohortesque disponere, haec 
tamen ipsa timide atque ut eum omnia n deficere vide- 
rentur; quod plerumque iis accidere consuevit, qui in 
ipso negotio consilium capere coguntur. At Cotta, qui 
cogitasset haec posse in itinere accidere atque ob earn 
causam profectionis auctor non fuisset, nulla in re 
communi saluti deerat et in appellandis cohortandisque 
militibus imperatoris et in pugna militis officia praesta- 
bat. Cum propter longitudinem agminis minus facile 
omnia per se obire et, quid quoque loco faciendum 
esset, providere possent, iusserunt pronuntiare, ut im- 
pedimenta relinquerent atque in 12 orbem consisterent. 
Quod consilium etsi in eiusmodi casu reprehendendum 
non est, tamen incommode accidit; nam et nostris 
militibus spem minuit et hostes ad pugnam alacriores 


effecit, quod non sine summo timore et desperatione 
id factum videbatur. Praeterea accidit, quod fieri 
necesse erat, ut vulgo milites ab signis discederent, 
13 quae quisque eorum carissima haberet, ab impedi- 
mentis petere atque arripere properaret, clamore et 
fletu omnia complerentur. 

At barbaris consilium non defuit. Nam duces eorum 
tota acie pronuntiare iusserunt, "ne quis ab loco dis- 
cederet : illorum esse praedam atque illis reservari, 
quaecumque Romani reliquissent ; proinde omnia in 
victoria posita existimarent." Erant et virtute et 
numero et studio pugnandi pares nostris ; hi tametsi 
ab duce et a fortuna deserebantur, tamen omnem spem 
salutis in virtute ponebant, et quotiens quaeque cohors 
procurrerat, ab ea parte magnus numerus hostium 
cadebat. Qua re animadversa Ambiorix 14 pronuntiari 
iubet, ut "procul tela coniciant neu propius accedant 
et, quam in partem Romani impetum fecerint, cedant 
(levitate armorum et cotidiana exercitatione nihil iis 
noceri posse,) rursus se ad signa recipientes inse- 

Quo praecepto ab iis diligentissime observato, cum 
>quaepiam cohors ex orbe excesserat atque impetum 
fecerat, hostes velocissime refugiebant. Interim earn 
partem nudari necesse erat et ab latere aperto tela 
recipi. Rursus, cum in eum locum, unde erant egressi, 
reverti coeperant, et ab iis, qui cesserant, et ab iis, qui 
proximi steterant, circumveniebantur ; sin autem locum 
tenere vellent, nee virtuti locus relinquebatur, neque ab 
tanta multitudine coniecta tela conferti vitare poterant. 
Tamen tot incommodis 15 conflictati, multis vulneribus 
acceptis resistebant et magna parte diei consumpta, 
cum a prima luce ad horam octavam pugnaretur, nihil, 
quod ipsis esset indignum, committebant. Turn Tito 
Balventio, qui superiore anno primum pilum duxerat, 


viro forti et magnae auctoritatis, utrumque femur 
tragula traicitur; Quintus Lucanius, eiusdem ordinis, 
fortissime pug-nans, dum circumvento filio subvenit, 
interficitur; Lucius Cotta legatus omnes cohortes 
*ordinesque adhortans in adversum os funda vulneratur. 

His rebus permotus Quintus Titurius, cum procul 
Ambiorigem suos cohortantem conspexisset, interpre- 
tem suum Gnaeum Pompeium ad eum mittit rogatum, 
ut sibi militibusque parcat. Ille appellatus respondit : 
"si velit secum colloqui, licere; sperare a multitudine 
impetrari posse, quod ad militum salutem pertineat; 
ipsi vero nihil nocitum iri, inque earn rem se suam 
fidem interponere." Ille cum Cotta saucio communi- 
cat, si videatur, pugna ut excedant et cum Ambiorige 
una colloquantur ; sperare ab eo de sua ac militum 
salute impetrari posse. Cotta se ad armatum hostem 
iturum negat atque in eo perseverat. 

Sabinus quos in praesentia tribunes militum circum 
se habebat et primorum ordinum centuriones se sequi 
iubet et, cum propius Ambiorigem accessisset, iussus 
arma abicere imperatum facit suisque, ut idem faciant, 
imperat. Interim, dum de condicionibus inter se agunt 
longiorque consulto ab Ambiorige instituitur sermo, 
paulatim circumventus interficitur. Turn vero suo more 
victoriam conclamant atque ululatum tollunt impetu- 
que in nostros facto ordines perturbant. Ibi Lucius 
Cotta pugnans interficitur cum maxima parte militum. 
Reliqui se in castra recipiunt, unde erant egressi. Ex 
quibus Lucius Petrosidius aquilifer, cum magna multi- 
tudine hostium premeretur, aquilam intra vallum proie- 
cit, ipse pro castris fortissime pugnans occiditur. Illi 
aegre ad noctem oppugnationem sustinent; noctu ad 
unum omnes desperata salute se ipsi interficiunt. 
Pauci ex proelio elapsi incertis itineribus per silvas ad 
Titum Labienum legatum in hiberna perveniunt atque 


eum de rebus gestis certiorem faciunt. (Caesar : De 
Bell. Gall, V. 28-37.) 

I i. e. the speech of Ambiorix. 2 ' A council of war. ' 
' Inflicting heavy loss upon him into the bargain.' 

4 In direct speech 'fuisse captures' would be cepissent, and ' venturo 
esse ' venirent. 

5 = persuadeat direct. 6 ' Have your own way.' 

7 A synonym for tertio die. 8 Sabinus was the senior officer. 

9 'Winter's kit.' 10 Titurius Sabinus. 

II Used transitively : cf. B. G., II. x. 4, ipsos res frument aria deficere 

12 A formation corresponding to the modern hollow square. 

13 Object, vipetere and arripere. 

14 But pronuntiare iusserunt above. 15 ' Beset by.' 



AM si quis minorem gloriae fructum putat ex Grae- 
cis versibus percipi quam ex Latinis, vehementer errat : 
propterea quod Graeca leguntur in omnibus fere genti- 
bus, Latina suis finibus, exiguis sane, continentur. 
Qua re si res eae quas gessimus orbis terrae regionibus 
definiuntur, cupere debemus, quo manuum nostrarum 
tela pervenerint, eodem gloriam famamque penetrare : 
quod cum ipsis populis de quorum rebus scribitur, haec 
ampla sunt, turn l eis certe, qui de vita gloriae causa 
dimicant, hoc maximum et periculorum incitamentum 
est et laborum. Quam multos scriptores rerum sua- 
rum magnus ille Alexander secum habuisse dicitur ! 
Atque is tamen, cum in Sigeo ad Achillis tumulum 
astitisset : "O fortunate" inquit "adulescens, qui tuae 
virtutis Homerum praeconem inveneris ! " Et vere. 
Nam nisi Ilias ilia exstitisset, idem tumulus, qui corpus 
ius contexerat, nomen etiam obruisset. Quid? noster 
lie 2 Magnus, qui cum virtute fortunam adaequavit, 
onne Theophanem Mytilenaeum, scriptorem rerum 
uarum, in contione militum civitate donavit; et nostri 


illi fortes viri, sed rustic! ac milites, dulcedine quadam 
gloriae commoti, quasi participes eiusdem laudis, 
magno illud clamore approbaverunt ? 

Itaque, credo, si civis Romanus Archias legibus non 
esset, ut ab aliquo imperatore civitate donaretur pcr- 
ficere non potuit. Sulla cum Hispanos 3 donaret et 
Gallos, credo hunc petentem repudiasset : quern nos in 
contione vidimus, cum ei libellum malus poeta de 

4 populo subiecisset, quod epigramma in eum fecisset, 
tantummodo alternis versibus longiusculis, statim ex 

5 eis rebus quas tune vendebat iubere ei praemium tribui, 
sed ea condicione, ne quid postea scriberet. Qui sedu- 
litatem mail poetae duxerit aliquo tamen praemio dig- 
nam, huius ingenium et virtutem in scribendo et copiam 
non expetisset? Quid? a Q. Metello Pio, familiaris- 
simo suo, qui civitate multos donavit, neque per se 
neque per Lucullos impetravisset? qui praesertim usque 
eo de suis rebus scribi cuperet, ut etiam Cordubae natis 
poetis, pingue quiddam sonantibus atque peregrinum, 
tamen auris suas dederet. 

Neque enim est hoc dissimulandum (quod obscurari 
non potest) sed prae nobis ferendum : trahimur omnes 
studio laudis, et optimus quisque maxime gloria duci- 
tur. Ipsi illi philosophi, etiam in eis libellis quos de 
contemnenda gloria scribunt, nomen suum inscribunt : 
in eo ipso, in quo praedicationem nobilitatemque despi-- 
ciunt, 6 praedicari de se ac nominari volunt. 7 Decimus 
quidem Brutus, summus vir et imperator, 8 Acci, ami- 
cissimi sui, carminibus templorum ac monumentorum 
aditus exornavit suorum. lam vero ille, qui cum Aeto- 
lis Enniocomite bellavit, 9 Fulvius, non dubitavit Martis 
manubias Musis consecrare. ; Qua re in qua urbe im- 
peratores 10 prope armati pdetarum nomen et Musarum 
delubra coluerunt, in eo non debent togati iudices a 
Musarum honore et a poetarum salute abhorrere. 


Atque ut id libentius faciatis, iam me vobis, iudices, 
indicabo, et de meo quodam amore gloriae, nimis acri 
fortasse verum tamen honesto, vobis confitebor. Nam 
11 quas res nos in consulatu nostro vobiscum simul pro 
salute huiusce imperi et pro vita civium proque universa 
re publica gessimus, attigit hie versibus atque inchoa- 
vit : quibus auditis, quod mihi magna res et iucunda 
visa est, hunc ad perficiendum adornavi. Nullam enim 
virtus aliam mercedem laborum periculorumque desi- 
derat, praeter hanc laudis et gloriae : qua quidem de- 
tracta, iudices, quid est quod in hoc tarn exiguo vitae 
curriculo [et tam brevi] tantis nos in laboribus exercea- 
mus? Certe si nihil animus praesentiret in posterum, 
et si quibus regionibus vitae spatium circumscriptum 
est, eisdem omnis cogitationes terminaret suas ; nee 
tantis se laboribus frangeret, neque tot curis vigiliisque 
angeretur, nee totiens de ipsa vita dimicaret. / Nunc 
insidet quaedam in optimo quoque virtus, quae noctis 
ac dies animum gloriae stimulis concitat, atque admonet 
non cum vitae tempore esse dimittendam commemora- 
tionem nominis nostri, sed cum omni posteritate adae- 

An vero tam parvi animi videamur esse omnes, qui 
in re publica atque in his vitae periculis laboribusque 
versamur, ut, cum usque ad extremum spatium nullum 
tranquillum atque otiosum spiritum duxerimus, nobis- 
cum simul moritura omnia arbitremur? An statuas 
et 12 imagines, non animorum simulacra sed corporum, 
studiose multi summi homines reliquerunt; consiliorum 
relinquere ac virtutum nostrarum effigiem nonne multo 
malle debemus, summis ingeniis expressam et politam? 
Ego vero omnia quae gerebam, iam turn in gerendo 
spargere me ac disseminare arbitrabar in orbis terrae 
memoriam sempiternam. Haec vero sive a meo sensu 
post mortem afutura est, sive ut sapientissimi homines 
G 2 


putaverunt ad aliquam mei partem pertinebit, nunc 
quidem certe cogitatione quadam speque delector. 
(Cicero: Pro Archia, 23-30.) 

1 The individuals as contrasted with the nations to which they belong. 

2 Pompey. 3 Supply civitate. 4 Here equals plebe. 
5 Confiscated goods. 6 Impersonal. 

7 Consul B.C. 138 ; conquered the Lusitanians. 

8 L. Accius, tragic poet, born B.C. 170. 

9 Consul B.C. 189; a friend of Greek literature. 

10 ' Their arms scarce laid aside.' 

11 The quashing of Catiline's conspiracy. 

12 The ius imaginum was the right to place in one's home the wax 
mask of any ancestor who had held curule office, and therefore a mark 
of the Roman nobility. 


1 DEPLORAVIT enim casum atque orbitatem senatus, 
quoius ordinis a consule, qui quasi parens bonus aut 
tutor fidelis esse deberet, tanquam ab aliquo nefario 
praedone diriperetur patrimonium dignitatis ; neque 
vero esse mirandum, si, cum suis consiliis rem publicam 
profligasset, consilium senatus a re publica repudiaret. 
Hie cum homini et vehementi et diserto et in primis 
forti ad resistendum Philippe quasi quasdam verborum 
faces admovisset, non tulit ille et graviter exarsit 
2 pigneribusque ablatis Crassum instituit coercere. Quo 
quidem in ipso loco multa a Crasso divinitus dicta esse 
ferebantur, cum sibi ilium consulem esse negaret, quoi 
senator ipse non esset. An tu, 2 cum omnem aucto- 
ritatem universi ordinis pro pignore putaris eam- 
que in conspectu populi Romani concideris, me 
his existumas pignoribus terreri? Non tibi ilia 
sunt caedenda, si L. Crassum vis coercere ; haec 


tibi est incidenda lingua, qua vel evolsa spiritu 
ipso libidinem tuam libertas mea refutabit. Per- 
multa turn vehementissima contentione animi ingenii 
virium ab eo dicta esse constabat sententiamque earn, 
quam senatus frequens secutus est, ornatissimis et gra- 
vissimis verbis, ut populo Romano satis fieret nun- 
quam 4 senatus neque consilium rei publicae nee 
fidem defuisse, ab eo dictam et eundem, id quod in 
auctoritatibus perscriptis extat, 5 scribendo adfuisse. 
Ilia tanquam cycnea fuit divini hominis vox et oratio, 
quam quasi expectantes post eius interitum veniebamus 
in curiam, ut vestigium illud ipsum, in quo postremum 
institisset, contueremur. Namque turn latus ei doluisse 
sudoremque multum consecutum esse audiebamus; ex 
quo cum cohorruisset, cum febri domum rediit dieque 
septimo est lateris dolore consumptus. O fallacem 
hominum spem fragilemque fortunam et inanis nostras 
contentiones ! quae mediocri in spatio saepe franguntur 
et corruunt aut ante in ipso cursu obruuntur, quam 
portum conspicere potuerunt. Nam quamdiu Crassi 
fuit 6 ambitionis labore vita districta, tamdiu privatis 
magis officiis et ingenii laude floruit quam fructu 
amplitudinis aut rei publicae dignitate. Qui autem 
annus ei primus ab honorum perfunctione aditum om- 
nium concessu ad summam auctoritatem dabat, is eius 
omnem spem atque omnia vitae consilia morte per- 
vortit. Fuit hoc luctuosum suis, acerbum patriae, 
grave bonis omnibus ; sed ii tamen rem publicam casus 
secuti sunt, ut mihi non erepta L. Crasso a dis im- 
mortalibus vita, sed donata mors esse videatur. Non 
7 vidit flagrantem Italiam bello, non ardentem invidia 
senatum, non 8 sceleris nefarii principes civitatis reos, 
non luctum filiae, non exilium generi, non acerbissimam 
C. Mari fugam, non illam post reditum eius caedem 
omnium crudelissimam, non denique in omni genere 


deformatam earn civitatem, in qua ipse florentissima 
multum omnibus praestitisset. 

Et quoniam attigi cogitatione vim varietatemque 
fortunae, non vagabitur oratio mca longius atque eis 
*fere ipsis definietur viris, qui hoc sermone, quern referre 
suscepimus, continentur. Quis enim non iure beatam 
L. Crassi mortem illam, quae est a multis saepe defleta, 
dixerit, cum horum ipsorum sit, qui turn cum illo 
postremum fere conlocuti sunt, eventum recordatus? 
Tenemus enim memoria 9 Q. Catulum virum omni laude 
praestantem, cum sibi non incolumem fortunam sed 
10 exitum et fugam deprecaretur, esse coactum, ut vita 
se ipse privaret. lam M. Antoni in eis ipsis Rostris, in 
quibus ille rem publicam constantissime consul defende- 
rat quaeque censor imperatoriis manubiis ornarat, 
positum caput illud fuit, a quo erant multorum capita 
servata. Neque vero longe ab eo C. luli caput hospitis 
Etrusci scelere proditum cum L. luli fratris capite 
iacuit, ut ille, qui haec non vidit, et vixisse cum re 
publica pariter et cum ilia simul extinctus esse videatur. 
Neque enim propincum suum maximi animi virum 
P. Crassum suapte interfectum manu neque collegae 
sui pontificis maxumi sanguine simulacrum Vestae 
respersum esse vidit; quoi maerori, n qua mente ille in 
patriam fuit, etiam C. Carbonis inimicissimi hominis 
eodem illo die mors fuisset nefaria. Non vidit eorum 
ipsorum, qui turn adulescentes Crasso se dicarant, 
horribilis miserosque casus. Ex quibus 12 Cotta, quern 
ille florentem reliquerat, paucis diebus post mortem 
Crassi depulsus per invidiam tribunatu non multis ab 
eo tempore mensibus eiectus est e civitate ; Sulpicius 
autem, 13 qui in eadem invidiae flamma fuisset, qui- 
buscum privatus coniunctissime vixerat, hos in tribu- 
natu spoliare instituit omni dignitate; cui quidem ad 
summam gloriam eloquentiae florescenti ferro erepta 


vitast et poena temeritatis non sine magno rei publicae 
malo constituta. Ego vero te, Crasse, cum vitae flore 
turn mortis oportunitate divino consilio et ornatum et 
extinctum esse arbitror. Nam tibi aut pro virtute 
animi constantiaque tua civilis ferri subeunda fuit 
crudelitas aut, si qua te fortuna ab atrocitate mortis 
vindicasset, eadem esse te funerum patriae spectatorem 
coegisset ; neque solum tibi 14 improborum dominatus, 
sed etiam propter admixtam civium caedem bonorum 
victoria maerori fuisset. Mihi quidem, Quinte f rater, 
et eorum casus, de quibus ante dixi, et ea, quae nosmet 
ipsi ob amorem in rem publicam incredibilem et singu- 
larem pertulimus ac sensimus, cogitanti sententia saepe 
tua vera ac sapiens videri solet, qui propter tot tantos 
tam praecipitisque casus clarissimorum hominum atque 
optimorum virorum me semper ab omni contentione ac 
dimicatione revocasti. Sed quoniam haec iam neque in 
integro nobis esse possunt et summi labores nostri 
magna compensati gloria mitigantur, pergamus ad ea 
solacia, quae non modo sedatis molestiis iucunda sed 
etiam 15 haerentibus salutaria nobis esse possint. 
(Cicero : De Or., 3-14.) 

1 The period is B.C. 91, when the Senate, led by Crassus and 
Scaurus, supported the proposals of Drusus against the Consul 

2 ' began to bring pressure on Crassus by distraining on his property ' 
(pignoris capio = levy of distraint on a senator, properly for non- 

3 ' consider the authority of the Senate as property to distrain on, 
and have distrained oij it' (cottcideris). 

4 ' neither the counsels nor loyalty of the Senate had ever failed the 

5 ' was present at the entering of the resolution in the records of the 

6 ' was immersed in the toils of attaining office ' : privata qfficia, 
services or duties to individuals (his clients in the courts). 

7 'live to see' (tirtSfiv) : bellum, the Social War, B.C. 90, followed 
by the massacres of Marius, B.C. 87, and proscriptions of Sulla, B.C. 82, 


8 The quaestio Variana, B.C. 91, tried and condemned the supporters 
of Drusus the tribune. 

9 Q. Catulus, colleague of Marius in B.C. 101, in his victory over 
the Cimbri, but executed by Marius's orders. Antonius, a famous 
orator, grandfather of the triumvir. 

10 ' prayed merely to be allowed to go into exile.' 

11 ' considering his patriotism.' 

12 Cotta, exiled, recalled by Sulla B.C. 82, censul B.C. 75. Sulpicius : 
a famous orator and democrat, slain by Sulla in B.C. 88 when tribune. 

13 qui . . . fuisset, concessive. 

14 The Marian party or democrats. 

16 Cicero writes at the period of Caesar's supremacy, when the 
senatorial party was broken, and he himself was in retirement. 


1 Quo, quo scelesti ruitis? aut cur dexteris 

Aptantur enses conditi? 
Parumne campis atque Neptuno super 

Fusum est Latini sanguinis, 
Non ut superbas invidae Karthaginis 

Romanus arces ureret, 

2 Intactus aut Britannus ut descenderet 

Sacra catenatus via, 
Sed ut secundum vota Parthorum 3 sua 

Urbs haec periret dextera? 
Neque hie lupis mos nee fuit leonibus 

4 Umquam nisi in dispar feris. 
Furorne caecos an rapit vis acrior 

An culpa? Responsum date. 
Tacent et albus ora pallor inficit 

Mentesque perculsae stupent. 
Sic est : acerba fata Romanes agunt 

Scelusque fraternae necis, 
5 Ut inmerentis fluxit in terram Remi 

6 Sacer nepotibus cruor. (Horace: Epod., 7. 


1 Probably written at the outbreak of the war between Octavian and 
Antony, and Brutus and Cassius, B.C. 42. 

2 The ' unconquered ' Briton led in triumph. 

3 sua . . . dextera, ' by its own hand.' 

4 fen's, proleptic, ' to be fierce except against other breeds.' 

5 tit, temporal, ' when,' hence ' since" = ex quo. 

6 ' to bring a curse on.' 


Si vis omnem sollicitudinem exuere, quicquid vereris 
ne eveniat, eventurum utique propone, et quodcumque 
est illud malum, tecum ipse metire ac timorem tuum 
1 taxa : intelleges profecto aut non magnum aut non 
longum esse, quod metuis. Nee diu exempla, quibus 
confirmeris, colligenda sunt : omnis ilia aetas tulit. 
In quamcumque partem rerum vel civilium vel 
externarum memoriam miseris, occurrent tibi 2 ingenia 
aut profectus aut impetus magni. Numquid accidere 
tibi, si damnaris, potest durius quam ut mittaris in 
exilium, ut ducaris in carcerem? Numquid ultra 
quicquam ulli timendum est quam ut uratur, quam ut 
pereat? Singula ista constitue et contemptores eorum 
cita, qui 3 non quaerendi, sed eligendi sunt. Damna- 
tionem suam 4 Rutilius sic tulit, tamquam nihil illi 
molestum aliud esset quam quod male iudicaretur. 
Exilium Metellus fortiter tulit, Rutilius etiam libenter : 
alter, ut rediret, rei publicae 5 praestitit, alter reditum 
suum Sullae negavit, cui nihil tune negabatur. In 
carcere Socrates disputavit et exire, cum essent qui 
promitterent fugam, noluit remansitque, ut duarum 
rerum gravissimarum hominibus metum demeret, 
mortis et carceris. Mucius ignibus manum inposuit. 
Acerbum est uri : quanto acerbius, si id te faciente 


patiaris ! vides hominem non eruditum nee ullis prae- 
ceptis contra mortem aut dolorem subornatum, militari 
tantum robore instructum, poenas a se inriti conatus 
exigentem : spectator destillantis in hostili foculo 
dexterae stetit nee ante removit nudis ossibus fluentem 
manum, quam ignis illi ab hoste subductus est. Facere 
aliquid in illis castris felicius potuit, nihil fortius. Vide 
quanto acrior sit ad 6 occupanda pericula virtus quam 
crudelitas ad inroganda : facilius Porsenna Mucio 
ignovit, quod voluerat occidere, quam sibi Mucius, quod 
non occiderat. 7 " Decantatae " inquis " in omnibus 
scholis fabulae istae sunt; iam mihi, cum ad contem- 
nendam mortem ventum fuerit, 8 Catonem narrabis." 
Quidni ego narrem ultima ilia nocte Platonis librum 
kgentem posito ad caput gladio? Duo haec in rebus 
extremis 9 instrumenta prospexerat, alterum ut vellet 
mori, alterum, ut posset. Compositis ergo rebus, 
utcumque componi fractae atque ultimae poterant, id 
agendum existimavit, ne cui Catonem aut occidere 
liceret aut servare contingeret. Et stricto gladio, quern 
usque in ilium diem ab omni caede purum servaverat : 
"nihil" inquit "egisti, fortuna, omnibus conatibus 
meis obstando. Non pro mea adhuc sed pro patriae 
libertate pugnavi, nee agebam tanta pertinacia, ut liber, 
sed ut inter liberos viverem : nunc quoniam deploratae 
sunt res generis humani; Cato 10 deducatur in tutum." 
Inpressit deinde mortiferum corpori vulnus. Quo 
obligate a medicis cum minus sanguinis haberet, minus 
virium, animi idem, iam non tantum Caesari sed sibfi 
iratus nudas in vulnus manus egit et generosum ilium 
contemptoremque omnis potentiae n spiritum non 
emisit, sed eiecit. Non in hoc exempla nunc congero, 
ut ingenium exerceam, sed ut te adversus id, quod 
maxime terribile videtur, exhorter. Facilius autem 
exhortabor, si ostendero non fortes tantum viros hoc 


momentum efflandae animae contempsisse, sed quos- 
dam ad alia ignavos in hac re aequasse animum 
fortissimorum, sicut ilium Cn. Pompei socerum 
12 Scipionem, qui contrario in Africam vento relatus 
cum teneri navem suam vidisset ab hostibus, ferro se 
transverberavit et quaerentibus, ubi imperator esset, 
" imperator " inquit "se bene habet. " Vox haec ilium 
parem maioribus fecit et 13 fatalem Scipionibus in 
Africa gloriam non est interrumpi passa. Multum fuit 
Carthaginem vinoere, sed amplius mortem. " Impera- 
tor " inquit "se bene habet." An aliter debebat 
imperator, 14 et quidem Catonis, mori? Non revoco 
te ad historias nee ex omnibus saeculis contemptores 
mortis, qui sunt plurimi, colligo; respice ad haec nostra 
tempora, de quorum languore ac deliciis querimur : 
omnis ordinis homines 15 suggerent, omnis fortunae, 
omnis aetatis, qui mala sua morte praeciderint. Mihi 
crede, Lucili, adeo mors timenda non est, ut 16 beneficio 
eius nihil timendum sit. Securus itaque inimici minas 
audi. Et quamvis conscientia tibi tua fiduciam faciat, 
tamen quia multa extra causam valent, et quod 
aequissimum est, spera et ad id 17 te, quod est 
iniquissimum, compara. Illud autem ante omnia 
memento, demere rebus 18 tumultum ac videre, quid in 
quaque re sit : scies nihil esse in istis terribile nisi 
ipsum timorem. Quod vides accidere pueris, hoc nobis 
quoque maiusculis pueris evenit : illi quos amant, 
quibus adsueverunt, cum quibus ludunt, si 19 personates 
vident, expavescunt : non hominibus tantum, sed rebus 
persona demenda est et 20 reddenda facies sua. Quid 
mihi gladios et ignes ostendis et turbam carnificum 
circa te frementem? Tolle istam pompam, sub qua 
lates et stultos territas : 21 mors es, quam nuper servus 
meus, quam ancilla contempsit. Quid tu rursus mihi 
ella et eculeos magno apparatu explicas? Quid 


singulis articulis singula machinamenta, quibus 
extorqueantur, aptata et mille alia instrumenta excarni- 
ficandi particulatim hominis? 22 Pone ista, quae nos 
obstupefaciunt. lube conticiscere gemitus et exclama- 
fiones et vocum inter lacerationem elisarum acerbita- 
tem : nempe dolor es, quem podagricus ille contemnit, 
quern stomachicus ille in ipsis deliciis perfert, quem in 
puerperio puella perpetitur. Levis es, si ferre possum, 
brevis es, si ferre non possum. Haec in animo voluta, 
quae saepe audisti, saepe dixisti. (Seneca : Ep. Mor., 

1 ' estimate your fears accurately. ' 

2 ' instances of characters of successful perseverance or lofty passion,' 
/'. e. men who have shown steady resolution or great ardour and spirit. 

3 Because so numerous. 

4 Rutilius Rufus, consul B.C. 105, legatus in Asia B.C. 95 and unjustly 
condemned. Metellus (Numidicus) refused to take an oath to obey 
the lex agraria of Saturninus in B.C. 100 and went into exile. 

5 praestitit, literally ' made good to the state,' i. e. agreed to return 
(next year). 

6 ' to anticipate . . . than to inflict.' 

7 ' stale ' : cp. cantilena. 

8 Cato of Utica, committed suicide B.C. 46. 

10 As a bride to her home, or a colony to its new abode, or a ship let 
"down to sea. 

11 spiritum, i. breath, ii. high spirit (generally in plural). 

12 Scipio, consul B.C. 52, commanded the Pompeians at Thapsus 
B.C. 46. 

13 ' decreed by fate' : cp. Aeneas' remark 'fatalia quaerimus aruoj' 

14 'and that too, Cato's commander.' 

15 ' these times will furnish instances of men of . . .' 

18 ' so little is death to be feared that thanks to it we need fear 

17 Take te compara, ' prepare yourself for the worst. ' 

18 'confusion.' 19 'wearing masks.' 

20 ' give them their real appearance. ' 

21 The writer addresses first Death, then Pain (dolor) : ' Thou art 
but Death . . . thou art but Pain . . . ' 

22 ' have done with . 



VENIO nunc ad M. Catonem, quod est firmamentum 
ac robur totius accusationis ; qui tamen 1 ita gravis est 
accusator et vehemens, ut multo magis eius auctorita- 
tem quam criminationem pertimescam. In quo ego 
accusatore, judices, primum illud deprecor, ne quid L. 
Murenae dignitas illius, ne quid 2 exspectatio tribu- 
natus, ne quid totius vitae splendor et gravitas noceat, 
denique ne ea soli huic obsint bona M. Catonis, quae 
ille adeptus est, ut multis prodesse possit. Bis consul 
fuerat 3 P. Africanus, et duos terrores huius imperil, 
Karthaginem Numantiamque, deleverat, cum accusavit 
L. Cottam. Erat in eo summa eloquentia, summa 
fides, summa integritas, auctoritas tanta quanta in 
imperio populi Romani, quod illius opera tenebatur. 
Saepe hoc majores natu dicere audivi, hanc accusatoris 
eximiam vim plurimum L. Cottae profuisse. Noluerunt 
sapientissimi homines, qui turn rem illam iudicabant, 
ita quemquam cadere in iudicio, ut nimiis adversarii 
viribus abiectus videretur. Quid, 4 Ser. Galbam nam 
traditum memoriae est nonne proavo tuo, fortissimo 
atque florentissimo viro, M. Catoni incumbenti ad eius 
perniciem populus Romanus eripuit? Semper in hac 
civitate nimis magnis accusatorum opibus et populus 
universus et sapientes ac multum in posterum prospi- 
cientes iudices restiterunt. Nolo accusator in iudicium 
potentiam adferat, non vim 5 maiorem aliquam, non 
auctoritatem excellentem, non nimiam gratiam. Va- 
leant haec omnia ad salutem innocentium, ad opem 
impotentium, ad auxilium calamitosorum ; in periculo 
vero et in pernicie civium repudientur. Nam si quis 
oc forte dicet, Catonem descensurum ad accusandum 


non fuisse, nisi prius de causa iudicasset, iniquam 
legem, iudices, et miseram condicionem instituct 
pcriculis hominum, si existimabit iudicium accusatoris 
in reum pro aliquo praeiudicio valere oportere. Ego 
tuum 6 consilium, Cato, propter singulare animi mei de 
tua virtute iudicium, vituperare non possum : non nulla 
forsitan in re conformare et leviter emendare possirn. 
"Non multa peccas," inquit ille fortissimo viro senior 
magister "sed peccas : te regere possum." At ego non 
te : verissime dixerim peccare te nihil, neque ulla in re 
te esse huius modi, ut corrigendus potius quam leviter 
inflectendus esse videare. Finxit enim te ipsa natura ad 
honestatem, gravitatem, temperantiam, magnitudinem 
animi, iustitiam, ad omnes denique virtutes magnum 
hominem et excelsum. Accessit 7 istuc doctrina non 
moderata nee mitis, sed, ut mihi videtur, paulo asperior 
et durior quam aut veritas aut natura patitur. Et 
quoniam non est nobis haec oratio habenda aut apud 
imperitam multitudinem aut in aliquo conventu agre- 
stium, audacius paulo de 8 studiis humanitatis, quae et 
mihi et vobis nota et iucunda sunt, disputabo. In M. 
Catone, iudices, haec bona quae videmus divina et 
egregia, ipsius scitote esse propria. Quae non num- 
quam g requirimus, ea sunt omnia non a natura, verum 
a magistro. Fuit enim quidam summo ingenio vir, 
10 Zeno, cuius inventorum aemuli Stoici nominantur. 
Huius sententiae sunt et praecepta huius modi : sapien- 
tem gratia numquam moveri, numquam cuiusquam 
delicto ignoscere ; neminem misericordem esse nisi 
stultum et levem ; viri non esse neque exorari neque 
placari ; solos sapientes esse, si distortissimi sint, for- 
mosos ; si mendicissimi, divites ; si servitutem serviant, 
reges; nos autem, qui sapientes non sumus, fugitives, 
exsules, hostes, insanos denique esse dicunt; omnia 
peccata esse paria; omne delictum scelus esse nefarium, 


nee minus delinquere eum, qui gallum gallinaceum, cum 
opus non fuerit, quam eum, qui patrem suffocaverit ; 
sapientem nihil opinari, nullius rei paenitere, nulla in 
re falli, sententiam, mutare numquam. Haec homo 
ingeniosissimus, M. Cato, auctoribus eruditissimis in- 
ductus, adripuit; neque disputandi causa, ut magna 
pars, sed ita vivendi. Petunt aliquid publican! : cave 
quicquam habeat momenti n gratia. Supplices aliqui 
veniunt, miseri et calamitosi : sceleratus et nefarius 
fueris, si quicquam misericordia adductus feceris. 
Fatetur aliquis se peccasse, et eius delicti veniam petit : 
nefarium est facinus ignoscere. At leve delictum est; 
omnia peccata sunt paria. Dixisti quippiam : fixum et 
statutum est. Non re ductus es, sed opinione : sapiens 

12 nihil opinatur. Errasti aliqua in re : maledici putat. 
Hac ex disciplina nobis ilia sunt : " dixi in senatu me 
nomen consularis candidati delaturum." " Iratus dix- 
isti." "Numquam," inquit, "sapiens irascitur." "At 

13 temporis causa." "Improbi," inquit, "hominis est 
mendacio f allere ; mutare sententiam turpe est ; exorari 
scelus; misereri flagitium." Nostri autem illi fateor 
enim, Cato, me quoque in adulescentia diffisum ingenio 
meo quaesisse adiumenta doctrinae nostri, inquam, 
illi a Platone et Aristotele, moderati homines et tem- 
perati, aiunt apud sapientem valere aliquando gratiam ; 
viri boni esse misereri ; distincta genera esse delictorum 
et dispares poenas ; esse apud. hominem constantem 
ignoscendi locum ; ipsum sapientem saepe aliquid opinari 
quod nesciat ; irasci non numquam ; exorari eundem et 
placari; quod dixerit, interdum, si ita rectius sit, 
mutare; de sententia decedere aliquando; omnes vir- 
tutes 14 mediocritate quadam esse moderatas. Hos ad 
magistros si qua te fortuna, Cato, cum ista natura 
detulisset, non tu quidem vir melior esses, nee fortior, 

temperantior, nee iustior neque enim esse potes 


sed paulo ad lenitatem propensior. Non accusarcs 
nullis adductus inimicitiis, nulla lacessitus iniuria, 
pudentissimum hominem, summa dignitate atque hone- 
state praeditum ; putares, cum in eiusdem anni custodia 
te atque L. Murenam fortuna posuisset, aliquo te cum 
hoc rei publicae vinculo esse coniunctum ; quod atrociter 
in senatu dixisti, aut non dixisses, aut seposuisses, aut 
mitiorem in partem interpretarere. Ac te ipsum, quan- 
tum ego opinione auguror, nunc et animi quodam 
impetu concitatum, et vi naturae atque ingenii elatuin, 
et recentibus 15 praeceptorum studiis flagrantem iam 
usus flectet, dies leniet, aetas mitigabit. Etenim isti 
ipsi mihi videntur vestri praeceptores et virtutis 
magistri fines officiorum paulo longius quam natura 
vellet protulisse ; ut, cum ad ultimum animo conten- 
dissemus, ibi tamen, ubi oporteret, consisteremus. 
16 " Nihil ignoveris. " Immo aliquid, non omnia. " Nihil 
omnino gratiae concesseris." Immo insistito, cum 
officium et fides postulabit. " Misericordia commotus 
ne sis." 17 Etiam, dissolvenda severitate, sed tamen 
est laus aliqua humanitatis. "In sententia permaneto. " 
Vero, nisi sententiam sententia alia vicerit melior. 
Huiusce modi Scipio ille fuit, quern non paenitebat 
facere idem, quod tu, habere eruditissimum hominem 
Panaetium domi ; cuius oratione et praeceptis, quam- 
quam erant eadem ista, quae te delectant, tamen 
asperior non est factus, sed, ut accepi a senibus, lenis- 
simus. Quis vero C. Laelio comior? quis iucundior 
eodem ex studio isto? quis illo gravior, sapientior? 
Possum de L. Philo, de C. Gallo dicere haec eadem, 
sed te domum iam deducam tuam. Quemquamne 
existimas Catone proavo tuo commodiorem, 18 com- 
muniorem, moderatiorem fuisse ad omnem rationem 
humanitatis? De cuius praestanti virtute cum vere 
graviterque diceres, domesticum te habere dixisti 


exemplum ad imitandum. Est illud quidem exemplum 
tibi propositum domi; sed tamen naturae similitude 
illius ad te magis, qui ab illo ortus es, quam ad unum 
quemque nostrum pervenire potuit; ad imitandum vero 
tarn mihi propositum exemplar illud est quam tibi. Sed 
si illius comitatem et facilitatem tuae gravitati severi- 
tatique asperseris, non ista quidem erunt meliora, quae 
nunc sunt optima, sed certe 19 condita iucundius. 
(Cicero : Pro Murena, xxviii-xxxi.) 

1 //.../, 'though., yet.' 

2 Cato was at the time tribune-elect. 

3 Scipio the Younger took Carthage B.C. 146 and Nutnantia 133. 

4 Galba treacherously broke faith with the Lusitani who had sur- 
rendered, putting some to death, and selling others as slaves. 

3 'Exceptional.' 6 'Purpose' (of accusing Murena). 

7 ' To all your virtues.' 8 ' Cultured pursuits.' 

9 ' We do not quite like,' an unusual sense of the word. 

10 Zeno, the founder of the Stoic philosophy, lectured at Athens in 
the fourth century B.C. 

11 'The wish to please.' 

12 ' Has nothing to do with opinion ' : he knows for certain. 

13 'To suit the occasion.' 

14 That virtue is a mean between two extremes is a part of Aristotle's 
definition of virtue : cf. Horace, aurea mediocritas, Odes, II. 10. 5- 

15 Stoic teachers. 

18 Cicero rejoins to some of the Stoic maxims. 

17 ' True : not to the extent of relaxing proper severity.' 

18 'Affable.' 19 Part, from condio. 


QUIBUS rebus cognitis ex perfugis et captivis Caesar 
haec genera munitionis instituit. Fossam pedum 
viginti * directis lateribus duxit, ut eius fossae solum 
tantundem pateret, quantum summae fossae labra dis- 
ent; reliquas omnes munitiones ab ea fossa pedes 



cccc reduxit, id hoc consilio, quoniam tantum esset 
necessario spatium complexus, nee facile totum 2 cor- 
pus corona militum cingeretur, ne de improvise aut 
noctu ad munitiones hostium multitude advolaret, 
aut interdiu tela in nostros operi destinatos conicere 
possent. Hoc intermisso spatio duas fossas xv pedes 
latas, 3 eadem altitudine perduxit, quarum interiorem 
campestribus ac demissis locis aqua ex flumine derivata 
complevit. Post eas aggerem ac vallum xii pedum 
exstruxit. Huic loricam pinnasque adiecit, grandibus 
4 cervis eminentibus ad commissuras pluteorum atque 
aggeris, qui ascensum hostium tardarent, et turres toto 
opere circumdedit, quae pedes Ixxx inter se distarent. 
Erat eodem tempore et 5 materiari et frumentari et 
tantas munitiones 6 fieri necesse deminutis nostris 
copiis, quae longius ab castris progrediebantur ; ac 
nonnumquam opera nostra Galli tentare atque erupti- 
onem ex oppido pluribus portis summa vi facere cona- 
bantur. Quare ad haec rursus opera addendum Caesar 
putavit, quo minore numero militum munitiones defendi 
possent. Itaque 7 truncis arborum admodum 7 firmis 
ramis abscisis atque horum delibratis ac praeacutis 
cacuminibus perpetuae fossae quinos pedes altae duce- 
bantur. Hue illi stipites demissi et ab infimo revincti, 
ne revelli possent, ab ramis eminebant. Quini erant 
ordines coniuncti inter se atque implicati; quo qui 
intraverant, se ipsi acutissimis vallis induebant. Hos 
8 cippos appellabant. Ante quos obliquis ordinibus in 
quincuncem dispositis scrobes tres in altitudinem pedes 
fodiebantur paulatim angustiore ad infimum fastigio. 
Hue teretes stipites ffiminis crassitudine ab summo 
praeacuti et praeusti demittebantur ita, ut non amplius 
digitis quatuor ex terra eminerent ; simul confirmandi 
et stabiliendi causa singuli ab infimo solo pedes terra 
exculcabantur, reliqua pars scrobis ad occultandas 


insidias viminibus ac virgultis integebatur. Huius 
generis octoni ordines ducti ternos inter se pedes dista- 
bant. Id ex similitudine floris lilium appellabant. Ante 
haec 9 taleae pedem longae ferreis hamis infixis totae 
in terram infodiebantur mediocribusque intermissis 
spatiis omnibus locis disserebantur ; quos 10 stimulos 
nominabant. His rebus perfectis regiones secutus 
quam potuit aequissimas pro loci natura xiv millia 
passuum complexus pares eiusdem generis muni- 
tiones, n diversas ab his, contra exteriorem hostem 
perfecit, ut ne magna quidem multitudine, si ita accidat, 
munitionum praesidia circumfundi possent; ac ne cum 
periculo ex castris egredi cogatur, dierum xxx pabulum 
frumentumque habere omnes confectum iubet. 
(Caesar: De Bell Gall, VII. 72-74.) 

I 'Vertical.' 2 'System.' 

3 i. e. as the other, the depth of which is not given. 

4 A sort of chevaux-de-frise. 5 ' Fetch timber. ' 

6 Note change from active infinitive to passive. 

7 Ablative of description. 8 'Grave-stones.' 
9 ' Blocks of wood.' 10 'Spurs.' 

II ' Facing the opposite way. ' 


NAMQUE sub l Oebaliae memini me turribus arcis, 
Qua niger umectat flaventia culta Galaesus, 
Corycium vidisse senem, cui pauca 2 relicti 
lugera ruris erant, nee fertilis ilia iuvencis 
Nee pecori opportuna seges nee commoda baccho. 
Hie rarum tamen in dumis holus albaque circum 
Lilia verbenasque premens 3 vescumque papaver, 
Regum aequabat opes 4 animis, seraque revertens 
Nocte domum dapibus mensas onerabat inemptis. 
Primus vere rosam atque autumno carpere poma, 
H 2 


Et cum tristis hiemps etiamnum frigore saxa 
Rumperet et glacie cursus frenaret aquarum, 
Ille comam mollis iam tondebat hyacinthi, 
Aestatem increpitans seram zephyrosque morantes. 
Ergo apibus fetis idem atque examine multo 
Primus abundare et spumantia cogere pressis 
Mella favis; illi tiliae atque uberrima pinus, 
Quotque in flore novo pomis se fertilis arbos 
Induerat, totidem autumno matura tenebat. 
Ille etiam seras in versum distulit ulmos 
Eduramque pirum et 5 spinos iam pruna ferentes 
lamque ministrantem platanum potantibus umbras. 
(Virgil: Geor., IV. 125-46.) 

1 Tarentum. 'waste.' 

3 ' meagre,' or, perhaps, 'fragile.' 
' in his contentment.' 6 ' sloe stocks.' 

SED nobis iam paullatim accrescere puer, et exire de 
gremio, ac discere serio incipiat. Hoc igitur potis- 
simum loco tractanda quaestio est, utiliusne sit domi 
atque intra privates parietes studentem continere, an 
frequentiae scholarum et velut publicis praeceptoribus 
tradere. Quod quidem cum iis, a quibus clarissima- 
rum civitatum mores sunt instituti, turn eminentissimis 
auctoribus video placuisse. Non est tamen dissimulan- 
dum, esse nonullos, qui ab hoc prope publico more 
privata quadam persuasione dissentiant. Hi duas prae- 
cipue rationes sequi videntur : unam, quod moribus 
magis consulant, fugiendo turbam hominum eius 
aetatis, quae sit ad vitia maxime prona ; unde causas 
turpium factorum saepe exstitisse utinam falso iacta- 
retur : alteram, quod, quisquis futurus est ille prae- 


ceptor, liberalius tempera sua impensurus uni videtur, 
quam si eadem in plures partiatur. Prior causa prorsus 
gravis. Nam si studiis quidem scholas prodesse, 
moribus autem nocere constaret, potior mihi ratio 
vivendi honeste, quam vel optime dicendi videretur. 
Sed mea quidem sententia iuncta ista atque indiscreta 
sunt. Neque enim esse oratorem, nisi bonum virum, 
iudico ; et fieri, etiamsi posset, nolo. De hac re igitur 

Corrumpi mores in scholis putant : nam et corrum- 
puntur interim ; sed domi quoque. Assunt multa eius 
rei exempla, tarn laesae hercle, quam conservatae 
sanctissime utrobique opinionis. Natura cuiusque 
totum curaque distat. Da mentem ad peiora facilem, 
da negligentiam formandi custodiendique in aetate 
prima pudoris : non minorem flagitiis occasionem 
secreta praebuerint. Nam et esse potest turpis domes- 
ticus ille praeceptor ; nee tutior inter servos malos, 
quam ingenuos parum modestos l conversatio est. At si 
bona ipsius indoles, si non caeca ac sopita parentum 
socordia est : et praeceptorem eligere sanctissimum 
quemque, (cuius rei praecipua prudentibus cura est) et 
disciplinam, quae maxime severa fuerit licet ; et 
nihilominus amicum gravem virum, aut fidelem liber- 
tum, lateri filii sui adiungere, cuius assiduus comitatus 
etiam illos meliores faciat, qui timebuntur. Facile erat 
huius metus remedium. Utinam liberorum nostrorum 
mores non ipsi perderemus. Infantiam statim deliciis 
solvimus. Mollis ilia educatio, quam indulgentiam 
vocamus, nervos omnes et mentis et corporis frangit. 
Quid non adultus concupiscet, qui in purpuris repit? 
Nondum prima verba exprimit, et iam 2 coccum intel- 
ligit, iam 3 conchylium poscit. Ante palatum eorum, 
quam os, instituimus. In lecticis crescunt : si terram 
attigerint, e manibus utrinque sustinentium pendent. 


Gaudemus, si quid licentius dixerint. Verba, nc 
Alexandrinis quidem permittenda deliciis, risu et osculo 
excipimus. Nee mirum : nos docuimus, ex nobis 
audierunt. Nostras arnicas, nostros concubines vident ; 
omne convivium obscenis canticis strepit : pudenda 
dictu spectantur. Fit ex his consuetude, deinde natura. 
Discunt haec miseri antequam sciant vitia esse : inde 
soluti ac fluentes non accipiunt e scholis mala ista, sed 
in scholas afferunt. 

Verum in studiis magis vacabit unus uni. Ante 
omnia nihil prohibet esse istum, nescio quern, unum 
etiam cum eo, qui in scholis eruditur. Sed etiamsi 
iungi utrumque non posset, lumen tamen illud con- 
ventus honestissimi, tenebris ac solitudini practulissem. 
Nam optimus quisque praeceptor frequentia gaudet ac 
maiore se theatro dignum putat. At fere minores ex 
conscientia suae infirmitatis haerere singulis, et officio 
fungi quodam, modo paedagogorum non indignantur. 
Sed praestet alicui vel gratia, vel amicitia, vel pecunia, 
ut doctissimum atque incomparabilem magistrum domi 
habeat : num tamen ille totum in uno diem consum- 
pturus est? aut potest esse ulla tam perpetua discentis 
intentio, quae non, ut visus oculorum obtutu continue, 
fatigetur? cum praesertim multo plus secreti studia 
desiderent. Neque enim scribenti, ediscenti et cogi- 
tanti praeceptor assistit : quorum aliquid agentibus 
cuiuscunque interventus impedimento est. Lectio 
quoque non omnis, nee semper, praeeunte vel inter- 
pretante eget. Quando enim tot auctorum notitia 
contingeret? Ergo modicum tempus est, quo in totum 
diem velut opus ordinetur. Ideoque per plures ire 
possunt etiam quae singulis tradenda sunt. Pleraque 
vero hanc conditionem habent, ut eadem voce ad omnes 
simul perferantur. Taceo de partitionibus et declama- 
tionibus rhetorum : quibus certe quantuscunque 


numerus adhibeatur, tamen unusquisque totum feret. 
Non enim vox ilia praeceptoris, ut coena, minus 
pluribus sufficit ; sed ut sol, universis idem lucis 
calorisque largitur. Grammaticus quoque de ratione 
loquendi si disserat, quaestiones explicet, historias 
exponat, poemata enarret : tot ilia discent, quot 
audient. At enim emendationi praelectionique numerus 
obstat. Sit incommodum, (nam quid fere undique 
placet?) mox illud comparabimus commodis. Nee ego 
tamen eo mitti puerum volo, ubi negligatur. Sed neque 
praeceptor bonus maiore se turba, quam ut sustinere 
earn possit, oneraverit : et in primis ea habenda cura 
est, ut is omni modo fiat nobis familiariter amicus, nee 
officium in docendo spectet, sed affectum. Ita nunquam 
erimus in turba. Nee sane quisquam, literis saltern 
leviter imbutus, eum, in quo studium ingeniumque 
perspexerit, non in suam quoque gloriam peculiariter 
fovebit. Sed ut fugiendae sint magnae scholae (cui ne 
ipsi quidem rei assentior, si ad aliquem merito concur- 
ritur), non tamen hoc eb valet, ut fugiendae sint omnino 
scholae. Aliud est enim vitare eas, aliud eligere. 

Et si refutavimus quae contra dicuntur, 5am 
explicemus, quid ipsi sequamur. Ante omnia, futurus 
orator, cui in maxima celebritate et in media reipublicae 
luce vivendum est, assuescat iam a tenero non reformi- 
dare homines, neque ilia solitaria et velut umbratili vita 
pallescere. Excitanda mens et attollenda semper est, 
quae in huiusmodi secretis aut languescit, et quendam 
velut in opaco situm ducit, aut contra tumescit inani 
persuasione : necesse est enim sibi nimium tribuat, qui 
se nemini comparat. Deinde cum proferenda sunt 
studia, caligat in sole, et omnia nova offendit, ut qui 
solus didicerit, quod inter multos faciendum est. Mitto 
amicitias quae ad senectutem usque firmissimae durant, 
eligiosa quadam necessitudine imbutae. Neque enim 


est sanctius, sacris iisdem, quam studiis initiari. Sen- 
sum ipsum, qui communis dicitur, ubi discet, cum se 
a congressu, qui non hominibus solum sed multis 
quoque animalibus naturalis est, segregarit? Adde, 
*quod domi ea sola discere potest, quae ipsi praecipi- 
entur; in schola, etiam quae aliis. Audiet multa 
quotidie probari, multa corrig-i : proderit alicuius 
obiurgata desidia : proderit laudata industria : excita- 
bitur laude aemulatio : turpe ducet cedere pari, pul- 
chrum superasse maiores. Accendunt omnia haec 
animos ; et licet ipsa vitium sit ambitio, frequenter 
tamen causa virtutum est. Non inutilem scio servatum 
esse a praeceptoribus meis morem, qui, cum pueros in 
classes distribuerant, ordinem dicendi secundum vires 
ingenii dabant; et ita superiore loco quisque declama- 
bat, ut praecedere profectu videbatur. Huius rei 
iudicia praebebantur : ea nobis ingens palmae contentio : 
ducere vero classem, multo pulcherrimum. Nee de hoc 
semel decretum erat : tricesimus dies reddebat victo 
certaminis potestatem. Ita nee superior successu curam 
remittebat, et dolor victum ad depellendam ignominiam 
concitabat. Id nobis acriores ad studia dicendi faces 
subdidisse, quam exhortationes docentium, paedagog- 
orum custodiam, vota parentum, quantum animi mei 
coniectura colligere possum, contenderim. Sed sicut 
firmiores in literis profectus alit aemulatio : ita incipien- 
tibus atque adhuc teneris condiscipulorum quam 
praeceptoris iucundior, hoc ipso quod facilior, imitatio 

Tradito sibi puero, docendi peritus ingenium eius in 
primis naturamque perspiciat. Ingenii signum in parvis 


praecipuum memoria est. Eius duplex virtus, facile 
percipere, et fideliter continere. Proximum imitatio : 
nam id quoque est docilis naturae, sic tamen, ut ea, 
quae discit, effingat, non habitum forte et incessum, et 
si quid in peius notabile est. Non dabit mihi spem 
bonae indolis, qui hoc imitandi studio petet, ut rideatur. 
Nam probus quoque in primis erit ille vere ingeniosus ; 
alioqui non peius duxerim tardi esse ingenii, quam 
mali. Probus autem ab illo segni et iacente plurimum 
aberit. Hie meus, quae tradentur, non difficulter 
accipiet; quaedam etiam interrogabit ; sequetur tamen 
magis, quam praecurret. Illud ingeniorum velut 
praecox genus non temere unquam pervenit ad frugem. 
Hi sunt, qui parva facile faciunt; et audacia provecti, 
quicquid illic possunt, statim ostendunt. Possunt 
autem id demum, quod in proximo est : verba con- 
tinuant ; haec vultu interrito, nulla tardati verecundia, 
proferunt. Non multum praestant, sed cito. Non 
subest vera vis, nee penitus immissis radicibus nititur : 
ut, quae summo solo sparsa sunt semina, celerius se 
effundunt ; et imitatae spicas herbulae, inanibus aristis 
ante messem flavescunt. Placent haec annis com- 
parata; deinde stat profectus, admiratio decrescit. 
(Quintilianus : Inst. Orator, I. ii. i iii. 5.) 

1 'intercourse.' 2 'scarlet colour.' 

3 ' purple garments ' literally 'purple shell-fish.' 


1 QUINTILIANE, vagae moderator summe iuventae, 

Gloria Romanae, Quintiliane, togae, 
Vivere quod propero pauper nee inutijis annis, 
Da veniam : properat vivere nemo satis. 

2 Differat hoc patrios optat qui vincere census 


Atriaque inmodicis artat imag-inibus. 
Me focus et nigros non indignantia fumos 

Tecta iuvant et fons vivus et herba rudis. 
Sit mihi verna satur, sit non doctissima coniunx, 

Sit nox cum somno, sit sine lite dies. 

(Mart., II. 90.) 

1 The famous scholar and teacher of eloquence, Juv., VII. 185 foil., 
who became prosperous in his profession. 

2 ' let him put it off" (t. e. put off ' living ') who is ambitious of wealth 
and fame ' : imagines, either the wax busts (cerae), or medallions which 
had taken their place. 


CRAS te victurum, eras dicis, Postume, semper. 

Die mihi, eras istud, Postume, quando venit? 
Quam longe eras istud, ubi est? aut unde petendum? 

Numquid apud Parthos Armeniosque latet? 
lam eras istud habet Priami vel Nestoris annos. 

Cras istud quanti, die mihi, posset emi? 
Cras vives? hodie iam vivere, Postume, 1 serum est : 

Ille sapit quisquis, Postume, vixit heri. 

-(Mart., V. 58.) 

1 'too late.' 


Si tecum mihi, care Martialis, 
Securis 1 liceat frui diebus, 
Si disponere tempus otiosum 
Et verae pariter vacare vitae : 
Nee nos atria nee domos potentum 
Nee litis tetricas forumque triste 


Nossemus nee 2 imagines superbas ; 

Sed 3 gestatio, fabulae, libelli, 

Campus, porticus, umbra, 4 Virgo, thermae, 

Haec essent loca semper, hi labores. 

Nunc vivit necuter sibi, bonosque 

Soles effugere atque abire sentit, 

Qui nobis pergunt et 5 inputantur. 

Quisquam vivere cum sciat, moratur? 

(Mart., V. 20.) 

liceat for liceret, as Virg., Aen., V. 325, spatia et si phira supersint,} 
transeat elapsus prior, 

2 The busts (ferae) of noble families. 

3 ' drives, conversation, recitations.' 

4 aqtia Virgo, .water brought in an aqueduct to Rome by M. Agrippa : 
cp. Mart., VI. 42, 18, potes j crnda Virgine Marciave mergi( s yovi may 
bathe in the cold water of the Virgo, or that brought in by Marcius 
Rex '). 

' 'put down to our account/ a later Latin use : cp. Tac., A^r., 27, 
adversa uni iniputantitr. 


VOTA tui breviter si vis cognoscere Marci, 

Clarum militiae, Pronto, togaeque decus, 
Hoc petit, esse sui nee magni ruris arator, 

Sordidaque in parvis otia rebus amat. 
Quisquam * picta colit Spartani frigora saxi 

Et 2 matutinum portat ineptus Have, 
Cui licet exuviis nemoris rurisque beato 

Ante focum plenas explicuisse 3 plagas 
Et piscem tremula salientem ducere saeta 

Flavaque de rubro promere mella cado? 
Pinguis 4 inaequales onerat cui vilica mensas 

Et sua non emptus praeparat ova cinis? 
Non amet hanc vitam quisquis me non amat, opto, 


Vivat et urbanis albus in officiis. 

-(Mart., I. 55.) 

1 'the cold tessellated Spartan marbles': cp. Mart., VI. 42, n, illic 
Taygeti virent metalla (Mount Taygetus, near Sparta). 
a /. e. pay the morning call on his patron (salutatio], 

3 After the hunt. 

4 ' uneven,' or ' which cannot bear the weight.' 


VITAM quae faciant beatiorem, 
lucundissime Martialis, haec sunt : 
Res non parta labore sed relicta; 
Non ingratus ager, * focus perennis ; 
Lis numquam, 2 toga rara, mens quieta ; 
Vires ingenuae, salubre corpus; 
Prudens simplicitas, pares amici; 
Convictus facilis, sine arte mensa ; 
Nox non ebria sed soluta curis ; 
Non tristis torus et tamen pudicus ; 
Somnus qui faciat breves tenebras : 
3 Quod sis esse velis nihilque malis ; 
Summum nee metuas diem nee optes. 

-(Mart., X. 47.) 

1 i. e. a kitchen fire always alight (no empty larder). 

2 The toga must be worn at the salutatio, etc. : it was the top-hat and 
black coat of Rome (Mart., IX. 100). Juv. III. 171, pars magna 
Italiae est in qua / nemo togam sumil nisi tnortmts. 

3 velis, malis, take up the list of requirements, ' to be content and 
wish for nothing better.' 


EXPONAM vobis, Quirites, ex quibus generibus 
hominum istae copiae comparentur; deinde singulis 


medicinam consilii atque orationis meae, si quam 
potero, adferam. Unum genus est eorum, qui magno 
in acre alieno 1 maiores etiam possessiones habent, 
quarum amore adducti 2 dissolvi nullo modo possunt. 
Horum hominum species est honestissima : sunt enim 
locupletes; voluntas vero et causa impudentissima. 
Tu agris, tu aedificiis, tu argento, tu familia, tu rebus 
omnibus ornatus et copiosus sis, et dubites 3 de posses- 
sione detrahere, adquirere ad fidem? Quid enim 
exspectas? Bellum? Quid ergo? In vastatione om- 
nium tuas possessiones sacrosanctas futuras putas? 
An 4 tabulas novas ? Errant qui istas a Catilina 
exspectant. Meo beneficio tabulae novae proferentur, 
verum 5 auctionariae. Neque enim isti, qui posses- 
siones habent, alia ratione ulla salvi esse possunt. 
Quod si maturius facere voluissent, neque, id quod stul- 
tissimum est, certare cum usuris fructibus praediorum, 
et locupletioribus his et melioribus civibus uteremur. 
Sed hosce homines minime puto pertimescendos, quod 
aut deduci de sententia possunt, aut, si permanebunt, 
magis mihi videntur vota facturi contra rem publicam 
quam arma laturi. Alterum genus est eorum, qui, 
quamquam premuntur acre alieno, dominationem tamen 
exspectant, rerum potiri volunt, honores, quos quieta 
re publica desperant, perturbata se consequi posse 
arbitrantur. Quibus hoc praecipiendum videtur, unum 
scilicet et idem quod reliquis omnibus, ut desperent id, 
quod conantur, se consequi posse; primum omnium me 
ipsum vigilare, adesse, providere rei publicae; deinde 
magnos animos esse in bonis viris, magnam concor- 
diam in maxima multitudine, magnas praeterea copias 
militum; deos denique immortales huic invicto populo, 
clarissimo imperio, pulcherrimae urbi contra tantam 
vim sceleris praesentes auxilium esse laturos. Quod si 
iam sint id, quod cum summo furore cupiunt, adepti, 


num illi in cinere urbis et in sanguine civium, quae 
mente conscelerata ac nefaria concupiverunt, se con- 
sules ac dictatores aut etiam reges sperant futures? 
Non vident id se cupere, quod si adepti sint, fugitivo 
*alicui aut gladiatori concedi sit necesse ? 6 Tertium 
genus est aetate iam adfectum, sed tamen exercitatione 
robustum, quo ex genere iste est Manlius, cui mine 
Catilina succedit : sunt homines ex eis coloniis, quas 
Sulla constituit ; quas ego universas civium esse 
optimorum et fortissimorum virorum sentio, sed tamen 
ei sunt coloni, qui se in insperatis ac repentinis 
pecuniis sumptuosius insolentiusque iactarunt. Hi 
dum aedificant tamquam beati, dum praediis lectis, 
familiis magnis, conviviis apparatis delectantur, in 
tantum aes alienum inciderunt, ut, si salvi esse velint, 
Sulla sit ab inferis excitandus : qui etiam non nullos 
agrestes, homines tenues atque egentes, in eandem 
illam spem rapinarum veterum impulerunt, quos ego 
utrosque in eodem genere praedatorum direptorumque 
pono ; sed eos hoc moneo : desinant furere ac proscrip- 
tiones et dictaturas cogitare : tantus enim 7 illorum 
temporum dolor inustus est civitati, ut iam ista non 
modo homines, sed ne 8 pecudes quidem mihi passurae 
esse videantur. Quartum genus est sane varium et 
mixtum et turbulentum, qui iam pridem premuntur, qui 
numquam emergunt, qui partim inertia, partim male 
gerendo negotio, partim etiam sumptibus in vetere acre 
alieno vacillant ; qui 9 vadimoniis, iudiciis, proscriptione 
bonorum defatigati, permulti et ex urbe et ex agris se 
in ilia castra conferre dicuntur. Hosce ego non tarn 
milites acres quam 10 infitiatores lentos esse arbitror ; 
qui homines primum, si stare non possunt, conruant, 
sed ita ut non modo civitas, sed ne vicini quidem 
proximi sentiant. Nam illud non intellego, quam ob 
rem, si vivere honeste non possunt, perire turpiter 


velint, aut cur minore dolore perituros se cum multis, 
quam si soli pereant, arbitrentur. Quintum genus est 
parricidarum, sicariorum, denique omnium facinoroso- 
rum ; quos ego a Catilina non revoco ; nam neque ab eo 
divelli possunt et pereant sane in latrocinio, quoniam 
sunt ita multi, ut eos n career capere non possit. 
(Cicero: In Cat., II. 8-10.) 

1 i. e. than their debts. 

2 Middle: 'free themselves' (from their debts). 

3 ' Sacrifice part of your property, gain something towards establish- 
ing your credit.' 

4 'A cancelling of old debts' (lit. new account books). 
6 Placards advertising the forced sale of their estates. 

6 120,000 of Sulla's old soldiers had been distributed throughout 
Etruria and other parts of Italy. 

7 The times of Sulla's proscriptions. 8 'Brutes.' 

9 Three stages of bankruptcy : the summons to appear before the 
court, the sentence, and the public sale of the bankrupt's goods. 

10 ' Ingenious shirkers of liabilities ' (lit. slow deniers). 

11 The one prison at Rome had a room, the Tullianum, where criminals 
\\ ere executed. 

1 ALTERA iam teritur bellis civilibus aetas, 

Suis et ipsa Roma viribus ruit. 

2 Quam neque finitimi valuerunt perdere Marsi 

Minacis aut Etrusca Porsenae manus, 

3 Aemula nee virtus Capuae nee 4 Spartacus acer 

5 Novisque rebus infidelis Allobrox 
6 Nee fera caerulea domuit Germania pube 

Parentibusque abominatus Hannibal : 
Impia perdemus 7 devoti sanguinis aetas 

Ferisque rursus occupabitur solum : 
Barbarus heu cineres insistet victor et Urbem 

Eques sonante verberabit ungula, 


Quaeque carent ventis et solibus ossa Quirini, 

(Nefas videre) dissipabit insolens. 
8 Forte quid expediat communiter aut melior pars 

Mails carere quaeritis laboribus; 
Nulla sit hac potior sententia : 9 Phocaeorum 

Velut profugit exsecrata civitas 
Agros atque lares patrios habitandaque fana 

Apris reliquit et rapacibus lupis, 
Ire, pedes quocumque ferent, quocumque per undas 

Notus vocabit aut protervus Africus. 
Sic placet? an melius quis habet suadere? secunda 

Ratem occupare quid moramur alite? 
Sed iuremus in haec : 10 "simul imis saxa renarint 

Vadis levata, ne redire sit nefas ; 
Neu conversa domum pigeat dare lintea, quando 

Padus n Matina laverit cacumina." 
Haec et quae poterunt reditus abscindere dulcis 

Earnus omnis exsecrata civitas 
Aut pars indocili melior grege; mollis et exspes 

Inominata perpremat cubilia. 
Vos, quibus est virtus, muliebrem tollite luctum, 

Etrusca praeter et volate litora. 

12 Nos manet Oceanus circumvagus : arva, beata 
Petamus arva divites et insulas, 

Reddit ubi cererem tellus inarata quotannis 
Et inputata floret usque vinea, 

13 Germinat et numquam fallentis termes olivac 
14 Suamque pulla ficus ornat arborem, 

Mella cava manant ex ilice, montibus altis 

Levis crepante lympha desilit pede. 
15 Illic iniussae veniunt ad mulctra capellae 

Refertque tenta grex amicus ubera, 
Nee vespertinus circumgemit ursus ovile 

Nee intumescit alta viperis humus ; 
Pluraque felices mirabimur, 16 ut neque largis 


Aquosus Eurus arva radat imbribus, 
Pinguia nee siccis urantur semina glaebis, 

17 Utrumque rege temperante caelitum. 
Nulla nocent pecori contagia, nullius astri 

Gregem aestuosa torret 18 inpotentia. 
Non hue Argoo contendit remige pinus 

Neque inpudica Colchis intulit pedem, 
Non hue Sidonii torserunt 19 cornua nautae, 

Laboriosa nee cohors Ulixei. 
luppiter ilia piae secrevit litora genti, 

20 Ut inquinavit acre tempus aureum, 
Acre, dehinc ferro duravit saecula, quorum 

Piis secunda vate me datur fuga. 

(Horace: Epod., 16.) 

1 Between Octavian and Antony, and Brutus and Cassius, ending at 
Philippi, B.C. 42. 

2 In the Social or Marsian War, B.C. 90-88. 

3 As in the Second Punic War, B.C. 211. 

4 Leader in the Servile War, B.C. 73-71 ; cp. Hor., Carm., III. 14, 
17, et cadum Mar si manor em duelli, / Spartacum si qua potuit 
vagantem / fallere testa. 

3 ' faithless to the revolutionaries ' : the Allobroges betrayed Catiline's 
plot to Cicero. 

8 ' blue-eyed Germans ' : allusion to the repulse of the Teutones and 
Cimbri by Marius, B.C. 102, 101. 

7 Genitive of description, ' accursed age.' 

8 'perhaps all' (literally, 'jointly') 'or the better part are asking 
what can help you to be done with toil. ' melior pars, cp. bona pars 
(prose) ; carcre, nearly of purpose, ' so as to . . .' 

9 The Phocaeans, on being attacked by the Persians of Cyrus, sank 
an iron bar and bound themselves by an oath (exsecrata) ' to leave their 
land and not to return till the iron floated.' 

10 ' let it be no sin to return, once the stones . . .' 

11 A cape in Apulia. 

12 Sertorius designed, it was said, to leave Spain and sail to the 
islands of the blest (circa B.C. So). 

13 Much of this passage is modelled on the 4th Eclogue of Virgil. 

14 sua, i. e. natural, ungrafted. 

15 Cp. Virg., Eel., IV. 21, ipsae lacte do mum referent distenta 
capellae / ubera, nee magnos metuent armenta leones. 



16 ut = 'how.' 17 ' tempers each extreme.' 

is 'fury^ C p. Hor., Cartn., III. 30, 3, Aquilo impotcns. 
19 cornua, the hooked ends of the yard-arms (antennae). Virg., Aen., 
II. 549, cornua velatarum obverlimus antennaruin. w ut = ' when.' 


" Pulcer fugatis 
Ille dies Latio tenebris, 
Qui primus alma risit adorea." 

NERO ea nocte, quae secuta est pugnam, profectus 
citatiore quam inde venerat agmine die sexto ad stativa 
sua atque ad hostem pervenit. Iter* eius f requentia minore, 
quia nemo praecesserat nuntius, laetitia vero tanta, vix 
ut compotes mentium prae gaudio essent, celebratum 
est. Nam Romae neuter animi habitus satis dici enar- 
rarique potest, nee quo incerta expectatione eventus 
civitas fuerat, nee quo victoriae famam accepit. Num- 
quam per omnis dies, ex quo Claudium consulem pro- 
fectum fama attulit, ab orto sole ad occidentem aut 
senator quisquam a curia atque ab magistratibus absces- 
sit aut populus e foro. Matronae, quia nihil in ipsis 
opis erat, in preces obtestationesque versae, per omnia 
delubra vagae l suppliciis votisque fatigare deos. Tam 
sollicitae ac suspensae civitati fama incerta primo 
accidit duos 2 Narnienses equites in castra, quae in 
faucibus Umbriae opposita erant, venisse ex proelio 
nuntiantes caesos hostes. Et primo magis auribus 
quam animis id acceptum erat ut maius laetiusque, 
quam quod mente capere aut satis credere possent, et 
ipsa celeritas fidem impediebat, quod 3 biduo ante 
pugnatum dicebatur. Litterae deinde ab L. Manlio 
Acidino missae ex castris adferuntur de Narniensium 
equitum adventu. Hae litterae per forum ad tribunal 
praetoris latae senatum curia exciverunt; tantoque cer- 


tamine ac tumultu populi ad fores curiae concursum est, 
ut adire nuntius non posset, sed traheretur a percunc- 
tantibus vociferantibusque, ut in rostris prius quam in 
senatu litterae recitarentur. Tandem summoti et 
coerciti a magistratibus, 4 dispensarique laetitia inter in- 
potentes eius animos potuit. In senatu primum, deinde 
in contione litterae recitatae sunt ; et pro cuiusque 
ingenio aliis iam certum gaudium, aliis nulla ante futura 
fides erat, quam legates consulumve litteras audissent. 
Ipsos deinde adpropinquare legates adlatum est. Tune 
5 enim vero omnis aetas currere obvii, primus quisque 
oculis auribusque haurire tantum gaudium cupientes. 
Ad Mulvium usque pontem 6 continens agmen pervenit. 
Legati ii erant L. Veturius Philo P. Licinius Varus 
Q. Caecilius Metellus circumfusi omnis generis homi- 
num frequentia in forum pervenerunt, cum alii ipsos, 
alii comites eorum, quae acta essent, percunctarentur. 
Et ut quisque audierat exercitum hostium imperatorem- 
que occisum, legiones Romanas incolumes, salvos con- 
sules esse, extemplo aliis porro impertiebant gaudium 
suum. Cum aegre in curiam perventum esset, multo 
aegrius summota turba, ne patribus misceretur, litterae 
in senatu recitatae sunt. Inde traducti in contionem 
legati. L. Veturius litteris recitatis ipse planius omnia, 
quae acta erant, exposuit cum ingenti adsensu, po- 
stremo etiam clamore universae contionis, cum vix 
gaudium animis caperent. Discursum inde ab aliis 
circa templa deum, ut grates agerent, ab aliis domos, 
ut coniugibus liberisque tarn laetum nuntium imperti- 
rent. Senatus, quod M. Livius et C. Claudius consules 
incolumi exercitu ducem hostium legionesque occidis- 
sent, supplicationem in triduum decrevit. Earn sup- 
plicationem C. Hostilius praetor pro contione edixit, 
celebrataque a viris feminisque est; omniaque templa 
per totum triduum aequalem turbam habuere, cum 

I 2 


matronae amplissima veste cum libcris, perinde ac si 
debellatum foret, omni solutae metu deis immortalibus 
grates agerent. Statum quoque civitatis ea victoria 
movit, ut iam inde baud secus quam in pace res inter 
se contrahere vendendo, emendo, 7 mutuum dando 
argentum creditumque solvendo auderent. 

C. Claudius consul cum in castra redisset, caput 
Hasdrubalis, quod servatum cum cura attulerat, proici 
ante hostium stationes captivosque Afros vinctos, ut 
erant, ostendi, duos etiam ex iis solutos ire ad Han- 
nibalem et expromere, quae acta essent, iussit. Hanni- 
bal, tanto simul publico familiarique ictus luctu, agno- 
scere se f ortunam Carthaginis fertur dixisse ; castrisque 
inde motis, ut omnia auxilia, quae diffusa latius tueri 
non poterat, in extremum Italiae angulum Bruttios 
contraheret, et Metapontinos, civitatem universam, 
excitos sedibus suis, et Lucanorum qui 8 suae dicionis 
erant in Bruttium agrum traduxit. (Livy, XXVII. 
c- 50, Si-) 

1 Old-fashioned for supplicationibus. 

2 Narnia, on the Nar, north-east of Rome. 

3 The Metaurus is in North Umbria. 

4 ' the joyful news could slowly be imparted to minds which could 
not control their delight.' 

8 enim vero : enim keeps its old force of ' indeed.' Cp. for the phrase 
Ennius's line (in Cicero), ' tune omnis aetas currere obvia ' (in a different 
sense, however). 

6 ' the unbroken line of people.' 

7 ' lending money or paying debts ' : pecunia mutua a loan. 

8 'who belonged to him,' had come over to him and owned his 
sway (dido). 

IN 1 Saeptis Mamurra diu multumque vagatus, 

Hie ubi Roma suas aurea 2 vexat opes, 
Inspexit molles pueros oculisque comedit, 

3 Non hos quos primae prostituere casae, 


Sed quos arcanae servant tabulata catastae 

Et quos non populus nee mea turba videt. 
Inde satur mensas et opertos exuit 4 orbes 

Expositumque 5 alte pingue poposcit ebur, 
Et testudineum mensus quater 6 hexaclinon 

Ingemuit citro non satis esse suo. 
Consuluit nares an olerent 7 aera Corinthon, 

Culpavit statuas et, 8 Polyclite, tuas, 
Et turbata brevi questus crystallina vitro 

9 Murrina signavit seposuitque decem. 
Expendit veteres 10 calathos et si qua fuerunt 

Pocula n Mentorea nobilitata manu, 
Et viridis picto gemmas numeravit in auro, 

12 Quidquid et a nivea grandius aure sonat. 
Sardonychas vero 13 mensa quaesivit in omni 

Et pretium magnis fecit iaspidibus. 
Undecima lassus cum iam discederet hora, 

Asse duos calices emit et 14 ipse tulit. 

-(Mart., IX. 59.) 

1 Originally, the voting booths or ' pens ' in the Campus Martius, 
then built up by Julius Caesar and Agrippa, and it became a quarter 
for shops. 2 ' displays.' 

3 /. e. ' not the cheaper sort shown in the outer rooms, but upstairs 
(tabulata), not for you or me to see. ' 

4 Choice slabs of wood for tables, Juv., XI. 122, putere videntur\ 
unguenta atqtie rosae, latos nisi sustinet orbes \grande ebur: cp. citro, 
below ; exuit : i. e. makes the shop-keeper strip the coverings off them. 

I 6 ' exhibited for sale on high,' or ' kept in the far recesses of the shop.' 
6 A ' sigma ' (or round seat) to hold six, inlaid with tortoiseshell ; 
ingemuit : ' shakes his head and says it isn't large enough for his board.' 

7 Corinthian bronzes were famous : Virg., Gear., II. 464. 

8 A sculptor of Sicyon, circa B.C. 430. 

9 Porcelain 'spoilt by a flaw, a speck of glass.' 

10 Cups, Virg., Eel., V. 71. 

u A great silversmith. Cp. Prop. IV. 8, 13, argiimenta (groups of 
figures) magis sunt Mentoris additaformae. 

12 i. e. as ear-drops or ear-rings. 

13 'in every shop,' ' on every counter.' 

14 ' and carried them home himself.' 



CUR saepe sicci parva rura * Nomenti 

Laremque villae sordidum petam, quaeris? 

Nee cogitandi, Sparse, nee quiescendi 

In urbe locus est pauperi. 2 Negant vitam 

Ludi magistri mane, nocte pistores, 

Aerariorum marculi die toto; 

3 Hinc otiosus sordidam quatit mensam 

Neroniana nummularius massa, 

Illinc 4 palucis malleator Hispanae 

Tritum nitenti fuste verberat saxum ; 

Nee 5 turba cessat entheata Bellonae, 

6 Nee fasciato naufragus loquax trunco, 
A matre doctus nee rogare ludaeus, 
Nee sulphuratae lippus institor mercis. 
Numerare pigri damna quis potest somni ? 

7 Dicet quot aera verberent manus urbis, 
Cum secta Colcho Luna vapulat rhombo. 
Tu, Sparse, nescis ista nee potes scire, 

8 Petilianis delicatus in regnis, 

Cui plana summos despicit domus mentis, 
Et rus in urbe est vinitorque Romanus 
Nee in Falerno colle maior 9 autumnus 
10 Intraque limen latus essedo cursus, 
Et in profundo somnus et quies nullis 
Offensa linguis, nee n dies nisi admissus. 
Nos transeuntis risus excitat turbae, 
Et ad cubile est Roma. Taedio fessis 
Dormire quotiens libuit, imus ad villam. 

-(Mart., XII. 57.) 

1 His small estate at Nomentum, fifteen miles from Rome. 7 

2 Cp. Mart., IX. 59, 3, the school opens before dawn, nondum cristati 
rupere silentia galli. 


3 ' the money-changer indolently pours a noisy mass of change over 
his dirty counter ' : Nero had reduced the value of the aureus (about 
one guinea, Juv. , VII. 122, si contigit aureus unus) : aerariorum mar- 
cult, 'the coppersmiths hammering all day.' 

4 'one who beats out Spanish gold-leaf (palux, or baliix, ballux, 
Spanish gold dust). 

5 Bellona, an oriental deity, identified with the old Italian war- 
goddess, worshipped by a maddened crowd (entheata) of Bellonarii. 
Cp. Juv., IV. 123, ut fanaticus oestro / percussits, Bellona, tuo. 

6 Street-beggars, the sailor with a bit of the wreck, the Jew trained 
to beg (Juv., III. 16), the half-blind vendor of sulphur-matches. 

7 ' as well tell how many clash cymbals at an eclipse when the magic 
spells assail the moon' : rhombus, Prop., II. 2, deficiunt magico torti 
sub carmine rhombi, the magician's circle traced with magic spell 
(carmen) to draw down the moon, and the clashing of brass defeats the 
spell. Colcho, because of Medea of Colchis. 

8 'you whose spacious (plana) palace in the domains of Petilius (a 
rich Roman's mansion) is far away from city noise.' 

9 ' vintage.' 

10 i. e. broad grounds and drives in his gardens. Cp. Juv., VII. 178, 
borticus, in qua / gestetur domimis quoties pluit. 

11 i. e. he could rise when he liked. 

QUODSI vituperandi, qui reticuerunt, quid de iis 
existimandum est, qui orationis vanitatem adhibue- 
runt? C. Canius, eques Romanus, nee infacetus et 
satis litteratus, cum se Syracusas otiandi, ut ipse dicere 
solebat, non negotiandi causa contulisset, dictitabat 
se hortulos aliquos emere velle, quo invitare amicos et 
ubi se oblectare sine interpellatoribus posset. Quod 
cum percrebruisset, Pythius ei quidam, * qui argen- 
tariam faceret Syracusis, venales quidem se hortos non 
habere, sed licere uti Canio, si vellet, ut suis, et simul 
ad cenam hominem in hortos invitavit in posterum 
diem. Cum ille promisisset, turn Pythius, 2 qui esset 
ut argentarius apud omnes ordines gratiosus, pisca- 


tores ad se convocavit et ab iis petivit, ut ante suos 
hortulos postridie piscarentur, dixitque, quid eos facere 
vellet. Ad cenarn tempori venit Canius ; opiparea Pythio 
adparatum convivium, cumbarum ante oculos multitude ; 
pro se quisque, quod ceperat, adferebat, ante pedes 
Pythi pisces abiciebantur, Turn Canius : "Quaeso", in- 
quit, "quid est hoc, Pythi? tantumne piscium? 
tantumne cumbarum ?" Et ille: " Quid mirum ? ", 
inquit, "hoc loco est, Syracusis quicquid est 
piscium, hie aquatic, hac villa isti carere non 
possunt." Incensus Canius cupiditate contendit a 
Pythio, ut venderet ; 3 gravate ille primo ; quid multa ? 
impetrat. Emit homo cupidus et locuples tanti, quanti 
Pythius voluit, et emit instructos ; 4 nomina facit, 
negotium conficit. Invitat Canius postridie familiares 
suos, venit ipse mature ; scalmum hullum videt, quaerit ex 
proximo vicino, num feriae quaedam piscatorum essent, 
quod eos nullos videret. "Nullae, quod sciam", in- 
quit; "sed hie piscari nulli solent; itaque heri 
mirabar, quid accidisset." Stomachari Canius; sed 
quid faceret? nondum enim C. Aquilius, collega et 
familiaris meus, protulerat de 5 dolo malo formulas ; in 
quibus ipsis, cum ex eo quaereretur, quid esset dolus 
rnalus, respondebat : cum esset aliud simulatum, aliud 
actum. Hoc quidem sane luculente ut ab homine 
perito definiendi. Ergo et Pythius et omnes aliud 
agentes, aliud simulantes perfidi, improbi, malitiosi. 
Nullum igitur eorum factum potest utile esse, cum sit 
tot vitiis inquinatum. (Cicero: De Off., 58-60.) 

1 qui faceret, causal, or 'one who ..." 2 qui esset, id. 

3 ' raising objections ' : quid multa ? sc. dicam, ' in a word.' 

4 ' draws up the terms.' 5 dolus mains, 'fraud.' 

C. MARIUS 121 


1 " Scio ego, Quirites, plerosque non isdem artibus 
imperium a vobis petere et, postquam adept! sunt, 
gerere : primo industries supplices modicos esse, dein 
per ignaviam et superbiam aetatem agere. Sed mihi 
contra ea videtur : nam, quo pluris est univorsa res 
publica quam consulatus aut praetura, eo maiore cura 
illam administrari quam haec peti debere. Neque me 
fallit, 2 quantum cum maxumo benificio vostro negoti 
sustineam. Bellum parare simul et aerario parcere, 
cogere ad militiam eos, quos nolis offendere, domi 
forisque omnia curare et ea 'agere inter invidos oc- 
cursantis factiosos opinione, Quirites, asperius est. 
Ad hoc, alii si deliquere, vetus nobilitas, maiorum fortia 
facta, cognatorum et adfinium opes, multae clientelae, 
omnia haec praesidio adsunt : mihi spes omnes in 
memet sitae, quas necesse est virtute et innocentia 
tutari; nam alia infirma sunt. Et illud intellego, 
Quirites, omnium ora in me convorsa esse, aequos 
bonosque favere (quippe mea bene facta rei publicae 
procedunt), nobilitatem locum invadundi quaerere. Quo 
mihi acrius adnitundum est, uti neque vos capiamini 
et illi frustra sint. Ita ad hoc aetatis a pueritia fui, 
uti omnis labores et pericula consueta habeam. Quae 
ante vostra 3 benificia gratuito faciebam, ea uti accepta 
mercede deseram, non est consilium, Quirites. Illis 
difficile est in 4 potestatibus 5 temperare, qui per 6 ambi- 
tionem sese probos simulavere : mihi, qui omnem 
aetatem in optumis artibus egi, bene facere iam ex 
consuetudine in naturam 7 vortit. 

Bellum me gerere cum lugurtha iussistis, quam rem 
nobilitas aegerrume tulit. Quaeso, reputate cum animis 
vostris, num id mutare melius sit, si quern ex illo 
globo nobilitatis ad hoc aut aliud tale negotium mittatis, 


hominem vcteris 8 prosapiae ac multarum 9 imaginum 
et nullius 10 stipendi : scilicet ut in tanta re ignarus 
omnium trepidet festinet sumat aliquem ex populo 
monitorem offici sui. Ita plerumque evenit, ut, quern 
*vos imperare iussistis, is imperatorem alium quaerat. 
Atque ego n scio, Quirites, qui, postquam consules 
facti sunt, et acta maiorum et Graecorum militaria 
praecepta legere coeperint : praeposteri homines, 12 nam 
gerere quam fieri tempore posterius, re atque usu prius 
est. Conparate nunc, Quirites, cum illorum superbia 
me hominem novom. Quae illi audire et legere solent, 
eorum partem vidi, alia egomet gessi; quae illi litteris, 
ea ego militando didici. Nunc vos existumate, facta an 
dicta pluris sint. Contemnunt novitatem meam, ego 
illorum ignaviam ; mihi fortuna, illis probra obiectantur. 
Quamquam ego naturam imam et communem omnium 
existumo, sed fortissumum quemque 13 generosissumum. 
Ac si iam ex patribus Albini aut Bestiae quaeri posset, 
mene an illos ex se gigni maluerint, quid responsuros 
creditis nisi sese liberos quam optumos voluisse? Quod 
si iure me despiciunt, faciant idem maioribus suis, 
quibus, uti mihi, ex virtute nobilitas coepit. Invident 
14 honori meo : ergo invideant labori innocentiae, 
periculis etiam meis, quoniam per haec ilium cepi. 
Verum homines conrupti superbia ita aetatem agunt, 
quasi vostros honores contemnant ; ita hos petunt, quasi 
honeste vixerint. 15 Ne illi falsi sunt, qui divorsissumas 
res pariter expectant, ignaviae voluptatem et praemia 
virtutis. Atque etiam, cum apud vos aut in senatu 
verba faciunt, pleraque oratione maiores suos extollunt : 
eorum fortia facta memorando clariores sese putant. 
Quod contra est. Nam quanto illorum vita prae- 
clarior, tanto horum socordia flagitiosior. Et profecto 
ita se res habet : maiorum gloria posteris quasi lumen 
est, neque bona neque mala eorum in occulto patitur. 

C. MARIUS 123 

Huiusce rei ego inopiam fateor, Quirites, verum, id 
quod multo praeclarius est, meamet facta mihi dicere 
licet. Nunc videte, quam iniqui sint. Quod ex aliena 
virtute sibi adrogant, id mihi ex mea non concedunt, 
scilicet quia imagines non habeo et quia mihi nova 
nobilitas est, quam certe peperisse melius est quam 
acceptam conrupisse. 

Equidem ego non ignore, si iam mihi respondere 
velint, abunde illis facundam et conpositam orationem 
fore. Sed in vostro maxumo benificio cum omnibus 
locis me vosque maledictis lacerent, non placuit re- 
ticere, ne quis modestiam in conscientiam duceret. 
Nam me quidem 16 ex animi mei sententia nulla oratio 
laedere potest : 17 quippe vera necesse est bene prae- 
dicent, falsa vita moresque mei superant. Sed quoniam 
vostra consilia accusantur, qui mihi summum honorem 

. . . r . . "^ 

et maxumum negotium mposuistis, etiam atque etiam 
reputate, num eorum paenitendum sit. Non possum' 
18 fidei causa imagines neque triumphos aut consulatus 
maiorum meorum ostentare, at, si res postulet, hastas 
vexillum phaleras, 19 alia militaria dona, praeterea 
cicatrices 20 advorso corpore. 21 Hae sunt meae 
imagines, haec nobilitas, non hereditate relicta, ut ilia 
illis, sed quae ego meis p'lurumis laboribus et periculis 
quaesivi. Non sunt conposita verba mea : parvi id 
facio. Ipsa se virtus satis ostendit : illis artificio opus 
est, ut turpia facta oratione tegant. Neque litteras 
Graecas didici : parum placebat eas discere, 22 quippe 
quae ad virtutem doctoribus nihil profuerant. At ilia 
multo optuma rei publicae doctus sum, hostem ferire, 
praesidia agitare, nihil metuere nisi turpem famam, 
hiemem et aestatem iuxta pati, humi requiescere, eodem 
tempore inopiam et laborem tolerare. His ego prae- 
ceptis milites hortabor, neque illos 23 arte colam, me 
opulenter, neque gloriam meam, laborem illorum 


faciam. Hoc est utile, hoc 24 civile imperium. Namque 
cum tute per mollitiem agas, exercitum supplicio cogere, 
id est dominum, non imperatorem esse. Haec atque 
talia maiores vostri faciundo seque remque publicam 
celebravere. Quis nobilitas freta, ipsa dissimilis 
moribus, nos illorum aemulos contemnit et omnis 
honores non ex merito sed quasi debitos a vobis repetit 
Ceterum homines superbissumi procul errant. Maiores 
eorum omnia quae licebat illis reliquere, divitias 
imagines memoriam 25 sui praeclaram ; virtutem non 
reliquere, neque poterant : ea sola neque datur dono 
neque accipitur. Sordidum me et incultis moribus 
aiunt, quia parum scite convivium 26 exorno neque 
histrionem ullum neque pluris preti cocum quam vilicum 
habeo. Quae mihi lubet confiteri, Quirites. Nam ex 
parente meo et ex aliis sanctis viris ita accepi, munditias 
mulieribus, laborem viris convenire, omnibusque bonis 
oportere plus gloriae quam divitiarum esse; arma, non 
supellectilem decori esse. Quin ergo, quod iuvat, quod 
carum aestumant, id semper faciant ament potent; 
ubi adulescentiam habuere, ibi senectutem agant, in 
conviviis, dediti ventri et turpissumae parti corporis : 
sudorem pulverem et alia talia relinquant nobis, quibu> 
ilia epulis iucundiora sunt. Verum non ita est. Nam 
ubi se flagitiis dedecoravere turpissumi viri, bonorum 
praemia ereptum eunt. Ita iniustissume luxuria et 
ignavia, pessumae artes, illis, qui coluere eas, nihil 
officiunt, rei publicae innoxiae cladi sunt. 

Nunc quoniam illis, quantum mei mores, non illorum 
flagitia poscebant, respondi, pauca de re publica loquar. 
Primum omnium de Numidia bonum habete animum, 
Quirites. Nam quae ad hoc tempus lugurtham tutata 
sunt, omnia removistis, avaritiam inperitiam atque 
superbiam ; deinde exercitus ibi est locorum sciens, sed 
mehercule magis strenuus quam felix, nam magna pars 

C. MARIUS 125 

eius avaritia aut temeritate ducum adtrita est. Quam 
ob rem 27 vos, quibus militaris aetas est, adnitimini 
mecum et capessite rem publicam, neque quemquam ex 
calamitate aliorum aut imperatorum superbia metus 
28 ceperit. Egomet in agmine aut in proelio consultor 
idem et socius periculi vobiscum adero, meque vosque 
in omnibus rebus iuxta geram. Et profecto dis iuvanti- 
bus omnia matura sunt, victoria praeda laus. Quae si 
dubia aut procul essent, tamen omnis bonos rei publicae 
subvenire 29 decebat. Etenim nemo ignavia inmortalis 
factus est, neque quisquam parens liberis, uti aeterni 
forent, optavit, magis uti boni honestique vitam 
exigerent. Plura dicerem, Quirites, si timidis virtutem 
verba adderent; 30 nam strenuis abunde dictum puto." 
(Sallust: Jug. ,85.) 

1 Marius was first consul, B.C. 107. 

2 Take together quantum negoti. 

3 bencficia, especially of honours of state, consulship. 

4 ' when they possess office.' 

5 sc. sibi, 'refrain themselves, be moderate.' 6 'to court favour.' 

7 For vert it ur or conversum est. 

8 'of old lineage' (Early Latin word). 

9 ' and of high ancestry ' : jus imaginum = nobilitas, the right to 
retain waxed busts (ferae) of all ancestors who had held curule office 
(ho n ores). 

10 ' but without service in the field.' 

11 ' I know men who . . .' : praeposteri, like our ' putting the cart 
before the horse.' 

12 i. e. a military command ought only to come after experience of 
war, while, as a matter of fact, the inexperienced now get commands. 

13 'best-born.' 14 i.e. the consulate. 

15 ne (nae, val), ' truly': falsi, here a participle 'deceived.' 

16 'on my honour,' 'to the best of my belief [not to be confused 
with ex animi sententia, ' according to one's wishes ']. 

17 i. e. if they tell the truth, it must be good, while his life would 
refute falsehoods. 

18 ' as a guarantee. ' 19 As corona 'civica, muralts, etc. 

20 ' in the front of . . .' 

21 By attraction : cp. Cic. pro Mur. 58, venio nunc ad Catonem quod 
firmamenlum accusationis est, for gut. 


qnippe q^li, with indicative in Early Latin. 

23 arte (ar-c-tiis], 'strictly.' 

24 ' democratic,' as befits citizens in a free state. 

25 sui, objective, ' memories of themselves.' 

20 'furnish,' like ornare navem, exercituai, equip. 

27 Marius first recruited the army from the penniless class (capite 
const) and voluntarily ( nl cujtisqiie libido erat}, not by the regular levy 

28 Imperative force : cp. viderint posteri, ' let . . .' neqite for neve. 

29 decebat, like melius erat : this indicative construction is more usual 
when the protasis is omitted. 

30 nam, hardly translatable : ' as to the brave . . .' 


TOGATAE effigies antiquitus ita dicabantur. Placuere 
et nudae tenentes hastam ab l epheborum e gymnasiis 
exemplaribus, quas 2 Achilleas vocant. Graeca 3 res 
nihil velare, at contra Romana ac militaris 4 thoraces 
addere. Caesar quidem dictator loricatam sibi dicari 
in foro suo passus est. Nam Lupercorum habitu tam 
noviciae sunt quam quae nuper 5 prodiere paenulis 
indutae. Mancinus eo habitu sibi statuit quo 6 deditus 
fuerat. Notatum ab auctoribus et L. Accium poetam in 
Camenarum aede maxima forma statuam sibi posuisse, 
cum brevis admodum fuisset. Equestres utique statuae 
Romanam celebrationem habent orto sine dubio a 
Graecis exemplo, sed illi 7 celetas tantum dicabant in 
sacris victores, postea vero et qui bigis vel quadrigis 
vicissent. Unde et nostri currus 8 nati in iis qui 
triumphavissent. Serum hoc, et in his non nisi a 
divo Augusto seiuges, aut elephanti. 

Non vetus et bigarum celebratio in iis qui praetura 
functi curru vecti essent per circum, antiquior 9 colum- 
narum, sicuti C. Maenio qui devicerat priscos Latinos, 
quibus ex foedere tertias praedae populus R. praesta- 


bat, eodemque in consulatu 10 in suggestu rostra de- 
victis Antiatibus fixerat ll anno urbis CCCCXVI, item 
C. Duillio qui primus navalem triumphum egit de 
Poenis, quae est etiam nunc in foro, item L. Minucio 
12 praefecto annonae extra portam Trigeminam 13 unci- 
aria stipe conlata nescio an primo honore tali a populo, 
antea enim a senatu erat praeclara res, nisi frivolis 
coepisset initiis. Namque et Atti Navi statua fuit ante 
curiam basis eius conflagravit curia incensa P. Clodii 
funere fuit et Hermodori Ephesii in comitio, legum 
quas decemviri scribebant interpretis, 14 publice dicata. 
Alia causa, alia auctoritas M. Horati Coclitis statuae, 
quae durat hodieque, cum hostes a ponte sublicio solus 
arcuisset. Equidem et Sibyllae iuxta rostra esse non 
miror, tres sint licet : una quam Sextus Pacuvius Taurus 
aed. pi. restituit, duae quas M. Messalla. Primas 
putarem has et Atti Navi, positas aetate Tarquinii 
Prisci, ni regum antecedentium essent in Capitolio. Ex 
his Romuli et Tatii sine tunica, sicut et Camilli in 
rostris. Et ante aedem Castorum fuit Q. Marci Tre- 
muli equestris togata, qui Samnites bis devicerat capta- 
que Anagnia populum stipendio liberaverat. Inter 
antiquissimas sunt et Tulli Cloeli, L. Rosci, Spuri 
Nauti, C. Fulcini in rostris, a Fidenatibus in legatione 
interfectorum. Hoc a re p. tribui solebat iniuria caesis, 
sicut aliis et P. lunio, Ti. Coruncanio, qui ab Teuta 
Illyriorum regina interfecti erant. Non omittendum 
videtur quod annales adnotavere tripedaneas iis statuas 
in foro statutas. Haec videlicet mensura 15 honorata 
tune erat. Non praeteribo et Cn. Octavium ob unum 
16 SC. verbum. Hie regem Antiochum daturum se 
responsum dicentem virga quam tenebat forte circum- 
scripsit priusque quam egrederetur cireulo illo respo- 
nsum dare coegit. In qua legatione interfecto senatus 
statuam poni iussit 17 quam oculatissimo loco, eaque 


est in rostris. Invenitur statua decreta et Taraciae 
Gaiae sive Fufetiae virgin! Vestali, ut poneretur ubi 
vellet, quod adiectum non minus honoris habet quam 
feminae esse decretam. Meritum eius ipsis ponam 
annalium verbis : quod campum Tiberinum grati- 
ficata esset ea populo. (The Elder Pliny: Nat. 
Hist., XXXIV. 18-25.) 

1 ' of young men ' : Greek ftyij&os, strictly a youth of eighteen years. 

2 Achilles was the typical hero of the epheboi. 

3 Res here practically = mos. 

4 ' breast-plates ' : Greek d(apa. 

5 'have been introduced.' 6 Supply hostibus. 

7 ' mounted.' Greek K*\ris, a riding horse. 

8 nati in, ' were introduced in the case of.' 

9 ' of statues or columns.' 

10 'on the platform' (in the forum). " B.C. 338. 

12 ' chief commissioner of the corn supply.' 

13 ' (for which) a rate of one-twelfth of an as was levied.' 

14 ' at public expense.' 

15 'in vogue.' 

16 i. e. Senatus-consulti verbum, 'clause in the decree of the Senate.' 

17 ' as visible as possible.' 


PERGRATUM est mihi quod tarn diligenter libros 
avunculi mei lectitas ut habere omnes velis quaerasque 
qui sint omnes. Fungar indicis partibus atque etiam 
quo sint ordine scripti notum tibi faciam : est enim 
haec quoque studiosis non iniucunda cognitio. 

" De 2 iaculatione equestri unus " : hunc, cum prae- 
fectus alae militaret, pari ingenio curaque composuit. 
" De vita 3 Pomponi Secundi duo " ; a quo singulariter 
amatus hoc memoriae amici quasi debitum munus 
exsolvit. 4 " Bellorum Germaniae viginti " ; quibus 


omnia quae cum Germanis gessimus bella collegit. 
Inchoavit cum in Germania militaret, somnio monitus : 
adstitit ei quiescent! 5 Drusi Neronis effigies, qui 
Germaniae latissime victor ibi periit, commendabat 
memoriam suam orabatque ut se ab iniuria pblivionis 
adsereret. 7 " Studiosi tres," in sex volumina propter 
amplitudinem divisi, quibus oratorem ab incunabulis 
instituit et perfecit. 8 " Dubii sermonis octo " scripsit 
sub Nerone novissimis annis, cum .omne studiorum 
genus paulo liberius et erectius periculosum servitus 
fecisset. "A fine Aufidi Bassi triginta unus." "Na- 
turae historiarum triginta septem," opus diffusum, 
eruditum, nee minus varium quam ipsa natura. 

Miraris quod tot volumina multaque in his tam 
scrupulosa homo occupatus absolverit? magis mira- 
beris, si scieris ilium aliquandiu causas actitasse, 
decessisse anno sexto et quinquagensimo, 9 medium 
tempus distentum impeditumque qua officiis maximis 
qua amicitia principum egisse. Sed erat acre ingenium, 
incredibile studium, summa 10 vigilantia. n Lucubrare 
Yulcanalibus incipiebat, non 12 auspicandi causa sed 
studendi, 13 statim a nocte multa, hieme vero ab hora 
septima, vel cum tardissime, octava, saepe sexta. 
Erat sane somni paratissimi, nonnunquam etiam inter 
ipsa studia instantis et deserentis. Ante lucem ibat ad 
Vespasianum imperatorem (nam ille quoque noctibus 
utebatur), inde ad delegatum sibi officium. Reversus 
domum, quod reliquum temporis studiis reddebat. Post 

14 cibum saepe, quern interdiu levem et facilem veterum 
more sumebat, aestate, si quid otii, iacebat in sole, 
liber legebatur, adnotabat excerpebatque. Nihil enim 
legit quod non excerperet : dicere etiam solebat nullum 
esse librum tam malum ut non aliqua parte prodesset. 

15 Post solem plerumque 16 frigida lavabatur : deinde 
17 gustabat 18 dormiebatque minimum : mox quasi 


19 alio die studebat in ccnae tempus. Super hanc liber 
legebatur, adnotabatur, et quidem cursim. Memini 
quendam ex amicis, cum lector quaedam perperam 
pronuntiasset, revocasse et repeti coegisse, huic avun- 
culum meum dixisse " intellexeras nempe? " Cum ille 
adnuisset, "cur ergo revocabas? decem amplius versus 
hac tua interpellatione perdidimus." Tanta erat 
parsimonia temporis. Surgebat aestate a cena luce, 
hieme intra primam noctis, et tanquam aliqua lege 

Haec inter medios labores urbisque fremituin. In 
aecessu solum balinei tempus studiis eximebatur : cum 
dico balinei, de interioribus loquor ; nam 20 dum 
destringitur tergiturque, audiebat aliquid aut dictabat. 
In itinere quasi solutus ceteris curis huic uni vacabat : 
ad latus notarius cum libro et pugillaribus, cuius manus 
hieme 21 manicis muniebantur, ut ne caeli quidem 
asperitas ullum studiis tempus eriperet ; qua ex causa 
Romae quoque sella vehebatur. Repeto me correptuin 
ab eo cur ambularem : "poteras," inquit, "has horas 
non perdere " ; nam perire omne tempus arbitrabatur 
quod studiis non impertiretur. Hac intentione tot ista 
volumina peregit 22 electorumque commentaries centum 
sexaginta mihi retiquit, 23 opisthographos quidem et 
minutissime scriptos ; qua ratione multiplicatur hie 
numerus. Referebat ipse potuisse se, cum 24 procuraret 
in Hispania, vendere hos commentarios Larcio Licino 
25 quadringentis milibus nummum, et tune aliquanto 
pauciores erant. 

Nonne videtur tibi recordanti quantum legerit, quan- 
tum scripserit, nee in officiis ullis nee in amicitia 
principis fuisse ; 26 rursus, cum audis quid studiis 
laboris impenderit, nee scripsisse satis nee legisse? 
Quid est enim quod non aut illae occupationes impedire 
aut haec instantia non possit efficere? Itaque soleo 
ridere, cum me quidam studiosunt vocant, qui, si 


comparer illi, sum desidiosissimus. Ego autem tan- 
turn, quern partim publica partim amicorum officia 
distringunt? Quis ex istis qui tota vita litteris adsident 
collatus illi non quasi somno et inertiae deditus 

Extend! epistulam, cum hoc solum quod requirebas 
scribere destinassem, quos libros reliquisset : confido 
tamen haec quoque tibi non minus grata quam ipsos 
libros futura, quae te non tantum ad legendos eos, 
verum etiam ad simile aliquid elaborandum possunt 
aemulationis stimulis excitare. Vale. (Pliny's Letters, 
III. 5.) 

1 For the main facts of the life of the elder Pliny, see introductory 
notes on authors. 

2 'the art of javelin-throwing on horseback'; ' javelin-throwing for 
caval ry. ' 

u Pomponius Secundus was nearly involved in the fall of Seianus; 
was consul in 44 ; and wrote learned tragedies. 

4 The chief source of the Gennania of Tacitus. 

5 Drusus Nero conquered Rhaetia and Noricum, and died at the age 
of 30 in H.C. 9. H Study this word in a dictionary. 

7 ' For Scholars ' : /. e. a handbook of rhetoric. 

8 ' Faulty Latin ' : i. e. a treatise on objectionable forms of words. 

9 /. e. between his retirement and his death. 

10 ' powers of working at night.' 

11 'study by lamplight on August 23.' 

12 ' for the sake of the omen.' 

13 ' while yet it was deep night.' 

14 A light meal of bread and wine taken about 9 or 10 a.m. 

15 Pliny bathed before the prandium : the usual time was after it. 

16 Sc\ aqua. 

17 ' took lunch,' at about 12 to I o'clock. 18 The siesta. 

19 Little business was, as a rule, transacted after lunch. 

20 Duin here would naturally have its verb in the imperfect like 
audiebat : but the tendency is to regard duin with a present tense 
as a present participle. 

- 1 ' long sleeves.' w ' note-books of extracts.' 

23 A Greek compound word = written on the back. 

1 ' was procurator ' : i. e. in charge of the emperor's fisctis, or official 

25 Nearly 4,500. '*> ' on the other hand.' 

K 2 



I AMPHITKYOMADES qua tempestatc iuvcncos 

Egerat a stabulis, o 2 Erythea, tuis. 
Venit ad 3 eductos pecorosa Palatia montes, 

Et statuit fessos fessus et ipse bovrs, 
Qua * Vclabra suo stagnabant flumine quaque 

Nauta per urbanas velificabat aquas. 
Sed non infido manserunt hospite Caco 

Incolumes : furto polluit ille lovem. 
Incola Cacus erat, metuendo raptor ab antro, 

Per tria partitos qui dabat ora sonos. 5 
Hie, ne certa forent manifostae signa rnpinae, 

Aversos cauda traxit in antra boves, 
Nee sine teste deo : furem sonuere iuvenei, 

Furis et inplacidas diruit ira fores. 
6 Maenalio iacuit pulsus tria tempora ramo 

Cacus, et Aleides sie ait : " Lte boves, 
Herculis ite boves, nostrae labor ultime clavae, 

Bis mihi quaesitae, bis mea praeda, boves, 
Arvaque mugitu sancite bovaria longo : 

7 Nobile erit Romae pascua vestra forum." 
Dixerat, et sicco torret sitis ora palato, 

Terraque non ullas feta ministrat aquas. 
Sed procul inelusas audit ridere pucllas, 

Lucus ubi umbroso fecerat 8 orbe nemus, 
9 Femineae loea clausa deae fontesque piandos, 

Inpune et nullis saera retecta viris. 
Devia puniceac velabant limina vittae, 

10 Putris odorato luxerat igne casa, 

II Populus et longis ornabat frondibus aedem, 
Multaque eantantes umbra tegebat avcs. 

Hue ruit in siccam congesta pulvere barbam 

Et 12 iacit ante fores verba minora deo : 
"Vos preeor, o luci saero quae luditis antro, 


Pandite defessis hospita fana viris. 
Fontis egens erro 13 circaque sonantia lymphis, 

Et cava succepto flumine palma sat est. 
Audistisne aliquem, tergo qui sustulit orbem ? 

llle ego sum : Alcidcn terra recepta vocat. 
Quis facta Herculeae non audit fortia clavae 

Et numquam ad vastas irrita tela feras, 
Atque uni Stygias homini luxisse tenebras? 

Accipite : haec fesso vix mihi terra patet. 

14 Quid, si lunoni sacrum faceretis amarae? 
Non clausisset aquas ipsa noverca suas. 

Sin aliquam voltusque meus saetaeque leonis 
Terrent et Libyco sole perusta coma, 

15 Idem ego Sidonia feci servilia palla 
Officia et Lydo 1G pensa diurna colo, 

Mollis et hirsutum cepit mihi fascia pectus, 

Et 17 manibus duris apta puella fui." 
Talibus Alcides, at talibus alma sacerdos, 

Puniceo canas stamine vincta comas : 
18 Parce oculis, hospes, lucoque abscede verendo . 

Cede agedum et tuta limina linque fuga. 
Interdicta viris metuenda lege piatur, 

Quae 19 se submota vindicat ara casa. 
20 Magno Tiresias aspexit Pallada vates, 

Fortia dum posita Gorgone membra lavat. 
Di tibi dent alios fontes : haec lympha puellis 

Avia 21 secreti limitis una fiuit." 
Sic anus : ille umeris postes concussit opacos, 

Nee tulit iratam ianua clausa sitim. 
At postquam exhausto iam flumine vicerat aestum, 

Ponit vix siccis tristia iura labris. 
"Angulus hie mundi nunc me mea fata trahentem 

Accipit : haec fesso vix mihi terra patet. 
Maxima quae gregibus 22 devotast ara repertis, 

Ara per has " inquid " maxima facta manus, 


Haec nullis umquam patent vencranda puellis, 
Herculis eximii ne sit inulta sitis. " 
23 Sancte pater salve, cui iam favet aspera luno : 

Sancte, veils libro dexter inesse meo. 
Hulc, quoniam manibus purgatum 24 sanxcrat orbem, 
.Sic Sanctum Tatiae 25 conposuere Cures. 

(Propertius, VIII. 9.) 

1 This poem describes the story of Hercules at Rome (based on the 
legend of Cacus) and the foundation of the cult of the Ara Maxima, 
near the Circus Maximus, administered by the gens Potitii, and (in an 
inferior degree) by the gens Pinaria. The story is told fully in Livy, 
I. 7; Virg., Aen., VIII. 185-305. The festival was confined to men. 
The god is identified partly with Greek 'HpaKXrys, partly with Sabine 
Semo Sanciis Dins Fidius (Liv., VII F. 20). 

2 Heracles' quest of oxen of Geryones in the western isle l"r)thea. 

3 = editos, ' rising. ' 

4 A marshy quarter near the river, since drained, by the Forum Boar- 
him: cp. Tibull., II. 5, 34. 

5 Or faces (MS.), hardly translateable. Cacus, like Geryon, was 
trigemimts (Lucr., V. 28). 

6 Maenalus, a hill in Arcadia. 

7 The cattle-market (forum boarium). 

8 ' made a shady ring of trees.' 

9 The cult of Bono. Dea confined to women. 10 'crumbling.' 

11 The white poplar, sacred to Heracles (it grew by Acheron, where 
Heracles gathered its leaves) : Virg., EC., VII. 61 ; Hor., Car., I, 7, 23. 

12 'hurls out,' hence, 'cries in language humbler than a god might 

13 'I wander parched, and in quarters where there is a sound of 

14 Horn., //., XIX. 95, foil., where the story is told in full, 
is When he serve.) Omphale, queen of Lydia. 

16 'spun the weight of wool.' 

17 Descriptive ablative, 'for all my hardness of hand.' 

18 = tempera ocnlis, ' look not.' 

19 ' guards itself by the remoteness of the hut in which it stands.' 

20 ' at heavy price. ' 

21 Descriptive genitive, ' flows for maidens only, sheltered rn<l 
obscure.' ^ ' has been consecrated' dicata. 

23 Some read Sance, i. e. the Sabine Sancus, the demi-god (Semo) 
I >ius Fidius. 


24 ' had purged the -world and ordered it aright ' (or, ' hallowed it'). 

25 ' welcomed him as the holy god' : whether Sanctits or Sanais is 
read, the poet clearly alludes to latter cult. Cures, in Sabellium, 
whence Titus Tatius came, and the supposed origin of Roman title 

Q iii rites (Curetes). 


1 SED ego, Laterensis, caecum me et praecipitem ferri 
confitear in causa, si te aut a Plancio aut ab ullo 
dignitate potuisse superari dixero. Itaque discedam 
ab ea contentione, ad quam tu me vocas, et veniam 
ad illam, ad quam me causa ipsa deducit. Quid? 
tu magistratuum dignitatis iudicem putas esse popu- 
lum? Fortasse non numquam est ; utinam vero semper 
esset ! Sed est perraro et, si quando est, in 2 iis magi- 
stratibus est mandandis, quibus salutem suam committi 
putat ; his levioribus comitiis diligentia et gratia 
petitorum honos paritur, non iis ornamentis, quae esse 
in te videmus. Nam quod ad populum pertinet, 
semper dignitatis iniquus iudex est, qui aut invidet 
aut favet. 3 Quamquam nihil potes in te, Laterensis, 
constittiere, quod sit proprium laudis tuae, quin id 
tibi sit commune cum Plancio. Sed hoc totum agetur 
alio loco ; nunc tantum clisputo de Jure populi, qui et 
potest et solet non numquam dignos praeterire ; nee si, 
a populo praeteritus est, quern non oportuit, a iudicibus 
condemnandus est, qui praeteritus non est. 4 Nam, si 
ita esset, quod patres apud maiores nostros tenere non 
potuerunt, ut reprehensores essent comitiprum, id 
haberent iudices, vel quod multo etiam minus esset 
ferendum. Turn enim magistratum non gerebat is, 
qui ceperat, si patres auctores non erant facti ; nunc 
postulatur a vobis, ut eius exitio, qui creatus sit, 
iudicium populi Roman! reprehendatis. Itaque, quam- 


qui, with indicative in Early Latin. 

23 artc (ar-c-tus), ' strictly. ' 

24 ' democratic,' as befits citizens in a free state. 

25 sut, objective, ' memories of themselves.' 

36 'furnish,' like ornare navein, exercitum, equip. 

27 Marius first recruited the army from the penniless class (capite 
const) and voluntarily ( ut cujusque libido erat\ not by the regular levy 

28 Imperative force : cp. viderint posteri, 'let . . .' tuque tot neve, 

29 decebat, like mettus erat : this indicative construction is more usual 
when the protasis is omitted. 

30 atu, hardly translatable: 'as to the brave . . .' 


TOGATAE effigies antiquitus ita dicabantur. Placuere 
et nudae tenentes hastam ab l epheborum e gymnasiis 
exemplaribus, quas 2 Achilleas vocant. Graeca 3 res 
nihil velare, at contra Romana ac militaris 4 thoraces 
addere. Caesar quidem dictator loricatam sibi dicari 
in foro suo passus est. Nam Lupercorum habitu tarn 
noviciae sunt quam quae nuper 5 prodiere paenulis 
indutae. Mancinus eo habitu sibi statuit quo 6 deditus 
fuerat. Notatum ab auctoribus et L. Accium poetam in 
Camenarum aede maxima forma statuam sibi posuisse, 
cum brevis admodum fuisset. Equestres utique statuae 
Romanam celebrationem habent orto sine dubio a 
Graecis exemplo, sed illi 7 celetas tantum dicabant in 
sacris victores, postea vero et qui bigis vel quadrigis 
vicissent. Unde et nostri currus 8 nati in iis qui 
triumphavissent. Serum hoc, et in his non nisi a 
divo Augusto seiuges, aut elephanti. 

Non vetus et bigarum celebratio in iis qui praetura 
functi curru vecti essent per circum, antiquior 9 colum- 
narum, sicuti C. Maenio qui devicerat priscos Latinos, 
quibus ex foedere tertias praedae populus R. praesta- 


bat, eodemque in consulatu 10 in suggestu rostra de- 
victis Antiatibus fixerat n anno urbis CCCCXVI, item 
C. Duillio qui primus navalem triumphum egit de 
Poenis, quae est etiam nunc in foro, item L. Minucio 
12 praefecto annonae extra portam Trigeminam 13 unci- 
aria stipe conlata nescio an primo honore tali a populo, 
antea enim a senatu erat praeclara res, nisi frivolis 
coepisset initiis. Namque et Atti Navi statua fuit ante 
curiam basis eius conflagravit curia incensa P. Clodii 
funere fuit et Hermodori Ephesii in comitio, legum 
quas decemviri scribebant interpretis, 14 publice dicata. 
Alia causa, alia auctoritas M. Horati Coclitis statuae, 
quae durat hodieque, cum hostes a ponte sublicio solus 
arcuisset. Equidem et Sibyllae iuxta rostra esse non 
miror, tres sint licet : una quam Sextus Pacuvius Taurus 
aed. pi. restituit, duae quas M. Messalla. Primas 
putarem has et Atti Navi, positas aetate Tarquinii 
Prisci, ni regum antecedentium essent in Capitolio. Ex 
his Romuli et Tatii sine tunica, sicut et Camilli in 
rostris. Et ante aedem Castorum fuit Q. Marci Tre- 
muli equestris togata, qui Samnites bis devicerat capta- 
que Anagnia populum stipendio liberaverat. Inter 
antiquissimas sunt et Tulli Cloeli, L. Rosci, Spuri 
Nauti, C. Fulcirii in rostris, a Fidenatibus in legatione 
interfectorum. Hoc a re p. tribui solebat iniuria caesis, 
sicut aliis et P. lunio, Ti. Coruncanio, qui ab Teuta 
Illyriorum regina interfecti erant. Non omittendum 
videtur quod annales adnotavere tripedaneas iis statuas 
in foro statutas. Haec videlicet mensura 15 honorata 
tune erat. Non praeteribo et Cn. Octavium ob unum 
16 SC. verbum. Hie regem Antiochum daturum se 
responsum dicentem virga quam tenebat forte circum- 
scripsit priusque quam egrederetur cireulo illo respo- 
nsum dare coegit. In qua legatione interfecto senatus 
statuam poni iussit 17 quam oculatissimo loco, eaque 


tuae deseruisti ac reliquisti. Coeperas enim petere 
tribunatum pi. 17 temporibus iis, quae istam eloquentiam 
et virtutem requirebant ; quam petitionem cum rcliquis- 
ses, si hoc indicasti, tanta in tempestatc te gubernun- 
nofi posse, de virtute tua dubitavi, si nolle, de voluntate ; 
sin, quod magis intellego, 18 temporibus te aliis re- 
servasti, ego quoque," inquiet populus Romanus, "ad 
ea te tempora revocavi, ad quae tu te ipse servants. 
Pete igitur eum magistratum, in quo mini magnae 
utilitati esse possis; 19 aediles quicumque erunt, idem 
mihi sunt ludi parati ; tribuni pi. .permagni interest qui 
sint. Quare aut redde mihi, 20 quod ostenderas, aut, si, 
quod mea minus interest, id te magis forte delectat, 
reddam tibi istam aedilitatem etiam neglegenter petenti ; 
sed amplissimos honores ut pro clignitate tua conse- 
quare, condiscas renseo mihi paulo diligentius sup- 

Haec populi oratio est, mea vero, Laterensis, haec : 
quare victus sis, non debere iudicem quaerere, modo 
ne largitione sis victus. Nam si, quotienscumque 
praeteritus erit is, qui non debuerit praeteriri, totiens 
oportebit eum, qui factus erit, condemnari, 21 nihil est 
iam, quod populo supplicetur, nihil, quod 22 diribitio 
suffragiorum, nihil, quod renuntiatio expectetur ; simul 
ut, qui sint 23 professi, videro, dicam : " Hie familia 
consular! est, ille praetoria ; reliquos video esse ex 
equestri loco; sunt omnes sine macula, sunt omiu-s 
aeque boni viri atque integri, sed servari necesse est 
gradus ; cedat consular! generi praetorium, ne contendat 
cum praetorio nomine equester locus." Sublata sunt 
studia, extinctae suffragationes, nullae contentioiu-s, 
nulla libertas populi in mandandis magistratibus, nulla 
expectatio suffragiorum ; nihil, ut plerumque evenit, 
praeter opinionem accidet, nulla erit posthac varietas 
comitiorum. 24 Sin hoc persaepe accidit, ut et factos 


aliquos et non factos esse miremur, si campus atque 
illae undae comitiorum ut mare profundum et inmensum 
sic effervescunt quodam quasi aestu, ut ad alios 
accedant, ab aliis autem recedant, tanto nos in impetu 
studiorum et motu temeritatis modum aliquem et 
consilium et rationem requiremus? Quare noli me ad 
contentionem vestrum vocare, Laterensis. Etenim, si 
populo grata est 25 tabella, quae frontes aperit homi- 
num, mentes tegit datque earn libertatem, ut, quod 
velint, faciant, promittant autem, quod rogentur, cur 
tu, id in iudicio ut fiat, exprimis, quod non fit in 
campo? "Hie quam ille dignior " perquam grave est 
dictu. Quo modo igitur est aequius? Sic credo, quod 
agitur, quod satis est iudici : "Hie factus est." "Cur 
iste potius quam ego? " Vel nescio vel non dico vel 
denique, 26 quod mihi gravissimum esset, si dicerem, 
sed impune tamen deberem dicere : "Non recte." 
27 Nam quid assequerer, si ilia extrema defensione 
uterer, populum, quod voluisset, fecisse, non quod 
debuisset? (Cicero : Pro. Plane., 7-16.) 

1 A Roman noble, Laterens's, prosecutes his successful rival after an 
election for aedileship, for bribery, and contrasts their personal claims. 

2 i. e. the Mialores magistrates, consulship and praetorship, possessing 
imperinm, as opposed to aedileship, quaestovship. 

3 i. e. 'Plancuis has as good personal claims as you.' 

4 Before the Lex Publilia, B.C. 334, all measures had to be sanctioned 
by the patres (senate or patrician senators), fa/res mtctores finnt : his 
argument is : ' this right of the senate was intolerable, you would con- 
fer a more intolerable right on a court of law, not only to review an 
election, but to punish the elected by ruining him' (exitio ehis qut 

5 /. e. so far from hurling your feelings {offensio tita) that I blame you 
or inviting disparagement for yourself (inicjunm discrimai). 

6 ' elects' (creat}. ~ ' philosophers ' (like Cato). 

8 ' granted that . . .' Juv. XIII. 100 nt sit magna, tamen certe lenta 
ira deoruni est. 

9 ' stolen from them by flattery, not genuinely lesteil,' ' probed to the 
core (nucleuvi).' 


10 ' set little store by.' The Roman democracy was very like our 
own, and a Roman election was not less exhilarating than one in 
England or Ireland. 

11 ' asked for it ' : leneficium often used of the popular favours (of 

12 i. e. an adverse verdict in the courts, involving parlial or complete 
loss of civic rights. 

13 Consul B.C. 6l. 

14 Consul B.C. 102 (with Marius), proconsul B.C. 101, joint-victor 
over the Cimbri at Vercellae, slain by Marius B.C. 87. 

15 As quaestor: sofios, i.e. the provincials. 

16 Participle used adjectivally : cp. appetens, cupiens. 

17 In B.C. 59, the disturbed year of Caesar's first consulate. 

18 He had refused the oath required of all candidates that year to 
observe Caesar's lex, agraria. 

19 /. e. it matters little who are aediles, much, who are tribunes. 
30 i. e. the hopes you held out. 

21 'there will be no reason to . . .' 

2i Sorting of votes, proclamation of result. 

23 nomen profiteri, of the candidates giving in their names for 

24 ' but if, as a matter of fact, it does happen that ..." 

25 The ballot. 

26 ' a very difficult, awkward thing to say, but which I ought to be 
allowed to say freely.' 

27 ' what should I gain by pleading as a last resource . . .' 

IAM diu lato sociata campo 
Fortis heroos, 1 Erato, labores 
Differ atque ingens opus in minores 
Contrahe gyros, 

Tuque, regnator lyricae cohortis 
Da 2 novi paulum mihi iura plectri, 
Si tuas cantu Latio sacravi, 
Pindare, Thebas : 


Maximo carmen tenuare tempto; 
Nunc ab intonsa capienda myrto 
Serta, nunc maior sitis et bibendus 
Castior amnis. 

3 Quando te dulci Latio remittent 

4 Dalmatae monies, 5 ubi Dite viso 
Pallidus fossor redit erutoque 

Concolor auro? 

6 Ecce me natum propiore terra 
Non tamen portu retinent amoeno 
Desides Baiae liticenve notus 

Hectoris armis. 

Torpor est nostris sine te Camenis, 

7 Tardius sueto venit ipse Thymbrae 
Rector et primis meus ecce metis 

Haeret Achilles. 

Quippe te fido monitore nostra 
Thebais 8 multa cruciata lima 
Temptat audaci 9 fide Mantuanae 
Gaudia famae. 

Sed damus lento veniam, quod alma 
Prole fundasti vacuos penates. 
O diem laetum ! venit ecce nobis 
Maximus alter ! 

10 Orbitas omni fugienda nisu, 

11 Quam premit votis inimicus heres, 
Optimo poscens pudet heu ! propinquo 

Funus amice. 

Orbitas nullo tumulata fletu : 
Stat domo capta cupidus superstes 

12 Imminens leti spoliis et ipsum 

Computat ignem. 


Duret in longum generosus infans, 

13 Perque non multis iter cxpeditum 
Crescat in mores patrios avumque 

Provocet actis ! 

Tu tuos parvo memorabis cnscs, 

14 Quos ad Eoum tuleras Orontem 
Signa frenatae 15 moderatus alae 

Castore dextro ; 

16 Ille ut invicti rapidum secutus 
Caesaris fulmen relugis amaram 
Sarmatis legem dederit, sub uno 

Viverc caelo. 

17 Sed tuas artes puer ante discat, 

18 Omne quis mundi scnium remensus 
Orsa Sailusti brevis et Timavi 

Reddis alumnum. 

(Statius: Sil., IV. 7.) 

1 =Musa. 

2 ' novel,' because Statius is dropping epic (his Thebaid and Achilleis) 
and writing lyric verse, of which I'indar is the prime master (re^iiator) : 
tuas Thfbas, Pindar (the ' Thebnn eagle ') was a native of Bceoti.i. 

3 Shoitening of final o in later Latin. 

4 Perhaps an allusion to the Dacian war of Domitian against 
Decebalus, A.D. 89, and Dalniatae is used loosely. 

8 /. e. the land of gold mines, where men dip into the heart of the 
earth (Dite viso) to mine the metal (eruc-re). 

6 /'. c. ' Even I, though nearer home, don't linger in lazy Baiae or 
near Misenum (so called from the Trojan Misenus, Virg., .-leu., VI. 
234), why then should you stay abroad ? ' 

? tardius solito: 'the inspiration of Apollo (worshipped at 
Thymbra in the Troad, Virg., Gear., IV. 323) fails, my Achilleis 
lingers ' : primis metis = in primo incept u. 

8 'polished,' 'worked up': cp. Hor., Ars Poet. 291, limae labor. 

9 fides, ' lyr^; ' : he competes with Virgil. 

10 /'. e. childlessness : the courting (caplatio} of orbi (legacy-hunting) 
had become a fine art in the Empire. 

11 /. c. whose death the heir sees in anticipation : inimiciis, because 
the heir wants the property, and has no goodwill to the owner. 


12 ' the greedy heir counts the moments of death and burial.' 

13 ' by a path trodden by not many.' 

14 The occasion of this campaign against the Parthians (Orontes in 
Syria) is unknown. 

15 i. e. as cavalry officer, Castore dextro : Kaffrtap, the 
' ideal knight ' and patron god of knights : aloe, ' wing,' the regular 
name in later times for the cavalry division of the army. 

16 ille, the grandfather : the father and grandfather of the child will 
tell him each their exploits : the former, in Parthia, the latter, in the 
train of Domitian in the Pannonian and Dacian war. Sarmatae (Sauro- 
matae), Stat., Sil., III. 3, 170, used freely for the Danubian peoples. 

17 The father had epitomized Sallust and Livy : ' the arts by which 
you trace all history, and render the works of Sallust in abbrevia- 
tion,' and of the historian born at Patavium (a town near the river 
Timavus, at the head of the Adriatic Sea, Virg., Aen., I. 244-7), birth- 
place of Livy. 


His rebus cognitis Caesar Labienum cum cohortibus 
sex subsidio laborantibus mittit : imperat, si sustinere 
non posset, deductis cohortibus eruptione pugnaret : id 
nisi necessario ne faciat. Ipse adit reliquos, cohortatur, 
ne labori succumbant ; omnium superiorum dimica- 
tionum fructum in eo die atque hora docet consistere. 
Interiores desperatis campestribus locis propter magni- 
tudinem munitionum loca praerupta ex ascensu tentant : 
hue * ea, quae paraverant, conferunt. Multitudine 
telorum ex turribus propugnantes deturbant, aggere et 
cratibus fossas explent, falcibus vallum ac loricam 
rescindunt. Mittit prime Brutum adolescentem, cum 
cohortibus Caesar, post cum aliis Gaium Fabium 
legatum ; postremo ipse, cum vehementius pugnaretur, 
integros subsidio adducit. Restitute proelio ac repulsis 
hostibus eo, quo Labienum miserat, contendit ; cohortes 
quatuor ex proximo castello deducit, equitum partem 


se sequi, pattern circumire exteriores munitiones et ab 
tergo hostes adoriri iubet. Labienus postquam neque 
aggeres neque fossae vim hostium sustinere poterant, 
coactis una xi cohortibus, quas ex proximis praesidiis 
deductas fors obtulit, Caesarem per nuntios facit cer- 
tiorem, quid faciendum existimet. Accelerat Caesar, ut 
proelio intersit. 2 Eius adventu ex colore vestitus 
cognito, quo insigni in proeliis uti consuerat, turmisque 
equitum et cohortibus visis, quas se sequi iusserat, ut 
de locis superioribus haec declivia et devexa cerneban- 
tur, hostes proelium committunt. Utrimque clamore 
sublato excipit rursus ex vallo atque omnibus muni- 
tionibus clamor. Nostri omissis pilis gladiis rem 
gerunt. Repente post tergum equitatus cernitur ; 
cohortes aliae appropinquant. Hostes terga vertunt ; 
fugientibus equites occurrunt. Fit magna caedes. 
Sedulius, dux et princeps Lemovicum, occiditur : Ver- 
cassivellaunus Arvernus vivus in fuga comprehenditur ; 
signa militaria Ixxiv ad Caesarem referuntur : pauci ex 
tanto numero se incolumes in castra recipiunt. Con- 
spicati ex oppido caedem et fugam suorum desperata 
salute copias a munitionibus reducunt. Fit protinus hac 
re audita ex castris Gallorum fuga. Quod nisi crebris 
subsidiis ac totius diei labore milites essent defessi, 
omnes hostium copiae deleri potuissent. 3 De media 
nocte missus equitatus novissimum agmen consequitur : 
magnus numerus capitur atque interficitur ; reliqui ex 
fuga in civitates discedunt. (Caesar: De Bell. Gall., 
VII. 86-88.) 

1 'The implements.' 

8 Note the asyndeton, or lack of connecting particles, in the following 
passage. It is effective at the close of a long description. 
3 'About.' 




1 IN re publica ita est versatus, ut semper opti- 
marum partium et esset et existimaretur, neque tamen 
se civilibus fluctibus committeret, quod non magis 
eos in 2 sua potestate existimabat esse, qui se his de- 
dissent, quam qui maritimis iactarentur. Honores non 
petiit, cum ei paterent propter vel gratiam vel digni- 
tatem : quod neque peti more maiorum neque capi 
possent conservatis legibus in tarn effusis ambitus 
largitionibus neque geri 3 e re publica sine periculo 
corruptis civitatis moribus. 4 Ad hastam publicam 
numquam accessit. Nullius rei neque 5 praes neque 
manceps factus est. Neminem neque suo nomine 
neque 6 subscribens accusavit, in ius de sua re numquam 
iit, iudicium nullum habuit. Multorum consulum prae- 
torumque 7 praefecturas delatas sic accepit, ut neminem 
in provinciam sit secutus, honore fuerit contentus, rei 
familiaris despexerit fructum : qui ne cum 8 Quinto 
quidem Cicerone voluerit ire in Asiam, cum apud eum 
legati locum obtinere posset. Non enim decere se 
arbitrabatur, cum praeturam gerere noluisset, 9 asse- 
clam esse praetoris. Qua in re non solum dignitati 
serviebat, sed etiam tranquillitati, cum suspiciones 
quoque vitaret criminum. Quo fiebat ut 10 eius obser- 
vantia omnibus esset carior, cum earn officio, non 
timori neque spei tribui viderent. 

Incidit 1:l Caesarianum civile bellum. Cum haberet 
annos circiter sexaginta, usus est aetatis vacatione 
neque se quoqtiam movit ex urbe. Quae amicis suis 
opus fuerant ad Pompeium proficiscentibus, omnia ex 
sua re familiar! dedit, ipsum Pompeium coniunctum 
non offendit. Nullum ab eo habebat ornamentum, ut 
ceteri, qui per eum ant honores aut divitias ceperant : 



quorum partim mvitissimi castra sunt secuti, partim 
summa cum eius offensione domi remanserunt. Caesari 
autem Attici quies tanto opere fuit gr?ta, ut victor, 
cum privatis pecunias per epistulas imperaret, huic 
non solum molestus non fuerit, sed etiam sororis filium 
et Q. Ciceronem ex Pompei castris concesserit. Sic 
vetere institute vitae effugit nova pericula. 

Secutum est illud. Occiso Caesare cum res publica 
penes Brutos videretur esse et Cassium ac tota civitas 
se ad eos convertisset, sic M. Bruto usus est, ut nullo 
ille adulescens 12 aequali familiarius quam hoc sene, 
neque solum eum principem consilii haberet, sed etiam 
in convictu. Excogitatum est a quibusdam, ut privatum 
aerarium Caesaris interfectoribus ab equitibus Romanis 
constitueretur. Id facile effici posse arbitrati sunt, si 
principes eius ordinis pecunias contulissent. Itaque 
appellatus est a C. Flavio, Bruti familiari, Atticus, ut 
eius rei princeps esse vellet. At ille, qui officia amicis 
praestanda 13 sine factione existimaret semperque a 
talibus se consiliis removisset, respondit : si quid 
Brutus de suis facultatibus uti voluisset, usurum, 
quantum eae paterentur, se neque cum quoquam de ea 
re collocuturum neque coiturum. Sic ille consensionis 
globus huius unius dissensione disiectus est. Neque 
multo post superior esse coepit Antonius, ita ut Brutus 
et Cassius omissa cura provinciarum, quae iis 14 dicis 
causa datae erant a consule, desperatis rebus in exilium 
proficiscerentur. Atticus, qui pecuniam simul cum 
ceteris conferre noluerat florenti illi parti, abiecto Bruto 
Italiaque cedenti sestertium centum milia muneri misit. 
Eidem in Epiro absens trecenta iussit dari, 15 neque eo 
magis potenti adulatus est Antonio neque desperates 

Secutum est bellum gestum apud 16 Mutinam. In 
quo si tantum eum prudentem dicam, minus quam 


debeam praedicem, cum ille potius divinus fuerit, si 
divinatio appellanda est perpetua naturalis bonitas, 
quae nullis casibus agitatur neque minuitur. Hostis 
Antonius iudicatus Italia cesserat : spes restituendi 
nulla erat. Non solum inimici, qui turn erant poten- 
tissimi et plurimi, sed etiam qui adversariis eius se 
venditabant et in eo laedendo aliquam consecuturos 
sperabant commoditatem, Antonii familiares inseque- 
bantur, uxorem Fulviam omnibus rebus spoliare cu- 
piebant, liberos etiam exstinguere parabant. Atticus, 
cum Ciceronis intima familiaritate uteretur, amicissi- 
mus esset Bruto, non modo nihil iis indulsit ad An- 
tonium violandum, sed e contrario familiares eius ex 
urbe profugientes, quantum potuit, texit, quibus rebus 
indiguerunt, adiuvit. ir Publio veroVolumnio ea tribuit, 
ut plura a parente proficisci non potuerint. Ipsi autem 
Fulviae, cum litibus distineretur magnisque terroribus 
vexaretur, tanta diligentia officium suum praestitit, ut 
nulliun ilia 18 stiterit vadimonium sine Attico, Atticus 
sponsor omnium rerum fuerit. Quin etiam, cum ilia 
fundum secunda fortuna emisset 19 in diem neque post 
calamitatem 20 versuram facere potuisset, ille se 
interposuit pecuniamque sine faenore sineque ulla 
21 stipulatione credidit, maximum existimans quaestum, 
memorem gratumque cognosci, simulque aperiens se 
non fortunae, sed hominibus solere esse amicum. Quae 
cum faciebat, nemo eum temporis causa facere po- 
terat existimare : nemini enim in opinionem veniebat 
Antonium rerum potiturum. Sed 22 sensus eius a non- 
nullis optimatibus reprehendebatur, quod parum odisse 
malos cives videretur. Ille autem potius quid se facere 
par esset intuebatur quam quid alii laudaturi forent. 

Conversa subito fortuna est. Ut Antonius rediit in 
Italiam, nemo non magno in periculo Atticum putarat 
propter intimam familiaritatem Ciceronis et Bruti. 


Itaque 23 ad advcntum imperatorum de foro decesserat, 
timens proscriptionem, latebatque apud i 3 . Volumnium, 
cui, ut ostendimus, paulo ante opem tulerat (tanta 
varietas iis temporibus fuit fortunae, ut modo hi, modo 
illi in summo essent aut fastigio aut periculo), 
habebatque secum Q. Gellium Canum, aequalem 
simillimumque sui. Hoc quoque Attici bonitatis 
cxemplum, quod cum eo, quern puerum in 24 ludo 
cognorat, adeo coniuncte vixit, ut ad extremam aeta- 
tem amicitia eorum creverit. Antonius autcm, etsi 
tanto odio ferebatur in Ciceronem, ut non solum ei, 
sed etiam omnibus eius amicis esset inimicus eosque 
vellet proscribere multis hortantibus, tamen Attici 
memor fuit officii et ei, cum requisisset, ubinam esset, 
sua manu scripsit, ne timeret statimque ad se vcniret : 
se eum et eius causa Canum de proscriptorum numcro 
exemisse. Ac ne quod periculum incideret, quod noctu 
fiebat, praesidium ei misit. Sic Atticus in summo 
timore non solum sibi, sed etiam ei, quem carissimum 
habebat, praesidio fuit 25 ut appareret nullam seiunctam 
sibi ab eo velle fortunam. Quodsi gubernator praecipua 
laude effertur, qui navem ex hieme marique scopuloso 
servat, cur non singularis eius existimetur prudentia, 
qui ex tot tamque gravibus procellis civilibus ad 
incolumitatem pervenit? 


Neque vero ille minus bonus pater familias habitus 
est quam civis. Nam cum esset pecuniosus, nemo illo 
minus fuit emax, minus aedificator. Neque tamen 
non inprimis bene habitavit omnibusque optimis rebus 
usus cst. Nam domum habuit in colle Quirinali 
26 Tamphilianam, ab avunculo hereditate relictam, 
cuius amoenitas non aedificio, sed silva constabat : 
ipsum enim tectum antiquitus constitutum 27 plus salis 


quam sumptus habebat : in quo nihil commutavit, nisi 
si quid vetustate coactus est. Usus est familia, si 
utilitate iudicandum est, optima, si forma, vix mediocri. 
Namque in ea erant pueri litteratissimi, anagnostae 
optimi et plurimi librarii, ut ne pedisequus quidem 
quisquam essct, qui non utrumque horum pulchre 
facere posset, 28 pari modo artifices ceteri, quos cultus 
domesticus desiderat, apprime boni. Neque tamen 
horum quemquafn nisi domi naturn domique factum 
habuit : quod est signum non solum continentiae, sed 
etiam diligentiae. Nam et non intemperanter concu- 
piscere, quod a plurimis videas, 29 continentis debet 
duci, et potius industria quam pretio parare non 
mediocris est diligentiae. Elegans, non magnificus, 
splendidus, non sumptuosus : omnisque diligentia 
munditiam, non afluentiam affectabat. Supellex modica, 
non multa, ut in neutram partem conspici posset. Nee 
praeteribo, quamquam nonnullis leve visum iri putem, 
cum inprimis lautus esset eques Romanus et non parum 
liberaliter domum suam omnium ordinum homines 
invitaret, 30 non amplius quam terna milia peraeque in 
singulos menses ex ephemeride eum expensum sumptui 
ferre solitum. Atque hoc non auditum, sed cognitum 
praedicamus : saepe enim propter familiaritatem 
domesticis rebus interfuimus. 

Nemo in convivio eius aliud 31 acroama audivit quam 
anagnosten, quod nos quidem iucundissimum arbitra- 
mur ; neque umquam sine aliqua lectione apud eum 
cenatum est, ut non minus animo quam ventre con- 
vivae delectarentur : namque eos vocabat, quorum 
mores a suis non abhorrerent. Cum tanta pecuniae 
facta esset accessio, nihil de cottidiano cultu mutavit, 
nihil de vitae consuetudine, tantaque usus est mode- 
ratione, ut neque in sestertio 32 viciens, quod a patre 
acceperat, parum se splendide gesserit neque in se- 


stertio centiens afluentius vixerit, quam instituerat, 
33 panque fastigio steterit in utraque fortuna. Nullos 
habuit hortos, nullam suburbanam aut maritimam 
sumptuosam villam, neque in Italia, praeter 34 Arreti- 
num et Nomentanum, rusticum praedium, omnisque 
eius pecuniae reditus constabat in Epiroticis et urbanis 
possessionibus. Ex quo cognosci potest usum eum 
pecuniae non magnitudine, sed ratione metiri solitum. 

Mendacium neque dicebat neque pati poterat. Itaque 
eius comitas non sine severitate erat neque gravitas 
sine facilitate, ut difficile esset intellectu, utrum eum 
amici magis vererentur an amarent. Quidquid roga- 
batur, 35 religiose promittebat, quod non liberales, sed 
leves arbitrabatur polliceri quod 36 praestare non pos- 
sent. Idem in tenendo, quod semel ahnuisset, tanta 
erat cura, ut non mandatam, sed suam rem videretur 
agere. Numquam suscepti negotii eum pertaesum est : 
suam enim existimationem in ea re agi putabat, qua 
nihil habebat carius. Quo fiebat ut omnia Ciceronum, 

37 M. Catonis, Q. Hortensii, A. Torquati, multorum 
praeterea equitum Romanorum negotia procuraret. 
Ex quo iudicari potest non inertia, sed iudicio fugisse 
rei publicae procurationem. 

Humanitatis vero nullum afferre maius testimonium 
possum, quam quod adulescens idem seni Sullae fuit 
iucundissimus, senex adulescenti M. Bruto, cum aequa- 
libus autem suis Q. Hortensio et M. Cicerone sic vixit, 
ut iudicare difficile sit, cui aetati fuerit aptissimus. 

38 Quamquam eum praecipue dilexit Cicero, ut ne frater 
quidem ei Quintus carior fuerit aut familiarior. Ei rei 
sunt indicio praeter eos libros, in quibus de eo facit 
mentionem, qui in vulgus sunt editi, sedecim volumina 
epistularum, ab consulatu eius usque ad extremum 
tempus ad Atticum missarum : quae qui legat, non 
multum desideret historiam contextam eorum tempo- 


rum. Sic enim omnia de studiis principum, vitiis 
ducum, mutationibus rei publicae perscripta sunt, ut 
nihil in eis non appareat et facile existimari possit, 
39 prudentiam quodam modo esse divinationem. Non 
enim Cicero ea solum, quae vivo se acciderunt, futura 
praedixit, sed etipm, quae nunc usu veniunt, cecinit ut 

De pietate autem Attici quid plura commemorem? cum 
hoc ipsum vere gloriantem audierim in funere matris 
suae, quam 40 extulit annorum nonaginta, cum ipse 
esset septem et sexaginta, se numquam cum matre in 
gratiam redisse, numquam cum sorore fuisse in simul- 
tate, quam prope aequalem habebat. Quod est signum 
aut nullam umquam inter eos querimoniam intercessisse, 
aut hunc ea fuisse in suos indulgentia, ut, quos amare 
deberet, irasci eis nefas duceret. Neque id fecit natura 
solum, quamquam omnes ei paremus, sed etiam doctri- 
na : nam principum philosophorum ita percepta habuit 
praecepta, ut iis ad vitam agendam, non ad ostenta- 
tionem uteretur. (C. Nepos : Attic., 6-10, 13-17.) 

1 T. Pomponius Alticus, a rich Roman knight, B.C. 109-32, best 
known as Cicero's intimate friend and correspondent. 

2 t. e. = ' their own masters. ' 

3 ' in the interests of the State amid the . . .' 

4 i.e. to bid for confiscated (publicata) property, called sect to : or, 
' bid for the public contracts,' made by the censor (censoria locatio). 

'" 'surety or contractor' (for public works) : mancipes were especially 
the heads of big syndicates {societates publicanorum}. 

6 subscribere, 'joint counsel ' or 'junior counsel' in a prosecution. 

7 'commands.' 

8 Q. Cicero, brother-in-law of Atticus, propraetor in 'Asia,' B.C. 61 ; 
served with Caesar in Gaul. 

9 assecla (seqitor), 'alaquey.' 

10 'the court paid to him.' n B.C. 49. 

12 'equal in age.' 13 'without distinction of party.' 

J' 4 Old legal phrase, 'for form's sake' : root, die. (5i'/cj), cp. iu-dic-is. 

5 ' nor did he the more court Antonius when he had the upper hand. ' 

3 B.C. 43 cum (ecidit fato consul itterqne pari. 


17 An eques Romamis of the day. 

18 sistere vadimonium, ' present bail,' ' produce securities.' 

19 ' to pay on a fixed day.' 

20 'raise money to pay off an old debt.' 

21 ' without any (verbal) contract.' ^ 'his political views.' 

23 'on the arrival of the triumvirs in Rome' (Antonius, Octavius, 
Lepidus), B.C. 43. 

24 'at school.' 

25 ' so that it was clear that Atticus sought no good fortune for him- 
self separately from his friend.' 

26 i. e. belonging to Tamphilus (a Roman). 

27 ' pleasant rather than costly.' 

28 'similarly all the other skilled servants were Oi the best,' e.g. 
medici, coqzti, and other members of the household (familia). \ 

29 'a mark of temperance.' 

30 ' put down regularly in his account-book (fcf>t]fjLfpls) as spent each 

31 'entertainment' (y.Kp6afj.a\s), Gk. words Latinised. 

32 sc. ceniena millia: reckon the sestertitim (roughly) = ^10, being 
looo sestertii. 

33 'at an equal elevation.' 

34 Arretium, in East Etruria : Nomentum, in Sabellium, east of 

36 ' carefully ' or ' cautiously.' 

36 ' make good ' : tetiendo, ' carrying through.' 

37 Cato of Utica ; Hortensius, a leading senator and orator of the day, 
consul B.C. 69; Manlius Torquatus, consul B.C. 65. Hor., Car., III. 
21, I, o nata mecitm consule Man Ho . . . pia testa. 

38 'and yet,' ' though.' 

39 'wisdom' or 'his wisdom' 'amounted to actual knowledge of 
the future.' 

40 'buried.' 


JAM fera Caesaribus Germania, totus ut orbip, 
Victa potest flexo succubuisse genu, 

Altaque velentur fortasse Palatia sertis, 
Turave in igne sonent inficiantque diem, 


Candidaque adducta collum percussa securi 

Victima purpureo sanguine pulset humum, 
Donaque amicorum templis promissa deorum 

Reddere victores Caesar uterque parent, 
Et qui Caesareo iuvenes sub nomine crescunt, 

Perpetuo terras ut domus ilia regat, 
Cumque bonis * nuribus pro sospite Livia 2 nato 

Munera det meritis saepe datura deis, 
Et pariter matres et quae sine crimine castos 

Perpetua servant virginitate focos ; 
Plebs pia cumque pia laetetur plebe senatus, 

Parvaque cuius eram pars ego nuper eques. 
Nos procul expulsos communia gaudia 3 fallunt, 

Famaque tarn longe non nisi parva venit. 
Ergo omnis populis poterit spectare triumphos, 

Cumque ducum titulis oppida capta 4 leget, 
Vinclaque captiva reges cervice gerentes 

Ante coronatos ire videbit equos, 
Et cernet vultus aliis 5 pro tempore versos, 

Terribiles aliis inmemoresque sui. 
Quorum pars causas et res et nomina quaeret, 

Pars referet, quamvis noverit ilia parum : 
" Hie, qui Sidonio fulget sublimis in ostro, 

Dux fuerat belli, proximus ille duci. 
Hie qui nunc in humo lumen miserabile fixit, 

Non isto vultu, cum tulit arma, fuit. 
Ille fcerox et adhuc oculis hostilibus ardens 

Hortator pugnae G consiliumque fuit. 
Perfidus hie nostros inclusit fraude locorum, 

Squalida promissis qui tegit ora comis. 
Illo, qui sequitur, dicunt mactata ministro 

Saepe 7 recusanti corpora capta deo. 
Hie lacus, hi montes, haec tot castella, tot amnes 

Plena ferae caedis, plena cruoris erant. 
Drusus in his meruit quondam cognomina terris, 


Quae bona progenies, digna parente, fuit. 
Cornibus hie fractis viridi male tectus ab ulva 

Decolor ipse suo sanguine Rhenus erat. 
Crinibus en etiam fertur Germania passis, 

Et duels invicti sub pede maesta sedet, 
Collaque Romanae praebens animosa securi 

Vincula fert ilia qua tulit arma manu." 
Hos super in curru, Caesar, victore veheris 

Purpureus populi rite per ora tui, 
Quaque ibis, manibus circum plaudert- luorum, 

Undique iactato flore tegente vias. 
Tempora Phoebea lauro cingetur " 5o " que 

Miles " io " magna voce " triumphe " canet. 
Ipse sono plausuque simul fremituque canentum 

Quadriiugos cernes saepe resistere equos. 
Inde petes arcem et delubra faventia votis, 

Et dabitur merito laurea vota lovi. 

(Ovid : Tris., IV. 2, 1-56.) 

1 The daughters-in-law are probably Agrippina and Livla. 

2 i. e. Tiberius, whose imaginary triumph for a victory in Germany 
Ovid is here describing. 3 ' fail to reach.' 

4 In the procession were carried paintings of captured places inscribed 
with their names. 

5 ' to suit.' 6 ' adviser,' abstract for concrete. 
7 ' unpropitious.' 




1 CUM consulis vocem subsecuta patrum indignatio 
esset, proditur memoriae adversus crebram inplora- 
tionem deum, quos testes foederum saepius invocabant 
consules, vocem Anni spernentis numina lovis Romani 
auditam. Certe, cum commotus ira^se a vestibule templi 



citato gradu proriperet, lapsus per gradus capite 
raviter offenso inpactus imo ita est saxo, ut sopiretur. 

xanimatum 2 auctores quoniam non omnes sunt, mihi 
quoque in incerto 3 relictum sit, sicut inter foederum 
ruptorum testationem ingenti fragore caeli procellam 
eff usam ; nam et vera esse et apte ad 4 repraesentandam 
iram deum ficta possunt. 

Torquatus missus ab senatu ad dimittendos legates 
cum iacentem Annium vidisset, exclamat, ita ut po- 
pulo patribusque audita vox pariter sit : " bene habet ; di 
pium movere bellum. Est caeleste numen ; 5 es, magne 
luppiter; baud frustra te patrem deum hominumque 
hac sede sacravimus. Quid cessatis, Quirites vosque 
patres conscripti, arma capere deis ducibus? Sic stratas 
legiones Latinorum dabo, quern ad modum legatum 
iacentem videtis." Adsensu populi excepta vox consulis 

ntum ardoris animis fecit, ut legates proficiscentes 
cura magistratuum magis, qui iussu consulis proseque- 
bantur, quam ius gentium ab ira impetuque hominum 


6 Consensit et senatus bellum ; consulesque duobus 
scriptis exercitibus per Marsos Paelignosque profecti 
adiuncto Samnitium exercitu ad Capuam, quo iam 
Latini sociique convenerant, castra locant. Ibi in quiete 
utrique consuli eadem dicitur visa species viri maioris 

uam pro humano habitu augustiorisque, dicentis ex 
una acie imperatorem, ex altera exercitum deis Mani- 
bus matrique Terrae deberi. Utrius exercitus impera- 
tor legiones hostium superque eas se devovisset, eius 
populi partisque victoriam fore. 

Hos ubi nocturnes visus inter se consules contu- 
lerunt, placuit 7 averruncandae deum irae victimas caedi, 
sirriul ut, si extis eadem, quae in somnio visa fuerant, 
portenderentur alteruter consulum fata inpleret. Ubi 

sponsa haruspicum insidenti iam animo tacitae 8 reli- 


gioni congruerunt, turn adhibitis legatis tribunisque 
et 9 imperils deum propalam expositis, ne mors volun- 
taria consulis exercitum in acie terreret, conparant 
inter se, ut, ab utra parte cedere Romanus exercitus 
coepisset, inde se consul devoveret pro populo Romano 

Agitatum etiam in consilio est, ut, si quando um- 
quam severe ullum imperio bellum administratum 
esset, tune utique disciplina militaris ad priscos re- 
digeretur mores. Curam acuebat, quod adversus Lati- 
nos bellandum erat, lingua, moribus, armorum genere, 
institutis ante omnia militaribus congruentes : milites 
militibus, centurionibus centuriones, tribuni tribunis 
conpares collegaeque iisdem praesidiis, saepe iisdem 
manipulis permixti fuerant. Per haec ne quo errore 
milites caperentur, edicunt consules, ne quis extra or- 
dinem in hostem pugnaret. 

1 The Latin War, B.C. 340-338. 

2 and ores sunt = ' assert." 

3 'let me leave this undecided, as well as the statement that . . .' 

4 'to manifest.' s ' thou dost indeed exist.' 
6 'resolved on.' 

Old word : di averntnci, like 'AiroAXeoj/ airorpoVatos, propitiatory 
gods : aver, irae, either dat. or genit. : for latter cp. such phrases as 
(Liv. V. 3) concordia ordinwn quant dissolvendae. tribttnicitu Mes/a/is 
ventnr esse. 

8 'belief or 'presage.' 9 'commands.' 



FORTE inter ceteros turmarum praefectos, qui 
exploratum in omnes paries dimissi erant, T. Man- 
lius consulis filius super castra hostium cum suis 
turmalibus evasit, ita ut vix teli iactu ab statione 


proxima abesset. Ibi Tusculani erant equites; praeerat 
Geminus Maecius, vir cum genere inter suos turn factis 
clarus. Is ubi Romanes equites insignemque inter eos 
praecedentem consulis filium nam omnes inter se, 
utique inlustres viri, noti erant cognovit, . "unane," 
ait, " turma, Romani, cum Latinis sociisque bellum 
gesturi estis ? Quid interea consules, quid duo exercitus 
consulares agent?" "Aderunt in tempore," Manlius 
inquit, " et cum illis aderit luppiter ipse, foederum a 
vobis violatorum testis, qui plus potest polletque. Si 
1 ad Regillum lacum ad satietatem vestram pugnavimus, 
hie quoque efliciemus profecto, ne nimis acies vobis et 
2 conlata signa nobiscum cordi sint." Ad ea Geminus 
paulum ab suis equo provectus : "visne igitur, 3 dum 
dies ista venit, qua magno conatu exercitus moveatis, 
interea tu ipse congredi mecum, ut nostro duorum iam 
hinc eventu cernatur, quantum eques Latinus Romano 
praestet? " 

Movet ferocem animum iuvenis seu ira seu detrac- 
tandi certaminis pudor seu inexsuperabilis vis fatl. 
Oblitus itaque irnperii patrii consulumque edicti prae- 
ceps ad id certamen agitur, quo vinceret an vinceretur 
haud multum interesset. Equitibus ceteris velut ad 
spectaculum summotis spatio, 4 quod vacui interiacebat 
campi, adversos concitant equos ; et cum infestis cuspi- 
dibus concurrissent, Manli cuspis super galeam hostis, 
Maeci trans cervicem equi elapsa est. Circumactis 
deinde equis cum prior ad iterandum ictum Manlius 
consurrexisset, spiculum inter aures equi fixit. Ad 
cuius vulneris sensum cum equus prioribus pedibus 
erectis magna vi caput quateret, excussit equitem, 
quern cuspide parmaque innixum attollentem se ab gravi 
casu Manlius 5 ab iugulo, ita ut per costas ferrum 
cmineret, terrae adfixit ; spoliisque lectis ad suos re- 
vectus cum ovante gaudio turma in castra atque inde 


ad praetorium ad patrem tendit, ignarus fati futurique, 
laus an poena mcrita esset. 

" Ut me omnes," inquit, "pater, tuo sanguine ortum 
vere 6 ferrent, provocatus equestria haec spolia capta ex 
hoste caeso porto. " Quod ubi audivit consul, extemplo 
filium aversatus contionem classico advocari iussit. 
Quae ubi frequens convenit "quandoque," inquit, "tu, 
T. Manli, neque imperium consulate neque maiestatcm 
patriam veritus adversus edictum nostrum extra ordi- 
nem in hostem pugnasti et, quantum in te fuit, disci- 
plinam militarem, qua stetit ad hanc diem Romana 
res, solvisti meque in earn necessitatem adduxisti, ut 
aut rei publicae mihi aut mei meoruraque obliviscen- 
dum sit, nos potius nostro delicto plectemur, quam 
res publica tanto suo damno nostra peccata luat. 
Triste exemplum, sed in posterum salubre iuventuti 
erimus. Me quidem cum ingenita caritas liberum turn 
specimen istud virtutis deceptum vana imagine decoris 
in te movet ; sed cum aut morte tua 8 sancienda sint 
consulum 9 imperia aut inpunitate in perpetuum abro- 
ganda, ne te quidem, si quid in te nostri sanguinis 
est, recusare censeam, quin disciplinam militarem culpa 
tua prolapsam poena restituas. I, liclor, deliga ad 

Exanimati omnes tarn atroci imperio ncc aliter 
quam in se quisque destrictam cerncntcs securem, mctu 
magis quam modestia quievere. Itaque velut demerso 
10 ab admiratione animo cum silentio defixi stetissent, 
repente, postquam cervice caesa fusus est cruor, tarn 
libero conquestu coortae voces sunt, ut neque lamentis 
neque execrationibus parceretur, spoliisque contcctum 
iuvenis corpus, quantum militaribus studiis funus ullum 
concelebrari potest, structo extra vallum rogo cremare- 
tur Manlianaque imperia non in praesentia modo 
horrenda, sed exempli etiam tristis in posterum essent. 


2 'and an engagement with us please you overmuch.' 

3 'till lhat day comes': venerit would be more usual : cp. Virg. , 
Ed. , IX. 23, Tityre, dum redeo (brevis est via), pasce capellas. 

4 Take vacui campi with spatio, 'in the strip of empty land between 
the two lines.' 

5 The weapon must have passed through the throat or collar-bone 
down across the ribs, but the phrase is difficult. 

6 ' might tell of me as . . .' 

7 ' this pattern of valour that you display, led astray as it has been by 
a false idea (imago) of glory. ' 

8 ' must be enforced ' : Icgem sancire, properly of the penalty which 
irakes a law binding. 9 'commands.' 

10 ab, 'owing to,' 'from' (source whence): cp. Lucan, P/iars., 2, 86, 
in^enti super um prof edits ab ira ; Lucr., II. $l,fulgorem reverentiir 
ab aitro. 


FECIT tamen atrocitas poenae oboedientiorem duel 
militem, et praeterquam quod custodiae vigiliaeque et 
ordo stationum intentions ubique curae erant, in ultimo 
etiam certamine, cum descensum in aciem est, ea 
severitas profuit. Fuit autem civili maxime bello pugna 
similis ; adeo nihil apud Latinos dissonum ab Romana 
re praeter animos erat. 

Clipois antea Romani usi sunt ; dein, postquam 
1 stipendiarii f acti sunt, 2 scuta pro clipeis f ecere ; et 
quod antea phalanges similes Macedonicis, hoc postea 
manipulatim structa acies coepit esse : postremo inplures 
3 ordines instruebantur. Ordo sexagenos milites, duos 
centuriones, vexillarium unum habebat. 

Prima acies hastati erant, manipuli quindecim, 
distantes inter se modicum spatium ; manipulus levis 
vicenos milites, aliam turbam scutatorum habebat; 
leves autem, qui hastam tantum gaesaque gererent, 


vocabantur. Hacc prima frons in acic florem iuvmum 
pubescent iuni ad militiam habebat. Robuslior inde aetas 
totidem manipulorum, quibus principibus est nomen, hos 
sequebantur, scutati omnes, insignibus maxime armis. 
Hoc triginta manipulorum agmen antepilanos appclla- 
bant, quia sub signis iam alii quindecim ordincs loca- 
bantur, ex quibus ordo unus quisque tres partes ha- 
bebat ; earum primam quamque primum pilum vo- 
cabant ; tribus ex vexillis constabat ; vexillum centum 
octoginta sex homines erant ; primum vexillum triarios 
ducebat, veteranum militem spectatae virtutis, secun- 
dum rorarios, minus roboris aetate factisque, tertium 
accensos, minimae fiduciae manum ; eo et in postremam 
aciem reiciebantur. 

Ubi his ordinibus exercitus instructus esset, hastati 
omnium primi pugnam inibant. Si hastati profligare 
hostem non possent, pede presso eos retro cedentes in 
intervalla ordinum principes recipiebant. Turn princi- 
pum pugna erat; hastati sequebantur. Triarii sub 
vexillis considebant sinistro crure porrecto, scuta in- 
nixa umeris, hastas 4 subrecta cuspide in terra fixas, 
haud secus quam vallo saepta inhorreret acies, tenen- 
tes. Si apud principes quoque haud satis prospere 
esset pugnatum, gradum a prima acie ad triarios sen- 
sim referebant. Inde rem ad triarios redisse, cum 
laboratur, proverbio increbuit. Triarii consurgentes, 
ubi in intervalla ordinum suorum principes et hastatos 
recepissent, extemplo conpressis ordinibus velut claude- 
bant vias 5 unoque continent! agmine iam nulla spe 
post relicta in hostem incidebant; id erat formido- 
losissimum hosti, cum velut victos insecuti novam 
repente aciem exsurgentem, auctam numero, cernebant. 

Scribebantur autem quattuor fere legiones quinis 
milibus peditum, equitibus in singulas legiones trece- 
nis. Alterum tantum ex Latino dilectu adiciebatur, qui 


6 ea tempestate hostes erant Romariis eodemque ordine 
instruxerant aciem; nee vexilla cum vexillis tantum, 
universi hastati cum hastatis, principes cum principi- 
bus, sed centurio quoque cum centurione, si ordines 
turbati non essent, concurrendum sibi esse sciebat. 
Duo 7 primi pili ex utraque acie inter triarios erant, 
Romanus corpore haudquaquam satis validus, ceterum 
strenuus vir peritusque militiae, Latinus viribus ingens 
bellatorque primus, notissimi inter se, quia pares sem- 
per ordines duxerant. Romano haud satis fidenti viri- 
bus iam Romae permissum erat ab consulibus, ut sub- 
centurionem sibi, quern vellet, legeret, qui tutaretur 
eum ab uno destinato hoste. Isque iuvenis in acie ob- 
latus ex centurione Latino victoriam tulit. 

Pugnatum est haud procul radicibus Vesuvii mentis, 
qua via ad Veserim ferebat. 

1 'a paid force,' [regular pay was first given in the Veientine war.] 

2 clipeus, round, of bronze, scutum, oval or oblong, of wood, covered 
with hides. 

3 In this passage ordo (rank), vexillum (flag), manipulus (generally 
= two companies), are synonymous terms ; while pilus (always with 
firimus) is a section of the triarii : and the formation is thus : 

c= t= r=, c= czi (i) 15 manipuli of hastati ( scutati, $ /eves). 
<=> <=> .=1 a t=, (ii) }J principes. 

fa .=><=> a a "1 (iii) 45 ;J triarii, first line of which 

I a c= a D a lare the veterans, second rorarii, third accenst, 
[ a c=> .=. c= c= J the has taii and principes being the antepilani. 

4 From surgo (sub-rego), translate 'erect.' 

' in one unbroken body : ' cp. such a phrase as (Liv. XXI. 8) una 
pars continentibus minis nudaverat urban (of a breach in a wall). 

6 For id temporis. 

~ Centurio primi pili (triariorutii) (the first centurion of the triarii] 
was abbreviated into primi pili ; from this the phrase pi imus pilus or 
primipilus grew up : cp. sestert um formed from sestertorium. 




ROMANI consules, priusquam educerent in aciem, 
immolaverunt. Decio caput iocineris a * familiari parte 
caesum haruspex dicitur ostendisse ; alioqui acceptam 
dis hostiam esse; Manlium egregie litasse. "Atqui 
bene habet," inquit Decius, "si ab collega litatum est. " 
Instructis, sicut ante dictum est, ordinibus processere 
in aciem. Manlius dextro, Decius laevo cornu praeerat. 
Primo utrimque aequis viribus, eodem ardore animo- 
rum gerebatur res; deinde ab laevo cornu hastati Ro- 
mani, non ferentes inpressionem Latinorum, se ad 
principes recepere. In hac trepidatione Decius consul 
M. Valerium magna voce inclamat : "deorum," inquit, 
"ope, M. Valeri, opus est; agedum, pontifex publicus 
populi Romani, 2 praei verba, quibus me pro legionibus 

Pontifex eum togam praetextam sumere iussit et 

3 velato capite, manu subter togam ad mentum exserta, 
super telum subiectum pedibus stantem sic dicere : 

4 " lane, luppiter, Mars pater, Quirine, Bellona, Lares, 
divi Novensiles, di Indigetes, divi, quorum est potestas 
nostrorum hostiumque, dique Manes, vos precor, 5 vene- 
ror, veniam peto oroque, uti populo Romano 6 Quiri- 
tium vim victoriamque prosperetis hostesque populi 
Romani Quiritium terrore, formidine morteque adfi- 
ciatis. Sicut verbis 7 nuncupavi, ita pro re publica, 
exercitu, legionibus, auxiliis populi Romani Quiritium 
legiones auxiliaque hostium mecum deis Manibus 
Tellurique devoveo." 

Haec ita precatus lictores ire ad T. Manlium iubet 
matureque collegae se devotum pro exercitu nuntiare. 
Ipse incinctus 8 cinctu Gabino, armatus in equum in- 


silivit ac se in medios hostes inmisit, conspectus ab 
utraque acie. Aliquanto augustior humane- visus, sicut 
caelo missus piaculum omnis deorum irae, qui pestem 
Tib suis aversam in hostes ferret ; ita omnis terror 
pavorque cum illo latus signa prima Latinorum tur- 
bavit, deinde in totam penitus aciem pervasit. Eviden- 
tissimum id fuit, quod, quacumque equo invectus est, 
ibi haud secus quam pestifero sidere icti pavebant; 
ubi vero corruit obrutus telis, inde iam haud dubie 
consternatae cohortes Latinorum fugam ac vastitatem 
late fecerunt. Simul et Romani exsolutis 9 religione 
animis velut turn primum signo dato coorti pugnam 
integram ediderunt ; nam et 10 rorarii procurrebant inter 
antepilanos addiderantque vires hastatis ac principibus, 
et triarii genu dextro innixi nutum consulis ad con- 
surgendum expectabant. 

Procedente deinde certamine cum aliis partibus 
multitudo superaret Latinorum, Manlius consul audito 
eventu collegae cum, ut ius fasque erat, lacrumis non 
minus quam laudibus debitis n prosecutus tam memora- 
bilem mortem esset, paulisper addubitavit, an consur- 
gendi iam triariis tempus esset ; deinde melius ratus 
integros eos ad ultimum discrimen servari, 12 accensos 
ab novissima acie ante signa procedere iubet. Qui ubi 
subiere, extemplo Latini, tamquam idem adversarii 
fecissent, triarios suos excitaverunt ; qui aliquamdiu 
pugna atroci cum et semet ipsi fatigassent et hastas 
aut praefregissent aut hebetassent, pellerent vi tamen 
hostem, debellatum iam rati perventumque ad extremam 
aciem, turn consul triariis "consurgite nunc," inquit, 
"integri adversus fessos, memores patriae parentumque 
et coniugum ac liberorum, memores consulis pro vestra 
victoria morte occubantis." 

Ubi triarii consurrexerunt, integri, refulgentibus 
armis, nova ex inproviso exorta acies, receptis in 
M 2 


intervalla ordinum antepilanis, clamore sublato 13 prin- 
cipia Latinorum perturbant hastisque ora fodientcs 
primo robore virorum caeso per alios manipulos velut 
inermes prope intact! evasere tantaque caede perrupere 
cuijeos, ut vix quartam partem relinquerent hostium. 
Samnites quoque sub radicibus mentis procul instruct! 
praebuere terrorem Latinis. Ceterum inter omnes cives 
sociosque praecipua laus eius belli penes consules fuit, 
quorum alter omnis minas periculaque ab deis superis 
inferisque in se unum vertit, alter ea virtute eoque 
consilio in proelio fuit, ut facile convenerit inter Ro- 
manos Latinosque, qui eius pugnae memoriam posteris 
tradiderunt, utrius partis T. Manlius dux fuisset, eius 
futuram haud dubie fuisse victoriam. 

Latini ex fuga se 14 Minturnas contulerunt. Castra 
secundum proelium capta, multique mortales ibi vivi 
oppressi, maxime Campani. Deci corpus ne eo die in- 
veniretur, nox quaerentes oppressit; postero die inven- 
tum inter maximam hostium stragem coopertum telis ; 
funusque ei par morti celebrante collega factum est. 

Illud adiciendum videtur, licere consuli dictatorique 
et praetori, cum legiones hostium devoveat, non utique 
se, sed quern velit ex legione Romana scripta civem 
devovere. Si is homo, qui devotus est, moritur, probe 
factum videri ; ni moritur, turn signum septem pedes 
altum aut maius in terram defodi et 15 piaculum hostiam 
caedi ; ubi illud signum defossum erit, 16 eo magistratum 
Romanum escendere fas non esse. Sin autem sese 
devovere volet, sicuti Decius devovit, ni moritur, neque 
17 suum neque publicum divinum pure faciet, sive hostia 
sive quo alio volet. Qui sese devoverit, Vulcano arma 
sive cui alii divo vovere volet, ius est; telo, super 
quod stans consul precatus est, hostem potiri fas non 
est ; si potiatur, Marti 18 suovetaurilibus piaculum fieri. 
(Livy: VIII. 6-10.) 


1 A soothsayer's term, 'in the part that concerned him,' as opposed 
to the pars has tilts. 

2 Cp. Liv., V. 41, M. Fabio pont. max. praef ante carmen. 

3 The Greek prayed capite nudato, the Roman operto, Virg., Aen., III. 
545, capita ante aras Phrygio velamur aniictu, and Lucr., V. 1198, 
ncc pietas nlla est vela turn saepe videri / ' vertier ad lapidem. 

4 Livy is fond of recalling ancient formulae, as of perduellio (I. 26), 
ihefetiale; (I. 32), ver sccrum (XXII. 10). 

5 veneror precor, Virg., Aen., III. 34, nymphas venerabar agrestes. 

6 Quirites, the name originally applied to the -Roman spearmen, in 
war formation or organisation, probably from quiris, a spear. In later 
times it lost all military signification. 

7 nuncupare, old word = noniinare: especially in phrase, vota nun- 
cupare. (Liv., XXII. i, etc.) : so heredem nuncupare. 

8 cinctu Gabino (procincti), an old way of wearing toga, especially 
for activity, so worn in sacrifices and at the Ambarvalia, [or in making 
wills before the army,] cp. Liv., V. 46; Virg., Aen., VII. 612, ipse 
Quirinali trabea cinctuque Gabino / insignis : from Gabii in Latium. 

9 ' religious terror,' 'awe.' 

10 rorarii, forming the line behind the triarii, skirmishers, so called 
quia rorat antequam pluit (ros, the dew). 

11 'attended.' 12 The last line, inferior combatants. 
13 'the van.' 14 By the river Liris. 

35 'a victim is slain as an atonement.' 

16 'a Roman officer of State may not stand there.' 

17 ' cannot properly perform sacrifice for himself or the State, whether 
with . . .' : for the construction cp. Virg., Aen., III. 77, cum faciain 
vitula pro frugibus. 

8 The major sacrifice, especially at lustrationcs, purifications : the 
bull, the ram and the boar were driven round the fields and sacrificed 
to Mar, the patron god of agriculture, later on identified with Mavors, 
the god of harm and war. 


1 Di patrii, purgamus agros, purgamus agrestes : 
Vos mala de nostris pellite limitibus, 

Neu seges eludat messem fallacibus herbis, 
Neu timeat celeres tardier agna lupos. 

Tune nitidus plenis confisus rusticus agris 
Ingeret ardenti grandia ligna foco, 


Turbaque 2 vernarum, saturi bona signa coloni, 

Ludet et ex virgis extruet ante casas. 
Eventura precor : viden ut felicibus extis 

Signified placidos nuntia fibra deos? 
Nunc mihi 3 fumosos veteris proferte Falernos 

Consulis et Chio solvite vincla cado. 
Vina diem celebrent : non festa luce madere 

Est rubor, errantes et male ferre pedes. 
Sed " bene 4 Messallam " sua quisque ad pocula dicat, 

Nomen et absentis singula verba sonent. 
Gentis Aquitanae celeber Messalla triumphis 

Et magna 5 intonsis gloria victor avis, 
Hue ades aspiraque mihi, dum carmine nostro 

Redditur agricolis gratia caelitibus. 
Rura cano rurisque deos. His vita magistris 

Desuevit querna pellere glande famem : 
Illi conpositis primum docuere tigillis 

Exiguam viridi fronde operire dumum : 
Illi etiam tauros primi docuisse feruntur 

Servitium et plaustro supposuisse rotam. 
Tune victus abiere feri, tune consita pomus, 

Tune bibit inriguas fertilis hortus aquas : 
Aurea tune presses pedibus dedit uva liquores 

Mixtaque 6 securest sobria lympha mero. 
Rura ferunt messes, calidi cum sideris aestu 

Deponit flavas annua terra comas. 
Rure levis verno flores apis ingerit 7 alveo, 

Conpleat ut dulci sedula melle favos. 
Agricola 8 adsiduo primum satiatus aratro 

Cantavit certo rustica verba pede 
Et satur arenti primumst modulatus avena 

Carmen, ut ornatos diceret ante deos : 
9 Agricola et minio suffusus, Bacche, rubenti 

Primus inexperta duxit ab arte chores. 
Huic datus a pleno, memorabile munus, ovili 

Dux pecoris curtas auxerat hircus opes. 


Rure puer verno primum de flore coronam 
Fecit et antiquis inposuit Laribus. 

(Tib., II. i. 17-60.) 

1 The piece refers to the Ainbarvalia, the rite of purifying (lustratio) 
the land, when the victims were taken round the fields before sacrifice, 
a heathen festival said to be the origin of the Christian Rogation Days, 
and our 'beating the bounds' : cp. Virg., Georg., I. 338-350, held on 
May 29. < thers refer this passage to the Sementivae feriae (Postgate, 
sub loc.). 

2 Bred on his estate. 

3 Because the jar of wine is kept where the smoke can dry it : 
cp. Hor. , Carm., III. 8, II, amphorae fumum bibere inst fait ae \consule 
Tullo (B.C. 66). 

4 Messalla : consul B.C. 31, friend first of Antonius, then Octavius ; 
patron of Tibullus, and other Augustan poets ; fought in Aquitania and 

5 Messalla belonged to the old family Corvinus ; the cognomen was 
won in the fight with a Gaul, B.C. 349 ; for the epithet, cp. Hor., 
Carm., I. 12, 41, incomptis Curium capillis. The old Romans did not 

secure, 'oblivious.' 7 Bee-hive. 

i. e. tired of ploughing broke into verse (ctrto pede = metre) : 
perhaps he is thinking of the old Saturnian verse, Saturn being the god 
of old Italy. 

9 The story was that the countryman smeared with lees of wine sang 
vintage songs to Dionysus, and the prize was a goat ; from this sprang 
he drama: cp. Hor., Ars Poet., 220 and 277, 278. 


QUAERIS, quern ad modum in Tuscis diem aestate 
disponam. Evigilo, cum libuit, plerumque circa horam 
primam, saepe ante, tardius raro. Clausae fenestrae 
manent ; mire enim silentio et tenebris ab iis, quae 
avocant, abductus et liber et mihi relictus non oculos 
animo, sed animum oculis sequor, qui eadem quae 
mens vident, quotiens non vident alia. Cogito, si quid 
in manibus, cogito * ad verbum scribenti emendantique 
similis nunc pauciora, nunc plura, ut vel difficile vel 


facile componi tenerive potuerunt. Notarium voco et 
die admisso, quae formaveram, dicto; abit rursusque 
revocatur rursusque dimittitur. Ubi hora quarta vel 
quinta (neque enim certum dimensumque tempus), ut 
dies suasit, in xystum me vel cryptoporticum confero, 
reliqua meditor et dicto. Vehiculum ascendo. Ibi 
quoque idem quod ambulans aut iacens ; 2 durat intentio 
mutatione ipsa refecta. Paulum redormio, dein am- 
bulo, mox orationem Graecam Latinamve clare et in- 
tente non tarn vocis causa quam 3 stomachi lego ; pariter 
tamen et ilia firmatur. Iterum ambulo, ungor, exer- 
ceor, lavor. Cenanti mihi, si cum uxore vel paucis, 
liber legitur ; post cenam comoedia aut lyristes ; mox 
cum meis ambulo, quorum in numero sunt eruditi. Ita 
variis sermonibus vespera extenditur, et 4 quamquam 
longissimus 5 dies cito conditur. Non numquam ex 
hoc ordine aliqua mutantur; nam, si diu iacui vel 
ambulavi, post somnum demum lectionemque non 
vehiculo, sed, quod brevius, quia velocius, equo gestor. 
Interveniunt amici ex proximis oppidis partemque diei 
ad se trahunt interdumque lasso mihi opportuna inter- 
pellatione subveniunt. Venor aliquando, sed non sine 
pugillaribus, ut, quamvis nihil ceperim, non nihil re- 
feram. Datur et colonis, 6 ut videtur ipsis, non satis 
temporis, quorum mihi agrestes querellae litteras 
nostras et haec urbana opera 7 commendant. Vale. 
-(Pliny: Ep., IX. 36.) 

1 ' like one writing or correcting word by word, less or more, 
according to the difficulty of inventing or remembering.' 

2 ' my train of thought is maintained, being refreshed by . . .' 

3 'digestion.' 4 for quamvis. 

8 Cp. Hor., Cnrm., IV. 5, 29, condit quisqne diem colli'us in sui's. 

8 ut videiur ipsis with non saiis, ' I give the farmers an audience, 
not long enough as they think.' 

7 ' serve to further,' ' give zest to ' : cp. Juv., Saf., XI. 208, voluptates 
commendat rarior usus. 



PRIMA 1 salutantes atque altera conterit hora, 

Exercet raucos tertia causidicos, 
In quintam varies extendit Roma labores, 

Sexta quies lassis, septima finis erit, 
Sufficit in nonam 2 nitidis octava palaestris, 

Imperat 3 extructos frangere nona toros : 
Hora libellorum 4 decuma est, Eupheme, meorum, 

Temperat ambrosias cum tua cura dapes 
Et bonus aetherio laxatur nectare Caesar 

Ingentique tenet pocula parca manu. 
Tune admitte iocos : gressu timet ire licenti 

Ad matutinum nostra Thalia 5 lovem. 

(Mart., IV. 8.) 

1 salutatio, the morning levee of dependents at the house of their 
patron domimts or rex rewarded by the sportula, or dole of food. 

2 i. e. which makes the skin shine, by exercise, the bath, the oil. 

3 ' breaking the smooth cushions ' of the triclinium by reclining on 
them. The luxurious Roman began'at two o'clock, exul ab octava 
Marias bibit (Juv., I. 49). 

4 i. e. at the secundae mensae after the dinner is finished (cena), Hor., 
Carm., IV. 5, 31, alteris\te mensis adhibet deum, when the wine and 
entertainment begins (conviviuni). 

5 Domitian Caesar ; and Euphemus (above) is his chief carver 
(slructor), or table attendant. 

1 NUNTIAT octavam Phariae sua turba iuvencae, 
2 Et pilata redit iamque subitque cohors. 

3 Temperat haec thermas, nimios prior hora vapores 
Halat, et inmodico sexta Nerone calet. 

Stella, Nepos, Cani, Cerialis, Flacce, venitis? 
Septem 4 sigma capit, sex sumus, adde Lupum. 


5 Exoneraturas ventrem mihi vilica malvas 

Adtulit et varias quas habet hortus opes. 
In quibus est lactuca sedens et tonsile porrum, 

Nee dest 6 ructatrix mentha nee herba salax ; 
7 Secta coronabunt rutatos ova lacertos 

Et madidum 8 thynni de sale sumen erit. 
9 Gustus in his; una ponetur cenula mensa, 

Haedus inhuman! raptus ab ore lupi, 
Et quae non egeant ferro structoris 10 ofellae 

Et n faba fabrorum prototomique rudes ; 
Pullus ad haec cenisque tribus iam perna superstes 

Addetur. 12 Saturis mitia poma dabo, 
13 De Nomentana vinum sine faece lagona, 

Quae 14 bis Frontino consule prima fuit. 
Accedent sine felle ioci nee mane timenda 

Libertas et nil quod tacuisse velis : 
15 De prasino conviva meus venetoque loquatur, 

16 Nee faciunt quemquam pocula nostra reum. 

(Mart, X. 48.) 

1 ' Her votaries tell Isis that it is two o'clock.' The worship of Isis 
('the cow of Egypt') had come into Rome under the Early Empire, 
and was now in vogue. Juv. , XT II. 92, decernat quodcunque volet de 
corpore nostro/fsis, et irato feriat mea lunrina sistro, and elsewhere. 
Her worshippers announce to her the hour, and leave her. 

2 If the reading stands, the line = 'the company, armed with javelins, 
returns to its own quarters,' perhaps the praetorians, after being on 
guard at the palace. 

3 The eighth hour is the regular time for the baths (thermae) : at the 
seventh they are still too hot, at the sixth they are boiling, it is too 
early for the bath. Nerone, i. e. thermae Neronianae. 

4 The round couch, like the Greek c : of his friends named, Stella is 
a poet (masculine). 

5 'purging.' 

6 ' refreshing mint and stimulating colewort' (hc-rba = eruca). Ilor., 
Sat. , II. 8, 51, erucae virides. 

7 ' strips of egg will garnish savory roes ' (or ' anchovies '). 

8 'sow's paunch swimming in fish sauce.' sumen, a Roman tit-bit, 
generally part of the cena proper. 


9 gtistus, the hors tfcetivres before the meal, followed by the courses 
of dinner (cenula =ferculttni : the dinner would be slight). 

1 'rissoles,' which need no carving. 
11 'beans, the workmen's dish, with tender turnip-tops.' 

12 i. e. as dessert, when the wine appeared. 
13 From the poet's little estate at Nomentum in Sabellium. 

14 Frontinns iteruin cons. 97 A. D. 

15 ' the green and the blue jacket,' two of the four colours worn in 
the chariot-races in the circus, which divided all Rome into parties : cp. 
Juv. , XI. i<)"j,fragor atirem Ipercutit, evenlum viridis quo colligo panni. 

16 i. e. the talk is harmless, and none will repeat it. 


CENABIS belle, luli Cerialis, apud me; 
1 Conditio est melior si tibi nulla, veni. 

2 Octavam poteris servare ; lavabimur una : 

Scis quam sint Stephani balnea iuncta mihi. 

3 Prima tibi dabitur 4 ventri lactuca movendo 

Utilis, et porris 5 fila resecta suis, 
Mox vetus et 6 tenui maior cordyla lacerto, 

Sed 7 quam cum rutae frondibus ova tegant ; 
8 Altera non derunt tenui versata favilla, 

Et 9 Velabrensi massa coacta foco, 
Et quae Picenum senserunt frigus olivae. 

Haec satis in gustu. Cetera nosse cupis? 
Mentiar, ut venias : pisces, conchylia, sumen, 

10 Et chortis saturas atque paludis aves, 
Quae nee 11 Stella solet rara nisi ponere cena. 

Plus ego polliceor : nil recitabo tibi, 
12 Ipse tuos nobis relegas licet usque Gigantas 

Rura vel aeterno proxima Vergilio. 

(Mart., XL 52.) 

an engagement.' 

2 i. e. you may come at two o'clock. 

3 First comes the giistus, the hors d'aeuvre of the French dejeuner, 


consisting of herbs, fry of fish, salt fish, olives, onion?, etc., then the 
ceiia, then the mensae secundae, dessert and wine and entertainment. 

4 'as a laxative.' 

5 'slips from the leeks (to which they belong, suis).' 

6 ' larger than the slender lacertus ' an eel or other fish : retus 
full -sized. 

7 *' seasoned with egg and rue.' 

8 ' a second course of eggs ' on toast. 

9 'smoked cheese from the Velabrum' (near the river): cp. Ovid, 
Met. , VIII. 666, lactis massa coacti. 

10 ' and fat capons and ducks,' literally, fattened birds of the couityard 
(cohorth) and of the ditch. 

11 A poet friend of Martial. 

12 Cerialis may read aloud his TiTavo/uox' (Wars of the Giants), or 
his Georgics (rura). 


PER eos menses, quibus Vespasianus Alexandriae 
1 states aestivis flatibus dies et certa maris opperiebatur, 
multa miracula evenere, quis caelestis favor et quaedam 
in Vespasianum inclinatio numinum ostenderetur. E 
plebe Alexandrina quidam oculorum tabe notus 2 genua 
eius advolvitur, remedium caecitatis exposcens gemitu, 
3 monitu Serapidis dei, quern dedita superstitionibus 
gens ante alios colit ; precabaturque principem, ut genas 
et oculorum orbes dignaretur respergere 4 oris cxcre- 
mento. Alius manum aeger eodem deo auctore, ut pede 
ac vestigio Caesaris calcaretur, orabat. Vespasianus 
primo inridere, aspernari ; atque illis instantibus modo 
famam vanitatis metuere, modo obsecratione ipsorum et 
vocibus adulantium in spem induci : postremo 5 aesti- 
mari a medicis iubet, an talis caecitas ac debilitas ope 
humana superabiles forent. Medici varie dissercre : 
huic non exesam vim luminis et redituram, si pellerentur 


obstantia ; illi 6 elapsos in pravum artus, si salubris vis 
adhibeatur, posse integrari. Id fortasse cordi deis et 
divino ministerio principem electum ; denique patrati 
remedii gloriam penes Caesarem, inriti ludibrium penes 
miseros fore. Igitur Vespasianus cuncta fortunae suae 
patere ratus nee quicquam ultra incredibile, laeto ipse 
vultu, 7 erecta quae adstabat multitudine, iussa ex- 
sequitur. Statim conversa ad usum manus, at caeco 
reluxit dies. Utrumque qui interfuere nunc quoque 
memorant, postquam nullum mendacio pretium. 

Altior inde Vespasiano cupido adeundi sacram sedem, 
ut 8 super rebus imperii consuleret : arceri templo 
cunctos iubet. Atque ingressus intentusque numini 
respexit pone tergum e primoribus Aegyptiorum nomine 
Basiliden, quern procul Alexandria plurium dierum 
itinere et aegro corpore detineri baud ignorabat. Per- 
contatur sacerdotes, num illo die Basilides templum 
inisset, percontatur obvios, num in urbe visus sit ; deni- 
que missis equitibus explorat, illo temporis momento 
octoginta milibus passuum afuisse : tune 9 divinam 
speciem et vim responsi ex nomine 10 Basilidis interpre- 
tatus est. 

Origo dei nondum nostris auctoribus celebrata : Ae- 
gyptiorum n antistites sic memorant, Ptolemaeo regi, 
qui Macedonum primus Aegypti opes firmavit, cum 
Alexandriae 12 recens conditae moenia templaque et 

13 religiones adderet, oblatum per quietem decore eximio 
et maiore quam humana specie iuvenem, qui moneret, ut 
fidissimis amicorum in Pontum missis effigiem suam 
acciret ; laetum id regno magnamque et inclutam sedem 
fore, quae excepisset : simul visum eundem iuvenem in 
caelutn igne plurimo attolli. Ptolemaeus omine et 
miraculo excitus sacerdotibus Aegyptiorum, quibus mos 

14 talia intellegere, nocturnes visus aperit. Atque illis 
Ponti et externorum parum gnaris, Timotheum Athe- 


niensem c gente 15 Eumolpidarum, quern ut antistitem 
caerimoniarum Eleusine exciverat, quaenam ilia 16 super- 
stitio, quod numen, interrogat. Timotheus quaesitis 
qui in Pontum meassent, cognoscit urbem illic Sinopen, 
neeprocul templum vetere inter accolas fama lovis Ditis : 
namque et muliebrem effigiem adsistere, quam plerique 
Proserpinam vocent. Sed Ptolemaeus, ut sunt ingcnia 
regum, pronus ad formidinem, ubi securitas rediit, 
voluptatum 17 quam religionum adpetens 18 neglegere 
paulatim aliasque ad curas animum vertere, donee 
eadem species terribilior iam et instantior exitium ipsi 
regnoque denuntiaret, ni iussa patrarentur. Turn lega- 
tos et dona Scydrothemidi regi (is tune Sinopensibus 
imperitabat) expediri iubet praecipitque navigaturis, ut 
Pythicum Apollinem adeant. Illis mare secundum, 

19 sors oraculi baud ambigua : irent simulacrumque 

20 patris sui reveherent, sororis relinquerent. 

Ut Sinopen venere, munera preces mandata regis sui 
Scydrothemidi adlegant. Qui 21 versus animi modo 
numen pavescere, modo minis adversantis populi 
terreri ; saepe donis promissisque legatorum flectebatur. 
Atque interim triennio exacto Ptolemaeus non studium, 
non preces omittere : dignitatem legatorum, numerum 
navium, auri pondus augebat. Turn minax facies 
Scydrothemidi offertur, ne destinata 22 deo ultra mora- 
retur : cunctantem varia pernicies morbique et mani- 
festa caelestium ira graviorque in dies fatigabat. Advo- 
cata contione iussa numinis, suos Ptolemaeique visus, 
ingruentia mala exponit : vulgus 23 aversari regem, 
24 invidere Aegypto, sibi metuere templumque circum- 
sedere. 25 Maior hinc fama tradidit deum ipsum adpulsas 
litori navis sponte conscendisse : mirum inde dictu, 
tertio die tantum maris emensi Alexandriam adpel- 
luntur. Templum pro magnitudine urbis extructum loco, 
cui nomen Rhacotis ; fuerat illic sacellum Serapidi atque 


Isidi antiquitus sacratum. Haec de origine et advectu 
del celeberrima. Nee sum ignarus esse quosdam, qui 
Seleucia urbe Suriae accitum regnante Ptolemaeo, quern 
tertia aetas tulit ; alii auctorem eundem Ptolemaeum, 
sedem, ex qua transierit, Memphim perhibent, inclutam 
olim et veteris Aegypti 26 columen. Deum ipsum multi 
Aesculapium, quod medeatur aegris corporibus, quidam 
Osirin, antiquissimum illus gentibus numen, plerique 
lovem ut rerum omnium potentem, plurimi Ditem 
patrem 27 insignibus, quae in ipso manifesta, aut per 
ambages coniectant. (Tacitus : Hist., IV. 81-84.) 

1 ' the stated days for the summer breezes.' 

2 genua . . . advolvitttr. The construction is borrowed from Sallust. 

3 Causal ablative. 

4 'with spittle.' The elder Pliny mentions supposed cures by this 

' an expert opinion to be given.' 
'enfeebled and out of shape.' W. A. Spooner. 
7 'all expectancy.' 8 = de, as in Virgil. 

9 Predicative. 

10 i. e. that he should reign (be king) : from Greek f)a(ri\tvs. 

11 'temple attendants.' 12 Adverb. 

cults.' 14 i. e. interpret dreams. 

15 An ancient caste of priests in Attica, who managed the worship of 

16 ' religious worship. ' 17 Supply magis. 
18 ' grows careless.' 19 'purport.' 

20 Patris, Jupiter : sororts, Proserpine. 

21 'being apt to change his mind.' Animi, genitive of respect : cf. 
incertus animi. Verstts here has the continuous sense of a present 

22 'for the god,' i. e. Dis Pater. ffl 'tried to dissuade.' 

24 The object is 'the possession of their god,' understood. 

25 ' more wonderful. ' w ' support. ' 

27 "by the attributes . . . , or by a symbolical application of 
them." Spooner. 



QUANTO magis prosperis eo anno bellis tranquilla 
omnia foris erant, tantum in urbe vis patrum in dies 
mteeriaeque plebis crescebant, cum eo ipso, quod 
necesse erat solvi, * facultas solvendi inpediretur. 
Itaque cum iam 2 ex re nihil dari posset, 3 fama et 
corpore, iudicati atque addicti, creditoribus satisfacie- 
bant, poenaque 4 in vicem fidei cesserat. 5 Adeo ergo 
obnoxios summiserant animos non infimi solum, sed 
principes etiam plebis, ut non modo ad tribunatum 
militum inter patricios petendum, quod tanta vi ut 
liceret tetenderant, sed ne ad plebeios quidem magi- 
stratus capessendos petendosque ulli viro acri experi- 
entique animus esset, possessionemque honoris usurpati 
modo a plebe per paucos annos recuperasse in per- 
petuum patres viderentur. Ne id nimis laetum parti 
alteri esset, parva, ut plerumque solet, rem ingentem 
moliundi causa intervenit. 

M. Fabi Ambusti, potentis viri cum inter sui corporis 
homines turn etiam ad plebem, quod haudquaquam inter 
id genus contemptor eius habebatur, filiae duae nuptae 
Ser. Sulpicio maior, minor C. Licinio Stoloni erat, 
inlustri quidem viro, tamen plebeio ; 6 eaque ipsa 
adfinitas haud spreta gratiam Fabio ad vulgum 
quaesierat. Forte ita incidit, ut in Ser. Sulpici tribuni 
militum domo sorores Fabiae cum inter se, ut fit, 
sermonibus tempus tererent, lictor Sulpici, cum is de 
foro se domum reciperet, forem, ut mos est, virga 
percuteret. Cum ad id, moris eius insueta, expavisset 
minor Fabia, risui sorori fuit, miranti ignorare id 
sororem. Ceterum is risus stimulos parvis mobili rebus 
animo muliebri subdidit. 7 Frequentia quoque prose- 
quentium rogantiumque, num quid vellet, credo fortu- 


natum matrimonium ei sororis visum 8 suique ipsam 
malo arbitrio, quo a proximis quisque minime anteiri 
vult, paenituisse. Confusam earn ex recent! morsu 
animi cum pater forte vidisset, percunctatus "satin 
salvae?" avertentem causam doloris, quippe nee satis 
piam adversus sororem nee admodum in virum 
honorificam, elicuit comiter sciscitando, ut fateretur 
earn esse causam doloris, quod iuncta inpari esset, 
nupta in domo, 9 quam nee honos nee gratia intrare 
posset. Consolans inde filiam Ambustus bonum 
animum habere iussit : eosdem prope diem domi visuram 
honores, quos apud sororem videat. Inde consilia inire 
cum genero coepit adhibito L. Sextio, strenuo adule- 
scente et cuius spei nihil praeter genus patricium 
deesset. (Livy, VI. 34.) 

1 ' the means of paying their debts.' 

2 'from their property.' 

3 ' by their good name and their bodies ' they were handed over to 
the creditors as their property (addictus). 

4 ' took the place of payment.' 

5 'so utterly broken was the spirit of . . .' 

' ' and the fact that he had not despised this connexion.' 

7 'through the numbers of her sister's attendants, asking her ..." 

8 'sorry for herself through the ill-advised feeling under which no 
one . . .' 

9 Because at that time the consulship was closed to plebeians. 


" On one side arose 

The women up in wild revolt, and storm'd 
At the Oppian law." 

INTER bellorum magnorum aut vixdum finitorum 
atit imminentium curas intercessit res parva dictu, 
sed quae 1 studiis in magnum certamen excesserit. 
M. Fundanius et L. Valerius tribuni plebi ad plebem 



tulerunt de Oppia lege abroganda. Tulerat earn C. 
Oppius tribunus plebis 2 Q. Fabio Ti. Sempronio con- 
sulibus, in medio ardore Punici belli, ne qua mulier 
plus semunciam auri haberet neu vestimento versicolori 
ufceretur neu iuncto vehiculo in urbe oppidove aut 
propius 3 inde mille passus nisi sacrorum publicorum 
causa veheretur. M. et P. lunii Bruti tribuni plebis 
legem Oppiam tuebantur nee earn se abrogari pas- 
suros aiebant; ad suadendum dissuadendumque multi 
nobiles prodibant ; Capitolium turba hominum f aven- 
tium adversantiumque legl complebatur. Matronae 
nulla nee auctoritate nee verecundia nee imperio 
virorum contineri limine poterant, omnis vias urbis 
aditusque in forum obsidebant viros descendentis ad 
forum orantes, ut florente re publica, crescente in dies 
privata omnium fortuna matronis quoque pristinum 
ornatum reddi paterentur. Augebatur haec frequentia 
mulierum in dies ; nam etiam ex oppidis 4 conciliabu- 
lisque conveniebant. lam et consules praetoresque et 
alios magistratus adire et rogare audebant; ceterum 
minime exorabilem alterum utique consulem, M. 
Porcium Catonem, habebant. . . . 

Haec cum contra legem proque lege dicta essent, 
aliquanto maior frequentia mulierum postero die sese in 
publicum effudit, unoque agmine omnes Brutorum 
ianuas obsederunt, qui collegarum rogationi intercede- 
bant, nee ante abstiterunt, quam remissa intercessio 
ab tribunis est. Nulla deinde dubitatio fuit, quin 
omnes tribus legem abrogarent. Viginti annis post 
abrogata est quam ata. (Livy, XXXIV. i, 8.) 

1 ' by the feeling aroused.' 

2 B.C. 215, the year after Cannae. 

* = propius ab urbe. 4 Market-towns. 



" Gather ye rosebuds while ye may " 
VER erat et blando mordent! l a f rigore sensu 

Spirabat croceo mane revecta dies. 
2 Strictior eoos praecesserat aura iugales 

Aestiferum 3 suadens anticipare diem. 
Errabam riguis per 4 quadrua compita in hortis 

5 Mature cupiens me vegetare die. 
Vidi concretas per gramma flexa pruinas 

Pendere aut holerum stare cacuminibus, 
Caulibus et teretes patulis conludere guttas 

Et caelestis aquae pondere tune gravidas. 
Vidi 6 Paestano gaudere rosaria cultu 

Exoriente novo roscida lucifero. 
Rara pruinosis canebat gemma frutectis 

Ad primi radios interitura die. 
Ambigeres, raperetne rosis Aurora ruborem 

An daret et flores tingueret orta dies. 
Ros unus, color unus et unum mane duorum ; 

7 Sideris et floris nam domina una Venus. 
Forsan et unus odor : sed celsior 8 ille per auras 

Diffluit : expirat proximus iste magis. 

9 Communis Paphie dea sideris et dea floris 

Praecipit unius muricis esse habitum. 

10 Momentum intererat, quo se nascentia florum 
Germina conparibus dividerent spatiis. 

Haec viret angusto foliorum tecta galero, 

Hanc tenui folio purpura rubra notat. 
Haec aperit primi fastigia celsa obelisci 

Mucronem n absolvens purpurei capitis. 
Vertice collectos ilia 12 exsinuabat amictus, 

lam meditans foliis se numerare suis : 
Nee mora : ridentis calathi patefecit honorem 

13 Prodens inclusi semina densa croci. 
Haec modo, quae toto rutilaverat igne comarum 

N 2 


Pallida conlapsis deseritur foliis. 
Mirabar celerem fugitiva aetate rapinam 

Et, dum nascuntur, consenuisse rosas. 
Ecce et defluxit rutili coma punica floris, 
* Dum loquor, 14 et tellus tecta rubore micat. 
Tot species tantosque ortus variosque novatus 

Una dies aperit, conficit ipsa dies. 
Conquerimur, Natura, brevis quod gratia talis : 

Ostentata oculis 15 illico dona rapis. 
Quam longa una dies, aetas tarn longa rosarum : 

Cum pubescenti iuncta senecta brevis. 
Quam modo nascentem rutilus conspexit Ecus, 

Hanc rediens sero vespere vidit anum. 
Sed bene, quod paucis licet interitura diebus 

16 Succedens aevum prorogat ipsa suum. 
Collige, virgo, rosas, dum flos novus et nova pubes, 

Et memor esto aevum sic properare tuum. 

(Ausonius : Idyl XIV.) 

1 a = after the biting cold. 

2 ' cool ' : jugales, ' the eastern team,' = the dawn. 

3 Literally 'showing (warning) that it went before a sifltry day,' 
that a hot day was coming. 

4 = quadrata, ' through the garden-paths laid out in squares.' 

5 ' to refresh myself with the full freshness of the day.' 

6 Paestum, in Lucania (Posidonia), famous for its roses, Virg., Gear., 
IV. 119, biferi rosaria Paesti: here = ' worthy of Paestum.' 

7 i. e. of the planet Venus, the morning star, dztonnti for ambonnn: 
'the two have the same dews and tints and morning freshness.' 

8 ' but the red of the former is spread on high in the skies, the red of 
the rose (iste) breathes near at hand.' 

9 ' Venus, the common queen of both, invests both in purple tints.' 

10 i. e. for a while the writer watches the flowers in different stages 
of development or decline (spatia, properly the courses in a race), one 
in 'green bud, another just showing colour, etc. 

11 'opening.' 12 ' threw aside. ' 

13 ' showing the heart of yellow.' 14 ' the very ground.' 

15 The final o is shortened in later Latin : in Augustan times, only 
in ego, modo, and in scio, and perhaps puto. 

16 ' it renews its life, will flower again ' : succedtns best with aevum, 
' in time to corne ' : licet interitura, 'though it may fade so soon.' 



Ux nova dona tibi, Caesar, Nilotica tellus 

Miserat hibernas l ambitiosa rosas. 
Navita derisit Pharios Memphiticus hortos, 

Urbis 2 ut intravit limina prima tuae : 
Tantus veris honos et odorae gratia Florae 

Tantaque 3 Paestani gloria ruris erat ; 
Sic, quacumque vagus gressumque oculosque ferebat, 

Tonsilibus sertis omne rubebat iter. 
At tu Romanae iussus iam cedere brumae 

Mitte tuas 4 messes, accipe, Nile, rosas. 

(Mart., VI. 80.) 

1 Literally ' to court attention,' ' make a display' : cp. T&c.,Agr., 29, 
Quern casum neque ambitiose neque muliebriter ttilit. Juv. , III. 182, hie 
vivimus ambitiosa paupertate omnes. 

2 ' when,' 'as soon as.' 

3 Paestum, in South Italy, famous for its rose-gardens: Virg., Gear., 
IV. 119, biferi rosaria Paesti. 

4 Its wheat : Egypt was one of the corn-granaries of Rome. 


DUODEQUADRAGINTA annos tyrannus Syracusanorum 
fuit 1 Dionysius, cum quinque et viginti natus annos 
dominatum occupavisset. Qua pulchritudine urbem, 
quibus autem opibus praeditam servitute oppressam 
tenuit civitatem ! Atqui de hoc homine a bonis aucto- 
ribus sic scriptum accepimus, summam fuisse eius in 
victu temperantiam in rebusque gerundis virum acrem 
et industrium, eundem tamen maleficum natura et 
iniustum. Ex quo omnibus bene veritatem intuentibus 
videri necesse est miserrimum. Ea enim ipsa, quae 
concupierat, ne turn quidem, cum omnia se posse cen- 
sebat, consequebatur. Qui cum esset bonis parentibus 


atque honesto loco natus (etsi id quidem alius alio modo 
tradidit) abundaretque et aequalium familiaritatibus et 
consuetudine propinquorum, haberet etiam more Grae- 
ciae quosdam adulescentis amore coniunctos, credcbat 
eo*um nemini, sed iis, quos ex familiis locupletium 
servos delegerat, quibus nomen servitutis ipse detrux- 
erat, et quibusdam ^ convenis et feris barbaris corporis 
custodiam committebat. Ita propter iniustam domina- 
tus cupiditatem in carcerem quodam modo ipse se 
incluserat. Quin etiam, ne tonsori collum committeret, 
tondere filias suas docuit. Ita sordido ancillarique 
artificio regiae virgines ut tonstriculae tondebant bar- 
bam et capillum patris. Et tamen ab his ipsis, cum 
iam essent adultae, ferrum removit instituitque, ut 
candentibus iuglandium 3 putaminibus barbam sibi et 
capillum adurerent. Idemque cum in communibus 
4 suggestis consistere non auderet, contionari ex turri 
alta solebat. Atque is cum pila ludere vellet (studiose 
enim id factitabat) tunicamque poneret, adulescentulo, 
quern amabat, tradidisse gladium dicitur. Hie cum 
quidam familiaris iocans dixisset : "Huic quidem 
certe vitam tuam committis", adrisissetque adule- 
scens, utrumque iussit interfici, alterum, quia viam 
demonstravisset interimendi sui, alterum, quia dictum 
id risu adprobavisset. Atque eo facto sic doluit, nihil 
ut tulerit gravius in vita ; quern enim vehementer 
amarat, occiderat. Sic distrahuntur in contrarias 
partis 5 impotentium cupiditates. Cum huic obsecutus 
sis, illi est repugnandum. 

Quamquam hie quidem tyrannus ipse iudicavit, quam 
esset beatus. Nam cum quidam ex eius adsentatoribus, 
Damocles, commemoraret in sermone copias eius, opes, 
maiestatem dominatus, rerum abundantiam, magnifi- 
centiam aedium regiarum negaretque umquam beatiorem 
quemquam fuisse, "Visne igitur", inquit, "o 


Damocle, quoniam te haec vita delectat, ipse earn 
degustare et fortunam experiri meam?" Cum 
se ille cupere dixisset, conlocari iussit hominem in 
aureo lecto strato pulcherrimo textili stragulo, magni- 
ficis operibus picto, 6 abacosque compluris ornavit 
argento auroque caelato. Turn ad mensam eximia 
forma pueros delectos iussit consistere eosque nutum 
illius intuentis diligenter ministrare. Aderant unguenta, 
coronae, incendebantur odores, mensae conquisitissimis 
epulis extruebantur. Fortunatus sibi Damocles vide- 
batur. In hoc medio apparatu fulgentem gladium e 
lacunari saeta equina aptum demitti iussit, ut impende- 
ret illius beati cervicibus. Itaque nee pulchros illos 
ministratores aspiciebat nee plenum artis argentum nee 
manum porrigebat in mensam, iam ipsae defluebant 
coronae; denique exoravit tyrannum, ut abire liceret, 
quod iam beatus nollet esse. Satisne videtur declarasse 
Dionysius nihil esse ei beatum, cui semper aliqui terror 
impendeat? Atque ei ne 7 integrum quidem erat, ut 
ad iustitiam remigraret, civibus libertatem et iura 
redderet; iis enim se adulescens inprovida aetate in- 
retierat erratis eaque commiserat, ut salvus esse non 
posset, si sanus esse coepisset. 

Quantopere vero amicitias desideraret, quarum in- 
fidelitatem extimescebat, declaravit in. Pythagoriis 
duobus illis, quorum cum alterum vadem mortis ac- 
cepisset, alter, ut vadem suum liberaret, praesto 
fuisset ad horam mortis destinatam, " Utinam ego ", 
inquit, " tertius vobis amicus adscriberer ! " Quam 
huic erat miserum carere consuetudine amicorum, 
societate victus, sermone omnino familiari, homini 
praesertim docto a puero et artibus ingenuis erudito ! 
Musicorum vero perstudiosum, poetam etiam tragicum 
(quam bonum, nihil ad rem ; in hoc enim genere nescio 
quo pacto magis quam in aliis suum cuique pulchrum 


est. Adhuc neminem cognovi poetam (et mihi fuit 
cum Aquinio amicitia), qui sibi non optimus videretur. 
Sic se res habet : te tua, me delectant mea) sed ut 
ad Dionysium redeamus, omni cultu et victu humano 
carebat ; vivebat cum fugitivis, cum facinerosis, cum 
barbaris ; neminem, qui aut libertate dignus esset 
aut vellet omnino liber esse, sibi amicum arbitra- 

Non ego iam cum huius vita, qua taetrius, miserius, 
detestabilius excogitare nihil possum, Platonis aut 
8 Archytae vitam comparabo, doctorum hominum et 
plane sapientium ; ex eadem urbe humilem homunculum 
a pulvere et 9 radio excitabo, qui multis annis post 
fuit, 10 Archimedem. Cuius ego n quaestor ignoratum 
ab Syracusanis, cum esse omnino negarent, saeptum 
undique et vestitum vepribus et dumetis indagavi se- 
pulcrum. Tenebam enim quosdam 12 senariolos, quos 
in eius monumento esse inscriptos acceperam, qui 
declarabant in summo sepulcro sphaeram esse positam 
cum cylindro. Ego autem cum omnia conlustrarem 
oculis (est enim ad portas 13 Agragentinas magna fre- 
quentia sepulcrorum), animum adverti columellam non 
multum e dumis eminentem, in qua inerat sphaerae 
figura et cylindri. Atque ego statim Syracusanis 
(erant autem principes mecum) dixi me illud ipsum 
arbitrari esse, quod quaererem. Inmissi cum falcibus 
multi purgarunt et aperuerunt locum. Quo cum pate- 
factus esset aditus, ad 14 adversam basim accessimus. 
Apparebat epigramma exesis posterioribus partibus 
versiculorum dimidiatis fere. Ita nobilissima Graeciae 
civitas, quondam vero etiam doctissima, sui civis unius 
acutissimi monumentum ignorasset, nisi ab homine 
Arpinate didicisset. Sed redeat, unde aberravit oratio. 
Quis est omnium, qui modo cum Musis, id est cum 
humanitate et cum doctrina, habeat aliquod com- 



mercium, qui se non hunc mathematicum malit quam 
ilium tyrannum ? Si vitae modum actionemque quae- 
rimus, alterius mens 15 rationibus agitandis exquirendis- 
que alebatur cum oblectatione sollertiae, qui est unus 
suavissimus pastus animorum, alterius in caede et 
iriiuriis cum et diurno et nocturne metu. (Cicero : 
Tusc. Disp., V. 20-23.) 

1 Dionysius the elder, tyrant of Syracuse from B.C. 405-367. 

2 ' outcasts.' 

3 'shells,' literally 'scrapings,' putare originally = clear, cleanse: 
cp. amputare, 'prune.' 

4 ' platforms,' /3r)/j.a, 

5 ' passionate,' literally ' unable to control oneself,' d/cpa-Hjs : cp. 
Catul., 4, 1 8, tot per impotentia freta : huic . . . illi, 'obey one passion 
and you must resist another.' 

6 'side-board,' &0a: sometimes, a board for calculating. 

7 ' no longer open to him.' 

8 A Pythagorean, in the first part of the 4th century, referred to by 
lorace in Carm. , I. 28. 

9 'measuring rule. ' 

10 The famous mathematician, defended Syracuse against Marcellus, 
and slain in the sack of the town, B.C. 212. 

11 Cicero was quaestor in West Sicily B.C. 75. 

12 ' a few poor lines.' 

13 The gates leading to Agrigentum ('A/operas). Another reading is 
Achradinas, i. e. of Achradina, the main town of Syracuse. 

14 'to the face of the pedestal.' exesis, etc.: 'the last half of the 
lines almost worn away.' 

15 ' calculations.' 


Qui nondum Stygias descendere quaerit ad umbras 
Tonsorem fugiat, si sapit, Antiochum. 

Alba minus saevis lacerantur bracchia cultris, 
Cum furit ad Phrygios * enthea turba modos ; 

2 Mitior inplicitas Alcon secat enterocelas 
Fractaque fabrili dedolat ossa manu. 


Tondeat hie inopes 3 Cynicos et Stoica menta 

Collaque pulverea nudet equina iuba. 
Hie miserum Scythia sub rupe Promethea radat, 

Carnificem duro pectore poscet 4 avem ; 
5 Ad matrem fugiet Pentheus, ad Maenadas Orpheus, 

6 Antiochi tantum barbara tela sonent. 
Haec quaecumque meo numeratis stigmata mento, 

In vetuli 7 pyctae qualia fronte sedent, 
Non iracundis fecit gravis unguibus uxor : 

Antiochi ferrum est et scelerata manus. 
Unus de cunctis animalibus hircus habet 8 cor : 

Barbatus vivit ne ferat Antiochum. 

(Mart., XI. 84.) 

1 'the excited worshippers of Cybele' : cp. Mart., XII. 57, n, turba 
entheata Bellonae (HvOeos). 

2 'the surgeon operates more gently for hernia.' Alcon, unknown, 
a rough practitioner evidently. 

3 Because of their insensibility to pain. 

4 The vulture which gnawed Prometheus' liver. 

5 Agave killed her son Pentheus, the Maenads Orpheus. 

6 ' let but his razor be heard on the strop.' 

7 TTU/CTIJS : the scars on the boxer's face. 

8 ' has any sense ' : the Latins thought that the heart was the seat of 
intelligence : cp. Ennius (apud Cic. ), egregic cordatns homo, ' a man of 


QUID tibi nobiscum est, ludi scelerate magisjer, 
Invisum pueris virginibusque caput? 

1 Nondum cristati rupere silentia galli : 
Murmure iam saevo verberibusque tonas. 

Tam grave percussis incudibus aera resultant, 

2 Causidicum medio cum faber aptat equo : 
Mitior in magno clamor furit amphitheatre, 

3 Vincenti parmae cum sua turba favet. 


Vicini somnum non tota nocte rogamus : 
Nam vigilare leve est, 4 pervigilare grave est. 

Discipulos dimitte tuos. Vis, garrule, quantum 
Accipis ut clames, accipere ut taceas? 

(Mart., IX. 68.) 

1 Schools began early: cp. Mart., XII. 57, 5, negant vit 
magistri mane. 

2 ' when the workman is forging a statue of the advocate sitting on a 
horse. ' 

3 ' when his faction applauds the victorious gladiator ' the Thraex 
armed with buckler and small sword. 

4 ' to keep awake the whole night through. ' 


Ex hereditate, quae mihi obvenit, emi proxime 
Corinthium signum modicum quidem, sed festivum et 
expressum, quantum ego sapio, qui fortasse in omni 
re, in hac certe l perquam exiguum sapio : hoc tamen 
signum ego quoque intellego. Est enim nudum nee 
aut vitia, si qua sunt, celat aut laudes parum ostentat. 
Effingit senem stantem; ossa, musculi, nervi, venae, 
rugae etiam ut spirantis apparent, ran et cedentes 
capilli, lata frons, contracta facies, exile collum, pendent 
lacerti, papillae 2 iacent, venter reoessi,t ; 3 a tergo 
quoque eadem aetas ut a tergo. Acs ipsum, quantum 
verus color indicat, vetus et antiquum; talia denique 
omnia, ut possint artificum oculos tenere, delectare 
' imperitorum. Quod me quamquam tirunculum sollici- 
tavit ad emendum. Emi autem, non ut haberem domi 
(neque enim ullum adhuc Corinthium domi habeo), 
verum ut in 4 patria nostra celebri loco ponerem, ac 
potissimum in lovis templo; vidietur enim dignum 
templo, dignum deo donum. Tu ergo, ut soles omnia, 
quae a me tibi iniunguntur, suscipe hanc curam et iam 


nunc lube basim fieri, ex quo voles marmore, quae 
nomen meum honoresque capiat, si hos quoque putabis 
addendos. Ego signum ipsum, ut primum invenero 
aliquem, 5 qui non gravetur, mittam tibi vel ipse, quod 
ma\is, adferam mecum. Destine enim, si tamen officii 
ratio permiserit, excurrere isto. Gaudes, quod me 
venturum esse polliceor, sed contrahes frontem, cum 
adiecero ad paucos dies : neque enim diutius abesse me 
eadem haec quae nondum exire patiuntur. Vale. 
(Pliny: Ep., III. 6.) 

1 'very little.' 2 'are flat.' 

3 ' the back gives the same appearance of old age, as far as the back 
would do so.' 

4 'my native town' (patria to the Roman is his town, not his 

5 'who will not mind taking it.' 


ADNOTASSE videor facta dictaque virorum femina- 
rumque alia clariora esse, alia maiora. Confirmata est 
opinio mea hesterno 1 Fanniae sermone. Neptis haec 
Arriae illius, quae marito et solacium mortis et exem- 
plum fuit. Multa 2 referebat aviae suae non minora 
hoc, sed obscuriora; quae tibi existimo tam mirabilia 
legenti fore, quam mihi audienti fuerunt. Aegrotabat 
Caecina Paetus, maritus eius, aegrotabat et filius, uter- 
que mortifere, ut videbatur. Filius decessit eximia 
pulchritudine, pari 3 verecundia et parentibus non minus 
ob alia carus, quam quod filius erat. Huic ilia ita 
funus paravit, ita duxit exequias, ut ignoraret maritus ; 
quin immo, quotiens cubiculum eius intraret, vivere 
filium atque etiam commodiorem esse simulabat ac 
persaepe interroganti, quid ageret puer, respondebat : 
"Bene quievit, libenter cibum sumpsit." Deinde, cum 


diu cohibitac lacrimae vincerent prorumperentque, 
egrediebatur : tune se dolori dabat ; satiata siccis oculis, 
composite vultu redibat, tamquam orbitatem foris re- 
liquisset. Praeclarum quidem illud eiusdem, ferrum 
stringere, perfodere pectus, extrahere pugionem, por- 

igere marito, addere vocem inmortalem ac paene di- 
vinam : " Paete, non dolet." Sed tamen ista facienti, 
dicenti gloria et aeternitas ante oculos erant; quo 
maius est sine praemio aeternitatis, sine praemio gloriae 
abdere lacrimas, operire luctum amissoque filio 4 matrem 
adhuc agere. Scribonianus arma in Illyrico contra 
5 Claudium moverat ; fuerat Paetus in partibus, occiso 
Scriboniano Romam trahebatur. Erat ascensurus na- 
vem. Arria milites orabat, ut simul imponeretur. 
" Nempe enim " inquit " daturi estis consular! viro ser- 
vulos aliquos, quorum e manu cibum capiat, a quibus 
vestiatur, a quibus calcietur; omnia sola praestabo." 
Non impetravit : conduxit piscatoriam naviculam in- 
gensque navigium minimo secuta est. Eadem apud 
Claudium uxori Scriboniani, cum ilia 6 profiteretur in- 
dicium, " Ego " inquit " te audiam, cuius in gremio 
Scribonianus occisus est, et vivis?" Ex quo mani- 

estum est ei consilium pulcherrimae mortis non subi- 
tum fuisse. Quin etiam, cum 7 Thrasea, gener eius, 
deprecaretur, ne mori pergeret, interque alia dixisset : 
'Vis ergo filiam tuam, si mini pereundum fuerit, mori 
mecum?", respondit : "Si tarn diu tantaque concordia 
vixerit tecum quam ego cum Paeto, volo. " Auxerat 

oc response curam suorum, attentius custodiebatur : 
sensit et " Nihil agitis " inquit; "potestis enim efficere, 
ut male moriar, ut non moriar, non potestis." Dum 
haec dicit, exiluit cathedra adversoque parieti caput 
ingenti impetu impegit et corruit. Focilata "Dixe- 
ram " inquit " vobis inventuram me quamlibet duram ad 
mortem viam, si vos facilem negassetis." Videntur- 




ne haec tibi maiora illo "Paetc, non dolet ", ad quod 
per haec perventum est? cum interim illud quidem 
ing-ens fama, haec nulla 8 circumfert. Unde colligitur, 
quod initio dixi, 9 alia esse clariora, alia maiora. Vale. 
(Pliny: />., III. 16.) 

1 ' in a talk with . . .' 

2 ' told me of many actions of her grandmother as great as that one, 
but less known.' 

3 'modesty (or 'honour') which equalled his beauty.' 

4 'still play the mother' : cp. Tac., Hist., I. 30, egit amicum. 

5 In the reign of Claudius Caesar, A.D. 42. Paetus and Arria were 
condemned in consequence, and Arria encouraged her husband to die. 

6 ' her conduct was the same towards . . . when the latter 
volunteered information.' 

7 Thrasea Paetus, a famous Stoic, condemned by Nero, A.D. 66. 

8 'celebrates.' 9 'some are famous, some great.' 


PARVO interim initio, * unde nihil timebatur, orta 
seditio prope urbi excidio fuit. Septumam decumam 
cohortem ex colonia Ostiensi in urbem acciri Otho 
iusserat; armandae eius cura Vario Crispino tribune e 
praetorianis data. Is quo magis 2 vacuus 3 quietis 
castris iussa exsequeretur, vehicula cohortis incipiente 
nocte onerari aperto armamentario iubet. Tempus in 
suspicionem, causa in crimen, 4 adfectatio quietis in 
tumultum 5 evaluit, et visa inter temulentos arma 
cupidinem sui movere. Fremit miles et tribunes 
centurionesque proditionis arguit, G tamquam familiae 
senatorum ad perniciem Othonis armarentur, pars 
ignari et vino graves, pessimus quisque 7 in occasionem 
praedarum, vulgus, ut mos est, cuiuscumque motus 
novi cupidum ; et 8 obsequia meliorum nox abstule- 
rat. Resistentem seditioni tribunum et severissimos 


centurionum obtruncant ; rapta arma, nudati gladii ; 
insidentes equis urbem ac Palatium petunt. 

Erat Othoni celebre convivium primoribus 9 feminis 
virisque ; qui trepidi, fortuitusne militum furor an dolus 
imperatoris, manere ac deprehendi an fugere et dispergi 
periculosius foret, modo constantiam simulare, modo 
10 formidine detegi, simul Othonis vultum intueri ; utque 
evenit inclinatis ad suspicionem mentibus, cum timeret 
Otho, timebatur. Sed baud secus discrimine senatus 
quam suo territus et praefectos praetorii ad mitigandas 
militum iras statim miserat n et abire propere omnes e 
convivio iussit. Turn vero passim magistratus proiectis 
insignibus, vitata comitum et servorum frequentia, 
senes feminaeque per tenebras diversa urbis itinera, 
rari domos, plurimi amicorum tecta et ut cuique 
humillimus cliens, 12 incertas latebras petivere. 

Militum impetus ne foribus quidem Palati coercitus, 
quo minus convivium inrumperent, ostendi sibi 
Othonem expostulantes, vulnerato lulio Martiale tribune 
et Vitellio Saturnino praefecto legionis, dum ruentibus 
obsistunt. Undique arma et minae, modo in centuriones 
tribunosque, modo in senatum universum, lymphatis 
caeco pavore animis, et quia 13 neminem unum destinare 
irae poterant, licentiam in omnes poscentibus, donee 
Otho contra decus imperii toro insistens precibus et 
lacrimis aegre cohibuit, redieruntque in castra inviti 
neque innocentes. Postera die velut capta urbe clausae 
domus, rarus per vias 14 populus, maesta plebs; deiecti 
in terram militum vultus ac plus tristitiae quam 
paenitentiae. Manipulatim adlocuti sunt Licinius Pro- 
culus et Plotius Firmus praefecti, ex suo quisque 
ingenio 15 mitius aut horridius. Finis sermonis in eo, 
ut 16 quina milia nummum singulis militibus numeraren- 
tur : turn Otho ingredi castra ausus. 17 Atque ilium 
tribuni centurionesque circumsistunt, abiectis militiae 


insignibus otium et salutcm flagitantes. Scnsit invidiam 
miles ct 18 compositus in obsequium auctorcs seditionis 
ad supplicium ultro postulabat. (Tacitus: Hist., I. 

I *Umle = a quo (inilio). - ' undisturbed.' 

3 Ablative absolute. 4 'elaborate precautions to secure.' 

5 'grew.' i; ' on the ground that.' 

7 ' with an eye to.' s ' loyal support.' 

9 Ablative with cehbre : 'largely attended by.' 

10 ' be exposed by their fear.' 

II et = ' and then,' as is suggested by the change of tenses. 
12 ' most unlikely.' 

1:1 iteming m . . . poterant, ' could not sacrifice any definite person 
to their rage.' 

14 popuhis, ' respectable folk ' : plebs, ' the mob.' 

15 ' the one gently, the other roughly.' 1G = over ^45. 

17 atqtte = 'at once' : cf. Virgil, Georg., I. 202. 

18 'settling down to.' 


ST. STASIME, fac te propere celerem, recipe te ad 

dominum domum, 

Ne subito metus exoriatur scapulis stultitia tua. 
Adde gradum, adpropera : 1 iam dudum factumst quom 

abisti domo. 

Cave 2 sis tibi ne bubuli in te 3 cottabi crebri crepent, 
Si 4 aberis ab eri quaestionc . ne destiteris currere. 
Ecce 5 hominem te, Stasime, nihili : 6 satin in 7 thermo- 

Condalium es oblitus, postquam 8 thermopotasti guttu- 

Recipe te et recurre petere re recenti. CH. Huic, 

quisquis est, 
Gurguliost exercitor, is hominem hunc cursuram docet. 


ST. Quid, homo nihili, non pudet te? 9 tribusne te 

10 poteriis 
Memoriae esse oblitum? an vero, quia tu cum frugi 


Ibi bibisti, qui ab alieno facile cohiberent manus, 
Inter eosne homines condalium te redipisci postulas? 
Chiruchus fuit, Cerconicus, Crimnus, Cricolabus, Colla- 


Collicrepidae, cruricrepidae ferriteri, n mastigiae : 
Quorum hercle unus 12 surpuerit currenti cursori solum. 
CH. Ita me di ament, graphicum furem. ST. Quid ego 

quod periit petam ? 
Nisi etiam laborem ad damnum adponam 13 epithecam 


14 Quin tu quod periit perisse ducis? Cape vorsoriam : 
Recipe te ad erum. CH. Non fugitivost hie homo : 

conmeminit domi. 
ST. Utinam veteres veterum mores, veteres parsimo- 


Potius in maiore honore hie essent quam mores mali. 
CH. Di inmortales, 15 basilica hie quidem facinora 

inceptat loqui : 

Vetera quaerit, vetera amare hunc more maiorum scias. 
ST. Nam 16 nunc homines nihili faciunt quod licet nisi 

quod lubet. 

17 Ambitid iam more sanctast, liberast a 18 legibus : 
Scuta iacere fugereque hostis more habent licentiam : 
Petere honorem pro flagitio more fit. CH. Morem 

ST. Strenuos nunc praeterire more fit. CH. Nequam 


ST. Mores leges perduxerunt iam in potestatem suam, 
Magis quis sunt 19 obnoxiosae quam 20 parentes liberis. 
!1 Eae misere etiam ad parietem sunt fixae clavis ferreis, 
Ubi malos mores adfigi nimio 22 fuerat aequius. 


CH. Lubet adire atque appellare hunc : verum ausculto 


Et metuo, si conpellabo, ne aliam rem occupiat loqui. 
ST. Neque istis quicquam lege sanctumst : leges mori 

* serviunt, 
Mores autem rapere properant 23 qua sacrum qua 

CH. Hercle istis malam rem magnam moribus dignumst 

St. 24 Non hoc puplice animum advorti : nam id genus 

hominum hominibus 

Univorsis est advorsum atque omni populo male facit. 
Male fidem servando illis quoque abrogant etiam fidcm, 
Qui nil meriti : quippe eorum ex ingenio ingenium 

horum probant. 

Siquoi 25 mutuom quid dederis, fit pro proprio perditum : 
Quom repetas, intmicum amicum invenias benefacto tuo. 
Mage si exigere occupias, duarum rerum exoritur 

optio : 
Vel illut quod credideris perdas vel ilium amicum 


Hoc 26 venerit mi in mentem, re conmonitus sum mode 
CH. Meus est hie quidem Stasimus servos. ST. Nar 

ego 27 talentum mutuom 
Quoi dederam, talento inimicum mi emi, amicui 


Set ego sum insipientior qui 28 rebus curcm puplicis 
Potius quam, id quod proxumumst, meo tergo tutelar 

geram : 
Eo domum. CH. Heus tu, asta ilico : audi, heus tu. 

ST. Non sto. CH. Te volo. 
ST. Quid, si egomet te velle nollo? CH. Ah nimium, 

Stasime, saeviter. 
ST. Emere meliust 29 quoi imperes. CH. Pol ego ei 

atque argentum dedi : 



Set si non 30 dicto audiens est, quid ago? ST. Da 

magnum malum. 
CH. Bene mones : ita i'accre 31 certumst. ST. Nisi 

quidcm es obnoxius. 
H. Si bonust, obnoxius sum : sin secust, faciam ut 

T. Quid id ad me attinet bonisne servis tu utare an 

CH. Quia boni malique in ea re pars tibist. ST. 

Partem alteram 
Tibi permitto, illam alteram aput me quod bonist 

CH. Si eris meritus, net. Respice hue ad me : ego 

sum Charmides. (Plant. : Trin., III. 3.) 

It is long since.' - si's = si vis. 

3 KOTTO.&OS, the rattle of the wine tossed into the cup. Greek words 
are freely Latinized in comedy. 

4 A pun, no doubt intentional. 

5 homo iii h Hi, ' a wretch,' 'a nobody.' 

6 ' isn't it enough ? ' for nonnc satis .' 

7 6epfioiru>\iov, a tavern. 

8 A hybrid word, 8ep/j.os, and potare (but here potasti). 

9 tribnsne: the final s in Early Latin is negligible in scanning (in 
short syllables). 

10 TTOTTjpioy, 'cups.' u ^affTtyias, 'jail-birds.' 
12 = surripnerit, ' would pick the shoe off a man's foot . . .' 

1:i <Fir<0T|Krj, 'an addition.' u quin duds? = ilnc. 

15 0a.ffi\iKa, ' work for a king.' 

16 ' men of to-day set nothing by what they may lawfully do, only 
what . . .' 

17 ' courting popularity.' 

18 Literally ' from,' hence ' by ' (law). 

19 For the commoner obnoxiae, ' in the power of.' 

20 Said sarcastically, by surprise : in Roman law the child is in patria 

21 Laws were fixed up on brass tablets on temple walls, etc. : cp. 
Virg., Aen., VI. 622, fixit leges pretio atque refixit (took them down 
again) : here the slave pretends the laws are crucified. 

22 By regular idiom hrfuissct. 

* qua . . . qua = el ... el, she . . . sen. 
O 2 


24 ' to think that ... is not punished ! ' 

25 nnituum dare = lend. "* qiii, al.lati've, 'how.' 

27 The play is Greek in origin, hence Greek ciurency : but h< TC: the 
talent can hardly be the greater one (= ^240). 

28 Dative as after consulere, studere. 
2 \purpose, ' to give orders to.' 

30 dicto audiens = obedient (ob-audiens], 

31 cerium est, ' 1 am decided to ... unless you are under an obligation 
to him.' 


AMOR in te meus cogit, non ut praecipiam (neque 
enim praeceptore eges), admoneam tamen, ut, quae 
scis, teneas et. observes aut respicias melius. Cogita 
te missum in provinciam Achaiam, illam veram et 
meram Graeciam, in qua primum humanitas, litterae, 
etiam fruges inventae esse creduntur, missum ad 
ordinandum statum liberarum civitatum, id est ad 
homines maxime homines, ad liberos maxime liberos, 
qui ius a natura datum virtute, mentis, amicitia, foe- 
dere denique et religione tenuerunt. Reverere con- 
ditores deos et numina dcorum, reverere gloriam veterein 
et hanc ipsam senectutem, quae in homine venerabilis, 
in urbibus sacra. * Sit apud te honor antiquitati, sit 
ingentibus factis, sit fabulis quoque. Nihil ex cuius- 
quam dignitate, nihil ex libertate, nihil etiam ex 
2 iactatione decerpseris. Habe ante oculos hanc esse 
terram, quae nobis miserit iura, quae leges non victis, 
sed petentibus dederit, Athenas esse, quas adeas, Lace- 
daemonem esse, quam regas; quibus reliquam umbra in 
et residuum libertatis nomen eripere durum, ferum, 
barbarum est. Vides a medicis, quamquam in adversa 
valetudine nihil servi ac liberi differant, mollius tamen 
liberos clementiusque tractari. Recordare, quid quae- 
que civitas fuerit, non ut despicias, 3 quod esse desierit ; 
absit superbia, asperitas. Nee timueris contemptum. 
An contemnitur, qui imperium, qui fasces habet, nisi 



humilis et sordidus, et qui se primus ipse contemnit? 

4 Male vim suam potestas aliorum contumeliis experitur, 
male terrore veneratio adquiritur, longeque valentior 
amor ad obtinendum, quod velis, quam timor. Nam 

5 timor abit, si recedas, manet amor, ac sicut ille in 
odium hie in reverentiam vertitur. Te vero etiam 
atque etiam (repetam enim) meminisse oportet officii 
tui titulum ac tibi ipsum interpretari, quale quantum- 
que sit ordinare statum liberarum civitatum. Nam quid 
ordinatione civilius, quid libertate pretiosius? Porro 
quam turpe, si ordinatio eversione, libertas servitute 
mutetur ! Accedit, quod tibi certamen est tecum : 
onerat te quaesturae tuae fama, quam ex Bithynia 
optimam revexisti, onerat testimonium principis, onerat 

ibunatus, praetura atque haec ipsa legatio quasi prae- 
mium data. Quo mag-is nitendum est, ne in longinqua 
provincia quam suburbana, ne inter servientes quam 
liberos, 6 ne sorte quam iudicio missus, ne rudis et 
incognitus quam exploratus probatusque humanior, 
melior, peritior fuisse videaris, cum sit 7 alioqui, ut 
saepe audisti, saepe legisti, multo deformius amittere 
quam non adsequi laudem. 

Haec velim credas, quod initio dixi, scripsisse me 
admonentem, non praecipientem ; quamquam praecipien- 
tem quoque. Cjuippe non vereor, in amore ne modum 
excesserim. Neque enim periculum est, ne sit nimium, 
quod esse maximum debet. Vale. (Pliny: Ep., VIII. 

1 Take together honor sit antiqnitati, etc.) 'pay its due respect 
to . . .' 
'* 'claims,' 'pretensions.' ' A ' because it has ceased to be great. ' 

4 ' authority does ill to try its powers by wrongs inflicted on others.' 

5 Later Latin idiom, indicative in main clause, subjunctive in condi- 
tion : cp. Juv. , Sat. , 10, 141, qjiis enim virtutem amplectitur ipsamj 
praetiiia si toll as ? 

6 i. e. as quaestor he went out by lot (sortilio), as praetor he was 
chosen by the emperor. " 'besides.' ' in any case,' 



HAEC dedit Aeneae sortes, postquam ille parentem 

Dicitur et raptos l sustinuisse Lares; 
Nee fore credebat Romam, cum maestus ab alto 

Ilion ardentes respiceretque deos. 
(Romulus aeternae nondum firmaverat urbis 

Moenia, consorti non habitanda Remo, 
Sed tune 2 pascebant herbosa Palatia vaccae 

Et stabant humiles in lovis arce casae. 
Lacte madens illic suberat Pan ilicis umbrae 

Et facta agresti lignea falce Pales, 
Pendebatque vagi pastoris in arbore 3 votum, 

Garrula silvestri fistula sacra deo, 
Fistula, cui semper decrescit arundinis ordo : 

Nam calamus cera iungitur usque minor. 
At qua 4 Velabri regio patet, ire solebat 

Exiguus pulsa per vada linter aqua. 
5 Ilia saepe gregis diti placitura magistro 

Ad iuvenem festast vecta puella die, 
Cum qua fecundi redierunt munera runs, 

Caseus et niveae candidus agnus ovis.) 
" Inpiger Aenea, volitantis frater Amoris, 

Troica qui profugis sacra vehis ratibus, 
lam tibi Laurentes adsignat luppiter agros, 

lam vocat errantes hospita terra Lares. 
Illic sanctus eris, cum te, venerande, 6 Numici 

Unda deum caelo miserit Indigetem. 
Ecce super fessas volitat Victoria puppes, 

Tandem ad Troianos diva superba venit. 
Ecce mihi lucent Rutulis incendia castris : 

lam tibi praedico, barbare Turne, necem. 
Ante oculos Laurens castrum murusque Lavinist 

Albaque ab Ascanio condita longa duce. 
Te quoque jam video, Marti placitura sacerdos 




Ilia, Vestales deseruisse focos, 
Concubitusque tuos furtim vittasque iacentes 

Et cupidi ad ripas arma relicta del. 
Carpite nunc, tauri, de septem montibus herbas, 

Dum licet : hie magnae iam locus urbis erit. 
Roma, tuum nomen terris 7 fatale regendis, 

8 Qua sua de caelo prospicit arva Ceres, 
Quaque patent ortus et qua fluitantibus undis 

Solis anhelantes abluit amnis equos. 
Troia quidem tune se mirabitur et sibi dicet 

Vos bene tarn longa consuluisse via. 
Vera cano : 9 sic usque sacras innoxia laurus 

Vescar, et aeternum sit mini virg'initas." 

(Tib., II. v. 19-64.) 

1 ' supported ' (on his shoulders). 

2 ' were feeding on,' intrans. , rare, for pasciba ntur. 

3 'offering, ' of a pan-pipe, with the pipes decreasing in a graduated 
ale in size. 

4 The Velabrum, a. low-lying, marshy dis'rict near the ri\er, later on 
rained. 5 'by that road.' 

6 Aeneas was supposed to have disappeared in the river Numicus (in 
,atium) and have been 'translated to the skies,' as one of the gods of 

the land (di indigetes). 

7 'destined to rule the world' (fata/is Barely = 'fatal' in gocd 

7. e. all lands from East to West. 

sic. 'as I hope that ': cp. Hor. , Carni., I. 3, I, sic te diva po tens 
Cypri . . . seivet. 




OPPRESSIT deinde mentionem memoriamque omnem 
contentionis huius maius et cum maiore et clariore 


viro certamen ortum. P. Scipioni Africano, ut Va- 
lerius Antias auctor est, duo Q. Petillii l diem dixerunt. 
Id, prout cuiusque ingenium erat, interpretabantur. 
Al'ii non tribunos plebis, sed universam civitatem, 
quae id pati posset, incusabant : duas maximas orbis 
tcrrarum urbes ingratas uno prope tempore in prin- 
cipes inventas, Romam ingratiorem, 2 si quidein virta 
Carthago victum Hannibalem in exilium expulisset, 
Roma victrix victorem Africanum expellat. Alii, ne- 
minem unum civem tantum eminere debere, ut legibus 
interrogari non possit ; nihil tarn 3 aequandae libertatis 
esse quam potentissimum quemque posse diccre cau- 
sam. 4 Quid autem tuto cuiquam, nedum summam rem 
publicam, permitti, si ratio non sit reddenda? Qui ins 
aequum pati non possit, in eum vim baud iniustam 
esse. Haec agitata sermonibus, donee dies causae di- 
cendae venit. Nee alius antea quisquam nee ille ipse 
Scipio consul censorve maiore omnis generis homirium 
frequentia quam reus illo die in forum est deductus. 
lussus dicere causam sine ulla criminum mentione 
orationem adeo magnificam de rebus ab se gestis est 
exorsus, ut satis constaret neminem umquam neque 
melius neque verius laudatum esse. Dicebantur enim 
ab eo eodem animo ingenioque, quo gesta erant, i-t 
5 aurium fastidium aberat, quia pro periculo, non in 
gloriam referebantur. Tribuni vetera luxuriae crimina 
Syracusanorum hibernorum et Locris Pleminianum 
tumultum cum ad fidem praesentium criminum 
retulissent, suspicionibus magis quam argumentis pe- 
cuniae captae reum accusarunt : 7 filium captum sine 
pretio redditum, omnibusque aliis rebus Scipionem, 
tamquam in eius unius manu pax Romana bellumque 
esset, ab Antiocho cultum ; dictatorem eum consuli, 
non legatum in provincia fuisse ; nee ad aliam rem 
eo profectum, quam ut, id quod Hispaniae Galliae 


Siciliae Africae iam pridem persuasum esset, hoc 
Graeciae Asiaeque et omnibus ad orientem versis re- 
gibus gentibusque appareret, unum hominem caput 
icolumenque imperii Romani esse, sub umbra Scipionis 
civitatem dominam orbis terrarum latere, nutum eius 
pro decretis patrum, pro populi iussis esse. Infamia 
intactum invidia, qua possunt, urgent. Orationibus in 
noctem perductis prodicta dies est. Ubi ea venit, tri- 
buni in Rostris prima luce consederunt ; citatus reus 
magno agmine amicorum client iumque per mediam 
contionem ad Rostra subiit silentioque facto 8 " Hoc " 
inquit "die, tribuni plebis vosque, Quirites, cum Han- 
nibale et Carthaginiensibus signis collatis in Africa 
bene ac feliciter pugnavi. Itaque, cum hodie litibus 
et iurgiis supersederi aequum sit, ego hinc extemplo 

Iin Capitolium ad lovem optimum maximum lunonem- 
que et Minervam ceterosque deos, qui Capitolio atque 
arci praesident, salutandos ibo, bisque gratias agam, 
quod mihi et hoc ipsp die et saepe alias egregie ge- 
rendae rei publicae mentem facultatemque dederunt. 
Vestrum quoque quibus commodum est, Quirites, ite 
mecum, et orate deos, ut mei similes principes ha- 
beatis, ita, 9 si ab annis septemdecim ad senectutem 
semper vos aetatem meam honoribus vestris anteistis, 
ego vestros honores rebus gerendis praecessi." Ab 
Rostris in Capitolium ascendit. Simul se universa 
contio avertit, et secuta Scipionem est, adeo ut po- 
stremo scribae viatoresque tribunes relinquerent, nee 
cum iis praeter servilem comitatu'm et praeconem, qui 
reum ex Rostris citabat, quisquam esset. Scipio non 
in Capitolio modo, sed per totam urbem omnia templa 
deum cum populo Romano circumiit. Celebratior is 
prope dies favore hominum et aestimatione vera 
magnitudinis eius fuit, quam quo triumphans de 
Syphace rege et Carthaginiensibus urbem est invectus. 



10 Hie speciosus ultimus dies P. Scipioni illuxit. 
Post quern cum invidiam et certamina cum tribunis 
prospiceret, die longiore prodicta in n Literninum con- 
cesiit certo consilio, ne ad causam dicendam adesset. 
Maior animus et natura erat ac maiori fortunae ad- 
suetus, quam ut reus esse sciret et summiltere se in 
humilitatem causam dicentium. Ubi dies venit citari- 
que absens est coeptus, L. Scipio morbum causae 
esse, cur abesset, excusabat. Quam excusationem cum 
tribuni, qui diem dixerant, non acciperent, et ab ea- 
dem superbia non venire ad causam dicendam argue- 
rent, qua iudicium et tribunes plebis et contionem 
reliquisset, et, quibus ius sententiae de se dicendac 
et libertatem ademisset, his comitatus, velut captos 
trahens, 12 triumphum de populo Romano egisset seces- 
sionemque eo die in Capitolium a tribunis plebis fe- 
cisset : "habetis ergo temeritatis illius mercedem ; 
quo duce et auctore nos reliquistis, ab eo ipsi relicti 
estis, et tantum animorum in dies nobis decrescit, ut, 
ad quem ante annos septemdecim exercitum et clas- 
sem habentem tribunes plebis aedilemque mittere in 
Sicilian! ausi sumus, qui prenderent eum et Romam 
reducerent, ad eum privatum ex villa sua extrahenckun 
ad causam dicendam mittere non audeamus "-- ; tri- 
buni plebis 13 appellati ab L. Scipione ita decreverunt : 
si morbi causa excusaretur, sibi placere accipi cam 
causam diemque a .collegis prodici. Tribunus plebis 
eo tempore Ti. Sempronius Gracchus erat, cui inimi- 
citiae cum P. Scipione intercedebant. Is, cum vetuissct 
nomen suum decreto collegarum adscribi, tristioremque 
omnes sententiam expectarent, ita decrevit : cum L. 
Scipio 14 excusasset morbum esse causae fratri, satis id 
sibi videri ; se P. Scipionem, priusquam Romam re- 




disset, accusari non passurum ; turn quoque, si se ap- 
pellet, auxilio ei futurum, ne causam dicat : ad id 
fastigium rebus gestis, honoribus populi Roman! 

:Scipionem deorum hominuinque consensu pervenisse, 
sub Rostris reum stare et praebere aures adole- 
entium conviciis populo Romano/ magis deforme 
lam ipsi sit. Adiecit decreto indignationem : " sub 
pedibus vestris stabit, tribuni, domitor ille Africae 
Scipio? Ideo quattuor nobilissimos duces Poenorum 
in Hispania, quattuor exercitus fudit fugavitque ; ideo 
Syphacem cepit, Hannibalem devicit, Carthaginem 
vectigalem nobis fecit, Antiochum 15 recipit enim 
fratrem consortem huius gloriae L. Scipio ultra iuga 
Tauri emovit, ut duobus Petilliis succumberet? Vos 

!e P. Africano palmam peti feretis? Nullisne me- 
itis suis, nullis nostris honoribus umquam in arcem 
tutam et velut sanctam clari viri pervenient, 16 ubi, si 
non venerabilis, inviolata saltern senectus eorum con- 
sidat? " Movit et decretum et adiecta oratio non cete- 
s modo, sed ipsos etiam accusatores, et deliberaturos 
quid iuris sui et officii esset, dixerunt. Senatus 
deinde concilio plebis dimisso haberi est coeptus. Ibi 
gratiae ingentes ab universe ordine, praecipue a con- 
sularibus senioribusque, Ti. Graccho actae sunt, quod 

em publicam privatis simultatibus potiorem habuisset, 
et Petillii vexati sunt probris, quod splendere aliena 
invidia voluissent et spolia ex Africani triumpho pe- 

erent. Silentium deinde de Africano fuit. Vitam 
Literni egit sine desiderio urbis ; morientem rure eo 
ipso loco sepeliri se iussisse ferunt monumentumque 
ibi aedificari, ne funus sibi in ingrata patria fieret. Vir 
memorabilis, bellicis tamen quam pacis artibus 
memorabilior. Nobilior prima pars vitae quam po- 
strema fuit, quia in iuventa bella adsidue gesta, cum 
17 senecta res quoque defloruere, nee praebita est 


materia ingenio. Quid 18 ad primum consulatum 
secundus, etiam si censuram adicias ? Quid Asiatica 
legatio, et valetudine adversa inutilis et filii r;isu 
deformata et post reditum necessitate aut subeundi 
iudjcii aut 19 simul cum patria deserendi? Punici tamen 
belli perpetrati, quo nullum ncque niaius neque perieu- 
losius Romani g'essere, unus praecipuam gloriam tulit. 
(Livy, XXXVIII. c. 50-53.) 

I ' impeached,' confined to action by magistrates. 
1 ' seeing that . . .' 

3 Genitive with the gerundive and esxe, in Livy and Sallust, to denote 
purpose or end : cp. Sail., Cut. , VI. 7, regittm imperhim ijnoJ initio 
conservandae libertalis fuerat. 

4 ' nothing, much less the supreme command, could safely he . . .' 

5 ' there was nothing to offend men's ears, since all was recounted ..." 
' to support.' 

7 In the war with Antiochus the Great, B.C. 190, when he went as 
legatus to his brother Lucius. 

8 At Zama, B.C. 202. 

9 He was given proconsular authority in Spain, when only twenty- 
our. praccessi, 'anticipated.' 

10 ' the last bright day that dawned for Scipio. ' 

II His villa at Liternum. 

12 'triumphed over the Romans.' 

1:1 'appealed to' for anxiliiim. 

14 'pleaded.' 15 'accepts.' 

1(i itbi considat, purpose, ' that there ..." 

17 ' as he grew old. ' 

18 His first consulate in B.C. 204 with \hzprovincia belli Africani: 
translate ' compared to . . .' 

19 'or of abandoning the trial as well as his country,' i.e. Rome (the 
Romans speak of a town as a man's patria). The Tiberius Gracchus in 
this episode later married Scipio's daughter Cornelia, and became the 
father of ihe famous tribunes. 


IN ipsa Scipionis Africani villa iacens haec tibi scribo 
adoratis manibus eius et ara, quam sepulchrum esse 



tanti viri suspicor. Animum quidem eius in caelum, 
ex quo erat, redisse persuadeo mihi, non quia magnos 
exercitus duxit, hos enim et Cambyses furiosus ac 
furore feliciter usus habuit, sed ob egregiam mode- 
rationem pietatemque, quam magis in illo admirabilem 
iudico, cum reliquit patriam, quam cum defendit : aut 
Scipio Romae esse debebat aut Roma in libertate. 
"Nihil" inquit "volo derogare legibus, nihil institutis. 
Aequum inter omnes cives ius sit. Utere sine me 
beneficio meo, patria. Causa tibi libertatis fui, ero et 
1 argumentum : exeo, si plus quam tibi expedit, crevi." 
Quidni ego admirer hanc magnitudinem animi, qua in 
exilium voluntarium secessit et civitatem 2 exoneravit? 
Eo perducta res erat, ut aut libertas Scipioni aut Scipio 
libertati faceret iniuriam. Neutrum fas erat : itaque 
locum dedit legibus et se Liternum recepit tarn suum 

;xilium rei publicae 3 inputaturus quam Hannibalis. 
"idi villam extructam lapide quadrato, murum circum- 
datum silvae, turres quoque in propugnaculum villae 
utrimque subrectas, cisternam aedificiis ac 4 viridibus 
subditam, quae sufficere in usum vel exercitus posset, 

alneolum angustum, tenebricosum ex consuetudine 
antiqua : 5 non videbatur maioribus nostris caldum nisi 
obscurum. Magna ergo me voluptas subiit contem- 
plantem mores Scipionis ac nostros : in hoc angulo ille 
Carthaginis horror, cui Roma debet, quod tantum 
semel capta est, abluebat corpus laboribus rusticis 

essum. Exercebat enim opere se terramque, ut mos 
fuit priscis, ipse subigebat. Sub hoc ille tecto tam 
sordido stetit, hoc ilium pavimentum tam vile susti- 
nuit : at nunc quis est, qui sic lavari sustineat? Pauper 
sibi videtur ac sordidus, nisi parietes magnis et pre- 
tiosis orbibus refulserunt, nisi Alexandrina marmora 
umidicis 6 crustis distincta sunt, nisi illis undique 

perosa et in picturae modum variata circumlitio prae- 


texitur, nisi vitro absconditur camera, nisi 7 Thasius 
lapis, quondam rarum in aliquo spectaculum templo, 
piscinas nostras circumdedit, in quas multa sudatione 
corpora exsaniata demittimus, nisi aquam argentea 
epLfonia fuderunt. Et adhuc plebeias 8 fistulas loquor : 
quid, cum ad balnea 9 libcrtinorum pervenero? Quan- 
tum statuarum, quantum columnarum est nihil sustin- 
entium, sed in ornamentum positarum impensae 
causa ! Quantum aquarum per gradus cum fragore 
labentium ! Eo deliciarum pervenimus, ut nisi gemmas 
calcare nolimus. In hoc balneo Scipionis minimae sunt 
rimae magis quam fenestrae muro lapideo exsectae, ut 
sine iniuria munimenti lumen admitterent : at nunc 
blattaria vocant balnea, si qua non ita aptata sunt, ut 
totius diei solem fenestris amplissimis recipiant, nisi et 
lavantur simul et colorantur, nisi ex solio agros ac 
maria prospiciunt. Itaque quae concursum et admira- 
tionem habuerant, cum dedicarentur, devitantur et in 
antiquorum numerum reiciuntur, 10 cum aliquid novi 
luxuria commenta est, quo ipsa se obrueret. At olim 
et pauca erant balnea nee ullo cultu exornata. Cur 
enim exornaretur n res quadrantaria et in usum, non 
in oblectamentum reperta? Non suffundebatur aqua 
nee recens semper velut ex calido fonte currebat, nee 

12 referre credebant, in quam perlucida sordes depone- 
rent. Sed, di boni, quam iuvat ilia balinea intrare 
obscura et gregali tectorio inducta, quae scires Catonem 
tibi aedilem aut Fabium Maximum aut ex Corneliis 
aliquem manu sua temperasse? Nam hoc quoque 
nobilissimi aediles fungebantur officio intrandi ea loca, 
quae populum receptabant, cxigendique munditias < t 
utilem ac salubrem temperaturam, non hanc, quae 
nuper inventa est similis incendio, adeo quidem, ut 

13 convictum in aliquo scelere servum vivum lavari 
oporteat. Nihil mihi videtur iam interesse, ardeat 




balineum an caleat. Quantae nunc aliqui rusticitatis 
damnant Scipionem, quod non in caldarium suum latis 
specularibus diem admiserat, quod non in multa luce 
decoquebatur 14 et expectabat, ut in balneo concoqueret. 
O hominem calamitosum ! nesciit vivere. Non saccata 
aqua lavabatur, sed saepe turbida et, cum plueret 
ehementius, paene lutulenta. Nee multum eius inter- 
rat, an sic lavaretur : veniebat enim ut sudorem illic 
ablueret, non ut unguentum. Quas nunc quorundam 
voces f uturas credis ? " Non invideo Scipioni : vere in 
exilio vixit, qui sic lavabatur." Immo, si scias, non 
cotidie lavabatur. Nam ut aiunt, qui priscos mores 
urbis tradiderunt, brachia et crura cotidie abluebant, 
quae scilicet sordes opere collegerant, ceterum toti 
nundinis lavabantur. Hoc loco dicet aliquis : " olim 
liquet mihi inmundissimos fuisse. Quid putas illos 
oluisse? " Militiam, laborem, virum. Postquam munda 
balnea inventa sunt, spurciores sunt. 

(Seneca : Ep. Mor., 87.) 

' a proof that you are free.' 2 'relieved' (not in Cicero). 

' 'putting down to the account of: cp. Tac., (7., 21, ncc data 
impittant (not in Cicero in this sense). 4 'shrubs.' 

' ' it did not appear hot unless taken in secret.' (below) . . ille Cartha- 
ginis horror, Lucr. 3, 1047, Scipiades, belli fulmen, Carthaginis horror. 

6 Properly, 'metal work in relief,' here mosaics or slabs of marble : 
orbibns (above) is much the same, ' round slabs.' 

7 Marble from Thasos. 8 Water-pipes. 

9 Freedmen like Pallas and Narcissus under the Emperor Claudius 
attained wealth and posiiion : cp. Juv., Sat., I. 107, Si. . . ego possideo 
plus I Pallaitte et Licinis. 

1 ' as soon as pleasure invents some fresh novelty to surpass the first.' 
11 quadrans, J as, was the fee in the public baths. 

' 'nor did they think it mattered what was the clearness of the 
water . . .' 

13 'so hot that an offending slave oiujht to be boiled alive in it.' 

14 'and because he did not wait to boil in his bath.' 


1 MILITIAM vero nostrum dico, non Spartiataruni, 
quorum proccdit agmen ad tibiam, ncc adhibetur ulla 
2 sine anapaestis pedibus hortatio; nostri exercilus 
prihium unde nomen habeant, vides ; deinde qui labor, 
quantus agminis, ferre plus dimidiati mensis cibaria, 
ferre, 3 si quid ad usum vclint, ferre vallum ; nam 
scutum, gladium, galcam 4 in onere nostri milites non 
plus numerant quam umeros, iacertos, manus. Anna 
enim membra militis esse dicunt ; quae quidem ita 
geruntur apte, ut, si usus fuerit, abiectis oneribus 
expeditis armis ut membris pugnare possint. Quid? 
exercitatio legionum, quid? ille cursus, concursus, 
clamor quanti laboris est ! Ex hoc ille animus in 
proeliis paratus ad volnera. Adduc pari animo in- 
exercitatum militem, mulier videbitur. Cur tantum 
interest inter novum et veterem exercitum, quantum 
experti sumus? Aetas tironum plerumque melior, sed 
ferre laborem, contemnere volnus consuetude docet. 
Quin etiam videmus ex acie efferri saepe saucios, et 
quidem rudem ilium et inexercitatum quamvis levi ictu 
ploratus turpissimos edere ; at vero ille exercitatus et 
vetus ob eamque rem fortior medicum modo requirens, 
a quo 5 obligetur. 

Ergo haec veteranus miles facere poterit, doctus vir 
sapiensque non poterit? Ille vero melius, ac non paulo 
quidem. Sed adhuc de consuetudine exercitationis 
loquor, nondum de ratione et sapientia. Aniculae 
saepe inediam biduum aut triduum ferunt. Subdue 
cibum unum diem athletae, lovem Olympium, eum 
ipsum, cui se exercebit, inplorabit, ferre non posse se 
clamabit. Consuetudinis magna vis est. Pernoctant 
venatores in nive in montibus, uri se patiuntur Indi, 
pugiles caestibus contusi ne ingemescunt quidem. 




Sed quid hos, quibus Olympiorum victoria 6 consulatus 
ille antiquus videtur? gladiatores, aut perditi homines 
aut barbari, quas plagas perferunt ! quo modo illi, qui 
benc instituti sunt, accipere plagam malunt quam 
turpitcr vitare ! quam saepe apparet nihil eos malle 

uam vel domino satis facere vel populo ! mittunt etiam 
Ineribus confecti ad dominos, qui quaerant, quid 

elint ; si satis iis factum sit, se velle 7 decumbere. 
Quis mediocris gladiator ingemuit, quis vultum mutavit 
umquam? quis non modo stetit, verum etiam decubuit 
turpiter? quis, cum decubuisset, ferrum recipere iussus 
collum contraxit? Tantum exercitatio, meditatio, 
consuetude valet. Ergo hoc poterit 

8 Sam n is, spurcus homo, vita ilia dignus 


vir natus ad gloriam ullam partem animi tarn mollem 
habebit, quam non meditatione et ratione conroboret? 
9 Crudelc gladiatorum spectaculum et inhumanum non 
nullis videri solet, et haud scio an ita sit, ut nunc fit. 
Cum vero sontes ferro depugnabant, auribus fortasse 
multae, oculis quidem nulla poterat esse fortior contra 
dolorem et mortem disciplina. (Cicero : Tusc. Disp., 
II. 16, 17.) 

1 ' as to service in war ' the construction is interrupted. 

2 The anapaest is the marching measure : Thucyd. v. 70 (at the battle 
of Mantinea), 01' AcuceScu/xoViai x w P v VTf s """' av\r]Tiai> iro\\{av vop.cp 

UTuv, Milton, P. L., 1550. 
' anon they move 

in perfect phalanx to the Dorian mood 
of flutes and soft recorders.' 

3 ' to carry what they need.' 

4 Take together in onere numerant, ' count a burden.' 

5 ' to bind him.' 

6 i. . appears to them as the highest prize of life. 

7 Applied especially to the fall of the gladiator. 

8 A particular kind of gladiator, so Thraex. 

9 Such humanitarian sentiment was rare among Romans at that aj;e. 




IULI iugera pauca Martialis 

Hortis Hesperidum beatiora 

Longo laniculi iugo recumbunt : 

Lati collibus 1 eminent recessus 

Et 2 planus modico tumore vertex 

Caelo perfruitur sereniore 

Et curvas nebula tegente valles 

Solus luce nitet 3 peculiar! : 

Puris leniter admoventur astris 

Celsae culmina delicata villae. 

Hinc septem dominos videre mentis 

Et totam licet aestimare Romam, 

Albanos quoque Tusculosque colles 

Et quodcumque iacet 4 sub urbe frigus, 

5 Fidenas veteres brevesque Rubras, 

Et 6 quod virgineo cruore gaudet 

Annae pomiferum nemus Perennae. 

Illinc ~ Flaminiae Salariaeque 

Gestator patet essedo tacente, 

8 Ne blando rota sit molesta somno, 

Quern nee rumpere nauticum 9 celeuma 

Nee clamor valet helciariorum, 

10 Cum sit tarn prope Mulvius sacrumque 

Lapsae per Tiberim volent carinae. 

Hoc rus, seu potius domus vocanda est, 

Commendat dominus : tuam putabis, 

Tarn non invida tamque liberalis, 

Tarn comi patet hospitalitate : 

Credas n Alcinoi pios Penates 

Aut facti modo divitis 12 Molorchi. 

Vos nunc omnia parva qui putatis, 

13 Centeno gelidum ligone Tibur 

Vel Praeneste domate pendulamque 

Uni dedite Setiam colono, 


14 Dum me iudice praeferantur istis 

lull iugera pauca Martialis. (Mart., IV. 90.) 

I 'wide sheltered lawns crown the height' (of the Janiculum, across 
the river). 

! ' the flat summit, slightly raised.' 

3 = proprio : peculiitin ('little savings '), originally the property which 
the son or a slave might keep. 

4 ' every cool suburban retreat.' 

5 Fidettae, five miles north-east of Rome : Rubra, Cic., Phil., II. 77> 
S<ixa Rubra, the Red Rocks, nine miles nortli of Rome, on the Via 
Flaminia [above, Titsculos = 'the hills of Tusculum,' a Latin town 
south-east of Rome]. 

6 The allusion is unknown : Anna Perenna was the sister of Dido. 

7 Via Flaminia, the great noith road built by Flaminius, B.C. 220 : 
Salaria, the 'salt' road, running east into Sabellium, by which the salt 
was carried east. 

8 = ul non, so far off that his wheels canuot be heard. 

9 celeuina, heldarii, Greek words : 'the call,' 'the bargemen." 

10 ' though the Mulvian bridge seems at our feet.' 

II Alcinoiis of Phaeacin, the host of Ulysses in Homer. 

1<J Molorclms, the shepherd of Cleonae, in Argolis, who entertained 
Heracles, and was rewarded by him. 

:t Who have estates at Tibur on the Anio worked by a hundred 
slaves : Setia in South Latium, its slopes being famous for wine : dedite, 
' surrender.' 
14 ' provided that.' 



Is demum 1 annus populum Romanum longo adversum 
Numidam Tacfarinatem bello absolvit. Nam priores 
duces, ubi impetrando triumphalium insigni sufficere res 
suas crediderant, hostem omittebant; iamque 2 tres 
laureatae in urbe statuae, et adhuc raptabat Africam 
Tacfarinas, auctus Maurorum auxiliis, qui, Ptolemaeo 
lubae filio iuventa 3 incurioso, 4 libertos regies et 
p 2 


servilia imperia bello mutaverant. Erat illi praedarum 
receptor ac socius populandi rex 5 Garamantum, non 
ut cum exercitu incederet, sed missis levibus copiis, 
quae ex longinquo in maius audicbantur ; ipsaque e 
proVincia, ut quis fortuna inops, moribus turbidus, 
promptius ruebant, quia Caesar post res a Blaeso 
gestas, quasi nullis iam in Africa hostibus, reportari 
nonam legionem iusserat, nee pro consule eius anni 
P. Dolabella retinere ausus erat, iussa principis magis 
quam incerta belli metuens. 

Igitur Tacfarinas disperso rumore rem Romanam aliis 
quoque ab nationibus lacerari eoque paulatim Africa 
decedere, ac posse reliquos circumveniri, si cuncti, 
quibus libertas servitio potior, incubuissent, auget vires 
positisque castris Thubuscum oppidum circumsidet. At 
Dolabella 6 con^acto quod erat militum, terrore nominis 
Romani et quia Numidae peditum aciem ferre nequeunt, 
primo sui incessu solvit obsidium locorumque opportune 
permunivit ; simul principcs Musulamiorum defectionem 
coeptantes securi percutit. Dein, quia pluribus adver- 
sum Tacfarinatem expeditionibus cognitum, non 7 gravi 
nee uno incursu consectandum hostem 8 vagum, exrito 
cum popularibus rege Ptolemaeo quattuor agmina parat, 
quae legatis aut tribunis data ; et praedatorias manus 
delecti Maurorum duxere : ipse consultor adcrat 

Nee multo post adfertur Numidas apud castellum 
semirutum, ab 9 ipsis quondam incensum, cui nomen 
Auzea, positis mapalibus consedisse, fisos loco, quia 
vastis circum saltibus claudebatur. Turn expeditae 
cohortes alaeque, quam in partem ducerentur ignarac, 
cito agmine rapiuntur. Simulque coeptus dies et 
concentu tubarum ac truci clamore aderant semisomnos 
in barbaros, praepeditis Numidarum equis aut diversos 
pastus pererrantibus. Ab Romanis confertus pedes, 


dispositae turmae, cuncta proelio provisa : hostibus 
contra omnium nesciis non arma, non ordoj non con- 
silium, sed pecorum modo trahi, occidi, capi. Infensus 
miles memoria laborum et adversum eludentis optatae 
totiens pugnae se quisque ultione et sanguine explebant. 
10 Differtur per manipulos, Tacfarinatem omnes, notum 
tot proeliis, consectentur : non nisi duce interfecto 
requiem belli fore. At ille deiectis circum stipatoribus 
vinctoque iam filio et effusis undique Romanis, ruendo 
in tela captivitatem baud inulta morte effugit isque 
finis armis impositus. (Tacitus : Annales, IV. 23-25.) 

1 A.D. 24. 

2 To three commanders: Furius Camillus, A.D. 17; L. Apronius, 
A.D 20 ; and Junius Blaesus, A.D. 22. 

3 'negligent.' 

4 Tianslate libertos . . . impend by hendiadys. 

5 Probably inhabiiants of modern Fezzan. 

'concentrating.' 7 ' heavily equipped.' 
8 'so mobile.' 9 = se ipsis. 

10 ' word went round.' 


ABSTULERAT totam temerarius institor urbem 

1 Inque suo nullum limine limen erat. 
lussisti tennis, 2 Germanice, crescere 3 vicos, 

Et modo quae fuerat semita, facta via est. 
Nulla 4 catenatis pila est praecincta lagonis 

Nee praetor medio cogitur ire Into, 
5 Stringitur in densa nee caeca novacula turba 

Occupat aut totas nigra popina vias. 
Tonsor, 6 copo, cocus, lanius sua limina servant. 

Nunc Roma est, nuper magna taberna fuit. 

(Mart., VII. 61.) 

1 'a man's doorstep was no more his own.' 

2 i. e. Domitian Caesar ; he took the title after his campaign against 
the Chatti, 84 A.D, 


s Literally a quarter, or district, as Tuscus vitus. 
4 Flagons of wine hung up on chains. 

i. e. the barber has to shave in the open street : caeca, drawn from 
its case ; or does it mean ' at random ' ? 
6 Or caupo, the costermonger. 


1 lam parce lasso, Roma, gratulatori, 
Lasso clienti. Quamdiu salutator 

2 Anteambulones et togfatulos inter 

3 Centum merebor plumbeos die toto, 
Cum 4 Scorpus una quindecim graves hora' 
Ferventis auri victor auferat saccos? 

Non ego meorum 5 praemium libellorum 

Quid enim merentur? Apulos velim campos ; 

Non Hybla, non me spicifer capit Nilus, 

Nee quae paludes delicata Pomptinas 

Ex arce clivi spectat uva 6 Setini. 

Quid concupiscarn quaeris ergo? Dormire. 

-(Mart., X. 74.) 

1 The poor man, who has to live by paying court to his rich patron, 
and earning thedoles, sportula, twenty-five asses in value : Juv., I. 119, 
comites, qtiibus hinc toga, calceus hinc est, \ et panis fnmusque domi (their 
clothes, their shoes, food and fuel) : parce t ' show some mercy to . . .' 

2 The first business of the day is the morning levee at the patron's 
house, when the hateful toga must be worn. 

3 The hundred quadrantes twenty-five asses. 

4 A famous charioteer in the circus, who died young. A jockey 
earns a fortune, a poet starves. Juv., VII. 114, hinc centum patrimonia 
causidicorum, fparte alia solum russati pone Lacernae (the fees of a 
hundred barristers about equal the winnings of one driver of the 

5 ' I ask not as the profits of my book of epigrams.' 

6 Setia, in South Latium, famous for its wine. Juv., X. 26, lato 
e(innm ardebit in auro. 



CUM vagus et exsul erraret atque undique exclusus 
Oppianicus in 1 Falernum se ad L. Quinctium contu- 
lisset, ibi primum in morbum incidit ac satis vehementer 
diuque aegrotavit. Cum esset una Sassia eaque Sex. 
Albio quodam colono, homine valenti, qui simul esse 
solebat, familiarius uteretur, quam 2 vir dissolutissimus 
incolumi fortuna pati posset, et ius illud matrimonii 
castum atque legitimum 3 damnatione viri sublatum 
arbitraretur, Nicostratus quidam, fidelis Oppianici 
servolus 4 percuriosus et minime mendax, multa dicitur 
domino renuntiare solitus esse. Interea Oppianicus 
cum iam convalesceret neque improbitatem coloni in 
Falerno diutius ferre posset et hue ad urbem profectus 
esset (solebat enim extra portam 5 aliquid habere 
conducti), cecidisse de equo dicitur et homo infirma 
valetudine 6 latus offendisse vehementer et, posteaquam 
ad urbem cum febri venerit, paucis diebus esse mortuus. 

7 Mortis ratio, iudices. eius modi est, ut aut nihil habeat 

. . . 

suspicionis aut, si quid habet, id intra parietes in 

domestico scelere versetur. Post mortem eius Sassia 
moliri statim, nefaria mulier, coepit insidias filio ; 
quaestionem habere de viri morte constituit. Emit de 
A. Rupilio, quo erat usus Oppianicus medico, Stratonem 
quendam. De hoc Stratone et de Ascla quodam servo 
suo quaesituram esse dixit. Praeterea servum ilium 
Nicostratum, quern nimium loquacem fuisse ac nimium 
domino fidelem arbitrabatur, ab hoc adulescente Oppi- 
anico in quaestionem postulavit. Hie cum esset illo 
tempore puer et ilia quaestio de patris sui morte con- 
stitui diceretur, etsi ilium servum et sibi benivolum esse 
et patri fuisse arbitrabatur, nihil tamen est ausus 
recusare. Advocantur amici et hospites Oppianici et 
ipsius mulieris multi, homines honesti atque omnibus 


rebus ornati. Tormentis omnibus vehementissime 
quaeritur. Cum essent animi servorum et spe et metu 
temptati, ut aliquid in quaestione dicerent, tamen, ut 
arbitror, 8 auctoritate advocatorum adducti in veritate 
manserunt neque se quicquam scire dixerunt. Quaestio 
illo tlie de amicorum sententia dimissa est. Satis longo 
intervallo post iterum advocantur. Habetur de integro 
quaestio ; nulla vis tormentorum acerrimorum praeter- 
mittitur; adversari advocati et iam vix ferre posse, 
9 furere crudelis atque importuna mulier sibi nequa- 
quam, ut sperasset, ea, quae cogitasset, procedere. 
Cum iam tortor atque essent tormenta ipsa defessa 
neque tamen ilia finem facere vellet, quidam ex advo- 
catis, homo et honoribus populi ornatus et summa virtute 
praeditus, intellegere se dixit non id agi, ut verum 
inveniretur, sed ut aliquid falsi dicere cogerentur. Hoc 
postquam ceteri comprobarunt, ex omnium sententia 
constitutum est satis videri esse quaesitum. Redditur 
Oppianico Nicostratus, 10 Larinum ipsa proficiscitur 
cum suis maerens, quod iam certe incolumem filium fore 
putabat, ad quern non modo verum crimen, sed ne ficta 
quidem suspicio perveniret, et cui non modo aperta 
inimicorum oppugnatio, sed ne occultae quidem matris 
insidiae nocere potuissent. Larinum postquam venit, 
quae a Stratone illo venenum antea viro suo datum sibi 
persuasum esse simulasset, instructam ei continue et 
ornatam Larini medicinae exercendae causa tabernam 
dedit. Unum, alterum, tertium annum Sassia quie- 
scebat, ut velle atque optare aliquid calamitatis filio 
potius quam id struere et moliri videretur. Turn 
interim n Q. Hortensio ). Metello consulibus, ut hunc 
Oppianicum 12 aliud agentem ac nihil eius modi cogi- 
tantem ad hanc accusationem detraheret, invito 
despondit ei filiam suam, illam, quam ex genero 
susceperat, ut eum nuptiis adligatum simul et testa- 


menti spe devinctum posset habere in potestate. Hoc 
ipso fere tempore Strato ille medicus domi furtum fecit 
et caedem eius modi. Cum esset in aedibus armarium, 
in quo sciret esse nummorum aliquanturn et auri, noctu 
duos conservos dormientes occidit in piscinamque 
.eiecit; ipse armarii fundum exsecuit et HS * et auri 
quinque 13 pondo abstulit. uno ex servis puero non 
grandi conscio. Furto postridie cog-nito omnis suspicio 
in eos servos, qui non comparebant, commovebatur. 
Cum exsectio ilia fundi in armario animadverteretur, 
quaerebant homines, quonam modo fieri potuisset. 
Quidam ex amicis Sassiae recordatus est se nuper in 
auctione quadam vidisse in rebus minutis aduncam ex 
omni parte dentatam et tortuosam 14 venire serrulam, 
qua illud potuisse ita circumsecari videretur. 15 Ne 
multa, perquiritur a coactoribus, invenitur ea serrula 
ad Stratonem pervenisse. Hoc initio suspicionis orto 
et aperte insimulato Stratone puer ille conscius perti- 
muit, rem omnem dominae 16 indicavit ; homines in 
piscina inventi sunt, Strato in vincula coniectus est, 
atque etiam in taberna eius nummi, nequaquam omnes, 
reperiuntur. (Cicero : Pro Cluent., 175-180.) 


2 ' her bad husband before his fortunes were broken.' 
' ' that the marriage bond was destroyed by the verdict against her 

4 'very exact.' B 'a lodging.' 6 ' hurt his side.' 

7 i. e. the cause was clear, yet his wife Sassia insisted on an enquiry 
(by torture of the slaves). 

8 ' influenced by the position of . . . ' 

9 'raved at the thought that ..." 

10 In Apulia. n B.C. 69. 

12 ' careless,' ' unsuspecting," opposed to id agere, 'intent.' 

13 pondo, old ablative, literally 'by weight,' used indeclinably 
= 'pounds weight.' 

14 From veneo, 'for sale.' 15 ne mul/a, sc. dicam. 

16 index, indicare, 'information,' always applied to some one in the, 


AD quae noscenda iter ingredi, transmittere mare 
solemus, ea sub oculis posita neglegimus, seu quia ita 
nat^ura comparatum, ut proximorum incuriosi longin- 
qua sectemur, seu quod omnium rerum cupido langue- 
scit, cum facilis occasio, seu quod differimus tamquam 
saepe visuri, quod datur videre, quotiens velis cernere. 
Quacumque de causa permulta in urbe nostra iuxta- 
que urbem non oculis modo, sed ne auribus quidem 
novimus, quae si tulisset Achaia, Aegyptus, Asia aliave 
quaelibet miraculorum ferax commendatrixque terra, 
audita, perlecta, lustrata haberemus. Ipse certe nuper, 
quod nee audieram ante nee videram, audivi pariter 
et vidi. Exegerat prosocer meus, ut l Amerina praedia 
sua inspicerem. Haec perambulanti mihi ostenditur 
subiacens lacus nomine Vadimonis ; simul quaedam 
incredibilia narrantur. Perveni ad ipsum. Lacus est 
in similitudinem iacentis rotae circumscriptus et undi- 
que aequalis : nullus sinus, obliquitas nulla, omnia 
dimensa, paria et quasi artificis manu cavata excisa. 
Color caerulo albidior, viridior et pressior, sulpuris 
odor 2 saporque medicatus, vis, qua fracta solidantur. 
Spatium modicum, 3 quod tamen sentiat ventos et flucti- 
bus intumescat. Nulla in hoc navis (sacer enim), sed 
innatant insulae herbidae omnes harundine et iunco, 
quaeque alia fecundior palus ipsaque ilia extremitas 
lacus effert. Sua cuique figura ac modus ; cunctis 
margo derasus, quia frequenter vel litori vel sibi inlisae 
terunt terunturque. Par omnibus altitude, par levitas ; 
quippe in speciem carinae humili radice 4 descendunt. 
Haec ab omni latere perspicitur eadem, aqua pariter 
5 suspensa et mersa. Interdum iunctae copulataeque et 
continent! similes sunt, interdum discordantibus ventis 
digeruntur, non numquam destitutae tranquillitat^ 



singulae fluitant. Saepe minores maioribus velut cum- 
bulae onerariis adhaerescunt, saepe inter se maiores 
minoresque quasi cursum certamenque desumunt ; rur- 
sus omnes in eundem locum adpulsae, qua steterunt, 
6 promovent terram et modo hac, modo ilia lacum red- 
dunt auferuntque ac turn demum, cum medium tenuere, 
non contrahunt. Constat pecora herbas secuta sic in 
insulas illas ut in extremam ripam procedere solere 
nee prius intellegere mobile solum, quam litori abrepta 
quasi inlata et imposita circumfusum undique lacum 
paveant, mox, quo tulerit ventus, egressa 7 non magis 
se descendisse sentire, quam senserint ascendisse. Idem 
lacus in flumen egeritur, quod, ubi se paulisper oculis 
dedit, specu mergitur alteque conditum, meat ac, si 
quid, antequam subduceretur, accepit, 8 servat et 
profert. Haec tibi scripsi, quia nee minus ignota quam 
mihi nee minus grata credebam. Nam te quoque ut me 
nihil aeque ac naturae opera delectant. Vale. (Pliny : 
Ep., VIII. 20.) 

J At Ameria, in Umbria. Lake Vadimonis is in N. Etruria. 

~ ' with medicinal taste, and the virtue of healing fractures.' 

3 ' yet large enough to . . .' 4 'reach downward.' 

5 ' hanging in and on.' 

6 ' extend the dry land,' i. e. project into the lake as if part of the 
shore : they constantly break the line of the shore. 

7 ' do not notice that they stepped on land any more than that they 
left it.' 

8 'produces it again lower down.' 



MODO nuntiatus est l Silius Italicus in Neapolitano 
suo inedia finisse vitam. Causa mortis valetudo. Erat 
illi, natus insanabilis clavus, cuius taedio ad mortem 


inrevocabili constantia decucurrit usque ad supremum 
diem beatus et felix, nisi quod minorem ex liberis 
duobus amisit, sed maiorem melioremque florentem 
atque etiam consularem reliquit. Laeserat famam suam 
sub, Nerone (credebatur sponte accusasse), sed in Vitelli 
amicitia sapienter se et comiter gesserat, ex procon- 
sulatu Asiae gloriam reportaverat, maculam veteris 
2 industriae laudabili otio abluerat. Fuit inter principes 
civitatis sine potentia, sine invidia : salutabatur, coleba- 
tur multumque in lectulo iacens cubiculo semper non 
ex fortuna 3 praesenti doctissimis scrmonibus dies trans- 
igebat, cum a scribendo vacaret. Scribebat carmina 
maiore cura quam ingenio, non numquam iudicia 
hominum recitationibus experiebatur. Novissime ita 
suadentibus annis ab urbe secessit seque in Campania 
tenuit ac ne adventu quidem novi principis inde com- 
motus est : magna Caesaris laus, sub quo hoc liberum 
fuit, magna illius, qui hac libertate ausus est uti. Erat 
tfriXoKoXos 4 usque ad emacitatis reprehensionem. Plures 
isdem in locis villas possidebat adamatisque novis 
priores neglegebat. Multum ubique librorum, multum 
statuarum, multum imaginum, quas non habebat modo, 
verum etiam venerabatur, Vergili ante omnes, cuius 
natalem religiosius quam suum celebrabat, 5 Neapoli 
maxime, ubi monimentum eius adire ut templum 
solebat. In hac tranquillitate annum quintum et 
septuagensimum excessit delicato magis corpore quam 
infirmo; utque novissimus a Nerone factus est consul, 
ita postremus ex omnibus, quos Nero consules fecerat, 
decessit. Illud etiam notabile : 6 ultimus ex Neronianis 
consularibus obiit, quo consule Nero periit. Quod me 
recordantem fragilitatis humanac miseratio subit. 
Quid enim tarn circumcisum, tam breve quam hominis 
vita longissima? An non videtur tibi Nero 7 modo 
modo fuisse? cum interim ex iis, qui sub illo gesserant 


consulatum, nemo iam superest. Quamquam quid hoc 
miror? nuper L. Piso, pater Pisonis illius, qui a Valerio 
Festo per summum facinus in Africa occisus est, dicere 
solebat neminem se videre in senatu, quem consul ipse 
sententiam rogavisset. Tarn angustis terminis tantae 
multitudinis 8 vivacitas ipsa concluditur, ut mihi non 
venia solum dignae, verum etiam laude videantur illae 
regiae lacrimae. Nam ferunt Xerxen, cum inmensum 
exercitum oculis obisset, inlacrimasse, quod tot milibus 
tam brevi inmineret occasus. Sed tanto magis hoc, 
quidquid est temporis futilis et caduci, 9 si non datur 
factis (nam horum materia in aliena manu), ccrte 
studiis proferamus et, quatenus nobis denegatur diu 
vivere, relinquamus aliquid, quo nos vixisse testemur. 
Scio te stimulis non egere : me tamen tui caritas 
evocat, ut 10 currentem quoque instigem, sicut tu soles 
me. 'AyaQrj 8' epis, cum invicem se mutuis exhorta- 
tionibus amici ad amorem inmortalitatis exacuunt. 
Vale. (Pliny : Ep., III. 7.) 

1 A.I). 25-100, a Spaniard, author of the Pnnica, consul A.D. 6g 
(last year of Nero), pro-consul in Asia under Vespasian. 
- i. c. his profession as a delator. 

3 praescnti (MSS. freqtienti), ' not as his conditions of life suggested ' 
(in his illness). 

4 ' critical to a point of thinness ' or ' ov'er-refinement. ' 

5 Virgil was buried at Parthenope (Naples) : cp. the epilogue to 
Georgic IV. 

8 'he was the last of the consuls of Nero's time to die, and Nero 
died when he was consul.' 

7 ' a moment ago.' 8 'the length of life.' 

9 'let us all the more display it by our writings, if we cannot by our 

10 Cp. the phrase, 'currentem tit aiunt incitare" 1 (Cicero ad Quint. 



Si vis auribus 1 Atticis probari, 
Exhortor moneoque te, libelle, 
. v Ut docto placeas Apollinari. 

Nil cxactius eruditiusque est, 
2 Sed ncc candidius benigniusque : 
Si te pectore, si tenebit ore, 
Nee 3 rhonchos metues maligniorum, 
4 Nee scombris tunicas dabis molestas. 
Si damnaverit, ad 5 salariorum 
Curras scrinia protinus licebit, 
6 Inversa pueris arande charta. 

(Mart., IV. 86.) 

1 ' cultivated,' or ' critical.' 

2 'but at the same time,' 'but . . . either.' 

s 'sneers ' : cp. Mail., I. 3, 4, niinium Martia litiba sapit. / Maiores 
iiusquam rhonchi (than at Rome). 

4 /'. <?. ' your poems won't be used for wrapping up mackerel on 
barrows' : for the phrase cp. Juv., VIII. 235, tunica funire molesta 
strait- waistcoat). 

5 ' sellers of salt fish ' : scrinia properly ' writing-cases ' : here 
cases where the paper is kept for wrapping articles, or simply, stalls. 

6 ' or else you will be wastepaper for boys to scribble over on the 
back ' : parchment being valuable at Rome. 


QUIDAM me modo, Rufe, diligenter 

Inspectum, velut 1 emptor aut lanista, 

Cum vultu 2 digitoque subnotasset, 

"Tune es, tune" ait "ille Martialis, 

Cuius nequitias iocosque novit 

Aurem qui modo non habet 3 Batavam? " 

Subrisi modice, levique nutu 

Me quern dixerat esse non negavi. 


"Cur ergo " inquis "habes malas lacernas? " 
Respond! : "quia sum mains poeta." 
Hoc ne saepius accidat poetae, 
Mittas, Rufe, mihi bonas lacernas. 

(Mart., VI. 82.) 

1 'a slave-dealer or a trainer of gladiators.' 

2 i. c. ' after covertly eyeing him and pointing to him. 3 

3 ' any one who isn't a regular Dutchman.' But Batavfiin is strange : 
read Boeotain, typical for a boor : cp. Greek proveib 'Roitiniov vs, Hor. 
Ep., II. I, 244, Boeotnm in crasso jurares acre itattt/ti. 



NAM ego quoque tarn fui quam vos estis, sed virtute 
mea ad hoc perveni. 1 Corcillum est quod homines facit, 
cetera 2 quisquilia omnia. " Bene emo, bene vendo " ; 
alius alia vobis dicet. Felicitate dissilio. Tu autem, 
3 sterteia, etiamnum ploras? lam curabo, fatum tuum 
plores. Sed ut coeperam dicere, ad hanc me fortunam 
frugalitas mea perduxit. Tam magnus ex Asia veni, 
quam hie candelabrus est. Ad summam, quotidie me 
solebam ad ilium metiri et ut celerius 4 rostrum barba- 
tum haberem, labra de lucerna ungebam. Ceterum, 
quemadmodum di volunt, dominus in domo factus sum, 
et ecce cepi 5 ipsimi cerebellum. Quid multa? Cohere- 
dem me Caesari fecit, et accepi patrimonium lati- 
clavium. Nemini tamen nihil satis est. Concupivi 
negotiari. Ne multis vos morer, quinque naves aedifi- 
cavi, oneravi vinum et tune erat 6 contra aurum misi 
Romam. Putares me hoc iussisse : omnes naves 
naufragarunt, factum, non fabula. Uno die Neptunus 
trecenties sestertium devoravit. Putatis me defecisse? 
non mehercules mi haec iactura gusti fuit, tanquam nihil 


facti. Alteras fed maiores et meliorcs ct feliciores, ut 
nemo non me virum fortem diceret. Scitis, magna navis 
magnam fortitudinem habet. Oneravi rursus vinum, 
lardum, fabam, 7 seplasium, mancipia. Hoc loco For- 
tur^ata rem piam fecit ; omne enim aurum suum, omnia 
vestimenta vendidit et mi centum aureos in manu 
posuit. Hoc fuit peculii mei fermentum. Cito fit, quod 
di volunt. Uno cursu centies sestertium 8 conrotun- 
davi. Statim redemi fundos omnes, qui patroni mei 
fuerant. Aedifico domum, venalicia coemo iumenta; 
quicquid tangebam, crescebat tanquam favus. Post- 
quam coepi plus habere, quam tota patria mca habet, 
manum de tabula : sustuli me de negotiatione et coepi 
per libertos faenerare. Et sane nolentem me negotium 
meum agere exhortavit 9 mathematicus, qui venerat 
forte in coloniam nostram, Graeculio, Serapa nomine, 
consiliator deorum. Hie mihi dixit, etiam ea, quae 
oblitus eram ; 10 ab acia et acu mi 'omnia exposuit ; 
intestinas meas noverat, tantum quod mihi non dixerat, 
quid pridie cenaveram. Putasses ilium semper mecum 
habitasse. Rogo, Habinna puto, interfuisti : " tu 
domum tuam de rebus pusillis fecisti. Tu parum felix 
in amicos es. Nemo unquam tibi parem gratiam refcrt. 
Tu latifundia possides. Tu viperam sub ala nutriras " 
et, quid vobis non dixerim? Et mine mi restare vifar 
annos triginta et menses quattuor et dies duos. Prae- 
terea cito accipiam hereclitatem. Hoc mihi elicit 

11 Fatus meus. Quod si contigerit fundos Apuliac 
iungere, satis vivus pervenero. Interim dum Mercurius 

12 vigilat, aedificavi hanc domum. Ut scitis, casula 
erat; nunc templum est. Habet quattuor cenationcs, 
cubicula viginti, porticus marmoratos duos, 13 susum 
cellationem, cubiculum in quo ipse dormio, viperae 
huius 14 sessorium, 15 ostiarii cellam perbonam ; hos- 
pitium hospites capit. Ad summam, Scaurus cum hue 


venit, nusquam mavoluit hospitari, et habet ad mare 
paternum hospitium. Et multa alia sunt, quae statim 
vobis ostendam. Credite mihi : assem habeas, assem 
valeas ; habes, habeberis. Sic amicus vester, qui fuit 
rana, nunc est rex. Interim, Stiche, prefer 16 vitalia, 
in quibus volo me efferri. Prefer et unguentum et 
ex ilia amphora 17 gustum, ex qua iubeo lavari ossa 
mea. (Petronius : Cena Trimalchionis , 75-77.) 

1 = corculum, diminutive of cor = wits. 

2 'rubbish.' 3 'lazybones.' 4 'muzzle.' 

8 = domini (a form of ipse, ipsus). 6 'exchanged for.' 

7 = Seplasian (Capuan) unguent. 

8 ' made up a round sum of. ' 9 ' astrologer. ' 
10 'from the very beginning,' a phrase derived from tailoring. 

oracle.' ^ 'helps.' 13 = sursum. 

dwelling.' l5 'for the porter.' 16 'grave clothes. ' 

a draught of water.' 


1 RELIQUI temporis spatium in contentionem vocatur : 
ab utroque dissimillima ratione tractatum est. Servius 
hie nobiscum hanc urbanam militiam respondendi, 
scribendi, cavendi, plenam sollicitudinis ac stomachi, 
secutus est ; ius civile didicit ; multum vigilavit, labora- 
vit ; praesto multis fuit ; multorum stultitiam perpessus 
est, adrogantiam pertulit, difficultatem exsorbuit; vixit 
ad aliorum arbitrium, noh ad suum. Magna laus et 
grata hominibus unum hominem elaborare in ea scien- 
tia, quae sit multis profutura. Quid Murena interea? 
2 Fortissimo et sapientissimo viro, summo imperatori, 
legatus fuit: qua in legatione duxit exercitum, signa 
contulit, manum conseruit, magnas copias hostium 
fudit, urbes partim vi, partim obsidione cepit, Asiam 


istam refertam et eandem delicatam sic obiit, ut in ea 
neque avaritiae neque luxuriae vestigium rcliquerit ; 
maximo in bello sic est versatus, ut hie multas res et 
magnas sine imperatore gesserit, nullam sine hoc im- 
pestor. Atque haec quamquam 3 praesente L. Lucullo 
loquor, tamen ne ab ipso propter periculum nostrum 
concessam videamur habere licentiam fingendi, 4 publicis 
litteris testata sunt omnia, quibus L. Lucullus tantum 
huic laudis impertit, quantum neque ambitiosus impera- 
tor neque invidus tribuere alteri in communicanda gloria 
debuit. Summa in utroque est honestas, summa digni- 
tas ; quam ego, si mihi per Servium liceat, pari atque 
eadem in laude ponam. Sed non licet ; 5 agitat rem 
militarem ; insectatur totam hanc legationem ; adsidui- 
tatis et operarum harum cotidianarum putet esse con- 
sulatum. "Apud exercitum 6 mihi fueris " inquit "tot 
annos ; forum non attigeris ; afueris tam diu, ut, cum 
longo intervallo veneris, cum his, qui in foro habitarint, 
de dignitate contendas?" Primum ista nostra adsi- 
duitas, Servi, nescis quantum interdum adferat homini- 
bus fastidii, quantum satietatis. Mihi quidem vehe- 
menter expediit positam in oculis esse gratiam ; sed 
tamen ego mei satietatem magno meo labore superavi, 
et tu item fortasse ; verum tamen utrique nostrum 
7 desiderium nihil obfuisset. Sed ut hoc omisso ad 
studiorum atque artium contentionem revertamur, 8 qui 
potest dubitari quin ad consulatum adipiscendum multo 
plus adferat dignitatis rei militaris quam iuris civilis 
gloria? Vigilas tu de noctf ut tuis consultoribus re- 
spondeas, ille ut eo, quo intendit, mature cum exercitu 
perveniat; te gallorum, ilium bucinarum cantus exsu- 
scitat; tu 9 actionem, ille aciem instruit? tu caves ne 
tui consultores, ille ne urbes aut castra capiantur; 
ille 10 tenet ut hostium copiae, tu ut n aquae pluviae 
arceantur; ille exercitatus est in propagandis finibus, tu 


in regendis, ac nimirum, dicendum est enim quod 
sentio, rei militaris virtus praestat ceteris omnibus. 
Haec nomen populo Romano, haec huic urbi aeternam 
gloriam peperit ; haec orbem terrarum parere huic im- 
perio coegit ; omnes urbanae res, omnia haec nostra 
praeclara studia et haec forensis laus et industria latent 
in tutela ac praesidio bellicae virtutis. Simul atque 
increpuit suspitio tumultus, artes ilico nostrae coa- 

Et quoniam mihi videris istam scientiam iuris tam- 
quam filiolam oscular! tuam, non patiar te in tanto 
errore versari, ut 12 istud nescio quid, quod tanto opere 
diligis, praeclarum aliquid esse arbitrere : aliis ego te 
virtutibus, continentiae, gravitatis, iustitiae, fidei, 
ceteris omnibus, consulatu et omni honore semper dig- 
nissimum iudicavi. Quod quidem ius civile didicisti, 
non dicam, operam perdidisti, sed illud dicam, nullam 
esse in ista disciplina munitam ad consulatum viam. 
Omnes enim artes, quae nobis populi Romani studia 
concilient, et admirabilem dignitatem et pergratam 
utilitatem debent habere. Summa dignitas est in eis 
qui militari laude antecellunt ; omnia enim, quae sunt 
in imperio et in 13 statu civitatis, ab eis defendi et 
firmari putantur ; summa etiam utilitas, si quidem 
eorum consilio et periculo cum re publica turn etiam 
nostris rebus perfrui possumus. Gravis etiam ilia est 
et plena dignitatis dicendi facultas, quae saepe valuit in 
consule deligendo, posse consilio atque oratione et 
senatus et populi et eorum, qui res iudicant, mentes 
permovere. Quaeritur consul, qui dicendo non num- 
quam comprimat tribunicios furores, qui concitatum 
populum flectat, qui 14 largitioni resistat : non mirum, 
si ob hanc facultatem homines saepe etiam non nobiles 
consulatum consecuti sunt, praesertim cum haec eadem 
res plurimas gratias, firmissimas amicitias, maxima 
Q 2 


studia pariat, quorum in isto vcstro artificio, Sulpici, 
nihil est. Primum dignitas in tarn tenui scientia non 
potest esse ; res enim sunt parvae, prope in singulis 
litteris atque 15 intcrpunctionibus verborum occupatae ; 
deiqde, etiam si quid apud maiores nostros fuit in isto 
studio admirationis, id enuntiatis vestris mystcriis totum 
est contemptum et abiectum. Posset agi lege necne 
pauci quondam sciebant ; 16 fastos enim volgo non habe- 
bant ; erant in magna potentia, qui consulebantur ; a 
quibus etiam dies, tamquam a Chaldaeis, petebantur. 
Inventus est scriba quidam, qui 17 cornicum oculos 
confixerit, et singulis diebus ediscendis fastos populo 
proposuerit, et ab ipsis cautis iureconsultis eorum 
sapientiam compilarit. Itaque irati illi, quod sunt veriti 
ne dierum ratione pervolgata et cognita sine sua opera 
agi lege posset, verba quaedam composuerunt, ut 
omnibus in rebus ipsi interessent. (Cicero: Pro 
Murena, ix-xi.) 

1 The remainder of the careers of the two men, already described as 
far as their quaestorships. 

2 Lucullus, commander-in-chief in the third war with Mithridates. 

3 Lucullus was present as advocattts, or backer, of Murena. 

4 Lucullus' dispatches to the Senate. 

5 'Keeps abusing.' 6 Ethic dative. 

7 'Our being missed.' 8 'How?' old abl. of quis. 

9 'The line of the pleadings.' 10 'Grasps.' 

11 Rain water running off A's premises on to B's. 

12 ' That poor craft of yours.' 

la ' Civil constitution,' as distinguished from iniperiwn, the military 
aspect of empire. 

14 i. e. the proposals by which tribunes were in the habit of trying to 
bribe the people, such as distribution of public lands. 

18 ' Grammatical connexion.' 

16 'Calendar of business days,' days on which it was lawful (fas) for 
courts to sit. 

17 Proverb for a piece of sharp practice. 



M. SILAXO L. NORBANO 1 consulibus Germanicus 
Aegyptum proficiscitur 2 cognoscendae antiquitatis. 
Sed cura provinciae praetendebatur, levavitque apertis 
horreis pretia frugum multaque in vulgus grata usur- 
pavit : sine milite incedere, 3 pedibus intectis et pari 
cum Graecis amictu, P. Scipionis aemulatione, quern 
eadem factitavisse apud Siciliam, quamvis flagrante 
adhuc Poenorum bello, accepimus. Tiberius cultu 
habituque eius lenibus verbis perstricto, acerrime incre- 
puit, quod contra instituta Augusti non sponte principis 
Alexandriam introisset. Nam Augustus inter alia 
dominationis arcana, vetitis nisi permissu ingredi sena- 
toribus aut equitibus Romanis inlustribus, seposuit 
Aegyptum, ne fame urgueret Italiam, quisquis earn 
provinciam 4 claustraque terrae ac maris quamvis levi 
praesidio adversum ingentes exercitus insedisset. 

Sed Germanicus nondum comperto profectionem earn 
incusari Nilo subvehebatur, orsus oppido a Canopo. 
Condidere id Spartani ob sepultum illic rectorem navis 
Canopum, qua tempestate Menelaus Graeciam repetens 
diversum ad mare terramque Libyam deiectus est. Inde 
proximum amnis os dicatum Herculi, quern indigenae 
ortum apud se et antiquissimum perhibent eosque, qui 
postea pari virtute fuerint, in cognomentum eius ad- 
scitos ; mox visit veterum Thebarum magna vestigia. Et 
manebant structis molibus 5 litterae Aegyptiae, priorem 
opulentiam complexae : iussusque e senioribus sacer- 
dotum patrium sermonem interpretari, referebat 
habitasse quondam septingenta .milia aetate militari, 
atque eo cum exercitu regem 6 Rhamsen Libya Aethiopia 
Medisque et Persis et Bactriano ac Scytha potitum 
quasque terras Suni Armeniique et contigui Cappadoces 
colunt, inde Bithynum, hinc Lycium ad mare imperio 


tenuisse. Legebantur et indicia gentibus tributa, 
pondus argenti et auri, numerus armorum equorumque 
et dona templis ebur atque odores, quasque copias 
frumenti et omnium utensilium quaeque natio penderet, 
baud, minus magnifica, quam nunc 7 vi Parthorum aut 
potentia Romana iubentur. 

Ceterum Germanicus aliis quoque miraculis intendit 
anirmim, quorum praecipua fuere 8 Memnonis saxea 
effigies, ubi radiis solis icta est, vocalem sonum reddens, 
disiectasque inter et vix pervias arenas instar montium 
eductae pyramides certamine et opibus regum, lacusque 
effossa humo, superfluentis Nili receptacula ; atque alibi 
angustiae et profunda altitudo, nullis inquirentium 
spatiis penetrabilis. Exim ventum Elephantinen ac 
Syenen, claustra olim Romani imperii, quod nunc 
9 rubrum ad mare patescit.v (Tacitus : Annales, II. 

1 A.D. 19. 

2 This genitive of the gerundive is characteristic of the Annals. It 
here qualifies causally the whole sentence. 

3 Wearing Greek sandals and mantle instead of Roman calceits and 

4 Cf. Livy, XLV. n, claustra Aegypti, 'Egypt, the key-country,' 
and Tacitus, Hist. III. 8, Aegyftus claustra annonae, ' the land that 
holds the key of our granary.' 

5 Hieroglyphic writing, " used for religious and state purposes down 
to the middle of the third century A.D." G. G. Ramsay. 

6 Rameses II, B.C. 1324-1258. 

7 Rome and Parthia are here compared and contrasted. In one sense 
they are regarded as on a level ; in another vis is contemptuously 
contrasted with potentia. 

8 One of a pair of statues of Amenophis III at Thebes. 

9 i.e. the Persian Gulf. 



QUAE cum ita sint, mag'na tamen cloquentia est uten- 
dum atque ita velut superiore e loco contionandum, ut 
homines mortem vel optare incipiant vel certe timere 
desistant. Nam si supremus ille dies non extinctionem, 
sed commutationem adfert loci, quid optabilius? sin 
autem perimit ac delet omnino, quid melius quam in 
mediis vitae laboribus obdormiscere et ita coniventem 
somno consopiri sempiterno? Quod si fiat, melior 
Ennii quam Solonis oratio. Hie enim noster : 

Nemo me lacrimis decoret, inquit, nee funera 

1 Faxit 
At vero ille sapiens : 

Mors mea ne careat lacrimis; linquamus amicis 
Maerorem, ut celebrent funftra cum g-emitu. 

Nos vero, si quid tale 2 acciderit, ut a deo denuntiatum 
videatur, ut exeamus e vita, laeti et agentes gratias 
pareamus emittique nos e custodia et levari vinclis 
arbitremur, ut ant in aeternam et plane in nostram 
domum remigremus aut omni sensu molestiaque care- 
amus ; sin autem nihil denuntiabitur, eo tamen simus 
animo, ut horribilem ilium diem aliis, nobis faustum 
putemus nihilque in malis ducamus, quod sit vel a 
dis inmortalibus vel a natura parente omnium con- 
stitutum. Non enim temere nee fortuito sati et creati 
sumus, sed profecto fuit quaedam vis, 3 quae generi 
consuleret humano nee id gigneret aut aleret, quod 
cum 4 exariclavisset omnes labores, turn incideret in 
mortis malum sempiternum ; portum potius paratum 
nobis et perfugium putemus. Quo utinam velis passis 
pervehi liceat ! Sin reflantibus ventis reiciemur, tamen 
eoclem paulo tardius referamur necesse est. Quod 


autem omnibus necesse est, idne miserum esse uni 
potest? (Cicero: Tusc. Disp., I. 49.) 

1 Old form, for facial : cp. ausim. 

2 ' if anything should occur to make it appear that Heaven warns 
us tp . . .' 

:i ijnae consulerat, gigtteret, aleret, final, 'one designed to . . .' 

4 Old word, said to be connected with ancilla, a slave, 'had borne.' 


DIFFUGERE nives, redeunt iam gramina campis 

Arboribusque comae ; 
1 Mutat terra vices et decrescentia ripas 

Flumina praetereunt ; 

Gratia cum Nymphis geminisque sororibus audet 

Ducere nuda chores : 
Inmortalia ne speres, monet annus et almum 

Quae rapit hora diem. 

Frigora mitescunt Zephyris, ver proterit aestas 

Interitura, simul 
Pomifer autumnus fruges effudcrit, et mox 

Bruma recurrit iners. 

Damna tamen celeres reparant caelestia lunae : 

Nos ubi decidimus 
Quo pius Aeneas, quo Tullus dives et 2 Ancus, 

Pulvis et umbra sumus. 

Quis scit an adiciant hodiernae crastina summae - 

Tempora di super! ? 
Cuncta manus avidas fugient heredis 3 amico 

Quae dederis animo. 

Cum semel occideris et de te 4 splendida Minos 

Fecerit arbitria, 
Non, Torquate, genus, non te facundia, non te 

Restituet pietas ; 


Infernis neque enim tenebris Diana pudicum 

Liberal Hippolytum, 

Nee Lethaea valet Theseus abrumpere caro 
Vincula 5 Perithoo. (Horace : Carm., IV. 7.) 

1 Semi-cognate accusative, ' goes through its changing seasons.' 

2 Lucr. 3, 1037, luinina szs oculis eliam bonus Anctf reliquit. 

3 Dative ' to thy dear heart,' or ablative ' in the fondness of thy soul.' 

4 The Greek ffe^va., 'stately,' 'solemn.' 

5 Imprisoned in the underworld for trying to carry off Persephone. 



. 180 

Ausonius : 
Idyl XIV 

DeBell. Gall.,V. 28-37 81 
V. 44 ...... 48 

VII. 47-52 .... 26 

VII. 72-74 .... 99 

VII. 86-88 ... 144 
Catullus : 

XXXIV ...... 20 

Cicero : 

De Off., 58-60 . .120 
DeOr., III. 3-14 - 87 
In Cat., II. 8-10 . . . 1 11 
In Verr., II. ?, 61-65 43 
Pro Archia., 23-30 . 84 
Pro Cluent., 175-180 217 
Pro Mur., IX-XI . . 228 
Pro. Plane., 7-16 . 139 
Pro Sest., 45, 46, 47 . 28 
111-114 59 

Tusc. Disp., I. 49 . . 232 
II. 16, 17 . . . . 209 

V. 20-23 ..... 185 

Horace : 

Carm., IV. 7 .... 233 


Livy : 

V. 40, 41. ..... 66 

VI. 34 ...... 177 

VIII. 6-10 ..... 164 

XXVII. 50, 51 . . .116 
XXXIV. i, 8 . . . .178 

XXXVIII. 50-53 . . 204 

Lucretius : 
V. 1113-1160 .... 34 

Martial : 

I. 55 108 

II. 90 106 

111.58 75 

III. 60 36 

IV. 8, 64 169 

IV. 86 222 

IV. 90 211 

V. 20 107 

V. 58 106 

VI. 80 181 

VI. 82 223 

VII. 61 213 

VIII. 6 37 

VIII. 67 38 

IX. 59 117 

IX. 68 187 

X. 47 108 

X. 48 170 

X. 74 214, 

XI. 52 171 

XI. 84 186 

XII. 57 118 

Nepos : 

AtKcus, XXV. c. 6-10, 
13-17 151 


Tristia, IV. 2. 1-56. . 154 

Petronius : 

Cen. Trimalch.^ 75-77 225 
Plautus : 

7V7., III. 3 .... 195 




Pliny the Elder : 
Nat. Hist., 34, 18-25 

35> 19-28 ..... 51 

Pliny the Younger : 

II. 17 

III. 5 

III. 6 ...... 1 88 

III. 7 

III. 16 ...... 190 

VII. 27 

VIII. 8 ...... 52 

VIII. 20 ...... 219 

VIII. 24 ...... 197 

IX. 36 ...... 168 

Propertius : 

VIII. 9 ...... 134 

IX. 10 ...... 

Quintilianus : 

Inst. Orator, \. 2. 1-26, 
and 3. 1-5 .... 

Sallust : 
Jug., 85 . . . . . .125 


Ca/., ^4-40 . 



52, 24-55. . . 

. 62 


Seneca the Younger : 

Ep. Mor., 24, 1-14 



87, 1-12 . . . 

. 207 


Statius : 

3 1 

Silv., IV. 7 ... 

. 142 


V. 4 



Tacitus : 


Ann., II. 59-61 . . 

. 230 


IV. 62, 63 . . . 



IV. 23-25 . . - 

. 213 


Hist., I. 80-82 . . 

. 192 


IV. 81-84 


Tibullus : 

II. I. 17-60 . . . 

. 167 


II. v. 19-64 . . . 

. 199 

Velleius Paterculus : 

Hist. Rom., II. 1-4 . 

. 18 


Virgil : 

U 5 

Georg., II. 136-176 . 


IV. 125-146 . . 

. IOO 


Aen., VI. 788-853 . 


Richard Clay S* Sons, Ltd., London an 


JUL 1 5 199 2