(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Rozprawy"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legał copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated ąuerying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the file s We designed Google Book Search for use by individuals, and we reąuest that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated ąuerying Do not send automated ąueries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machinę 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legał Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legał. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be ąuite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the fuli text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 




Jest to cyfrowa wersja książki, która przez pokolenia przechowywana była na bibliotecznych pólkach, zanim została troskliwie zeska- 
nowana przez Google w ramach projektu światowej biblioteki sieciowej. 

Prawa autorskie do niej zdążyły już wygasnąć i książka stalą się częścią powszechnego dziedzictwa. Książka należąca do powszechnego 
dziedzictwa to książka nigdy nie objęta prawami autorskimi lub do której prawa te wygasły. Zaliczenie książki do powszechnego 
dziedzictwa zależy od kraju. Książki należące do powszechnego dziedzictwa to nasze wrota do przeszłości. Stanowią nieoceniony 
dorobek historyczny i kulturowy oraz źródło cennej wiedzy. 

Uwagi, notatki i inne zapisy na marginesach, obecne w oryginalnym wolumenie, znajdują się również w tym pliku - przypominając 
długą podróż tej książki od wydawcy do biblioteki, a wreszcie do Ciebie. 

Zasady użytkowania 

Google szczyci się współpracą z bibliotekami w ramach projektu digitalizacji materiałów będących powszechnym dziedzictwem oraz ich 
upubliczniania. Książki będące takim dziedzictwem stanowią własność publiczną, a my po prostu staramy się je zachować dla przyszłych 
pokoleń. Niemniej jednak, prace takie są kosztowne. W związku z tym, aby nadal móc dostarczać te materiały, podjęliśmy środki, 
takie jak np. ograniczenia techniczne zapobiegające automatyzacji zapytań po to, aby zapobiegać nadużyciom ze strony podmiotów 
komercyjnych. 

Prosimy również o: 

• Wykorzystywanie tych plików jedynie w celach niekomercyjnych 

Google Book Search to usługa przeznaczona dla osób prywatnych, prosimy o korzystanie z tych plików jedynie w niekomercyjnych 
celach prywatnych. 

• Nieautomatyzowanie zapytań 

Prosimy o niewysyłanie zautomatyzowanych zapytań jakiegokolwiek rodzaju do systemu Google. W przypadku prowadzenia 
badań nad tłumaczeniami maszynowymi, optycznym rozpoznawaniem znaków łub innymi dziedzinami, w których przydatny jest 
dostęp do dużych ilości tekstu, prosimy o kontakt z nami. Zachęcamy do korzystania z materiałów będących powszechnym 
dziedzictwem do takich celów. Możemy być w tym pomocni. 

• Zachowywanie przypisań 

Znak wodny "Google w każdym pliku jest niezbędny do informowania o tym projekcie i ułatwiania znajdowania dodatkowych 
materiałów za pośrednictwem Google Book Search. Prosimy go nie usuwać. 

• Przestrzeganie prawa 

W każdym przypadku użytkownik ponosi odpowiedzialność za zgodność swoich działań z prawem. Nie wolno przyjmować, że 
skoro dana książka została uznana za część powszechnego dziedzictwa w Stanach Zjednoczonych, to dzieło to jest w ten sam 
sposób traktowane w innych krajach. Ochrona praw autorskich do danej książki zależy od przepisów poszczególnych krajów, a 
my nie możemy ręczyć, czy dany sposób użytkowania którejkolwiek książki jest dozwolony. Prosimy nie przyjmować, że dostępność 
jakiejkolwiek książki w Google Book Search oznacza, że można jej używać w dowolny sposób, w każdym miejscu świata. Kary za 
naruszenie praw autorskich mogą być bardzo dotkliwe. 

Informacje o usłudze Google Book Search 

Misją Google jest uporządkowanie światowych zasobów informacji, aby stały się powszechnie dostępne i użyteczne. Google Book 
Search ułatwia czytelnikom znajdowanie książek z całego świata, a autorom i wydawcom dotarcie do nowych czytelników. Cały tekst 



tej książki można przeszukiwać w Internecie pod adresem http : //books . google . com/ 



I v\\^ j[j w p ; 





77' 




Jf? 



L Sefx. 3>qs I. S'0. 



3S 




l^arbarli College librarg 



irĆA..c:nJ^^.K(rriłUac^fŁ^^.r 



T 




/jl4j.j^fs-mJ^.r^^^^ 




ROZPRAWY 

AKADEMII UMIEJĘTNOŚCI. 



WYDZIAŁ 

FILOLOGICZNY. 



-^ 



Serya II. Tom VII. 



Ogólnego zbioru tom dwudziesty drugi. 




W KRAKOWIE. 

NAKŁADEM AKADEMU UMIEJĘTNOŚa. 

SKŁAD a|0'<>''NY W KSUCOARNI SPÓŁKI WYDAWNICZEJ POŁSKISJ. 

1895. 



n.' 



L Scr<:. 3JS I ■ Só -SS" 



r^'^ ^JjJS t /f 



/. /; 



CULnp' 







w Krakowie, 1895. — Drukarnia Uniwersytetu JagielloÓBkiego, pod zarządem A. M. Kosterkiewirsa. 



TREŚĆ. 



Strona 

1. A. BbCck>-eb. Średniowieczna Poezya łacińska w Polsce . 1—62 

2. J. Btstroń. o użyciu genetivu w języku polskim. Przyczynek do 

historycznej składni polskiej 63—148 

3. I. Radliński. Słownik narzeczy ludów kamczackich. V. Słownik na- 

rzecza Koryaków wschodnich, ze zbiorów Prof. B. Dybowskiego 149—229 
Ł L. Malinowski. Ewangelia Św. Mateusza R. V, 1 — 12. Kazanie na 
dzień wszech świętych. Zabytki języka polskiego z wieku XV, 
z rękopisu DLII Biblioteki kapituhiej w Pradze 230—318 

5. L. Malimowski. Glosy polskie w kilku rękopismach łacińskich wieku 

XV w Bibliotekach kapitulnej i uniwersyteckiej w Pradze . 319—349 

6. L. Malinowski. Glosy polskie w rękopiśmie Biblioteki Zakładu Naro- 

dowego Ossolińskich z r. 1438 N. 379 360—392 



średniowieczna 
Poezya łacińska w Polsce. 



Przez 

Aleksandra Brucknera. 
CZĘŚĆ DRUGA '). 



W tej części pracy naszej omawiamy dwa kodeksy, około któ- 
rych zgrupowaliśmy kilka innych; jeden z nich ważny dla łacińskich 
dzieł, chociaż nie polskich autorów; drugi dla materyału językowego, 
mianowicie dla licznych glos polskich. Szczegółowy rozbiór tego mate- 
ryału podajemy niżej; tu, we wstępie, zcharakieryzujemy ogół glos 
polskich, oznaczając gdzie, jak i w jakim celu je pisano; inne pytania 
poruszyliśmy we wstępnych uwagach do glos wrocławskich , ogłoszonych 
w Pracach Filologicznych III 281—292. 

Do niedawna wiedzieliśmy o bardzo niewielu rękopisach łacińskich 
z glosami polskiemi i prof. Nehring altpolnische Sprachdenkmaler 
1887 wspomniał tylko o kilkunastu, gdy tymczasem liczba ich z pe- 
wnością kilkaset ogarnia; w tym więc dziale literatura polska nie po- 
zostaje co do liczby, tylko co do wieku daleko za innymi; u nas bo- 
wiem należą takie rękopisy dopiero do piętnastego stulecia, podczas 



>) Por. Rozprawy XVr , str. 802—^72. 

Rosprawj Wyds. filolog. T. XX U. 



ALBRSANDBK BRlCKNRft. 



gdy U Niemców i Czechów rękopisy głosowane początki piśmiennictwa 
wyprzedzają, por. Prace Filolog. 1. 1. 

Pomniki głosowane dzielimy na dwie wielkie grupy 5 jedna obej- 
muje kazania, w których głównie lekcye z Ewanielii i Listów obfitują 
w glosy; druga dzieła- poezyi religijnej i świeckiej, rzadziej prozaiczne. 
Glosy pb kazaniach, mianowicie zaś po lekcyach, miały rzeczywiście 
na celu ułatwiać tłumaczenie, i aby nie było potrzeba dopiero na ka- 
zalnicy słów podbierać, najodpowiedniejsze wpisywano i powtarzano 
stale. Wynika z tego, żęto materyał nieobfity a zbyt jednostajny; w od- 
pisach jednego zbioru kazań lub w rozmaitych zbiorach spotykamy te 
same wyrażenia, tak, że nawet spory tom kazań z licznemi glosami, 
mianowicie drugiej połowy piętnastego wieku, daje nieraz plon nadzwy- 
czaj skromny, 

Inaczej rzecz się ma z glosami w pomnikach drugiej grupy; tu 
naginają się i glosy do obfitszego, urozmaiconego słownictwa tekstu; 
cel też ich zupełnie odmienny. Tu nie chodzi bynajmniej o to, ieby 
w danej chwili nie utknąć w tłumaczeniu; ani o to nawet, żeby ułatwić 
zrozumienie łaciny: tekstów tych bowiem nie tłumaczono, a łacinę ła- 
cina się zawsze objaśnia; widzimy też, że w takich pomnikach glosy 
polskie pojawiają się nieraz dopiero w połowie tekstu i giną znowu przy 
końcu tegoż , lub tylko pierwsze karty glosowano^ następnych wcale nie 
tykano. 

Otóż glosowanie polskie wyrosło i oparło się o glosowanie łaciń- 
skie. W piętnastym wieku, gdy szkół wiele a podręczników, mianowicie 
słowników, tak niewiele było, nauczyciel, objaśniając tekst, czy w ust- 
nym wykładzie (dyktując), czy dając go odpisywać, dołączał do wy- 
razów mniej znanych wykład , do znanych synonimy; a więc nawet nad 
najpospolitszymi, n. p. tempus, pugna i t. d., nad zwykłymi spójnikami, 
ac, atque i t. d., znajdziemy glosy, hora, bellum, et i t. d. Tutaj to 
odezwał się nareszcie wzgląd i na język ojczysty; nie uczono go w szkole, 
ale mimowolnie pytano, jak da się to wyrazić in lingua vulgari, vul- 
gariter: niby przeczuwano, że kiedyś i ten język dostąpi zaszczytu, 
aby go w literaturze traktować; niby starano się zebrać materyał na 
przyszłość, stworzyć słownik tego języka. Rył to rodzaj gimnastyki umy- 
słowej ; terminy potoczne, n. p. nazwy roślin , zwierząt i t. p. mijano, 
głównie silono się oddawać wyrazy trudniejsze, pojęcia oderwane. Otóż 
glosy te, to pierwsze próby stworzenia literackiego języka, próby często 
nieudolne a zawsze chwiejne; ciągle widzimy, jak jeden i ten sam wy- 
raz w tem samem znaczeniu raz tak, drugi raz inaczej tłumacza; jak 
niedokładnie polski wyraz łacińskiemu odpowiada; jak niewolniczo 



ŚRRDNIOWIKCZNA P0E2YA ŁACIŃSKA W POLSCR. 3 

polski za łacińskim kroczy i tłumaczenie dosłowne sens zaciera. Gdy 
słów polskich nie starczy, kuje się nowe; w wieku dziewiętnastym wy- 
śmiewano nieraz tę mania, bez której przecież język się nie obejdzie; 
wiek piętnasty skrupulatnym nie był, zbogacał język jak mógł. Zacho- 
dzi n. p. w tekście łacińskim wyraz cyclopes, glosa wykłada fahri in- 
fernales i tłumaczy, wcale nie szczęśliwie, otchłannicy ^ wyraz ten bo- 
wiem i innym podziemnym duchom słu;^.yó może; albo dla poUtor ten, 
który ciała grzebie, kuje się wyraz pogrzebca^ dla captor otejmacz i t. d.; 
złożone wyrazy oddaje się przeciw duchowi języka złożonymi, kuje się 
więc nocnobiegający dla noctwagus ^ dla thesaurigena skarborodzicietka^ 
co inny glosator przez skarbniczka oddał , bojo- i gwiazdomocny, kwiato- 
i dztwopłodny i t. d. Dla jednego łacińskiego daje się kilka polskich 
wyrazów, jakby dla wyboru , n. p. procella — potop albo \oir albo na- 
wolność morska, dirigit arma — rozpuszcza pokłada wzwira {broń), feces, 
kat, mety , toxicat (fercula) — zaraża, jadowicie truje {pokarmy\ (vin- 
dicat) acta — {rmci), razów, bicia ^ uczynki ^ surda (aurę) — niesłuchają- 
cym, przepuszczającym (uchem), cuspide (grotem) — osnem lub końcem^ 
vexat — siepa, kazi^ rozdziera i t. d. Wyraz poski oddaje tylko w przy- 
bliżeniu, byle jak, łaciński, n. p. cudny dla nectareus, męka dla me- 
gaera, szkarady dla gorgoneus ; chaos tłumacza przez zaćmienie , zamie- 
szanie i i. , alnms przez falebny^ nachwalebniejszy i i., torus (łoże) przez 
sjecie lub loyleganie , socraticus przez pogański i t. d. Wręcz mylnie 
tłumacza fallax: przez ostrożny, fragilis przez rychły (zam. krechki) i i. 
Nic należy jednakże mniemać, że glosatorzy całkiem samoistnie do dzieła 
przystępowali; i tu, jak w każdym innym objawie średniowiecznych 
zajęć urayi^łowych, przebija tradycya, związek jakiś duchowy, szkoła: 
wiele terminów powtarza się ciągle, u najrozmaitszych glosatorów, n. p. 
dla substancia ^ podstata \ i i. Słowa obce znachodzimy nieraz, mniej 
łacińskie, n. p. loiczny^ reguła i i., głównie czeskie i niemieckie, tak 
rozpowszechnione w XV wieku; nowotwory jeszcze liczniej niż w glo- 
sach, spotykamy w słownikach, najwięcej w czeskich, n. p. w owym 
w heksametrach ułożonym , który z rękopisu presburskiego świeżo Men- 
ćik wydał. Ileż tam słów bez wartości: zapisane już w XIV wieku, 
a nigdy istotnie nie żyły. 

Należy więc wcale oględnie korzystać z materyału językowego, 
jaki nam glosy podają. Zaznaczamy tu jeszcze dwie inne okoliczności 
lub cechy zewnętrzne. Glosa polska bardzo często nie tłumaczy wcale 
wyrazu łacińskiego, nad którym zapisana, lecz odnosi się do obok sto- 
j«acej glosy łacińskiej , n. p. jeźli atramentum przez szkaradość tłuma- 
czono właściwy wyra/., czyrznldto dopisano u boku) lub w w. 27 Pa- 



4 ALEKSANDER BROCKNER. 

lestry wyraz azus, przez tato zbytnia wiUcość (wedle łac glosy impressio 
meteorologica ; dla tego drukujemy poniżej nieraz nie słowo łacińskiego 
tekstu a łacińska glosę z polska. Dalej można nieraz zauważyć , że pi- 
sarz takiego kodeksu, kiedy się już wyrazami polskiemi zabawia, wy- 
pisuje je także u boku, n. p. bez związku z łac. tekstem , podaje wzięte 
zkadkolwiekbądź łacin sko-polskie terminy, jeden lub kilka, notując je 
oczywiście tylko dla pamięci. 

Ale mniejsza o to , że i do glos, chcąc je trafnie zużytkować, 
z pewnem krytycznem usposobieniem przystępować wypada, główna ich 
wada, że pisane sa nieraz bardzo niewyraźnie, prawie nieczytelnie. 
Wprawdzie między wierszami tekstu łacińskiego zostawia się znaczny 
odstęp; ale odstęp ten zapełniają najpierw liczby, normujące właściwy 
szyk wyrazów łac. , dalej objaśnienia i synonimy łacińskie ; po wszyst- 
kich innych dopiero wpisuje się glosy polskie, rzadko nawet współcze- 
śnie, często później, bledszym inkaustem, drżąca ręka, drobniutko i po- 
bieżnie: słów się nieraz nie wypisuje, tylko pierwsze litery; miejsca 
brak taki^ że zamiast między rzadki, po bokach je dopisywać trzeba 
i odsyłaczami „ " wskazywać; przy odpisywaniu z głosowanego egzem- 
plarza popełniają się liczne błędy. Tak więc utrudnione jest nam nieraz 
korzystanie z glos; pismo mikroskopiczne a niewyraźne; widoczne błę- 
dy ; trzeba bacznego oka, aby w masie wyrazów odnaleść polskie, które 
się niczem nie wyróżniają (w kazaniach wygodniej, tam się nieraz ru- 
bryka polskie wyrazy podkreśla^ albo poprzedza je słowo vulg. , wr. 
i t. p., albo wpisane sa między rzadki, gdzie łacińskich wcale niema). 

I cóż za korzyść z tych glos? Największa odnosi słownik. Był 
on niegdyś bardzo obfity i wielce starożytny; ale późne i nieliczne po- 
mniki , treści jednostajnej , bogactwa dawnej mowy polskiej wcale nie 
wyczerpały; uzupełniamy je więc z glos. Glosuje się tylko pojedyncze 
wyrazy, więc składnia nic z nich nie korzysta, nauka o formach wy- 
jątkowo; tylko głosownia odnosi korzyść w całej pełni. 

I jeszcze jedna gałęż zbogaca się z tych glos : mitologia czyli ra- 
czej folklor. Tłumacząc bowiem wyrazy, jak manes, lamia, pig- 
meus, gigas, galaxia (droga mleczna) i t. p. , musiano sięgnąć do 
wierzeń ludowych i terminami mitologicznymi polskimi objaśnić kla- 
syczne. W rozprawie naszej Archiv f. slav. Philol. XIV 187 — 190 
skorzystaliśmy już z kilku takich terminów: wykazaliśmy, dla czego 
manes, duchy przodków, przez ubożą oddano; skąd przepołudnioa 
słowo p u tana fmeretrix) tłumaczy, wspomnieliśmy i o pigmeis = 
czracom, ie tu musimy domysł, tam sformułowany, usunąć. W rę- 
kopisie napisano jaknaj wyraźniej crzacom, tę formę więc staraliśmy 



ŚREDNIOWIECZNA POEZTA ŁACIŃSKA W POŁSCR. 5 

się objaśnić; pan Karło wic z jednakże wyraził mniemanie, że to błąd 
zamiast krzatom (skrzatom), nazwa ducha domowego, latawca, z Nie- 
miec od Czechów i Polaków przejęta. Przychylamy się teraz również 
do tego mniemania; glosy te bowiem nie sa zawsze oryginalne, a nie- 
raz tylko przepisane, c i t zas rozróżnić trudno a czasem i niepodobna. 

Do omówionych już terminów dodajemy jeszcze kilka innych. 
Gigas tłumaczą rękopisy badi przez obrzym, bądź stolin, pierwszy 
wyraz, ogólnie znany, od nazwy Awarów (obrzyn) wywodzą; drugi 
(późniejsze jego formy stolim, stwbhn i t. p. wymienimy niżej) podany 
w formie najstarszej, tak bliskiej do formy cerkiewnej spolini. olbrzym^ 
że trudno ich identyczności zaprzeczyć; spolin^* czy stolin wskazują 
również pochodzenie od nazwy ludu jakiegoś ; ciekawa rzecz, że i w sto- 
lin n w m się przemienia. Dalej lamia: jędza; tłumaczenie to nie jest 
przypadkowe, na innem miejscu wskażemy, że wyobrażenie lamii nie 
pozostało bez wpływu na słowiańska jędzę. Dalej nazwy konstellacyj : 
pleiades baby; galaxiae, t. j. drogi mlecznej (gen. sing.), w ręk. 
rzymslye drogy, błędaie, zamiast rzymskie drogi, ale podobnej na- 
zwy zkadinad nie znamy, chociaż wiemy, że konstelacyę tę nieraz 
droga, n. p. Matki Boskiej lud krakowski nazywał, por. Kolberg: 
Lud,' VII, Ętr. 34. 

Ale najobfitszem źródłem pozostaną te glosy dla słownika. Znaj- 
dujemy tu bowiem wyrazy, którychbyśmy po innych pomnikach próżno 
szukali, iwa^ Xey6pt.eva, lub które tylko w piętnastym stuleciu istniały, 
lub które po wiekach w narzeczach albo w jakim poszczególnym po- 
mniku, n. p. w Przeobrażeniach Zebrowskiego r. 1636, tak obfitych 
w różnorakie rzadkości, spotykamy. Ponieważ słownika staropolskiego 
jeszcze nie posiadamy, uwalaliśmy za obowiązek , dla ważniejszych słów 
przytaczać cytaty z innych pomników lub podać etymologia. Ciekawe 
n. p. takie osoryja vultur, znaleźliśmy je jeszcze w słowniczku około 
r. 1455 (Archiv XIV, 490) i po innych głosowanych rękopisach ; na- 
zwisko urosło z jakiegoś przesądu, powtarzano je, jak tyle innych raz 
przyjętych nazw, jak n. p. zabrz dla tigris i t. p. Inne, do tej kate- 
goryi należące: barać i bełk, powtarzające się w narzeczach; b 1 o- 
chać, któreśmy u Żebrowskiego odnaleźli; uclicz, poczmurny octc. 
'kerf.; drzazdze, gost, charpęci, kabłać, lelejać, łobuzie, 
mazały, komudnosć, paprać, rzężenie, skuła (w innych 
rękop. XV-go wieku), słopień, szamocie, szczerupina, ros- 
trnożyć, zurzyć, żywaźu a^. ^ey, w o p y, czego prof. Pawiuski 
wyjaśnić nie umiał ; wyśmienity, wypukły w piorwotnem znaczeniu. 

Nadmieniamy jeszcze, że jako osobna, trzecia grupę głosowanych 
pomników możnaby policzyć dokumenty łacińskie z nadpisanera tłuma- 



6 ALKK8ANDRR BRfCKNlCR. 

czeniem pojedynczych wyrazów, z których wyciągano potem stewa dla 
słowników ; to samo robiono n. p. z tłumaczeniem psałterza : w Archiv 
XIV, podaliśmy przykłady obojga, glosy z psałterza (Floryańskiego), 
szczegielny, rozgarzali i t. d. na str. idl i glosy z dyplomatów (por. 
taki głosowany dyplomat u Marcina z Międzyrzecza z r. 1428, Prace 
filol. I) na str. 489, 493 (privilegii vocabnla wyraźnie nazwane) i 495. 

Można nakoniec przytoczyć, że nietylko łacińskie ale i polskie 
pomniki glosowano; glosę nad lub obok tekstu położoną wciągano w od- 
pisach do tekstu samego i psuto przez to układ jego, n. p. w legendzie 
o sw. Aleksym w. 181 „kaszdi nany pomygye szła woda lal*' zła 
wodę jako glosę Ao pomyfe wykreślić należy, podobnież w w. 17 
„Chował gye na wyelebnosczy y na kraszę" glosa, na wyelebnos- 
c z y wyrugowała wyraz pierwotny, może na czci i i. Podobnie wiersz 
tak zwany Sandomierzanina drugi (Maciejowski dodatki 138 — 141) ob- 
fituje w glosy — wtręty, n. p. w strofie 10, w. 2 „w Sządomyrzya", 
str. 11 w, 3 „prze odpusthy szam tham", str. 15 w. 2 „boża", str. 18 
w. 2 „ku czczy chwale thwey Chryste gya wylozyl" (chwale skresHó), 
str. 20, w. 1 „kroi" i i,; również we wierszu o śmierci i t. d. W pro- 
zaicznych tekstach polskich znajdujemy także glosy, z psałterzy, z mo- 
dlitw Wacława i i. Wyliczył je prof. Ne h ring SprachdenkmUler 
str. 38, ale najciekawszy pomnik pod tym względem, zdradzający przez 
to swe pochodzenie średniowieczne, to biblia Leopolity pierwszego wy- 
dania — drugie bowiem odrzuciło już wszystkie te glosy, n. p. gweśny 
a pewny, zamki abo rygle, ortyl a wyrok i t. d. W Archiv X, 388 
zwróciliśmy już na to uwagę. 

Wyjaśniwszy tym sposobem używanie glos dawniejsze i dzisiejsze 
ich znaczenie, przystępujemy do opisania nowego kodeksu, zawierają- 
cego znaczna ich Uczbę. 

A. 
Rękopis Marcina z Łęczycy. 

Biblioteki Jagiellońskiej Nr. 2195, papier, quarto, w nowej opra- 
wie, zachowany dobrze, pisany do str. 418 ręka Marcina z Łęczy- 
cy r. 1466; pergaminowe karty z kazaniami łacińskiemi XIV wieku 
służą za okładki; na str. 1 i 3 wypisy z s. Hieronima i t. p. 

Od str, 4 — 71 Avian z obszernym komentarzem; jest to zbiór 
czterdziestu dwu bajek ezopowych, napisanych w miarach elegijnych 
i językiem czystym ale napuszonym; pochodzi z czwartego lub piątego 
stuleciji, od autora poganina, który go jakiemuś Tbeodozyuszowi poswię- 



SREDN10WIRC2NA PORZYA ŁACIŃSKA W POLSOR. / 

oił; zażywał wielkiego ruzgłosu jako książka szkolna. Do uaj więcej zna- 
nych bajek tego zbioru należą: owa o człowieku dmuchającym na chłód 
i na gorąco, o słońcu i wiatrze, jak na podróżnym mocy próbują, 
o matce^ która dziecku wilkiem groziła i t. d. Komentarz naszego tekstu 
ułożony tak, że najpierw podaje tread każdej bajki, dalej wykład ale- 
goryczny jeden lub kilka, nakoniec objaśnia pojedyncze słowa, na str. 
71 w Regestruni YOcabul(»ruui Aviani wedle alfabetu zebrane (tamże: 
MaccUa Jathky). We watępie do komentarza podane baśni etymologiczne 
o nazwisku autora (od avus lub a via) ; ciekawszym jest podział bajek: 
najpierw wymienione te, które prządki dla urozmaicenia jedjiostajnej 
pracy opowiadać zwykły (sunt enim quedam fabule quibus utuntur mu- 
lieres in lanificio ad austeritatem sui laboris repellendam; harum autem 
fabularum causa inyencionis est dileccio). Glos polskich nie dostrzegłem. 
Od str. 72 — 171 Catho Novus, najpiei^w Regestrum Yocabu- 
lorum Cathonis novi str. 72 — 74, a od str. 76 tekst sam. Prastary, bo 
czwartego stulecia po Chrystusie sięgający zbiór nauk moralnych — 
sa to dystychy heksametrowe w czterech książeczkach, z wstępem pro- 
zaicznym i krótkiemi sentencyami ; — był najulubieńsza księga średnio- 
wieczna, na której uczono wszystkich łaciny, wierszowania i morałów; 
nic dziwnego, że przy niesłychanej |X)pulamości tego zbioru kuszono się 
nieraz o to, aby przelaó tak zwanego „Katona^ w formy modniejsze, 
w leoniny lub w krótkie strofy rymowane ; ale żadna z tych przeróbek 
nie zastąpiła pierwotnego Katona. Znamy takich przeróbek cztery, wy- 
dał je Fr. Zarncke w Berichte der sfichsischen Ges. der Wiss. phi- 
lolog. hist. Cl. XV (1863) 23-78, XVII 1 1865) 54— 103, XXII (1870), 
187 — 192. Najdawniejsza z nich jest t. zw. Cato Noyus, w leoninach^ 
może z 12-go wieku. Hugo von Trimberg (r. 1280> już go cy- 
tuje; ostatnich czterech wierszy, w których autor, jakiś Martin u s 
wymieniony, brak zwykle w rękopisach : prooemium i sentencyj Katona 
te leoniny nie uwzględniają, przerabiają tylko dystycha. Druga prze- 
róbka, także w leoninach ale późniejsza, trzyma się ściślej oryginału; 
trzecia, Cato rhytmicus, w strofach rymowanych; czwarta, która wy- 
dawca nazwał Cato interpolatus , dorabia do każdego dystycha Catona 
nowy; przeplata je proza. Krakowski Cato Novus może być uważany 
za przeróbkę piata, jakby zmieszanie pierwszej z czwartą, złączono bo- 
wiem leoniny Nowego Katona z heksametrami dawnemi, a przeplata je 
proza, lecz pominięto wszelkie wstępy ksiąg pojedynczych i opuszczono 
w 2, 3 i 4 księdze wiele dystychów, niektóre przestawiono tak, że 
wszystkiego mamy tylko 84 ustępy czyli „ prozy ^, jak je nazwano, 
w jednym ciągu (bez podziału na księgi), podczas gdy Kato Novu8 li- 
czy HIO wiei-szy, a Kato 145 dystychów. 



8 ALEK8AKDBR BRCCKNf^.ll- 

Przytaczamy dla przykłada początek i koniec: 

(Strona 77). Na bokn: prima prosa. 

Lingua patema sonat qaod ei sapientia donat 
Hec audi fili mi menti8que repone cubilL 
Per primnm cultum domini tu dilige multum. 
Qua sine caltura non est mens crimine pura. 
Si deus est animus, nobis ut carmina dicunt, 
Hic tibi precipne sit pura mente colendus. 

Doctus racionis oraculo astrorum et orbiculoram principem atten- 
cius revereri , quem non solum modemorum canunt eloąnia, yemmeciam 
priscorum carmina roborant auctorem vite omnisąue creature factorera 
esse determinant nuUumąue preter ipsum intima (str. 78) cordis solercia 
yenerandum. Cristi cukum arna multum, 

Secunda .prosa. 

Non teneas vane de sompno surgere mane; 
Longa quies sompni vicio fit fomes in omni. 
Pius yigila semper, ne sompno deditus esto; 
Nam diutuma quies yiciis alimenta ministrat. 
Longa guies somni scelus hora nutrU in omni, 

Ne naturalis caloris tui scintilla torpens sopiat in cinere, animum 
tuum ad laboris studium excita dormitantem, soporisque superflui de- 
testare pigriciem, plus semper rigilans quam dormitans. Requiei enim 
et soporis cxcessiva continuatio yirtutibus quam plurimum adyersatur 
(str. 79) et non solum corpus suis eneryat yiribus, yerum eciam ad- 
yersa ( ! zam. diyersa) fomenta yiciis am ministrat. Surgemane vive8sane, 

(Str. 161) Vltima (se. prosa). 

Cum sis mereatus seryos famulosque lucratus, 
Sint homines isti, precio quo8 sic habuisti. 

(Na dole dodano): Cum fueris proprios mereatus in ysum seryos, 
Hoc faraulos dicas, homines tamen esse memento. 

In puniendis excessibu8 medicinalis debet esse correctio, non mor- 
talis. Est ideo sub spaciosa deliberacione reatus, est ulcio differenda, 
donec que contra deiinquentein pestis concipitur, secluso turbinę tran- 
quiletur. Quantitas enim vIcionis cum quantitate criminis appendi po- 
stulat in bilance, sed si impetu furoris escandescente yindicta sumitur, 
pena prorsus superascendit demeritum et tormentum erit recti limitis 
excessiyura etc. 



SKKDNIOWIECZNA FOR/.YA ŁACIŃSKA W POLSCE. y 

l*iól>y te wystarczają, aby dać dokładne pojęcie o całości. „Proza^ 
więc każda zaczyna się od leoninów Nowego Katona, następują lieksa- 
pietry Katona, dalej, omówienie prozaiczne z nowemi wierszami krót- 
kiemi , wziętemi zkadkolwiek , któreśmy kursywa wyróżnili. 84 proza 
odpowiada Cato IV, 44 = Cato Novus w. 295 i 29(3; z następujących 
dystychów 46 było proza 76 a 47 — 80, reszty brak. Proza 83 składa 
się wyłącznie z leoninów obcych, oddawna będących w obiegu; podobne 
wtręty znajdujemy w prozie 78, 79 i 81. 

Przytaczamy jeszcze owa prozę 83: 

Non curre cum furę, qui raptatur suo lure, 
Verberibu8 diris verberatur nimis miris. 
Nec tu sis leyis convivando sepe lenis , 
Sed sis vigorosus, habearis ut favorosus, 
Homines inter famosos, habendo malos cxosos, 
Et bonis conversando, cum eis sepe iocando. 
Cum probis bene agas, reproborum fugias gogas. 
Non furi iungaris, ne secum predo dicaris. 
Ne sis adulter, adultero non fias alter. 
Constans diceris, si constans efficieris. 
Probus próbo datur, ut probus efficiatur. 
Yirtutum mores tribuuntur propter honores. 
Quis tangit picem, quem tactus non tamen angit. 
Sic reputatur pravus, maiis qui sociatur, 
Licet in facie non sit nota nequicie. 

Nasz tekst obu Katonów wcale zepsuty, n. p. we w. 2 pierwszej 
prozy powinno być Exaudi fili nientisque etc, w 3. Principio cultum, 
w 4. Qua bene cultura fruitur mens; w w. 1 drugiej prozy Ne timeas 
vane i t. d., nie nadaje się więc do krytyki tekstu. Kto autorem tej 
przeróbki, kiedy i gdzie powstała, trudno oznaczyć; ustępy prozaiczne 
(ductus racionis oraculo — recti limitis excessiim) z dystychami Katona 
znajduję w rękopisach Araploniusza (S c h u m, Yerzeichniss p. 43, Fol. 
nr. 50, k. 113—119; pisany r. 1405); do podobnego prozaicznego ko- 
mentarza Roberta de Euremodio (mieszczącego się w tymże rkp. 
pod tymże rokiem) dodawano w drukach (r. 1 186 i i.), wiersze Nowego 
Katona ; otóż cos podobuf^go zaszło i tutaj ; może nawet jaki mistrz kra- 
kowski dla uczniów swoich tak tekst ułożył. Wstęp prozaiczny naszego 
tekstu o niczera nas nie poucza: Causa materialis siue subiectum huius 

libri sunt quatuor virtutes cardinales Incipit iste Katho quia dat 

bona docmata nato Lector in hoc prato flores loge pcctore grato. 

Kosprany Wydziału filulug. T. .\X11 2 



10 ALEKSANDER BRt^CRMRR. 

U boku dopisywał Marcin wywody słów, etymologia i t. d.; mię- 
dzy wierszami zaś wpisywał łacińskie objaśnienia wyrazów i glosy pol- 
skie, coraz liczniejsze w dalszym ciągu; wymieniamy z nich wszystkie 
nieco ważniejsze; tekstu łacińskiego nie przytaczamy wszędzie. 

78. torpens gnvQącz^ dormitantem gnvQączł/j (excessiva) continuacio 
vceązen]/ą, fomes poczathek, 

79. zakały ybm<9nto ; 80 condepcndent zalecą. 

83. qua repulsa która gdy odpadnę^ sepultis honoribus gdy od- 
padną czczy, (inter) prodigos marnot rawączy my, 

95. intolerabilis nyesczyrpyedlwe ^ effrenis nyecarna. 

102. (debet) preesse tuae sumptuacioni modestia largienda vprze' 
dzycz thwemv vQywanyv . . vdzelayącza, sub inopinata celeritate podnye- 
domnymąną rickłosczą, 

104. oantus gwy^danye , stipendia odplathy , promisoris zobyą^ahy- 
fiq ( ! ), animum pendulum nyepeicny vmiiUy nyepewnego vmyillv, 

105. incantantis vonefici yadomthe (1) zadinacza, delectetur ho- 
chaloby ^ą, gratos lubyeGtnye^ sub viridibus zyelonym. 

106. mobilis possessio pomyayofize ymyenye, inseparabilis nyeocho- 
dzączą^ vile sproRną, expendatur trawyono, 

107. culpabilis myrzyon, cupidus pozc^ayączy darem, 

108. odibile zadlyve^ in condicionibus obyczayech. 

109. Bubito fine ^rychłego conczą doconanya, 

110. in littore na brzedze, reficiat (nutriat) naschyczycz, 

111. socialis federis vczwyrdzone^ dowarzystwa (końcówki nieczy- 
telne), extraneos czvdzo8yemcow nye^nanich. 

113. excessu8 przestąpyenye , impermixta mansuetudine nyezamye- 
schaną (wykreślone) prostą czyrzp€ilyvo8czy . 

117. investigabiles nyesczygnyone. 

118. in scrupulo wzawyeschenyv, in parvo flumine naTwya/Aye wcfec. 

119. inextingibiliter besvga8chenya besprzestanku ^ inundacio zabra- 
nye, (navem) tonączą pogrąOtą {rosbya)^ incumbencium curarum nastava- 
yączego Qą pyeczolovanya, 

120. coniurati smoioyonego vyernego, confessionis pyrzeknyeriya^ 
nyema bycz mnymano, non metuit nyeQamny[lą. 

121. in giganteam ąuantitatem wobrzymovą vyelko8cz^ in longani- 
mitate woczecavanyv^ inducias myr, proceri vy^myenytcgo, 

122. pigmeis crzacom. 

123. fedus myr, cicatrix blyQną , inabductis invalescat Yulneribus 
myedzy ynQymy ranamy yafirzy Otą, succedento pace apyrzcziny ( ! ) po- 
cogem. 



ŚI(RDN10WIBC2NA POBZYA lACIŃBKA W POLSCE. 1 1 

124. federate contentiones vgaschone 8wady, roborari (est) difficilis 
rczwyerdzycz trudna, mensa opphyihosez ymyenya^ ysus achaphanye^ ter- 
renę facoltatis cumulus cze&nego ymyenya agromałhnoscz , congregatores 
nahywicze, 

126. effluere odycz^ plus equo nadvmyar. 

126. (linguam balbutientem) destruit sgrąnicz wywodzie exasperat 
vcząfiaj illuaionibos ludarsłwam, inopinata malignitate nyeioymoną (!) 
Qla8czy, 

127. (te) debellare boynyą niprzeczywko, moUit myączczy, dulcorat 
słoczczy, mellificat lagodzy, in portu naprzystąpe, agitatus jgahanego, pro- 
cellis quassata (nayis) . . iliudatur zalewayączymy vdmy zabrana . . wpa- 
dłaby, 

128. in necessitatis articulo czaschv potrzepnego (!) loprzyczczy, 
fronte capillata obro&ltm czołem, prosperitates scze&nosczy , recaluata 
lyQya golą. 

129. pungens esuries lepczącza żądzy a, abythnymy karmy eny fi(j. 

130. yisionibus vydzenym, somniantis imaginacionis snovego vkazar 
nya, zadzierzalby , in diumis curis wdzyennych pyeczolowanyv (!) specu- 
lum wOgląd^ denigrando poealayącz aromoozacz, 

131. denigrant atramento aromoczą Raradnoaczą (czyrznydlo do- 
dane), non linquat nyecha apuaczy non ignavia nyertchloscz vincat nye- 
cha nyeprzemoze, absenciura nyewydomych nyoblycznych ( ! ), fauces clau- 
derę pasczeky zatulicz, eloquatur amavalby, a coiTOsivis obloąuiis od vrą- 
ganego omoioyenya, disgressari vwloczacz vczągacz ^ fastidito labore car- 
nem sentis vile torpescere wQ>gardzywazy robotą vbaczylby bycz lenywe, 
corpus antiquatum widlone, fuci aczemyeh, obiectare zarzvczycz, in pre- 
sentes namydome. 

132. letalis Rmyertdne, arcitenes atrzelcza^ extensum arcum ^yerye- 
dzyone, ex improriso nyewymowone (nieczytelne). 

135. in statera potJwagą , defecisse atawącz (porówn. moriens ataw- 
achy na str. 89). 

136. tauquam cicada garulans yacoby awakczanczy Riayrcz. 

137. glutinio apoyenym^ dilacio przewloczenye, importune nyelacznye, 

138. cirpus Otythowye^ ob contumaeiam pzecywnoaczy^ stimulaeiones 
Ugahąnya, atrocitas vcruczen8zioo , suspensis delieiis odyawily nyeczuato^ 
^^y (Oj igniculi facule glownye^ enormes delicias ganyebnye luhoaczczy^ 
intentus vQylvyaczy. 

139. inedia raacerat głodem aczanczy aczanchczy, possessor dzyraą- 
czą^ abusire rtyei^wi/czane, 

140- pnlpitant rudiinentis i^lnpyą wregulach^ succcssoruni namyaatkow. 



12 ALKKMANIiRK BRtrKSKR. 

141. hauseris vyczyrpnqj.by, in percepta tosrozvmyanye^ degluciaris 
byU/i^ po^on, titnbat leleye Qą, discursam (abundanciam) rosczekanycy 
non arentes ''fauces) irrigea Ochnączych nyezaUvny. 

143. leviori niollimine przecywnosczyamy lQ€yQymy, airiserit pobło- 
zylohy, a passu slopyenya, 

144. condeceant ahschalyby, sacrificetnr zazegano. 

145. honori czesnycoioy (dignitati), życzy cz optem, oblatas pokłada- 
y czczych, nagle, 

146. Btimulans lepczącze, recalcitrat zaMatcyaczQą , in perscmtandis 
to7na/;zanyVj plaga diluitur popdnyenym roschodzy Qyą. 

147. ordine retrogrado sczym wi^pacznytn, potabulom yulgariter 
hoszyor vel vydly ^ intamnit wGiydze zabrała, (torrens fluit acrior) amne 
perenni nadwyecuyatą rzeką, aspide nadtadonnłhego toaza. 

148. blandiuntur bloQą, fallunt viamya, inturgescens zabyrayączą^ 
ad vxorem oblubyenyczy, yelocius vkopnye (?). 

149. inflat podusczą, discordancium rocząasychl^ą , palpent uJfo- 
gacz, declinatis ambagibns sklonywschy okoly , distorqiiet acumen od- 
tmracza vmyQl wsdrok, ind nit caligine przyodzewa nyerzystosczą, 

150. fantor przyilioolczą ^ pena dovtnyenye, 

151. 8ub spaciosa (deliberacione) poddobrym^ differenda odłożona^ 
impetu furoris ^nagiego portischenya^ exceS8ivum mstąpyenye. 



Od str. 151 do 230 Aesopus z komentarzem i łacińskiemi i pol- 
skiemi glosami; jestto najulubieńszy zbiór bajek średniowieczny : wybór 
bajek Fedra w prozie łacińskiej , czyli tak zwany „Romulus" (w czte- 
rech książkach, 83 bajki) anonim jakiś najdalej w końcu dwunastego 
wieku przerobił wdystychy; nowy ten zbiór (w trzech książkach po 20 
bajek) uwzględnia tylko trzy pierwsze książki Roraulusa i zastępuje 
dwie ostatnie bajki trzeciej książki dwoma fabliaux, dodaje prolog 
i dystych na końcu. Już w trzynastym wieku zbiór ten był po wszyst- 
kich szkołach rozpowszechnionym i zaczęto go tłumaczyć na francuskie 
i włoskie; w czternastym stuleciu przełożył go na niemieckie UIrych 
Bon er (Edelstein, jest to zarazem pierwsza drukowana książka nie- 
miecka) a anonim jakiś na czeskie (P]zop w rękopisie hr. W. Baworow- 
flkiego z r. 1472); w końcu piętnast(^go wieku niemal co roku tekst 
jogo łaciński wychodził i dopiero humaniści wykluczyli go ze szkół; 
dziś nazywa się go zwykle Anonymus Neveleti (wydawca r. 1610). 
W komentarzu naszego tcikstu powtórzone sa zwykłe baśni o autorze 



ŚREDNIOWIECZNA POKZYA ŁACIŃSKA W P')I>XR. 13 

i dziele, że napisane po grecku ukrywało się do czasów cesarza Tybe- 
ryusza, który je Roraulusowi przetłumaczyć kazał; wedle innych miał 
to Sokrates przełożyć, lub był mistrz Gwaltherus autorem dziełka, któ- 
remu nazwiska swego niby udzielić nie mógł „incidens in lepram" 
a widząc, że magister Ezopus peritus poetisandi, więc pod tem imie- 
niem je wydał; następuje zwykła przestroga, aby nie mieszać nazwy 
£zopa z nazwa rośliny, izopem. Owym Walterem, który umarł z trądu, 
byłby więc sławny autor Aleksandreidy, Walter z Lille lub Chatillon, 
ale Ezop robota nie jego pióra, i tak prawdziwy autor dotąd nie wy- 
kryty^ chociaż najnowszy wydawca, Leop. Hervieux, les fabulistes 
latins depuis le siacie d' Augustę jusqua la fin du raoyen age (Paryż 
1883 i 1884, dwa spore tomy) Anglika Gwaltera autorem Ezopa być 
mieni. 

154. sapit 8makvye^ precium surgat mytho r obothi/ vi/słobi/^ eLwideni 
luhvyą^ stulticia gluposcz, 

156. flurainis atriigy, supremum wspaczne, 

158. rapit ro^ethrwe^ naufragat /(?pa, lacerata rostargane^ duellum 
nądzny boy suggerit podusczą. 

160. rapit łapą chwathą, przyległa loodam coheret aąuis; 161 fe- 
dus myrv, protulit zabrznynln, sole necor obrazonam, nubit slvbvye, 

162 cruciat via gutturis czyasna grthan^ en zaly^ senno viklaih. 

168. obserat zapyerala, minas groachy, minus aurę naducho. 

164. candet biley^., seyit vcruthnyala, frzyczczeye, reficit clemencia 
vhloQyla ozyvya lutoacz, toxicat truge, armat poschyla, sopit cursus ysta- 
nowyl czeczenya, evomit rospitsczyą, nath prcMą plus prece. 

165. yibrat caput zalełeyal głową, importunus przeczny vpomy. risu 
tentare protervo nagravacz wągaią^zmi. 

169. utilis parcns załvyącza matka ^ arboreum zonat vimine trun- 
cum odzyemyeg drzevovy ogrodzyla dzzaildzim, zolwya limacis, aera scin- 
dit napowyetrze w&łeczyał^ concha tegit sczervpina obrony, consurgit (co- 
pia turni) wQzbełknye, (cornua) longa dawne. 

170. frange rosłcb, saxea franget (humus) opoczysta rostrc^zy, fran- 
gas rodvpylby, 

171. placeas vłvbalby, ])icte (lin;j^ue) łagodne, blandimenta łudarattoa^ 
irretit grayitas annosa Rwyaihyło łefkne vrzązcnp , inglaciat senile gelu 
oząhyą zymnoscz starosczy. 

172. obyema rogoma bodzye, łeczy (sigillat) verberatj msczy raaow 
byaezyą vczynky yindicat acta, nycogarnye przyarzoły non circumdat ami- 
eis, murrauris et cauda skołenym ogonem^ pensat oddawa. 



14 AI.RKSANOKR BRUOKNKR. 

173. dotika calcat, comit (copuiat) prczyOrrwye {!) wsythka czeladź, 
arte pari thakym gigranym, ludo wgygranivj (ore) tonans zaryczawachy, 
yyydky hygy clava alta, czyatoscz u i tor. 

174. yincere przepmaganye, zydony la& umbrosum neiBus, consi- 
derat roaczytal, 

175. solyit przegri&e, ammonet vyatrzega, poleczylazą^ gotvye minatur. 

176. exit loynykne, offyury libamina. 

1 77. incoht nawyedza, erigit wspyera, inventa poazyachania, 

178. ąuerula vaJcarzammf (niewyraźne). 

179. hisLiiie gyńsL roadzy a wanymi pa aczekamy, trahis idu bdknyenym, 

180. yilescit gorzege. 

181. advena obczy^ non rapiat nyeoteymye^ (bona) mille (dierura) 
kyda thyRącow, bycz na^ycon, 

182. maturura fetum podobny plod, hac cura tey pyeczey , doko- 
nawachy alow, nowego plodv, 

183. tumor wadymanye^ geniit Qvmy, gemituB Ueanye^ trepidant 
drażą (przekreślone) drżą, 

1 84. baranek jagnyą , (dum) ludit byegalby, 

185. Diergar poarzonbych^ omavit natura dente przybrało ... voatro8- 
czy aząp, tot bona takye dohroczy , elumbem atarzalego, inerraes (fauces 
exit) ^mdłych (napisano finy — ), pia podobna. 

186. fallere oklamaczy (vis) dormit odealą, yaloris odplathy^ obviat 
przygodzy. 

187. spe moriente odeaczym nadzeye^ suggerit podwodzy. 

188. movet (hostia) klekcze, exprimit ut pateat hostia clausa glaaQa 
odwihorzonimybily zaparthe drzwy, parentum rodzyczow, rustica mensa 
kmyeczy atol^ caprisas wrzeaczyach, rłmula akula, 

189. adire przyakoczycz , dirigit anna roapuacza pokłada wawyrą 
bron^ pigeat zaloacz maach, gemitus bolanye, duloedinem łagotknoaci, se- 
curus przeapyeczen. 

191. rzathky pocarm humidus cibus. 

192. fabrieat reeorapensam aklada oddanye, przeniynaly ( — by na- 
pisano) complete sunt (dies). 

193. craculus azoyka, se polit przyodzyala, generi non timet przy- 
rodzenyv nyeatraachy^ą , dolum fal^yiooacz v^nal sensit oblcdaoacz , in- 
crepat (et) domitam verbere (nudat) arcem przeczlynal (!) vcrołhlą ^oyka 
bąkanym. 

194. captor fur aboyczą oteymacz, latet crye^ą, 

195. mulio goapodarz, pede sopito cursum moraris (lenywą nogą) 
Unyv'm ała^panym by eg mudzyi^, prenio cąailam^ P^ii^g^ SI^!/^Hf "®c te sus- 



8RKDNI0WIR0ZNA POBITA ŁACIŃSKA W POI^CB. 15 

tineo any ya czebye nyoi^ą, (voce) ag^itat azwarzy, ferit Qmaga, void cur- 
ru8^ czągncj verbere smarem. 

196. mersa wla^V8y^ hal ma/ky fece«i, sugis ^yeB, Baxa prernis 
opóky slapyea, non minus urentes siigittas (verba) mye mnye (I ) dorna- 
waya^za slawa^ offense obraschi, cavus yaskynya, grana zyamn , toxicat 
fercula zaraO^a iadowyczy 2)ocanny. 

197. clara farina (utor) czysttch mazała fcdas 8caradzyQ^ si negat 
za8tanovyQą , fauoris pozyczenya. 

198. negas przy^, czyste szompnyenye, consona sgotJiną^ in proposi- 
cione legit w&alobye rosczyta, 

199. preda yofizeczy predo lovecz, esse meurn moya bythnoscz, faue 
przepuscz mnye. 

200. crepare rospukn(iczQą , dostateczna, guttura rtipta ymątrznosczy 
vypukle, incrassaris tyge& otylas^ nyebaczą. 

201. tam spina, ofFendit zapchnc^^ niersa t^knavQy, cum sanie Rro- 
pą, infirinitatem frrazenye, podava, eircuit (ore) czaltwa, plaga vra&, 

202. area Qvyrzynecz, zastarzaloscz yetustas; clauditur bądzye wep- 
chnyon, 

203. sopor wmarthtoyenye y est małe quod non est y66 6a myeny 
czym nyesth, i^\xi przygodeysą^ ąuesitus Qvkany, damnat vyny , inpremit 
ivlepy, sopit tomarthtoy. 

204. faleriij (gaudet) scropyerza, &vQdy, sdrogyego , thytho przyo- 
dzeva slołe przypravy, species Isczyenye, obstat znbyezy^ vlyczka vczy^' 
nye sczy&ka via prerait, zavodza vexat, increpat pouolawa, mutus za- 
mylkayączy, (privatur) cropyerza vsdy wczczywe (honesto freno), prerait 
trzeGe, reda cmenta sla cnoawa, labitur (declinat) omynye, negant nye- 
przepitsczayą, surda (aurę) nyei^luchayączym^ przepusczayącyin, 

205. vexat wiltyda, macies ilchrthnyenye^ acuit vyprączy (dorsum), 
ylcorat nervo8 G^trudzy zyly nobile frenum Isczącza wsda, hic gemitus 
tho rzazenye, (gressus) grad u s podnyesy, armet ma ilą sylycz, on era ta 
nyepeuma, pennatis (bonis) pomyynczeuw, Umycie intrepide, ny&Oty, 

206. armat j?056y^a , castra f^pyczy , edictum subit vsłatoa vysla, 
sbyeg, oppositi chori przcczyionego vphVj (filomena) movet vypusczal, 

208. Icdit drączy, furtivani gulam crathnyonego zarloczswrr, laczną- 
czą faroelica; ditat nailyczyl, spokoynoscz obliviosa zapą (!) muneris instar 
zadar, tuto in antro wpewnye. 

209. premit Qmyączy, tonant (canes) skola-, nitet myekcze Ba, ro- 
gatego czolą, Btimulat zOte, raulcet blnga^ macra crus czyaka (cienka ?). 

210. vexat vulgariter ^yepa w tekście schyepa kazy roadzyerą, za- 
dzyrzenym rogów V8tanye, culpati cruris odganyączych nog , rapiunt 



16 A t.RK SANDRU BurOKNlŻR 

wcliwyczą; aniplocteiis po^yalhiosohy j pomązVy roQdyra ^ (crux) punit 
mfeQy. 

211. nectareis czvdnymy^ myaało slodzyeya vy ą&e, apeńi roOgrzebla, 
scarzenym, petit przyspye^a^ą, Ic^milą, yesth poysrzal yisit. 

212. rcstem vycz^ ilyofize torus, Omyala, zmyślone mylosczy przy- 
chodzy ex ficto amore viget. 

213. procis myIoQnycow^ noa decet slv&e na n^Q, prepoltUhnycza 
putana. 

214. sgadzaQą consonat, yeteris starcza, cantela osiroQno8Cz ^ re- 
caltitrat uisrzga, domat vQmyerza, 

215. ahynyesethł, deliras glupyasch, foranda foro thwarde rzeczy 
'vyerczą, castigo thrą tubera acropawosczy ^ aspera piano ostre gladzyą, 

wdrobny proch, pada tarczya thwarda cadit (a) tritu dura (farina), seco 
vsczynam, cum ferior gryzyonabych, premit przeuoycząza, parcendi sprze- 
pusczenym, 

216. pugna opponit boy boyvge naprzeczyw cladzye, victoria vycza- 
8thvo^ iirmat czwyrdzy^ lucus gosth, inipugnat rq^y^ przyQyagwilchy, turba 
zebrany e, rospacza desperat, fedus rnyr, ululare vycz, 

217. gyiy ^yeczye (ruina) trahit, necat glą/izy, herilis pańska. 

218. stramen myrzwa, thorum vyleganye, pili syerzchl, vincula 
obroży, non est mihi tanti nyest luba, perdulce bonum nasloczUa rzecz, 
condit craschyj vbogaczy Qą dive8 erit. 

219. fouet cąlble, alat nyechay żywy, obserat stulą, victa (natura) 
przepomozone, czczego vacuuni, incusant scarzą carzą, ogisl {v&ntńs) proi^ 
mvyą, mdlege torpet, fugit vis odesla mocz (odydzej. 

220. non reparas nyesth wQparlą, parcere bycz mylosczyw , (simia) 
de turpi queritur nate oskaradem tskarza Bq ogony e , natis po8lq^hkv 
(ogona), porrigit (aurcs) naMnda, (ut) dedecus ornet kometą przycriłby, 
mały cąsek (pars) agros insculpere pola pornyatacz, 

221. hec duo damna ąueror tey dwoge skody pokładam zaloblynye, 
decoris ocraslly, quod tegat immundas res aby zacrilaby nyeczyste, nates 
myescza, festinus spye\^ączQą, instat vcruczyen byl , fuste premit policzą 
smagał (byl), cni nocet myr^ygo galline verrunt vulg. paprzącą. 

222. motus popadzony^ avia rostanye drogy , opuscza topole vda&ą 
woborą^ latebras tageinnosczy ^ demat aby odyąla^ zagrzebą^ oborą obey- 
rzy, meriti plemyf (on?). 

223. soporat nyeczuye, mylknye^ eKulis est nawygnanego zależy . . 
potentis na startego zależy^ stertere senrorum chrapacz nashgy załeRy^ 
fert veze^ adurit podvodzy zapala^ foris stcyrzchuy trudzy^ picz dawa. 



ŚRKDNIOW1EC58NA P0K2YA ŁACIŃSKA W POLSClS. 17 

224. (auri) dura fames vyelka lacomoscz^ scrohe celat, lodole po- 
chowa^ agit celeres annus in orbe rotas jyrzechodzy rok wocrądze pocho- 
dzncze hyegy^ differt przedłuży, mentitur vbludnye vhazvye, fhyem conci- 
liuni, ducit rydze {!)y mfleczala^ dobywRy (n. ra. sing). 

225. criicis &vbyenycze, mesta rapina rapit ganyebnye dropyesczthwo 
oi^dzy y ciyis myesczak^ prelia spycze^ didpensat zaphuge zycuge^ genis 
V8ty^ ignita sgarzale t(^Qgnle^ cruci daninat iivbyenyczy oilądzy, ma pod- 
wyescz suadeat ut perimas zabyUty^ firmabo doconam, podu3czenym za- 
palenym, 

226. bello vindice dmjoyedzyenym bythwy ^ pugilera &yrmyerza, te- 
pesco nyedo8taczczą, calet ćrwa^ nyesczescze, dlavyelkye multa? 

227. mens animosa posszylony vmyiU, in loco naplaczv pugiles val- . 
lecznyczy inhiant przeczywja^ą^ est fedum skarado yest. 

228. arrais reparat ictus brony a od wodzy raiły, iubar w^drokj ces- 
sans ponyechavayncz^ locum notat myescze ybaczy, iners nyevmyeyąthny^ 
nodum (claua) dextra rusticalis ferit ^tarmn reczysko obrazy, cadente v- 
pathin^y^ eąuiti raoranti kvilydzaczemv ryczerzevy, nyecha vkaze, 

229. redit bandze powstarzana (pugna), ilgecz splacza surge, scri- 
bitur badze przypyaan (heres), ferire obrazy cz^ opes przypy^ana dzy- 
dzyczsiwa^ novat (leta fortuna senem) poczyeachy^ (pl^^*) confert vazy^ 
fine suo na8conanyv^ (fabuła) declarat vyklada. 

Od str. 230 — 282 następuje poemat Paraclitus, który już cy- 
tują Eberhard z Bćlbune (r. 1210) i Hugo von Trimberg; autor wy- 
mienił nazwisko w akrostychu we wstępie: Warne riusBasiliensis 
me fecit; poemat liczy około 900 leoninów; dotąd niedrukowany; rę- 
kopisy w Berlinie (Mscr. lat. Quarto 2, z XIII wieku, k. 20 — 33 ex- 
plicit paraclitus Wibrandi de Wicie, nazwisko posiadacza?; tekst znacz- 
nie lepszy niż krakowski), Erfurcie (Sc hum. Nr. Quarto 49, k. 89 — 110, 
mylnie oznaczone jako „carmen de paralytico (!) correcto", z pierwszej 
połowy XIV wieku) i i. O treści niech poucza nas słowa komentarza: 
Iste liber, cuius subieetum sive causa materialis est consolacio peccato- 
ris dividitur in tres partes quia peccator primo introducitur revolvere 
in animo maliciam . . . deinde invocare graciam divinam . . tercio intro- 
ducitur gracia p.^ccatori respondere etc; causa finalis est, ut surgamus 
a vici)s et fugiamus desperacionem etc. U końcu wyliczone dzieła, 
oczyszczające grzesznika, skrucha, łzy i t. d. , ostatnie wiersze: 

Cognomen Cristi predulce Paraclitus isti 

Sit titulus modulo, spem quia dat populo. 

Yenimus ad metam, sine me (sc. graciam) nunc esse quietam. 

Sanum te video, gloria summa Deo. 

Rotprawy Wyds. filolog. T. XX I i. 3 



18 ALEKSANDER BRUCRKfiR. 

(Na k. 283 czytamy : explicit paraclitus per raanus cuiusdam m a r- 
tiny de lancicia post mag. Jonem Galka anno domini milleo 466 
amen dicamus). O Wernerze z Bazylei dotąd wiemy tylko to, 
że napisał i drugie dzieło, Synodicus, później mylnie Sidonius prze- 
zwane; ułożone wedle eklogi Teodula, jestto bowiem dyalog między 
starym (Thlepsi) a nowym testamentem (Neocusmas) wobec Sophia, która 
spór ich rozstrzyga; z rękopisu wiedeńskiego XII wieku wydał je prof, 
J. Huemer w Romanische Forschungen herausgegeben von K. Voll- 
moUer, III (Erlangen 1887) p. 315 — 3)0 (kodeks urywa na w. 439); 
w akrostychu nazwał się znowu poeta (Warnerius). Pisał więc może 
jeszcze w drugiej połowie XI wieku. (O magistrze Janie Gałce nic 
powiedzieć nie umiem. Czy to nie ten sam co Jan Gałka pleban biecki, 
którego testament z początku XVI wieku w kodeksie Jagiellońskim 
nr. 17 się zachował? O uczniu jego a pisarzu kodeksu innych wiado- 
mości nie posiadam). Paraclitus naszego rękopisu zaopatrzony w obfity 
komentarz, śledzący za myślami poety, i w liczne glosy łacińskie i pol- 
skie. Z ostatnich wypisujemy ważniejsze, podawszy wprzód poprawny 
początek poematu: 

Vir celebris ') condam qua me sub rupe 2) recondani ? 

Ut mea feda tegam, que latebrosa pętam? 

Aspicio cunctos sacro baptismate functos ^) 

Rite Ioquenda loqui, rite sequenda sequi. 

Nil in me specto, quod sit de pneumate recto. 

Et quod agat quisquara, qui repetit patriam. 

Rex celi verum numen , qui vincula rerum 

In te cuncta ligas mundaque corda rigas *) , 

Vt quid me natum servasti tam sceleratum , 

Sordibus implicitum *), sub viciis positum, 

Bi8que me naści *) voluisti paneque pasci 

Angelice, pellem cum teneam veterem. 

Spes mihi nulla boni , sensus mihi sunt ita proni , 

In quodvis facinus lubricus '') est animus. 

Lugeo, quod salvo *) partu genetricis ab alvo 

In mundum veni spernere iussa Dei etc. 

231. Eu heu ach ni/estoi/cze , putrida akarede^ lubricus chvthk^j 
violo gwalczą, defleta odpokvtounnych^ patronum pomocznyka. 



*) bogobojny ') skala ^) pomazane *) chlodzyg ^ wyki an ego 
*) ypbycb ga narodzyl ') rychły crecliky '*) przejikazenya. 



ŚREDNIOWIECZNA POBZYA ŁACIŃSKA W POLSCE. 19 

233. occisor glownyk^ yiolator vB8ylcza^ fragili ryehl€mv, profanditas 
odchlan^ gula sarloczstwo. 

234. ctore by mały bycz cladzony na ogen arsuris. 

235. perpendo rosbaczą, confundor byvam roaiargnyon^ navtorlcy 
czyną resumo, pototarzacz^ bóstwem nntchnyeny (na boku: natchnany), 
bycz vysporyaneyo pocutuyączego compunctum volo me. 

136. tibi tociens mencior omDipotens łelacrocz omylamcza boze^ 
pelle vylącz. 

237. truBcayit oaRyek , disputat dokazvye , primatum starzeczstwo^ 
tripHcans troyaco pokrywGty, 

240. patrono pomocznylcw {?), dulcia de prom is slothke rzeczy opye- 
wasch^ se perimAt tanpycz^ vybawcza. 

242. meritum ad interitum dosluzaczego (3q potąpyeniay fugiendam 
vwyarovany j ficta bonitate vblvdnym przyRwolenym , vpomynaaz przesz 
lagothne mowene moves per mellifluas rationes, cinicus vulgar. psothnyk. 

243. de canna sibilat invida sanna Qtrzczy gicyRdze ganyepnym 
podr zegnany m ^ garrit biegacze^ mundanus sapiens in pectore ^wyeczky 
mądrzecz namysły ^ voniit rzyga ^ prona mit tacza, 15^, cądy czeką^ panes 
straw^ Yolando icdaczv. 

244. stigie invidie odchlany zasdrosczyye ^ prohibens zaharayacz, 
Oiyrokye^ inflatur chełpi 6a, fictus phaleRnyk, scrutatur dowyadza Rą, edi- 
ficat sgronadza. 

245. non steriles nye nyeplothny^ palmitibus drzewyy^ oppliycze^ pus 
durescit wrzód zapyeca^a^^ purgantur ramala byva^yą vrzyRany odnosky^ 
ramalia vulg. odnoga^ putat sczepy^ excoIitur ocopano. 

246. se compungit rospucadą^ conflatur [gwarzono (ferrum), pla- 
vŁono purifieatur, rsdza odyątha, vngento masczą^ Iccko dulciter, procul 
offszeky^ od gnoiv putredine. 

247. attonitus ogromyony ^ legę czczy ^ zacamyale , gorączym ^yer- 
czerń j retrahuntur wd^wodzeny^ pytałby eh, 

248. racioni corapetit dowodowy sgadzai^ą^ gdy pyrwy oczecz byl 
stworzon arbitrio dato (slamawQy) dane dobrowoletistwoy vygnanta. 

249. byleQ popehiyl^ czyrzpyacz^ fragiles crechczy. 

250. myacznego othpoczynienia^ dira minatur ocrudnosczyamy^ uye- 
cuysła mąka. 

251. mortua-sordida marthfcoscZ'Qmordłyvosczy. 

252. socraticus pogansky , fato {Irzadzenym sprzyczcze (byegowy)^ 
dwoyakym obrazenym gemino telo, bytlenye, 

253. tako wy elki/ sprairethlt/rosezy , argumentum gadanya^ vigilan- 
cia ro^my^lnoscZj requiris badasz I.W^ nf/elogtczne sdrad^yoosczy ^ de cir- 
culis ocrądzeck, de stacione ov<'z^iordxcnyv. 



20 ALEKSANDER BRCcKNER. 

256. libertate data pożyczonym dobroioolenstwem, nodum wizzel boI- 
uere vka8zacz^ dissoluens roildergnąwsy, 

257. byłhlenye communitatem. 

258. libera wyswolona, 

259. tumefactus pomschalRą, 

260. plectatur sczynan bywa, 

261. prelaczy^ prohibenda zapamyą^ czyrzpyączym. 

263. discernenti roRnawayączenw. 

264. ordo lohilnoscz^ cantus vox Riayąk, musicus gądzecz^ cadavera 
marththwa czyala, 

265. nyeprosen by Ml dowodv. 

267. sąualens pocalayączQą , psalmistę zalmw^ agronadzil^ gdyby 
czLoyyyek wpadlth, 

268. pensate rosczitacze^ languet bola, lutum pocaL 

269. tendere kw^yapyczO^ą ^ dubio spacio %vathpyączeinv czcLSchowy^ 
preveniaris bylhy zaskoczon^ vas figuli (dei) Radze boga (voc.). 

270. claraoroso gutture grubim gardłem^ fatum przeslanye^ ex fato 
periturus sprzef^nanya boQkyego potanpyony , procrastinacio roacztunya 
(u boku), zewa hiat. 

271. fallentis klamayaczego boga, bruma srzon. 

272. stupnim gwalth, renefieiis wtruczv wmarzanyu luda^ roQna wa- 
rtym luda iudicio populi, punitrix msczączyi^ą, 

273. obproprium scaradoscz, incautos nyeostrzezone ludzy, sortilegia 
ktklarstwo, precipue bdrzOy unda lenta czycha lauat podlewa (litus) ca- 
vat podrivay, 

274. u boku: pnniceus bronathny^ sura lyBth ^ conturnus korpy^ 
aconitus vulg. wylcze h/ko^ Rnyenaczka^ trudni czarouanya iad , dlavyel' 
kyego lupv, taxaDt vaza , nec detestantur nyeryaruyafią ny vi8trzegayą- 
fiq, wRczynayafią aluntur. 

275. de luxu onyeczate (!) lubosczy^ predones spoycze, signis wpyąk- 
nosczyach, non pellicias nyewyrzvczyQy melodiara concentum ponyskanya^ 
cantant vyą, 

276. reconciliandi przymyrzycz %, grillis cavus ya^toeczom yama^ 
yajth bycz^ obyczayow. 

277. rite dowothie, stupidus zmnyali^ ilnamyonvyą czy Qa prze 
ogyen dicitur ignis, capitur (mens) vdrączona. 

278. lacrirae %%, Btó. 

279. nexus wą&ly^ arma oillo7iy, 
281. cremat pothpalą. 



ŚREDNIOWIECZNA POBZYA ŁACIN*SRA W POLSCE. 21 

282. monitus vpomynony (!), consolator (paraclitus) vczlicz , attoni- 
tus dothknyony^ titulus we&wanye. 



Od str. 283 — 361 poemat Palestra Christi, który jakimś tra- 
fem zachował się niemal wyłącznie w rękopisach polskiego pochodzenia; 
dotychczas bowiem znalazłem go poza niemi tylko raz, mianowicie 
prof. J. Hnemer, opisując kodeks biblioteki uniwersyteckiej w Gradcu 
nr. 1259 (Wiener Sitzungsberichte , philos. hist. Cl. 1888 tom CXVI, 
p. 155) wymienia na drugiem miejscu (po Hugo von Trimberg rege- 
strum multorum auctorum) nasz poemat „Yictoria Christi**, przepis 
Ehingera z r. 1452, fol. 31 — 72. Autor, wiek i ojczyzna poematu nam 
nieznane; wskazawszy jego treść i formę, podamy koniec jego i dłuż- 
szy ustęp początku , konieczny dla należytego zrozumienia licznych w tern 
miejscu glos polskich. 

Autor zaczyna od propozycyi, wymieniając temat swej pracy, 
wzywa dalej Chrystusa i Ducha sw., w inwokacyi, i przystępuje do opo- 
wiadania. Propozycya i inwokacya pisane heksametrami , opowiadanie 
samo złożone w dystychach leonińskich, chociaż w pentametrze brak 
nieraz rymu. Zaczyna od raju i upadku pierwszych ludzi, mówi potem 
o poczęciu Chrystusa z dziewicy, co logicznie wyjaśnia, o ukrzyżowaniu 
i złożeniu w grobie; odtąd szeroko rozwodzi treść apokryfu Nikodema, 
której powtarzać nie będziemy. Kończymy słowami komentarza: Deinde 
Jesus venit et demones expugnans sanctos patres liberavit et eductos 
de infemo Michaeli comisit qui eos ad terrestrem paradisum perduxit, 
ubi cum Elia, Enoch et latrone tripudium habuerunt, quos Christus die 
quadragesima ad celos perduxit. Cuius ascensionem demones cognoscen- 
tes in aera fugerunt et angeli de inferioribus choris mirabantur. Deinde 
sedet in solio patris, ubi requiescunt septem columne i. e. septem dona 
spiritus sancti et angeli astantes cum sanctis coram throno colaudant 
eum; librum ecium vite in manu tenent, in quo scripti sunt omnes 
sancti cum meritis suis, primo gloriosa virgo Maria; deinde angeli et 
martires expost. Qui quia sunt sine numero et merita ipsorum nullus 
artifex potest describere neque gloriam ipsorum meditari , ideo propter 
brevitatem imponens finem libello carmen cecinit metricum. 

Koniec poematu, po wymienieniu śś. Piotra i Pawła, Szczepana 
i Wawrzyńca brzmi tak: 

Agmina sanctorum nec sensus grammaticonim 
Nec lepidus rhetor enucleare valet 



22 ALEKSANDER BRfJCKNBR. 

Gaudia iustorum dialectica reeenset uUa 

Sed Dec arismetria dinnmerare potest 
Nec geometria mcDsurat arundioe celum 

Nec iubilos celi musica docta capit 
£st hoDor in patria quem dod capit astroDomia 

Hic pre leticia fit Rahel ipsa Lia 
Semper in empireo celi fruuntur iubileo 

Gloria laus ideo sit sine fine deo. 
Explicit Palestra, hic nos transferat ad astra 

Sit honor astripotenti, decus omnipotenti Amen. 

• Poemat obszerny, liczy około 1400 wierszy, pisany językiem nader 
napuszonym , lubujący się w wyliczaniach i opisach szczegółowych, 
w przytaczaniu obszernych mów Lucypera, Chrystusa, Dyzmy i i. Poe- 
mat ciekawy, raz dla tego, że dotąd znaliśmy wprawdzie liczne oprar 
cowania wierszowane ewangelium Nicodemi w językach nowożytnych, 
angielskim i t. d. , por. W iii c ker das Evangelium Nicodemi in der 
abendkndischen Litteratur (Paderborn 1872), ale nie znaliśmy jeszcze 
opracowania łacińskiego; dalej ciekawy on dla naszej specyalnie litera- 
tury, w której nowe opracowanie tegoż apokryfu istnieje; ten sam temat 
obrobił bowiem Paweł z Krosna w metrum safickiem, czego wy- 
dawca dzieł jego wcale nie zaznaczył. Jestto owe Sapphicon de infero- 
rum yastatione et triumpho Christi z r. 1512, ale rzecz o tern, jak się 
mistrz Paweł ze swego zadania wywiązał, zostawiam innej sposobności. 

Początek poematu brzmi: 

Sceptritenentis arat solers mea clio palestram ^). 
Astripotens^ qui splendifico diademate febi 
Aurigenum pingis *) iubar, astris qui duodeno 
Sidere zodiaci radiosum construis orbem, 
5. Qui pliades ") iungens arcturi *) dirigis axem *), 
Qui rigidi fulmen glaciale *) domas aquilonis, 
Austro flante ') rosas dumis *) et lilia campis 
Condis vt aureolas •) et frondibus ^^) alba lugustra 
Laurea 8eii» mee fiolis inserta ^^) miner ve *^) 
10. Dones et cicladem gemmarum sidere textam **). 



*) boy •) pyjjcrzesz (ccz?) •) baby *) voza *) punctum Bznamyaczko 
•) lyskavicz^ spyoklą (congelatum) ^) vyeyijczym vyatr«in poludnyevym 
•) chrostowy •) wyrzchy (przekreślone, coronas) ^^) drzewyy '*) przepla- 
tane ") pothstacze (mee proposite materie) '*) przeticane. 



ŚREDNIOWIECZNA POEZYA ŁACIŃSKA W PCLSCE. 23 

Debriat banc elicon, cathezizet *) eam tua virtus, 
13 1 domus hilarata tuis in bonore datoris 
£xultaiis ') iubilet et aurea cimbala puUet *) 
Solicitansque fides liricas citbanBet *) vt Orpbeus. 
15. Criste triumphipotens *), cui celica sceptra *) tenenti 
Carminis *) angelici citbarisant aurea plectra *), 
Phospboreos axe8 Fcbi qui luciferonim 
Alipedum tactu stellata per etbra *) gubernas, 
Qui 8ua purpureis precinoti '^) tempera frenia 

20. Et yibrando comis innexa capistra *^) lupatis ^*) 
Zodiaci salebras tinula babata '^) pulsant, 
Puniceis nimbis laeerant pepla nabiła **), noctis 
Me pius irradia, pulsa torporis eclipsim **) 
Perqne metri salebras *•) rege nostre plaustra '^) camene, 

25. Ne ruat in prece[)s Fetontis imagine labens "), 

Qid małe plaustra regens ^®) mit instar fulminis imo, 
Qaaliter impulsus '°) gelidis aquilonibus asus*'). 
Pneumatis *')alraivorai paradoxa paraclisis") assis, 
Florigero sephiri qui flamine "*) euncta reformas, 

30. Que 8trinxit '*) boreas glacialibus hyspidus algis '*), 
Igni salutifero '^) mihi cor glaciale resolye 
Impregnaque ") meam virtutum gcrmine ") mentem, 
Ut tibi grata fragret illius aromata *"*) fluvii. 
Seraphin mtilis ad me volet angelus alis, 

35. Fontis algamat ici ^J) dulcedine me refocillans 3^). 
Sidere pennarum posco mea metra serenent, 
In quibiLS est Christ! depicta palestra triumpbi. 



*)aby posilyl ')raduyącz sya ■)8lothy cimbal brznyala *)brznyą- 
czych 8trvn abj gąthla ') ralecznyk *) moczarstwa "^ gloszv ^) slote 
narządy *)lczaczych coni bIo neczny eh byegyem pogwaszdem n y e- 
bye »^) wszkyeUznany **) przeplatane vodza ") brzmy^czy my tr z e- 
pyoftbky ") glosznymy pothko (dodaj — wami) **) slothimy grzywamy 
rospądzayą poczmvrne obloky ^^) lenystwa zasłoną *•) posczyy ") ro- 
dzą **) wpaflcz **) poYozacz *°) gczdrzvczona **) thatho sbythlna wyl- 
koscz (asuB est impressio meteorologica) ^*) ducha '') nywymowne vcze$enye 
**) lagothnym wyenym ^') spyekl (na boku: spoyl) '^) zymną ^mar^los- 
czą *^) Yzeytecznym zapale nym '*) nasycz *^) (fructu abundancia) vzythkv 
***) rofmagita zola •') Bwyrzchnye strdnycze ") po8Sylayexcz. W ko- 
mentarzu prozaicznym na Btr. 287 plaustrum yenokole; u boku str. 2S4: dopisano 
yaccinia yezyny. 



24 AŁfiKSANbSSR BRLCttN^R. 

Ens sine principio deus orbem numine dio ') 

Fecit ab inicio tractus amore pio *), 
40. In quo cunctarum creat cetum deliciarum '), 

Duloorera *) ąuarura qui8 putat esse parum ? 

Hic zephiri flamen ^) yiolarum scemate gramen ^) 

Pingens ') muriceis purpurat ®) arva rosis. 

Florent ') arbusta gignencia poma Yenusta *®), 
45. Nectarc vitali depositura ^^) mali , 

Qaorum diyinas gustus redolet *') medicinas^ 

Nainque peregrinas *") dat necis esse ruinas. 

Hic velut auricoma nascuntur in arbore poina, 

Que gustata docent, que bona queve nocent. 

292. bryły massa, scitus vycdzynya ^ sicyedzyenya seduce, gustus 
vku8c}Łene. 

293. tliezaurigena skarpnyczka^ humanitatis czlowyeczen (!). 

294. currit ohyegawa^ argumentum (hcazowanye ^ sprzeczyvyenye, 
illacio wyvod^ pugilum swarzączychilą przeczy w ynyączych^ą nyesgody my- 
Tzy bella federat , logice rationi hycziiemv dowodowy, que8tiones gadaiie^ 
grata przygemna^ reparat wspyra, 

295. testa parit nucleum kostka porodzyla yądro, unxit pomaaczyl 
pomaaczenymj florida kwnthczą, turgida lepra nadąty tr<td , imperio suo 
nayego cafi/i, alit loG^pyera, elisit stlumyL 

297. stridit ser zy tal, miseretur scissio veli zaluge vpadnyente za- 
słony, scidit ro8dwayalj\ invadit sdradza fraude atradą f!)^ traditor 
przedawcza^ spusczyło zaalo (o słońcu), casura trząszączą. 

298. collateralis polehoczny^ pacta myrv^ astra scissa promyenye pa- 
da^yączaRą^ sacrilege lidei nyedowyarkowye ^ eclipsatur zaczymylRą^ ne 
tenebremur ogarnyenybychom^ cathaplasma plasth , prestigio omamyenym, 

299. sculpet hadze klwal (epigramma), egregie pocz€slyvye^ aposta- 
ta przesiapczą^ rabies dira toxicat vcriUhne roQmyołanye , rabidis labris 
drzączymy vargamy^ flammea probra ospała nye gnewy^ evomunt hlochayą, 

300. bądze rzektala (pica) canit, 8trix aret lelek vy drapała ad probra 
kv pomscze^ gorgonee scaradosczy^ dolosus iadovyty^ probra ganyebnosczy, 

301. sferę zatworu^ levis lekye, basiliscinis yadowytim, gwalczyly. 



M boska laską ") sclonyony ossobną ') roskoschj *) slothkoscz 
*) lafTOthnego vyenye •) ocraszayącz ^) pyącrze *) kwąthą *) roskopna 
*") przyrodzoną wnan trznoscza (na boku zyvapnyą) potąpyącza **) vcu- 
^enye przyvodzy ^*) od chodząc ze '') (na boku) zyelonoscz. 



ŚRBDNIOWIBC2NA POfiZYA ŁACIŃSKA W POLSC^. 25 

302. prettepi sŁabulabat Globowy stanovn/lo, sfaneczna 08&, sbroyną^ 
V grobv ossadzą^ toracibus egidę parmis Machamy pawe^amy sczyty^ 
pyeczolvyeQ^ u boku: labrusca Yulg. zymostradka alias kalyna^ rpyera^- 
S^, crzyrzowe, per^trepit chrc^czy ^ pirageus wschodotoy ^ hinit dza, an- 
helat 8pyesyQą. 

303. (ceryicis) dure nyecamego^ relatrastis vrqgali8cze, conturnici- 
bus yarząhmy^ imbuti napoyeny, 

304. plectere mączycz^ irretis (iydlyachy eclipsatus vthaiony^ fiiror 
pomsta, eciipsari zaczmycz^ contagia akaradoaczy^ pnngens cuspide zara- 
zayąncz conczem^ vydzy Rą wnycz, 

305. latebris aczycmnycze^ quare aret czemvhy azchnc^^ transit omya, 
fferbuit zapalni Qą (!). 

306. badaQą percontatur, lorie vyqfiydly^ singultando dyRc^z^ vczye- 
kayąj wroczyl 6qf yemv^ ruit (terror) drzal powataL 

307. forma fulgurei terroris wQgłqfh straQlyvego lyakanya , adhesit 
przyleJdo, perculsi agrarny eny, fluctuat crzc^zyla^ą^ tractabat blogcd^ fo- 
ris nagoly, 

308. revivus ozyly^ recidiyus zaRą mnrthwy^ funditus owacheky, fi- 
tonissas czyarownycze, latrando blecoczącz^ trupLis klamam, (mulier) tentat 
ypomanes rtmyala mamyentt^ manes rydzydli rbozą, terror pemicibus 
alis (nos) penetrans fulinine atrach obyaaanyonymy acrzydlj przeatraachyyy 
Qy lisnyenym. 

309. fend\i\si{Yita,)wyachiyączy^ cnideWhus groQnyeyach7nyjQgneiayeQą 
myotal^ recalcitrat odbar<i^ ruperat polomotalo. 

310. aczodroblire prodigialiter , restituit wRpnrł^ medela adzawye^ 
anoTnientPi htaką spuazczal^ owacheky. 

311. poli torem fsepultorem) pogrzepczą, (obicibus repagulis) ex ere 
Z'itworamy {zaiaramyy) Rmyedzy^ effractis odbyicachy^ lacheth exierat. 

312. cohors gmyn^ entimema g'tthka, degit bydly^ torsit vyvarl^ elo- 
quiis (argumentis) domowumy z \mkly rzecz concluserunt, argentum soluit 
agodlo znpliczi et instat (argumento, obicit) odmyki Z'iatawy iG^ą ^ cru- 
menas trzoache, 

313. corrupti reprobant awyedzyeny tempyą^ refellerunt zatuly ^ de- 
florent tąnpyą^ (y\s) eonsepeliuit apoapolicze apokladala^ zavadza^ putres- 
cit vymvge^ emit przenaymvyge, naufragam gynączą, fallax oatroQna, 

314. destruit achnmoczy^ aloalyvoaczy^ degradat zatąpya, debilitantur 
mdUyąy a caasa materiali odrzeczy pothathathnye ^ allegare odvodzycz 
othpyeracz (odh wykreślone), sonant pro te opyewayą zatobą. 

315. sub fumo tenebrositate pothkomvthno8czą^ plectra atrogenya, 
modlyUm&ą nahoRnym^ stipendiunt darvyą, 

Bosprawy Wydtialu filolog. T. XXII. 4 



26 AŁB^SANDfiR BKflCKNRR. 

316. iu aere napochodac^zein pmixyttrzv ^ roseas czyrwone^ cesaries 
przodek crzczyczą, humeris pieczom, oculi tremuli mdlę oczy^ ancipiti nye- 
domnymanym, 

317. attoniti 8tlvmyeny^ clausa nyeporuachone^ nectareis vcze&nymy, 
fouet lagod—^ czesącz. 

318. attoniti zvmyaw8chyazą^ susceptorem pyastvna^ snylc yest la- 
tacZf vyvyoth tulit, Qamyenythych (!), 

319. excuciendo vy pyc^zy wachy ^ w^crzesyl. 

320. al mis phalepnymy^ pretitulati przetkny vypy ssany broczy a ^ so- 
lerter namislnyCj divinis dotibus boshym adorowanym, 

321 IkayancZj podeptarM subdita, czemnego pyekla^ noctiferis posti- 
bus tagenmymy sywarczmy^ al ma vybrana^ czemnye. 

322. chaos zaczmyene zamyesane^ al ma nachwalebnyeyscha^ łkany e 
fieiri&^pa^czekyy poczysmye concidcabit {! \ 

323. yendicat spoachabia^ gląbokye odchlanye^ quatit roabya^ reboans 
brznyącZj przełęczy awachy^ dokonał aconczyl polozyl^ clamaas rfia, drży, 

324. ardeat aby palal^ niortifragos amyertelne^ (iusto) titulo posses- 
sione trzymunym^ nil decet eum nycz mj neslvQche dobrego^ craticulas 
roałhy^ glosabo vyloQą, boyVj valky. 

326. clarum pignus znamyenyty zaclath^ possessiones dzyerzawy, 

328. legiones cztna zaMąpy ^ a turbinę aąuarum navaly, eompren- 
dere aiy vphaczyla^ congrediens apar wachy Qą achodzączazą^ tekel roOmyc- 
rzenye a roQdyal dnow^ maiestatis moczy, 

329. cuspide oQnem^ gigantes obrzymy^ prostravi afhmylem^ malleus 
klwacz (dens), invadam zoclamam, ' 

330. depopulatus sura yeatem roilbvrzyly domo vmyąkczam^ pothby- 
lem^ percucio (dente) ayeko (I)^ concludo zadawam, 

331. scoria zvzelicza^ incaute nyoalro^ne, 

332. ramno glogowycz^ clangoris brzeQnyenia, classe (sonitus ex ma- 
nibus) ple&kany^ in diapente navyachokein podnyei^y€nyv, 

333. nimbus plvta^ sopire zatuliczy stabilire awyei^ycz^ ciclopes (fabri 
infernales) odchlaniczy, terror przeatraahenie, 

334. lora vadzenycze^ iacula atrzalky^ ex clangore oglo^nienya^ po- 
pulcas .. comas poculanye (nieczytelne) lyscze^ ąuatit kłopocze, decoratus 
wyelbyony, inebriat (cruore) cnoawy, luetis ponapelnicze^ vyachvachone. 

335. possunt yastari roatmozony^ dissipabunt roatrnoza, palestra bv' 
rzenye^ parmia pmcezomy^ galaxie (illius impressionis celestis) rzymalye 
drogy (?) , źle czytelne ; scemate geramifero perloitm vpq€ramm , au- 
rore yvtrzenky, obscurari czyemnyegecz , exultajitis morę gigantis yakoby 



ŚREDNIOWIECZNA POEZYA ŁACiŃHRA W POLSCE. 27 

obrzym vyescholy^ insertum spieczony^ regia Boeptra lasky ^ sternet bumi 
sAvmy »yemy, 

336. inopinuiD fulgur nyedomnymama ( ! ) swy ithlosczy circiter oko- 
licznyłtj limbo przethpyeklim^ conclusit sposchobylo^ territat lanka^ą stra- 
achy, stupor zvmyenie^ lacero peplo odcdenim zeulony^ perculsi QeatraQe- 
ny^ fluxerant czijekly, 

337. fiuit topy^ą, dissolyitur (pulyis) ro8wevan bywa, opitewayą^ 
seqai uczygnącZy plangunt crzyczą^ bispida obroOle, bellans boyarzyn, plu- 
mescunt (oŁh)opyerzony^ą, 

338. ave zavytay^ inebrias lepczeQ, 

339. confligas stąpsą. 

340. flammea probra dabat zvrzylo, 

342. gemit (axi8) skrzypy , precipitabit repchne^ qui se subdiderit 
poddalbyQą, personat ogładą, 

343. megera (vocat.) mąko. 

346. pessumdo cohortem podbyam gmyn, fulgor grom, salutiferas 
sdrovymy, 

346. nutriena zyvancz^ luciferos tot novos tako nowe swyathlosczy^ 
cantare ge^cz, congregat spbtjera, yilescunt ganbyeyą^ resonare brznyecz, 
sonis sistri brznyenym scrzppycz. 

347. infernalibu3 campis zapyekly, obvmbrat oaslamay (librans) 
deducens ryodancZy concludit zavadza, 

350. concilio sborw, psalterio decaoordo Malmem odzeQączy strun^ 
decantavit Z'8pyevalo, librat vyołhl^ (faux) ferrea vczioyerdzona, 

351. transiliit prz&sethl^ oylpflionea fugat spboycze rospądzą^ per 
nabiła poch^irpyączyam, 

352. tali colore rubeo czyrzwoną maasczą^ illustris iassnymy^ volare 
tostapowacz. moYet admiracio poruscha dzyw. 

353. morę giganteneo obyczayem obrzymomm, durni ganscz łobu- 
%«. botrus pogoda, de squalore i^mvli\ G^nye wyelbyonego de non elaro. 

354. deinceps othychmyasth , ardoreni palane^ (ornamento) trabea- 
tus ozdobfiony^ (clenodiis) sceptris vopy, enucleare vypowydzecz, 

355. arrident pobligayą, torclar sanguinolenta crvawa cropyona 
prassOj clangit brzny, (sceptra) vexit roQpusczyl vnyoQil. 

256. compluit acropyla^ agone boyowanym. 

Po drobnych zapiskach na str. 362 nattępuja Eklogi Wergila 
od etr. 363 — 418; obszerny komentarz treściowy i alegoryczny ustaje 
ze str. 381, wraca z 392; str. 387 — 390 pierwotnie niezapisane; glos 
polskich niema, chyba u boku stronic, u. p. 369 iunco ilythowym\ 
392 salix wyrzba^ saliuuca glogowycz,^ lolium kakol^ avena owszyk, car- 



28 ALRK8ANDRR BRUOKNTCR. 

duils czyrznye^ paliurus oaaeth^ thinio Iconyk^ 405. cotumus kvrpy ^ pu- 
niceo broncuhnym , suras na lysczech (por. wyżej te same glosy na str. 
274); 407 laurea hobeh^ fraxinus Ja^en^ populus ihopola^ abies Jethl. 

Od str. 421 — 508 inna już ręka, nie Marcina naszego, hymny ko- 
ścielne z komentarzem ; 509 — 513 nie zapisane; 514, 515 wiersze o Matce 
Bożej i i., u góry Martinus duQkay glosy: in colo wiprzesh^czy ^ pre- 
signata na8namovanyn (?), tucius przemy ecz, necessitate potrzebna ... ? 



Przechodzimy do oceny materyału językowego, jakismy z owych 
glos polskich w rękopisie Marcina z Łęczycy zdobyli. 

Pisownia odpowiada znanej nam z połowy piętnastego wieku, 
t. j. owej chwiejnej i niedokładnej, wykazującej wprawdzie pewien po- 
stęp, J6ŚU ja porównamy z pisownia około r. 1420 panująca; ale dale- 
kiej jeszcze od stałych i trafnych norm, jakie współczesna czeska, już 
oddawna odznaczały. I tak: dla obu nosowych samogłosek istnieje je- 
den znak ej, mieszany ze znakiem dla a i na odwrót; kilka razy ę 
przez e wyrażono, trzesze nyeaczescze ręczy ako^ raz przez em^ tempyą; 
pochylenia samogłosek nie wyraża się; dla i i y również jeden znak. 
Spółgłoski zmiękczone przybierają y , ale nieraz jeszcze znajdujemy je 
wedle starej modły bez y; syczące pisza się rozmaicie, sz i * często 
przez sch^ ź przez 2; j na końcu zgłosek nieraz się nie pisze, necha 
zam. niechaj , może tu i gen. adiec. fem. zaliczyć należy, jak azmysło- 
ne(j) miłości i t. p. Cechuje nasz zabytek pisownia niemych ł, p,k za- 
miast rf, i, g przed n /, n. p. 8zchvihnyenye^ łagothne lagothnosci^ sgothną^ 
crathnyonegOj prepóluthnycza^ sprawethlyrosczy^ bydenye^ dowothnye, prze- 
thny^ gąthla^ przyleklo^ aetJd^ poazyathwachy ^ nyeplothnym ^ vyothl, potrze- 
pny y ganyepnym^ akarpnyczka^ falepny; pisownia takich wyrazów, jak 
alotkke, rzadhky ^ pogrzepczą i t. p^ jest zrozumiała, ale atrada zara. 
zdrada, spoycze zam. zbojce (por. apboycze str. 351) mogłyby być pro- 
stemi błędami. W takie błędy zabytek obfituje, por. i^adza zam. rdza, 
roazdyra zam. rozdzira, rozdial^ adzowye zam. zdrowie, azmyofizy zam. 
smęci; gladzyą gładzę, czyaroicnycze ^ krzączyla Rye kręciła, nieraz y 
zam. ye, vydze^ azvyrzynecz^ bileje^ wyedzynya^ vypowydzecz^ upommyonyj 
urzyzacz urzezać i i., więc i w czyaka cienka, aczanczy ścieńczy, do- 
toyadza Rye a tylko pomyłka zamiast e się dostało. Inne narowy pi- 
sowni, th zamiast «, nierozróźnianie c i i i t. p. pomijamy. 

W głosów ni zwracamy uwagę na grupy ir i irz , wirzch ctrz- 
pieć ^drzgać czyrznidło m^rzwa^ dzirieć mirzid ćwirdzić pirioy wyczyr- 



8RSa>NIOW;ECZNA POEZYA ŁACIŃSKA W POLSCR. 29 

pnc^ czyrwony iwircz azyrokt ^ wapiraó zabtrad wzwiraó rozdzirad^ obok 
te w merzchi^ ućwierdzić aterce dzierżawa, zapierać tospierad wiercę; nie- 
domnimany^ słoneczny, nie słnneezny. Wsunięto d w zdrzucona, wzdrok, 
rozedrune^ p w szompnyenye; f zamiast chio w vfacić falehny ; ukrucieri' 
9W0y źarłoczstco bez t^ powtarzają się i w innych zabytkach; ciekawsza 
jest pisownia, oddająca oczywiście wymowę, czcz zam. łcz^ n. p. niedo- 
sUtczcz^y sloczczy słodczy, przy czcza ^ mtęczczy miękczy, przyczczeje brzyd- 
czeje; także ą zamiast on, sznamyączko (od znamionko). 

Z form wymieniamy gen. sing., jak luda, woza^ końca ^ ducha^ 
gen. plur. jak ząb {ostrość zqf>) dniów; dat. doirodoioi czasowi żłobom 
i t. p.; log. sing. na brzedze^ w okrądze^ loc. plur. w okrędzech^ na ły- 
śdech; instr. dual. obiema rogomn ^ instr. plur. przyjaciob/ skrzydły unę- 
zidły; plur. neutr. adirct. na a, martwa dała, rozmajita ziota^ roskoszna 
(jabłka); plur. od słza , nom. słtjzy , gen. sł^z; formy nominalne u ad- 
iect., ukruden był^ prz^zpieczpn ^ nieprozen dotcodu. szkarado jest; superl. 
naałocsza; poJudnietmj ale krzyżowy. U czasownika imiesłowy praet. 
pierwsze u tematów spółgłoskowych ze wszy^ wlazwnzy posiadwszy przy- 
siąffwszy upadwszy sparwszy; imiesłowy ich drugie bez ł weHle wymowy, 
por. ruskie, uytdod^ uszed^ zioyk jest; nie jest , ściągnięte w niest czy- 
tamy trzy razy (na str. 203, 218, 220); od kwiść mylne formy hwaią 
i hwąfcą zamiast kwtą i kwtacą Jak w innych pomnikach XV i XVI 
wieku, używa się imiesłowu act. praes. w znacznniu biernem, n. p. cul- 
pati crutis od ganiajcych (t. j, ganionych) ndg , por. rzokący t j. rze- 
czony jeszcze u Miaczyńskiego : sztokfisz t;^k rzokaco ryby, jedzący t. j. 
co jeść można i i.; wątpiącemu czasowi dubio spacio, przykłady po- 
dobne częste już w psałterzu, n. p. modlńezy depreeabilis , werz(J»cza 
credibilia, neczyrpij cz() intolerabilem , slisz9C'zi auditam i t. p., por. Mi- 
klosich Syntax 821 i Nehring p?alt. florian. XXII. Z czasowników 
wymieniamy jeszcze formy łapa\ chwata, obok uchm^cą (zamiast da- 
wniejszego uchycą); częstotliwe jak ohicijawnó, powoławać; forma de- 
mniejeć zam. ciemnieć, niezwykła, jakby wywołana odmiana praesentis, 
ale nieforemności zachodzą joszcze nieraz, n. p. w deklinaoyi acc. trzose 
zam. trzosy^ por. formy jak czase i t. p. Dalej wymieniamy instr. ja- 
rzabmi y pierwotna forma od tematu na i (jarębb); instr. sing. osnem od 
rzeczownika oscien stimulus, por. osen (7am. oścień) u Grochowskiego 
z Rosentretera (około r. 1608) cytowano, kościen gon. kośna (por. w Roz- 
mowach Korczewskiego 1.553, II 289 psom się ogania kosnem). ale 
w biblii Leopolity (1561) czytamy osthnowio. Charakterystyczna jest 
forma bola (boleje), nie błąd pisowni, bo i rzeczownik hamanie za^A\oAz\^ 
chociaż w innych słowiańskich językach tegośmy nie znaleźli \ dalej 
o w błagać, obok tego już i błagać^ por. uwłoczfć i uwłaczać, włodać 



30 ALKK8ANDRR BRLCKNBR. 

i władać, płosząc i płaszać, których a wywołane jeśli nie czeszczyzna, 
to analogia z innemi częstotliwemi z a. U czasowników na — nac part. 
praet. na ł na nie przybiera: zamJdi, dziś zamknęli; ukrótty^ później 
ukrótnęły, por. w psałterza i w biblii podźwigł dotkło wytargł i t. d. 

Ciekawszą strona naszego zabytku pozostaje dobór słów, z których 
teraz ważniejsze wyszczególniamy: 

Baby pleiades, por. w biblii r. 1561 miegocacze gwiazdy które 
zowa bśby Bąkanie gromienie, karcenie. Barać: odbarać recalcitrare, 
z€tbarająe prohibens od bor walczyć, por. lubelskie sbarać ną wzbraniać 
się Prace fil. IV 270 i cytowane tamże zbiory, łużyckie barać i i. 
Bełk: lozbełknąó podnieść się o dymie, befkni^nie uderzenie, plusk por. 
ks. Józ. Wadowski cień życia ludzkiego r. 1691 wpadł w morski 
bełch z brzegu, zdepcesz jak ziemie ów bełch w srebrnym lodzie (t. j. 
po zamarzły eh nurtach przejdziesz jak po ziemi); bełchliwość y burzli- 
wość rozumków, Dubitancius Zbyszewiusza r. 1583; w lubelskiem i i., 
bełk głębia Prace IV 182 i i. Bieleje candet. Blegotaó, paplać, por. ble- 
gotliwy balbus Rozprawy XVI 357, wyblegotać Xięgi Język r. 1542. 
Blekotaó szczekać. Blochać eromere, por. u Zebrowskiego przeobrażenia 
r. 1636, str. 273 o balwierzu Midasa : chcąc wyblokać . . kopa du- 
czaykę.. rzeozkłekcze. Błożyć błogać i błagać, poifoiy^ arridere, ófoiycf 
blandiri, ubłozyó reficere, błagał tractabat, ubłagać palpare pochlebiać, 
fobłogać arridere (przetłumaczone na innem miejscu przez lubować). Bo- 
bek laurea. Bojarzyn bollans, pugil, częste po rękopisach XV wieku, 
por. Archiy XIV 467, 512, Rozprawy XVI 358 bojarzyn argiraspida 
i i. Bolać, bola anget, boJanie gemitus. Bryła masa. Brznieć brzmieć, 
brznienie brzniąc zahrzniała brzni brzniała brzniący , ale raz czytamy 
już we formie dzisiejzej brzmiących, Mi kłosi eh etym. Wort. 21 nie 
słusznie brzmieć i brznieć oddziela, w biblii zawsze tylko brznieć, abi 
brznyal zwypk wyesyelya 246 b, na zwoneczkoch brznyely 247, gdysz 
zabrzni zwypk tróbny ... w usu waszich brznypcze 164b i t. d. , bi 
szwadi przykroscz nye brznyalla módl. Wacława lii.; czy brzesznienia 
clangoris na Ktr. 332 nie jest niyłka, zamiast brznienia ? Bydlenie commu- 
nitas; zbytlni zam. zbytni?; nahywacze congregatores. Zabranie (wód) 
inundaeio; zbór concilium. Burzenie palestra (bój), jestem rozburzył de- 
populatus sum. 

Boeciekanie discursus (wód). Ścieńczyć głodem macerare (pisane 
scianczyć). Cirznie carduus. Cirzpieć, niescirpiedliwy intolcrabilis , cirz- 
piedliwość mansuetudo , w biblii czyrzpygdlywi 70 b patiens ale cyr- 
pyedlywoscy 313 b, cyrpyedlywi 331, cyrpyedlywoszcz glosy Wisłoc- 
kiego 50; nosowy znak wydaje nam się my łka , a cała formacya, jak 
i odpowiedniego słowa sprawiedliwy , czeska ( trp6dliv^ , spravedlivy) 



8REDNIOWIRCZNA POKŻYA ŁACIŃSKA W POLaCfi. 31 

obok polsk. ciei*pliwy. UcUcz paraclitus , consolator, od udió wyzwolić 
exbrigarc; dla rzadkości wyrazu tego dajemy kilka przykładów: Ocle- 
nie mieć albo przestrożnik na sejm przyszłej blisko elekciej króla no- 
wego przez J. Karczowskiego etc, tytuł pisemka politycznego roku 
1586 (wydał Przezdziecki listy Annibala z Kapui, str. 237 — 249 
zrękop. Ottobon. niepoprawnie; Uczknieniek lubo etc, inny odpis zna- 
lazłem w Petersburgu, Polskie ręk. XIV Quarto Nr. 58); z tego mię 
nie wyelił Rota poznańska r. 1393; wyclić się wyzdrowieć Enapski; 
źes sama w^dy yclała (o ziemi) Cbróściński: mylnie łącza to słowo 
z cały, *wycelić, z czegoby wyclić powstać nie mogło; domyślam się 
pochodzenia od eto Zoll, wydió znaczyłoby więc pierwotnie, towar i t. p. 
wolnym uczynić, po zapłacie cła, później uogólnionoby znaczenie. Ćma 
legio, jak w glosach Michała z Janowca (Archiv X 380 legiones czmy, 
por. czeskie tma hufiec). Cudzoziemiec, Czesne terrenus, z niepierwotna 
wokalizacya zamiast czasny, które w XV wieku jeszcze nieraz znajdu- 
jemy. Cze^ik honor ] poczesliwie znakomicie, częste w XV wieku, po- 
czestliwy u Macieja z Różan 22, poczesliwy (inclitus) u Marcina z Mię- 
dzyrzecza r. 1428, w glosach Wisłockiego 49 i i., poczliwy w XVI 
wieku, w Marchołcie i t. d.; roeczytać rozważać, pensare^ też tyle co 
czytać; roacztanie procrastinacio uderza niezwykłością. Czyrznidło atra- 
ment. Poczmumy poclimurny od czmura = chmura, por. czeskie ćmoura. 
Czczy próżny. Odpoczynienie wieczne. 

Dać: przed((wca zdrajca. Deptać: podeptana poddana, zam. teptać, 
jak w Cześkiem. D )ba : podoimy pius i maturus. Droczyć ledere. Drze- 
wie palmites; drzewmiry. Drzazdze vimen, od drzazg vimen Archiv XIV 
495 z r. 1455, później z nosowem brzinienieui niepierwotnem , por. 
Strumień 8 ki o sprAwie stjlwów 1573 chróstów Albo drzażdżu połą- 
m&nego na zwieraniu grobley, które więc mylnie z drzęzga 8ilva zesta- 
wialiśmy Arch. XI, 126. Eozdziergnąó węeeł. Wydrapać, lel^k wydra- 
pał 8trix arct. Drzwi, Wzdymanie tunior. Podrzeźniać, ganiebnym po- 
drzeinianim inyida sanna. Dziw admiracio. 

Gabanie {ligahania?) stiniulaciones. Oadka enthymema. Gańbieć 
podleć, gańbieją rilescunt; ganiehnyj ganiehnośó zarzut, probrum. Oąszcz 
dumi, już w psałterzach. Gc^'(S cantare, aby ge^dła ut citharizet, gędziec 
śpiewak. Otogowiec ramnus, saliunca (raz głogowie napisane, pewnie 
mylnie). Głos, ogto»nienie clangor; głasać, glosa woła. Ołównie faculae; 
głównik occisor. Gnusić, gnuszary torpens, dormitans. Ofiój ropa. Zgo- 
dło pieniądz umówiony, zapłata zgodzona, por. sOpd genszesz zgodl bi- 
blia 204. Gola, na goli na dworze foris, jak u Knapskiego (na goli co 
leży). Oorzed rilescere. Gózd gaj, pisane ^o«^, jak w słowniczku po roku 



32 AtKItSANDtiR BRflCKNfia. 

1455, Archiv XIV 491, ale por. cum silyis yulgariter gosdi dictis Roty 
r. 1415, (in loco vastae solitudinis) na pusteni gosdze Biblia 156. Grom: 
ogromiony attonitas; zgromieni perculsi. Gromada: 2^rana^2;a (!) buduje; 
zgromadność cumulus. Grtań^ z pierwotnem g. Grzesć: rozgrzebia ape- 
rit; pogrzebca politor, 1. j. ten, który chowa ciała. Owiaade nieboy zani. 
gwiaździste lub podobnie. Gwizdać, gtmzdanie, gmżdże sibilat. 

Cbarpęci , po charpędam per nubila, częste w języku XVI i XVII 
wieku, por. u P. Crescentyna r. 1549 między cimim abo jaka char- 
pecią, ciernie y insze cbarpęci lubo chwasty i t. d. Chać: poniechatoa- 
jc^ cessans. Chłań : odchtani i odchtanye nom. plur. , stigiae : odchłan- 
nicy cyclopep. Chód: nieochodzące sią nierozdzielny, czy zara. nierozcho- 
dzace czy też pierwotne ochodzió zam. otchodzió? Chrapctć, Ghrą^ci 
perstrepit, czy mylne zamiast chrzęści? (por. chrzęst Rozprawy XVI 
358), u Knapskiego czytamy chrostnęły zbroje obok chrzęszczące. 
Chutki lubricus, por. bArzo chutki w biblii r. 1561, chutko prędko 
Kwiatkowski o wychowaniu 1564, str. 74, ludzie chutcy obrotni Gór- 
ski rada pańska 1597, str. 109. Zchudnienie macies. 

Jad, jadowity basiliscinus i dolosus, jadowició zatruwać. Jądro 
ziarno. Jasień jesion, por. yeszyen Archiv XIV 491. Jarząjb jarząbek. 
Jaskinia. Jaźwiec borsuk, Jaz wiecom jama grillia eavu8. Jątrzyć się in- 
yalescere (o ranio). Jatki macella. Jedl jodła, por. Rozprawy XVI 358. 
Jąó: jęciec jeniec; sjecie torus; sjem sejm, concilium. Jeżyny yaccinia. 
Ugranie ars. JtUrzenka aurora. Jenokole plaustruni, por. jednokole Roz- 
prawy XVI, 344. 

Kabłać lovere, faji/e, por. kampblaczy alumpni u Marcina z Mię- 
dzyrzecza, wkablanyy delectacione i kablya delectamur, w glosach ka- 
zań pełplińskich Archiv XII 144 i 145, gospodze yzesch szyna kam- 
blala w książeczce Nawojki. Kalina alias zimostradka labrusca. Kąfcol 
loliuin. Zakał fon»entum. Zakamiały zakamieniały, częste jeszcze w XVI 
i XVII wieku. Niekarny durus (kark), eflfrenis. Kazń rozkaz. Kiela 
kilka, rzadka w XV wieku forma, zwykle czytamy kilko, kielko, kile, 
kiele, kilo. Wskiełzm^ó^ w innych spółczesnych tekstach chełznać. Kłam 
trupha szalbierstwo; kłamajacy fallens. Klektad, klekce movet (ostia), 
por. klekcac tangendo u Swiętosława (24), w lemiesz klekce Rozpra- 
wy I, 47. Zaklinacz incantans, por. zaclinaczowy Świętosław 9. Kłopo- 
tać w pierwotnem znaczeniu, od pierwiastku klep, kłopoce quatit. KltoeuS 
sculpere; klwacz dens malleus. Kmieci czy kmiecy. Konik thimo. Ko- 
sior potabulum vel wydly. Ukop^iie yelocius: pomylone. Koło: okoły 
ambages ; okolicznie niemal , około. Krechki fragilis , późniejsze krewkie 
już w książeczce Nawojki, o stosunku obu por. Archiy XI 133. Krót- 



ŚREDNI0WIEC;5NA POEZYA ł.AO IŃSKA W POLSCE. H;\ 

nać stawać się łagodnym, ukrótły domltus, por. vkrotncli a Yspokoili 
sie biblia r. 1561 , zwierzem nieoki^ótłym Klonowie His str. 85 (t. j. 
dzikim). Ukrutnieć 8aevire, z czeskiego. Krzat pigmaeus. Kurpi coturnus 
jak Rozprawy XVI 859. Ukuszenie gustiis, częste w XV wieku, n. p. 
w spowiedzi powszechnej i t. d., z czeskiego. Kr zezy ca caesaries. Kwa- 
pić się tendere. 

Niełacnie importune, natrętnie, i^aczw^ca (raczej łaczniaca? czeskie 
lacneti) łaknąca famelica. Łagodzić mellificare; łagodny pictus (o języ- 
ku), por. łagodzenie blandiciae w rękop. peszteńskim 100. Wylęganie 
torus, por. wyleganiec dziecko nieślubne, wyraz częsty w XV wieku; 
wyżej mieliśmy sjącie dla torus. Ldek strix, jak w psałterzach, lyo- 
lyek nyctimene Archiv XIV 493. T*eleja6 sie chwiać się, kiwać się, 
zalelejał (głową) pokiwał, por. lelejał się zataczał się, w glosach Miko- 
łaja z Janowca Archiv X 381 ; lelejanie fluctus w obu psałterzach; 
wstał mistrz jedwo lelejąc się O śmierci wiersz 111; wykrzyknik leli 
poleli i t. d. Łeptać: łepcaca żądza pungens esuries , tepcące stimulans, 
łepcesz inebrias; w bibHi w innem znaczeniu: zwierz polny jenże słepce 
was „consumant" 94 b; kazał kobyłkam aby złeptały ziemię 259 b; 
czeskie leptati ł^czy również oba znaczenia, używa się o płynach gry- 
zących (a więc pungere stimulare) i o chłeptaniu, żarciu. Laski berło, 
sceptrum. Lice: nieobliczny nieobecny, por. u Swiętosława oblycznye 
były 76 praesentes, przed oblycznosczą, krolya 16 i oblyczuosez per- 
sona Rozprawy I, XLVII. Łobuzie dumi, u innych łabuzie, n. p. Józ. 
Sulistrowski wyiśeie króla JM. Stanisława I z oblężenia miasta 
Gdańska r. 1734 wierszem polskim opisane: osadzili nas w błocie łabu- 
źiu y trsżćinie, z łabuziow sprzyjaznego pretenduię dachu i i. Łomot: 
połxymotało ruperat, por. czeskie lomotati to samo. Lszczeć , lśnić się. 
Iszcząca tśzda nobile frenum (na drugiem miejscu Iczaczych koni napi- 
sane); Iszczenie (Isczyenye) species, por. wiersz o śmierci w. 30 Isczy 
szya, w biblii 307 b: (ssydow niosy^znich) Isez^ee gesz sy^ Isczali iako 
złoto, łszczacisie wagi u Maczyńskiego, wiehni sie łszczę praefulgeo. 
Luby: lubieżny gratus, por. lubieżny suavis w psałterzu; luhosci deli- 
ciae, por. w lubosczach in beneplacitis w psałterzu; uieczyste lubości 
luxus; ulułnnłby placeas. Łudzić: łudarsUco illusio, bhmdimenta. Wilcze 
łyko aconitus. Łyskać: łyskawica fulgur, wzgla^d straszliwego łyskanta 
forma fulgurei terroris, strach . . przestraszywszy łyśnwnim terror . . pe- 
netrans fulmine: obok błyskać, błyskawica znanych już z psałterza, 
łyskawica i t. d. w XV wieku częste, n. p. Archi v X 383. Łyst łytka, 
lysth sura Archiv XIV 491, Knapski pod słowem łyst wyraz łytka 
wyraźnie czeskim mieni. 

Uo«j.r«wy WycU. fil.log. T. X\ll. 5 



•^ ALEKSANDER BRtCKNKIL 

Macać perscrutari , badać. Czyrzwana mcM eolor rubeus. Mamy: 
marnotrawić^ prodigus. Mrę: umartwienie sopor; marzanie zabijanie. 
Marznąć: emarztośó zimność. Mazały farina, por. czeskie mazała w in- 
nem znaczenia. Miałki , na miałkiej wodzie in parTO flumine. Miara: 
nad umiar więcej niż stasznie, plus eqao. Miasto: namiastki następcy, 
częste w XV i XVI wieku; mieszczak mieszczanin, w innych tekstach 
mieście (n. p. w rotach sieradzkich 1391 i i.) lub mieszczanin (tamże 
1407 i i.). Miektać się migotać się , mieJcce aią nitet, por. myekcze vertit 
oculos w glosach Mikołaja z Janowca Archiv X 383, miekce sie Ma- 
czyński r. 1563 i i. Miękki: miąkczy mollit. Mieść: rozmiatanie rabies, 
pomiatać zamiatać. Mir pokój , foediis lub induciae , częste ; mirzyć fe- 
derare , por. zmirzyć się w biblii 204 b. ; przy mirzyć się reconciliari. 
Mirzić, mirzion culpabilis. Mijać ^ pamijające imienie mobilis possessio. 
Mirzwn stramen. Mnieć: nie sarnin się non metuit, czyste sąpmnienie 
sumienie; niedoinnimany inopinatus i anceps. Mogę: przepomozone zwy- 
ciężone, przepomaganie vincere; mocarstwa sceptra; pomocnik patronus. 
Mowa: domowa eloquium, omówienie obloquiuni, omawiać eloqui, niewy- 
móuyiony improvisu8, niewymmoiiy inopinatus. Miedź aes. Mknąć, zamkłi 
rzecz concluserunt, odmyka zastawia sie instat. Mudzić opóźniać ociągać, 
lenitoym stąpanim bieg mudzisz cursum moraris, z przyrostkiem powięk- 
szającym kOj komudno^ć tenebrositas, por. yacosra to czósto omudzil 
Spowiedź powszechna Archiv IV 191 , dobra wola nie chuda ani też 
komudna Żebrowski przeobrażenia r. 163(5, str. 210. Muł, z mułu de 
sqaalore. Mysi : namyślnie solerter, rozmyślność vigilancia. 

Noga: odnoga i odnożki palmites. Niosę : podniosy gradus. 

Obrzym olbrzym, obrzymowa wielkość gigantea quantitas. Oscien 
osna, osnem stimulo, por. wyżej. Oset paliurus. Owsik avena. 

Palica fustis por. pałka Rozprawy XVI 359. Pak: wspaczny re- 
trogradus i suprem us. Pełny: panapełnicie luetis. Piastun susceptor. 
Pięk - : piejcrać piększyć (zamiast piękrzyć) , upiąkranie upiększanie, 
częste jeszcze w biblii r. 1561, n. p. gdy sie przypickrasz , vpiękraw- 
szy się i i. przipiękrzony, miedzy piękroszkami panienskiemi Mączyń- 
^\\ piękności signa. Piec zapiekły o wszystkiera stwardniałem, spiekł 
8trinxit, zapiekły infemalis, zapieka sie durescit {lorzód^; pieczołowanie^ 
pieczołujesz się. Piekło: przedpiekle lirabus. Paprać, galliuae verrunt 
paprzą się, w innym kodeksie krakowskim papraczszyą , popaprana twa- 
rzą Uciechy r. 1655, dziś babrać. Pchnąć, wepchnie praecipitabit, bę- 
dzie wepchnion clauditur, zapchnął oflFendit (o cierniu). Płast cataplasma, 
por. u Seklucyana (1551 r.) nieco płastu miodowego. JPłauńć żelazo. 
Pieska classis, por. pleszczeć, pleskać t. j. klaskać, jak w czeskiem. 



średniowikcena posbya łacińska w polsce. 35 

Ftttta nimb Ud. Pole, podle, póUboczny coUateralis. Południe, przepo- 
łudniea putana, zob. wyż. Pręży <5, u^pręży acuit? Frzeczny uciążliwy. 
Przodek albo ki-sczyoa, caesaries. Bsotmk cynicus. Pukać się, rospuknąó 
sie crepare^ wypukłe rupta, rospuka się se compungit, w innych tekstach 
z <|, §, n. p. rospękł się crepuit, gnaty się wypęczyły Archiv X 381 
i 382. Bogański socraticus. Opiewać sonare, opiewają za tobą^ słodkie 
rzeczy opiewasz duloia depromis, 

Bęczysko^ dextra rusticalis. Rocić się, rocących się discordantium. 
Sodzie parens. Ropa sanies. Zaryczeć tonare ore. Rzektaó o sroce. Na- 
rzędy instrumenta, por. r. napn^i,!.. Rzygaó por. Rozprawy XVI 360. 
Rzężenie gemitua, por. zarzężał duchem = westchnął i rzężąc w sobie = 
wzdychaiac Seklucyan r. 1551. Rza rży, krzyczy. Urągać, od urąga- 
nego omówienia a corrosiyis obloquiis, urągaliście reiatrastis. 

Sad, sędzię (napisane i^adze) boga vas fi guli dei, yocatiy. Sidto, 
sidlió. Siec, siekę fulmino (dente). Siepać. siepa vexat, por. wywepawszy 
eyulsis (mamillis) w zabytku gnieźnieńskim 496, siepaeie targaete i sie- 
pali mordowali Archiv X 380, w naszym zabytku kazi, rozdziem do- 
dane. SierzcU pili sierść, por. sirchl Rozprawy XVI 360, eirzchlisty 
glosy wrocławskie Prace fil. III 287, sirszl kozia biblia 72 b. Siła, usiU 
ca violator, jak u Świętosława 59. Skarbniczka szafarka skarbów. Sko- 
lic, (psy) skolą fonant, skalenie (psów) murmur, por. skolić Rey Zwie- 
rzyniec k. 134, ogarz skolisz Miaskowski II, 99. Skrobać, skrobie celat 
Skropawość, skropawosci trę tubera castigo, por. skropawy u Maczyń- 
skiego. Skrzypieć, skrzypi gemit (os); skrzypiec skrzypce. Skrzytać zgrzy- 
tać, skrzyiat %ir\A\i, por. skrzytać w psałterzu, scrzytaly Rozprawy XVI, 
34-4 i i., jeszcze w XVI wieku, n. p. skrzy ta zęb4mi Wokabularz 1566 
i i. Skuła rimula, foramen, czy nie należy czytać również shdy zam. 
skały w Glosach Wrocławskich str. 288 i w rękopisie Materna, zob. 
niżej? czeskie skulą. Pośladek lub ogon natis, por. pośladek i posledek 
anus glosy Wrocławskie. Sfopień stopienia a passu, por. słapać i szła- 
pać, opoki slapiesz saxa premis, palpitant rudimentis *«?a/)eq (czy *?api'qf) 
w regułach j liczne cytaty wszystkich trzech słów w Archiv XII 295. 
Słuszać, nalei^eć; sluszace się należące. Smagać ferire (palica). Smrodli- 
tcość sordes. Snowy, snowego ukazania somniantis imaginacionis. Sitowie 
cirpus. Sojka craculus. Śrzon bruma. Stary, starzały elumbis; starzecz- 
Hwo primatus starszeństwo. Stać, nastawające się inoumbens; stawad de- 
ficere, stawszy raoriens; staw nodus; niedostaczczę tebesco; nie stójcie 
ehea, powstałe z nastojcie, a z niego znowu niestety niestety, por. Ar- 
chiv X 381 (nastojcie nań jeszcze w psałterzu floryańskim, w XV wie- 
ku już tylko niestojcie); podstata propos ita materia , też rzecz podstatna 



o6 ALEKSANDER BRUCKNER. 

lub podstdtnia causa niaterialis. Strojenia plectra. Struga flumen. Swircz 
świerszcz. Szamocie, szarnoci (pisane schamoczy) destruit, u Knapskiego 
szamocę rapto i t. p. Szcie chód, szelm lospa^cznyrn ordine retrogrado, 
odeszcte^ poszcie. Szczepić. Szczerupina conoha, jak w psałterzu puław- 
skim (we floryańskim: skoriipina). Szczraiel, szczemielu (pisane acze- 
rnyeh) fuci, por. sczinyel scabro Archiv XIV 490 (słowniczek po 
1455 r.) , ćraiel sćmiel o dzikich pszczołach u Knapskiego. Paszcseka 
fauces. Szkarady, sroviocą sznradnością denigrant atraniento; szkaradzisz 
fedas; o azkaradem ogonie de turpi nate; szkarado yest est fedum; szka- 
redę putridus; szkaradości contagia, wszj^stko pisane ska — \\\\^ 8ca~\ 
Szidfienica crux. Sobie, sposobiło conclusit , sposobią vindicat. Słonic, 
osłony arma, osłania obumbrat. 

Tam cierń. Telahroć^ por. wyź. kiela, w innych pomnikach telko, 
tylko, tele, tyle. Tkać. przy teza %o przy czczy lub czasu potrzebnego in 
necessitatis articulo, z przyczcze lub zrzadzenim fato i i. Tłum, stłumił 
elisit, stłumieni zdziwieni (por. um). Wątpia/n/. Tonąc, topa naufragat. 
Traiaić wydawać. Treść, z trsci de canna. Truć; trudna. Trzos, trzo- 
se {\)^ crumenas. Trnoźyć, czy od trnog (t. j. trójnóg, por. drgubica 
z trgubica), naczynie kuchenne, a więc wydawać na nie, trawić? w każ- 
dym razie roztrnożyć znaczy w XV wieku tyle, co rozflaźyć w XVI 
(od flaga a więc właściwie: puścić na wiatr; pisownia rozflarzyć fał- 
szywa) t. j. roztrwonić, a więc rostrnozą dissipabunt, pos^sunt vastari 
(mogą być) rostmozony^ por. bona ne dissiparentur rosztruoszonoby (!) 
Script. rer. polon. IX, str. 314, roszthrnoscza prodigus Ai'chiv XIV 491 
(słowniczek po r. 1450) i w glosach kazań rozmaitych. Trzepiotki, 
brzmiącymi trzepiotki vibrando ... lupatis, por. trzepiotać .Roz])rawy XVI 
360. Tulić, zatulió (usta) zamknąć; sopire; refellenint; stula obserat. 
Twór, zafworu sere, zatworami obicibus, repagulis; odtworzone drzwi. 

Ubożą n)anes, por. wy^. Um , zumienie stupor, zumiawszy się atto- 
niti. Uzda lorum, u£dzienica toż samo. 

Wał^ nawała turbo (aquarum); loalecznik bellator. War, b warzyć, 
swarzono (żelazo) conflatur. Wełm fala, tak lub wełn w XV i XVI wie- 
ku , por. od wełmów i wełnów u Miaezyńskiego i i. Wió restis. Wi- 
kłać, wwiktaó (czy uwikłać?). Wiara, niedowiarkowie sacrilegc fidei. 
Wiercić, wiercę. Wirzcli, zioirzchnia studnicn agahna. Wirzgaó. Wilkośd 
wilgoć. Widzieć, widzidła (zam. widziadła?) manes. Widły lub kosior 
potabulum. Wiezidła lora, zwiezió irretire ; Wf^^zeł nodus, węzły nexus. 
Wie.sić, zwiesić stabilire, wiesi punit (o szubienicy); loisający penduluć^. 
Włóczyć, uwłaczać uciijgać disgressari. Własność zamiast włosnosć 



8RKDNI0WIBCZNA POEZYA ŁACIŃSKA W POI^CB. 37 

Z wokalizacyą czeska. Wola, przyzwolca fautor; dohrowoleństico arbi- 
trium i libertas. Wołać, powoława inerepat. Wiodę, doicód ratio; wzwo- 
dzeni retrahuntur; wodza wodze (neutr.). Obora. 0^7'oiy vincula. Wrzask, 
wrzeszczysz caprizas. Wsze, owszejki prociil i fuuditus (pisane ofszeki^ 
owszeki ii Miaczyńskirgo). Wtóry, nawtórki czynić resiimo, na innem 
n\ie]%c\x powtarzać; por. na powtórki u W.Potockiego w Wojnie Choć. Wyda- 
sćioo Yiatoritij przewy ciężą. Potoyskania meloĄla, c.oncxmtuSy oi wysk krzyk, 
por. u Marcina z Międzyrzecza r. 1428 wysk ululatus. czeskie v^sk, 
w druku o ochronie panieństwa około r. 1528 (Rozprawy III str. 51 — 69): 
pacholczy zbytki stroją vkazaiacz się przed pannami zicyskani (m). Wy- 
soki, poicyszni sie tuniefactus; mfhaienity procerus, najdawniejszy cytat 
tego słowa, które Linde chyba za przeróbkę jakaś z wyinienity uwa- 
ża, ale ponieważ słowo to znaczyło pierwotnie wysoki, więc pochodzi 
od wys (wysoki), por. twory jak rumiany (od ruda) lub litewskie rau- 
mfl, ruskie HHaMCHHBift od niz. 

Ziemia, odziemek drzewowy truncus arboris. Ziewać, ziewa hiat; 
rozdzteioanymi paszczekami. Zimosfradka czyli kalina labrusca (Lanib- 
ruska Kalina Macer St. z Łowicza). Zrzec, wzdrok iubar; zazdro.ścitry 
invidus. Zwierzyniec aroa, por. Ro/j-rawy XVI, H41. Źwięk vox cantus, 
źwięczeć, ztotęczący (pisane swakczanczy) nwircz garrulans cicada; źwięk 
częste w psałterzu i biblii, gęśli źwiękajtice glosy Wisłockiego 70, 
8vyaczaly Rozprawy XVI 34.^. Znać , rozznawajacy discernens, rozzna- 
wanie iudicium ; przeznanie fatum; znamionczko punctum. Zurzyć (bu- 
rzyć) exprobrare, zurzyło^ por. roszurzfdi «(.'» gi ( exarcebaverunt eum) 
w obu psałterzach, częste u Wacł. Potockiego, n. p. zurza się Sylo- 
ret 31, (dziś żydzi o kościół) się tdk barzo źurzą Nowy Zaciąg lt)98, 
rozźurzela się Juno Zebrowski przeobrażenia 1()2B, str. 4H , zurząc się 
na wrogi tamże str. 206; czeskie zufiti wściekać się. Ziębnąć, oziehia. 
Zadzić, źadUtoy odibilis. Żłób praescpo. Żużelica scoriae w XV wieku 
nieraz zapisane. Zywaźn dopisane do wyrazów przyrodzona wnelrznosć 
vitalis nectar, urobicme jak pirwiaźń od pirwy, por. pirwiaznki Kor- 
czewski rozmowa druga (r. 1553) w. 352,'3()0, 3(54, pierwiaznki biblia 
r. 1561, por. pyrzwyanky wszech robot psałt. jmhiw. 77, 55. 

Ilość słów pożyczonych dosyć znuczna, wymieniamy następne: 
WacA^ toraces, jak często |)0 rotach wieku XV^, por. blyachi biblia 221 b; 
bronatny, por. brunatny (pannus) Roty u Helcia II nr. 3858; cymbał 
z łacińskiego; foł^zyioość^ fahaziiik fictiis, częstsze daAvniej; gmin; gru- 
by, gryJjym gardłem clamoroso gutture , por. Rozprawy XVI, 357; 
gwałt ^ gwałcę ; kropierz talcre , por. kropierze wy Rozprawy XVI 357 
i w kropierzu glosy wrocławskit; Prace 111 287; krzyżowy; kukhirstwo. 
kuglarstwo; lojiczny; myto pretium; perłowy albo raczej pierlowy; plac, 



38 ALRKSANOER BRUGKNJBH. 

na placu, z p^aca; paweza e włoskiego , później pa węża pawęża; prelacij 
por. prelatow u Swiętosława 71 ii.; prasa torculsLT'^ rycerz eąues; roazh/ 
craticulae, por. rusztowanie ; sda Siele, csseskie Ile, por. ssiya reda sło- 
wniczek ok. 1455 r. Archiv XIV 491; smakować sapere; struna^ jui 
w psałterzu ; szukać suchen, czeskie śukati ; szpica, szpycy castra, szpice 
})roelia5 częste w biblii, spycy<> wogenskO aciem ad pugnandum 183 b, 
na spyci 244 b, 251 b, przedschpicza woysky antę aciem słownicsek 
Celichowskiego 1 b; szafować, szafowanie (pisane schaphonye) usus, sza^ 
faje dispensat, por. szafarz (pisane za warz) dispensator Archiv XIV 494, 
schafarze abo roszdawcze glosy Wisłockiego 52 i i.; szykuje dispenstit, 
por. wojskc) szikowaw na bok biblia 252 tendens szykyyaez glosy Wro- 
cławskie; szyrmterz pugil, por. szyrmyerze pugiles, schyrraowacz w sło- 
wniczku Celichowskiego ; «/", ufa chori; waga t/^oi^d taxare ; vopy scep- 
tris, clenodiis, niemieckie Wappen to samo, por. w rachunkach Zy- 
gmunta I (Ateneum 1892, I, 328): w Budzyniu przychodzi herold maiv 
grabiego Brandenburgskiego cum baculo aeneo et cum wopi; wiarowaó, 
uwiarowany fugiendam, niewiarują sie=^me wystrzegają się; żałm, żat- 
mem o dziesiąci strun psalterio decacordo, źałmu psalmistę^ por. w psał- 
terzu szalmy nasze psalmos, raczej oczekiwalibyśmy wyrazu żałtarz 
lub żołtarz; tu należałoby też słowo uclicz^ jeźli nasz wywód od do 
Zoll słuszny, por. wyżej str. 31. Tym jednak^^e ściśle biorąc, nie ogra- 
j icza się spis słów obcych; z czeskiego moinaby jeszcze niejedno przy- 
toczyć, na co u góry zwracaliśmy uwagę, n. p. użycie słowa łepłaó 
w znaczeniu g-ryśó; podstata z urobieniami , substantia materia; polcuta^ 
pokutować, odpokutowany defletus; szkarady p. wyżej i i. 

Wyżej (str. 5) nadmieniliśmy, jakie trudności nieraz sprawia 
odczytanie tycli glos , pisanych pobieżnie, niepoprawnie, mikroskopicznym 
pismem między innemi słowami; również położyliśmy nacisk na to, że 
glosy te Marciu z Łęczycy nie wpisywał zaw^sze oryginalnie, czy to od sie- 
bie, czy pod dyktat mistrza, lecz wciągał je nieraz z odpisu, który 
miał przed sobą; dla tego liczne myłki, które staraliśmy się poprawić. 
Nie jedno pozostało nam jednak niejasnem, n. p. wypisane XidApopuleas 
comas poculanye lyscze, kika wyrazów napisano tak, że o odczytaniu 
wątpić mo/na, n. p. pleilkany czytałem pleiUhkany, niepodobna się w tym 
steku słów należycie rozpatrzeć; inne wręcz błędnie nipisane, n. p. pos- 
tibus sywarczmy (zamiast szaworamy ?); ozslobyony traboatus, t. j. ornatus 
(zamiast ozdobiony); vy praczy (zam. wypręży); rosczta.nye przydłuże- 
nie? i i. 

Z rękopisem Marcina z Łęczycy łączymy dwa inne, nieco wcze- 
śniejsze, które podają także tekst jednego z poematów omówionych. 



SRRDNIOWIIBCZNA POBZTA ŁACll^SKA W POLSCR. 39 

Mianowicie tekst Pal estry powtarza się w trzecb rękopisach pe- 
teraburskich polskiego pochodzenia: w kodeksie Jana ze Słupcy (por. 
Rozprawy XVI, str. 312 — 352) na k. 1 — 44 Pale^tra autor bonus de 
resurreccione domini , przedmowa proza ta sama, która w przepisie Ehin- 
gera, zob. wyż., dalej sam poemat, z kilku glosami polskiemi; dwa inne 
rękopisy jej opiszemy tutaj szczegółowo. 

Jeden z nich, sygn. Łac. XVII, Folio nr. 29, z Koprzywnicy, 
pisany ręka Materna, który liczniojsze o sobie podał wiadomości. Ze 
subskrypcyj togo kodeksu i rękopisu w Ossolineum 45 wiemy, że uro- 
dził się w Krakowie r. 1426, wstąpił do zakonu Cystersów w Koprzy- 
wnicy (Clara provincia), przepi^^ywał tu rękopisy w r. 1449 i później; 
r. 1460 był w Rzymie i we włoskich klasztorach Cysterskich. Rękopis 
petersburski, nadzwyczaj starannie pisany, ucierpiał od wilgoci tak, że 
miejscami pismo zupełnie wybladło ; zawiera na k. 1 — 39bGanifreda 
t. j. Galfreda Anglika Poetria nova, poświęcona Innocentemu trzeciemu 
(Papa stupor mundi etc), wyraz polski na k. 12 a, instita restis ionga, 
kyeczha; 13 a, przy opisaniu szermierki „Tercius (ioculator) ad motus 
agilis se girat in orbem Aut volat in longum vel membra supina resu- 
mit^ dopisane „hic mos est Lytphanorum**. K. 40 a — 103 a Rethorica 
yetus Tullii i wiersz o Muzach; 103 b — 124 a Palestra Chris ti pi- 
sana r. 1451 (aurigenuni z^otoTodna)\ 125 a — 189 b Boecius de con- 
solatione philosophie (141 a excellencia mbomoscz)^ ulubiony traktat 
średnich wieków, w formie mieszanej; 190 — 201 Alanus de problo- 
matibus, wiersze moralne słynnego doctor uniyersalis w sześciu rozdzia- 
łach, zwane zwykle liber parabolarura , drukowane nieraz już w XV 
wieku, zachowane z glosami polskiemi w kodeksie wrocławskim (Prace 
filolog. III 284 i 287). z czeskierai (Archiv XIV, str. 18); 202 a— 212 
Getha, bez dwóch ostatnich wierszy (por. Rozprawy XVI str. 321); 
213 a — 225 Bukoliki Wergila, wiele kart wydartych (213 b arbusta 
€zrew€y 219 a colocasia mentka^ 215 b citisum wskasaky loroth . 226 a — 
281 Alanus de planetu naturę, skarga natury na złości ludzkie, mia- 
nowicie na sodomiją, Mignę patrologia CCX, kol. 431 — 482, forma mie- 
szana, wiersz i proza, non dolns nelscywoscz^ natursi przy roczene ^ forma 
esnotknoscz , pudorc czistoaczy , yocoby zyrotha orphanus , activi generis 
meskego rocznyw^ pudor zromeslyimscz^ se horret garczy sobą 8exus plescz^ 
bermofroditat eum unessecznykem czyny ^ terminus kray , conver8io prze- 
mennosca 226 a; mellirent osloczyly^ facit cWa, reditus otMana, in in- 
cude (wf) nacowaldny (!), in sterili nayalmnem^ monetat (null.t) nmay- 
raza, sillaba wyasłotoe^ disputet rossmawa^ qua (Helena) visa ctarwłho 
denif V8rawj vomcr lemesz 226 b ; radiorum promeiioff^ eorum tychtho 



40 ALEKSANDER BRUCKKEH. 

p^rmnenoff, corpus instellatum nagwesczah^ mentitur vka8ioge8ze^ czlonky^ 
riuiatur schvkn , rimula sckala^ hec elegiaca thatho zalobliua pena^ visui 
wsrokowy, non dedignatur newsarczala ( ! ), scintillans yscranczy^ planicie 
(jhithhos ... , eiulacione loyczlm 227 a; placiditas luhoscz, gemelli sideris 
twoyake gioasdy^ blandiens hthwyncz 227 b; lacrimis iinaginanis misslir 
wim płaczem , vellu8 runo , inne glosy nieczytelne 228 b ; indefesse ne- 
yndrhczone (źle czytelne), non superfluo splendore nesbytne swatlosczi 
229 a; perdix curopadwa^ anas kaczor 231 a; lonwczka 231 b; aper 
czyky weprszj ursa ineczweczycza 2,-]H a, alauda scowroneek). 

Na k. 282 i 283 list mgri. Heynrici de Hassia o dziewictwie 
N. P. Maryi 5 281- do końca Prosper liber epigrammatum : sto sześć 
epigramatów treści dogmatycznej , czerpanych z dzieł Augustyna Św., 
napisane około r. 450, p. Mignę LI, kol. 497 — 532. 

Drugi rękopis, sygn. Łac. XVII, Quarto nr. 140, z klasztoru 
świętokrzyskiego, zaczyna się od wykładu Honoryusza Augustodu- 
nensis na Cantica canticorum; k. 64—92 a. Liber Senece viri virtuosi 
et morosi de ąuatuor yirtutibus cardinalibus, pisany r. 1447 inter ca- 
niculares, traktat bardzo popularny w średnich wiekach, przypisywany 
rozmaitym autorom, dzieło Marcina Duiniensis s. Bi*acaren5i8 (um. roku 
580), czerpane ze Seneki, znane też pod nazwą: de formuła honestae 
yitae^ często wydawane i tłumaczone; liczne glosy łacińskie i polskie, 
n. p. (M b examinarc dosswathczicz; 68 a nil inexpertum affirmes wye- 
pewnygo { ! ) podzwerdzys^ surripiat podchwaczllafii ; 69 b ąuibus si ani- 
raum tuuni oblectaveris opotaJhi Mozilhy^ contempletur ohyeyrzalahy \ 
70 yitupera sromocz sgayn, reprehensibilis agayuhonya^ suspecta po- 
dzesranya ; 72 b autoritas slawenthnoscz ^ alludit pohlaza przyyaye^ 73 b 
non yacillare nyioąfhpicz] 74 suffodias pothąpay podeptaj; Ib temerarius 
krnhmy (f. 84 non pcrtinax njecrabrny)\ b continenciam V8taiciczn08cza 
vmyerno8cza^ in artu desideria tua constringe wszthmyenu poznndąnye 
icstrzymay ; 78 ad exeinplar nawsrasz; b si continencie sindes V8tawycz- 
no8cz(j jnlengesz, languida trwchJa; 79 exigue pomny eij sony e ; b ycrberes 
8te8kay, inpudiciciam nutrit nyesroniyesUvo8cz kable; 80 b elatus tosdafhy^ 
contenmat ma W8ardzicz\ 81 correpciones karzanye^ sine mordacitate 
przez wloczstwa ^ prez {\) na»myewanya ^ sine tumultu przez sthhmyena^ 
sine desidia przez z^en/jenya; b exosus myerzijon ge8z; 82 yoluptate re- 
solyunt oblgvbyenfjm rosiwarzaya; b non proicies nyewsipay nyewmfjatay^ 
obiurgaverit 8bakaJby , corrector oprawczy ; 83 auditor baczvczy ri8li^ 
chayiczy; b ad diserepaciones kvnyesgaczayvczym ^ indecori nyewradne; 
84 ofłiciositjite vrad>no8Czą, detestator wsardziczel (także na k. 85), se- 
minator roszewcza, exactor wyprawcza; 85 ruuioribus azepthoni^ crimini- 



8REDNI0WIBGZNA POBZYA LACIŃSRA W POLSCB. 41 

buH pothtoarzstw^ siispicionibus podeyrzenu^ tardus Uny^ occultator criom- 
cza^ auditor posluscza^ grayis po8tavny (także na k. 84); b cupidus 
zadlttffi; 86 b nocentes zawaczat/vcze wstrssimasz \ 87 b iure iurando 
wthtoerdzonem pratoCf tractatur obozowano gesz ^ aprawonogest } 88 defen- 
dcre wyczaazycz (czy - asnyczf)*^ b tumultuosa nawalstwa^ 89 perscru- 
tator ttngladczą, qualiumciniqae noxiarum nyedarczy slosczy alias acod 
ostentator rhaziczd; b versipellis przewroihni^ contemplator prziglancza^ 
mediocriter wczessznye^ lente lekko ^ obtusum zaiwerdzonego ^ yocaberis 
digito vkazane8z; 90 inquietuni nepokornyka ^ extollencias chelpnosczy, 
neglecta honestate omąsszkala poczesnosczą, vir bestlariua dziky ma^z^ 
bellator boynrzin^ potenciam nawalstwa (w zdaniu przeczacem); zla pa- 
mąthką posazobye; b putrescit prochnyeye^ hac mediocritatis linea thym 
yrayerzenym^ avara tonacitate skąpym znthioerdzenym^ skalany zaczmony ; 

91 obmissio omyąskanye^ alludentibus przymawąyanczyinaze ^ nimia rigi- 
ditate przymerna groznoscza , seyeriori atrocitate okropnym stwerdzenim; 

92 laąueos (reticula) slapwze. 

Inna ręką, Stanisława z Krakowa r. 1451 napisane na kar- 
cie 101 — 126 a Musices corapendium ; następują wiersze o muzyce; na 
k. 137 — 179 a Palestra ręką Stanisława, z glosami łacińskiemi i pol- 
skiemi, n. p. 137 aurigenum shtorod .. (niewyraźne); b floripero flamine 
kicyatoplodnim ryanim, transitum pochodi ^ pepla nubila zasłoni czemnCj 
impulsus ... asus wpoyone .. rtobrazenye; 138 liquefac rospoczi^ refoyens 
ochladzayoxcZj motiis poburzony\ b astripotens gwyasdomoczni ; 139 the- 
saurigena scarborodziczelca ^ yentre sigillifero non pacjente licet aczkoU 
ziwot zapyeczpxtan% nye czirpynl porusenyn , b ab oppositus sdowodu 
przeciicnosct; 141 b yultur ossorta; 142 hemis (furia) burzeriye, probra 
zlarzeczenye , monstripera tentoria dziioplodne namyoti; 143 toracibus 
luczhrachi, neyit snorala abo przendln^ noctiyagus nocznobyegayoxczi ; 
144 coturnix tarzamb; b postis rpodwoyov; 145 repedat trirzga; 150 
disertorum causidicorum rosmownich pyercz^ subarrant (donant) potmi- 
czaioT-y 151 in aere yolubili ruaHwim; 153 infrenayit ochehnal; b pale- 
stripotens vexillifer boyomoczni choroxsze; 154 b brane 'a scrzele; 155 
profixit vmtsltl, yendicat yposabi/a; echo odglossenye; 158 linci sostrori- 
dżem; 160 scoria suszeliczn ; b lamie iexdze; tuba clangoris połrexbovi 
(niewyraźne); 162 b exultantis gigantis vyesolego stolina; 171 rigido 
grosznemv; 172 b nebulones chvistovye; 176 alaudula scowronek^ falco 
sokola olor dropya, (sidere) fulvo rtdzox. 

Ta sama ręka k. 179 b — 217 Prosper epigrammatum , glosy 
polskie ustają, zauważyliśmy tylko na k. 182 b yitaliu od3zivyaioxcza, 
pro c&fSLciiSiie podług podobyensua: b fastidium brzitcosczi; 193bstabili 

Rotprawy Wjds: filolog. T. XX U. 6 



42 ALEKSANDER BrCCKNCR. 

inotu nyeprzemyennim ruchanym; 194 b mens anceps rostargnyona ; 
2(X) b siuripuit sdradzil; 201 b (omnis res) coacladitur swarta biwa. 
Od k. 221 — 241 inną ręka traktacik o sakramentach i Canon missae 
z polakiem między wierszo wem tłumaczeniem, które przy innej sposobno- 
ści omówimy; nakoniec, od k. 242 — 274, Computus eccieeiasticas mi- 
strza Jana de Sacrobosco. 

Zdobycz językowa z tych kilkudziesięciu glos naturalnie nie może 
byd znaczniejsza; omówimy przecież pokrótce i tę zawartość obu ręko- 
pisów. W pisowni Materna wyróżniamy: cz dla brzmienia rfz, roczayw 
przyroczene garczy oaloczyly czala (działa) czyky (dziki) meczweczycza^ 
nagwesczaloj t. j. nagwieżdżało, newsarczala t. j. niewzgardzała ; zmięk- 
czenia spółgłosek zazwyczaj się nie oznacza; nosowa samogłoska u koń- 
ca pisana przez u, ctorw luhwyucz, przez ó elenQ ^ przez an newtdrsi' 
ćzone i i., przez e i en^ męski mentka. Z form wymieniam gen. plur. 
pramtentdwj acc. neutr. adiect. formy nominalnej, nagwieźdżato (sc. ciało); 
tato źałobltwa pienia. Kilka błędów: plescz t. j. płeć, nacowaldny zam. 
nacowadlny, V8raw zam. Ysrzaw czrewe zam. erze we, yscranczy zamiast 
yscrzanczy, twoyake zam. dwoyake. Pisownia wzardzaó zam. wzgardzaó, 
powtarza się i w innych zabytkach i przy[>omina takie, jak zmartwy- 
stać zam. zmartwychwstać (częste w XV wieku, w zabytku gnieźnień- 
skim, psałterzu puławskim i t. d.) lub rozniewać zam. rozgniewać (ros- 
nevali Zab. gniezn. 46 a, w biblii kilkanaście razy i i.). Z wyrazów 
wymieniamy: cttrfno/(i forma ; Tiaj^ł/^ieiiiia/y gwiaździsty ; iskrzący; kaczor 
anas ; kiecka instita yestis longa, obce słowo, z nicm. Kieze, por. w Re- 
gule ś. Franciszka: zarok albo kyeczka albo gzło, w kietcze Paprocki 
dziesięcioro przykazanie; krzewie arbua>tii; kuropadwa perdix; lemiesz; 
Uciwość dolus; lubość placiditas, lubować blandiri; miętka ; miedzwie- 
dzica; myśliwy zmyślony; nakowadlnia incus, por, nakowalnia w biblii 
r. 1561; messecznik hermaphroditus nie umiemy ani odszukać w innym 
pomniku lub języku ani wytłumaczyć (miesięcznik? mieszaniec?); runo; 
skowronek; skuła rimula (zam. skała- por. wyżej str. 35); szukać 
z niemieckiego; wysłowię sillaba, termin czeski, vyslovi; wskasski uw- 
rot cythisum: czy pierwsze niepomylone, n. p. por. andromede koszky 
słowniczek około r. 1455 (Archiv XIV 495). 

W następnym kodeksie odróżniamy rękę i pisownię dwu pisarzy, 
pierwszy nie daje nic osobliwszego, myli się nieraz, wlg^adczą perscru- 
tator będzie pewnie wykładca {sXe prziglancza contemplator) , o pisowni 
wsardziczel wsardicz (wzgardzić) mówiliśmy wyżej , błędne sa karzanye 
prez obyey rżałaby podzesrany a (podeźrzana) i i.; « zam. ą: sluchayvczy 
baczuczy nyesgacznyvczym (cz — dz) zaio tczaywze (cz ^ dz); nyewradne 



ŚRRDNIOWIBOZNA PORZYA ŁACIŃSKA W POŁSCR. 43 

indecori i wadnasezą ofiiciositate będzie pewnie nieurzędne, urzędnościa ; 
zwracamy uwagę na pisownię slawenthnoscz. Z samogłosek: mierzion^ 
podzfwerdzys i sttcerdzenim ; omyą^kanye i omąaszkala. Z wyrazów: bo- 
jarzyn bellator, por. wyż. str. 30; zbakać obiurgare; pobłażać alludere, 
uhloźyć obiectare; podeptać; zgarbiony reprehensibiiis ; podchwacić surri- 
pere; chetpnośd extollencie; kąbłać nutrire patrz wyż. str. 32; krąfir* 
ny; kryjmnca occultator; leA tardus, zlentenie desidium ; obłubienie vo- 
luptas; umiiatać proicerc; obcować, sprawić tractare; oprawca corrector, 
voyprawca exaotor; próchnieć putrescere; op^oć obiectare (animum); 
przyjąć y 3. sing. przyjaje alludit, nieściągnięta (chociaż istnieje nowo 
urobiony inf. przyjajać) dochowała się do XVII wieku, n. p. w woka- 
bularzu królewieckim r. 1566: ja wam przyjaje y chcę wam przyiaiaó, 
pies nieprzyiaie kotce, już w biblii r. 1456 gemu nye przyiaialy 265; 
na wzraz ad exemplar; posłuszca audi tor; postawny gravis; wsypać pro- 
icere; szepty rumores; w stłumieniu in artu, stłumienie tumultus; steskać 
yerberare?; truchły languidus; wydej^ć defendere; nawalstwo tumul- 
tuosa, nawalstwo potencia; uwtocstwo mordacitas, por. podług vwlocztwa 
secundum ignobilitatem glosy Wisłockiego 65; potwarzstwo crimina. 
Najciekawszeni pozostaje zwrot: qualiumcunque noxiarum nieda/rcy zło- 
ści (alias szkód), jx)r. zwrot: a lyedarczy od wiatru bywaya pądzeny 
Prace filolog III 295 (rękopis około r. 1560); w glosach pełplińskich 
z r. 1420 passim omnibus yulgariter jarcicomv; w glosach prof. Przy- 
borowskiego (Prace filol I, 199 — 204) yerczy = tylko i jeszcze w Dwo- 
rzaninie Górnickiego r. 1566 (księga III) w the ledacyidkie gadki, w for- 
mie zmienionej jeszcze więcej. 

W glosach Stanisława z Krakowa nakoniec uderza wpierw pisownia 
samogłosek nosowych, najczęściej przez o i e ze znakiem, podobnym 
nieco do naszego rc, ktoryśmy tak też oddali: ocMadzayoxcz, zapyeczex- 
tani, byegayoxczij iexdze, choroossze i i. , obok tego przendla^ iarzainb ; 
i w innych rękopisach tego czasu (1440 — 1470) znajdujemy czasami 
taka pisownię, ale nigdy tak wyraźną i konsekwentna jak tu. Inna 
niezwykła wtedy jeszcze rzecz, oddawanie łacińskich słów, złożonych 
takiemiż polskiemi, grzech przeciw duchowi języka, którego od końca 
XVI wieku Gosławski, Klonowie i tylu innych się dopuszczało; tu więc 
już czytamy owe dziwolągi: kwiatopłodny , złotorody, gwiazdomocny, 
skarborodzicielka (skarbniczka u Marcina z Łęczycy)^ dziwopłodny,no- 
cnobiegający, bojomocny. Wynadgradza to nieco Stanisław zapisaniem 
kilku ciekawszych słów; luczbrachy wprawdzie (toraces) i szkody sa 
niemieckie, zamiast rusblachy jak u Jana ze Słupcy czytamy (Rozpra- 
wy XVI 332), a to z brustblachy. Ale dropia olor forma pierwotna 



ALEKSANDER BRf CKNBR. 

I O I', szorawye y drobye w wierszu o śmierci 379; ocheł- 
« ..ic. p^>r. nieochełznajac glosy Wisłockiego 86; bojomocny 
'auvr. pierwotne, por. Prace filol. I, 125) vexillifer; chtmsUnoie 
. , v\>. >\yru2 }H)w tarzający się u Reja, n. p. niepotrzebne chwisty 
. v^: A ih>vNzącyeh nic dokumentach) Zwierzyniec k. 100 b, wssitkocz 
s. v:i\>Utv>wit> Dyalog o Rzeczpospolitej 1549 r., Józef w. 1530 waszych 
vh\\uHii>w, M, Bielski rozmowa w. 612 potem się to obróci na chwistki; 
.. .f.:.! lamia; podmycaó podkupiać, od myto, por. n. p. ross. HeyMtrrHŁiH 
ułopodkupny i i.; osoryja vultur, czyste w XV wieku; osłratmdz ryś; 
:,it ^nei':irtany żywot venter sigillifer, por. szapeczentani rota poznańska 
i\ 1895; rospodó liąuefacere; pierca cau^sidicus; ruszliwy yolubilis, rw- 
chanie motus; rydzy fulyus; snowaó albo prza/ć nerę; skrzele branchia; 
ittołin gigas, por. u Maczy oskiego str. 471 stoliman obrzym abo stwolin; 
str. 27 stołym, niektórzy mówią stwolin, obrzim; i jeszcze raz: stoliman 
wielki okrutny człowiek, stwolin abo obrzim , niektórzy zowa stolin ; 
stwolinek obrzimek; stolimański, obrzimski; u Powodowskiego korab 
zewnętrznego potopu 1578, str. 54 stwolinowie; u Knapskiego; kaszub- 
skie stołem stołym i t. d. ; skoioronek alaudula; sokół falco; potr^bowy 
(tuba) clangoris; uposabiad vindicare; podwoje postes; wirzgaó repedare; 
źuźelica scoria i i. I tu niejedno może źle odczytaliśmy lub może wcale 
czego nic dostrzegliśmy, glosa dla rimula może napisana szkuta (nie 
sckala), może i w slapicze laquei reticula błąd jaki, słowo to bowiem 
pewnie identyczne z wyrazem dla reticula słępnica(!), pisanym slamp- 
nycza i t. p. w XIV i XV wieku, n. p. w kodeksie wielkopolskim 
pod r. 1357 i 1365 (cum gulgustriis vulg. szlampnyczamy) , w Liber 
beneficiorum Łaskiego retibus parris mrzeza et szlampnycza i i., cy- 
taty zob. u Łebińskiego materyały do słownika 1885, str. 157. 



B. 

Kodeks Mikołaja z Lublina. 

Rękopis biblioteki Jagiellońskiej, dokąd się dostał przed laty z klasz- 
tornej biblioteki (Conventus Crasnicensis Canonieorum Regularium La- 
teranensium) ; w oprawie XV wieku, ale bez guzów i sprzażek; zacho- 
wany znakomicie, brak tylko ostatniego poszytu; liczy kart papierowych 
ąuarto 274; pisany cały w Krakowie ręka Mikołaja z Lublina 
r. 1447, który się kilka razy podpi.^ał, tak na k. 86 „nicolaus delublin 
gen" (genere?). 117 a „expliciunt flores (i t. d. ) scripti (i t d.) anno 



ŚREDNIOWIECZNA POEZYA ŁACIŃSKA W POI^OB. 45 

domini 1447 per Nicolaum Cristini de Llublin*^, 1226 „per N de LIu- 
bUn... anno domini M''CCCC^XLVII" ; na k. 198 „1447". 

O osobie pisarza, którego w Liber proraotionum znajdujemy pod 
r. 1447, gdy w jesieni baccalaureat artium otrzymał, zawdzięczam kilka 
notatek łaskawej uprzejmości Szanownego księdza A. W. Nicolaus Cri- 
stini de Lublin clericus cracoviensi8 dioecesis , s. Pancratii • in antiąua 
Breszto prebendarius et in ecclesia cracoviensi altarista r. 1461 zapisuje 
ogród (ortum meum patrimonialem extra muros Lublini situm) dla wy- 
budowania na nim kościoła 00. Bernardynów, a pieniądze uzyskane ze 
sprzedaży domu ojcowskiego zamierza obrócić na pokrycie kościoła sw. 
Michała w Lublinie (fundacyi Leszka Czarnego, rozebrany około roku 
1860). R. 1496 staje przed aktami konsystorza Lubelskiego Nicolaus 
Cristini de Lublin custos searbimiriensis et canonicus sandomiriensis, 
decretorura doctor i stawia prokuratora do windykowania fructuum be- 
neficiorum suorum; miał też dłużej przebywać w Rzymie, jako ekspek- 
tant na beneficia in mensibus papalibus ; był więc mieszczaninem. O stu- 
dyach jego świadczy najlepiej poniżej opisany rękopis. 

Pierwszy nieliczbowany kwatem podaje, oprócz kilku wypisek 
szczegółowa treść całego rękopisu , z czego wynika, że brak nam ostat- 
niego poszytu z wypisami z Paradoksów Cycerona. Między owemi wy- 
piskami pierwszego kwaternu najwięcej charakterystyczne sa: o Bzlachec- 
twie, n. p. z kroniki Wincentego dla poparcia zdania, że „nobilitas si 
sit in plebeio, nuUi sit res miranda", o dwojakiem szlachectwie, rodu 
i umysłu i t. p., wskazują one pochodzenie i aspiracye pisarza. Nowym 
septernem, od k. 1 (liczbowanie ręka pisarza idzie aż do k. CLXVII), 
zaczyna się dzieło, w którem pod alfabetycznie ułożonemi nagłówkami 
(Abicere temporalia, Abstinentia, Abusio, Adversitas, Advocati, Adulatio 
i t. d.) zebrane odnośne cytaty i sentencye najpierw z prozaików potem 
z poetów starożytnych i średniowiecznych : każdy więc taki artykuł 
podzielony „secundum philosophos" i „secundum poetas"; słusznie na- 
zwał to dzieło pisarz „flores diyersorura autorum ... ex concordanciis 
philosophorum et poetarum". Ale zbiór ten nie jest własnością naszego 
pisarza ; za podstawę użył on pracy obcej i dopełniał ja tylko z wła- 
snej lektury. 

Na k. 116 b tak .o tera pisze: Quidam frater Cunradus de 
Hallis lector dicta exempla philozophorum et aliorum antiąuorum gen- 
tilium coUegit et secundum alphabetuni in tribus libris parcialibus, quos 
noininat Tripartitum moralium, ordinayit, in quorum uno, ur 
dicit in prologo, posuit fabulosa poetarum figmenta, in secundo anti- 
qnorura exempla et facta incomparabilia , in primo vero poetarum et 



46 ALKK9ANDKR BRUCKNBK. 

philosophorum dicta nobilia, unde extra,xi auctoritates premi- 
ssas, excepti8 aliąuibus, que de originalibas apposui et 
his que ad margines aliunde inscripsi, ea simul cum aliis 
cołleetis meis in hoc libro positis admodam preciosa et acceptione digna 
reputans ac miranda ; at pote non modo exi8tencia copia dicendi et 
persuadendi nec non cautela et reguła morura seu yite compouende sed 
et confusionis in nobis causativa, qui christiani dicimur. Yideraus cum 
legimus vel audimus, homines gentilea etc. tam virtuosos mores habuisse 
etc. et nos doctrinam Cbristi etc. habentes sic notabiliter et miserabiłiter 
in moribus deficimus et yirtute i t. d. 

Treść ostatnich i następnych zdań zaczerpnął Mikołaj z prologu 
owego dzieła Konrada, nie przytaczamy więc dalej. Dzieło Konrada 
zachowało się do naszych czasów, choć drukowanem , ile wiem, nie 
było: trzy jego odpisy posiada biblioteka Jagiellońska, mianowicie rkp. 
nr. 676. Folio, 135 kart, CoUaudacio poetarum z indeksem, ręka mi- 
strza Jana Dąbrówki pisanym; legowany przez tegoż magistris collcy 
giatis uniwersytetu w testamencie (W i s ł o c k i, katalog I, 204) ; nr. 2696, 
Qu''rto, k. 342 — 430 jak się domyślamy, Flores diversorurn autorum 
scripte ex concordanciis philosophorum ac poetarum per manus Groth 
de Ostrów r. 1451 w Krakowie; nakoniec nr. 2001, z którego w Ber- 
linie korzystałem. Jest to kwartant w starej oprawie Liber Thome de 
Strampino doctoris, znanego rektora uniwersytetu i biskupa krakow- 
skiego, po którym biblioteka i inne rękopisy posiada; mieści na karcie 
1 — 199 dzieło Konrada; poczem k. 202- 271, inna ręka, zdania aucto- 
ritates, z rozmaitych traktatów Arystotelesa, Seneki, Boecyusza i t. d. 
Po innych bibliotekach rzadko gdzie odszukać je można; wedle kata- 
logu rękopisów bibl. nadwornej wiedeńskiej I (1864» p. 264, Nr. 1625, 
Quarto, zawiera ręka XIV wieku pisane „Fol. 23 — 31 Conradus Hal- 
berstadensis tripartitum moralium i. e. collectio exemplorum ex Aristo- 
tele, Pompeio Trogo, Yalerio Maximo, Seneea, Augustino, Alberto et 
aliis, adiectus est index in fine mutilus" i „f. 33 — 53 Continuatur (haec) 
collectio; 53 — 70 Conradus Halberstadensis trivii liber tertius". W ka- 
talogu rękopisów monachijskich IV, 2, (1876) p. 144 czytamy: „Nr. 
1197, Folio, 288 foli. ann. 1479 Conradi de Halberstadt Trivium prae- 
dicabilium; f. 119 sqq. eiusdem Triloquium seu Tripartitum morale cum 
indice alphabetico niateriarum"- 

Mnich więc Konrad z Hali czy z Halberstadu, żyjący 
w XIV wieku, o którym zresztą żadnych szczegółowych wiadomości nie 
posiadam, napisał dwa dzieła, Triviuni dla użytku kaznodziei (pewnie 
zbiór sentencyj i t. p. może z pisma św.) i Tripartitus moralis: 



ŚRBDNIOWII^ZNA POBZTA ŁAClŃi^KA W POI^SCR. 47 

przedmowę tego drugiego dzieła, powstałego w czasie swobody od obo- 
wiązków lektoratu (ego frater Cunradus de Haliis lector ąualiscunąue 
ne a leccionibus Tacans a studio yacare yidear) podał Dr. Wisło oki 
w katalogu rękopisów II, str. 487; nie powtarzając jej, zaznaczamy 
tylko, że z zamierzonych trzech części zbioru, Konrad wygotował tylko 
pierwsza (Poetarum et philosophorum dicta), drugiej (Antiąuorum exem- 
pla et facta) i trzeciej (Poetarum figmenta, pewnie z Metamorfoz i t. p.) 
siadu nieodnaleźliśmy. Liczba autorów, z których Konrad wyciągi ukła- 
dał, była wcale znaczna; spis ich, podany w kodeksie Strzępińskiego, 
nie jest bynajmniej wyczerpujący; znaleźliśmy w samem dziele n. p^ 
wypisy z Antigamerata, lub z Historia de cornice et accipitre (Ja- 
na Barlina, por. Rozprawy XVI, str. 345, tu więc mielibyśmy siad 
„Libystiki" poza rękopisami polskiego pochodzenia, a więc wskazówkę, 
źe autora jej na zachodzie szukać należy), chociaż przyznamy, że w na- 
szym odpisie Libistyki cytatu tego (Casus futuros evitare nerao scit) 
nie odnaleźliśmy. Wymieniamy tutaj dzieła poetyczne, z których Kon- 
rad korzystał, prócz starożytnych, od Terencyusza do Claudiana: Cato, 
Prosper, Maximianu8, Querulu8, Pamphilus, Aida, Mattheus Vindocinen- 
sis in Thobia et in poetria, Gualtcrus Alexandreidos, Gualterus in poe- 
tria, Alanus in problematibus. in de planetu naturę , in Anticlaudiano ; 
Architrenius, Pauper Henricus, Esopus, Brunellus Wirekera (często cy- 
towany: znajdziesz tam multa iocosa i t. d.); Auctor qui incipit Astro- 
labii; Galfredus (de Vinosalvo, Anglicus) de cronica curie papalis i poe- 
tria nova, Montenarius in Luna cleri, Jacobus Beueventanus , Yelinus 
iu speculo vite, Hildebertus de exilio suo, Bernhardus de improbacione 
yiciorum, Laborintus Eberharda z Bethune, Auctor rudium, Auctor 
de moribus medicorum, Richardus libro de pcrtractacione lub de pro- 
traccione nupciarum, (Pseudo) Ovidiu3 de vetula; często przytaczane 
Extravagorum oznacza kursujące anonime wierszyki z morałami, przy- 
słowiami I t. p., n. p. Experto crede Ruperto (k. 83) lub Dat Galienus 
opes i t. d. ; dalej cytują się Arator, Ayianus , Prudencius de conflictu 
yiciorum et yirtutum, Sedulius de carmine paschali, Theodolus, (Petri 
de Riga) Aurora vel biblia metrica, Hildebertus p^irricida et de miseria 
corporis et anime, Yaldus, Facetus, MoraliS; Yersificator. 

Największa część tych dzieł znana powszechnie, o kilkunastu mó- 
wiliśmy wyżej lub w Rozprawach XVI; tutaj wspomnimy tylko o kilku 
mniej znanych. I tak : „Auctor Astrolabi*' uchodziło mylnie za dzieło 
słynnego Abelai^da (1079 —1142); sato moralizująoe dystychy elegijne, 
podobne do Katona , w których ojciec (Abelard) zwraca się do 8yna» 
Astrolabiusza (przezwisko, które Heloiza temuż rzeczywiście nadała): 



48 ALflKSANDGR BRUCKNRR. 

Astralabi fiili vitae dulcedo paternae, 
doctrinae studio pauca reiinquo toae i t. d., 

drukowany nieraz, teksty rękopiśmienne zgadzają się raało co do ilości 
i następstwa wierszów, por. E. du Móril poósies populaires latines du 
moyen age (Paris 1847), 480 — 434. — Aida, słynna koraedya elegijna 
Wilhelma zBlois, który między r. 1167 a 1169 był opatem, tej treści, 
która Byron obrał za przedmiot szóstej pieśni Don Juana (scena w se- 
raju), uchodzi za przeróbkę jakiejś Menaudrowej komedyi *AvSpoyuvo;; 
jej nazwy u Konrada (i Mikołaja) : Manensis Musa lub Musa de mi\8- 
cula yirgine pochodzą z nagłówków Aldy, jednego pierwotnego (occurrit 
nostro mascula virgo stylo), drugiego mylnie doczepianego po rękopi- 
sach: Musa Yionensis Guillermi siye Blesensis i t. d.; Aldę wydali 
Wright, du Meril poósies inódites du moyen agc (Paris 1854), 
421 — 442, nakoniec C. Lohmeyer w bibliotece Teubnera, Lipsk 1892, 
III i 87 str. — Bicardus etc. jest również komedya elegijna „de Paulino et 
Polla libellus", autor jej „yenusinae gentis alumnus, judex Richardus** 
poświęcił ja około 1230 r. cesarzowi Fryderykowi U; wydana przez 
du M ó r i 1 1. 1. 374 — 416, opiewa nieszczęsne przygody Fulkona, który 
żenił staruszków, Paulina i Pollę. — Yaldus, czyli raczej Baldo, autor 
„Ezopa*^, bajek pisanych leoninami, a z rozmaitych czerpanych źródeł, 
wydał du Móril 1. 1. 213 — 25ii; i u Konrada zachodzi cytat z 34 
bajki 5 podczas gdy jedyny rękopis wiedeński tylko 28 zawiera. — Dalej 
dzieła słynnego Hildeberda de Lavardiu (zmarłego arcybisku- 
pem w Tours r. 1133 lub 1134), n. p. Parricida lub raczej Mathema- 
ticus (Patrologia Migne'a, tom 171, kol. 1365 — 1380), poemat niedo- 
kończony, którego treścią temat o Edypie i Lajosie, por. zdanie p. H a u- 
rćau w Notices et Extrait8 de Manuscrits XXIX, 2, str. 341 — 347, 
który o autorstwie Ilildeberta wątpi; wiersz sławny de eanlw suo^ wy- 
dany najpoprawniej przez B. H a u r 6 a u les mólanges poetiques d'Hil- 
debert de Lavardin, Paryż 1882, str. 80 — 86. — Auctor rudium jest to 
„Disciplina rudium", często spotykana po rękopisach, jak i inny mora- 
lizujacy poemat „Facetus"', o którym zob. F. Zarncke 1. 1. i H au- 
ro a u 1. 1. Bemhardus de improbacione viciorum , jest to Contemptus 
mundi, często pojawiający się po rękopisach i drukach, zaliczany (myl- 
nie) do dzieł Bernarda z Clairvaux^ Moralis, Florista podobne dzieła; 
auctor de moribus medicoruni nam bliżej nieznany. Liczne też cytaty 
z poematu Architrenius : nie Jana ze Salisbury (Saresberiensis, 
umarł biskupem w Chartres r. 1180), wymienione jako takie w przed- 
mowie do wydań Policraticu8'a (XV wieku i r. 1513), którego treść 
C. Schaarschmidt ( Joh. von Salisbury, Lipsk 1862 , str. 282) 



ŚRKDNlOWIttCZNA t»Ol?'5CrA tACtŃfllCA W roL.<łC«. 49 

chda} odnieść ku męczeństwa s. Tomasza : napisał je i poświęcił innemu 
biskupowi z Chartres okc4o r. 1184 Johannes H an t y ii 1 e n s i s, 
treśtf podobna nieco do Zodiacus vitae Palingeniusza, w dziewięciu księ- 
gach, wydany w Paryżu 1517, 4to, por. Histoire littóraire de la France 
XIV, str. 569—579, gdzie analiza dzieła podana, 

O dziełach prozaicznych nadmieniamy tylko, że ^Bertrandus in 
iconomica^ to list „o rządzeniu czeladnym^, który zwykle pod nazwa 
Bernarda de Clairyaux krąży, bardzo rozpowszechniony, polskie tłuma- 
czenie piętnastego wieku tej „Epistoła Swannheko bemharta nyektormu 
ryczerzwy " wydał Pr. K 1 u c z y c k i Rozprawy I , str, XXXVII — 
XLVIIL Andreas de disuasione uxoris czyli uxorationis jest króciutki 
traktat z połowy Xin wieku, wydał Pio Raj na (Studj di filologia 
romanza pubblicati da Ernesto Monaci, Roma 1891, V 266-^272); o in- 
nem zupełnie dziele, Andreas ad Gualterum de amore pomówimy niżej. 
Theophrastus in libro aureolns jest tylko przeróbka z Hieronima św. 
(z końca pierwszej księgi Adyersus Jovinianum) ; treścią jego odradzanie 
małżeństwa i t. d. 

Te wypisy uzupełnia Mikołaj nowemi, czerpanemi z własnej 
lektury, n. p. z kroniki mistrza Wincentego, z poematów Brunona, Teo- 
deryka (zob. niż.), Palestry (n. p. na k. 8), z Gwidryna (zob. niżej); 
z Petrarki (por. niżej), n. p. pod wyrazami Bellum, Delectacio (ten sam 
cytat) i i.; pod Exercitium cytuje się nieznany nam mayster Sulo 
(sławny anglik Serio z końca XII wieku?): Insta ne cesses aderunt 
post semina messes Post lacrimas risus post exilium paradisus; z tripar- 
titum Beneyentana podaje n. p. definicyą „Fabuła" i i., najczęściej do- 
daje cytaty z pisma Św., idące nieraz całym szeregiem, czasami, n. p. 
pod Matrimonium, z ustaw prawa kanonicznego. 

Ale jak Mikołaj, tak i Konrad korzystał sam z pracy poprzednika, 
chociaż ani słowem o niej nie wspomniał, strojąc się w cudze pióra, 
mianowicie z Compendium morcdium notabilium w pięciu księgach J e- 
remiasza da Montagnone, napisanego w Padwie około 1290 — 
1300 r., przechowanego w dziewięciu rękopisach (jeden w Darmstacie) 
i wydanego drukiem r. 1506; o autorze zob. P. Raj na 1. 1. pag. 193 
— 204; dzieło to przywłaszczył sobie Johannes de Giapanis Mediolanen- 
sis w połowie XV wieku, 1. 1. 199. Przywłaszczył je sobie i Konrad; 
nie możemy wprawdzie chwilowo obu dzieł wprost porównywać, ale 
z licznych wzmianek (u du Mórila i i.) o autorach i dziełach, cytowa- 
nych u Jeremiasza, widzimy, że i Konrad tych samych autorów i dzieła 
w ten sam sposób cytuje: dla tego ta znaczna ilość włoskich pisarzy 
(Ricardus yenusinus, Montanarius, Andreas de disuasione, Valdo i i.) 

Bospmwj Wydc filolog. T. ZZII. 7 



ftO ALfiKSAKDKR BRfCKMfilt. 

a Konrada i i. Dzieło Jeremiasza odznacza się przytaczaniem przyslóir 
włoskich (wydał je osobno Dal Qlória i wyda jeszcze Hajna); 
u Konrada widzimy też, w kodeksie Strzępińskiegf» przynajmniej raz, 
przysłowia, ale w języku— czeskim! Co ztąd wnioskować, czy o naro- 
dowości samego autora, czy tylko jednego z pisarzy? chociaż kodeks 
Strzępińskiega właśnie nie Czech przepisał, jak tego myłki tekstu do- 
wodzą: na k. 72 b w artykule Divitiae czytamy „proverbium vxilgare 
Tato rzecz nepomoil penyeR weyczemo^ Ktot nema peneyQ ten huhi geyQ 
beQ penye^ naterh heyil RuoU domoto; ostatnie powtarza się w najda- 
wniejszym zbiorku czeskich przysłów, uchodzącym za utwór Smila Flaszki 
(um. r. t4r05): bez penez na trh bez soli domów (Wybór ćeske IH. I, 
str. 847). Ale może dzieło Konrada istotnie w Pradze powstało: wska- 
zywałyby to może cytacye Antygamerata ii.? I u Mikołaja znajdzie- 
my przysłowia polskie i czeskie \ i tak na k. XVII b w artykule Cura 
(de propriis maxime curant omnes etc. Ricardus etc: insipiens aliena 
colit propriumąue relinąuit etc.) : proverbium Tak prawy sówka so- 
bye rzic lowka (pisane właściwie rzit, jakby z czeskiego); dalej 
nai kaveie dodanej do k. XXI b pod Dicta ridiculosa excludencia pro- 
priam rerecundiam: proverbium eommune Zayeczeho skoku mar- 
muroweho oleye swonoweho swuku dobud budess zdraw 
a więc po czesku^ jak w rękopisie Strzępińskiego ; nakoniec na k. do< 
danej do k. LXVI pod Paupertas sive damnum paupertatis, przed cy- 
tatem z epigramatów Marcialisa „Colit ingratas pauper amicitias^ czy- 
tamy: proYerbium podzekuy panom. Odszukaliśmy tylko te tn&y 
przysłowia. 

Ze dzieło Konrada nie może hyi prostym odpisem z Jeremiasza, 
dowodzi ten fakt, że Konrad cytuje dzieła, których Jeremiasz znać nio 
mógł, n. p. Antigamerata , lub z dzieł, z których i Jeremiasz czerpała 
inne sentencye, n. p. z poetria Mathei Vi'ndocinensis (dzieło dotąd nie 
drukowane a drugiej połowy XII wieku, ozy to nie poetria parisiensis 
innych rękopisów?), n. p. na k. 161 Matthaeus in poetria cap. 4 Pro- 
spenit adrersas sors yariata rices Prospera sors nescit perpetuare fidem, 
dalej na k. 118 a i b i i., cytaty, których u Jeremiasza nie ma. Po- 
stąpił więc mniej więcej Konrad z dziełem Jeremiasza, jak Mikołaj z jego 
własnym , zatrzymał główny zrąb cytatów i dał tylko inny układ całości. 

W rękopisie Mikołaja następuje po dziele Konrada najpierw (kar- 
ta 119 b, do 122 b) krótki poemat, Tydericus de amoie Thisbe et 
Pirami , ten sam, który w rękopisie Jana ze Słupcy znaleźliśmy, por. 
Rozprawy XVI , str. 350 ; dodajmy , że najnowszemi czasy nowela 
o Thisbe i jej opracowaniach zajął się G. Hart w dysertacyi mona- 



ŚRBDNIOWIRCZNA FOfiZYA ŁAClŃ^UiA W POLSCE. 51 

cbijakiej z r. 1889 i w dalszym ciągu swej pracy wydał oba łacińskie 
poeoiAta o Piramte z trzynastego wieku wedle kodeksu w Wolfenbdttel 
p. t Die Pyramus- uod Thisbe- Sagę in Holland, England, Italieił 
ud Spaniea. Tbeil 2. Zum UrsiH*ung and Yerbreitung der ... Sagę nebat 
zwei lat. Texten etc, Passau 1891. Od k. 123 zaczynają się własne 
wycja^! Mikołaja^ dozwalające nam wejrzeć jeszcze bliżej w zakres i ro- 
dzaj lektury jego. 1 tak na k. 123 ;)Uas auetoritates scripsi ex Andria 
Tereacij" łub ^mihi scripsi" z innych tegoż komedyj; k. 125 z Cyce- 
rona de seneetute i de aniicitia; 130 z Tuskulanck, które Mikołaj znał 
jednakże nie w oryginale, tylko z wyciągów (de extractionibus lub ex- 
cerptis); 132 b Seneki de remediis fortuitorum casuum, de verborum 
copia; 136 de proyerbiis, wedle alfabetu [dzieła nie autentyczne a Se- 
nece podsunięte]; 138 b ze zdań siedmiu mędrców; 139 ze sentencyj 
Pablii Syri i z wyciągów z dziewięciu ksiąg Maksyma Waleryusza; 
140 b Hec moralia extraxi ex doctissiraa hystoria francisci poetę lau- 
reati de Julio Cesare : jest to Historia Julii Caesaris Petrarki , biografia- 
wyjęta ze ałynnego dzieła De yiris illustribus, która nieraz osobno (i pod 
nazwa innego autora) krążyła, por. 6. Voigt die Wiederbelebung des 
klasa. Alterthums I' 157. Dla nas nowy to ślad humanizmu włoskiego 
w uniwersytecie krakowskim. 

Ale najciekawsze wyciągi na k. 142 — 148: Has auetoritates scripsi 
ex librJs Brunonis insengrimo. Jest to jeden z najznakomitszych pomni- 
ków poezyi średniowiecznej, w siedmiu księgach i 6574 wierszach, wy- 
kończony w końcu roku 1148 przez nieznanego mistrza flandryjskiego, 
ucznia szkoły paryskiej, później kanonika w Gandawie. Treść jego wy- 
brana z eposu zwieraęcego — przejścia wilka Izengryma i lisa Bejnarda; 
tendencya satyryczna, zwrócona głównie przeciw skażeniu życia i dą- 
śno^i duchowieństwa ; forma nadzwyczaj zajmująca, diod wysłowienie 
micjscanń nadto rozwlekłe lub zbyt rubaszne. Wydał je P. J. M o n e 
roku 1832 pod mylnym tytułem Keinhardus Yulpes, pod właściwyjn 
E. Voigt: Ysengrimus, Halle 1884 (CXLVI i 470 str.): owoc 
pracy niemal dziesięcioletniej, wydanie ze wszech stron wzorowe, jakiem 
^aden inny utwór średniowieczny dotąd pochlubić się nie mógł. Liczba 
rękopisów Izengryma jest wcale ograniczona; znamy dotąd tylko pięd, 
niewymieniajacych nazwiska antora; po innych znajdują się tylko sen- 
tencye i maksymy, tak zwane proverbia albo flores Isengrimi ; w jednym 
is tych zbiorów autor nazwany: magister Niuardus, ale to jedyne 
dotąd o nim znane świadectwo. Otóż z tego to dzieła wybrał i nasz 
Ifikołaj sentencye, ale czerpał z pełnego rękopisu, tym ck^kawszego, że 
w niem nazwano autora Brunonem, nie Niwardem ; ten rękopis po- 



52 AŁEKSANDtlK BRUCKNER. 

# 

dzielony hyi na ksiąg pięć, nie siedm lub cztery, jak wszystkie inne; 
i w niem pewnie jak w innych , czy to kopista , czy jakiś czytelnik, 
wyróżniał sentencyę z toku opowiadania znakiem lab notą , jak to w od- 
pisach Ezopa i t. p. często widzieć można. Mikotaj wybrał z Isengrima 
następujące wiersze: 

I. 17; 41 — 44; 86; 153 i 154; 159; 171 n.; 177 n.; 195 n.; 
201 n.; 217; 221; 376; 399; 400—402; 431 n; 453; 459; 486; 490; 
495—500; 504— 552 ; 523— 526 ; 527 n.; 537— 539; 596; 632 n.; 635 n. 
(przestawione); 681 — 686; 701—716 (bez 705 i 714); 723 n.; 796— 
798; 817; 819; 833— 836 (Scimus et hortamur, zam. Non ego diffiteor, 
curam pietatis egendam, 835 n. Sed cara materies snperatur mole ge- 
rendi Tunc est sabsidio subicienda fides); 841 n. (fractnmque labori 
zam. pretioqae laborem); 839; 867 n ; 895 (Si non ipse poteat zam. 
Qua non ire potest); 914; 990; 1025; II. 23 n.; 138; 102; 245—248; 
259; 329; 360; 381; 434; 477; 537 n.; 584 (zmylony); 156; 643 n.; 
646. 

Ex secundo libro Brunonis. III, 1 — 20; 71—78; 88; 87; 84; 
166; 172; 175 — 179; 183 n.; 187 — 196 bez 192; 295—298; 300; 
303 n.; 307; 339-360; 429—442 bez 433 n.; 468— 470 (469 tatuś— 
felix); 661; 566—570; 594 n.; 598; 788—793; 812; 837; 915—918; 
989 n.; 1031 n.; 1041 n.; 1045 n.; 1100 n.; 1104; 1156. 

Ex tercio libro Brunonis : IV. 43—60; 109; Ul n,; 122—124; 
155 n.; 167; 173—175; 235—240; 262; 289 n.; 368; 389 n.; 424— 
426; 438 n.; 459; 489 n.; 669 - 673; 708; 728; 819 n.; 835 n.; 
841—843; 853 n.; 859; 861; 866; 941 n.; 951 n.; V. 1-4; 8; 71— 
74; 77; 81 — 108 (brak jednego wiersza ergastula — laades pomyłką 
Mikołaja); 140; 142; 183. 

Ex ąuarto libro Brunonis auctoritates, zaczynała się więc czwarta 
księga w tym rkp. od V 326, po bajce o lisie i kurze, znanej a nas 
n. p. z Reja. 355; 404 n.; 412; 466; 473 n.; 480 — 482; 509 n.; 
565 n.; 677; 801—808; 934; 947 n.; 1102; 1142; 1189; 1219; 1221; 
1267—1270; 770; 1142. 

Auctoritates ex ąuinto libro Brunonis : VI. 64; 136; 143 n.; 187 n.; 
278; 294; 297; 305 n.; 309-314; 338; 341—348; 431 n.; 441; 514; 
535—538; VII. 239 n.; 265; 303; 317 n.; 321—323; 326; 390; 398; 
407; 448 — 450; 459 — 462; 537 — 539; 634; 542 n.; 545; 561 n.; 
649 n.; .659 n.; 568; 601 n.; 609 n.; 613 n.; 616—519. Expliciant 
ista laus deo sitqae ita. 

Na k. 148 następują Posiciones de libris ethicoram, ułożone wedle 
alfabetu, poczem od k. 163 — 166 Autoritates ex ąuestionibus Ethico- 



ŚEBDNIOWIKCZNA l^OEZYA ŁACIŃSKA W 1'OLSCB. 63 

ram Biridani wedle następstwa ośmiu ksiąg (cztery ostatnie bardzo 
skrócone). 

K. 166 b — 198 Ovidiu8 de vetula razem z Prefacio Lleonis 
prothonotarij Sacri palacij bisanteij sub Anathaphio principe in librum 
Ouidij Nasonis Peligni de yetula. Historya tego poematu świadczy ja- 
skrawo o braku krytyki w umysłach średniowiecznych, którym byle 
jak sklecona bajeczka imponowała. Że w trzeciej części tego dzieła 
rozwijane sa dogmata chrześciańskie, a w końcu wzywa się Matkę Bożą 
o wstawienie się do Syna, wystarczało to, by Ovvidyusza między testes 
fidei wliczaó i nawet taki uczony jak Robert Holkot z lekkiem tylko 
zastrzeżeniem orzeka : unde constat quod si veraciter liber suus erat f uit 
pulcherrima prophetia de Christo; u innych bez tego zastrzeżenia. Ale 
Angustynianin Arnoldus (Geilhoven) de Hollandia (zmarły roku 1442) 
w swoim „liber Yaticani** wymienia wyrnźnie autora: quem librum (de 
▼etula) scripsit magister Richardus de Furnivalle cancellarius Ambia- 
nensiset imposuit Ovidio, item scripsit librum de Fortuna; jest to słynny 
swego czasu (w XIII wieku) naśladowca Owidyusza. Rzecz dzieli się 
na trzy księgi; w pierwszej opowiada niby Owidyusz , jak życie spę- 
dzał służąc miłości, księga to najciekawsza, dla obszernych opisów spo- 
sobów polowania i gier rozmaitych (matematycznych, szachów,' i i.); 
w drugiej awanturę miłosna, jak w nocy zamiast kochanki owę yetula, 
która tytuł całości nadała, uściskał; w trzeciej zmienia życie, oddaje się 
badaniom dogmatycznym i astronomicznym. W XIV wieku przełożył 
ten poemat na wiersze francuskie Jean Lefevre; tłumaczenie to wydał 
i wstępna rozprawa o łacióskiem źródle opatrzył łlippol. Cocheris 
(La rieille ou les derniers amours d'Ovide poćme francais du XIVe 
siecle traduit du latin de Richard de Fournival. i t. d., Paris 1861, 
LIV i 293 str.)'; o popularności tego dzieła świadczą jego liczne odpisy. 

Na k. 199 Incipit Gwalterus doctor amoris aż do końca; 
wydany drukiem jeszcze w XV wieku, s. 1. et a., dalej r. 1610 (i 1614) 
przez 1). Mulhera, nakoniec p. t. Andreae Capellani regii Francorum 
de amore libri tres recensuit E. Trojel, Hauniae 1892, LVI i 361 
str. 8vo; wydawca zna dwanaście rękopisów; dodajemy wiadomość 
o trzech innych, między któremi dwa polskiego pochodzenia. Najda- 
wniejszy cytat tego traktatu (amor . . de quo Gualterius tractayit etc.) 
odszukano u Albertana z Brescyi (Brixiensis) w dziele napisanem roku 
1238; o autorze, którego rękopisy Andrzejem i kapelanem na dworze 
króla francuskiego nazywają , choć pewnego śladu jego dotychczas nie 
odnaleziono, twierdzą Trojel i Raj na, że napisał swe dzieło między 
r. 1186 a 1196, G. Paris zaś późniejsza mu datę naznacza. Przeło- 



bi AUBKSANDBR BROCKNBB. 

Żono je dwa razy Ba wirreae francuskie w XIII wi^a; wa WłosMck 
gdzie się wielkiem cieszyło uznaniem, dwa razy Da prozę włoska; dwa 
razy na niemiecka, z tych późniejsze tłumaczenie wyszło w druka roku 
1482 i 1484 ,,das bnch OwiJii von der liebe''. Treścią tago dzieła trak- 
tat o miłości, przypominający żywcem Balzaka fizyok^ia małżeństwa 
lab Bourgeta fizyologia miłości, clioć tyle wieków je dzieli; w pierwszej 
księdze mowa o sposobach, jak zyskać miłość, ^kiemi argumentami 
ludfisie rozmaitych klas, mieszczanie, szlachta, książęta, duchowni (!}, 
do damy serca, wedle jej stanu przemawiać maja; w drugiej księdze, 
jakiemi środkami miłość zyskana się utrzymuje i zwiększa; trzecia naj- 
krótsza , dodana może tylko dla tego, by osłabić wraźeuie, wywołane 
dwiema pierwszemi, lecz ze stanem duchownym autora rażąco sprzeczne, 
zbiera wszystkie argumenta średniowieczne przeciw kobiecie i miłości 
i ztad zakrawa na paszkwil na samo dzieło. Poświęcone ono jakiemuś 
młodzieńcowi, Gual terowi, dla nauki i przestrogi, zt^d też nazwa ca- 
łego traktatu Gualterus de am(H*e, utarta we Włoszech, zkad pewnie 
rękopis do Polski się dostał; osobno cytowano i przepisywano z niego 
i^ynne reguły miłości, dyktowane niby od samego Amora. Zupełnie 
zaś odrębnem od tego jest Libellus Andree Capellani domini papę In- 
nocentii quarti de dissuasione uxoriationis, o którem zob. wyż.; z obu 
Andrzejów zrobił jedne osobę już Jeremiasz de Montagnone w końcu 
XIII stulecia, błąd ten powtarzali inni, dopiero Raj na rzecz wyświe* 
cił (I L, La ąuestione delia data del libro di Andrea -Cappellano, 
str. 225—266). 

Przepis Mikołaja Lubelczyka dzieli sumę Gwaltera na dwie czę- 
ści; pierwsza (k. 199—268 b) obejmuje księgę pierwsza i druga i koń- 
czy słowami „Ffinis libri primi ad Gualterum de arte araandi''; k. 269 
Initium secundi ad euiidem de reprobacione amoris i urywana k.274b 
przed wyliczaniem „Vicia" płci żeńskiej (str. 340, w. 2 od dołu wy- 
dania Trojela), gdyż jak wspomnielśmy wyżej, brak ostatniego seks- 
ternu w rękopisie. Tekst Mikołaja nie odznacza się poprawnością; dta 
krytyki nie przynosi nic nowego, gdyż zgadza się zupełnie z tekstem 
O. Trojela (rkp. w Wolfenbtlttel z XV wieku), jak to wypływa n. p. 
z 8 rozdziału drugiej księgi (Trojel 296 — 312) de regulis amoris, gdzie 
wstępne opowiadanie i porządek reguł podane u Mikołaja jak w Ot, 
podczas gdy tekst wszystkidi innych rękopisów odmienny. 

Odpis Mikołaja ciekawy czem innem. W oryginale bowiem nie 
oznacza się bliżej osób rozmawiających, czytamy ciągnie: homo ait, mu- 
lier ait i t. d.; u Mikołaja natomiast wprowadzone osoby z polskiemi 
nazwami , które wraz z jedna glosa i przysłowiem teraz przytaczamy : 



ŚRlSDNroWiBceNA POl8i5yA ŁACIŃSKA w POLSCE. 55 

K. 205 b (yerba plebdi ad nobilem feminam, których sens, że 
wszyseysmy łudBie; doprsane a góry:) py pywo a ya Mtobą myli tkowa- 
raischu, u dohi, ale tak przy oprawie obcięte, że tylko iłady zostały: 
pyun> Uchom tmko pyli sch . . . 

K. 207 b compages aKas no^enye, 

208 h PiBL^hclek respondit sio . . Meszka . . Panosika . . Kathu&a . . 
Betchokk. 

209 b eui Ghtaha respondens. 

2 to Zophia, Oni Bratrzik; b: tu i na k. 211 a aasiapił Mikołaj 
sfowa muRer, vir i muKer nazwami pudendorum, ale saliu?} niby tę car^* 
sto średniowieczna nieprzystojnośó , dodając litery, które naawy te w no*' 
mina propria i t. p. zmieniają: Cni hephotra^ (kiep oannus), Gni mąs 
(tJt) dze respondeat (było madze), Cui piecza (ie a y). 

211 b Pachołek dicat. 

212 Pano&ka; b: Cui mtJier Bahia sic respondeat. 

213. PanoOika. 

214. Cui chlopecZy Duchna; b: Duchnik za/inyecz tak mouicz ma. 
21ft. Ptinna AniHt, Panicz Janek. 

220 b: Dvehftyczka, Facholih. 

222 b: Ptinyczek respondeat. 

223 b: MModtka panek^ Pttnna proRiha, Stachczycz. 
224. Jflodika, Panna mądra, Wtodek xan^iQe. 

225 Pan. 

226 Slachtha pan; b: Bogumiła. 

227 Panna czttdna^ kneO^e dicat; b: Diuonka (n i u rozeznać nie 
można), Słachtha panycz tak prawiehz ma, Slachczanka p^na othpouye- 
dzecz tak ma, 

22« Pa^ol. 
229. Slacheiffycz. 
290. Rudek pan. 

232. Zophia Regina polonie, Wladislaus. 

233. Babia; b: Włodek I>iix Ma(zoviae). 

234. Kazimirus, b: Dueissa Opawie i inne podobne znakomitości. 
238 b : Ribahh (mowa o clericrus). 

239. Kathuesa, Mbalth dicat. 

840: Boea panna ^ Paniez roQyoz, Offka^ Pacholyk^ Virgo panna; 
b: Jiołek, Jafroeha. 

241 b: Rogetkke sic, Cui Malpa^ Ribałth. 
242. Magdafena^ Pachoiyk j b: Ursulm. 
843 b: Pinturek. 



56 ALRKSANliKR BUrCKNKR. 

W tym zbiorku słów i nazw uderza najpierw widoczny wpływ 
czeszczyzny; bratrik, pano§ka, knieźc obok ksiaże są zupełnie czeskie. 
Z reszty wymieniamy małpa, w XVI wieku dla meretrix ciągle uży- 
wane. Maszka nom. propr., od Magda, częste w XVI wieku, n. p. Co- 
media o miessopusczie po r. 1650 (wydał A. Kalina, Prace filolog. II 
538 — 563), w. 555 pani Massio, 657—559 Maszko (kucharka księża), 
Gospodarstwo r. 1596 Mśska (Mażkś, u Reja, rozmowa wójta 1543, ale 
wydawca nie zrozumiał tej nazwy). D^ichna^ duchntczka^ właściwie pie- 
rzyna, wraz z duszka (pani duszka) tyle co małpa lub kochauka; diLch- 
nik scortator. Nazwy kobiece: Głtutzka, Ja fraszka, Katusia, Ofka, Boża: 
forma Katusia częsta wrotach; nazwy męskie: Róiyc^ Rudek, PlrUurek 
(nam nieznana) , Rogietko (również), Jawk , Włodek (Włodzisław). Od 
pan : panna^ panic, paniczek , panek; od szlachta nobilis (nie coIlectivnm) 
szlachcic tosamo, szlachcianka; pachoł, pachołek, pacliohk^ chłopiec; ry- 
bałt, z włoskiego; włodyka; noszenie częste w rotach, n. p. noszenya 
torąuetes Roty krakowskie Helcel II nr. 2722; samiec mężczyzna, por. 
samcowego płodu lub pokolenia w biblii 57 i i. 

I tak zapoznaliśmy się w rękopisie Mikołaja z trzema rządkiem! 
dziełami, z Konradem, Izengrimem i Gwalterem, z zakresem lektury 
krakowskiego bakałarza, z pierwszemi przysłowiami polskiemi, ze zna- 
jomością czeszczyzny. Kończymy ten ustęp wymienieniem dwóch ręko- 
pisów, w których się „Gwalterus" powtarza. Jeden z nich jest w zbiorze 
Amploniusza w Erfurcie (zob. Katalog Schunra Folio nr. 50, k. 123 
— 162.', pisany r. 1405, ale zawiera tylko pierwsza połowę Gwaltera; 
cały zas znajdujemy w innym kodeksie polskiego pochodzenia, który tu 
dla ciekawej treści zupełnie opiszemy. 

Kodeks ten dawno był znany uczonym, podał o nim bowiem cho6 
niedokładna wiadomość już P. Jaenichius Notitia bibliotecae Thoru- 
nensis etc, Jenae 1723, nr. VIII (pag. 18 i 19), ale z biblioteki gi- 
mnazyalnej toruńskiej znikł on i uchodził za utracony. Odnalazłem go 
w bibliotece Berlińskiej (Ms. lat. Quarto nr. 239), dla której go r. 1847 
z rak prywatnych (od p. Armbruster) kupiono. Kodeks ten, przecho- 
wany znakomicie, ze sprzączkami i guzami , składa się właściwie z dwóch 
części; pisarz pierwszej, późniejszej części złożył obie; na czas jego 
wskazuje nota na ostatniej stronicy kodeksu , gdzie wzmianka o księciu 
Janie Mazowieckim, mowa tu o Januszu II, ostatnim księciu płockim 
(1463 — 1495). Zaczyna się kodeks zbiorem listów Eneasza Silwiu- 
sza (k. 1 — 165), przepisanym r. 1457, który Jaenichius 1. I. krótko 
scharakteryzował (zaczyna się listem do Jana de Haych z Bruku 30. 
XI. 1444 de statu curiae a kończy listem do Jana Lencherbacha ; na 



ŚREDNIOWIBOZNA POKZYA f<AClXSKA W POLSCB. 57 

k. 112 — 142 osławiona historya de amore Euriali et Lucretiae). Naro- 
dowości kopisty dowodzą niektóre polskie glosy, n. p. meapte dobro- 
wolnie^ sąuilam (ryba) clezcy^ resupinus wQnak; rubrykator znowil wy- 
pełnia próżne końce wierszów lacińskiemi lab polakiemi frazesami, n. p. 
na k. 41 Kacknydczko mą mylą wodffJeo (zam. wdówko) navybomyą- 
szą. Listy nie następują w porządku ścisłe chronologicznym, obejmują 
głównie lata 1442 — 1444; sa tu też listy do Eneasza i nawet do osób 
innych, n. p. kanclerza Schlika do kardynała Juliana. 

Na k. 165 b niedrukowany dotąd list o klęsce Warneńskiej i po- 
wrocie Władysława, nowy dowód, jak żywo ogół katastrofę odczuwał 
i jak nie mógł pogodzić się z mysia , żeby bohaterski król i jego za- 
miary tak marnie zniszczeć miały. Historycznych wiadomości nowych 
list ten nie zawiera; możemy go wręcz bajecznym nazwać, on tylko 
ciekawy jako nowy dokument ówczesnego naprężenia umysłów, wierzą- 
cych w cudowny powrót króla Włodka. Nie przytaczamy go więc do- 
słownie, dajemy tylko wyciąg. Autor pisze od siebie: Ego frater Am- 
brosias ortus de Morawia ord. s. Aug. hereniita indo (!) observancia, 
s. theologie cursor, vite tenens incolatura in urbe parusiensi (t. j. Pe- 
rugia) partis Italie, studii parusiensis poeta laureatus regni francie, rec- 
tor bursę conventualis fratrum in cenobio s. Augustini intra muros ci- 

vitatis qui in rodem conflictu polonie regis ultimo praesens interfui 

cum uno comite viro magnipotente Anthonio nomine de fioreno campo 
et hec omnia vidi que agebantur in prelio ibi prefato subdole, qui eciam 
norrissime erasi de captivitatis tenore . . . cum aliis sociis bissenis, qui 
in una aimul egimus spelunca fetoribus plena etc. Opowiada najpierw 
dzieje walki (in vigilia s. Martini !). jak król Włodek za powodem kar- 
dynała Juliana (yersipellis ) pokój zaprzysiężony złamał; o pochodzie 
przez ziemię turecką, aż doszli ad unum locum intermontanum, qui 
alias rnbens vocatur campus iuxte marę maius, in quo est portus Sa- 
racenorum; o dwukrotnem poselstwie sułtana; o przygotowaniu skru- 
szonem Władysława i wojska. Facta vero benediccione et absolucione 
(przez kardynała) mox per se Rex cecinit illud asuefactum canticum 
Dei genitrix Maria etc. [a więc Bogurodzica!] cum suis Polonis, reliqui 
vero psallebant illud quod illis in mente occurreret; następuje walka 
trwająca ab hora diei secunda usque ad horam noctis quintam luna 
splendente; liczby zabitych podać nie można; ogólna ucieczka chrze- 
ścian ; król pozostaje z trzydziestoma, przemowa króla do nich ; ale pod- 
czas gdy Turcy wozy plądrują, zbliża się pomoc nieprzewidziana; Ja- 
cobus nomine comes magnificus baro Anatoliensis Jerosolimitauus stola 
cinctus gemina, przybył morzem z tysiącem zbrojnych, poznawszy króla 

KoBpnwy WydsUłu filoJog. T. XXII. g 



58 AŁf^SANDlSR BRLTRNEB. 

kazał go wziąć na okręt, po krótkiej utarczce z Turkami sam za nim 
podążył i nakoniec do swego pałacu przyprowadził, czcząc go nadzwy- 
czaj, ale rozmawiając z nim po łacinie tylko i nie nazywając go kró- 
lem, by jego obecności nie zdradzić; droga morska daleka i niepewna, 
król do sił powoli przychodzi, kiedy więc powróci, trudno powiedzieć. 
Tymczasem Turcy, nie znalazłszy go między zabitymi i jeńcami, któ- 
rych porównywali z wizerunkiem króla przeszłorocznym , wszędzie go 
szukają, sułtan wydał polecenia z zapewnieniem nagród temu, ktoby 
o królu co pewnego doniósł i z groźba niesłychanych mak dla króla, 
jeźli go pojmie; mysią bowiem, że król objeżdża świat, skupiając 
wszystkich do walki i pomsty nad nimi. Datum et copiatum in Paru- 
siensi civitate grandi partis Italie ipso die b. Jacobi apostoli etc. 

Przypuszczam , że list ten powtarza się w rękopisie Kórnickim, 
w którym Dr. Prochaska (Praewodnik naukowy X, 1884, str. 98 
i n.) odnalazł relacyą Andrzeja de Palacio o Warneńskiej walce; po 
liście Andrzeja następuje tam bowiem Scriptura de curia etc., w której 
skreślone również ocalenie Władysława (na dwórKonstantynopolski); dla 
bajecznej treści Prochaska relacyi tej dalej nie uwzględnił. 

Na k. 169 — 181 rzeczy gramatyczne, najpierw traktat bez tytułu 
stylistyczny: jest to Augustini Daci Senensis oratoris primarius 
ysagogicus libellus ad Andream domini Christopheri filium (tytuł wedle 
rękop. Berlińskiego, Latin. Quarto 94, fol. 178 — 212); dalej „de racione 
punctandl" jako list Leonarda Aretyna, podczas gdy wymieniony rę- 
kopis berliński, dalej bazylejski i i., traktacik ten o interpunkcyi listem 
Petrarki do Salutata nazywa; G. Voigt die Wiederbelebung des clas- 
sischen Alterthums II, str. 378 pytania tego nie rozstrzyga, chociaż 
uznaje, że podobna rzecz leżała już poza obrębem właściwych prac 
Petrarki. 

Inna zupełnie ręka na trzech następnych kartach „Tractatus osten- 
dens quam periculosum sit sacerdotibus niulieribus conversari et multi- 
plicem neąuiciam nmlieris describeus" w czterech rozdziałach, dziełko 
nieznanego księdza, prawdopodobnie Polaka, bo poświęcone jakiemuś 
Stanisławowi. Rozdział pierwszy zawiera wstęp, drugi pokazuje quo- 
modo sancti primevi prohibent sacerdotem solitarium visitarc domicilia 
feminarum vol coUoąuia cum eis habere, trzeci quas feminas et cuius 
condicionis clerici servare debent in domibus eorum, nakoniec czwarty 
ąualiter Augustinus describit neąuiciam malarum mulierum; następują 
leoniny o złości niewiast, częste po ówczesnych rękopisach, n. p. 

Clerice sincere, noli miscere mulieri. 
Scandala multa feres, perpetrata per mulieres. 



ŚREDNIOWIECZNA POEZYA ŁACIŃSKA W POLSCE. 59 

Hec sunt dampnose, deceptrices yiciose. 
Yendunt, decipiunt, per eas dampna quoque fiunt 
i t. d. kończą się wierszami: 

Mundiciam cordis et camis semper amato, 
Corpore mente quoque sis mundus temperę quoque, 
poezem jeszcze nota tejie treści proza. 

Od k. 185—225 Explicit Summa Gwalteri de amore anno domini 
1437 feria secunda ipso s. Jeronimi doctoris gloriosi quare Jesu sit 
gloria per secula benedicto Amen. 

Traktat Andrzeja pisany bardzo ściśle — tekst wcale niepoprawny, 
ciągłe omyłki i opuszczenia czynią go jeszcze gorszym niż tekst Miko- 
łaja, chociaż oba, acz nie bezpośrednio, z wspólnego źródła wyszły. 
Poprawki liczne, tekst pisany jednym ciągiem, tylko minia nowe ustępy 
znaczone; u końca miejscami po karcie wycięte. Następują notaty. 

Ustęp na k. 225 b i k. 227 i 228 zapisała ręka traktatu do 
Stanisława listami miłosnemi lub ich wzorami, do wdowy i t. d. , naj- 
obszerniejszy z nich pisany wierszami, zajmuje cała odwrotna stronę 
k. 227. Najdawniejszy to polski wiersz miłosny, wypracowanie żaka 
krakowskiego, przeplatane kilku zwrotami polskiemi, podobnie w na- 
stępnym liście prozą „Litera ad amasiam de ardenti amore** czytamy: 
nobilissima cordula es tu, virgo pulcherrima, oor insuper vocatur inde 
cordula, serdeczna supervocatur syrcze, CaJego przepisywać nie chcie- 
liśmy, poezyi tam niema, przytem pismo drobne i nieczytelne, poprze- 
stajemy więc na kilku wyciągach; dla licznych błędów zdaje się nawet, 
że to odpis, nie oryginał. 

Epistoła ad dominicellam. 

Saluto te speciosa, pulcra clara formosa: in te gloriabor, tu facie 
liliosa, latet si ei gracio, utique letabor. 

Te amavi, te laudavi; te in8pexi, te dilexi; dum fui Cracovie; 
quos audivi de te fari , saltem bene tunc laudayi, heri cras et hodie. 

Omnes tui inimici , Boday vrychlye hyeni ^hycy^ y kapustą plusz- 
kany; Credo huc non increpares, annaten conseryares, isthwą mathką czna 
pany, 

Tua tripudinacio , mea consolacio, ancillatur ergo a me tibi ave 
nunc et semper destinatur. Nam tu es speciosa , imo et formosa , in 
Yultu ut rosa flores liliosa i t. d. Zwraca się do Salomona, do Gani- 
fredusa prothonotariusa (który w swojej Poetria nova opisał i piękna 
dziewczynę)^ Wilhelme vetoris ? Dalej : 

Pater meus verax, sed est multum tenax, utique est bonus, quia 
est polonus, habet afFectus yarios, diligit denarios, post emit villas, quo- 



60 ALEKSANDER BKUCKITOR. 

niam itat ad ancillas; dormire non possum, nec vult dare grossum, 
neque tres alenses, ut hab€r€im expen6is. 

Ambulans spaciatum , in villatuni, scripsi die lunę, qu.inta mensis 
magi, in festo Dobyeslay. 

Hoc lUe notavit , qui te aipavit , Insigna te nobilem, yirginem Cra- 
cis manentem, elena nuncupatam. 

Yirgincula famosa, mihi favorosa, Certę de hoc dubito, sed rescire 
saluto; de isto non est dubium, quod sit speciosa, sed ambiguum^ si 
est graciosa, mihi jyafina elena. 

Przedtem jeszcze: Tu moribus Cato, ingenio Plato, prineeps Aris- 
toteles, si tu adhuc viveres tamen? tu laudares i t. d. 

Na k. 229 — 237: Liber Senece de moribus [mylnie Senece przy- 
pisany] ; 230 Epistole Senece Neronis magistri ad Paulum apostolum et 
Pauli ad Senecam, znana już w V wieku i często przepisywana pseudo- 
korespondeucya, czternaście nic nieznaczacych listów; tegoż liber de re- 
mediis fortuitorum i Satira de Claudio Cesare. Odstępy wierszów dopeł- 
niane polskiemi wyrazami minia, które zebrane dają: Kctchyndczo ma 
namyleyschą vyecze esczy loelyhw bolesczy mamy (?) myalc^zy iiatozdy 
o tliobey ( ! ) przetho czeh/e proQą nyą ( ! ) r oczyma zapomneczi U (!) mą 
raczy i^obe przypyt^aczy wodnyw (?) Qyrdcza theffgo (!) mą namileyQą. 
A Kachnyczko Kachnycko thoczesz mą mą vdrączyla yf^Q my thy iigasyla 
ploTneiiy tjey myloscy, Jesus Maria N. B, J, Jacob?; 237 b Baha stara. 

Na k. 237 b — 238 a Satira comica, rytm średniowieczny, szydzący 
z rozmaitych narodów i szczepów, głównie romańskich: Quo miser exul 
debeo turbinę perfusus Quo divertar, nescio, omnibus excluj3us. Orbem 
rotundum transeo hominum ad usus etc. — Sic asinus et catulus inequa- 
liter ludunt Huius comici verba sapientissime retradunt Explicit Satira 
comica czalvyiie thy rogowi^ky uyrzicz biccaka. Dorobiony tu ustęp o Po- 
lakach i t. d. brzmi: 

Omnes terras transeo nec eis dicam vale 
Nunquam tamen yidjeo tam habentes tale 

Quantum in Polania copia sale 

Pulcra gens sed ebria in hoc facit małe. 
Butlienorum laboribus nolo sociari 
Nec Podolorum furibus licet conv.ersari 
Armenorum et splendoribus quis potest equiparari, 
Yalachorum Bulgarorum usibus absit gloriari.. 

Słowo po Polonia copia wyskrobane. Wiersze podobnej treści nie- 
raz po rękopisach zachodzą, n. p. Status terrarum w ręk. ze Sterzing, 



ŚREDMIOWIBOZNA POBZYA ŁACIŃSKA W POLSCE. 61 

opisanym we Wieuer Sitzuogsberiehto, pbilos. bist. Cl. tom LIV sir. 317 
(o Pokca tylko ^diyisos! generuin bomines Polonia nutrit"), inne wy- 
daU łlone, Anzeiger fltir Kunde der teutscben Yorzeit III (1834)8tr. 52 
i VII (1838) str. 507, Wattenbacb Mouumeota lubensia pag. 33 i i. 

Na k. 238 b notatka o sigillum i cera. Od k. 239 — 247 rocznik 
małopolski, nowy odpis znanego tekstu od słów: B. Jeronimus in ero- 
nica (|uam ipse contexuit ita coromemoratur i t d. , na k. 243 b czy- 
tamy Anno domini 1238 dux Meszko dictus Cbo^yczko Cuiavie i t. d. 
o jego pożarciu przez myszy jako karze za nieznośne występki; bulla 
o odpusta^ch dla Sandomierza i t. d. ; kończy pod r. 1320 śmiercią Mu- 
iskaty i wyborem kanonicznym Nankiera. 

247 b — 249 b budująca powieść : S. Jeronimus de eaptivo raona- 
cho historia; tamże (249 b) Oratio ad yenerabiłem virum Sadech (Sza- 
dek) per studeates acta pro snbsidio collegii paupcriim (krakowskiego) 
przy nadchodzących świętach. K. 250 Epistoła missiya a Turcis Summo 
Pontifici (Pluszowi II). 

K. 251, — 261 P. P. Yergerii de Justinopoli ad gen. adolescen- 
tem Ubertum Carrariensem de ingenuis moribus et Hberalibus studiis 
adolescencie liber, znany z tłumaczenia M. Kwiatkowskiego z r. 1564, 
wówczas bardzo rozpowszechniony. 

Od k. 262 — 280 a Rhetorica, głównie nauka pisania listów z wzo- 
rami^ mo^.e czeskiego pochodzenia; jako wzór listu ganiacego, przyto- 
czone niby pismo króla węgierskiego „Witoldo infidelitatis amico romane 
ecciesie prosecutori duci paganorum Litwanorum". Na k. 280 b — 282 
a listy Piusa II przeciw królowi Jerzemu z r. 1463. Na k. 282, a ni- 
żej : Mains dei gracia princeps veris florum dominus et heres et naturę 
minister i t. d., list o brzemienności królowej Jadwigi, ale tylko począ- 
tek tegoż (do: auspicia meditacione pensate). Cały ten napuszony list 
proza, przeplatany wierszami, przedrukował A. Schultz Anzeiger fur 
Kunde der deutschen Yorzeit, Neue Folgę, XX Band (1873), 14— -16, 
z rękopisu Wrocławskiej kr. biblioteki (II, Folio, 23 Formulare episto- 
larum officialium, f. 1 a — b). 

Na k. 282 b — 283 b: Luciper avernalium princeps regionum in- 
extinguibilis yeme ignia necnon profundi Acherontis imperator et domi- 
nus dilectissimis dominis patriarchis cardinalibus archiepiscopis i t. d. 
salutem od siebie i swoich sióstr pychy, zbytku i skąpstwa i jej córki 
symonii, namawia, by wytrwali na dawnej drodze, złemi przykładami 
lud zwodzili, kler niższy, uczący dobrego życia powściągali i t. d.; da- 
tura apud centrum terre sub nostro terribilium impressione characterum 
sigillo sub anno buc mansionis nostre 6646. Znany ten list satyryczny 



62 AŁBKSANDER BRUCKNBR. 

pojawia się nieraz w rękopisach, n. p. w rękopisie Flory ańskim nr. 100 
(A. Czerny, Katalog str. 45 n.), datowany z r. 1383, Monachijskim 
XVI wieku, datowany z r. 1491, Wiedeńskim nr. 578 bez daty. Pa- 
ryskich i i., drukowany w Strasburgu r. 1 507 (przedtem jeszcze w Pa- 
ryżu) i później nieraz, mianowicie przez gorliwego protestanta Flacius 
Jllyricus osobno (1549 r.) i omówiony przez niego w Catalogus testium 
Ycritatis, on podał za autora jego biskupa Mikołaja Oresme (um. 1382) 
ale mylnie; za to data trafna: Anno a palatii nostri fractione etc. 1351, 
Beelzebub yester specialis amicus, Farfarellus Cantabriga secretarius. 
I rzeczywiście podał Wattenbach (Anzeiger fur Kunde der deutschen 
Yorzeit XVI, 18H9 r., str. 10 i n.) z Macieja von Neuenburg wiado- 
mosK, jako r. 1351 przyczepiono Ust tej treści na drzwiach, i papież za 
pisarzem listu bezskutecznie śledzić kazał. 

Po liście tym jeszcze nadpis: Serenissimo principi et domino do- 
mino Johanni dei gratia duci Mazovie Russie etc. domino meo gracio- 
sissimo, z którego już wyżej skorzystaliśmy. 



'Ł^>- 



o użyciu genetivu w języku polskim. 



Przyczynek 
do historycznej składni polskiej 

przez 

Dra Jana Bystronia. 

^^Di 



Literatura nasza gramatyczna od niejakiego' czasu znacznie się 
zbogaciła. Można już wymienić sporą liczbę prac z zakresu gramatyki 
polskiej; wykonanych starannie i umiejętnie. Jak gdzieindziej, tak i u nas 
badacze przedewszystkiem uwzględniali dotąd fonetyczna i formalną 
stronę wyrazów, pomijając ich znaczenie, jakoteż ich funkcya w zdaniu. 
To też składnia polska prawie jest nietknięta, na tem polu wszystko 
jeszcze zostaje do zrobienia. 

Praca niniejsza ma być skromnym przyczynkiem do historycznej 
składni naszego języka. Wobec braku prac przygotowawczych, praca 
nad składnia polska jest bardzo mozolna i trudna, i dla tego też niniej- 
sza próba już z góry spodziewać się musi pobłażliwej ze strony znaw- 
ców krytyki. 

Materyał językowy czerpał autor z literatury polskiej od czasów 
najdawniejszych aż do najnowszych, uwzględniając przedewszystkiem 
pomniki językowe dawniejsze, z epok zas późniejszych głównych przed- 
stawicieli piśmiennictwa. 

Co się zaś tyczy metody, to autor poszedł za wzorem podobnych 
prac, poświęconych temuż przedmiotowi w innych językach, głównie 



64 DR. JAN BYSTROŃ. 

zas korzystał z porównawczej składni języków słowiańskich Miklosicha, 
następnie z prac Dani6ió'a, BartoSa, Gebauera, Liebscha, Małeckiego, 
Delbriicka i innych. Wszystkie źródła i dzieła pomocnicze podane są 
przy końca rozprawy. 



Pierwotny język aryjski musiał mieć co najmniej 8 przypadków. 
Wynika to z obecnego nierównego stanu przypadków w różnych języ- 
kach aryjskich. Po utracie pewnych przypadków, syntaktyczne ich 
funkcye przeszły na inne, które od czasów Pot ta nazywają się mie- 
szanymi (sycretistiscbe casus). Przypadkiem mieszanym jest także gene- 
tivu8 w niektórych językach aryjskich, a między tymi i w słowiańskich. 
Przynajmniej jeden przypadek (ablatiyus) zlał się z genet. słowiańskim. 

Genetivus (gr. yc^ijci) tctiógi^) według Pryscyana miał oznaczać 
rodzaj ;,vel quod genus per ipsum significamus, vel quod generalis vi- 
detur esse hic casus" (V, 13). W nowszych czasach najprzód A. Hoe- 
fer^), za nim M. MtiUer („lectures on the science of language"), 
a najdokładniej A. Kuhn (Zeitschr. XV; 311; 425) oznaczyli istotę 
tego przypadku. Według nich genetivus oznacza rodzaj czyli gatu- 
nek. Jeżeli powiemy „ayis aquae**, to „aquae" bliżej niejako określa 
rodzaj ptaków, do którego ten ptak należy, o którym jest mowa. Wy- 
rażałby zatem gen. prawie ten sam stosunek, co przymiotnik; ayis 
aquae=avis apuatica. Pomijając niemożliwe zestawienie formy gen. n. p. 
St^I^oio (* Słji^o^io) z przymiotnikiem n. p. Xt]'jJl6gioc , nie da się zaprzeczyć, 
że genet. bardzo często miewa znaczenie przymiotnika. U Homera bez 
jakiejkolwiek różnicy czytamy n. p. Xó;ao; 'OŚut^o; ob. 'OSuTi^io; (Od. 
18, 353), tak samo w jęz. gockim i innych aryjskich, zwłaszcza zaś 
słowiańskich. Miki. Synt. 7, 13; por. Delbr. Grundl. der griech. Synt. 
str. 38. 

Tego określenia znaczenia gen. nie można wszelako stosować do 
gen. w językach słowiańskich, dla tego, że te formy, które dziś zali- 
czamy do tej kategoryi, pełnia jeszcze funkcye innego przypadku^ 
a nawet formalnie nie wszystkie sa genet. Formy gen. sg. słów. tema- 
tów— i, —u i spółgłoskowych (gosti, synu, kamenę, 8lovese, matere, 



») Zur Lautlehre. Berlin 18.39. 

*) Curtiufl nazwat je „Mischcasus" (£rl. 187B, 167); wielkim zwolennikiem 
teoryi synkre ty stycznej jest Penka, ktćiy usiłował ją uzasadnić w kilku rozprawach. 
Miklosich i Małecki w gramatykach swoich stoją na stanowisku synkretystycznem. 



o cŹYciu qbns5tivu w języku polskim. 65 

iraene) sa rzeczywistymi gen., odpowiadając zupełnie formom gen. w ję- 
zykach pokrewnych (gock. gasteis, sunaus — lit. aki?8, sunaiis i t. p.); 
gen. tematów — a nie jest jeszcze należycie wyjaśniony, gen. — o jest 
formalnie ablativiis, słów. vluka, lit. viłko = stind. vrkad. Formy zaim- 
ków na— go nie sa należycie wyjaśnione. W I. mn. gon. ma odrębne 
dla siebie formy (vlnkri, d^lu, źenfi, kostijY, eynoYU i t. p.; w 1. pod w. ma 
gen. wspólna formę z loc. 

W obec takiego stanu rzeczy niepodobna podać jednej ogólnej dc- 
flnicyi gen. w językach słowiańskich. Trudne jest również ści^rfe prze- 
prowadzenie teoryi synkretystycznej , gdyż na powstanie konstrukcyj 
syntaktycznych działają te same czynniki psychiczne, które objawiają 
się w zakresie dźwięków i form, zmieniając przez analogię pierwotny 
stan rzeczy. Pamiętać jednak należy, że gen. słowiański odpowiada 
dwom przypadkom: t) właściwemu genet. 2) ablat. 

Dwa przyhnki (rfo i od) oznaczające kierunek wprost prze- 
ciwny, łącza się w jęz. polsk., jako też innych jęz. słów. z gen. Do 
oznacza dążność do jakiegoś celu , zbliżanie się do niego, wreszcie przy- 
należność do niego — od przeciwnie wyraża oddalanie się od pewnego 
przedmiotu, unikanie go. Im dalej się sięga w głąb historyi języka, tem 
mniej napotyka się zwrotów przy im k owych , tera więcej same formy 
imienne lub słowne maja mocy wyrażania tych stosuików, do których 
wyrażenia później u^ywa się przyimków. Przyimki więc, przystępują*? 
do form pełniących już pewne funkcye, zmieniać ich nie mogły, ale 
tylko znaczenie ich podnieść i uwydatnić. Według tego, jakie było pier- 
wotne znaczenie pewnego przyimka, łączył się on z tym lub z innym 
przypadkiem. Jeżeli zaś dwa tak co do znaczenia swego przeciwne przy- 
imki mogił się łączyć z jedna formą rzeczownikowa, to przypuszczać 
można, iż forma ta musiała pełnić podwójna funkcyę. 

Słowiański gen. w pewnych wypadkach objął także funkcyę ac- 
cusat. , mianowicie gen. rzeczowników osobowych lub zwierzęcych ro- 
dzaju męskiego. Ten gon. pełniący w zupełności funkcyę accua. , nie 
wcliodzi w zakres niniejszej pracy. 



') M. Hattala. O ablative ve sloyancine a litvancinS. Praga 1858. HUbs ch- 
in ann, zar Ka^^uslehre, Monachium 1875, Kumpel, Zus Kasustheorie, GiiterHloh 1806, 
Yogrinz, Zur Kasustheorie. Sprawozd. gimn. w Litomierzycach IS^'4:. Literatura od- 
nośna zestawiona jest w ^Lateinische Syntai nach den Yorlesungen iiber lateinische 
Sprachwissenschaft von Chr. K. Reisig, neu bearbeitet vou J. H. Schmalz iind 
Dr. G. Landgraf. Berlin 1888 str. 609—511. 

Rosprawy Vłyóx, filolog. T. XX U. 9 



()6 t)ft. JAI4 BVSTllOlŚr. 



I. 

Geiietivus właściwy. 

A. Genetivu8 w połączeniu z rzeczownikami. 

Połączenia dwu rzeczowników, z których jeden stoi w genet, sa 
nadzwyczaj liczne. W jakim stosunku jeden rzeczownik pozostaje do 
drugiego, nie zawsze da się oznaczyć bez treści całego zdania; miłość 
brata może n. p. oznaczać albo miłość, którą brat czuje do kogoś, 
albo też miłość, która ktoś czuje do brata (genetivu8 subiectivus: ge- 
netivus obiectiyus). Trudno sprowadzić te ró^ne katei»orye użycia rze- 
czownika z genet. drugiego rzeczownika pod jedne definicyę, chyba pod 
definicyę bardzo ogólna : żo gen. bliżej „określa" rzeczownik, że jest jego 
„dopełniaczem", że przez takie połączenie wyrażone jest „ścisłe połą- 
czenie" dwu pojęć, bez bliższego określenia rodzaju tej ścisłości. To 
łączenie rzeczownika z genet. drugiego rzeczownika właściwe jest wszyst- 
kim językom aryjskim, jest to więc prastara, pierwotna konstrukcya; 
różnią się wszelako poszczególne języki co do użycia niektórych kate- 
goryj tego genetivu. 

Ze względów praktycznych przyjęto w gramatykach kilka kate- 
goryj takiego genet , połączonego z drugim rzeczownikiem według tego, 
w jakim stosunku obydwa rzeczowniki pozostają do siebie. Podział ten, 
aczkolwiek nie jest ściśle naukowy, przedstawia pewne dogodności 
w ugrupowaniu tych różnorodnych genetiwów , trzymać się go zatem 
będziemy. W obec tego, że podział ten nie jest ścisły, różni autorowie 
różną podają liczbę tych kategoryj ; Curtius w swej gramatyce greckiej 
podaje ich 11, ale wyraźnie zaznacza, że nie wymienia wszystkich, 
lecz tylko niektóre na przykład, a mianowicie: 

Genetivus wyraża: 

1. pochodzenie: Sw^paTTj; ó S(i)<ppovir7xou olóc Sokrates syn So- 
froniska. 

2. właściciela: 7J owia toO Tuarpóc dom ojca, ojcowski. 

3. materyą: TsTpc Xt5ou mur z kamienia, kamienny. 

4. treść: Xś:ra; olvou puhar wina. 

5. wartość, cenę: SoOXoc 7cźvTe (iywy niewolnik za pięć min. 

6. przyczynę: ypac^j xXo7c^c skarga o kradzież. 

7. właściwość: tto^itou aperj^ cnota obywatela, obywatelska. 

8. nazwę: 'IXłou 7rTo>.ie5pov miasto Ilios. 

9. podzielona całość: oi Tr^etdTot ttćSy 'E^^t^ywy. 



o UŻYCIU GBNBTIYU W JĘZYKU POLSKIM. 67 

10. podmiot. 



11. przedmiot 



ó có^c w(ł)v 7coXe(x£ci)v 



o I 7CoXe[;.ioi co^oOyTat, gen. 

subiectiyus. 
<popoOvTai Touc 7roXejxtouc, 
gen. obiectivus. 

Jak widać z podanych powyżej przekładów polskich, język polski 
nie we wszystkich kategoryach genet. zgadza się z greckim. Niekiedy 
genet. greckiemu odpowiada w języku poiskim wyrażenie przyimkowe, 
a bardzo często także przymiotnik. 

Źe konstrukcye te sa prastare, dowodzi porównanie z innymi ję- 
zykami. W j. stind. znajdują się prawie wszystkie; por. Delbrlick: Die 
Grundlagen der grłechischen Syntax 39, w łacinie nie ma konstrukcyi 
odpowiadającej gr. Tetjroc Xl&oi» ( = miirus lapideus), język htewski posiada 
prawie wszystkie: t^vo sunus jak gr. ó toj . 77x730; uló; tevo — kiJmas 
jak 7| oucta toO -juaTpóc — dukso źOdas, riitu vainikas jak teT/o; Xl&ou — 
triju śuksinu skepeta jak SoO>.o; 7rivTe [xvwv — żmogus linksmós szir- 
dós, jak avJ)p (jLsyi^ou cpoYT^jjLaTo; , łac. vir magni ingenii, akao; 7j[;ip(i)v 
SevSp<«>v, xpT^vT() TjSźoc uSaTo; i t. p. — Ragaines mestas jak 'Yklou 7rTo>.ie3pov — 
daug źmoniu jak :woX>.ol Ta)v av3p<Ó7r(ov — b4im(5 neprcteliu jak timor 
ho8tiuni=gen. subiectiyus i gen. obiectivus. Por. Schleich. I, 271 nn. 

Ze podział ten nie jest ścisły, dowodzi chwiejność w zaliczaniu 
niektórych przykładów do poszczególnych kategoryj , n. p. filius regis, 
fabulae Terentii zaliczają niektórzy do gen. possess., polskie garniec 
miodu i t. p. jak Ss^ra; otvou możnaby zaliczyć do genet. partitivu8 i t. d. 
W wierszu Asnyka: . . gdzie przed wiekami wódz Macedonów rozbijał 
swoje namioty . . gen. Macedonów mógłby uchodzić za gen. possessiyus, 
jeżeli wodza będziemy uważać za należącego do narodu, który go wy- 
brał; jeżeli zaś prz(;z wodza rozumieć tu będziemy tego, co prowadzi 
Macedonów, to w takim razie Macedonów byłby gen. obiectivus. 

Wyrażenia, jak n. p. głowa człowieka, ręka mężczyzny, głos niedźwie- 
dzia, brzeg rzeki, kraj lasu i t. p. trudno zaliczyć do powyższych ka- 
tegoryj , gdyż brzeg rzeki , kraj lasu i t. p. nie zupełnie odpowiada 
kategoryi >j oi/.ix toO TraTjióc; wyrażenia brzeg rzeki, kraj lasu, środek 
miasta, wierzchołek góry, i t. p. możnaby także zaliczyć do kategoryi 
gen. partit. , uważając brzeg, kraj , wierzchołek za część całości , po- 
dobnie: głowa człowieka i t. d. Por. także Delbrlick, Altind. Syntax 1.^1. 

a) Genetivus na oznaczenie pochodzenia (gen. originis): 
N. de O. jest naszego szczyta, naszego zawołania b. i nasz brat na- 
szej kr wie. Ulanowski, Zap. kal. Ak. urn. Kraków 1885 nr. 183; 
jako to świadczymy, jako jego baba tego klenota wyszła i naszej 
kr wie jest. Ulan. kal. 183 ob. jako to świadczymy, jako jego mać 
z tego klenota wyszła i naszej krwie jest. tamże 133; jako 



68 DR. JAN BYSTROŃ. 

to Świadczę, iz Jan jest zawołania i tego klejnota Nowiny 
i ich kr wie. Leksz. grodb. 1361 z r. 1393; jako Jan jest nasz brat 
naszego klejnota, naszego sz czyta i nasza krew. Leksz. grodb. 
1551 z r. 1393; iżci on jest książęcego rodu był gnieźń. 196; był 
Plaatinianus także z Afryki jako i Sewerus ubogiego domu. Sk. Rdz. 
108; powiedz mój bracie, jakiegoś ty rodu? Mick. Dz. IV, 25; Fiedor 
i Borzuj wielkich domów oba. J. Kochan. 11, 129. 

b) Genetivus na oznaczenie właściciela: zetrzy ramię 
grzesznego i zgłobliwego; szukan będzie grzech jego, a nie 
nalezion będzie, fl. 9,38; jakom ja Więcsława wywodził pszczoły, 
czer. 82; nie mam mego męża ostatków, czer. 399; w dom męża 
swego czer. 1162; swego męża ona ( = żona) głowy korona. 
J. Kochan; niech żony srogich pohańców i dzieci doświadcza, ja- 
kim pędem wicher leci. J. Kochan. I, 55; nieszczęsne ochędostwo! ża- 
łosne ubiory mojej namilszej córy! J. Kochan. I, 141; tak nas cudem 
powrócisz na ojczyzny łono. Mick. P. T. I, 13; do twych świątyń 
progu. Mick. P. T. I, 11; to nie był ochmistrzyni pokój? Mick. 
P. T. I, 79; sukienka na krzesła pnręczu rozpięta. Mick. P. T. I, 84; 
z ojców mych ziemi, przez wroga wygnany, deptać musiałem obcych 
ludzi łany. Krasiń. II, 213; znasz zimowy step ten głuchy, gdzie śpią 
w grobach ojców duchy? Krasiń. II, 225. 

W języku poetyckim i w ogóle w stylu podniosłym przymiot osoby 
lub rzeczy, na którego wyrażenie używa się zwykle przymiotnika, bywa 
niekiedy wyrażany przez rzeczownik, n. p. jasność słońca = jasne słońce, 
błękit morza = błękitne morze i t. p. : O matko Polko ! gdy u syna 
twego w źrenicach błyszczy gieniuszu świetność (= świetny gieniusz). 
Mick. Do matki Polki. I; 2; za mną szabel polskich błyskawice. Mick. 
Dz. IV, 831; za słodycz twego jednego spojrzenia. Mick. Dz. IV, 81; 
Konrad nie słynął w przydwornym nacisku gładkością mowy, składno- 
ścią ukłonów. Mick. Wall. I, 30. Długo nie chcieli zezwalać kapłani, 
wreście stałością prośby przełamani, dali jej w wieży samotne schro- 
nienie. Mick. Wall. II, 71. Czy pamiętasz nad Alp śniegiem rozwieszone 
Włoch błękity? Nad jeziora włoskim brzegiem czy pamiętasz Alp gra- 
nity? Krasiń. II, 216. W fal przeźrocza, w sieć promieni zewsząd, 
postać twa ujęta. Krasiń. II, 217. Patrz, w tych świateł wszechpogo- 
dzie brak jednego dziś promienia! Krasiń. II, 219. Myśl, co w móz- 
gach waszych gości , myślą tylko ciał martwości. Krasiń. II, 222. Przy- 
pominam jeszcze teraz bladej twarzy alabastry, Asn. III, 105. I kiedy 
długie majowe wieczory spędzałem, patrząc w jasnych ócz błękity. Asn. 
I, 87. Ja się lękam w ciemną przyszłość płynąć i utracić rajskich ma- 



o UŻYCIU GENETITU W JĘZYKU POLSKIM. 69 

rzeii jasność. Asn. 1 , 97 ; por. Und sie nimrat die Wacbt des Speeres 
(Schiller) i t p, 

c) Genetivu8 sabiectiyus : Błogosławiony maź, jen jest nie 
szedł po radzie nie miłościwych (nicmiłościwi radzą) fl. 1,1; s mego 
oćca wola czer. 8,2055; chwalcie pana prze dobroć jego niewymowna. 
J. Kochan, ps. 107,1; chwalcie pana z jego świątobliwości, chwalcie 
pana z jego wielkiej możności .. chwalcie go z dziwnej wielkości jego. 
J. Kochan, ps. 150,1 nn. ; słyszeć (musiałem) zdała tych szatanów 
wycia, co ziemię moją okuli w kajdany. Krasiń. II, 2 1 3 ; Tentent jezd- 
nego słychać na dziedzińcu. Mick. Graz. 727; niemieckiej broni 
grzmot. Mick. Graz. 828; przy blasku księżyca. Mick. Graz. 886; 
dźwięk to zapewne pobożnej piosenki. Mick. Wall. II, 94; pieszczoty 
ojca, matki uściśnienia. Mick. Wall. III, 80; innych może dotknęła 
sroższa niebios kara. Mick.; rozbujanej piersi drżenie może ruszy 
śpiący proch. Asn. I, 73. 

W używaniu gen. subi. jozyk polski zgadza się z innymi. 

Zamiast formy: okamgnienie (śl. okamig, cz. okamźik), t j. 
mgnienie oka w języku dawniejszym znachodzi się często forma oce- 
ni gnienie, n. p. w occmgnieniu Opeć. 8 a 12; 9 a 8; 9 a 13. J. Ko- 
chan, ps. 73, 39; 32,7; 22,7. Tu zachodzi upodobnienie przypadków, 
jak n. j). jeszcze: jako prawie wieuiy i świadczymy, jeż Jasiek po li- 
ście wyściu (zam. po lista wyściu). Por. Bartos: o n^ktorych spflso- 
bech ćeske attrakce ciii assimilace syntaktickó. L. filol. II, 120 — 126, 
n. p. k svatćmu PankrAci hrobu śli; pf ed h o d e ni v e 1 i k u n o c u 
pfi§el JeiU do Bethanie i t. p. W języku polskim taka attrakcya nastą- 
piła także po liczebnikach (z pięciu ludźmi zam. z pięcia ludzi i t. p.). 
Por. Bystroń, przycz. 21. 

d)Genetivus obiectivus. Jako Ocin ociec był w dzierżeniu 
piątej części karczmy. Kj. III, 186; Paszek był w dzierżeniu 
dziedziny w Swoszowic. Kj. III, 189; pani Klichna po dobyciu li- 
sta była w dzierżeniu dziedziny w Więckowie. Kj. III, 190. 
(dobyła list — dzierźała dziedzinę); przez noszenie krzyża. Kj. 
III, 105; ku czci Boga oćca. gl. XV, Kj.51; bractwa albo miłości 
b ra c k i e j miłośnicy, gl XV, Kj. 1, 97; dobroci miłośnicy, naśladownicy 
gl. XV, Kj, 1,98; w nadziei wiecznej chwały, gl. XV, Kj. I, 50; 
królewno lutni złotej i rymów pociesznych, ochłodo myśli tesznych. 
J.Koch. 1, 13; w 8 ze go dobrego Dawca i Szafarzu wieczny. J. Koch. 
I, 39; szafarko trosk i radości. J. Koch. I, 115; ślepi dól ludzkich 
szafarze. Zabl. szlafm. 14; mam hojnej obietnicę od niego kolcndy. 
Zabł. szlafm. 15; dawniej częściej błagałem dawcę ludzkiej doli. 
Karp. III, 187; królu! taka zwycięstwa dzisiejszego sprawa 



70 DR. JAN BY8TR0Ń. 

(= sprawozdanie, przedstawienie). Karp. III, 205; o ty! wierności 
mojej i świadku i stróżu! Karp. III, 163; małpiarstwo natury. Sienk. 
la trzecia 9; na py chanie brzuchów tamże ; okazaniem niewiary w jego 
moralny upadek^ tamże 6 ; bydzio tam umiał być orędownikiem , obrońca 
i rzecznikiem naszych ważnych i żywotnych spraw. Czas. 
1892, 12; czy należy się od niego doinagać wyznania wiary poli- 
tycznej i rozwinięcia programu. Cz. 1892, 12. 

Niekiedy znajduje się obok rzeczownika słownego acc. przedmiotu 
zam. genet. Może to jest ślad pierwotnej konstrukcyi, n. p. rękę kła- 
dzieni e. Sk. sakr. 19. Por. stsłw. po prijętii mi otu boga welikyj dar, 
Slip. 407^ 25, jakby post meam acceptionem magnum donum; po sftt- 
Yorenii komisu obyćenyję pozory postąuam comes solita spectacula fecit. 
sup. 165, 15; cz. Tako n6co dedin zka''eno hlinu kopanim (kopaniem 
glinę) Bartos, gen. 9, 1; gr. cuYtarcop X3cxa; -TupoTrojjLTrdi; /oac; ład. quid tibi 
hanc curatio est rem? p. Miki. 376,5. 

Bardzo często, zwłaszcza w języku dawniejszym, zamiast genet 
stoi przymiotnik dzierżawczy, zakończony na — ovb, — in-B, — JB, — sk^B. 
Przykłady sa bardzo liczne. Oto niektóre z języka dawniejszego : 

panów domini fl. 121, 1; 112, 1; 105, 25; Bóg Jakobów fl. 45,7; 
siemię Jakóbowo 21,24; Boga Jakóbowa 23,6; Bogu Jakóbowu fl. 74,9; 
synowie Jakóbowi fl. 104,6; siemię Abrahamowo fl. 104,6; dzieciom 
gawronowym puUis corvorum fl. 146,10; gospodnowo jest królestwo 
(domini) fl. 11,6; 20,32; 34,7; 96;5; 19,8; 74,7; 118,1; 76,11; gospo- 
dzinów domini fl. 117,19; krew kozłowa pió będę sanguinem hircorum 
fl. 49,14; w kościół królów in templum regis fl. 44,17; nieprzyjacielów 
królowych fl. 44,7; szczenię Iwowo catulus leonis fl. 16,13; z ust Iwo- 
wych fl. 21,22; od lica nieprzyjacielowa fl. 60,3; persona oćcowa fl. S. 
Ath.; dzierżę jastkółczyno pullus hirundinis fl. Ez. 15; puł. pisklę jast- 
kołczyno; chleb anjelski panem angeloruni fl. 77,29; oczyma anjelskima 
oc. angelorum fl. 137,2; na rzekach babilońskich (Babylonis) fl. 136,1; 
cedrowie libańscy cedri Libani fl. 103,18; myślenie człowiecze fl. 75,10; 
od człowieczego ciała fl. S. Ath. 30; z ust dziecskich ex ore infantium 
fl. 8,3; synowi królewskiemu filio regis fl. 71,1; książęcy principum 
fl. 32,10; 75,12; synowie ludzscy hominum 35,8; por. 32,13; 32,10; 
ryby morskie, maris 8,8; od głosa nieprzyjacielskiego fl. 57,2; przy- 
nieście syny barańcze uff'erte filios arietum fl 28,1 ; księgi Mojżeszowy 
zof. lal, duch Boży zof. 1 a 6; z Adamowa boku zof. 3b 15; liście 
fikowe zof. 4 a 18; pod moea męska będziesz, zof. 4 b 15; aby mać 
była wszego stworzenia człowieczego zof. 4b31; dzieci człowiecze zof. 
7 b 5; z ręki człowieczej i z ręki męskiej i z ręki brata jego zof. 10 b 
17; w przebytku Soraowem. zof. 11 b 6; służebnica Saraina 17 b 35, 



o UŻYCIU ai8NBTiVU W JĘZYKU POLSKIM. 71 

W Ogóle w zof. takie adiectivam possessiyum jest bardzo częste^ użycie 
gen. possessiyi należy raczej do wyjątków, n. p. synowie Noego 11 a 23 
(utworzenie prżyimka dzierżawczego od Noe byłoby trudne), z domu 
swego occa 13 b 22; straci kraj swej braci 18 a 11; 

I w późniejszym języku wyrażanie stosunku własności za pomocą 
przymiotnika dzierżawczego jest bardzo często używane, chociaż z dal- 
szym rozwojem języka także gen. possessiyus (może pod wpływem ję- 
zyków innych) zaczyna się rozpowszechniać. Przytoczę jeszcze nieco 
przykładów z różnych epok literatury : duchowi Izahakowemu i Rebe- 
ezynemu, Budny, 1 mojż. 26,35 ; głos głos Jakóbów, lecz ręce ręce Eza- 
wowe. Budny, 1 mojż. 27, 23; niewolnica Rachelina. Budny, I mojż. 
30, 7; niewolnica Leina I, mojż. 30, 10; do namiotu Jakóbowego i do 
namiotu I^einego I, mojż. 31, 33; nieprzyjacielskie śmiechy żalu nam 
dodają. J. Kochan, ps. 80, 14; przyciągnął ku pomocy potomkom Lo- 
towym. J. Kochan, ps. 83, 12; niechaj zmierza sobą kraj żydowski, 
którego dostać chcą pod tobą. J. Kochan, ps. 83, 22 ; pomogłeś z oków 
potomkowi cnemu Jakóbowemu. J. Kochan, ps. 85, 4 ; i wskrzesi znowu 
onę Jakóbową sławę domową. J. Kochan, ps. 85, 23; syn Izaków nad 
Nilem siadł przeźroczystym. J Kochan, ps. 105,44; stojąc nad złodziej- 
skim trupem. Klon. wor. Jud. B^a,. Wkrólewninem ubierze na gankum 
czekała. P. Koch. Orl. V, 49; ta kula nie jest z waszej broni, ona z tej 
Horeszkowskiej wyszła jednorurki. Mick. P. T. IV, 776; nie myśl, że 
jestem zawzięty na krew ludzka. Mick. P. T. IV, 568; jeszcze nie sa 
w nieprzyjacielskiem ręku. Sienk. Pot. III, 108; gdy już cały kraj 
był w ręku szwedzkim. Sienk. Pot. III, 168; III, 172; banderya w kmi- 
cicowera ręku. Sienk. Pot. II, 13. 

W języku nowszym, zwłaszcza w poezyi, często przymiotnik za- 
stępuje genet. possessirus, n. p. jako promień słoneczny Mick. 
P, T. III (niem. Sonnenstrahl, łać. radius solis); zaczęli więc rozmowę 
o niebios błękitach, o morskich szumach i wiatrach wonnych 
i skał szczytach. Mick. P. T. V; na niedźwiedziej skórze. 
Mick. P. T. IV; któryby się wołowa skóra nakryć dawał. Mick. 
P. T. IV,982; jeden kaptur popi. Mick. P.T. V; za przykładem, 
niebieskim wszystko się spóźniło na ziemi. Mick. P. T. VI; Maciej; 
opuścił znowu królewskie stronnictwo. Mick. P. T. VI; sen 
szlachecki był jeszcze twardszy niż sen muszy. Mick. P. T. IX; 
a sam się z placka muszą do sadu wyprawił. Mick. P. T. XI. 

Tak zwane zaimki dzierżawcze: mój, twój, swój, nasz, wasz — 
własny — zawsze zastępują gen. possessiyus: w naszem ręku. Sienk. 
Pot III, 139; słyszę bicie własnego serca. Sienk. ta trzecia 22, 



72 DR. JAN BYSTttOŃ. 

Niektóre języki słowiańskie także od gen, jego utworzyły zaimek 
dzierżawczy 5 n. p. serb. njegoyt, cz. jeji, śląskie narzecza: jeji, jeja, 
jeji, por. Bystroń, Łuc. §. 124. 

Jak ściśle ten gen. jest spokrewniony z przymiotnikiem, dowodzą 
przykłady; w których obok gen. possess. w ternie znaczeniu znajduje 
się przymiotnik, przydawka genetywna obok przydawki przymiotniko- 
wej, n. p. Borzywoj swym bratem i swymi synowcy nietrzyma więcej 
księdza Marcinowy części. Prayb. terr. gnesn. 140 4 16; nie rabił 
w zapuście pana stolnik owe ra. Przyb. costen. 1 42 1,80 ; mój owczara 
zajął owce księdza kancie rzowe. Przyb. terr, pyzdr. 142:-{,r)8 . . . 
Jan .. był sługa pana Borkowym. Przyb. costen. 1424,71; ludziom 
pana Sobkowy m. Przyb. costen. 142(5,25; na pana Borków dom. 
Przyb. posn. a. 1430,85; ten niniejszy żywot pana Jezusów. Op. IjY. 14; 
o pana Jezusowe postawie. Op. I, v. 19; I; v. 20; żeby miał być sy- 
nem Neptuuowym, boga, jako poeto wie sobie baja, morskiego. 
Gliczn.wych. 12; zacność pana Krystusowę. Agr. o śl. 15; podobień- 
stwo pana Krystusowę. Agr. o śl. 3,2 ; Krystus pan nie chciał być 
synem mężowym, ale synem niewiasty. Agr. o śl. 32; na Prądnik 
przyniesiono było dwoje wiersze, jakoby miały być jedne Pana Re- 
jowe, a drugie pana Jana Kochanowskiego. Górn. Dw. 1566, 
N. 6 (1639 także); jaki liścia, taki jest rodzaj i człowieczy (ołtj 
Twsp (póX>.wv Y£vs'^, TOiTjSe x!xl avXpć5v II. VI, 146). Kochan. II, 461.— 
Por. łać. mea unius opera. Gic. in Pis. c. b; suo unius studio Liv. VI, 
23; nawet: quod meum factum dictumve consulis gravius quam tribuni 
audistis? Liv. VII, 40, 9. p. Reisig. Vorles. III, 547. 

Gen. obiectiyus rzadko. bywa zastąpiony, ale także sa przykłady, 
n. p.: prze ludskie zbawienie będę na krzyżu wisiał. Op. 88 v.b; 
więc też pszczelne złodziejstwo i miodowych dzień i wy- 
dzieranie nasz bartnik świętokrajctwem mieni. Klon. wor. Jud. 
B^a; o złodziejstwie końskim albo bydlęcym. Klon. wor. Jud. 
C. 3b; por. bojaźń boża, na mój, twój, nasz, wasz widok, to będzie 
moja zguba i t. d.; Boże. . chciej się pośpieszyć ku ratunkowi memu 
(ratować mię). J. Kochan, ps. 70, 3; w zdaniu następujacem : moja 
obrona ciebie zawsze będzie mniejsza. Karp. III, 208, gen. subi. za- 
stąpiony jest prze35 moja, gen. obi. ciebie zachowany. 

Także w innych językach gen. obiectivus rzadko bywa zastępo- 
wany przez przymioniki. Przykłady: łać. neque negligeutia tua neque 
odio id fecit tuo. Ter. Phonn. V, 8, 27 (z lekceważenia ciebie — z nie- 
nawiści do ciebie); nostrae iniuriae, nasze krzywdy, t. j. krzywpy nam 
wyrządzone. Gic. de inv. 1 , 54 ; habenda ratio non sua solum, sed etiam 
alioruni. Gic. off. I, 39, 139. p. Reisig, Vorlcs. III, 584; gr. c^ tto^^ 



o UŻYCIU OKNBTIYU W JĘZYKU POLSKFM. 73 

5= desiderio tuo (tui); wir sind entbranńt in deiner Liebe (Luter); 
p. Siecke, 23. 

e) Gen.explicativus (determinatiyus także definitiyus). 
Słoiy na bliższe określenie pojęcia wyrażonego wyrazem , do którego 
należy. N. p. kara śmierci = kara (pojęcie szersze), objaśnione bli- 
żej gen. śmierci. Por. łaó. urbs Romae, verbum dicendi i t. p. gr. xat- 

Błogosławiony maż, jen .. na stolcu nagłego spadnienia 
nie siedział jest fl. 1,1; wiecznie nędzny i nanędzniejszy ten jest, w ktcS- 
rego siercu ogień miłości nie gore, Sprkj. III, 100; pani Solecska 
ima prawo czwartej części. Sprkj. III, 188, nr. 19; toć jest pra- 
wo seżżenia i poświętnej obiaty za grzech 81 a; poprowadzę 
ci syna ścieżkami sprawiedliwości Sk. kp. 223 a; spracowa- 
liśmy się w drodze złości. Sk. kp. 223 a; Chrystus nas widzi i ko- 
ronę zapłaty w ręku trzyma Sk. kp. 225 b; czas to jest płaka- 
nia i miejsce łez, jako pismo mówi Sk. kp. 233, por. gr. wpTj 
[jL»j^o)v, topi] 'J7cvwv . . \ 379. xaŁp(5^ to j >.ey£tv ; jest też jeden nam pilnie 
od Pana Boga polecony uczynek pożyczania pieniędzy darmo i bez 
wszelkiej liczby ludziom ubogim i potrzebnym. Sk. kp. 153 a; Aryusz, 
mając urząd wykładania pisma św. zajrzał Aleksandrowi biskup- 
stwa. Sk. rdz. 181; czas nadchodzi ruszania się w drogę. Karp. 
III, 131 ; niezmierna chęć rządzenia^ rozpusta i pycha, gdzie wy- 
stępek największy, wszędzie ja popycha. Karp. III, 143; dzień ro- 
dzin syna mego, dzień to był kłamliwy. Karp. III, 157; Eudoksya 
trucizny jad w tern zamordował. Karp. III, 165; król sam sobie 
stwarza widma dziwy. Karp. III, 166; każda łzami radości 
omyje i zliczy rany, które rozdrapał powróz niewolniczy Karp. III, 198; 
ma talent czytania i pisania Karp. III, 235; nam zbywa na 
szczęściu widzenia i słyszenia tego ojca niebieskiego. Zabł. 
rozm. sokr. 38; To widzę osobliwszy sposób życzenia komu dobrze. 
Zabł. rozm. sokr. 88; bo tym sposobem odejmujamy się najlepszemu 
śrzodkowi poznania i wykorzenienia własnych błędów. Zabł. 
rozm. sokr. 97 (zaż gramatykowie nie chełpią się z tego, że sa mi- 
strzami dobrze mówienia (bene loąuendi). Agr. o ślach Bpp. 45); 
talent śpiewania bardzo na Litwie popłaca. Mick.P.T.IV; mnogie były 
powody milczenia. Mick. P. T. V; assesor nowe jes.^cze miał powody 
żalów. Mick. P. T. V; uśpieni kół turkotem. Mick. P. T. V; właśnie 
teraz przypadła nakręcania pora. Miek. P. T. V; sztuka rzu- 
cania nożów. Mick. P. T. V; zapala potrzebę jedzenia. Mick. 
P T. VIII; a wzmagał się w nim coraz tańcowania zapał. Mick. 

UazprAwy Wjrdtiatu lilolos. t. XXII. ^q 



74 Dr. JAN BYSTROŃ. 

P. T. IX; obiadu kandydat. Witwicki Gadu gadu Lipsk 1852; 
zgadało się, o czem ludzie wojny nigdy się podobno nie nagadają. 
Witw. gadu; sam szatan mu metodę zniszczenia tłumaczy. Mick. 
Dz. iri; miał także sławę dobrego Polaka. Mick. P. T. IV; mam 
sławę najlepszego w Litwie ekonoma. Mick Dz. III; ochotę 
wzięcia zemsty tem chętniej ponawia. Węg. org. str. 161; w p rzą- 
dzenia sławie przeszły lidyjska Arachnę. Trembecki I, 18; swo- 
bodę nudzenia się. Krasz. ostr. z ogn. 46; przeczuwając potrzebę 
pocieszenia staruszki. Krasz. ostr. z ogn. 99; poddali mysi po- 
wszechności odmawiania wszelkich ofiar na sprawy publiczne. Kaczk. 
T. Niecz. 28; konieczność utrzymania silnego rządu centralnego 
Monarchii. Kacz. T. Niecz. 34. Grabią., zdał na Maciejowskiego obo- 
wiązek przemówienia do tłumu. Krasz Żacy kr. 23; Sprawa 
wpisana i obwołana została, lecz . . . nazajutrz dopiero mieli naznaczyć 
termin roztrząsania jej. Krasz. Żacy kr. 32; chęć pomszcze- 
nia się za nich. Krasz. Żacy kr. 42. Głośny krzyk rozlegał się po 
cmentarzu — potem cichość oczekiwania. Krasz. Żacy kr. 47 ; 
odezwał się do seniorów głosem . . w którym . . przebijał się cień n i e- 
ukontento wania Krasz.. Żacy kr. 83; ozwał się pogrzebu dzwon 
Strut. 8. 

Bardzo powszechny jest taki genetiyus explicativus w ję- 
zyku późniejszym, zwłaszcza w stylu obfitującym w abstracta. Zamiast : 
chciał się z nim widzieć mówi się (czy lepiej?) objawił chęć 
widzenia się z nim, zamiast: musiał sprzedać swoje dobra: 
znalazł się w konieczności sprzedania swych dóbr. Znać tu 
ten ^niwelujący" prąd w języku, o którym mówi Miklosich. 

Zwłaszcza w stylu dziennikarskim, zależnym znacznie od języków 
obcych, bardzo sa ulubione połączenia rzeczownika z genet. rzeczownika 
słownego, do którego jeszcze należy gen. n. p. Rosya pozostawiała pry- 
watnym dziennikom zadanie ogłaszania codziennie przepisanej dozy 
obelg. (Czas 1892, 174,1). Temu genet. „ogłaszania" odpowiadałby 
w jęz. niem. infinitivus z zu. Inne przykłady (zaczerpnięte z kilku tylko 
numerów Czasu): sprawa uznania narodowości i jej autonomii. Cz. 
1892, 181,1; dar ignorowania faktów. Cz. 1892, 173,1; Anglia 
i Rosya znalazły sposobność wzniesienia kolosalnego gmachu 
swej potęgi. Cz. 1892, 180,1; z Austro-Węgrami łączy Anglia wspólny 
żywotny interes niedopuszczenia Rosyi do władzy nad półwy- 
spom bałkańskim. Cz. 1892, 180,1; interes utrzymania przeciw- 
wagi. Cz. 1892, 180,1; otrzymaliśmy przyrzeczenie przysłania 
nam kilku Hstów. Cz. 1892, 180,1; resztę dni poświęcił całkowicie pro- 
gramowi naprawy krzywd wyrządzonych nieszczęśliwemu naro- 



o UŻYCIU GENBTIVU W JĘZYKU POLflfelM. 75 

dowi. Cz. 1892, 177,1; historya zachowania się lewicy w tej spra- 
wie. Cz. 1892; uczuł potrzebę wytłumaczenia się z tej zmiany 
taktyki. Cz. 1892, 174,1; koniecznosó trzymania się dawnego 
programu. Cz. 1892, 174,1; w szczerej chęci służenia w jak naj- 
lepszej myśli cesarzowi i interesom państwa. Cz. 1892, 185; w meto- 
dzie rządzenia. Cz. 1892, 1851; kwestya zabezpieczenia na 
wypadek nieszczęść. Cz. 1892, 185,1. Hr. Taaffe.. posiada. . tempera- 
ment niewzruszonego żadne mi trudnościami umiarkowania. Cz. 1892, 
185,1. 

f) Geuetivus ąualitatis. Genetivus ten w połączeniu 
z przydawka wyraża przymiot osoby lub rzeczy; to określenie w gen. 
równa się przeto co do znaczenia przymiotnikowi , często też gen. qualit. 
w innych językach odpowiada przydawka przymiotnikowa, n. p. czło- 
wiek wielkiego serca =ein grossmtttiger mensch, jednego umysłu w mo- 
dlitwie unanimes gl. XV. Kj. I, 97. W połączeniu z forma czasownika 
być gen. qualit. pełni funkcya orzeczenia (gen. praedicativus). 

Święta Katerzyna (czujnego?) samnienia była. śwtkrz. b. ; 
bo ty, Gospodnie, lubieźliwy i cichy jeś i wiele miłosierdź wszem 
wzywającym cię fl. 85,4; puł. wielkiego miłosierdzia; pyszne- 
go oka a niesytego serca s tym jeśm nie jadł. fl. 100,7; jłż sa 
prawego sierca fl. 72; zamęczyli są się wszyscy głupi sierca fl 75,4. 
puŁ zamęczeni sa wszytcy głupiego sierca; fl. był rumiany a kra- 
sny na weźrzeniu a nadobnej twarzy zof. 183 a; nynie święty nam 
Duchu jednej jiności s oćcem i synem wacł. 22; (twardej) gło- 
wy., durae cervicis. Quadrag. 326(24) a 2; myszy sa tej natury, że 
o cudzej strawie żyją. Opal. sat. II, str. 46; centon uczynicie łatany 
z siłu sztuczek różnego koloru. Opal. sat II, str. 60; widział osła 
lecącego, który jest wzroku ostrego. Rej apocal. 756; by też był 
tak rozumu tępego, iżby mógł mied i osła stryja rodzonego. Rej. 
wiz. I, 143; człowiek wielkie cnoty. Opeć 1 a; człowiek jest po- 
stawy wzrosłe, krasne a wdzięczne. Opec C 1 a ; włosy ma bar- 
wy orzecha laskowego doźrzałego., oczu poczesnych, 
żółtych a ro/.maicie jasnymi bywających. Opec. C. 1 a; przy- 
wiódł go w jeden dziwnej rt)skoszy sad. Rej. Wiz. str. 10; koń 
twardej gęby. Rej. Wiz. III, 605; zacne sa twoje sprawy i wiel- 
kiej mądrości. Koch. biała głowa uczciwa i serca wielkiego. Ko- 
chan. II, 372; była to pani zacna i pięknych obyczajów. Góm. Dw.; 
młodzi ludzie także niechaj tego baczenia będą. Góm. Dw. k3b 
(1639 także); dziatki młode bardzo czystej są pamięci. Gliczn. 
wych. I, 76; raczycie być znamienitego a takowego wycho- 
wania, które każdym wielkim a zawołanym książętom przynależy. 



76 DR. JAN BTSntO^. 

Gliczn wych. 5; AleKander, który był zawołania rycerskiego* 
GliczD. wycb. 12; Sara, Abramowa żona^ iż żadnego płoda nie miału, 
zawsze złej i niewesołej myśli była. Griiczn. wych. 17; leda ro- 
zumu człowiek, Gliczn. wych. 37; każdy dobrego rozumu cdo- 
wiek. Gliczn. wych. 43; myslili mu też źle a dobrej woli nań być 
nie mogli. Gliczn. wych. 55 ; młodzieniec niektóry był rządu pocz- 
ciwego. Bpp. I, 8 ; saciem wżdy ludzie cnot wybornych. Bpp. 

I, 19 ; żadeo nie ma tak głupiego a szalonego domniemania 
być. Sccl. oecon. I, 29; jeśli bowiem głupi był i mózgu niedobrze 
osadzonego, takowego od nauki od^itrychnęli. Schotten o en. 12; nie- 
wiasta z mężem jeduegoż jest zmysłu, rozumn i mowy. Agr. 
o slach. 13; dowód od imion u teologów i jurystów wielkiej jest 
wagi Agr. o ślach. 14; (niewiasta) nie patrzy ponuro, ani jest tak 
mdłych a słabych oczu, jako maż. Agr. o ślach. 18; gdy ujrzał 
Rebekę, niewymownej piękności pannę. Agr. o ślach. 22; 
bądźcie druźnego (śmiałego) serca. Zł. prz. 56; uiechajże jedno ten 
Dawid polski na te nie obrzazanego serca i nieobrzazanych 
warg Goliaty z kalety swej królewskiej tych kamieni dobędzie. Orzech. 
Quinc. O, a; my Polacy, jako i ini słowiańskiego języka ludzie, 
mowę swa z greckiego języka mamy wzięła^). Orzech. Quinc. O^ b; 
nieśmiertelnej sławy rotmistrz Jan Boratyński. Orzech. Quinc. 

II, a; Plato wielkiej nauki i sławnej mądrości po wszem 

świecie człowiek. Orzech. Dyal. A, a; rycerz bardzo straszny 

i bardzo ogromnej urody. P. Kochan. Orl. I, 25; nieporówna- 
nej siły dziewica to była. P. Kochan. Orl. II, 31; miałem z sobą 
pannę cudownej gładkości. P. Kochan. Orl. II, 37; na tenże czas 
tilozofowie przed Konstantynem na dysputacya wyzwali Aleksandra Ale- 
ksandryjskiego biskupa, który żywota będąc świętego, nie miał 
nauki filozofskinj. Sk. rdz. 194; ci byli wesołej, a ci smutnej 
twarzy. Sk. rdz. 93; o tym czasie napisał też księgi wielkiej głowy. 
Sk. rdz. 99; był Ludwik twarzy wesołej, ramion troszeczkę 
nagarbionych. Krom. 389; nie jestem takiego bezpieczeństwa 
o swym dowcipie. Wyb. mów. II, 5; Stanisław św. iż był dowcipu 
ostrego i pamięci prędkiej i mocnej przy świętych obyczajach 
i uczciwem zachowaniu panieńskiej czystości. Starów. 374; iź był wiel- 
kiej doskonałości, wiekich cnót i wielkiej pobożności. 
Starów. 576; ludzie hardego serca. Starów. 729; był to człowiek 
średniego wieku. Kras. Był Kołłątaj wzrostu nadobnego. 



*) OrzecbowAki zestawia poUk. król z gr. xo{pavc»;. 



o UŻYCIU OEinBTIVU w JĘZYKU POLSKIM. 77 

twarzy okrągłej, czoła wysokiego, oczu i włosów czar- 
nych. Śniad. ; byli to ludzie wysokicb rang wojskowych. Krasz. 
Och. I, 16; młody dowódca nąjrzał poshiszuicę (nowicyuszkę) zadzi- 
wiającej piękności Och. I, 23; pierwsi dwaj byli kolosalnej 
budowy. Krasz. Och. I, 39; Janikowski i Komarzewski byli to ludzie 
średniego wzrostu, krępi tylko, pleców szerokich i mocnego 
karku. Erasz. Och. I, 40; ogniskiem stał się Humań, i tu, jak wia- 
domo, rozpoczęła się niesłychanego okrucieństwa rzeź. Krasz. 
Och. I, 76; niejaka Solecka, niegodziwego charakteru kobieta. 
Krasz. Och. I, 113; mężczyzna średniego wieku, ogorzałej 
twarzy, pospolitych i mało znaczących rysów, szedł ulica. 
Krasz Żacy krak. 5; młodsza blondynka, aniołek piękności... śred- 
niego wzrostu, nieporównanej k i b i c i. Knisz. Ostr. zogn. 9; 
mały, krępy, niskiego czoła, szerokich pleców, rozczo- 
chranej czupryny, długich rak i zawiesistych warg, 
pan Kasper wcale niepokaźna miał minę. Krasz, ostr. z ogn. 74; A skot 
bywa szerści siwej, a koń bywa gęstej grzywy, nóg że- 
laznych, twardej skóry. Pol. pieśń o ziemi naszej 35 ; musiał 
to być jakiś rycerz dużej ręki. Sieuk. ogn. I, '^0; posłał mu przez 
Skrzetuskiego konia wielkiej krwi. Sienk. ogn. I, 25 ; człek wiel- 
kiej ręki i wielkiego 1'ozum u. Sienk. ogn. 1, 26 ; był to mąż 
w sile wieku, średniego wzrostu, szerokich ramion, 
prawie olbrzymiej budowy ciała i uderzających ry- 
sów, Sienk. ogn. I.; miał bielmo na jednem oku, a na czole dziurę 
wielkości talara. Sienk. ogn. I, 25; był to maź wzrostu tak 
wysokiego, źe głowa prawie powały dosięgał. Sienk. ogn. I, 28; 
ależ wieszczu — boś ty wiary dni zaprzeszłych, ty wieszcz 
stary. Krasiń. II, 301 ; widzi, że gładka , białego ciała, oczu 
sokolich, złotego włosa. Wójc. klecbdy II, 46 ; był to piękny 
pan słusznej urody. Mick. P. T. HI. Byłto mężczyzna mogący 
mieć lat czterdzieści. Rysów n i e w y d a t n y c h, lecz regularnych, 
oka błękitnego i pogodnego, ust słodkich. Witwicki. Gadu 
gadu. Lipsk 1852; czy tam ludzie nie mówiH o Poraju silnej ręki. 
Mick. Dz. I, 269. Myśliwy, równej jak ty ochoty, większej 
trochę mocy. Mick. Dziady I; taż laska twardej pracy opokę ude- 
rzy. W. Pot. iow. 41; żeby był urodny, wzrostu wysokiego. Antr. 
XV (77); ch"opiec jd se chłopiec kra koski natury. Antr. XV (60); 
ale ociec, jako król mądre głowy powiedział. Antr. XV (13). dałać- 
ech ci chustkę siedmiorakiej barwy. Cinc. Pies. 49,4. 

Pod wpływem języków obcych powstały także wyrażenia , jak : 
jestem zdania, maż stanu, pracownica igły! Por. także: ry- 



78 DB. JAN BY8TR0Ń. 

cerz smutnej postaci, przeciw czemu występuje Skobel o zeps. j. 
polsk. str. 25; maż zaufania =Vertraueiisraannj wyraz w r. 1848 ukle- 
cony (Skobel 78)/ 

W języku gr. gen. qual. używany jest tylko na oznaczenie miary, 
wagi, ceny, wieku, n. p 'O 'EOępaTr^; 7roTa[AÓc to eupóc son TSTripołY ora- 
Stwv A. 1, 4, 11; óSó; SwSsjta TjjjispwY An. 7, 3, 16; zresztą gen. qual. 
w jęz. greek, odpowiada przymiotnik , n. p. av7]p (jL£yaXó'|uj^oc vir magni 
animi, jak w niem. grossmtitiger mann i. t. p.; w jęz. lit. gen. qual. 
jest używany jak w j. słów. sfmogus linksmósszird^s, dr&to 
kiino, auksztós giminCs, mAżo stftmóns człowiek wesołego 
serca, silnego ciała, wysokiego rodu, małego wzrostu; Jesu Christus 
ir& sumus Diewo tosia gdlibes, tosia gieribes, tósia isz- 
minties, kurio ir Diewas Tówas. Led. 24, 15. 

Zamiast genet. qualitatis używa się także zwrotu przyimkowego 
z przyimkiem o, zwłaszcza przy własnościach cielesnych: dziewczyna 
o pięknych włosach= pięknych włosów, pięknowłosa. Była to 
dziewczyna średniego wzrostu, miernej tuszy, okrągłej 
twarzy, śniadej cery, o czarnych krótko uciętych 
włosach i wydatnych wargach. Cz. 1893, nr. 117, str. 3. 
Była to urodziwa panna o płowych włosach, bladawej ce- 
rze i delikatnych rysach. Sienk. Pot. I, 13. W języku litew- 
skim w tym razie może być użyty instrumentalis socyatywny: mergk 
iłgais płaukais dziewczyna o długich włosach (z długimi włosami). 
Schleicher Lit. Gr. I, 269, obok tego także (rzadziej) gen. qual.: mergA 
iłgQ płau k Q. 

g) Genetiyus partitivus (dopełniacz udziałkowy). 

Oznacza całość w stosunku do jej części '). Całość ta może być 
pojmowana jako wielość, n. p. mnóstwo ludzi, pięć pań i t. p., albo jako 
jednostka n. p. funt cukru, kawał mięsa i t. p. 

Dopełniacz udziałkowy albo łączy się z jakimś wyrazem , ozna- 
czającym część całości , jej miarę , wagę , liczbę i t. d., n. p. kęs chleba, 
łokieć sukna, kwarta mleka, funt kawy, pięć drzew, wiele domów, 
mało zboża, mnóstwo kamieni i t. p. , lub też wprost z czasownikiem, 
od którego zależy, n. p. napił się wina, kupił chleba, sukna, mleka, 
narabał drzewa i t. p. W przypadku drugim rozumie się część całości 
nieoznaczoną. 



^) W gramatykach czeskich kategorya ta nazywa się (bardzo stosownie) „genetiv 
celkoYj**, w gramatykach niemieckich ^^der Genetiv des getheilten ganzen**. 



o UŹVCIU GKNBTIYU W JĘZYKU POLSKIM. 79 

a) Gen. parti t i V U8 po wyrazach oznaczających 
miarę, wagę, ilość i t. p. 
a) Część wyrażona jest rzeczownikiem. Tedy wziaw Saul róg 
oleją, pomazał ji. zof. 183 a; poków miodu. czer. 807. por. gr. 8e7wxc 
oIvou^); półtora morga karczu, czer. 1273; naprzód pszenice kop 50; 
item namłócono z tej pszenice k o r c y 75 ... item żyta było kop 60... 
item mięsa połci 6 . . . item sadeł 3 . . . item wołów było 6 , . . item 
gęsi było kopa... item pługów 2. Kj. III, 349; trzydzieści kor- 
ców owsa. czer. 213; o kobyłę siana. czer. 1227; część bydła, 
czer. 1448; część dziedziny, czer. 452; ośm s k o t śrzebra czer. 213 ; 
tego połowica jest kalawskiego. Kj. III, 187,9; Halena na ten ogród 
swego posagu cztyrzy (stirzi) grzywny dała. Zap. kal. 283 ; Burneta 
wniosła swego posagu sześćdziesiąt grzywien, tamże 413; jęczmie- 
nia trzy korce z tego iiamłóciła. Dr. Z. Celichowski. Stanu wdowiego, 
teskliwego pobożne zabawy i pociechy. Z rękop. bibl. Kórnick. Po- 
znań 1891, str. 15; nie mam nic w domu swoim, jeno kr tę oleju; 
tamże 13; to mu wrzucą kęs chleba a ogryzłych gnatów. Rej. Wiz. 
II, 620 ; mam z g ę b ę chleba. Cn. Ad. 479 ; z g ę b ę chleba swego. 
Opal. sat. II, 2; połowa ludzi nie wie, jak druga połowa żyje. Zab. 3, 
177; twardy kamień wżdy kropla wody dżdżowej, gdy często spada, 
w piasek się obraca. Pot. Syl. 272; tu więc była ludzi siła. Nehr. 
Altp. 280; ma pieniędzy siła. Opal. sat. II, 5; postawy w nich siła, 
a wątku nic. Opal. sat. IV, 4; mnie kapała matka w mleku, nauczała 
czarów siła. J. B. Zaleski 6; cyranek, łysek, niezliczona tłuszcza. 
Klon. fl. str. 8, zwr. 31; ma roli dostatek. Opal. sat. I, 3; siłkę 
tego jeszcze mam. Opal. sat. II, 1 ; tytułów na nagrobku będzie p o- 
dostatku. Opal. sat. II, 1; pacierzy gwałt mówił. Opal. sat. II, 2; 
lubo miał gwałt pachołków. Opal. sat. II, 4; cboć miał sług i pie- 
choty aż nazbyt, do tego zaciażników gromadę. Opal. sat. II, 4; 
trzy stogi użatku. Mick. P. T. I, 31; liczbę chwil życia mojego ra- 
chuję liczbą słońc widzianych. Grab. (llał.) sześć lat życia, k a wa ł to czasu. 
Krasz. Och. 1,6; jedna kropla silnego jadu w chwili całe zatruwa 
ciało. Krasz. Och. I, 12; reszta stołowników domowych... jedli łyż- 
kami blaszanemi. Krasz. Och. 1,33; sztuka mięsa. Krasz. Och. 1,33; 
duża flasza miodu. Krasz. Och. I, 33; od samego rana... zastawiano 
atoły sztofami wódek gdańskich połyskujących złotem. Krasz. Och. 
I, 51 ; ci, co bank faraona ciągnęli , mieli przed sobą kupy złota wiel- 
kie jak kretowiny. Krasz. Och. I, 51 ; beczka dobrego wina węgier- 
skiego kosztowała cztery dukaty, ok s ef t francuskiego najdroższy siedm, 



1) Poleczenia takie można także uważać za gen. treści albo mateiyi. 



80 DR. JAN BYSTRO*. 

oko kawy i oko cukru pięć złotych. Krasz. Och. I, 60 5 natłok wy- 
bierających i mnogość kandydatów... były nadzwyczajne. Krasz. 
Och. I, 190; była ich garść tak spora. Sienk. ogn. I, 14; tam zastali 
szlachty huk. Sienk. ogn. I, 25; w komnatach gości hukiem. Czajk. 
Czam.; grono dziewic w jasnej bieli, strojnych, bo to przy niedzieli, 
płocha bawi się pogonią. J. B. Zaleski, 12; dwie lecie drogi mieli. 
Sk. rdz. 7; gdzie też miał kęs czasu zabawić. Sienk. ogn. I, 16; mgła 
motylów. Mick. P. T. III. 

Rzeczowniki: moc, siła, gwałt, gromada, kupa i t. p. w połą- 
czeniu z gen. part. tracą poniekąd pierwotne znaczenie i znaczą po 
prostu tyle, co wiele, dużo; w narzeczach śląskich n. p. moc = 
wiele. Tego roku jest moc śliwek; było moc ludzi w kościele i t. p. 
Por. łać. vis, franc. beaucoup i t. p. ; i opatrzył go dobrze i moc mu 
darował i zamków i miasteczek. P. Koch. Orl. V, 1; z łaski nieba zo- 
stawię kęsek niezły szlacheckiego chleba. Mick. P. T. II; gości mamy 
siła. Mick. P. T. V. 

Niekiedy pojęcie rzeczownika wzmacnia się przez dodanie do niego 
genet. tegoż samego rzeczownika, n. p. wszystko inne złuda złud, 
wszystko inne plama plam. Krasiń. II, 276; jak niewinność trudu tru- 
dów. Krasiń. II, 276; na wieki wieków (stpol. wiekom); powiedz nam 
ojcze wielebny, co jest prawda prawd wedle wiary? Krasz. Dziecię 
starego miasta. 49. por. łać. saccula saeculorum , gr. Sta 5£i(Dv, lit. 
.^mżiu Amżies (wieki wieków , kar^liu karAlius (królów król) ; vagiu yagis 
(złodziei złodziej); bćdu bćda (bieda bied). Schleicher, I, 272; stind. 
sakho sakhinan najlepszy przyjaciel. Delbriick, Altind. Synt. §. 107. 

p) Gen. partitivus po wyrazach: ile, tyle, wiele, mało, dużo, 
dosyć, trochę, mało, nic i t. p. 

Ile, drzew tyle rogów znalazło się w boru. Mick P. T. IV; do- 
syć jednej chwili ...dosyć, by się dowiedzieć tylko, żeśmy żyli. Mick. 
Dz. I ; dla kochanka i kochanki dosyć domku pustelnika. Mick. Dz. IV. 
dosyć już mamy tej roskoszy dreszczów. Asn. 1,11; Aż spojrzę w pra- 
wo: sadzi; a tu rzadko kniei. — Mick. P. T. IV; du^o jest prawdy 
w śmiałości bezczelnej, dużo piękności w jej bolesnym zgrzycie. Asn. I, 14. 

y) Gen. partitivus po wyrażeniach przysłówkowych: 
Wyrazom ile, tyle, wiele, kilka, mało i t. p. odpowiadają co do 
znaczenia wyra^.enia przysłówkowe, n. p. nazbyt (wł. na zbyt t. j. do 
zbycia), pełno, suto, bogato, często, bez liczby i t. p.: 

Złym też powietrzem bez liczby ludzi wszędzie umierało. Sk. 
rdz. 141. frantów nazbyt na świecie, szalbierzów, oszustów. Opal. sat. 
II, 9; wymówek aż nazbyt. Opal. sat. II, 10; naztyt ognia stwórca 
wlał w nasze istoty. Mick. II, 13. son. 14; zbytek ci to podobno 



o UŻYCIU aENETlYU W JĘZYKU POLSKIM. 81 

skromności z mej strony. Zabł. komed. wyd. Tur. 2.; nie mogę, widzę, 
razów zrachowaó, tak ich często było. Opal. sat V, 178; haftów, 
frandzli, muślinu, suto i bogato. Fredro 1,3; zamęczyłem szkap bez 
liku. Fredro. Zemsta, w paszczece kliju pełno, a w czuprynie pierza. 
Opal. sat. II, 10; było jedzenia suto i wina w bród. Krasz. Och.I, 81 ; 
Smardzewskiego pola szeroko i długo. B.Wisły III, 554; słów wiele, ale 
rzeczy o kosc. Opal. sat. IV, 4; bo u mnie ryb o małe. Opal. sat. II, 9 ; 
w szkołach trochę popiszesz termineczków. Opal. sat. II, 7; w piwnicy 
także coś na schyłku wina. Kochan. II, 338; grzybów było w bród. 
Mick. P. T. III, 260. 

S) Zam. ile używa się także co: ach coż mieczów boleści mego 
sierca przenikali. Kj. III, 102. U naś, co jest szpitalów, wszystkie są 
ubogie. Opal. sat. I, 5; cobyś tam listków nalazł i sekretnych ceduł! 
Opal. sat. II, 1 ; co rana wzrok i stopę niesie w różne strony. Mick. 
Dz. I; co tygodnia, co miesiąca w roku ; co to beczek miodu, wina! 
J. B. Zaleski, 34; co tam czarów! co tam strachów! Mick. Dz. I; co 
tam wabików, co tam sidełek. Mick. Dz. I. 

e) Niekiedy liczebniki wiele, tyle sa opuszczone, ale domyślić się 
ich można łatwo ze związku myśli; zwykle zdanie jakieś (porównawcze, 
skutkowe) zawiera myśl = mnogo, wiele i t p. W on czas, pry, czy- 
stych zapaśników było, szermierzów, gońców,^ aż i wspomnieć miło. 
Kochan. 11^ 352; dał mi cukierków, ile się ich tylko w kieszeni po- 
mieścić mogło. Krasz. Och. I, 53; jest tam tego jak bru; trupów tu jak 
maku. Słów. L. Wen. II, 1 ; a jak wróbli , tak bekasów. J. B. Zale- 
ski. 33; podle zamku równiny było na opoce tak wiele, jako człowiek 
ciśnie dwakroć z proce. P. Kochan. Orl. II, 47 ; Waceniec wziął Stach- 
nina żyta za czternaście grzywien. Przyb. Lib. pyzdr. a. 1398, fol. 67. 
tego jednania, ile po rzeczy baczę, będzie do świtania. J. Kochan. II, 
377; Generałowa Sowińska Luterka! a byłoż ludu (sc. dosyć) na po- 
grzebie? Krasz. Dziecię starego miasta. 18; por. gr. £7nwTov ŚKariptoy. 
Xen. HeU. IV, 2, 20. 

^ Gen. partitivu8 po liczebnikach. W językach słowiań- 
skich liczebniki 1 — 4 odmieniają się jak przymiotniki , zgadzają się więc 
w rodzaju i przypadku z imieniem, do którego należą, n. p. dwaj lu- 
dzie, trzy drzewa, czterech sióstr i t. d. Te liczebniki tylko wtenczas 
maja przy sobie genetivu8 , jeżeli wyrażają pewna liczbę z nieograni- 
czone] ilości, n. p. stsłw. ni jedinomu mimo idaśtiichii. sup. 439, 27; 
posła dva ućenikfi svoiichfi a:TÓ<7T£tX£ X'jo twy (jlk-^tjtwy rjroO. Łuk, 19, 
29. nicol. Tech jeden. Y^b. I, 881. Miki. 476,1 a. Bart. 10,6 b; por 
lit. karAlius. tur dfit smakui kśs met sAvo dukteru vena. Schleich. II, 118. 
W jęz. polsk. w takim razie używany jest genetivus z przyimkiem z 

Rołpravy Wydi. filolog. T. XXri. \\ 



82 1>R. JAN BYSTROŃ. 

(stsłw. izn), sam. genet. rzadko się znajduje, n. p iż onej niezliczonej 
wielkości , która z Egiptu wyszła była, jedno dwa, to jest Jozue a Ka- 
leb zostali byli. Orzech. Quinc. O, b; nie pewny przykład jest: ale jeden 
żołdnierzów włócznia bok jego otworaył. Kj. 97,2 gdyż tu przed zold- 
nijerzow łatwo mogło wypaść z. 

Począwszy od 5, liczebniki słowiańskie sa co do formy rzeczowni- 
kami, n. p. piec, stsłw. pęti = •nrsTri; i t. d. Liczebniki 5 — 10 odmie- 
m*aja się jako rzeczowniki tematów- i żeńsk. według wzoru: kość (ko- 
sti) ^)y liczebniki 11 — 19 złożone są z liczebników głównych 1 — 9 + 
przyimka na i loc. sg. liczebnika dziesięć (desęti) w formie dziesięcie 
(desęte), n p. tri na desęte, pol. trzynaście z tf yiiadź(e)8 (ę)će ; liczebniki 
20 — 90 złożone są z liczebnika dziesięć z odpowiednim liczebnikiem 
2 — 9, oznaczającym liczbę dziesiątek, n p. tri desęti , trzydzieści; pętT 
desętu, pięćdziesiąt. Liczebnik 100 (suto) odmienia się podług deklina- 
cyi tematów - o - nijakich. 

Liczebniki więc główne, począwszy od 5, miały przy sobie pier- 
wotnie gen. partit. Konstrukcya ta zachowała się bezwarunkowo przy 
nom. i acc. liczebnika, w innych zaś przypadkach w późniejszej historyi 
języka uległa różnym zmianom, których szczegółowe przedstawienie nie 
należy do naszego przedmiotu. 

Przykłady konstrukcyi pierwotnej : stsłw. nom. tri desęte srebru- 
nikft. mat. 27,3; gen. pęti desętu letu ne imaśi. io, 8, 57; dat. du- 
vema sutoma penęzii. io, 6, 7 ; instr. pętija chlebu pęti tysaśti nasy- 
tivśu. sup. 287, 28. Miki.; pol. pięć a sto lat zof. 6; ośm set a siedm 
lat 0; pięćnaście a ośm set lat, zof 6; pół drugiego sta dni zof. 9; po 
stu i po pięci dziesiat dni zof. 9; ku trzem dziesiat a ku stu lat zof. 13; 
se cztyrmi sty mężów zof 36; ode dwu naście książąt izraelskich zof. 
98; jeśliby nie zostało do piąci dziesiat sprawiedliwych. Kadź. genes. 
18, 28; sześcia świadków, po sześci grzywien. Ks. ust. 62, 65, 66; 
miedzy siedmia synów Rej, Post. 47 a; siedmią barw błyszczy razem. 
Łaz. 248. z siedmia ławników. Bielski; zawsze mieszkał z dwiema naście 
sług, Bp. I, 9 ; k temu złe powietrze tak wielkie było , iż w Rzymie 
i w greckich miastach na dzień po piąci tysięcy ludzi jednakaż niemocą 
umierało. Sk. rdz. 142; królował lat nie cała piętnaście. Sk. rdz. 145. 
Por. Miki. 476 ^ , Mał. 204, 654 ; Takaż konstrukcya była pierwotnie 
po wiele, tyle . . o tym państwie na wielu miejsc święty Paweł napisał. 
Secl. oecon. 10; iżali są jeszcze więcej dróg do nieba i ku zbawieniu. 
Secl. oecon. 35 ; tego się pilnie każdy ma wystrzegać , aby się z wielem 

') por. fliedin dziewek, synów ośm całą. Baczalski, Fortuna albo szczęście, 
8tr. 54; królować lat nie całą piętnaście. Sk. rdz. 145. I spiknąwszy się ona jeden- 
naście biskupów Sk. rdz. 162. 



o UŻYCIU OENETIYU W JĘ/YKU POLSKIM. 83 

Indzi nie przyjacielił, Secl. oecon. 69; siesd sobie a kilkiem osób, kiedy 
wolna chwila. Rej. Wiz. II, 488; z kilka obławników. Mick. P. T. IV. 

Podług analogii liczebników rzeczownikowych (od 5 począwszy), 
niekiedy także liczebniki przymiotnikowe Wodnie łącza się z genet. : 
każę przynieść kozice, basetlę, dwie skrzypiec. Mick. P. T. VII; 
mógłbym tu przez dwie godzin tak gadać. Witwicki, Gadu - gadu. 
Lipsk 1852; gdzie dwie rodzin związku sobie życzy. Fredro IV, 13; 
przysięgam na ma duszę i majątek stawię, że ledwie jest podobnych 
dwie w całej Warszawie. Fredro I, 3; Tak będzie cztery kijki jak 
słupki. Fredro IV, 21-2; jest dwa bachmaty, dwa husarskie przednie 
i para żmudzinów. Sionk. Pot. I, 35; jest tam i dwie pono szable. 
Krasz. Żacy krak. 10; dziś w cyrku pada tysiące zwierząt i sta lu- 
dzi. Krasz. Rzym za Ner. 40; między wydaniem pierwszem a drugiem 
upłynęło cztery lata. Rostafiński w przedm. do Zawackiego Mora. 
oecon. XIII. Skobel z jakiegoś dziennika krakowskiego (Czasu z roku 
1HB2?) przytacza błędne zdania: jest tylko dwie polityki, jest teraz 
w Europie dwa potężne narody (O zepsuciu języka, str. 54). Na powsta- 
nie tych konstrukcyj , oprócz analogii liczebników od 5 począwszy, 
mogły także wjiłynać zwroty francuskie i niemieckie : ii - y - a , es gibt. 
F^odobne przykłady ruskie przytacza Ogonowski w Stiidien auf dem Ge- 
biete der ruthenischen Sprache §. 44, 2, n. p. jestb ibiide na 8bvity 
(Szewczenko) ; de dwa budę kozaki, tam woni tretbogo suditimutB (Ku- 
lisz). Także w języku greek, niekiedy do podmiotu w 1. mn. przystępuje 
orzeczenie w 1: poj. n. p. s^tti zum^z jcxI ,3(oaol. Plato, Euthyd. 302, c. 

Rzeczowniki oznaczające osoby męskie w połączeniu z liczebnikami 
maja podmiot w gen : pamieUim, za mych czasów, żyło dwóch sąsiadów, 
ilick. P. T. IV; ale w tym rozruchu dwóch było ciętych w ręce. Mick. 
P. T. VII; dwóch kuchcików przy piecu siedzi, w mieszki dmucha. 
Mick. P. T. XI; już przyszło oficerów kilku, tłum żołnierzy. Mick. 
P. T. XI; pada z poddasza dwóch wróblów bijących się. Mick. P. T. XI; 
tych dwóch ludzi, ogień, woda. Fredro. Zemsta. Czy tych czterech 
jeszcze stoi? Fredro. Zemsta; było kilku tak świętych, jak sa wasi 
święci. Słów. II, 11. 

b) Gen. partitivus jako przedmiot zależny od czaso- 
wnikó w stoi: 

1) Po słowach: użyć, zażyć, używać, pożywać, mieć u- 
żytek czego, skosztować, zakusić, spróbować czego i t. p., 
iżbychora ich towarzystwa i niebieskiego królestwa pożywali, śwtkrz. a^ ; 
jako mnie Ondrzoj wziął siedmioro świń chęziebna rzcczjj; i tego użytek ma. 
czer. 815; o które pieniądze i bydło Mroczka na mię żałowała, tych ja użytku 
nie mam. czer. 796; jako Mikołaj wziął dwie krowie moi za kopę i tego użytek 



84 DR. JAN BY8TR0Ń. 

ma. czer. 33; pozywać w niebie chwały, wacł. 64; pożywając chwały 
świętej Trójcy, wacł. 94 ; dziecię piersi panieńskich pożywa z nieba peł- 
nych. Op. 21b; w Węgrzech Pannones panowali, słowiańskiego języka 
zażywając. Starów. 314 a; on tego imienia i jego szczęścia będzie chci- 
wie a źle pożywał. Secl. oec. 14 ; pókiś młoda, świata zażyw. Rej, Żyw. 
J. 1194; cesarz zażyje tabaki. Mick. P. T. IV; jegoż pospolicie moi 
namiastkowie i mój ociec używali. Kj. III, 190; trzecied jest on we 
strawie tako ubodzi był, iżeó on jedna dnia trochę mleka używał jest ^). 
gnieżn. 10 b; żeby wżdy obaczył się i był go użytek. Cieki. Potr. 153; 
apostołowie jego święci nieba używali. Rej apocal. Bb 7 a ; w każdej 
zacnej sprawie miary swej używa. Rej Wiz. I, 54 ; fałszu używa. Rej. 
Wiz. I, 66; zawżdy wieków swych w roskoszy używał. Rej, Wiz. III, 
25, m, 50; by roskoszy zażył. Rej, Wiz. III, 58; żołnierz, wiesz, ja- 
kich zawżdy używa przykrości. Rej, Wiz. III, 59; Hej, użyjmy ży- 
wota ! Mick. ; zielone drzewo słodkie figi rodzi , których z wronami krucy 
zażywają. Kochan. II, 339; siła obcych ludzi, siła wdów i sierot ubo- 
gich rady jego używało. Kochan. II, 503; pilnie a bacznie tego naszego 
pisania niechajby używał. Gliczn. wych. 6; nie mało lekkości a sromu 
użyła. Gliczn. wych. 19; Kraiński, postyllant polski, . . . dobrze wie- 
dział, jakiej w języku polskim polityki zażywać trzeba. Gd. trias B,; 
dobra rzecz polewki pożywać z żółtkiem. Spicz. 185; skromnie dóbr 
mych zażywać. Opal. sat. IV, 2; użył mojej przysługi, nie zawiół się 
na niej. Zabł. szlafm. 15; użyj nademna litości. Kochan, ps. 11; gdy 
będziesz miłował bliźniego swojego, już żadnej zwady, już żadnego 
hadrunku, już żadnego kłopotu, sadu, trudności nie uży wiesz świata 
tego. Rej; Post. Pp 2; dziecię, gdy z cudzego, a nie matki własnej 
pokanau używa, społem też bierze w się zwyczaj obyczajów cudzych. 
Gliczn. wych. D3b; powiadają, iż Scypio zażył był nieco tej białej 
głowy. Górn. Dw. 278; użyj rady mojej, a stań się wiernym. Sk. Zyw; 
żadna rzecz tak dobra nie jest, której by kto źle użyć nie mógł. Cn. 
th. 1295 ; wszelkich zażyję sposobów na jego ratowanie. Boh. kom. 
2213; chcesz użyć swobody. Malcz. I; sam też Skrzetuski zażył nieco 
wczasu. Sienk, ogn. 1,17; przeto przyj acieló w mamy pożywać, jako i in- 
szych darów bożych, jedzenia, picia, odzienia, domu, rolej , bydła , czeladzi. 
Secl. oecon. 61. Będę powiadała, żem się na tej służbie biedy wycier- 
piała, biedy wycierpiała, roskoszy użyła, nie myślcie wy ludzie, abym 
długo była. B. Wisły III, 523; zostającemu pod opieka wolno jest na 
opiekuna żalić się, jeżeliby ten władzy swej nad nim jakim sposobem 
nadużyć miał. Gal.Cyw. 1,89; iżem tego miodu ukusił malutko zof. 179a; 

') Tak to miejsce czytam; zam. u szmal. (u6mial) przyjmuje lekcya usziral; 
gedn^ dna czytam: jedn^ (scil. raza) dnia. por. cz. jednou dne. 



o UŻYCIU GRNRTIYU W JICZYKU POLSKIM. 85 

kusząc ukuBiłem na końcu pręta, jiż był w mojej ręce, malutko miodu, 
zof. 179 b , słodkości jego zakusiła. Op. przedm. ; którzy trochę litery zaką- 
sili. Gliczn. wych. 59; tej oblubienice swej chce^ pokuszać rozlicznymi 
kształty. Rej, apoc. Aa 8; pokuszajac tej stałości jej. Rej, apocal. Aa 8; 
obiecał jej pokuszad mory, głody, rozlicznymi strachy . . . aby wierni 
próbowali w sobie stałości swoich. Rej, apocal. Aa 8; spróbujmy też 
roskoszek świata omylnego. Rej Wiz. III, 9; a wszyscy tych jabłuszek 
kosztujemy radzi. Rej, Wiz. IX, 528; chciał skosztować z królom wojny. 
Zł. prz. 73; skosztować musiał służebnego stoła. Kochan. II, 498; ka- 
płan wziął drugie ciasto i obojgu dał zakosztować słodyczy. Czajk. 
Kirdż. 47; gdy ich Pan Bóg kusił i doznawał. Sk. kp. 212 b; szla- 
chectwa papierem próbować. Mick. P. T. IV; aby jeszcze z Polaki spró- 
bował oręża. Pot. choć. 73; kto mi wzbroni spróbować serca ojcow- 
skiego. Słów. L. Wen. IV, 3; tylko łyknie powietrza, a wnet się pod- 
chmieli. Mick. Dziady III ; Kirdżali zaciągnął dy mu , łyknął kawy i słu- 
chał gwarliwej rozmowy. Czajk. Kirdż. 4; kilka razy łakomie powietrza 
zachwycił. Czajk. Kirdż. 13; łykniemy miodu. Czajk Czarn. 51. 

Gen. partitivus po słowach tej kategoryi sięga epoki aryjskiej; 
w stind. przy słowach ac (używać), pa==pić, jush (yeOeaS^ai, gock. kiu- 
san) por. Siecke 35, w greek, przy x':zokvjtw, yzizi"^, ysOe^at, Tctvsiv 
(otvou), eiTixv xpetov i t. p. , w lit. n. p. jis paragAvo vandens kosztował 
wody; asz yalgau dflnos jem chleba por. fr. du pain; por. Schleich. 274 ; 
przykłady z jęz. słów. p. Miki. 484; w języku łać. konstrukcyi tej nie 
ma; w językach germańskich dawniejszych, gen. przy słowach tej ka- 
tegoryi jest dość częsty, por. Baldes. Der 6enetiv bei Yerbis im Alt- 
hochd. Strassburg 1882. Grimm. Gramm.JY, 649; resztki zas tej dawnej 
konstrukcyi dochowały się jeszcze, n. p. w zwrotach: eines grossen 
GliickeS; guter Gesundheit geniessen — Geniesst der schOncn Tage ganz 
nach freicr Lust. Goethe, Torqu. Tasso I, 2 ; w późniejszym języku uży- 
wać łączy się także niekiedy z acc. : wy zas drudzy, dobrzy ludzie, 
którzy młotki, piony, kielnie w niepotrzebnym dzisiaj trudzie używacie 
arcy dzielnie, idźcie wszyscy precz do czarta! Fredro. Zemsta. Jestto 
konstrukcya niemiecka. 

2)Po słowach: dać, kupić, przy ni esć, wziąć czego it.p. 
stoi gen. partitivus, jeżeli czynność wyrażona słowem odnosi się nie do 
pewnej całości przedmiotu, ale do przedmiotu poczuwanego jako część. 
Mówi się więc: kupił krowę, ale: kupił maki, gdyż krowa jako je- 
dnostka swego rodzaju stanowi odrębna całość , zaś niaka kupiona jest 
cząstka większej całości. Jeżeli natomiast jest mowa w pewnej ozna- 
czonej ilości jakiego przedmiotu, to wienczas słowa tej kategoryi łączą 
się z accusat. Kupiec kupuje n. p. mąkę, kaszę i t. p. to jest, albo 



86 DR. JAN BYSTROŃ. 

cały zapas, będący na składzie^ albo też pewna oznaczona ilość, o któ- 
rej była przy kupnie mowa. W języku niemieckim dzisiejszym nie po- 
siadającym już gen. partit, po tych czasownikach, tę różnicę wyraża 
się zwykle w inny sposób: Er kaufte Mehl = kupił maki; er kaufte 
das Mehl — kupił mąkę. Podobnie rzecz ma się w języku francuskim ; 
kazał sobie wody dać. Roj, Ż. 321 (Sz); co chleba swego da nędzni- 
kowi. Rej, /. 202, ale: kozernikowi dasz karty. Rej, Ż. 203; kiedyó 
owsa dano. Rej ^ W. 272 ; wziął ognia z ołtarza. Rej , apoc. C. 72 ; kup 
sobie u mnie tego złota. Rej, apoeal. 44; Jezabel długo miała frystu do 
uznania swego. Rej, apoeal. 31 ; do tego dnia aby mógł mieć frysztu. 
Rej. Z. 197; jeden przyniesie ptaszków, drugi zajączków, białe głowy 
kurek, owoców. Rej, Ż. 359; włożywszy słoniny. Rej, P. 140. 
Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj; starzy poganie na znak 
pokoju chleba i soli podawali temu, któremu życzliwe serce pokazać 
chcieli. Sk. kaz. N. 392 (L.) ; Pękowczanie, obaczywszy, iż się Moska- 
lom oprzeć nie nioga , każdy stół swój przed dom wyniósłszy . . chleba 
i soli na nim położyli. Gwagn. 539 (L.); podano mu gorzałki, co mu 
widocznie dobrze zrobiło. Sienk. ogn. I, 8; dej koniczkom siana. Cinć. 
picś. 14, 4; przywiozę ci cukru ; kawy. Cinć. pies. 34,5; przywiezę ci 
pocieszeniś. Cinć. pies. 34,8; w skrzypce i basy sypnął grosza hojnie. 
Brodź. Wiesłll; jużcić przyjąć trzeba naszych owoców i naszego chleba. 
Brodź. Wiesł. I, 25; mój bracie, weź wody w dłonie. Mick. Dz. IV; 
skrzesać ognia i zapalić. Sienk. ogn. ; dała mu dzieweczka pAwigo pió- 
reczka za kłobuczek na głowę. Cinć. pies. <^4.3; Kasieńka spała i nie 
spała, wzięna chustecki — ocy obcirała. Bibl. Wisły IV, 144; wezne 
noża kapuśnego poderżnę mu szyje. Zb. wiad. antr. XV (171); bo zła- 
pie warzechy, wybije ci zęby. Wieś Rudawa. B. Wisły. IX, 206, 166; 
podaj mi wrzeciona. Słów. II , 7 ; jeny mi po prawej stronie gęby dasz. 
Cinć. pies'. 24, 3; gdybyś ty mi wołki znańlz, dałabym ci buzi zaraz. 
Bibl. Wisły IV, 151 ; styry razy buzi dała za łyzeckę masła. Tamże, 
IV, 159. por. lit. parsiyesczau jftdu szilku żalili rutużaczu (dain.), przy- 
wiózłbym sobie czarnego jedwabiu, zielonych niteczek; parnesz graźiii 
żodaczu ir gailiu aszarAczu (dain) przyniesie pięknych słówek i gorzkich 
łezek; dók min dflnos, daj mi chleba. Schleich. 274, gr. twv x7]pto)v 
oaoi s-pa- Y^^ '^^^ ^07.Tu.>Td)v, 7ravT£; i'ppov£; eyt'V'vovTO. Xen. an. 4, 8, 20; 
KOpoc >.7.^wv Tu)v /.psu)v StsStSou^ £(oc ^tcStJJou T:i^/Ta. Xen. Cyrop. I, 3, 7. 
Niekiedy czasownika należy się domyśleć, n. p. wódki! Sienk. 
Bartek 276; Assessor wołał ciągle: ołowiu! ołowiu! (sc. dajcie, dawaj- 
cie). Mick. P. T. III; tylko śpiewali krzycząc: wódki, miodu, wina! 
Mick. P. T. IV; Hej kawy! kawy prędzej. Fredro Odl. i poeta. 



o UŻYCIIT OKNETIVlT W JIJZYKir POLSKIM. 8? 

3) Po słowach: udzielać, pożycza ó czego i t. p. Słowa tej 
kategoryi łącza się z genet. partit. Czynność przez nie wyrażona odnosi 
się albo tylko do części przedmiotu, (udzielać = dać część, dział czegoś) 
albo też jest przejściowa, odnosząca się do przedmiotu tylko przez jakiś 
czas (pożyczać książki = dać komuś książkę na czas jakiś, pozwolić mu 
korzystać z niej: darować, dać komuś ksiąj:kę= oddać mu ja w zupeł- 
ności, zrzec się wszelkich praw do niej. Przykłady użycia genet. po 
tych czasownikach we wszystkich epokach języka są liczne. Wystarczy 
tu kilka przykładów : Kryst przez jego prośbę ima płodu był pożyczył, 
gnieźń. 35; tak im (dzieciom) pożyczamy ust naszych i serc naszych, 
póki do swoich , władnąć jemi, nie przyda. Sk. sakr. 33 ; czego ubogim 
na ziemi pożyczy. Pot. iow. 17 ; chceszli przyjaciela stracić , pieniędzy 
mu pożycz. Rys. ad. 6; gwiazda pamięci promyków użycza. Mick. 
Dz. II; cnota ... coraz niebieskiej użycza im rosy. Pot. iow. 17; i wszel- 
kiej władzy tobie, Mindowe, użycza. Słów. II, 10; na to nam Pan Bóg 
majątku użyczył, abyśmy go używali z wygodą naszą. Kras. Pod. i^, 
119; nędznym udzielaj swojego, gl. Kj. I, 61; Bóg też rządności po- 
mocy udziela. Brodź. Wiesł IV. (f^ 34). 

W języku nowszym znachodzi się także konstrukoya z acc. po- 
wstała pod wpływem języków obcych: Tę (odpowiedź) listownie mu 
udzielę. Fredro. Zemsta. 

4) Po inf. zastępującym miejsce dawniejszego supi- 
num niekiedy w języku dawniejszym używany jest gen. jak 
w jęz. stsłw., nowosł., rosyjsk. i czesk. por. Miki. Synt. 489. 
Bartos, gen. 27 ; w języku polskim supinum zlało się co do formy z in- 
finit.: dziewki tych mieszczan wynidą wody czyrzpać. zof. 27 b 35; panna, 
któraż wynidzie wody czyrzpać. zof. 29 a 21 ; por. stsłw. pride po^rt- 
patt vody ep^^Tat xYzVtp%i li^wp. Miki. 489; a tegoto czasu szedł był 
Laban strzyc (strzecz) owiec. zof. 34 b 13 ; szłam do sklepu przesuszać 
szat. Rej Żyw. Józ. 79; gdy przydzie sądzić sprawiedliwego sądu swe- 
go. Rej, apoc. 1. 161; gdy sędzio przydzie wszytkiego świata, apoc. 1. 126; 
ob. iż ma sędzio żywe i umarłe, apocal. 1. 172; Abowiem ten, kto wy- 
szedł siać tegoto świętego nasienia słów a nauki wolej Boga Ojca nie- 
bieskiego na szerokość tej nędznej ziemie, jestci ten nasz miłościwy 
Pan. Rej, Post. 55 a; córki miejsckie wychodzą czerpać wody. Budny 
bibl. 1, mojż. 24, 13; wyjdzie czerpać (wody). 1. mojż. 24; 43; I wyszła 
Dyna, córka . . . oglądać córek onej ziemie. Budny, 1. mojż. 34, 1; przy- 
szedł w dom działać dzieła swego. 1. mojż. 39, 11; jachali dziesięć bra- 
ciej Józefowych kupować zboża u Mikraimian. 1 mojż. 42, 3; przeglą- 
dać niedostatku ziemie przyszliście. 1. mojż. 42, 10; aleście niedostatku 
ziemie przyszli wypatrować. 1. mojż. 42, 12, i siedli jeść chleba, l.mojż. 



88 DR. .tAN UYSTROŃ*. 

87, 26 •, rozrzucił się lud . . . zbierać ściernisk miasto plewy. Budny II. 
mojż. 5, 12 ; Nabuchodonozor król posłał zbirać sług mistrzów. Macie- 
jowski, Dod. str. 21; Tę właściwość dzieli z językami słowiańskimi j. 
litewski: isz ty atdys tyesos daritu. Led. 16, 9; kad noreio eyt' sakitu 
ewangelios. 17, 3; por. także gen. po słowach ruchu na wyrażenie „po 
coś": eik mergyte vanden6Ho i t. p. Schleich. 275. Por. J. ZubatJ^ Li- 
sty fil. XVI, 64, UW. 2. 

5) Po słowach życzyć, winszować komu czego i t. p. Sło- 
wa tej kategoryi również łącza się z genet. partit. Kto drugiemu czego 
życzy, ten samby mu tego niezawodnie udzielił, gdyby mógł: Dyoni- 
zyuszowi zdrowia życzyła. Ż. 95. (Sz.); spokojnej nocy życzę. Zabł. 
szlafm. 24; jak tobie słodyczy na całe życie serce moje życzy. Brodź. 
Wiesł. IV; z tego wam z serca zycym, a to razom wsyscy. Kamiński, 
zabob.; życzyli sobie zdrowia. Mick. P. T. IV; ale nie chcę przeszka- 
dzać: więc szczęśliwej drogi (sc. życzę). Mick. Dz. I; a ja iście życzli- 
wie winszuję wam tego. Rej, wiz. I, 482; winszując i szczęścia i dłu- 
giego życia. Rej, Ż. 206 (Sz.); czego ociec synowi życzyć albo winszo- 
wać może. Rej,apocal. 178; krucy zwycięztw winszują. Pot. choć. 92, 
26; winszuj Waszmość mi sukcesu, Fredro. Zemsta. Ten mydłek myśli, 
że mu małżeństwa winszujemy. A czegóż mi winszujecie? Sienk. ta 
trzecia 28. 

6) Także słowo sprzyjać w znaczeniu życzyć czego (stsłw. prijati, 
cz. pfóti) łączyło się w języku dawniejszym z genet. Kto nas więcej 
miłuje i dobrego nam sprzyja? Sk. kp. 214 b; sprzyjam ci szczęśliwej 
nocy. Mącz. (L. '; żądam ci albo sprzam ci dnia dobrego. Macz. (L.); 
Jaśnie Oświeconym Panom wszego dobrego i szczęśliwego panowania 
z umysłu a życzliwie sprza i winszuje. Gliczn. wych. A,(L.); Antyochus ży- 
dom i zdrowia i mienia i szczęścia dobrego sprzyjaje. 1 . Leop. 2. Mach. 
9,19 (L.). 

7) Po słowach: wierzyć, powierzyć, zwierzyć, zwierzyć 
się komu czego. Powierzając komu coś (dawniej czegoś), oddaję mu 
to na czas pewien, nie zrzekając się wszelako prawa własności. Nie 
oddaję więc tego przedmiotu w zupełności, lecz tylko w czasowe po- 
siadanie, udzielam niejako lub pożyczam tego przedmiotu. Dla tego 
słowa tej kategoryi łącza się w języku dawniejszym z gen. partitiyus, 
któremu dziś odpowiada przeważnie accusativus: może mi tego każdy 
wierzyć. Góm. Dw. 1566. B^ a; póki nam cny Sieniawski wierzy swego 
ucha. Szymon, siei. XIII, 16; na chleb wierzył grosza. Morszt. św. 
rosk. C^ a 3 ; którym się tu zwierzył królestwa swego albo winnice 
swojej. Rej, Ż. 42 b; zwierzać się Pan naprzedniejszego skarbu swo- 
jego, stadka swego a owieczek swoich. Rej, Ż. 43 a; 52 b 3 ; a tak ja 



o UŻYCIU aBNimyU w J^YKU tOLSKllI. 89 

was przeto zowę przyjacioly, iżem sie wam zwierzył wszytkich tajemnic 
swoich. Rej , Post. 62 b. A tak , jeslićby się też kiedy trefiło na tym 
nrzędzie być , iżbyć się bracia twoi zwierzyli tak wielkiego kłopota 
swego, to jest prawa a wolności swoich. Rej, Ż. 38 a; każdemu poczci- 
wemu człowiekowi tych trzech rzeczy najwyższych zwierzono. Orzech. 
Qainc. H, a; dali do tego osobnych dwn stróżów, którym piecęci ko- 
ronnej zwierzyli. Wyb. mów. X, 40; za niemi kupiec swego zdrowia 
zwierzył wiatrom i wodzie. Klon. fl. 127; po dziś wiele na to ludzi 
żałuje, iż wielkim przyjaciołom swoim tajemnic zwierzali. Erazm, jęz. 
K. b, g; gdy się pan zwierzy szafarzowi pieniędzy swych. Petr. Pol. 
179 (L.); wolał się swego zdrowia zwierzyć dobremu człowiekowi niż 
obronnemu miejscu. Budn. apopht. 96 (L.); którzy mu powierzywszy 
gardł i majętności swoich, jechali do domków swych. Rej, Ż. 39 b (77 
Sz,)i ^^^ ™^ ^^^^ posag dać córce jego, której powierzył mi. Cieki. 
Potr. 239.; żeby mi miał powierzyć tak wiela pieniędzy. Cieki. Potr. 
1697; temubych miał powierzyć pieniędzy? Cieki. Potr. 1707; urzędni- 
kom, którym się tej komory powierzy. Sk. kp. 164 b; zaczym jest się 
za prawdę , jest na co rozmyślić , komu tego powierzyć rządu , komu 
oddać buławę a w buławie całość i ojczyzny. Opal. sat. 79; powierzył 
mi się tego, prosząc, iłem mogła, abym mu u Gynepry do łaski pomo- 
gła. P. Koch. Orl. V, 12; nie powierzając się tej rady złośliwej ni- 
komu. P. Koch. Orl. V, 22 ; czegoć się powierzę. P. Koch. Orl. V, 32. 

8) Przy słowach: oszczędzać, szanować czego, skąpić, 
żałować czego; bo ja snadż więcej szanuję cnoty niźli gardła. Rej, 
Żyw. Józ. 102; a on sukniej szanuje. Rej, wiz. 134; a iżby szanował 
dusze, jako osłem tak ja kłusze. Rej, rozpr. 393; szanować się, szano- 
wać zdrowia (Ł.); szanuj szczęścia; nie podnoś się szczęściem, nie ufaj 
szczęściu. Cn. ad. 1127 (L,); szanuj se dzieweczko swojej poczciwością 
jako to jabłuszko swojej zieloności. Cinć. Pies. 18, 4; oszczadać go- 
towego, lepiej niż szukać nowego. Cn. ad. 797 (L.); czasu oszczadaj. 
Cn. ad. 122; czyż dnia tylko jednego będziesz nam jeszcze skąpił? 
Rzew. List. I, 329; czy to prawda, mopanku, że Pan grosza skąpisz 
na proces i ten zamek Soplicom ustąpisz. Mick. P. T. I, 196; jó jak 
żyd, skąpi gościom potraw i napitków. Mick. P. T. XII, 202; Wę- 
grzyna pożałuje, a pije szatańskie fałszywe wino, moskiewskie, szam- 
pańskie. Mick. P. T. XII, 203. Miłosierdzie Boskie chciało im zapewne 
oszczędzić dalszych boleści. Kaczk. T. Niecz. 26; z acc. Oskierkę mu- 
szę także oszczędzić. Sienk. pot. 2, 16. 

9) Po słowach: zajrzyć, zazdrościć komu czego: jeśli 
królom nie zajźrzę pereł ani złota. Kochan. II , 362 ; nie dbaj , że ci 

Rozprawy Wyds. flłolog. T. XXU. ]2 



90 DR. JAN BV8TROŃ. 

cnot zajrzą, krzywo patrząc na nie. Zab. 6, 384. Nar. (L.); tak wielkiego 
dobrodziejstwa Bożego zajrzał nam szatan. Baz. Hst. 355(L.); wy tym nędz- 
nym bratom swoim żywota ich zajrzycie. Baz. Hst. 182; świętym czci 
ich zajrzymy. Żarn. Post. 3, 704 b; zazdrość jest dobra, gdy złemu 
dobrego zaźrzymy, a zła, gdy dobrym dobrego. Rej, Z w. 224 b; tobiem 
tego żałował i zaźrzał. Pussm, Bpp. 10; 19. Przebóg dosyć ma zazdrość 
zazdroszcząc pokuty ! W. Pot. choć. 38, 2 ; w tobie jedna ma nadzieja, 
lecz zazdroszczą mi jej wrogi. Fredro, Zemsta; niech jej słowik śpie- 
wny zazdrości głosu. Słów. III, 4; czyliż ja zazdroszczę panom ich ma- 
jątków? Karp. III, 278; on tylko jednej rzeczy spartańskim ustawom 
zazdrości; to jest igrzysk, gdzie dziewice bez szat walczyły z sobą na 
publicznych widowiskach. Rzew. List. I, 113 ; rozumu nie jeden maż 
mógłby jej pozazdrościć. Sienk. pot. II, 23*; zawidować*, za widzieć czego (L). 

10) Po słowach: starczyć, dostawać, dostarczyć czego 
i po w^yraźeniu sstać czego, dostawać czego i t. p. : kiedy cnoty nie 
sstanie. Rej , wiz. 1 , 179 ; w gumnie też słomy mało i plew już nie 
sstaje. Rej, wiz. II, 197; póki jedno sstawa świata tego. Rej, apoc. 6; 
jakoż ci i głowy stanie. Rej, J. 105; snadźby i papieru nie stało. Rej, 
apoc. 8; języka na złe dostanie wszetecznej. Rej, P. 32; kiedy na mały 
czas króla nie dostało. Rej, P. 160; sad sprawiedliwy i twe imię, par 
nie, wyznawać będę, póki dusze stanie. J. Kochan, ps. 7, 42; rychło 
wydzierać i kraść musi, aby mu do jego dobrej myśli i potraw i wina 
i szat i pompy dostawało. Sk. kp. 227 b ; aby za żywota mego stawało 
wam rady. Wyb. mów. XI, 46; i pióraby nie stało. Opal. sat U, 1; 
jużby mi dawno papieru nie sstało. Kochan. II, 354; dość było Za- 
ćwilichowskiemu jednego spojrzenia, aby się przekonać. Sienk. ogn. I, 
33; przed tobą widzę półmisków niemało, a mnie się ledwie polewki 
dostało. Kochan. II, 349; św. Jeronim .. dostatczyć jemu prącej nie mógł. 
Sk. rdz. 113; ona., wszytkiego wszy tkim starczy. J. Kochan, ps. 104,29, 
acz się póki sił, póki broni (sc. starczyło) opędzają. Pot. choć. 72, 4; 
formy słownej starczy, stanie i t. p. często domyśleć się należy: póki 
życia, póki sił i t. p; wtenczas koń dawaj lecieć co tchu (scil. starczy). 
Korzeń, koli. 144; ruszaj co tchu do Inowłodza. Czajk. Czam. 61. 

Przez atrakeya do nastarczyć : Poci się wulkan w Lemnie i ledwie 
nastarczy kuć szabel , mieczów, grotów, rodelli i tarczy. Pot. choć. 93, 24. 

11) Przy słowach: dozwolić, pozwolić, dopuścić, cierpieć 
c z e g o i t. p. I te słowa odnoszą sie do części przedmiotu lub ozna- 
czają jego chwilowe odstąpienie, użyczenie komu innemu: Teda sędzia 
tego wszego im pozwolił. Błaż. zł. prz. 56; i onemu, co mu pozwoli 
rzeczy szkodliwych. Rej, Z. 80 (Sz.); wszyscy nielza jedno mu tego 
pozwolić musieli. Kej, Z. 370 (Z.); jakoś nam W. M. wolnego mówię- 



o UŻYCIU OBNISTITU W JĘZYKU POLSKIM. 91 

nia pozwolił. Góm. Dw. z r. 1566. E^a; pozwalam ja tego, iż pisanie 
jest nakształt mowy. Górn. Dw T, b ; bo panna . . przecie wszelakiego 
pozwala w tym spojeniu ukontentowania. Morszt. rosk. D^ a, 31 ; pozwól 
lica. Mick. son. XV, 10; Płoń się, córko . . . tych płomyków miłosnych 
tobie pozwolę. Słów. V, 7; pozwól mi twej ręki, Pani. Słów. V, 8; 
Mam nadzieję, że Jmć Dobrodziej, pozwalając chodzić koło jego intere- 
sów, pozwolisz mi także swojego dworku i jakiej fury zboża na począ- 
tek. Rzew. List. I, 38 ; ziemia była pustynna, na której pastwisk Rzecz- 
pospolita Tatarom pozwalała. Sienk. ogn. 2 ; czego się komu chce, tego 
IDU najlepiej dozwolić. Rej, Ż. 240 (Sz.); dozwala się tego synom Izra- 
elskim, obrać sobie nadobna białogłowę z więźniów w małżeństwo. Agr. 
o ślach. 23; k temu im dozwolono szat jedwabnych, złotem bramowa- 
nych, pereł, zauszków, pierścieni i łańcuchów. Agr. o slach. 49; nic 
(dzieweczce) więcej nie dozwalają , jedno igiełki a wrzeciona. Agr. 
o ślach. 52 ; i łotrowskie to czynią, co to w mocy maja , iż tych figlów 
nikczemnych wolno dopuszczają. Rej, Wiz. IV, 580; a czemuż tego 
Pan dopuszcza, apoc. 63; gdybyś przyrodzeniu swej woli dopuścił. Rej, 
Ż. 314 (Sz.) ; jako niekiedy żydom dopuszczono rozwodów. Agr. o ślach. 
54; żołnierzom rospustności wszelakiej i wydzierania dopuścił. Sk. 
rdz. 175; tego białym głowom dopuszczono, aby się stroiły. Górn. Dw. 
X, b; Pan twój mu tego dopuszcza. Rej, Post. 47 b. 

12) Także słowo cierpieć w znaczeniu dopuścić, dozwolić czego 
w języku dawniejszym łączyło się z genet. : A iż dobrotliwy Pan tego cir- 
pieć raczy. Rej, Post. 38 a; snadź, by mu ścirpiał tego. Rej, J. 99; 
dobry to, ścirpi nam ten wszego. Rej, Wiz. VII, 1307. 151 ; a jeśliże ta- 
kowych policzków na twarzy kapłańskiej król cierpieć będzie rychło . . 
Majestat królewski wyniszczony w Polsce będzie. Orzech. Quinc. 1)., b. 

13) Przy słowach: pomagać komu czego, poprawić, wes- 
przeć, podeprzeć, potwierdzić cżego i t. p.; Kto komu po- 
maga, ten niejako część jego pracy bierze na siebie. Dla tego słowa 
tej kategoryi łączyły się dawniej z gen. partit., dziś mówi się pomagać 
komn w czemś albo do czego. Podobnie zmieniła się konstrukcya po sło- 
wach: wspierać, podpierać: Jako to świadczymy, jako Jura nie chciał 
pomoc Piotrkowi s Pawłem prawa i zaprzał się go. Leksz. grodb. nr. 
173 z r. 1387. Wielka to rzecz, kto komu płaczliwej sprawiedliwości 
pomoże. Rej, Ż. 200 (Sz.); jeśli mu tego wiernie pomagać będą. Roj, 
Ż. 77; panie pomaga jej tego. Rej, Wiz.; a serce mu tego pomaga; 
lecz także (rzadziej): gdyż ci do tego już nikt inny pomódz nie może. 
Rej, Ż. 169 (Sz.); pomagał mu tego Helenus wieszczek. Bielski, Kr. 
1564, 55 b; s taka ochotą pomagały obrony mężom swyiu. Górn. Dw. 
Z^ a; którzy tego radzi pomogą. Górn. Dw. C^ a; pomagać tego temu. 



92 DK. JAN BT8TR0Ń. 

Górn. Dw. C^ a; biesiady, towarzystwa, żartów, krotochwile, tańca 
i innych pociech z chęcią pomoże. Górn. Dw. E^ a; musiały im pomoc 
towarzystwa. Górn. Dw. Hg a (1639 także); oracze jęli styskować bez 
konia, który im rolej pomagał. Sk. kp. 169 a; matkę też jego, która 
ma złości onych pomagała, zabili. Sk. rdz. 113; słudzy wszyscy jego, 
którzy mu okrucieństwa na chrzesciany pomagali. Sk. rdz. 179; który 
mu tak barzo kacerstwa pomógł. Sk. rdz. 185; ktobykolwiek tego 
obojej płci pomagał, aby spalony był. Sk. rdz. 186; bobys także jeszcze 
więcej poprawił tępości i gnuśności jego. Rej, z wierć. 6 b24; takowi średni 
praca, pilnością, staraniem, poprawić swego barzo mogą. Górn. Dw. 
D, b; Ligurgus swą jedna sprawa czyście nam tego wszytkiego po- 
prawia i poświadcza. GHczn. wych. 6 ; czego po nim Fabianus poprawił. 
Sk. rdz. 120; wielkiej Atlantskiej góry podprawiał filarem. Pot. iow. 
30; kto zwierza wypuści z, obławy, długo musi pracować, nim poprawi 
sławy. Mick. P. T. IV, 865; poprawiwszy raz jeszcze i włosów i stroju. 
Mick. T. T. V, 169 ; poprawiwszy nieco wylotów kontusza. Mick. P. T. 
I, 339; potem palcem pogroził, kaptura poprawił. Mick. P. T. II, 457; 
ob. tylko poprawił kaptur. Mick. P. T. II, 768; wąsy siwe pokręcił, 
kapoty poprawił. Mick. P. T. II, 773; laski się podpiraję, przebredł 
jeśm Jordan tento. zof. 36 b 31 ; aby podpirah prawdy świętej. Kej, 
apoc. Bb. ; podeprę tego tym, co powiem. Górn. Dw. 1566 M^ b; mógł 
podeprzeć nieco tych rzeczy. Dw. Bg a; Egesippus pisaniem swoim barzo 
mocno prawdy ś. wiary podparł. Sk. rdz. 87 ; chce , abyśmy wiary tej 
czekanim podparli. Sk. 212 b; przyrodzenia dobrego ćwiczenim swym 
podpiraó będzie. Koszucki, Lor. A^ a ; kładzieniem różnych farb jednej 
rzeczy druga wspiera. Górn. Dw. J, b C. (1636 także); ręka rękę myje, 
noga nogi wspiera. Szymon siei. XIII; 177; patrzajże jeszcze, co twój 
dobrotliwy Pan potwirdzajac tobie tego prawa a tego przywileju . . . 
uczynić raczył. Rej, Post. 50 a; Abakuk prorok tego potwirdzał. Rej, 
Post. 13 b; Izajasz potwirdzajac tych obietnic. Rej, Post. 14 a; Pan 
Bóg tego potwierdzić i pocieszać słowy swemi raczył. Gliczn. wych. 9; 
czego poćwirdził znacznie tegoż dnia, którego miał umrzeć. Koszucki. 
Lorich. 6 a; czego świadectwem jawnym potwirdza. Agr. o ślach. 9; 
z pisma św. potwirdzaja tyraństwa swego. Agr. o ślach. 53 ; w języku 
ludowym: będą mi poprawiać wianeczka na głowie. Wieś Rudawa. B. 
Wisły. IX, 133 (32); 207, 171; poprawić z acc. : Wąsowicz poprawił 
czapkę. Czajk. Czam. 50; poprawiając kołnierzyk. Korzeń. Koli. 73; 
poprawiając swoja czapeczkę. Korzeń. Koli. 154, 156; Żytkiewicz, chcąc 
poprawić swoją postawę, przestąpił z nogi na nogę i o mało nie upadł. 
Czajk. Czam. 59. 



o UŻYCIU OBNETIYU W JĘZYKU POLSKIM. 93 

14) Przy innych słowach złożonych z przyimkiem 
po -pod : jeśli koleryk , nie dajże mu pokarmów gorących, bobys jeszcze 
bardziej podpalił onego gorącego przyrodzenia jego. Rej, zwierć. 6b, 22; 
rychlej jej podpoiwszy, przydziem ku rozmowie. Rej, Wiz.. IV; 504 67 ; ono 
mu łotroBtwo bębna podbijają. Rej, Wiz. IV, 522, 68 ; miodu podstawić. Rej, 
Ż. 230 (Sz.) ; każdy groźnie spoziera i pokręca wąsa. Mick. P. T. V, 888 ; 
pokręcił wąsa Czajk. pow. koz. ; Stefan Czarniecki pokręcił znowu wąsa. 
Czajk. Czam. 31,64; minął ja zwolna pochyliwszy głowy. Asn. III, 13; 
Stefan Czarniecki podkręcił wąsa. Czajk. Czarn. .55; z acc. kasztelan 
was podkręcił. Czajk. Czam. 63; poczyrpw krwie. zof. 81 b, 36. 

15) Przy słowach: ratować; poratować: aby ratował swawol- 
nego ciała. Rej, Ż. 147 (Sz.); snadnie ratujesz duszyce ubogiej. Rej. Z. 147 
(Sz.); ziemia ratowała onej niewiasty. Rej, A. 1. 103 ; chciałbym jego ubó* 
stwa ratować. Cieki. Potr. 49; i swojej niecnotliwej złej zdrady ratuje. F. 
Kochan. Orl. V, 52; ratował nieszczęśliwej siostry. P. Kochan. Orl. 
V, 69; przyjechał był na on czas dla królewskiej córy, wszytek zbrojno, 
aby jej w tym razie ratował. P. Kochan. Orl. V, 91 ; złotej Lelii ra- 
tował. Orl. I, 46; chcąc jej ratować. Orl. I, 16; twoich rzeczy radbym 
poratował. Cieki. Potr. 1084; któryby i prostoty mojej poratował. Qórn. 
Dw. B. a. 

16)Przy słowach: grać, wygra ć, przegrać czego. Konstruk- 
cya ta właściwa jest językowi staroindyjskiem u, językom germańskim i sło- 
wiańskim z ta różnica, że w j. stind. stoi w genet. cena gry (Siecke 58), 
zaś w językach germańskich i słowiańskich gra, o która chodzi. Język, 
łaciński i grecki poczuwają grę jako narzędzie, środek zabawy i wy- 
rażają grę przez instrumentalis : ludere aleis , 7rai?[etv <7<paipą. Ponieważ 
w językach germańskich i słowiańskich obok genet. występuje także 
accusatiyus, przeto genet. gry zaliczyć prawdopodobnie należy do genet. 
partitivus. Języki tę grę (karty, kostki) uważają za przedmiot. Według 
tego, czy czynność grania na ten przedmiot przechodzi w zupełności, 
czy częściowo, używa się accus. lub genet. W dawniejszym języku 
niemieckim używany był przeważnie genet. , w nowszym accusatiyus. 
Ślady używania gen. zachowały się w języku niem. dotąd, n. p. Klic- 
kerles , yersteckens , reiłges , fanges etc. spielen ; jeszcze u Goethego : 
Zuhlens spielen (Werther) p. Baldes 45. Z jeżyków słowiańskich naj- 
bardziej język serbski lubuje się w tej konstrukcyi. Liczne przykłady 
podaje Danićić 111: igraju igrę svakojake; te kad bi se igrę poigrali 
i t. p. Miklodić przytacza także przykłady z innych języków słowiań- 
skich, także z polskiego: grać kart, kostek, wista, maryasza, grać 
gonionego i t. d. , za Lindym, nic przytacza jednak miejsca, gdzie 
przykłady te się znajdują. Otóż, o ile się zdaje, zwrotów: grać kart, 



94 1>R. JAN BY8TR0Ń. 

grad kostek użył tylko Opaliński na kilku miejscach w satyrach : pije 
ociec w dzień i w noc, nie wyda go synek, gra kostek i tych pewnie 
tenże dopomoże. Opal. sat. I, 1; tuó się siła nauczy, pić a kostyrować, 
warcabami kołatać, kart grać do umoru. sat. 4; gra już kostek, gra 
i kart w jedenastym roku. II , 1 ; wolicie sami w święta pić , hulać, 
kostek grać. sat. 62; po szelągu kart grając albo więc warcabów, sat 
65; pije, hula, kart gra. 124. Tu zaliczyć także może należy wyraże- 
nia : grać maryasza i t. p. choć to także mógłby być accusat. : Król. 
Zygmunt grając flusa. J. Kochan. II, 455. 

10) Tu należy także zaliczyć genetivu8 przy słowach: tańczyć, ska- 
kać i t. p. ida też gonionego nadobnie za nimi. Rej, Wiz. XI, 272 ; skacząc 
przez próg psiego. Rej. Wiz. V, 796 ; VI, 888 ; mogąc bujać wysoko, wlecze 
się kaniego. Rej, Wiz. VI, 98; podobnie rychlej pójdziemy sowiego. Rej. 
Wiz. VII,533;tak zawsze skakać tura. Rej. P. 103; spokojniuchno ida 
świeczkowego, ci wyrwańca, owi zasię gonionego. Morszt. rosk. C. 63 ; milej 
patrzeó; gdy dziewka na koniu harcuje, niż kiedy gonionego z goleńcem 
tańcuje. M. Biel. S. N. 19; jedni równego zeza, drudzy pasza grają, 
zaporowczyk też gdacze swa sem odennascie. Morszt. sw rosk. C, b; 
kozdkabych tańcowała, kozaka mi grejcie. Cinć. Pieśni 70^; dali drała 
Wielkopolanie, to nie pięknie. Czajk. Czarn. 15; już muzyka zaczęła 
zadymać polskiego, Czajk. Czarn. 17; muzyka zagrała polskiego. Czajk. 
Czarn. 18 ; Ostap wziął się lewa ręka w boki ... i puścił się gęsiego 
w pierwsza parę. Czajk. po w. koz. 6; staną przed muzyka i tropaka 
utną. Czajk. pow. koz. 7; zatupopolali tropaka. Czajk. pow. koz. 7; 
tańczył menueta z wielka zgrabnościa. Rzew. List. I, 10.; syn starszy, 
co to hasa polskiego, Rzew. List. I, 206 ; albo pójdźmy mazarka. Mick. 
P. T. IX, 263 ; prezes . . splótł ręce na brzuchu i puścił dwa wielkie 
palce tak szybkiego młynka, że ich prawie widać nie było. Korzeń. 
KoU. 167. 

1 8) Zaliczam tu także genet. po słowach -.wygrać, przegrać (n.p. 
bitwy, zakładu i t. p.) właściwy dawniejszej polszczyźnie : gdzieby też 
ludzie bitwy przegrali, tedy cztery niedziele wysługują. Tarn. cons. 
rat. beli. z r. 1588, XIV b; gdzie wygrają jakiej bitwy oprócz walnej. 
Tam. cons. XIV b ; aby nowina bitew przegra wać bywało. Wenecya 
z r. 1572 w. 2050; wyd. z r. 1587: jakoby to nowina bitwy prze- 
grać komu ; a wygrać jej nad lepszym ludu złośliwemu. Wenecya z ro- 
ku 1587, w. 2050; od diabłów tę miał naukę: ieśliby chciał bitwy wy- 
grać, aby chrześciany zabijano. Sk. rdz. 183; nazajutrz król uczynił 
sobie rzecz o czamoksięstwie z onym dworzaninem , który zakładu prze- 
grał. Góm. Dw. Tg a (wyd. z r. 1 639 : zakład przegrał) ; ten Pan już 
na ten czas dwu bitew srogich wygrawał, jednej tajemnej a niewido- 



o UŻYCIU GBKBTIVU w J^YKU t^OŁSKIM. 9o 

mej, a drugiej jawnej a widomej. Rej, apoc. 1. 161 ; bo snadniej bitwy 
wygrasz, gdy stłuczesz hetmana. Rej, Wiz. XI, 900. 

19) Przy słowach złożonych z przyimkiem na- Słowa złożone 
z przyimkiem na- wyrażają czynność odnosząca się do części jakiegoś przed- 
miotu^ n. p. nabrać wody, nachylić wiadra (częściowo), zwykle jednak 
ezęśó ta odpowiada potrzebie podmiotu czynnegn, a nawet ja przewyż- 
sza: nakrajał chleba, nałupał drew, nabudował domów (uzupełnić nło- 
źna: dosyć, wiele, podostatkiem), narobił sobie biedy (nadto, zawiele, 
nazbyt); chłop, kiedy się u pańskiego stołu raz potraw z korzeniem 
nabikował, usnął. Bies. B, ; w tym momencie . .. płeć barwy nabrała. 
Teat. 26; d. 39; przystąpiła do studni i nabrała wody. 1 Leop. genes. 
45; nabierzcież wołów i osłóW; nabierzcież pieniędzy. Rej Zyw. J. 5341; 
nabrał sobie srebra, złota dosyć. Nehr. Altp. 277; nabierzy z sobą 
rozmaitego pokarmu zof. 8 a; nabrała mocnych, żywszych niż zwykle 
rumieńców. Mick. P. T. III; nabrałabyś się od nich pięknej maniery. 
Mick. P. T. V; 188; nabierz sobie mych kwiatów. Papr. koł. Gb; źródła, 
z których ... nabierano światowego poloru. Krasz. Och. 1,11; trzymali się 
tych błędów, których on był nabroił. 1. Leop. 4. Reg. 17, 19; nie- 
wierny nauczyciel wieleby złego uczniowi nawarzył i szkody nabroił. 
Gliczn. wych. L. 46; nabudował szpitalów w każdym mieście. Sk.Dz 291; 
nabudowałem sobie domów, uczyniłem sobie ogrodów. Budn. £ccles. 2, 
4; Leop. ib ..; gospod dla gości nabudowała. Sk. Dz. 315; wolę ja tych 
słupów nabudować około siebie, co się nigdy nie obala Rej, Zw. 50; 
siedział żebrak przy drodze, żebrząc a nabywając żywności swojej. Rej 
Post. M, ; naprzód mądroścu nabywaj, a we wszem nabyciu twoim na- 
bywaj rostropności. Budn. Prv. 4, 7; abyśmy tym sposobem białych 
głów sobie nabywali. Gliczn. wych. 14; Skądże Pani Kapusta takich 
praw nabyła. Rej. Wiz. II; 359; nabywać imion, pieniędzy i bogactw 
nie jest grzech. Sk. kp. 222 a; nie mogła się napatrzeć i nacałować 
cnych ran świętych. Groch. W. 237 ; trochę nachapał wykrętów od sła- 
wnego mecenasa. Teat. 1 b, 10; w mieście nachowano żyta. Bar. Sk. 
277 ; juzem zdrów, nachwy tałem niemało złotych plastrzyków. Boh. kom. 
I, 42; nachyl wiaderka twego, że się z niego napiję. 1. Leop. genes. 
24; ucha nachylał na takie śpiewanie. Prot. Jał. 33; doktór. . naciąga 
onej ręki abo nogi. Sak. kal. D. 4b. Nap. 60 L. ; mętnej nachłysnał się 
wody. Rej, Wiz. II, 256; nachwy tara wody. 1 Leop. genes. 24, 19; 
nacierpią się głodu jako psi Wróbl. 134; nacieszemy drzew z Libanu. 
W. 2, Parał. 2; nawycinamy drzewa. Bibl. gd; wielbłądom twoim na- 
czerpię wody. Leop. gen. 24, 19; nabudowałem sobie domów i naszcze- 
piłem winnic, naczyniłem ogrodów^ a nasadziłem drzew i nadziałałem 
sobie stawów. 1 Leop. Eccl. 2, 4 — 7; do owczarni Pańskiej złodzieje 



66 DR. JAN BYSTRO^. 

wiele dziur nadziałali, a z owczarni Pańskiej gołębińców naczynili. Żarn. 
Post. 264 b; dworka powinna serwet dostatek nadziałać, nici naprzy- 
czyniaó, sznurków nabielić. Haur. Sk. 86; przykładów takich naczytać 
się i napatrzyć można. Mon. 70, 734 ; nawarzył warzy i nadrobił chleba, 
1. Leop. Dan. 14, 32; nagarnąwszy plugawego śmiecia. Weresz. Reg. 
121; nadziałajmy cegieł, zof. 12 b, 16; tym sposobem mógł niespo- 
dziewanych nagrabić jassyrów. Jabł. Buk. P. 4; trzeba mu wprzód pa- 
znogci dobrze nagryśó, głowy naskrobać, niźli w pióro wpłynie rym 
gotowy. Mon. 76, 366; nie inaczej wspłonął, jako gdyby kto ognia 
pod słomę nagrzonał. Zebr. O w. 151 ; najedzie się i obcych i krewnych 
i mnichów. Opal. sat. 1,6; w złych przypadkach strachuamy się na- 
jedli. Falib. Dis. Ag ; tam wysiadszy na lad, najęliśmy sobie koni. Cieki. 
Potr. 16b5; jeśli się żeglować komu próżnym przyda okrętem, kamieni 
weń i piasku nakida. Pot. Pocz. 89; tedy Izai pojaw osła i nakładł 
nań pełno chleba, zof. 183 a; będzie zgrzytał, jak skrzypi wóz barze 
nałożony siana. I.Leop. Am. 2, 13. ob. okręt bogatymi towary nało- 
żony. Ustrz. kruc. 2,394; matka przystąpiwszy nałożyła ucha, a on jej 
ucho ukąsił. Gliczn. wych. Eb; rzekłbyś, że z winem ognia w duszę się 
nalało. Mick. P. T. V; Hej, Frejend, hej wina nalewać. Mick. Dz.III; 
nalać mu herbaty, czy wina! Mick. Dz.III; piwkach sobie nalśł. Cinć. 
Pies. 40,2; drzew na kuchnia nałupał. Tr. L; w one księgi namieszał po- 
wieści fałszywych i zatrudnionych. Sk. Dz. 843 ; o jak się ty tych ksią- 
żek namiłować nie możesz ! Bar. Sk. pr. ; kazał na żarnach mąki na 
knysze namleć. Perz. Lek. 259 ; było nanoszono dosyć z Węgier srebra 
i złota. Biel. 116; naobcinawszy gałęzi z drzew. I.Leop. Jud. 9;ktoby 
sie tego naliczył i napamiętał. Rej, Zw. 58; czego się zrazu skorupa 
napije, to się z niej potym nigdy nie wy my je. Rys ad. 4; Aleksander 
nie mógł się odjąć nieobyczajom , których się był za młodu od Leoni- 
dasa napił i nauczył. Gliczn. wych. Augustyn z młodości napił się był 
kacerstwa manichejskiego. Sk. Żyw. 2,148; cnota i przyrodzeuiem lu- 
dzie się rządzili , aż się potym z nienagła swej woli napili. Simon siei. 
26; tam się człowiek napije, nadyszy ojczyzny, Mick. P. T. VII; na- 
piekł przaśnego chleba. I.Leop. genes. 19; synów napłodzisz i dziewek, 
zof. 1496 ; Hebrejczykowie napożyczali u Egipcyan kubków i rozmai- 
tych klejnotów. Wróbl. 247; poszedłbyś piecuchu i drewbyś nam na- 
rąbał. Wójc. klechd. ; idź siekiero , narab drzewa . . . ; złotych jabłek 
narwał sobie. Wójc. klechdy. II, 49; taki uczynek wiele niezgody na- 
słał. Sk. Dz. 746 ; na dziedzińcu dworskim taki tłok szlachty, że ledwo 
się obracać mogą: rzekłbyś^ że jakaś niewidzialna ręka jak maku jej 
tam nasiała. Czajk. Czam. 57; i liścia makowego nasypie na głowę. 
Mick. P. T. III ; gdyż był drwiec, naszczepał sobie, zof. 25 b, 1 1 ; natocz 



o UŻYCIIT GSNBnYl} W JICZY^U K)LSKIlt. B? 

szczodrze wina czteroletniega Hor. 1;47. Min.; drudzy obok odrowego 
ziarna ponasiewali zgorszenia. Kaczk. T. Niecz. 7. 

20) Przy słowach złożonych z przyimkamijpr«y-,|w«a : kto 
rx kogo chce mied łaskę, musi jedwabnych słów używać, a coraz mu pożytków 
przybawiać. Góm. Dw. 239 ; czas wszystkiego przysparza a przybawia. 
Budn. apopht. 127; patrząc na twa wdzięczna twarz, rymów mi przy- 
bywa, Kochan, II, 355; ten poczciwy brat radby rai nieba przychylić. 
^ew. Li^. I, 106; w tej wodzie^ co twych sadów na ludzi przygaszą. 
Pot. choć. 58, 26; Boga wzywaj a ręki przykładaj. Cn. ad. 437; gdy 
tę robotę zaczniesz, kłopotów i prącej zawżdyć się przyczyniać będzie. 
Sk. kp. 223; Faraon, uskromió lud chcąc, roboty mu przyczyniał. Sk. 
kp. 239 b; nowin ludzie zawsze przyczyniają, gdy je powiadają. Cn. 
ad. 743; pochlebstwy przycayniać sobie łaski jego umiał. Sk. Dz. 843; 
przydaj rozumu mej rzeczy. Nehr. Altp. 274; przydam karania waszego 
siedm kroć więcej prze grzechy wasze, zof . 946 ; ktoby chciał co umieć, 
niech przyda i czasu i pilności. Gliczn. wych. N, b ; Kirdżali przyłożył oka 
do szpary^ Czajk. Kirdż. 28; głowę wyciągnął na bok i ucha przyłożył. 
Mick. P. T. V, 674; XII, 66; chce od morza do morza panować, 
wzwyczaiwsay się wiosek przykupować. Groob. W. 564; nie przyleje 
k niej oleją, ani kadzidła czso przyczyni, zof. 79 a ; noctuas mittere 
Athena8= morzu wody przylewać, słońcu przydawać pochodni. Chmiel. 
I, 75; gdy panu dajesz, gdy darujesz, bracie, wody do rzeki darmo 
przylewacie. Bratk. G, b; nic to nie było siedm lat walczyć nie prze- 
stając, mróz i gorąco cierpieć, głodu przymierając. Kochan. Dz. 30; 
idzie żołnierz borem, lasem, przymierając głodu czasem, pieśń, lud; Bóg 
onym dwojgu ludziom w raju kazał przymnażać ludzkiego rodzaju. 
Eanc. Gd. 269; ziemia, nowe źródła pobudzając, rzek przymnażała. 
Bóg mu wszystkiego przymnażał, patrząc na dobre serce jego. Sk. Żyw. 
10; przynabył sobie mnogszego i jeszcze sposobniejszego naczynia. Smotr. 
ApoL 10; tako mi Bóg pomagaj i święty krzyż, jeż mego pastewnika 
pospólnego przyorano księdzu opatowi Tynieckiemu. Kj. III, 190; by 
więo tego przypłacić i ciałem i dusz§. Rej. wiz. VI, 880; przypłacisz 
żonki, przypłacisz posagu. Opal. sat. I, 5; przypłacisz przymiotów. Opal. 
sat. II, 1; często bankietu przypłacają głodem. Pot. iow. 5; co rok krwią 
swa przypłacił ich buntu. W. Pot. choe. 47, 30; królowie perscy Babi- 
łończykom przysiedli fałdów. Petr. Pol. 314; Turek chrześcianom za tego 
C2asu przysiadł bardzo fałdów. Biel. 314; wszystkiego dobrego tobie 
przysparzać będę. Rej, Post. Gd 3 ; niewiasty wesoło krzycząc, śmiałości 
twoim dodawały, a nieprzyjaciołom strachu przysparzały. Stryjk. 313; 
Jednych bowiem żartka fantazya . . poniosła i przysporzyła im grzesz- 

Bospn^f V|r4». ftlolog. T. XXII. ]3 



98 



DR. JAN BY8TR0N. 



ków. Kacz. T. Niecz. 7;MichajIaki przyspieszył biegu. Czajk. Kirdż. 32; 
przyspiesza kroku. Mick. P. T. IX, 623; i swego czasu hardemu ko- 
niecznie przyłomię rogów. Kochan, ps. 75, 31; kiedy mu łowiec pazu- 
rów przystrzyga W. Pot. iow. 30; żebyś przy tarł bisurmanom rogu. Pot. 
choć: 65, 12. Liczne przykłady z Reja przytacza Szomek, str. 10; 
o zdrowie prosił, atys dni jego przedłużył. Kochan, ps. 21,9; nie dziw, 
że w Polszczę cnoty bardzo mało, bo prawdziwych Polaków u nas się 
przebrało. Jeż. Ek. Dz. (L.) ; przebrało się i Matusza. Pot. iow. 24 (L.); 
czy sie wiekuistego słowa przebrało? J. Kochan, ps. 77, 18. 

21) Przy słowach złożonych z wad-,(7ia-), a teraz maimurem 
albo alabastrem chcesz swej pamięci nadstawić. Rej. Ż. 336 (Sz.); pe- 
wnie musi boku albo goleni nadstawić. Rej. Z. 297 (Sz.); wielka mu 
potym tego łaska nadstawuje. Rej, J. 19; nadstawi niewola tej mojej 
niewolej. Rej, J. 114 (Sz.); lecz: czera to nadstawili, Rej, P. 138 (Sz.). 
Jużeś wieku ubliżył, już nadtyrał zdrowia. Pot. choć. 48, 13; a brat 
nasz ucha, co to tam za szept, nadstawia. Morszt. rosk A^a 10; jeśli co 
paniej nie nadbladło. Morszt. rosk. Asa 20; Abdank nadstawił ciekawie 
ucha. Sienk. ogn. I, 11; P. Wazgird nadstawił ucha a zaczął kręcić. 
Rzew. List. I, 340; Tadeusz końca czeka i nadstawia ucha. Mick. P. 
T. VII; nadstaw tylko lepiej ucha. Mick. Dz. IV; żebym podług po- 
trzeby mógł ci natrzeć uszy. Cieki. Potr. 98 ; Węgrowie Matyaszowi 
uszy nacierali , aby z chrześcianami nie walczył. Biel. 4?4 ; natrze uszy. 
Czajk. Czarn. 59; aż nakłoni białej głowy. Fredro. Zemsta; nachyl 
twego wiadra, zof. b. 36; gdy kto szyje nałomi. Peregrynacya dziadow- 
ska. (Krasz. Pomniki, str. 94); nakłoń, o Panie, uszu swoich. Kochan, 
ps. 86, 1 ; nakłoń oczu swoich, ps. 89, 91 ; i twa łaska sławy swej będą 
nadstawiali. J.Kochan, ps. 89, 30; natężam ucha na te dyskursa. Rzew. 
List. I, 107; oto widzisz go, jak nakręcając wąsa, z niespokojnościa na 
nas spogląda. Rzew. List. I, 185; z acc. dla niego między ludźmi nad- 
wątliłam dobre mienie. Czajk. Czarn. 70. Zagłoba nadstawił ucho. Sienk. 
pot II, 36. 

22) Przy słowach złożonych z przyimkiem u — tem wina 
utoczę na ślubie. Mick; Dz. IV. Ubywało jich aż do miesiąca dziesią- 
tego, zof. 96, 22 ; tylko trochę urąbał warkocza. Słów. L. Wen. III ; 
pospolicie taki czasu potrzeby gęby uchyla. Ezop. 33; kleszczyki, któ- 
rymi świecom nosa ucierają. Macz. ; łasica , liżąc pilnik , gdy się jej 
nosa ukrawało; mniemała, by z pilnika było mięso. Ezop. 84; Ale sie 
raczej smiłuj nade mna strapionym a ulży nieco bólu kościom udrę- 
czonym. J. Kochan, ps. 6,4; ulżyj jarzma tego, które na nas włożył 
ociec twój. Budny 2. Chroń. 10, 9; powinność dyakonów była, aby 
ulżywajac pracy apostołom , szafarstwem się kościelnym bawili. Sk. kaz. 



o UŻYCIU OBNBTJYU W JS;ZTKU POLSKIM. 99 

594-; umniejszać słowy czego. Cn. th. 1188; juźeś wieku ubliżył, już 
nadtyrał zdrowia. Pot. choć. 48,13; jeśli mi nie zechcesz ubliżyć twej 
ręki. Nieme. P. P. 30 ; ubliża mi poszanowania. Teat. 18, 123 ; mna jednym 
najmniej nie ubywa świata. Jabł. Buk. B. 3; losowi memu szczęścia przez 
to nie ubywa. Węg. List. 12 ; ubędzie w regestrze obroku, Rej, rozpr. 690 ; 
Saraceny codzień państwa wschodniego ujmowali. Sk. Dz. 821; legat 
papieski ujął postu wielkiego. Papr. Ryc. (L.) ; ujmuje komu gruntu. Cn. 
th. 1212; nie ujmie to powagi komisarzowi, gdy się o dobre części go- 
spodarstwa spyta. Kras. Pod. 2. 201; ile mnie poczciwość moja dodaje 
ochoty do bronienia Dejotora, tyle bojaźń ujmuje sposobności. Siem. 
Cyc. 342; ująć komu obroku. Cn. th. 1211; ukracajmy sobie roskoszy 
tego nędznego królestwa świata tego. Rej, Post. 14 b; ukracaj błędu. 
Roj, rozpr. 2092 ; ukróciłeś lat jego kwitnącej młodości. J. Kochan, ps. 
89,81; 1 lat moich biednych skrócił frasunkami. J.Kochan, ps. 102,54; 
co dzień zawżdy lat ucierasz, ps. 90, 11 ; który chłop w młynie usypie 
zboża, jak złodziej bywa karan. Haur. Sk. 230; sama wina utoczy 
w piwnicy. Lib. Hor. III; dobrzy żołnierze krwi utoczyć za ojczyznę 
nie lękają się. Star. Woj. B 26 ; dziękując ledwie warg trochę uwle- 
cze. Górn. Sen. 108; uwłaczać komu sławy, wiary, nauki. Cn. th. 1210; 
pijak, żarłok i zwadca dni sobie utraci, trzeźwy, skromny, szanowny, 
przeżyje dziesiąci. Pot. Arg. 247 ; tyś obciążony, a on lekki ! ułóż cię- 
żaru, umniejszy sobie prącej. Sk. kp. 159 b; św. Iwo często sobie po- 
trzeb swoich ujmował. Sk. kp: 168 b; więc ci czasu, Arabie, ukraca. 
Słów. V, 29; jeno uchyl gęby. J. Kochan, pieśń. I; 19, 12. 

23) Przy słowach złożonych z przyimkiem do -ze znacze- 
niem: dodać czego do czego: dodaj siły, rządź pióro, rozpal umysł 
zimny. Groch. W. 26; w tem utrapieniu nadzieja dodawała siły, a mi- 
łość pociechy. Staś. Num. 2,126; kto mi głowie mej łez doda, wody 
i źrzódeł oczom. Kulig. Her. 5; dodaję serca na złe, podbijam bę- 
benka. Cn. tli. 132; dodawano strawy. Mick. Dziady. III. Dolewać 
wody do wina; ciało nasze, osieł ten bardzo jest bujny, gdy mu dosy- 
pują tych doczesnych swowolnośei. Rej, Post. J. i 1. (= gdy mu przy- 
czyniają); lecz było to dorzucić prochu do ognia. Sienk. pot. II, 18. 

24) Przy słowach złożonych z przyimkiem do-^ których 
znaczenie jest: dojść do jakiegoś celu, dokończyć czego. Tu należą 
także czasowniki zwrotne złożone z do-^ a wyrażające dojście do 
jakiegoś celu, rezultatu, n. p doczytać się czego = przez czyta- 
nie dojść czego. Liczba ich jest bardzo wielka, gdyż prawie każdy cza- 
sownik może być w ten sposób złożony, n. p. dosiedzieć, dochrapać się 
czego i t. p. 



tOO DR. JAN BYSTROl^. 

Przykłady *): dobiłem interesu. Teat. 12, 9; skoro znacie się na 
tem, prędzej dobijemy targn. Teat. 18 b, 24; chciałem interesu dobić. 
Mick. P. T. III; mówić jej to^ co się królowi zdało, kazano; czego, 
gdy się na niej dobić nie mogli, odwlekli ją na stronę. Sk. Żyw. 2, 242; 
sławy dobrej nikt się z nas doma nie doleży, trzeba się jej dobić. Biel. 
kr. 162 ; ofiara życia własnego gotówem się dobijać jej ręki. Teat. 53, 
16; kiedyż żądanej dobiegnę mety? Zab. 14,364; dobiegł wkrótce pat- 
kanu. Mick. P. T. III. Nie W czas oszczędzamy , gdy dnia dobieramy. 
Cn. ad. 200; w zapraszaniu gości uważaj , żeby przyjaznych sobie do- 
bierać. Kras. Pod. 2, 58; dobierał wyrazów nadzwyczajnych. Kras. 
Pod. 2 ; aby tem łacniej klucza dobrać można. Teat. 52 d 29 ; kościo- 
łów zaczętych dobuduj. Sk. Dz. 517; w potu swego oblicza będziesz 
sobie chleba dobywał, zof. 4 b, 26 ; dobył Babilonu. Rej. Żyw. czł. 102 ; 
zastąp', dobywszy ostrej szable swojej. J.Kochan, ps. 35, 7; dobywali 
zamku, a dobyć go nie mogli. Papr. Ryc. 512; Akwilelej dobywał. 
Sk. rdz. 121; kat chciał wszystkiej siły dobyć. Sk. Dz. 262; gdy Pan 
Bóg grozi, a dobywa miecza swego. Sk. kp. 9 b; złoto silniej dobywa 
fortec niż ołów i żelazo. Kołł. hist. 1, 93; dobył kartki jakiejś perga- 
minowej. Gtórn. Dw. 212. Boga, któregośmy łaski doznali, przyjaźni 
sobie dochowamy. Sk. rdz. 177; -skarbów nie sobie stary dochowywa. 
Prot. kont. B. 2; mysi, jakbyś dochował pieniędzy. Zab. 15, 171; do- 
chrapał się wioski. Pot. Pocz. 714; pierwej dziesięć garncy wypiwszy, 
nic mu nie szkodziło, a teraz ledwie ośmiu dociągnie. Mon. 68, 205; 
dociekam celu waszego, chcecie mnie podejść. Teat. 54, 74; kaczmarz 
zaś dochodzi na nas straty. Opal. sat. I, 13; nie mogą prawie poznać 
ani sie docisnąć Pana swego. Rej , Post. 9 a ; doszli zwierza. Mickie- 
wicz; P. T. IV; już dochodzą progów. Mickiewicz P. T. V; snadź tu 
jutra nie doczekasz. Nehr. Altp. 288; ojcowie, którzy po synadi swych 
niejakiej pociechy doczekać pragną. G-Kczn. wych. M. 2 ; nie rychłoby się 
tego doczekał obiada. Pot. iow. 65; takiej to doczekałem się pociechy 
z dziecięcia mego 1 Teat. 55 ; kończył nauki , końca doczekał tiareszcie. 
Mick. P. T. I, 50; ostatka się doczcić możesz w 4. rozdziale. Rej, Post. 
D. 5 ; czegol)yś się, o Boże, czego nie doczytał ? Opal. sat. II, 38 ; patrz 
na twarz moje , a doczytasz się w niej prawdy. Teat. 55 d 14 ; dodaj 
siły. Groch. W. 26; dziesiątej w ciężkiej pracy dodzierajac skóry. Pot. Jow. 
58; nigdy jej (sukni) sam nie dodrze, inszy jej dochodzi. Rej. Wiz. 
II, 293; snadno dodusi konającej wolności. Leszcz. Class. 13; czasby 
już., reszty dni moich zwrotu dodychać spokojnie. Hul. Ow. 140; dać 



*) Zaczerpnięte w znacznej czyści z Lindego. 



o UŹTCnJ OIENBnVU w JĘZYKU POLSKIM. 101 

gardło wolał niż wiary nie dodzierie<S. Górn. Sen. 178; sobie dodeier- 
Łsi wiary. Ghóm. Sen. 852 ; długoli tego pokoju dodzierża nieprzyjaciele? 
Sk. Kaz. 434 ; dogadał się t^o, że go do kozy zapakowano. Oss. Wyr. ; 
jeden doglądał drugiego. Sim. eiel. 20; znacznej <shwały z nauk doga- 
niał. Birk. Dom. 4; dognał długiego żywota. Bardz. Tr. 39; dogonię 
ja mojej zguby. Brodź. Wiesł. I, 26; jutro rano ostatka d<^ral{. Ko- 
chan. ; czego się możesz dogrzesć nędznym rozumkiem swoim ? W. Post. 
W. 2j28; sam tych pieniędzy dołskiwać się (ma) na istcu. Stat. lit. 260; 
kupcy tureccy Wenetów ^glarstwem morskiem dojeżdżają. Paszk. Ds. 
119; rzemiosło myśliwca tego, który psów dojeżdi^, oię^kie jest. Ostr. 
mysi. 48; nie czas teraz dojeidżaó niedźwiedzi. Mtck. P. T. IV; do- 
chodzi onych wiadomości. Bej, Wiz. I, 867 ; z przyjacielem dojadać trzeba 
korca soli. Pot. Arg.; wraz jej dojrzą. Zebr. Ow. 277; zacności nie- 
wiescnej nie tylko od imienia, ale od rzeczy samych godności i zasłttg 
dochodBłó i dowiadować się będziemy. Agr. o ślach. 16; snadno było 
dochodzić każdemu miejsca tego. Odym. św. 2 Hh 46 ; najlepszy wiek 
ów pośrzedni, który zgrzybiałości nie doszedł, Oóm. Dw. 97; wierz 
mi; Dorotko, muszę przyznać zgoła, że gdy nią śmiejesz , dochodzisz 
anioła. Zab. 10, 392; Mieczysław wojną tego chciał dochodzić. Biel 
kr. 108 ; dalej tej tajemnicy dochodzk^ będę. Teat. 3 b , 15 ; iżemci 
wszystkim moim żywotem tej miłości k tobie i kn wszytkim dokazał. 
Sprkj. III, 99; ^.adnego pewnego dowodu nie masz, czymby kto tego 
dokazował. Erazm, Jęz. Ji 7 ; cnota tnoże dokazać wszystkiego. Brdz. 
Tr. 514; czego dokładają ty słowa. Gliczn. wycb. 10; prawa dołożył 
tego, aby się maż żony dokładał i radził. Agr. o ślach. 50; kiedy onych 
próżnych skrzyń worki dokładają. Rej, Wiz. II, 128; dokonał Bóg 
w siódmy dzień działa, zof. 2 b, 20 ; dokonał żywota swego. Rej. Ż. 
^^1 S^J ^^ Minerwa dokończyła rzeczy. Rej, Wiz. 56; oby tak łacno 
ilokonywać sprawy, jak to je łacno dobra chęć zaczyna! Kniaźń. Poez. 
2, 143; kto od Boga poczyna, wszystkiego dokonywa. On. ad. 391; 
dokonaj tego, coś począł. Górn. Wł. Q. 4 b; budował kościół i już go 
dokonywano. Sk. Dz. 226; pytano ich, za czyjemby pozwoleniem do- 
kończywali budowania onego? Budn. 3. Ezdr. 6,4; król dobrej myśli 
zażywał, a tańców dokońv!zywał. Zbił. Dr. G. 2; dokopywaja się skar- 
bu. 1 Leop. Job. 3, 21; doknpićby się tej pogody złotem. Groch. W. 
435; Domicyan dokupował się pokoju. Biel. kr. 16; kto hardy, próżno- 
by się wziętosci dokupował. Kochan. Dz. 159; słońca nigdy nie doleci 
sowa. Rej. wiis. 115; to mego dolatuje ucha. Min. Ryt. 2, 182;; dole- 
wając za wżdy fej skórzanej beczki. Rej, /^. 129; dolewa szyje. Rej, P. 
35; Holofemes dolazł a dobył każdego zameczku ich. l.Leop. 2, 12; 
iż go (drzewa) żadeu doleźć nie może. Rej. Zyw. czł. 103; przyrzecTie. 



102 DR. JAK BTBTROŃ. 

nie . . - «ioleciało ucha Kird^alego. Czajk. Kirdż. 18; ledwiem się drzwi 
domacał: domacać się palsa a chorego. Cn. th; domacać się w kim 
duAZj. Cn. th; żaden malarz nie był, któryby był do końca domalo- 
wał tej części Wenery, której Apelles nie domalował. Kosz. Cyc. 172; 
ie nę na nim niczego domęczyć nie mógł. Kosz. Cyc. 119; rychlej 
kroków domierzył. Nar. Tac. 2. H97; domierzył życia Bolesław , mając 
at. 46. Nar. Hst. 361; jegoź królestwa domieści nas Bóg wszemogacy. 
Kaa. swtkrz. a'; domieść nas niebieskiego królestwa. Wacł. 95; jegoź 
królestwa niebicski^o domieści nas Bóg w trójcy jedyny, gnieżń. 11 b; 
wyrażenie to dotąd oźywane jest w języku kościelnym. Malinowski Wacł. 
4 B. por. odkupionych z miłości prowadź do swoich radości a domieść 
zbawienia. Pieśni kat. 30; głowy bolenia niezmiernego domieszcza ru- 
kiew, często jej pożyczając. Syr. 1202; owa jeszcze tam trafisz na kogo 
mędrazego, co cię może domieśció baczenia więtszego. Kej. Wiz. 63; 
a też swego świata domitręży. Rej. Z. 213; Achil się jej domawia. 
Min. Ryt 1; żartem się prawdy domówić nie wadzi. Rys. ad. 78; po- 
prawiania statutu szlachta się domówiła. Stryj k. 756; zaczętych rzeczy 
domurowano i dokończono. Baz. Sk. 346; domyśli się ostatka. Opal. 
sat. U, 55; rzadko która z tych ... donosi dziecięcia. Kłok. Turk. 186; 
co gdy się onego dobrego człowieka doniosło. Budny. bibl. 6 b ; dopa- 
liwszy tych drzew in»ze trzeba kupić. Tr. Pass; nie mógł tak rychło 
dopaść lat mężnych^ jako dopadał dygnitarstw wielkich. Birk. Chód. 2 ; 
gdyby dopadł frkóry. Rej, Wiz. V, 843 ; kufla dopadł. Rej, Zyw. czł. 278; 
zbytniem chory pragnieniem zmorzony, dopadłszy chciwie napoju chło- 
dnego, oraz i zdrowia postradywa swego. Post. F, 103; ledwie że ziemie 
dopadł. Pot Jow. 32; dopadłszy gdzie strugi. Pot. fraszki 38; Parys 
cudzej dopadł żony. Hor. 1^ 82, Nar. ; dopadło pogaństwo zamku. Nar. 
Hst. 3, 42 ; potym tego dopatrzysz , iż to ws?.ystko prawda. Rej, ap. 3 ; 
oczy twoje niech dopatrzą prawości. Budn. ps. 17, 2; deputowani czy- 
nów komisyi jak najpilniej dopatrywali. Gaz. nar, 1, 187; czemu na 
śmierć nie idziesz, której w boju krwawym dopędzisz? Bardz. Łuk. 30 ; 
dopędzę już do końca zaczętego dzieła. Morszt. 166; i jeśli tak chcą 
nieba, ostatniej ćwiczyzny dopędzisz na usłudze kochanej ojczyzny. Pot. 
choć. 104, 6; jeżeli tego dopełni, czegoni od niego żądał. Teat. 53, 
d. 45; generałówneczka całe życie będzie musiała dopełniać woli Mi- 
chała. Rzew. List. I, 68; dopinaj wawrzynami czoła. Zebr. O w. 370; 
król jeszcze większej rzeczy dopinał. Krom. 496; tym dopiął wakan- 
cyej u króla. Opal. sat. III, 71 ; umyślił dostać siła, czego intryga nie 
dopiął. Nar. Hst. 4, 104; dopił ostatka. Cn. th. dopijem zaczętego 
kwasu. Stryj k. Turk. E. 3; pies w bajce chciał się aż mięsa, które mu 
się w wodzie wydawało, dopić Oss. Wyr.; źle dopijać się przyjaciela. 



o UŻYCIU GBNBTIYU W JĘZYKU POLSKIM. 103 

Kochan. Dz. 198 ; dopił się choroby. Cn. Th. ; dopiec trzeba kaj^una. 
Tr. ; ktoby się możności ziemskiej na skażeniu duszy swej dopierał, 
tedy się też nie masz bardzo czego dopierać. Rej, Post. I, 7 ; kto chce 
być kapłanem, dobregoć się dopiera. Gliczn wych. O, 6; każda rzecz... 
swego się końca dopiera. Gliczn. wych. 0,b ; jakem ludzi dojrzał i dopilno- 
wał, wszystko było lepiej. Kras. Pod. 2,144; choćbyśmy sto lat pisali, 
nie dopiszemy Francuzów. Teat. 34 b , F, i. i. ; ten się kozy dopisze. 
Oss. Wyr.; radziby się starali, aby się mogli doplatać onej straconej 
ojczyzny swej. Rej, Post. E5; który się dopłata tej łódki Pana swego. 
Rej, Post. Gg. 5; na morzu świata tego daj mi dopławić się skały. 
Chodk. kost. 93; drugi go dopłynąwszy. Rej, Żyw. czł. 211; rudy już 
raz przepłókanej dopłókuja. Os. Rud. 46; ostatka dopłonili. Stryjk. 231; 
i oni śmiechu im dopomogli. Zab. 12,268; ks. pleban dopomógł kom- 
panii. Kras. Pod. 1, 18; dopomagał się też części łupu. Ezop. 49; ta 
kijanka doprała się majątku. Oss. Wyr.; jużeśmy doprawili budowania 
swego. Rej. Wiz. 84 b; dopraszał się u króla starostwa. Os. Wyr.; mra 
starzy i drugiej się wiosny nie doproszą. Pot. Jow. 34 ; łaski życia prę- 
dzej doprzędzaja. Bardz. Tr. 10; dziś wszystkiego dopsował. Żarn. 
Post. 3,563; siwej kądzieli z radością dopi-zędziesz. Rej. Z. 376; panie 
wójcie dopuść sprawy. Sax. Porz. H8; wysługę z tego mam u Pana 
Boga, któryó tego na mię trapienia dopuścił. Sk. kp. 224 a; tych ii* 
głów wolno dopuszczają. Rej^ Wiz.IV,580; jeśli takich roskoszy sobie i ciału 
swemu dopuszczamy, prędko nas grzechy zwojują. Sk. kp. 227 b; ujż- 
rzał Dawid żonę Uryasza i dopuścił się jej. 1 Leop. 2. Reg. 11, 4; 
on milczał i dopytać się na nim słowa nie możono. Sk. Dz. 832; chciał 
się jaśniejszych słów na nim dopytać. Sk. rdz. 171; dopytał się w nim 
wielkiej mądrości. Sk. rdz. 119; słowa się na nim nie dopytasz. Cn. 
ad. 493 ; potym się prawego gruntu z tych porządków dopyty waj. Rej, 
Wiz.; niechaj się sam jegomość fortuny dorabia. Nieme. Powr. posła. 
II, 9; ledwoby się korcem maku powinowactwa dorachował. Rys. ad 34. 
Było północy, a sen trosk i ciał doraził. Zebr. Ow. 254; jara się 
z łaski Pana Boga pieniędzy dorobił. Teat. 8 h, 15; ubodzy kmiecie 
wołmi dorabiają się chleba. Vol. leg. 2, 1871; gdy już źrzebię konia 
dorasta. Cresc. 314; z jego synów żaden się swych lat doróść nie mógł. 
Gliczn. wych.; jam jeszcze tej doskonałości nie dorósł. Sk. Żyw. 2,13; 
większych lat doroższy. Opal. sat II, 5; a skoro który doroście swej 
miary. Kochan. II, 463; jakiego dokumentu się doryłein. Rzew. List. 
I, 27; czego się może dorwać, nie brakując, kradnie. Klon. wor. 36; 
nie dorzezałby się na nim krwi. Cn. ad. 1312; któż doścignąć może 
tajemnicy. Past. F. 62; uczyńmy wieżę, której by wierzch dosiągł nieba. 
Leop. Genes. I, 14; tego ten człowiek rozumem dosięgnał. Rej. Wiz. 



104 t)lŁ. JAN BYSTBOA. 

I, 91; migiem dosiedli kom. Czajk. Kirdź. 31; który najgłębszych serca 
skrylości dosięże. Pot. Jow. 50; Kopernik dosiągł rozumem aż w obło- 
kach prawdy. Oss. Wyr.; rycerzowi trzeba umieć... konia często do- 
siadać. Groch. W. 489; żaden śnieg tej płci, żaden nie doskoczy m- 
mieńea rubin. Morszt. 60; Sosen ka doskakiwtJ szóstego tuzina latek. 
Czajk. Po w. koa. 19; dziad kilku się groszy doskrobał. Jabł. £jZ. 136; 
dosiadzono się potym tego. Krom. 587; złośliwym obiecano, rozumu 
i oczu doslepić, aby widząc nie widzieli. Rej, ap. 5; dosłużyli się kró- 
lestwa niebieskiego. Zab. 15. Kj. I, 148, ob. a potym się do królestwa 
niebieskiego dosłużyli (tamże), prawdopodobnie pod wpływem: do kr. 
nieb. dostali ; a potym się oboje dosłużyli majętności dobrej. Stat. lit. 238 ; 
nie będziesz, dziecię^ żadnej nocy dosy piało. Groch. W. 364; cośmy 
zaczęli , tego dośpiewajmy. Gliczn. wych. N.7; wódz odważny sam kroku 
dostoi. Kras. W. Ch. 13; upomina Bolesław rycerstwa, aby nieprzyja- 
cielowi jeszcze dziś pola dostali. Biel. kr. 40; już mi sił ledwie i dusze 
dostanie. Koehan. ps. 206 ; tylko trzydzieści kóp drzewa nie dostawało. 
Kras. Pod. 2, 24; cz^om żądał, tegom dostał. Cn. ad. 124; Francu- 
zowie Europy prawie wszystkiej mieczem a bronią swa dostali. Biel. 
kr. 623; jakiej tu zelży wości dostał Aleksander. Gliczn. wych. 16; do- 
stawszy płodu. Gliczn. wych. 18; gdy zwierz łowią ^ wy&trzaszaja je 
z ich łożysk i tam ich dostają. Sk. kp. 223 b; w tym czasie dostałeś 
do ręku swoich pisania mego łacińskiego. Sk. rdz. III a; nie odchodź 
od niewiasty zmyślnej, którejś dostał w bojażni Boiej. Fussm. Bpp. 10, 
30; świętych kości klejnoty dostały archi wu. Pot. iow. 29; jużby<Ł 
żony dostał. Mick. P. T. III ; dostać nosa = germanizm. por. Skobel 
o zeps. j. p. str. 25; dostałam mdłości, spazmów, serca palpitacyi. Mick. 
P. T. II, 624; jeszcze chcę i tej łaski od ciebie dostąpić. Zab. 14,339; 
na nauki nakładu im nie żałują , żeby jeno nauki jakiej dostąpili. Gliczn. 
wych. M.2; niech w to potrafi mądrość alcbymistów, aby dostarczała złota 
do woli. Birk. S. kor. B. 36; Kropidło upornie arcybiakupstwa się do- 
swarzał. Krom. 416; aby był doświadczył stałości jego. Bej, Z. 258; 
ogień doświadcza złota, nieszczęście mężnego. Min. Byt 4,139; P^n 
doświadcza serc. 1. Leop. prov. 17, 3; wola pieniędzmi mieszków do- 
sypować albo skarbów dokładać, niż dziatkom swym o naukę się po- 
starać. Gliczn. wych. M, 2 ; doszukałem się przyczyn siwizny na głowie. Teat. 
42, c. 4; dotłukał starszych murów. Rej, Wiz. II, 244; kto się dotyka 
smoły, zmaże się od niej. Rys. ad. 24; dotarłem interesu. BoŁ. kom. 
4, 328; daj Boże dotrwać starości poczesnej. Petr. Hor. £. 4; tak był 
płaszcz zakurzony, żem się go ledwo dotrzepał. Oss. Wyr.; pewien je- 
stem, że mi tego sekretu dotrzymasz. Boh. Koin. 2,319; który bea łez 
wspomnieć może Marka, któremu śmierć przed laty dotrzęsła zegarka. 



o UŻYCIU CłRNRTlVtT W jF;zYKtr POLSKIM. lOft 

Pot. choc. 64; niepodobna mi teraz dotrzymać ci kampanii. Zab. 2,315', 
stateczni, którzy na mękach wiary dotrzymali. Sk. rdz. 174; nie chcia- 
łaś mi dawnego dotrzymać parolu. Pot. iow. 53; stary wraz z łow- 
czanka placu dotrzymywał. Rzew. List. I, 347 dotyczę się to mnie. Cn. 
Th; jeszcześ młody, jeszcześ się wiary nie douczył. Sk. Żyw. 2, 400; 
nie możesz tych rzeczy, które są w głębokości morskiej ani się dowia- 
dać, ani widzieć. 1, Leop. 4. Ezdr. 13, 52 ; mieli pierwej Cecyliana, do- 
wiódszy nań jego grzechów abo błędów z katedry złożyć. Sk. rdz. 169; 
po łące piękna panienka chodzi, kwiatki zbierając, a dowija wianka. 
Rej, wiz. 126; każda swawola wnet guzu dowiedzie. Rej, wiz. K, 1, 88; 
Unii dowiódł, zbracił Polskę z Litwa. Stryjk. Grn. L. 3; tym świa- 
dectwem trzech boskich w jednej istnosci osób dowodzi. Smotr. Ex. 44 ; 
żadnego się dowołać nie mogłem człowieka. Mon. 70, 514; wspaniałej 
myśli doznać może. Rej, Z. 184; iżem doznał miłości twojej. Rej, apocal. 
29, por. Szom; w potrzebie, mówią, doznać przyjaciela. Kochan. Dz. 
63; doświadczaj mię, Boże, a doznawaj serca mego. Budn. Ps. 138,23; 
złota ogniem doznawaj, a człowieka złotem. Cn. ad. 1347; dojrzawszy 
lat swoich Ryngolt umarł. Biel. kr. 126; obym tego dnia dożył jeszcze. 
Karp. 2; 147; dożycz mi światłości twojej. Sim. siei. 36; któremu przy- 
rodzenie czego szczęśliwego a bacznego dożyczy. Rej, Zw. 21 ; dostśłech 
ja z nia pasu strzćbnego. Cinć. Pies. 50, 7 ob. dostiUech jń z nią kabat 
od święta, tamże, 58, 4. 

25) Przy słowach : dzierżeć, trzymać, eh wycić, jać, cze- 
pić się czego it. p. : żeby się gardła dzierżało. zof. 79 a ; a przydzierżał 
się wszytkimi obyczaj mi skutków Jeroboamowych , syna Nabatowa, 
a grzechów, k nimże przywiódł lud izrahelski. zof. 200 b, 28; 201 a 11; 
208 b 29; gdyż są błogosławieni, co się śrzodka dzierżą. Rej, wiz. II, 
313; porzucił żonę a miłośnic się przydzierży wał. Biel. św. 217 b;chwa- 
ciwszy się jej rękoma, zof. 212 b, 17 ; który się jako płotu lada czego 
chwyta. Rej, wiz. II, 119; szczerej rady a nauki jego sie chycili. 
Rej, post. 14 b; słabe łodygi wąsami czepiając się pobliższych ciał, do 
góry się podnoszą. Botan. 76 (L.); biedak majętnej żonki szczerze się 
uczepi. Teat. 436, 46» (L.) ; krąży słowik w szumnym lesie, gałązek się 
czepia. Brodź. Wiesł. II (I, 26); czego się Waść mnie czepiasz, jak 
rzep psiego ogona? Sienk. ogn. I, 23; kto na ziemskie zstąpił progi, 
niech ziemskiej szali się wiesza. Brodź. I, 15; i dęby korzenia swego 
się trzymają. J. Kochan. II, 375; My Polski dzieci, nam Lachów się 
trzymać, jak koszula ciała. Czajk. Czarn. 55; imię się całować swej 
dziewki, zof. 36 a 27; 32 b 13. Tu stoi gen. po słowie całować w skutek 
wpływu czasownika jać , łączącego się z gen. Podobnie : immy się na- 

liosprmwy Wyds. 6iolog. T. XXII. |^ 



106 nu. JAN BYSTROŃr. 

szych nieprzyjaciół miłować. Sekl. 22; jęli się rzeczy poważnych pisać 
językiem polskim. Górn. Dw. z r. 15()(). B^ b; imcie się wojny w czas. 
Wenecya z roku 1587; wyd. z r. 1572, w. 2522 ma: immy my się za 
to w czas^ królu! już twym żołnierzom siła ustawała i .szabla tępiej nam 
się ruskiej szyi brała. Karp. III, 183. Kto się deszczki ułapi, wierz 
mi, iż ten tłumoczków nie wiąże około siebie. Rej, żyw. czł. 71 a. 
Przykłady z innych języków słowiańskich p. Miklosich str. 504; por. 
gr. i)(tG^xi, Xa[jt.|3ivec3ai z gen. 

Jad się czego, znaczy: chwycić się jakiej pracy, zabrać się do 
niej; podjąć się czego pierwotnie znaczy to samo: któźkolwiek się ziem- 
skiego rządu albo domowego gospodarstwa podjąć chce. Secl. oecon. 
13; następnie jednak z wyrazem podjąć łączy się pojęcie czegoś trud- 
nego, wymagającego siły, odwagi, sprytu i t. p.^ n. p. na wschodnych 
też krajach takież były nędze i mordy na chrzesciany. Za które się 
wziął Atenagoras Ateńczyk filozof, chrzescianin i podjął się od nich po- 
selstwa do cesarzów, do Marka i syna Kommoda i obronę za nimi na- 
pisana podał. . Sk. rdz. 94 (poselstwo to odbywało się wśród trudnych 
warunków); siła na to sarkało w senacie, że się tej wojny podjął swej 
kwoli prywacie. Pot. choć. 71, 28; lecz Prusak chciał podjąć się sę- 
dziego obrony. Mick P. T. VII, 324. Czasownik podjąć w znaczeniu 
ponieść co łączy się z acc. : a prze stałość swą podjął sroga śmierć. 
Rej, Post. 18 a. Ze względu na pokrewieństwo znaczenia, zaliczam tu 
także genet. 

26) Przy słowach: ważyć, poważyć się czego: kto się nad 
rozkazanie królewskie tego poważy. Górn. Dw. Aa ; ani ważyłbym się był 
tego. Górn. Dw. 1566, B,a; gdzie się kto ma czego wielkiego a nie- 
bezpiecznego w wojnie poważyć. Górn. Dw. 1566, G^a; iż się tego wa- 
żyć żaden nie śmiał. Sk. rdz. 116; iż się onej dworności w boskich 
rzeczach ważył. Sk. rdz. 116. 

27) Przy słowach: tykać, dotykać,sięgać czego: tykam tej 
dzielnej ręki i, że prawda, czuję. Karp. III, 200; Soplica kopcami tyka 
naszych granic. Mick. P. T. VII; zamku Horeazków tyka swych kop- 
ców krawędzią. Mick. P. T. I, 377; już cyngla tyka. Mick. P. T. V : 
dotknę trochę tych obrzędów. Sk. rdz. 109; nasz obóz przytykał Roz- 
wadowa. Rzew. Pam. Sopl. 71 ; ale sława sięga nieba. Kochan. II, 427 ; 
Wyjmi, niebożę, bierzmo pierwej z oka swego, a potym ździebłka się- 
gaj w oczach u drugiego. Kochan. II, 412; bo ich znajomość jeszcze 
szkół sięgała. Rzew. List. 1 , 86. 

28) Przy wyrażeniach: tycze, tyczy się czego: niech wie o każ- 
dej sprawie, która się tknie ciebie. Kochan. II, r)(); co się tycze wy- 
puszczenia z obławy. Mick. P. T. V; co się tyczy dawniejszych z So- 



o irŻYCItr (iKNETlYir W JKZYKL' P(JL8KJM. 107 

plicami spraeczek. Mick. l\ T. V; co się tyczy państwa Starzyckich. 
Korzeń, koli. 69. 

29) Przy słowie :macać czego: zapewne róźeczki swej inacał.Mick. 
P. T. VII ; dworniczka w marcu gęsi maca, któraby niosła owoc. Haur. 
Sk. 124; macamy ściany jako ślepi. Bibl. gd. Jas. 59, 10; każda rzecz 
swych początków, skąd pochodzi, maca. Zab. 8, 395; kiedyśmy przy- 
czyny., u nich macali. Vol. leg. 2,1082; sad prawdy macać i pytać 
powinien. Górn Wł. L. ; zgoła wszystkich fortelów buntownik już ma- 
cał. Pot. arg. 160; brodu w nocy ukradkiem .. macać. Birk. Kaw. Malt. 
B^b; należy macać prawdy. Opal. sat. 1,5; maca skobli, potrząsa wrze- 
ciądza słabego. Rej, wiz. I, 214; maca worka a tr/osa w zanadrzu 
pociąga — pomyka rohatyny, a granata maca. Rej, wiz. II, 229, maca- 
łem przyczyny, skadby to rosło. Górn. Dw. 1566, H^a; flegraatyk . . . 
przedsię i omacmie kufla podle siebie maca. Rej, zwierć. 4 a, 8. 

30) Przy słowach: ruszy ć, poruszyć, naruszyć czego. Te 
słowa wyrażają także czynność przechodząca na jakiś przedmiot niezupeł- 
nie. N. p. ruszył cyngla. Mick. P. T. IX, 556 znaczy, że odwiódł go tro- 
chę, w części , ale nie zupełnie. Przykłady : ruszył onego starego fortelu 
swego. Rej, post. 22 a; niechaj rusza mnicha, księdza, pana, starosty, 
wojewody albo urzędnika jakiego, albo też szwagra, zięcia albo powi- 
nowatego jakiego, wnet usłyszysz, prędką obmowę. Rej. /. 38 b; mu- 
sisz tara nie jednego dzwonka ruszyć. Rej, /. 38 a; boś wierę mówiąc 
o tym, barzo ruszył dzwonka. Rej. Wiz.; ruszył gromów i wypuścił 
ogniste strzały. J. Kochan, ps. 18. 29; ruszwa różanorękiej żarze z jej 
pokoja. J. Ko.han. ps. 108,4; 57, 24; 60,5; 73, 18; nielza było ina- 
czej mężczyznam jedno szukać takowych dróg, ruszyć wszytkich rozu- 
mów, zmacać wszelakich fortylów, jakoby białegłowy powściągliwie 
żyły. Górn. Uw. I, 86; ruszał rozumu, używał języka, abym mu była 
na to pozwoliła. P. Koch. Jer. 90 (L) ; fortelu innego zażyję, ruszę 
dowcipnej chytrości. Past. Fid. 40 (L); wszyscy ruszcie sił przeciw ta- 
kiej niezbożności. Groch. W. 206 ; wszystkich śrzodków rusza. Zab. 15, 
241 (L); już szereg jegrów w marszu na pokrzywę wkracza, gdy ko- 
uew ruszył cyngla. Mick. P. T. IX, 556: iż się ten łotr śmiał pokusić, 
co mej czci miało obruszyć. Rej, /yw. Józ. Bpp. 7, w. 2442; kiedy 
już tej w czym namniej naruszy. Rej, Zyw. Józ. 2079. 

31) Przy słowach: wykn ać, nawyk nać, nawykać czego. Mnich 
ten zbudował sobie w Litwie budkę, a mowy ich pilnie wyknał. Biel. Hst. 
437; jużbyście panowie Polacy chcieli obyczajów węgierskich wyknać 
i naśladować. Sw. 258; od białych głów dzieci języka rady wykna. 
Biel. 12 (— = uczą się); Olga jt^źdiła do Konstantynopola wiary chrześci- 
ańskiej wyknać. Biel. 37. Gwagn. 315; naród nasz patrzy, niechaj za 



108 T>K. JAN BY8THOŃ. 

twym wzorem dzielności wyknie i idzie twym torem. P. Kochan. Jer. 
183; powściągnął onego żartu, a wyknał potym skromniejszego. Piipr. 
Koł. S. 2b; z młodu wyknać trzeba cnoty, nabożeństwa, bojaźni bożej 
i wszystkiego. Birk. Kaz. Ob. K. 3; czego z młodości nawykł, swoje 
czyni stary, chyba wtenczas zaniecha, gdy pójdzie na mary. Pot. iow. 
2, 63; nieprzyjaciół wszystkich nie wykorzenił, aby się żydzi do boju 
ćwiczyli i rycerskiego rzemiosła nawykali. Star. Ryc. 7; chciał spraw 
pod sobą nawyknąć Marsowych. P. Kochan. Jer. 199; ochmistrzowanie 
dworzaninowe ma się ztad począć, iżby pana takich obyczajów zwy- 
czaił, któreby go same cnotliwie żyć zuczyły. Górn. Dw. 369; bom 
tego nie przywykł. Bibl. gd. 1. Reg. 17, 39; kto się rzemiosła uczy, 
może dzielność jaka mieć i cokolwiek zrobić , ale nie z nauki ani z rze- 
mięsła, którego jeszcze nie nawykł. Sk. sakr. 33; acz z przyrodzenia 
miałby wymowę, przedsię, iż sie onej między ludźmi nie przyłożył 
używać, nieraz potknie się. Gliczn. wych. 89; jako sie kto z młodu 
czego nałoży, też na tem nie mało należy. Gliczn. wych. 5. 

32) Po słowach: uczyć, nauczać, uczyć się, nauczyć się: 
dobroty a kaźni nauczy mię. puł. 243 r. ; naucz się tej liczby dobrze 
wymawiać. Kłos. alg. 9. Bpp. powstało ze zlania się dwu konstrukcyj 
(: naucz się tej liczby., naucz się tę liczbę wymawiać) w jedne; staw- 
szy się człowiekiem nauczał świata prawdziwego poznania Boga. Sturow. 
458 a; naucza się tu krzyża świętego z pokora nosić. Secl. oec. 9; 
powstało może ze zlania się w myśli w jedne całość dwu konstrukcyj : 
naucza się tu nosić krzyż — naucza się tu krzyża, albo przez atrakcyę 
por. Szom. 21: „gen. przez atrakcyę przy inf." „atrakcya" tę według 
Szomka najczęściej znachodzimy przy uczyć i uczyć sie: która tylko 
szczebiotać a słówek obleśnych wykręcać uczy. Rej, Żyw. czł. poczc. 28; 
uczmy się wyznawać tej świętej możności tamże. 28; dalsze przy- 
kłady por. u Szomka; bom się bojaźni Bożej, cnót i obyczajów i ciebie, 
ojca swego, czcić, ważyć, szanować, i jeśli co dobrego nadto we mnie 
widzisz, u nich nauczył. Cieki. Potr. 50; i naprostszej z onych miejsc 
nauczył jej drogi. P. Kochan. Orl. II , 14 ; czego takowy ociec syna 
uczy, czy łaskawych postępków, czy tyrańskich. Opal. sat. 51 ; listecz- 
kwó czytać, pisać do różnych młodzieńców się nauczy. Opal. sat. 52; 
nie iść droga ścisłej prawdy, jestto nauczać błędu. Jędrz. Śniad. 1,95; 
z ksiąg obcych wyuczył się gospodarstwa sztuki. Mick. P. T. VJJ; tak 
skarg już moje nauczyłem wargi. Słowacki V, 16; a komisarzowa nie 
mało starania łożyła, żeby pannę Rozalia wyuczyć po francusku, me- 
nueta z gawotem, grania na klawikorcie i innych rzeczy równie poży- 
tecznych do pożycia domowego. Rzew. List. 1, 4; najpiękniejszych luoicli 
piosnek nauczyła mnie dzieweczka. Asn. III, 63: gdy sie dobrej (nauki) 



o UŻYCIU (JRNRTIYU W JKZYKU POLSKIM. 109 

przyuczy. Pf. I, 405; synowie się nauki pilnowali i cnot się przyuczali. 
Kej, Zyw. J. 14; gdyż się już czego inszego poduczy. Rej, Żyw. czł. 
poczć. 12 b, 9; Rulhiere podał Europie ich rysopis, którego się ona wy- 
uczyła na pamięć. Rzcw. Pam. Sopl. XXVIII; lit. sakie ir mokite mus 
Kawo szwinto mokimo. Led. 10 , 15; adiint mus iszmokitu tykieimo. 
Led. 17, 5. 

W dawniejszej polszczyźnie znajduje się tak^^e uczyć z dat. (jak 
wcz.): stdzam twojim naucz mie. fl. 24, 4; nauczy ciche drogam swojim 
fi. 24, 10. 

33) Przy słowieinasladować k o go (c z ego): naśladował jesm 
dobroty sequebar bonitatem. fl. 37, 21, ob. naśladuj ji (pokój) 33, 14; 
mwladował Jeroboama a grzechów jego. zof. 199 b 4; cnot i żywota 
Pana naszego Jezu Krysta naśladować. Kj. III, 209; pilnie bądźcie na- 
śladujący tych. gl. XV. Kj. I, 121; naśladować pokory, posłuszeń- 
stwa, robotowania. Eufr. 137; naśladuj i ty tej miłej panny. Opeć 26 b; 
tym, którzy tego świata naśladują. Rej.apoc. 78 b; naśladują bałwanów 
a rozlicznych wymysłów świata tego. Rej, apoc. 83 a; naśladujcie 
jedr.o tych, którzy w swej zacności wiedli zawdy swe stany w zacnej 
poczciwości. Rej, wiz. I, 150; wszyscy miłują dary a naśladują od- 
płat Leopolita, Jesaias I, 23 (vulg. : omnes diligunt munora, seąuuntur 
retributiones ; w przekładzie Wujka: wszyscy miłują dary, a idą za 
nagrodą); bychmy cię prawie poznali, wolej twej naśladowali. Bpj>. 
1,9; moich obyczajów staroświetskich naśladuj i mocno się trzy- 
maj. Cieki. Potr. 427; abyśmy już potym jednej szczerej i prawdziwej 
nauki chrześciańskiej naśladowali. Conf. aug. Bla; długoż rzeczy zni- 
komych naśladować chcecie? J. Kochan, ps. 4, 7; bom ja zawżdy świę- 
tych jego dróg naśladował (Vulg. quia custodivi vias donini). J. Ko- 
chan, ps. 18, 43; d/ień ustawicznie nocy naszladujjic. J. Kocłian. ps. 
19, 9; aź więc i dzieci błędów naśladować ojcowskich zwykły. J. Ko- 
chan, ps. 49, 38; 99. 30; lOB, 6; 119, 2; wielkich pieniędzy wielka 
troska naszladuje. J. Kochan, pies. II, 4, 17; ktokolwiek jakiej jego 
cnoty choć z daleka naśladować mógł. Górn l)w. 15()(). B7 b; lecz 
był okrutnik przedsię , z przyrodzenia srogi , zwierzęcej, a nie ludzkiej 
naśladując drogi. Wenecya z r. 1572, w. 904; por. w. 1405, 2352; 
Popiel nic zacnego nie uczynił, tylko zawżdy roskoszy naśladował. 
Gwagn. 25 (L.); książę ruski przysijigł, iż opuściwszy ceremonio grec- 
kie, miał kościoła greckiego wiernie naśladować. Stryjk. 281 (L.); matki 
raczej naśladują, a nie ojca. Gliczn. wych. 15; wolimy światu folgo- 
wać, jego złych spraw naśladować. Jak. Lub. Dobrotliwość Pańska. 
W Krakowie u M. Sicbeneychera, 7; bychmy cię prawie poznali, wolej 
twej naśladowali, tamże: którzy jego nauki aż do śmierci naśladują. 



110 1)K. JAN BVSTIU>Ń. 

Bpp. 1,9; staram sic, abycli drogi ojca mego naśladował. Sk. kp. 
z r. 1610, str. 163 a; naśladujcie, Polacy, starych pobożności. Opal. 
sat. U, 8. Podobnie w dawniejszym języku niemieckim odpowiedni cwi- 
sownik łączył się z gen.; stgniem. : er dero chenun rates folgeta; folgę 
mines ratos; p. Baldes 20, Erdmann 165, Grimm IV, 667. 

W znaczeniu iść za kim, ład. sequor, postępować za kim , po kim 
naśladować łączy się tak^e z acc. : jak po chmurach , po dżdżu Phoebus 
następuje, tak też przystojna wojnę pokój naśladuje. Wenecya z roku 
1572, w. 270; przedaj wszytko, co masz, a rozdaj ubogim, a skarb 
w niebie mieć będziesz, a pódź naśladuj mię. Sk. kp. 163 b; kon- 
strukcyę tę należy przypisać wpływowi jęz. łacińskiego (seąuor aliquem); 
podobnie w jęz. stgniem. objawiał się tu wpływ j. łać. p. Baldes 20. 

34) Przy słowach : prosić, upraszać kogo: proszę tw^orca wsze- 
mogacego w trójcy jedzinego i miły Matki Boże i wszech świętych, 
spow. powsz. z r. 1375; proszę ciebie, zof. 14 a 25; barzociem twej 
miłości począł prosić. Pr. fil. 1, 480; żądość pocznie prosić swe wole sta- 
rosty i swiebody marszałka. Bpp. I, 18 ; już tedy teraz wszystkich bo- 
gomyślnych ludzi prosimy, aby nas tylko z pisma albo z nieprzyjaznych 
mów przeciwników naszych nie sadzili. Conf. aug. A 36; mamy popro- 
sić matki jego. Maciejowski, dod. 120, 12; z wielka matuchnę swa 
k sobie wezwał, prosząc jej, aby za nim do Jeruzalem nie chodziła. Op. 
876; prosząc jej o suknię. Sk. kp. 167 a; Panie! prośmy Zbisławy, 
niech nam stan ich cały opisze. Karp. III, 172; proś tu do mnie stra- 
pionej Zbisławy, Wszeborze. Karp. III, 195; to proś Paszy, aby ci ja 
dał za żonę. Czajk. Kirdż. 27 ; proszę siadać Pani Hrabiny. Czajk. 
Czarn. ()6; proszę pana starosty z sobą na pokoje. Kzcw. List. I, 179. 
ob. zaczęły prosić pana starostę Ludwika Straw ińskiego. List. I. 211; 
I, 340; 1,341. śmiałbym upraszać młodzieży. Mick. P. T. V. proszę 
dziadzi. Korzeń, koli. 111; 159; 162; Błagam pięknej Elżbiety, niech 
nie zatyka ucha pociechom i radom przyjaciela. Czajk. Czarn. 71 ; z acc: 
błagam wasze ks. mość! Sienk. pot. II, 16; II, 17. W języku niem. 
osoba, której się prosi, zawsze stoi w acc, rzecz, o która się prosi 
często w genet.: then sin sun bitit brotes. p Baldes, 24; w języku dzi- 
siejszym czasownik prosić coraz częściej łączy się z acc. Można po- 
wiedzieć , że pokolenie starsze używa jeszcze konstrukcyi dawniejszej, 
pierwotnej, gdy tymczasem młodsze wprowadza do języka konstrukcya 
nowa, która prawdopodobnie nad dawniejsza uzyska przewagę. 

35) Przy słowach: wołać, wzywać, prosić, przyzwać 
kogo (czego): będąc już na placu, zawołał matki swej. Gliczn. 40; 
Anusia zawołała pokojówki. Czajk. pow. koz. 23; Kornelia, chcąc się 
też swcm ochędo^eiistwem przed nia popisać, przyzwawszy dziatek 



o IIŻY(MI OEKieTIVir W J1§ZYKU Pot>;itiM. 111 

swych, wystawiła je przed nic. Gliczn. 23; gdy Pana Itoga wzywać 
pocznicm. Sk. kp. 2>i22; p r z y z o w ni y panny, a dowiedzmy się 
ojej woli, — tedy przyzwali ja. Sk. /yw. 2, 104; naukami zabro- 
nionemi duchów przyzywali. Chełm. Pr. 186; biskup przyzwał onej 
księżnej swej i przyzwawszy jej, pytał joj. Sk. kp. lH5a; wzo- 
wiź o to Przeehyry a dwormistrza Pana poczatka. Bpp. I, 14; zaw()łuł 
wszech swych sług. zof. 2H b, 4; próżno Ceres zapłakana dniem i nocą 
córki woła. Brodź. I, 15; uprośże Jana, wezwij jego rady. Brodź. Wiesł. 
I, 31; domowe klęski pomsty wołają. J. Tarn. cons. rat. b, 6; głos 
twego brata krwie ku jnnie krzyczy z ziemie, zof. 5 b; dać raczy, je- 
goż prosimy. Bogur. 1506. Pf. I, 62; oblicza twego bi;dę prosić puł. 93 v; 
chrztu prosił. Sk. rdz. 96; jałmużny od niego prosząc. Sk. kp. 169 a; 
prosząc jej o suknię Sk. kp. 167 a; albowiem rzeczy słusznych, prawem 
a przysięga utwierdzonych od W. K. M. naszego miłościwego Pana pro- 
simy. Wyb. mów. II, str. 5, z r. 1547; żebrząc miłosierdzia. Opal. 
.sat. 6i; nie będę mojej żebrać przebaczenia zbrodni. Mick. II, 14, son. 
14; u niego ten okrutny nieprzyjaciel przymierza żebrać musiał. Secl. 
oecon. 41; przez dzięki noclegu proszę. Nehr. Altp. 285; tobie ziemia 
spalona przez ogień słoneczny modli się dżdża. Kochan. II, 431.; omie- 
niałem już prawie, ratunku wołając. Kochan, ps. 69, 5; chwalcie pana, 
imienia jego wzywajcie. Kochan, ps. 105, 1. 

36) Przy 8łovvach: zadać, pragnąć, łaknąć, chcieć (chce mi 
się, zachciewa mi się), napierać, domagać, upominać się czego: 
by zbawiciela i jego przyszcia pożądać, śwtkrz. er; żądał jeśm zbawienia, 
fl. 118, 174; żądał jesm kaźni twoich, fl. 118, 40; fl. 61, 10; 39, 10; tedy 
Ind tu źadaja picia, prze niedostatek wód. zof. 63 a, 11; z wielika żądza 
zadałem tej wielkonocy. Opeć 54 v; raczyż nił powiedzieć, czego żą- 
dasz ode mnie za taka boleść. Kj. III, 99; })Ożadać będzie król krasy 
twojej, fl. 44, 13; puł. pożędać (pozędacz) por. ArchV, 247; mać tego 
dziecięcia płaczący pożądała pomocy od świętego Błażeja. Bł. 68 b, 9. 
(Małk.); spomożenia zadają. Zab. XV; Kj. I, 148; żywota wiecznego 
wszelka żądza duchowną żądać. Kj. I, 143; dobytek pragnie picia. zof. 
63 a, 15; pragnie grzesznych zbawienia. Kj. 1, 145; spowiedzi a roz- 
grzeszenia i usprawiedliwienia i pojednania z narailszym i przenadroż- 
szyni ojcem moim pragnę. Sk. kp. 12 a; pragnąc tego, czego widział, 
iż mu nie dostawało, Górn. Dw. 1566, Ggb (wyd. z r. 1639 co wi- 
dział, iż mu nie dostawało); obietnice i modły chciał jeś. fl. 39; chce 
jedzenia, chce spania, odpocznienia , odziewania i ochronienia zdrowia. 
Sk. kp. 227; której (żony) jedno będziesz chcieć, ślubie tobie tę m^usz 
niioć. Nehr. Altp. 276; i tobie się też, bzdyku, chee żony? Opal. nut 
Ij 4; król niech cnoty chce, wszyscy się na nia zdobędą. liardz. Tr. 



112. DU. JAN nYSTUOŃ. 

801; czy ci się szczęśliwości aniołów zachciewa? Przyb. Ab. 24; juz 
się Waszeci Poliisi na folwarku zacliciwa. Karp. III, 225", gdy zachce 
się jej czego. Agr. o śl. 27; miecz wojny chciwy. P. Kochan. J. 3; 
niewiasta łakoma i srebra i chciwa. Sk. I)z. 114; wszakoż nie chcę, 
aby do takowej pojedynkiem bitwy był chciwy. Górn. Dw. E^ai, (1506); 
jeśli przykładów chcemy. Opal. sat. 112 J ciało u dusze dwojakich się 
rzeczy domaga : jednych roskosznych , . wesołych , miękkich i jakoby 
uczciwych: a drugich do grzechów sprośnych i wstydliwych służących. 
Sk. kp. 227 1) ; trzeba się czasem czego większego napierać, aby otrzy- 
mać co jest pożądanego. Lub. Roz. 127; ?.e się napiera chłopię ze szkół 
żony. Opal. sat. I, 8; by się drugich miał napierać więcej. Opal. sat 

II, 1; Basia lat dwanaście miała, kolędy się napierała. Zabł. szlafm. ; 
takoż mi pomóż Bóg i święty f jako Jan nie upominał mi się swego 
prawa. J. von Lekszycki. Die iiltesten grosspolnischen Grodbticher. 
Leipzig 1887, nr. 1044 z r. 1391; u kogo się swego miał upominać. 
Sk. kp. I()Oa; jeśli mu się słowa i upomnisz długu. Pot. choć. 56; nie 
słuszna rzecz , prawi , aby się u żony czystości ten upominał , który 
jej sam nie dochował. Sk. rdz. 84; honorów sobie życzysz i wysokich 
stołków. Opal. sat. IV, 5; i ja łaknę przebaczenia. Krasiń. II, 363: 
czas, którego wyciąga usposobienie sie z lekcyi matematyki niższej. M. 
Baliński w żywocie Jędrz. Śniadeckiego. Wyd. z r. 1840. I, 18; upo- 
mnisz mu się długu. W. Pot. iow. 23; skład interesów domowych wy- 
maga najrychlejszego podziału dość znacznej ojcowizny. Rzew. List. I, 
96; szkoda śmierci wspominać, bo się zaś drugiemu i uciech odechce. 
Morszt. rosk. Dz. a 2. 

37) Przy słowach: czekać, oczekiwać kogo (czego): ła- 
jania czakało jest sierce moje i nędze. fi. 68, 24 ; puł; czakać będą ... picia 
swego. fl. 103, 12; ożydaj gospodna. puł. 51. Hanusz sadzi, że forma 
ta ma znaczenie acc. ; zdał jeśm zbawienia twego. fl. 118, 161; puł. 
253 V.; choćby człowiek prędko szedł, nikogo niezgoni , a choćże też 
pomału , nie dożda się koni. Peregrinacya dziadowska. (Krasz. Pomn. 
78); czekać będę imienia twego H. 51,9; oczekawając wywodzenia. 
Opeć 16 v; tegoż równie kazania oczekawamy. Secl. oecon. 34; obie- 
canego zbawienia ... czekać ma. Secl. oecon. 37 ; który jako sęp ścierwu, 
łupu zawżdy czaka. Wenecya z r. 1572. 217; obiecał Pan Bóg . . . lu 
dowi swemu ziemię onę obfita, ale jej 40 lat czekać musieli. Sk. kp. 
212 b; i rok i dwa poczekam ci ich (pieniędzy), jedno tego nie czyń. 
Górn. Dw. 1556. T^a (1639 także); pieniędzy do dalszego czasu czekać 
obiecał, tamże ; przez łzy w oczach wyzierać będę mego zgonu. Karp. 

III, 19ł); kolędy Basia czekała. Zabł. szlafm. 6; możesz jej (córki) 
czekać, sameś jeszcze niłoily. Brodź. Wiesł. I; jako kwiat, córka obcej 



o UŻYCIU 0ENET1VU W JI^ZYKU POLSKlM. 113 

cię czeka. Brodź. Wiesł. III, (I, 30); por. lit. Ińkdawo tos karetos 
Schl. II, 119. sztukmistrz twojego przebaczenia czeka. Mick. P. T. III. 
Tyra niecierpliwiej wyglądał hasła do wstania od stołu. Rzew. List. I, 198. 
siedzi ciągle smutny Janek, czeka odpowiedzi. Do swej lubej list 
wyprawił na odpowiedź czeka. Asn. II, 64. 

38) Przy słowach:8podziewać,nadzie waó się czego: chrze- 
sciańskiego człowieka to rzecz jest, iżby się wiecznego żywota w ewan- 
gelii obiecanego zawźdy nie przestawajac nadziewał. Pf. I, 410; kto 
dziś w szczęściu , jutro się nadziewaj przygody. Rej , Źy w. J. 3959 ; 
dnia się nadziewa. Rej, wiz. I, 85; przekładał arcybiskup i gniew 
Boży, którego król i Rzplta nadziewaćby się mogła. Górn. Dw. 164(L.); 
nadziewając się tym jeszcze większego podarza. Górn. Dw. 283 (L.); od cie- 
bie się i teraźniejszego szczęścia i przyszłego spodziewamy. Sk.rdz. 187; 
spodziewając się po nim jakiej prawej pokuty i upamiętania. Sk. rdz. 
184; com się tedy nadziewał pociechy od ciebie. J. Kochan. II, 383; 
a pewnego się wygrania spodziewając nie ustańcie. Sk. kp. 216 b; to- 
gom się spodziewała. Mick. P. T. VIII ; w skutek atrakcyi stoi gen. po 
czasowniku mieó zależnym od nadziewać się: Abowiera nadziewał się 
w mocy swej miec tych duszyczek. Rej, Post. 22 a. 

39) Przy słowach: szukać, pytać czego i t. p. 

Szukał jesm ostatka lat moich. fl. Isai. sec. ; łaski jego naświętszej 
ma szukać. Kj. III, 209; szukacie łże. fl. 4, 3; to jest pokolenie szu- 
kające gospodna, szukające oblicza Boga Jakubowa, fl. 23, 6; fl. 36, 10; 
37; 12; 37, 13; 34, 4; którzy tak niebespiecznie bogactwa szukają. 
Rej, wiz. II, 238; w każdym postępku naszym chwały Bożej i zba- 
wienia swego abo ludzkiego szukamy. Sk. kp. 224 a; pisarze zniechę- 
ceni obecnem pokoleniem, odszukują zasług i dzielności przodków. Rzew. 
List. przedra. XV; kiedybyśmy mieli do Adama samego przodków na- 
szych szperać. Opal. sat. 101; w nieznanem oku dawnej znajomości 
pytał. Mick. son. 2; orężny pasterz trzód strzegł, rycerz przygód 
tam szukał, łotrzyk łupu, kozak tatara, tatar kozaka. Sienk. ogn. I, 3 ; 
powieki jego pytają synów ludzkich, fl. 10, 5; a hrabia drogi pyta? 
Mlek. P. T. III ; grzybów szukała na drzewie. Mick. P. T. III ; zdała 
się szukać samotności, ciszy. Mick. P. T. III; jakby szukał cienia. Mick. 
P. T. III; wyszukują ołowiu. Mick. P. T. III; szedł zgubionego pier- 
ścienia iskać. Papr. Gn. 1191, por. iskać wszy; a ty sobie łowisz 
(= szukasz) wiana bogatego. Cinó. Pies. 75, 2. 

40) Przy słowach : potrzebować czego i po wyrażeniach : 
trzeba, potrzeba czego: potrzebować żywota człowieczego, zof. 1 b 
18; aleja nie wiem, na co panu naszemu laufra (potrzeba). Karp. III, 220 ; 
na cóż ci, kochaneczko, tych twoich sukien , w które sic^ tak lul>isz stroić. 

Rozpraiwy Wjdz. filolog;. T. XXII. |r^ 



114 bn. JAN HYRTROŃ. 

Karp. IIIj 220 ; na cóż do smutku tego rachowania ! Karp. III, 277 ; wymowa 
potrzebuje głosu ani wrzaskliwego jako u hiaie] głowy, ani grubego 
jako u kmiecia, ale głośnego, znacznego, wdzięcznego, spaniałego i do- 
brze usadzonego. Górn. I)w. F7a; ubogi potrzebuje bogatego pienię- 
dzy, a bogaty potrzebuje ubogiego modlitwy i przyjęcia do przybytków 
wiecznych. Sk. kp. 162 a; Bóg mój jeś, bo dóbr raojich nie potrzebu- 
jesz, rt. 15, 1; trzeba pilności, trzeba dozoru, trzeba umiejętności i pil- 
ności w uprawowaniu, dozoru w zasianiu i strzeżeniu szkody, umie- 
jętności zaś w pozna>vaniu nasienia, roli sposobnej. Zawack. Memor. 5; 
i tobie tej, niemłódko, młodego potrzeba? Opal. sat. I, 6; do obraza 
trzeba punktów widzenia, grupy, ansamblu i nieba. Mick. P. T. III, 
niebios, niebios potrzeba. Mick. P. T. III; Litwie trzeba zawsze żelaza 
i lasów. Mick. P. T. III; tam objaśnień, tam namowy, tam potrzeba 
tęgiej głowy. P^edro. Zemsta; teraz potrzebujesz spoczynku i wczasu. 
Mick. Dz. IV; trzeba było godziny, nim spieszeni rozpuklowali konie 
i wsiedli na nie. Czajk. Czarn. X ; jak regent zapotrzebuje jakiego do- 
kumentu , tylko okiem rzuci na sumaryusz, a już wie, gdzie go znaleść. 
Rzew. List. I, 83. W zdaniu eliptycznem: Młodzieńcze, rozwagi! (sc. 
trzeba). Słów. III, 6. 

41 ) Przy słowie :radzić się kogo (c ze go): mało się rozumu pora- 
dziwszy. Rej, apoc. A a, 8 b ; Astasius diabłów się o powodzeniu wojny 
onoj radził. Sk. rdz. 88; i owszem, by się było mnie radzono o woj- 
nie, Awidiusz nie byłby zabity. Sk. rdz. 92; radź się serc^a własnego, 
niczyjej powagi. Mick. P. T. XI; siedziała przed zwierciadłem, nidzjie 
się bóstw wdzięku. Mick. P. T. XI. 

42) Przy słowach wyrażających spostrzeżenia zmysłowe lub ducho- 
we. Należą tu słowa: baczyć, patrzeć, pilnować, słuchać 
czego i t. p. 

Przy słowach : baczyć, patrzeć czego: będo baczyć skończenia 
ich. puł. 304; by możny baczył chudego. Rej, rozpr. 1909; patrzył 
tego Saul, aby Dawida przebódł. zof. 184 a; cokolwiek czynisz, ros- 
tropnie czyń, a patrz końca. Rej, wiz ; zawżdy swej sławy patrzą. 
Rej, Żyw. J. 2920 Bpp. 7; trzeba jim rak patrząc. Rej, Żyw. J. 5584; 
aby człowiek, który rzemięsła patrzy, miał co jeść i pić. Gliczn. G2, 3; 
patraajże tu zacności wielkiej kapłańskiej. Orzech. Quinc. Lja; a gdy 
czarność obaczy na twarzy a zmazy, aby też przepatrował i na duszy 
skazy. Rej, wiz. I, 18; patrzaj nieogarnionej rozumem tajemnice Trójce 
świętej. Rej, apoc. 7; teżechmy wioski pilni, też strzechy patrzymy. 
Roj, wiz. VII, 1059; tu patrzy zawżdy pilnie Pan sumnienia jego. Rej, 
wiz. IX, 341; patrzymy tego dobrze, gnieźń. 14 b; patrzyła zabaw 
swoich. Sk. kp. 167 a; dotknij go jedno w jakie prawo jego albo w jiika 



o UŻYCIU GRNETIYIT W JĘZYKU POLSKIM. 115 

doległosć jego, ujraysz listów, przywilejów, boł rozmaitych, klatew. Rej, 
apoc. 80 a; która na małej pieczy miewa sławy wiecznej. Roj, wiz. I, 
316; Konstrukcya ta powstała prawdopodobnie ze zlania się w myśli 
dwu zwrotów : mało 1)aczy sławy wiecznej i : na małej pieczy ma sławę 
wieczną; bestyej dopfladasz, a własne syny i dzieci swoje opuszczasz? 
Sk. kp 229 b; na nasz książęcy urząd zależy, doźrzeć tego. Ustawa 
o zwierzchniej chwale Bożej. Królewiec. 1544: zajrzeć czego, kogo, con- 
tingere visu aliquid, attingere aliąuid acie oculorum. Cn. th. 1403 (L.); 
jeno jej co zajżrzał, poznał warkocz złoty. P. Kochan. Orl. I, 5 (L.); 
Rynoceros w młodości miał zwyczaj takowy, gdy zajrzał siwej brody, 
abo siwej głowy, to krzykał na starego, sprośnie go wzgardzajac, Papr. 
koł. Rb. (L.); zajżrzał jej po zabitym ojcu płaczącej. P. Kochan. Orl. 
I, 262 (L.).; patrz c. gen. w kod. Dzik. str. 1 — 21. 

43) Przy słowach: pilnować, strzedz czego: pilnował 
dzbana. Kochan. II, 368; pilnuj każdy swego, zaniechaj cudzego. Cn. ad 
850; pijany w błocie leży, a psi mu gęby pilnują. Biał. Post. 199: rad 
podwiczki pilnuje. Opal. sat. 1,1; cudzej szpiźarnie pilnują i szpichrzów. 
Opal. sat. 46; pilnował brzęku. Pot. choć. 61; swego własnego dobra 
a nie ojczyzny pilnować. Opal. sat. 121; nie lepiejżeby to było kupcowi 
pilnować handlu, aniżeli pokatnych tych miłostek. Teat. 15, 37; za 
dawnych książąt kmiecie musieli pilnować gniazd sokoHch. Nar. list. 
4, 245; każdy mimowolnie porządku pilnował. Mick. P. T. I, 218; 
Wojski naszych żon musi pilnować. Rzew. List. I, 76; kiedy źrenicą 
w oczach dno myśli się śledzi. Mick. Uziady I ; ale : śledziła chód twych 
planet. Mick. Dziady III, ja jeśm strzegł dróg twardych, fl. 16, 5; bo 
strzegł jeśm dróg Bożych, fl. 17, 24; jej kroków śledziłem ukradkiem. 
Mick. P. T. III, 522; ja tu będę pilnować zamku, aż rozdnieje. Mick. 
P. T. V; w każdym nowym głosie nadaremnie bada tonu, który jej 
duszy brzmieniem odpowiada. Mick. Dziady I; strzeży dusze mojej. fl. 
85, 2; puł. moje; uczynków żywota swego wszelkiej godziny strzec. 
Zab. XV. Kj. I, 143; jak żrzenicy strzeżesz w oku. J. B. Zaleski 13; 
aby ostrzegał wszego przykazania jego. zof. 146 b; zakonów mych ostrze- 
gajcie, zof. 84 a; robót mych ostrzegajcie, zof. 84 b; z pilnością strzegli 
praw i wolności koronnych. Wyb. mów. II, 7 ; nie będziesz guślić ani 
dbać snów. zof. 84 a; ma tego z obudwu stron przystrzegać. Gliczn. 
wy eh. 7; por. gr. cpovT(^£tv, ZTZiu.tltifj^y.i, STTŁyi^s^T^zt , [f.zkci uloi tvo;, tĄ- 
S©j5xt TiYOC, -rrpowew Ttvoc — i;x£>.£tv Ttvo; i t. d. 

44) Przy słowach : badać, badać się czego; Błogosławieni, j iż 
badają swiadeczstwa jego. fl. 118, 2; ja we wszem siercu będę badać 
każni Boga mego. fl. 118, 115; ob. będę badać zakon twój. fl. 118, 34; 
przetoż pilnie się badajmy pisma. Agr. o ślach. 16. 



116 DR. JAN BYRTROŃ. 

45) Przy słowach: słuchać, posłuchać czego it.p. słuchać 
głosu Pana Boga swego. zof. 15-8 a ; słyszałaś mękę moje na ciele, słu- 
chaj boleści dusze mojej, boś tego chciała. Kj. III, 102; posłuchajże 
tej rady duszo miła. Kj. III, 106; posłuszaj głosa prośby mojej, fl. 16,1; 
wysłuszaj gospodzin głosa płaczu mego. fl. 6, 8, ob. usłysz głos mój. 
fl. 6, 9; i wysłuszał gospodzin prośbę moje. fl. 6, 9; wnet, jako skoro 
onego inszy cni a dobrzy zawietrza. Gliczn. wych. 8; jest czego słu- 
chać takiej rozmowy. Górn. Dw. z r. 1566. F. 4a; pieśni i fletów słu- 
chałam rada. Mick. Dziady II; por. gr. a>co6axvTs; TYfi <7i>.7«YYOc su3uc 
ŁJETTO ava). Heli. IV, 4, 4; tt^; y.ooLu^prfi -g^r^oTTO. Cyr. VI, 2, 13; w stguiem. 
horen z gen. Baldes 30, gock. hausjan stibnos. 

46)Przy słowach: woniać, powoniać,wachać, powąchać cze- 
go : woniasz różej. Górn. Dw. 1566. Qj a (1639 także) ; lecz sekretu subtel- 
nym przewachawszy uchem. W. Pot. iow. 35; powoniaw'^ Pan Bóg wo- 
niej chętniej, zof. 10 a, 37; taka ofiarę czynił Noe po potopie., której 
P. Bóg powoniawszy, mówi pismo, rzekł. Sk. sakr. 183; nawoniasz sie 
kwiccid rozlicznego, pocałujesz liczka rumiennego. Cinć. Pies. 29, 2; 
czego, gdy zwachał Skinder, wyprawi w pogonią. Pot. choć. 81, 11; 

47) Przy słowach : bronić, szczycić czego: bronił swego. Rej, 
wiz. VI, 491 ; iż miasta obroniła. Rej, Ż. 183 ; aby mię obronił krzywdy zło- 
ściwego. Rej , wiz. VI, 847 ; ty sirót bronisz , nie inny. J. Kochan, ps. 
10, 40 ; broń sirót, broń upadłych ; niechaj ubogim człowiek śmierci pod- 
padły nie będzie srogim. J. Kochan, ps. 47 ; od niezgodnych ludzi bun- 
tów szczyć kościoła twego gruntów. Nowe lato A, ab ; szczyć od głodu, 
miecza, moru, powszechnego twego zboru. Nowe lato A^ ab. 

48) Przy słowach: zapomnieć, zapominać, zahaczyć czego 
i t. p. : zapominasz uboźstwa naszego, fl. 43; puł; zapomni domu oćca 
twego. fl. 44; jeśm zapomniał jeść chleba mego. fl. 101. Hanusz chleba 
w tcm zdaniu uważa za formę genet. pełniąca funkcya acc. , ja sadzę, 
że to jest gen. i co do funkcyi syntaktycznej. Z dwu zwrotów: zapo- 
mniał chleba — zapomniał jeść chleb, które zlały się w myśli w jedne 
całość, powstała konstrukcya : zapomniał jeść swego chleba; rozumiejcie 
temu , jiź zapominacie Boga. fl. 49, 21 ; zapomniałaby nieczystoty swej. 
zof. 78 b; zapomniawszy powagi mej. Rej, Żyw. J, 2849; snadź i Boga 
i cnoty więc zapamiętają. Rej, Żyw. J; zapomniawszy tak hojnego do- 
brodziejstwa Pana swojego, zapomniawszy cnoty i powinności swojej — 
dał sie zwieść temu złemu a okrutnemu hetmanowi swemu. Rej. Post. 
47 a ; przepatrzywszy tego, iż on (Pan) powiedał , żem ja nie przyszedł 
łamać zakonu. Rej, Post. 8b; przebaczywszy tego, iź ten Pan nie przy- 
szedł sie starać o świat i o królestwo jego. Rej, Post. 22 b; drogości dusze 
twej krwią Boża odkupionej zapominasz V Sk. kp. 229 b ; o nędznyż to jest 



o UŻYCni GENETIYU W JICZYKP POLSKIM. 117 

Żywot człowieka takiego ; który powinowactwa zapomni swojego. Rej. 
wiz. III, 678; kądziele zapomniawszy. Opal. sat. II, 1; abym miał 
swej ZH pomnieć cnoty. Opal. sat. II, 4; przecie tego wszytkiego za- 
pomniono. Opal. sat. 126; jakiej to jest dobroci pan, zabaczywszy 
krzywdy swej, zabaczywszy niewdzięczności tej, która jemu naród ludzki, 
zapomniawszy rozlicznego dobrodziejstwa jego, okazuje. Rej, Post. Bb2; 
zabacz mych grzechów. Kochan, ps. 25, 44 ; gdy kto wielkiego państwa 
dostawa, dobrego towarzystwa zapamiętawa. Secl. oecon. 69; Już te- 
raz matki i miłej rodziny, już zapamiętaj (—zapomnij) ojczystej krainy. 
Kochan, ps. 45, 37; ps. 119, 34; ps. 137, 10; zda się drugdy, jakoby 
spał i tych rządów i czynienia sprawiedliwości zaniedbywał. Sk. rdz. 
II b; zabywajac niejako tęsknice. Kochan. II, 387; śpiewam sobie 
śpiewam, swej biedy żaby wam. Bibl. Wisły. lY^ 142; zabywajac Hanki. 
Kochan. II, 383; dobry pan zapomniawszy przysięgi swej. T^a; zapo- 
mniałem modlitwy, nie umiem pacierzy. Słów II, 39; cierpień moich 
zapomnę. Słów. II, 19; zapomnij przekleństw. Słów. II, 51; zapomniał 
wysokiego często przeznaczenia. Karp. III^ 168 ; z acc. .. zapomniawszy 
przeszłe szkody. Fredro. Zemsta. 

49) Po słowach: pamiętać, wspomnać kogo (czego): pamię- 
taj onego bożego przykazania. Zab. XV, Kj. I, 144; wspamiętaj też. 
Panie, sług, służebnic też twych. Mac. dod. 62 m.; z acc: gdyż ja 
poranię prawa twoje. Kochan, ps. 119, 153; por. 119, 154; 119, 167; 
120, 12; Panu dzięki oddawajmy, jego łaskę wspominajmy. Kochan, 
pieśni II, 13, 1. 

II. 

Geiietiviis niewłaściwy, 

dający się sprowadzić do pierwotnej funkcyi ablatyw- 
nej (ablatiyischer Genetiv). 

Genetiyus ten odpowiada ablat. innych języków, pełni więc w ję- 
zykach słowiańskich funkcyę ablatywną. Pierwotnie przypadek ten ozna- 
czał przedmiot, od (z) którego coś wychodzi, oddala się. (Wohercasus). 
W języku greckim odpowiada mu również genetyw ablatywny, w jęz. 
stind. i łać. ablativus. Należą tu kategorye następujące: 

1. Genetivus separationis po słowach wyrażajłicych odłą- 
czenie się od czego, unikanie czegoś, w znaczeniu konkretnem i w prze- 
nośnem (bać, wstydzić się czego), i t. p. Niektóre z tych czasowników w pó- 
źniejszej historyi języka przybrały jeszcze dla uwydatnienia swego zna- 



118 DR. JAN BYSTROŃ. 

czenia separatywnego przyimki od-, u- wy- za-, inne pozostały nie- 
złoźone. 

a) G e n. (abl.) separationispo czasownikach niezłoźonych z prz y- 
imkami : a iure non recedimus vulg. prawa nie biegamy, czer. 800. Słowo 
biegać raa tu znaczenie : unikać; fugere, i jako takie łączy się z genet.; 
dziś użytoby już tu podwójnego przyimka od: odbiegać od prawa, por. 
stsłw. beźim'B kyćenija fugiamus superbiam. sup. 250, 28; beźimi. pb- 
janBstYtnago besa y'jyo)[jLev tóv t^; [^^ri<; Xa{[xovx. Miki. 451; trud 
i trwoga i śmierć bronią mu przystępu. Mick. P. T. IV; w znaczeniu 
przenośnem: święci barao się tańca bronili. RWf. X, 66; chroni się biesiad 
i śpiewania pieśni sprośnych. Sk. kp. 234 b; rzeczy się złych a nie- 
uczciwych przed nimi chronili. Gliczn. wych. E. 3; uczysz nas drogi, 
a sam chybiasz brodu. Kochan. II, 349; o jak daleko chybił apostol- 
skich onych obyczajów i życia. Opal. sat. 124. Konewka strzelił w czapkę, 
ale chybił celu. Mick. P. T. VIII; choć kto w tańcu taktu zmyli. 
Morszt. Ajb; C^a, 26; proszę ciebie, słuchaj tego, a niechaj mówienia 
swego. Nehr. Altp. 290; gdy ich (księży) kto zapyta, czyjeby to były 
dzieci, nawet przac się ich, składają na przyjaeioły i siostry. Gliczn. 
wych. 12, 3; kto się mnie będzie przał przed ludźmi, zaprze się go ja 
też przed ojcem moim. Conf. Aug. Agb. Gnostycy . . i przeć się Chry- 
stusa i uciekać od męczeństwa kazali. Sk. rdz. 90; wiele się ich dla 
ciężkości męczenia przało. Sk. rdz. 93; oglądasz ja, ale oka drugiego 
stradasz. Kj. I, 123 v; bych jich (oczu) tysiąc miał; wszystkich bych 
stradał. Kj. I, 123 v; aczby stradał pierwotnej sprawiedliwości. Kj. I, 
6 r ; stradałaby boskiego widzenia. Kj. I. 93 r ; — jeśli chybi głowy. Rej, 
wiz. 158 ; już tego mamie ostradać musimy. Rej. Post. 19 b ; chy- 
biają brodu. Rej, wiz. VII, 1214; waruj chybić drogi. Rej, P. 109; już się 
strzeże przyjaciół, strzeże się czeladzi. Rej, wiz. II; 276; albo ręki 
strada albo nogi. Gliczn. wych. 66; swych win strądze. Hubę. Rps. 
P. 8i; stradanie pierworodnej sprawiedliwości. Kj.1, 174 (5 v); dziś nam szla- 
chectwa przeczą. Mick. P. T. IV ; wiaruj się wszelkiego łgania. RWf. 
X, 139; aby się panna warowała tańca. RWf. X, 66; judaszowy złości 
warować się. puł. 220 r; abyśmy się w rozmowach wiarowali słów nie- 
uczciwych i niewstydliwych. Schotten o en. Bpp. 48 ; nierychło się stra- 
dawszy mostku i łopatki. W. Pot. iow. II; tych mnie imion przy kie- 
lichach wara! Mick. Dz. III; stroni ludzi; bo smutny — smutny, bo 
ubogi. Słów. II, 13; a twego oblicza będę się kiyć. zof. 5 b, 17; por. 
Ogonowski Arch. IV, 372, ob. skrył się... przed obUczym Pana Boga. 
zof. 4 a , 22 ; chowaj się tego. zof. 27 b, 7 ; kiedych jA tara wrót po- 
mijiił. Cinć. Pies. 62 , 1 ; co, jeśli sobie dobrze uważy człowiek chrze- 
ściański , tak rozumiem , że się tego niepocześnego worka Judaszowego 



o UŻYCIU GEKBTIYU W JĘZYKU POŁSfelll. 119 

IiBzy i odrzecze. Klon. wor. J. 3b; ustyć pochlebiają, a w chytrym 
sercu jadu śmiertelnego tają. Kochan, ps. 12, 4; dokadem taił swoich 
nieprawości. Kochan, ps. 32, 5; pieśni I, 25, 18. 

b) Genit. (ablat.) separationis po czasownikach złożonych 
z przyimkami : Jak to świadczę , jako Maciej otbiegł statka. Leksz. 
alt. Grodb. nr. 2268 z roku 1396; iżby grzeclia ostał, śwtkrz. Pf. III, 
719; ani swego zamysłu ostanie, zof. 181 b; ostaliście Pana, aby on 
was ostał. zof. 265 a, 88; bo ci wszytcy grozili nam, mnimajac, by 
nasze ręce otpale (?) tego działa, zof. 295 b, 19; jako prawie odstą- 
piła stawu, a po odstąpieniu nie brała pieniędzy od Jaśka Kj. III, 
191; synowie jego ostali sa zakona mego, a w sadziech moich nie 
chodzili, fl. 88, 30; puł. ostanęli synowie jego zakonu mego; czyż za- 
tem. . wyi'zeczemy się wszelkiej nauki wychowania i odstąpimy tako- 
wego przedsięwzięcia. Jędrz. Sniad. I, 97; już odstąpił cząstki owego 
szczęścia. Sniad. I, 97; ostańcie swych czarów, a módlcie się naszym 
bogom. Błaż. (Małk.) 69 b, a; otbadź prawi stadła grzesznego, śwtkrz. 
O V ; płaszcza odbieżał. Rej, Zyw. J. (Bpp.) 2858 ; gdy był biskupem 
praskim obranym, trzy razy owieczek swych odbiegał. Starów. 313 b; 
odbieżawszy wszytkiego szedł za panem. Rej, apocal. 13 b; nie tylko 
świętych a prawdziwych słów jego odbieżą. Rej. apocal. 17 a; ni przecz 
ni zacz cnoty odbieża. Opal. sat. II, 10; rzekła jej opacicha odbywając 
jej (=pozbywajac się). Eufr. 30; odrzekasz się ducha złego? odrzekasz 
się wszytkich uczynków jego? odrzekasz się wszelkie pychy jego? Urb. 
Pf. I, 66; odrzeczeó się nas wiecznie. Rej, Żyw. J. (Bpp.) 306; a od- 
rzekły się wtenczas i srebra i złota. Rej, wiz. II, 239; k woli mizer- 
nemu a obłudnemu światu temu odstąpią i prawdy i wiary i cnoty. 
Rej, apoc. 76 b; odstąpiwszy Pana Boga. Sk. kp. 223 b; świętej woli 
twojej odstępujemy. Sk. kp. 11 b; grzechów .. prędko odstapim. Sk.kp. 
11 a; abyśmy z szczerej miłości ku tobie grzechów odstępowali. Sk. 
kp. 12 a; odwłóczysz mu karania aż do lepszego uznania. Rej; Zyw. J. 
(Bpp.) 3310; a snadźby się tego stanu, by mogło być, odżegnać. Rej, 
Żyw. J. (Bpp.) 945; rzeczy niepoczciwych uczy się odżegnać, przetoż 
pilnie zdrady takiej uchodzić mamy. Sk. kp. 223 b ; chcemyli ujdź 
gniewu bożego, doczesnego kazania świeckiego, to jest hańby świeckicy, 
niecmocy ciężkiej i złej, tudzież też i potępienia wiecznego. Secl. oecon. 
22; a takom uszedłręku jego. gl. XV, Kj. I, 67; takem uszedł rak jego. 
1. Leop. 2. Cor. II, 33; drzewo skrzypiące a krzywe wśród boru rych- 
lej ujdzie siekiery, wiatru i toporu. Pot. Arg. 601; uchodząc wszetecz- 
nych Rytygiera zalotów i łoża brzydkiego. Opal. sat. II, 1 ; uchodząc 
szyderstw towarzyszy. Mick. P. T. IV; raczył... nas wrogów naszych 
widomych i niewidomych uchować, śwtkrz.; którego nas, Anno święto, 



120 1>R. JAN BV9TkOŃ. 

racz uchować, wacł. 58; uchowaj Boże takiej lekkości uszu raoich. Zygr. 
Ep. 99; żeś mię nagłej śmierci łaskawie uchował. Kochan. Ps. 81 (L.); nikt 
się śmierci uchować, ni miłości może. Min. Ryt. 14, 149; jako, kiedy, 
kto ujrzy straszliwego smoku między pustymi lasy, wnet uchyli kroku. 
Kochan. Dz. 46(L); szczęścia użyć nie jest w stanie, kto przykrej drogi 
unika. Brodź. I, 36; czego rau bowiem szczęście umknęło z dostatków. 
Opał. sat. III , 4 ; że się barzo trudno ustrzec łotra domowego. Rej, 
Zyw. J. (Bpp.) 2645; jeśli Jehowa nie ustrzeże miasta, próżno nie śpi 
stróż. Budn. ps. 127; lepiej swego podczas ustąpić. Cn. ad. 443; zwy- 
czaj przyrodzeniu niechce nigdy placu ustąpić. Rej, Zw. 158 b; dale- 
koście Polacy przodków ustąpili nabożeństwa i onej ku Bogu żarliwej 
pobożności. Opal. sat. II, 8; uciekałaby przez doły i góry, aby się tak 
sprośnych spraw jakimkolwiek obyczajem uwiarować. Wys.Kat. 108 (L); 
abyśmy się uwarowali grzechu nieczystego. Secl. oecon. 19 ; ociec te- 
stamentem swoim uwłóczy mu (Rubenowi) błogosławieństwa. Sk. kp. 
231 a ; by mie raczył rozdrzeszyć mych wszech grzechów wiadomych 
i niewiadomych. Spow. powsz. z r. 1375, renunciet a dotalicio suo vulg. 
wyrzecze się wiana. czer. 353; nec ad eandem aliąuid volunt habere 
vulg. wyrzekli prze. czer. 426 ; iż się i*zemiesła wyrzekł. Kj. III, 341 ; 
nawet nakrycia z częścią sprzętów się wyrzekli. Mick. P. T. V; na 
nas krześciany zależy, abyśmy się wszelkiego skortowania wystrzegali. 
Secl. oecon. 22; gdy kłopotów z głowy zbędziesz. Rej, Żyw. J. (Bpp.) 
42 ; Amon , syn Dawidów , samże swa siostrę Tamar . . zbawił jej pa- 
nieństwa. Rwf. X, 66 ; nie będzie jej mógł zbyć po wszytkie czasy żywota 
swego. zof. 142 b; umiejmy tej teskności zbywać a swego miejsca nie 
opuszczać. Sk. kp.233b że łba przy niej Kornel zbył, świadczyło drzewce. 
W. Pot. choć. 40, 9; czy zbyłeś kłopotów, chorób i niewczasów. Opal. 
sat. II 5 6 ; wszystkich innych także będę. Kochan. II , 338 ; każ- 
dego żywota zbawi. Nehr. Altp. 286; chcąc go zbawić wszej biady. 
Nehr. Altp. 286; miła śmierci, przecz chcesz ludzi żywota zbawić? Nehr. 
Altp. 286; zbaw nas smutku i żałości. Kj. 1,147; strzymać dalej się 
śmiechu drudzy nie mogli. Górn. Dw. 204; (loz) może to być, iż się 
strzyma człowiek tego szaleństwa jasnego. Górn. Dw. 1566. I3b (1639 
także); zaprzeć się samego siebie. Kj. I, 143; zaprzysz się mnie. Opeć 
73 v; kto chce wnić do nieba za mna, zaprzy się sam siebie. Kj. III, 
105; zaprzawszy się sama siebie, to jest włostnej woli. Kj. III, 106; 
zarzekam się ciebie. Sk. kp. 12 a ; poniechajmy tego. Rej , Żyw. J. 
(Bpp.) 298 ; Dunin pozbył i oczu i gardła. Opal. sat. II, 1 ; a ona zel- 
ży wości z żywotem pozbyła. Opal. sat. II, 1 ; wszystkich strzał pozbyła. 
Kochan. II, 338; heretyckich czartów dziwnie chytrych najbarziej się 
przestrzegajmy. Sk. kp. 224 a ; raczy mię mych grzechów pozbawić. 



Nehr. Altp. 275; kto jest pozbawiony zmysłu muzykalnego, ten wielu 
rzeczy psychologicznych nigdy nie pojmie. Rzew. List 1 , 322 ; maó nie 
mogła płaczu przestać. Nehr. Altp. 278; podniesienia albo buty wy- 
strzegać się. Zab. XV, Kj. I, 144; tych skrupułów czasby już postra- 
dać. Niemcewicz, Powr. posła. II, 5; zaniechaj regała, jeżeli i na 
dudach zabeczeć nie umiesz. Opal. sat. 6; odszedł nieco, jakoby swej 
myśli zaniechał. Mickiewicz II, 10, son. 9; jego się bałwochwalstwa 
i grzechów zarzecze. Sk. kp. 218 b; wyrzeka się przyjaciół, ojca, 
matki, brata, nawet . . słowem: całego wyrzeka się świata. Mickie- 
wicz Dz. IV. Na krótkim wytknąwszy tych ti-udów noclegu do owe- 
go zniesiemy te towary rynku. W. Pot. iow. 18; wyrzekł się świat 
szczerości. Pot. choć. 56; niechawszy miast swych. zof. 241 a, 4, 5. 
A gdyż przestał s nim mówienia, zof. 19 a, 22; aby nasyceni prze- 
stali szemrania swego. zof. 112 b, 12; a przydzie czas, iże sprościon 
(sproszczon) będziesz brzemienia swoju piecu. zof. 30 bj 34; uciekając 
rany. zof. 313 sl, 12 ; chciał wstać stolca sadowego obok : s stolca ; stąpił 
stolca, przyszedłeś zbawić rodzaj człowieczy tej śmierci; krzywy (reus) 
mógłby się odejmać swych win ; warowała się śmierci ; naszych mąk 
srumasz (frumas) się; straszył się śmierci; a takom uszedł ręku jego. 
gl. XV. Kj. 1, 67 ; gdy ziemia zbywa się żałoby sprzykrzonej. Karp. III, 7 ; 
jeszcześmy jeszcze byli nie zgospodarzeli , żebyśmy się tak słusznej 
wojny wzdrygać mieli. Pot. choć. 106, 24. 

Podobnie w jęz. gr. stoi genet. separationis po słowach: 
x7:xXkxTCtw, >.óetv, a7TOXóstv, ixXustv, £^eu3epoOv Ttvi tivo;, a7C0Tp€?ceiv, 7rau£tv, 
KaTa-TTaUftiy, xaT7.X»jstv, 3cci)Xuetv, eipY£iv Ttva Ttvo;, xcop{^etv , a7ro)cptvetv t£ tivoc, 
cTspsw, /jrepfecew, aTCOGrTspstS/ Tivi Ttvo;, 3cx&atp£Tv, £ljc£iv, 7rapa.xwp£tv Tivoc, 
Tra^kffSoi, XT^y£iv, a(pi£a3at, iKpte^j-Jai Ttvo;, a7rś;r£tv, Xtź;^£tv tłvó;, i7rź)r£Gt>at, 
aciTraYai, (fei^zfs^xi Ttvoc, ifzi^zi^ł Ttvoc, a[A7.pTav£tv . Iv3x . . . tjtoI (iL£v 
£c)^a)[A£5a Sr^iOT^To; 0,731 r/yfii X'ai£t Tpwac a;/i»v£ v£7rv. w, 522; ólWól vo 
TÓvY£ 5£ol ^Xi7rTouori )C2>.£'j3ou (wstrzymują od drogi) S. 380; w j. lit. 
atsiżadzi^u wełno ir wisu pampu io teipagi wisu darbu io. Led. 8 , 2. 

(2) Genetivu8 w zdaniu zaprzeczonem. Z językiem litew- 
skim i dawniejszym niemieckim dzieła ję7iyki słowiańskie tę właściwość, że 
po przeczeniu odnoszacem się do myśli całego zdania słowa przechodnie 
mają przedmiot w gen. a nie w acc. Gen. ten uważa Miklosich za ro- 
dzaj gen. partit., tegoż zdania byli Grimm (4. 647, 961), Pott (I, 344) 
i Lobe-Gabelentz. Lepiej będzie dopatrywać się tu z Małeckim (665) 
myśli: stronić od czego w zupełności i łączyć tę kategoryę z kategorya 
gen. po słowach : unikać, stradać czego i t. p. ^). 



^) Tegoż zdania jest Fr. Ćapek (str. 17) przeciw Miklosichowi i Kostmichowi, 

Rospnwy WydsUłu filolog. T. XXII. |g 



122 t)R. Jan BYstRoiSr. 

W języku litewskim gen. w zdaniach zaprzeczonych jest po- 
wszechny, n. p. asz nepażistu to żinogaus nie znam tego człowieka; jis 
ranku ne tur nie ma rąk. Sehleich. 1,274, tamże więcej przykładów; 
adunt tos sunkibes ir wargay ne priwestu musu. Led. 46, 19; ne imk 
wardo wieszpates Diewo tawo dowanay. Led. 63^2; 13,14; ne gieysk* 
moteros artymo tawo. Led. 60, 9; jey nebilosime neteysos priesz ar- 
tymu. Led. 70, 11; w nowszym języku niekiedy zamiast gen. wystę- 
puje już także acc. : nevesk manę zam. nfeyesk manęs. Sehleich. I, 275. 

Do pewnego stopnia właściwość tę dzieła także dawniejsze jęz. 
germańskie, n. p. gocki: antha ruthan, tharei ni habaida airtha managa, 
jah suns urrann, in thizei ni habaida diupaizos airpos. Marc. IV; 5 = 
5tal akio £:c£(7£v em to TwSTpw^s;, o:rou oOx zljz yr^Y -^ro^^Tjy, xal e-j^u; e^a- 
vśt£łX£v, Xti TÓ (ATj £;^£tv ^i^oc ^Jfi, Jcszczc W jęz. średniogómoniem. 
właściwość ta niekiedy występuje, n. p.: im heten minę herren solher 
leide niht getan. Nibel. 3. avent. ed. Holzm. Por. Paul. Mhd. Gramm 
Halle 1884, §. 257. 

Kategorya ta jest tak powszechna w całej historyi języka pol- 
skiego, że nie trzeba przytaczać wielkiej liczby przykładów. Por. Szo- 
mek; 2 — 4. 

Adam nie ukradł Falkowi dwu kopu rży. sieradz. r. 1386; nie 
wykupowała swymi pieniędzmi Fiotraszowy dzielnice z zastawy. Spr. 
Kj. III, 187,8; nie cirp we mnie sierdca tak twardo zamarzłego i twar- 
dego zapiekłego. Sprkj. III, 100; Bóg ... nie większe prace miał s nami; 
tworząc nas, niźli jele z inszymi zwierzęty niemymi. Spr. Kj. III, 100; 
nie kryj ode mnie przykazania twego. wacł. 9 r; nie puścił jest synów 
Izrahelskich z ziemie swej. zof. 54 a; pola nie będziesz posiewać, a win- 
nice nie będziesz obrzazować. zof, 91 b; pieniędzy twych jemu nie da- 
waj na lifę, a użytków nad wyższej od niego nie potrzebuj, zof. 93 a; 
krwie wszelikiego zwierzęcia nie będziecie jeść. zof 80 b; warg między 
zęby nie bierz, głowy nie skrob, ani palcem wierć uszu. Schotten. 
Bpp. 16, 57; prawdę mówisz, czarcie, którejś od wieka lepszej nie powie- 
dział. Post. pr. cz. Bpp. 47; dla tego pan mój nigdy żadnej rzeczy 
z lepszym rozmysłem nie chciał przedać jako tej wiosczyny. Cieki. 
Potr. Bpp. 18, 73; gdy córkę ujrzy, nie zmiękczyć serca swego nie będzie 



zwracając słusznie uwagę na to, iż gen. ten używany jest także wtenczas, kiedy o po- 
dzielności mowy nie ma, n. p. : nemdm mamicky, nemdm ui taticka i t. p. : Już Zik- 
mund w swej składni czeskiej z r. 1808 (str. 152 §. 94) wyprowadza gen. po przecze- 
niu z pojęcia odłączania: Genitiy ten odtud jest, że yśelike zdpirAni nic jineho neni, 
ne2 vĆci na mysIi jednu od di*ahe odddloyati.*' 



o UŹYCin OENKTlVr w JI5ZYKU P0T.8KIM. 123 

mogła. Góm. Dz. 93; aby sie nie ku leda jakiej białej głowie wdawał 
a nie z każda, co niewiasta jest, towarzystwa a składu miał. Gb'czn. 
wych. 6; płodu nie żaden człowiek ani żadna baba mo^e dać. Gliczn. 
wych. 19; nie chwal nikogo przed śmiercią. Cn. ad. 561. Przykłady 
z Reja podaje Szomek str. 2; o nie, tu u mnie takiej nie będzie od- 
miany. A. Fredro. Odludki; nareszcie siadu nie zostało. Fredro. Odl. 
poeta; Szalony! niech ukocha swe samotne ściany i nie targa łańcu- 
cha, by nie drażnić rany. Mick. Dziady 1. Niemasz, niemasz Maryli! 
Mick. Dz. IV; że mu odtąd krwi kropli w twarzy nie zostało. Mick. 
Dz. III; dla niego nie pozostanie żadnego środka odwetowania swojej 
krzywdy. Rzew. List. I, 227; jak umrę, pamięci po mnie nie zosta- 
nie. Rzew. List. I, 301. 

Po wyrażeniach: nie ma (stpol. nić, stsłw. nestb), fr. ii n'ya 
pas, nie było, nie będzie, w zaprzeczeniu istnienia czegoś, stoi gen.: 
temu nie ti-zy lat. Spr. kj. III; 188, 18; jeszcze dwu latu nie. Rot. M. (1417), 
346; bo nie w jich uściech prawdy, fl. 5, 10 (bo nie jest w uściech 
jich prawda, puł.), nie boga non est deus fl. 13 (nie jest bóg. puł.); nie 
uiółw ani powieści fl. 18, 3 (nie sa mołwy ani kazania puł.); nie ubóż- 
stwa. fl. 33, 9 (bo nie ubóstwa, puł.); nie bojaźni bożej. fl. 35, 1 (nie 
jest bojaźń boża. puł.); nie zdrowia, fl. 37, 7 (nie jest zdrowie, puł.); 
por. Iter. fl. str. 36 ; w jichże nie zbawienia, wacł. 73 b ; nijednego 
światła nie. zof. 36 a; nie nijednego z was. zof. 188 b; nie go tu. zof. 
202 b, 34; azali nie proroka bożego tu? zof. 207 a, 4; tam nie głodu, 
tamo nie żadnej mocy. Opeć. Żyw. Chr. z r. 1522; późniejsze wydania 
maja: tam nie masz głodu. Por. Wiszn. Hist. lit. VI, 383; p. Kalina. 
Kozpr. VI, 12; nie ma równia, wacł. 59 b; jemuż nie równego — mi- 
strzii pogańskiego — i krześcijańskiego — ani będzie więtszego — aż do 
dnia sądnego. 7X. prz. 59; nad cię inego Boga nie. Zł. prz. 62; nie tu twego 
bytu. Biels. sat. 35, Bpp. 4, str. 6; kieSy w pytlu brosza neni. Kochan. II, 
340, wyrażenie zapożyczone z jęz. cz. ; za siedm dni chleba kwaszo- 
nego nie będzie w domiech waszych naleziono zof. 55 a; nie było do- 
mu, w któremby nie leżał umarły, zof. 55 b; nie było rady! Mick. 
P. T. IV; dobiedz ni nadziei (sc. nie ma, nie było). Mick. P. T. IV; 
w ludziach straty nie było. Mick. P. T. V; od dzisiaj nie ma zgody, 
nie ma, nie ma, nie ma. Mick. P. T. VI; pod wpływem analogii: tej 
płci, na która nie padło ani kropelki. Słów. V, 4; choć tłuc głowa 
o ścianę, nie masz wyjścia, nie masz ratunku. Sienk. Pot. III, 169. 

Pod wpływem jęz. łać. zamiast tej konstnikcyi słowiańskiej pow- 
stała konstrukcya nie jest z nom., spotykana dośd często w języku da- 
wniejszym, n. p. : bo nie jest w uściech jich prawda, puł. 5, 10; por. 
przykłady przytoczone powyżej; kiedyby niebyły krzywdy, nie byłoby 



124 DR. JAN BYSTROŃ. 

na świecie sprawiedliwości : aniby było mężnych , by nie byli nieśmieli, 
ani powściągliwości, by nie była rozpusta, ani zdrowia, by nie były 
choroby, ani prawdy, by kłarau (1639: kłamstwa) nie było, ani szczę- 
ścia, by nie było nieszczęście. Górn. Dw. 1566. H8a; jeszcze Pan 
Bóg dopuszcza dżdźa na ziemię i człowiek nie był, któryby ja spra- 
wował. Bpp. 10, str. 12; Jadamowi nie był pomocnik jemu równy. 
Pussm. Bpp. 10, 13; nie było żadne miłosierdzie u miłego Boga. Pussm. 
Bpp. 10, 20; gdyż u niego (Boga) nie jest żaden brak w osobach. Rej, 
Post. 526. 

Także w zdaniach eliptycznych , w których należy się domyślić 
przeczenia, stoi gen. W tych zdaniach jednak jakieś wyrażenie^ mające 
siłę przecząca (ani , żaden i t. p.) wskazuje , że zdanie jest przeczące : 
Nic nad zdrowie ani lepszego ani droższego. Kochan II, 424; ani sło- 
wa. Zabł. szlafm. 7; a na niebie żadnej chmurki, słońce sieje blask 
wspaniale. J. B. Zaleski 15 ; nigdzie śladu ni drożyny. Mick. Dziady I. 
żadnej lampy, żadnej świecy. Mick. Dziady II ; ani żywej duszy ! Mick. 
Dz. IV; już nigdzie blasku ani szumu. Mick. Dz. IV, ani słowa. Dz. 
IV; żadnej zmiany, wszystko jak dawniej bywało. Czajk. pow. koz. 9; 
Niemca w domu ani na lekarstwo. Rzew. List. I, 5. 

Zdanie: pewnie to wiedząc, iż żadnego tytułu nad ten zacniejszy 
między ludźmi byó nie może. Orzechowski, Quincunx H 1 a powstało 
ze zlania się w myśli dwu zdań: żadnego tytułu nad ten zacniejszego 
być nie może i: żaden tytuł nad ten zacniejszy być nie może. 

Pod wpływem języków obcych , dawniej łać. , w nowszych cza- 
sach jęz. fr. , a zwłaszcza jęz. niem. w niektórych językach słowiań- 
skich , n. p. w języku cz. , konstrukcya ta prawdziwie słowiańska, po- 
niekąd została wyparta. „V jazyku spisovnóm zachovAvi se jeStfi velikou 
merou, a m^me ho co możni śetriti" (Gebauer II, 107). 

W języku polskim piśmiennym konstrukcya pierwotna utrzymuje 
się dotąd stanowczo, natomiast w języku potocznym, zwłaszcza w Ga- 
licyi , konstrukcya niemiecka dość często można spotkać, n. p. ja ja nie 
widziałem i t. p. (acx5usativus tromtadraticus — jak go nazwał Lam). 
W literaturze dawniejszej wyjątki od prawidłowej konstrukcyi sa rzad- 
kie; przypisać je należy wpływowi jęz. łać., n. p. iżci oni o ich złość 
nie Śmieja karać je. gnieźń. 12 b ; a też wy krzywo nie przysięgajcie, 
ani wy teże boże imię w swoja usta darmo nie bierzcie, gnieźń. 22 b; 
kto złym złe nie odda. Rej, Żyw. J. Bpp. 142; jako się więc tyra 
trefią, którzy dostatek rzeczy w głowie swej nie maja. Górn. Dw. C3a. 
Dość częsta jest konstrukcya nieprawidłowa u komedyopisarzy , n. p. 
Zabłockiego i A. Fredry (ojca), którzy kształcili się na wzorach fran- 
cuskich, lecz także u innych pisarzy niekiedy się spotyka, n. p. 



o uŻYCnr aRNKriYU w jf/aykv dlskim. 125 

przyczyny, które mi nie dozwoliły uprzedzić ja w tej grzeczności. 
Zabłockiego, dziewczyna sędzia. 11; czyż nie mogłeś, mój Fanie ^ po- 
ruczyć staranie około tego koma innemu? tamże; nareszcie o twem 
szczęściu niech nie będzie mowa. Fredro I, 41; nie widziałem je wczo- 
raj, a byłbym poznał. Czajk. Czarn. 22; nie byłbym ojca twego od- 
rzucał żądanie. Fredro I, 63; niechce zaszczyt, majątek, lecz zaszczyt 
pomnaża. Fredro I, 65; nie trzeba mi to mówić. Fredro I, 14; aby nie 
przypisano spokojność obawie. Fredro I, 35; i to wszystkim najdroższo 
życzenie piękna Aniela nie spełni ? Fredro IV, 63 ; Nie obchodziło ją to 
bynajmniej. Kras. Dośw. 9; nie mogłem ja mianować dobrem. Kras. 
Dośw. 13; tu księżna de Luxenbourg, mająca dar szczególny urywać 
rozmowy, które ja nie bawiły, rzuciła jakiś żart dowcipny. Rzew. List. 
I, 103; żadna zasłona nie zdołałaby ja zabezpieczyć od jego zemsty. 
Rzew. List. I, 227; co miłość nie śmie, to przyjaźń określi. Fredro 
IV, 74; ale żem nie mógł zmiękczyć serce nazbyt harde. Fredro IV, 
76; a zaś kochankę sercem poślubiona nawet przed sobą przypomnieć 
nie dozwala. Fredro IV, 81; tyra zwrotem twoje matkę to nie zdziwi. 
Fredro IV, 85; brak posłuszeństwa zarzucać nie będzie. Fredro IV, 
85; któż je nie zna? K. Wł. Wójcicki, Klechdy I, str. 10; dopóki 
matkę jej czarownicę nie zabije. Wójc. KI. II , 47 ; czy też pan nie 
może rozbiegłe moje ptastwo wpędzić nazad w zboże? Mick. P. T. III; 
ach, któż uśmiech przelotny łzami nie opłacił! Fredro odl. poeta; jakto? 
własnemu dziecku nie masz wskazać drogę? Fredro. Odludki; aby moje 
wszystkie długi, jakie się tylko pokażą nie płacili. Fredro. Zemsta; nie 
zważając na wyznanie. Fredro. Zemsta, dla tej przyczyny nie można 
nasz rękopis uważać za kartę z jakowegos dzieła ręka pisanego wy- 
darta. Maciejowski. Dodatki str. 5 ; choć nawet wicher nocy ja nie trą- 
cił. Słów. L. Wen. III, 4; oni ci z garstką ludu nigdy nie pozwolą 
narażać na przygodę w tobie kraju dolą. Karp. III, 114; królowa się 
żali na słabość, co ją w swoim gmachu zatrzymuje, że nie przyszła tę 
dzielić radość, którą czuje. Karp. III, 201 ; on wie, że ze mną pewniej 
uda się robota i do sławy dzisiejszej nie zamknie mi wrota. Karp. III, 
115; królu, nie nazywam to niebezpiecznym bojem. Karp. III, 117; że 
ojcowskie nie chce mazać łoże. Karp. III, 144. 

W języku ludowym: majo jedne córkę, nie chco mi ją wydać. 
Bibl. Wisły IV. 157. 

Prawdopodobnie ze względu na rym użył tej konstrukcyi Krasiń- 
ski: przeciw piekłu podnieść kord -bić szatanów czarny ród! — rozciąć 
szablą krwawy knut — barbarzyńskich w świecie hord — lecz nie nęcić 
polski lud. 11,275; podobnież: królem dziejów jeden on; ja mych braci 
tylko brat — 'mnie nie wolno rzucać w świat — ból i zgon. II , 366- 



DR. JAN BYSTRO.^. 126 

W zdaniach, zawierających myśl przecząca nawet bez wyraźnego 
przeczenia, używany bywa niekiedy gen. n. p. Tego daru Bożego za- 
kazał ( = nie pozwolił) Pan Krystus kłasc pod korzec. Orzechowski. 
Quinc. Gjb; mężowi zakazano było owocu z drzewa, a nie niewieście. 
Agr. o ślach. 30; statut, któryby zakazował pewnych szat i ubiorów. 
Agr. o ślach. 49; zakazują im też prawa urzędów pospolitych. Agr. 
o ślach. 52; zyskownej nieczystości zakazował. Sk. rdz. 11; zakazował 
pió wina i bydląt jeść. Sk. rdz. 90; zakazał też wróżek i grzechów 
brzydkich i pospolitych przy ofiarach pogańskich. Sk. rdz. 191 ; za- 
kazuje szczypać cudzej sławy. Opal. sat. A, a; jeśli odmawiasz pu- 
ścić ludu raego. Budny II, Mojż. 10, 4; gdybym tego zamilczał (= 
nic powiedział). Agr. o ślach. 54; czego Euzebius zamilczał. Sk. rdz. 
122; pogańscy pisarze, jako nieprzyjaciele chrześcianora dobrych spraw 
jego po chrzcie zamilczeli. Sk. rdz. 123; iżem zataił proroków bożych, 
zof. 203 a, 11; ci dwaj, Marcin i Valentinus, taili ( = nie pokazali) 
swoich błędów przód rzymskimi chrześciany. Sk. rdz. 87; niewiasta, 
tajać grzechu upadku swego, . na ziemię padła. Sk. rdz. 127; bo nie 
baczy pod trawa iż dziwnego gadu tai się zawsze rozlicznego jadu. Roj, 
wiz. II, 162. Możnaby tu jeszcze zaliczyć więcej czasowników, mają- 
cych myśl przecząca a umieszczonych gdzieindziej, n. p. zaniechać czego 
— nie czynić czego, zajrzyć, zazdrościć (nie życzyć) czego, zapomnieć 
(nie pamiętać) czego i t. p. Przykłady te dowodzą, jak ściśle gen. 
w zdaniu zaprzeczonem łączy się z kategoryą gen. separationis. 

Także po wyrażeniach: trudno (nie łatwo, nie można) stoi często 
niekiedy gen. n. p. • bo też tu barzo trudno powiedzieć wszytkiego. Rej, 
Wiz. 231 ; trudno rozwagą skrócić płochej główki. Rej, P. 18 ; acz tam 
tego trudno naleść masz. Rej, Ż. 276, por. 2. 82; W. 134; W. 164; 
Ż. 309; W. 201. Ż. 46; W.' 20; W. 227, por. Szomek str. 3, 2; tak 
się z sobą wszytki cnoty poplotły, że ich rozerwać trudno. Górn. Dw. 
1566. Ij^a (1639 także), ale : a w tym trudno podać naukę. Górn. Dw. 
K^a; trudno tego zamilczeć. Opal. sat. III, 4; czego wszytkiego wyli- 
czyć trudno. Górn. i)w. Yga; gdyż już tego zwyczaju trudno wyko- 
rzenić. Górn. Dw. Z^a; trudno było zamykać oczu na straszliwa prawdę. 
Sienk. Pot. III, 191; to męczarnia, od której sroższej trudno wymyślić 
na ziemi. Czajk. Kirdż. 30. 

(3)Genetivus com parati oni s. Oznacza osobę lub rzecz, która 
inna osoba lub rzecz przewyższa pod względem własności wyrażonej 
przymiotnikiem lub przysłówkiem, n. p. jestem większy ojca, [A£ł^wv 
sial ToO TraTpóc, maior sum patre. Jestto gen. ablatywny, któremu od- 
powiada ablatiyus w jęz. stind. i łać. ; genet. w jęz. gi'eck. stind. ghrtat 
syadiyah słodszy od złota. RV. 8, 24, 20. ( Delbrdck Altind. Synt.) 



o użrciu obJnetivu w jF^tyta PoLs^iit. 12/ 

%aa^{i] <jTep£o>Tepł] Xt3o». ^j;. 403. Pojęcie porównania wyłoniło się z pier- 
wotnego pojęcia oddzielenia (separationis) ^). Dla tego też w dzisiejszej 
polszczyźnie genet. z przyimkiem separaty wnym od lub wyrażenie z przy- 
imkiem nad odpowiada tej kategoryi. 

Jak we wszystkich językach słowiańskich, tak też i w jęz. pol- 
skim gen. comp. dawniej był używany, ale już wcześnie zaczął wycho- 
dzić z powszechnego użycia, i odtąd wyraża się porównanie za pomocą 
przyimków od lub nad (syn większy od ojca — Lepsze nad smutek ufa- 
nie pobożne. Brodź. Wiesł. I.) lub też używa się wyrażenia przysłów- 
kowego z niż(eli): syn większy niż ojciec, t. j. syn większy, niże (anie) 
ojciec *). W obec tego, że gen. compar. jest rodzimą konstinikcya sło- 
wiańska, myli się prof. Parylak, uważając za grecyzm następujący 
zwrot Kochanowskiego: „Wieczorna gwiazdo! Który na okragłem niebie 
ogień nad ziemia gore przyjemniejszy ciebie." 

Także J. Przyborowski (Wiadomość o życiu i pismach J. Kocha- 
nowskiego, Poznań 1857 str. 205): gen. comp. uważał niesłusznie za 
grecyzm. „Płonka ta z pod nieba Grecyi nie przyjęła się na naszej ziemi, 
chociaż ja od najdawniejszych czasów zaczęto hodować. '^ 

Przykłady: Uczynił jes ji małem mniej wszech angiełów. fl. 8, 6; 
w puł.: umniejszyłeś ji mało od aniołów. Minuisti eum paulo minus 
ab angelis; mniejszy odca. ii. S. Ath. 31; Wacł. 112; ten był oćca barzo 
lepszy. Nehr. Altp. 275 ; jako ja Zagroby dzirżał z oócera więcej trzech 
lat. czer. 930; dalej trzech lat. czer. 50; dzirżę ja dalej trzech lat 
w pokoju, czer. 1355; dalej pięcinaćcie lub pięćnaćcie lat. R. Hubę, 
Kps. S. 149, Ptg. 42; dalej sześcinaćcie lat. Sg. 93; dalej dwudziestu 
lat. Sg. 20; uczyni się wyższego wszech narodów, zof. 146 b, 37; ale 
brat jego młodszy będzie więcszy jego. zof. 42 a, 26; zęby jego bielsze 
mleka. 43 a, 10; bo ociec więtszy jest mnie. Ope<5 59 v ; a tak byłby 
błąd pośledni (poszladny) gorszy pirwego. Spr. Kj. III, 97; iż wam ta- 
kie upominki dam, których na świecie żadnych lepszych nie masz. Rej, 
Ż. 351; wszyscy starszy kapłanów żydowskich. Kalina anecd. Arch. 
III, 39; przyszło potym sześć panien z onymi ukłony. . . jedna drugiej 
piękniejsza, aż się dziwno zdało. Rej, wiz. III, 335; niewiasty . . nie 
były podlejsze mężów. Agr. o ślach. Bpp. I, 51; wieczorna gwiazdo! 
której na okragłem niebie ogień nad ziemia gore przyjemniejszy cie- 
bie? Kochan. Epithal. 24; których język szkodliwiej miecza siecze; któ- 



*) Der ablativu« comparationis ist ein ablatiy der trennung und bedeutet: von 
wo gerechnet, daher: im yergleiche (Ziemer, Comp. 49). 

*) Podobnie w jęz. cz. por. Ćapek 11, i w serbsk. Danićić 130. 



128 Dft. Jak bvstroń. 

rych zęby oszczepów sroższe i strzał prędkopiórych. Kochan, ps. 57,11; 
gwiazdy jaśniejsze wybranego złota. J. Kochan, ps. 8, 14; gniew jego 
nietrwalszy piany. ps. 30, 13; groźniejszy morza i wszech nawałnosci 
Bóg z wysokości. J. Kochan, ps. 93, 11; klękali (co winna rzecz była 
tylko panu) przed wołem, woła głupszy, który przywykł sianu, ps. 106, 
44; porównaj ps. 105, 46; pieśni I, 7, 5; 119, 127; 148, 37; Śnieg 
na ziemi wyższej łokcia leżał. Kochanowski, pieśni I, 2, 3; I, 3, 15; 
podnieś sie wyższej nieba. ps. 108, 10; powiedam, że białogłowa 
wszytko to umied może, co mężczyzna, ani jest jej dowcip kęs jeden 
naszego podlejszy. Górn. Dw. ^^a, (1639 także); aby w dzielności nie 
był Achilla podlejszy. Górn. Dw. Ggb (także w wyd. r. 1639); bo w tym 
nie rozumiał się być kęs jeden Achilla podlejszym. Górn. Dw. 1566 
H,a (1639 także); słyszcie Pani, te fraszki, co teraz czytacie, jeśli po- 
dlejsze waszych, jeszcze nie wygracie. Kochan. II, 365 ; aby żaden wię- 
cej dwu warstw linów do szczuk w beczkę lwowską kłaść nie śmiał. 
Kom. Arch. kom. hist. VI, 316; one (białogłowy) w cnotach ani były 
nigdy ani nie sa mężczyzn podlejsze. Górn. Dw. Z^a (1639 także); ja 
nędzny, wszego ludu niższy, nie jestem dostojen poruszyć tako świętego 
dziewictwa. Opeć z r. 1522, list. 56; jeden drugiego gorszy; niemasz 
w czym przebierać. Cn. ad. 395; sumnienie gorsze kata. Bies. A, (L.); nie 
wielkie zalecenie być lepszym najgorszego. Cn. ad, 704; co prędszego 
Węgrzyna? co Niemca stalszego? Co nad Anglika wzroatem jest uda- 
tniejszego? I co popędliwszego nad Francuza w boju? Co mędrszego 
nad Włocha w walce i w pokoju? Wenecya z r. 1572 wyd. T. Wierz- 
bowski. 1735. Kto męźniejszy Hiszpana, kto Czecha jest śmielszy. We- 
necya z r. 1587. Kto Kapistrana świętszy był onego wieku? Wenecya 
z r. 1572 w. 2065. Kto Juliana mędrszy. Wenecya z r. 1587 w. 2069; 
ktoby też do pewnego czasu, który jednak krótszy roku i sześci nie- 
dziel być nie może, powierzyć chciał monti pietatis pieniędzy swych. 
Sk. kp. 610, str. 156 a; przecie się nad niem namniej użalić nie 
chciała ... twardsza kruszca, zimniejsza słupów marmurowych. P. Kochan. 
Orl. I, 49. 

I w nowszej polszczyźnie spotkać się niekiedy można z gen. com- 
parat. , zwłaszcza po przysłówkach: więcej, mniej, dłużej, wyżej, niżej 
i po przymiotniku gorszy : więcej lat ośmiu z łóżka się nie ruszył. Zabł. 
szlafm. 62; a waść zdrajca gorszy żmii. Zabł. szlafm. 70; czemu, mi- 
strzu, masz siwiznę stokroć młodsza mej młodości. Krasiń. III, 332. 
W niektórych okolicach Polski gen. comp. dziś jeszcze jest w stałem 
użyciu, n. p. na Litwie (z ruska?), n. p. był tam więcej miesiąca, dłużej 
roku; zapłacił więcej stu rubli; gorszy psa, kosztuje to więcej rubla, 
wyżej domu, okna, człowieka. W języku ludowym znajdujemy także 



o UŻYCIU GBNtóTlYU W JĘZYKU POLSKIM. 129 

(choć nieliczne) przykłady gen. compar. : „Oj sierota ja była, cięzsa ka- 
mienia. Kolb. Mazowsze II, 223; ja sierota, cięzsa kamienia. W języku 
ludowym okolic Krakowa gen. compar. spotyka się w zwrotach : gorszy 
psa, gorszy świni i t. p. Słyszałem także z ust osoby wykształconej, 
pochodzącej z Wielkopolski zdanie: cóż może być gorsze tego? Praw- 
dopodobnie więc zwrot ten jest w Wielkopolsce dość powszechny. W ję- 
zyku literackim współczesnym znajdują się także sporadycznie przykłady 
gen. compar., które prawdopodobnie odnieść należy do wpływów gwa- 
rowych. W bibliogr. XV — XVIII w. Estreichera str. III : to wszystko 
dostarczyło mi więcej trzydziestu tysięcy kartek; w intimie były (na- 
haje) cieniuteńkie i nie administrowano ich więcej dziesięciu Krasz. Och. 

I, 10; więcej roku w nim (w konwikcie warszawskim) nie pozostał. 
Rzew. List. 1,45; oprócz exort duchownych, więcej dwunastu mów świec- 
kich dało się słyszeć. Rzew. List. I, 95; dał mu był razu jednego 
suknia .. której moda już więcej roku przeszła. Rzew. List. I, 332; więcej 
dwóch lat. Rzew. List. I, 377; więcej godziny. Rzew. List. II, 454; 

II. 457. Por. Bystroń, Przyczynki str. 32 n. 

(4) Przy słowach : bać, lękać się czego it. p.: nie będę się bać 
tysiąca luda ostapajacych mnie. fl. 3, 6; bać się b<;da imienia twego, 
gospodnie. fl. 101, 16; bo się bał wszytek lud Saulowa zaprzysiężenia, 
zof. 178 a; w dzień Szymona i Judy boi się koń grudy (przysł.); sądnego 
dnia ma się bać, a piekła się lękać. zab. XV, Kj. I, 143 ; bójże się tej ka- 
źni. Rej, apoc. 36; zgonu boisz się, tyranie! Słów. IL 53; lękasz się 
mego zęba? Słów. L. Wen. III, 4 ; dłużnik, który się bliskich gód lęka. Rej, 
Z. 344; każdy się lęknie niebieskich rzeczy. Rej, wiz. 255; ulęknicie 
się tej straszliwej trąby. Rej, apoc. 12; obok: nie lękajcie się nic od 
strachu ludzkiego. Rej, apoc. 179; ubalibyście się słuchu. Budn. Jer. 
51, 46; groźno się tego przolęknał. Nehr. Altp. 284; męża krwawego 
i zgłobliwego żądać się będzie gospod zin (abominabitur) fl. 5, 7 ; a czło- 
wieka krwie winnego i zdradnego żadzić się będzie gospodzin. puł. 5,7. 
Por. Arch. V, 265. Linde p. żadzić się; przelękła się pozdrowienia. Zł. 
prz. 62; a owszem się lękaj a ustrasz się tego. Rej. apoc. 13 a; lękam 
się szmeru liścia, nocnych ptaków krzyku Mick. son. 5; ktoby się 
miecza przeląkł. Sienk. ogn. I, 28; lękaj się jadu, który w oczach 
żmii płonie. Mick. son. 11; jak gdyby zlękła się szelestu. Mick. 
P. T. III. Strach wam turmy! Mick. P. T. VII; ustraszywszy się tych 
strachów. Rej, apoc. 193; ustrasz się tego. Rej, apoc. 14; temu często 
boja się krzywdy uczynić. Sienk. Pot. III, 158 ; Stind. bhl - = bać się 
łączy się z ablatywem. Delbr. 110; srgn. erschreck(;n (właściwie od- 
skoczyć por. heuschrecke) łączy łj się z genct. a blat. ; do erschrahten 

Borpra«j \V)dxiftiu filolog. T. X\li. .y 



130 bR. JAN l3VSTR0»r. 

dirre raaere die notkaften mau. Nib. 2113; 2255,4. Jeszcze tlans Sachs 
(w. XVI) używa tej konstrukcyi. 

(5) Przy słowach : ni enawidzieć, nienaźrzeć czego: niena- 
widział jes wszech, fl. 5^ 6 ; puł. zawidziałes wszystki ; nie widżcie (zam. 
nie nawidźcie) złego 96, U; nie naźrzał jesm kościoła, fl. 25, 5; nie 
nażrzałem zboru złości wy eh. puł; ob. czyniące nieprawdę nie naźrzał 
jesm. fl. 100, 4 ; czyniące przestapania nie naźrzał jesm. puł; nie naź- 
rżysz styskujacych w zaraętce. fl. 9, 21; nienawidzi swojej dusze. fl. 
10, 6; puł. za widzi duszę swa. 

Pisarze nowsi nienawidzieć łączą niekiedy z acc. : miłując ludzi, 
nienawidzę tylko te ich wady. Rzew. List. praedmow. VII. 

W skutek atrakcyi stoi gen. po czasownikach łączących się zwykle 
z acc, jeżeli ną połączone z czassownikami bać się, lękać się i t. p. 
Sara Michaela łzy ma w oczach, a lęka się przerwać marzeń męża. 
Czajk. Kirdż. 52. Nie zgoła był Żółkiewski na te prośby głuchy, boi 
się wdać korony w nowe zawieruchy. Pot. choć. 80, 10 ; dotąd się rwać 
przymierza dziadowskiego strachał. Pot. choć. 91, 2. 

(6) Przy słowach: wstydać, wstydzić się czego: że się nie 
wstydaU nagości swojej. Rej , apoc. 45 ; czegoby się powstydać miał. 
Rej, Ż. 40; a żdlcić mi przeżAl pawigo pióreczka, a jeszcze mi żdlniej 
mojej kochaneczki. Cinć. Pies. 24, 4; takiego dzieciństwa wstydzić się 
ma każdy. Sk. rdz. V a ; lepiej mi się zda ręka własna pisać a pary 
próżnej nie puszczać ani się pisarza wstydać. 8k. rdz. 118; drudzy się 
swej chwały wstydzą. Kochan. II, 872; wstydzić się jego chwały 
i zmartwychwstania musieli. Sk. kp. 215a; jako się ich będą złoczyńcy 
sromać. A kto wie jeśli tego nie będziem się sromać? Pot. choć. 95,6; 
Rej, apoc. 127; nie wstydał się z dziewczęty wrzeciona i wełny. Pot. 
choć. 61; szablę kocham — wstyd rai noża. Krasiń. II, 297; wstyd rai 
był mojego wzruszenia. Mick. P. T. X. 

(7) Przy słowach : żałować, kajać się, spowiadać się, lito- 
wać się, płakać czego lub kogo: swoich grzechów sirdecznie 
żałował, śwtkrz. c v ; tego mi dzisia żal. spow. powsz. z r. 1375; nie 
chce się zlutować ani żałować mej niewinnej męki. Kj. III, 101; ach 
cóż mi jej było żal. Kj. III, 102 ; Panie Boże, tej naszej przygody się 
pożal. Rej, Żyw. J. 569; raczyłeś sie użalić mego udręczenia. Kochan. 
Ps. 40 (L.); bar2om się jej rozżaliła dolui super eam. Eufr. 103; jego miła 
matuchna żałowała tego. Zab. XV, Kj. I, 145; użaliwszy się... nie- 
winności mojej. Wenecya z r. 1572 w. 868 ; pożal się Panie Boże tak 
dalekiej drogi. Zaht, szlafm. 28; żal się Boże lepszych czasów. J. B. 
Zaleski 33; acz mi lito mojej nędze. Rej, Żyw. J. 966; żałobliwymi 
głosy lutowali męki mojej niewinnej. Kj. III. 101; nie chce się zlutować 



o UŻYCIU OBMRTIYU W JĘZYKU POLSKIM. 131 

mej niewinnej męki. Kj. III, 101; lituj mej żsioici, Kochan. II, 175; 
miałby przyczynę żałować się swego nieszczęścia, płacząc. Kochan. II, 
464 ; kaję się . . mych wszech grzechów, spow. powsz. jnż nam czas, 
godzina grzechów się kajaci. Bogur. 150B. Prace filologiczne I, 168. 
Polak się męstwa przodków gospodarstwem kaje. Wenecya z roku 
1572 w. 2300; Lukrecya pierwej na grzech pozwoliła, którego się po- 
tym kajać, sama siebie zabiła. Sk. Żyw. 1, 93; może się jeszcze ukaje 
buntownik te] roboty. Pot. Arg. 156; kto się grzechu swego kaje, za 
karanie mu to staje. Cn. ad 395; płacząc dziewstwa mego. zof. 174,69; 
aby płakał jej. zof. 26 b, 6, jam to jego młodości dopiero płakała. 
Karp. III, 146; jako wieśniaczka, kiedy płacze syna lub wdowa męża. 
Mick. P. T. III; powiedz, jak dawno płaczę lubej straty. Mick. Dz. 
IV; wszyscy płaczą żony. Mick. Dz. IV; ta, której płaczesz, jest po- 
dobno żywa. Mick. Dz. IV ; gdyż sie swych grzechów spowiedamy. 
gnieźń. 15 b; spowiadać się grzechu swego będą. Sk. sakr. 247; Ju- 
dasz .. jawnie się tego spowiadał- Żarn. Post.. 3, 773 (L.); wyspowiadawszy 
się z żałością grzechów swoich. Sk. kp. str. 158 b; Jezusa umarłego 
stworzenie płakało. Pana swego miłego barzo żałowało. Zab. XV, Kj. 
1 , 145 ; a płakali jego. zof. 95 b, 24, zof. 197 a, 9 ; a gdyż ji opłakali, 
zof. 195 b, 26; jako jej maja płakać i narzekać nad nia miłośnicy jej. 
Rej, apoc. Bb 4 b ; opłakać Jezusowej rany. Wacł. 83; jeśli już umarłej 
płakać królowej mamy. Kochan. II , 501 ; płaczą chudziny ociec, matka, 
dzieci , wszyscy. Opal. sat. 1,3; ze smakiem umiera kogo swoi płaczą. 
Morszt. 247; cego ty płaces, Jagula? Ej płacę ja płacę Jasionka swo- 
jego. Bibl. Wisły IV, 145; ach, mnie momentu skodzis! (żałujesz). 
Bibl. Wisły IV, 149. Lit. Dajnflk, sesyte! ko ne dajnóji, ko rymai 
knt rankóliu? Schl.jLes. 6; asz jums padcsiu brólio gedeti. Schl. 16. 
Tym jeśli świat nie płuży, i chleba im szkoda. Morszt. rosk. Dz. 26 a; 
i oczek i dłoni szkoda. Mick. Dziady 1. 

W daw.niejszym języku także żałować czego — skarżyć o co: 
Czso Simon zalowal na Mali) trzi grziwen fideiussorie, temu s<> dwe le- 
czę. J. V. Lekszycki. Die illtest. Grodb. 1061 z r. 1391. 

(8) Przy słowach: rozweselić, rozmiłować się czego: mogą 
się tu rozweselić a rozradować wszyscy wierni pasterze słów a spraw 
prawdziwych pańskich. Rej, apoc. 17 a; Batsaba tak była śliczna nie- 
wiasta, iż rozmiłowawszy się jej Dawid , uczcił ją godnością królewska. 
Agr. o ślach. 22; Orland, który się dawno gładkiej rozmiłował Ange- 
liki. P. Kochan. Orl. 1,5; i nasz język polski rychłoby urósł, gdy- 
byśmy się go rozmiłowali. Górn. Dw. F. 7 a ; młody człowiek . . prędko 
się jednego rozmiłuje i zasię zaraz go opuści. Górn. Dw. K. 3 a (1639 
także); rozmiłowawszy się pana swojego Daryusza. Rej, Ż. 94; rozmi- 



132 DR. JAN BYSTROŃ. 

łowawszw się cnoty. Rej, Z. 27; rozmiłował się panienki. Budny 1, 
mojż. 34, 3. 

(9) Przy słowach: mścić, pomścić się czego: acz się mścić 
onego chcieli, Góm. Dw. 205; pomścić się krzywdy. Górn. Dw. ; gdy 
nie może kto sposobem innym mścić się nad większym krzywdy, mści 
się nad niewinnym. Gaw. siei. 395 (L.); ołtarz pogański zburzył i pomścił 
się zelży wości zakonu. 3, Leop. 1 Mach. 2, 25; a pomści się wzdycha- 
nia i moich złes na niej. Kochan. II, 356; pomścili się sromoty a zel- 
żywości i siostry swej i domu swego. Gliczn. wych. 21; w tym Miłosz 
Kobylowicz mszcząc się Pana swego, Amurata w namiecie zabił ukrut- 
nego. Wenecya z r. 1572, 486; mszcząc się śmierci ojca. Wenecya491; 
który się przysiągł zemścić na cesarzu Karle śmierci króla Trojana. 
P. Kochan. Orl. I, 1 ; tej krwie P- Bóg się mszcząc rzymskie państwo 
srodze karać tego roku począł. Sk. rdz. 83; nie chciał się Aureliusz 
mścić krzywdy swej. Sk. rdz. 92 ; pomści mej krzywdy i zelżenia swe- 
go. Kochan. II, 473; wnet się jej (krzywdy) pomścić. Sk. kp. 214 a; 
jakoby się śmierci jego sławnie pomścić mogła. Górn. Dw. 1576 Y6a; 
wszytek lud do wojny podniecili , aby tak wiele okrucieństwa , zabój- 
stwa, nierządu, spalenia i rozszarpania miast na tobie zemścili się. Staro- 
wolski wielkiego Turka listy. Kraków 1618, str. 53; pomściła się krzywdy 
swej Bogini podziemna. Klon. wor. Jud. B. 2 a ; nim pomszczę się obelgi 
mojego honoru. Mick. P. T. VIII; by nie powiedziano, żem się mścił 
rekuzy. Mick. P. T. X; chcąc się zaraz na siostrze szczęścia jej po- 
mścić. Witwicki, Gadu, gadu. Lipsk , 1852; gdy się nie mścisz pierwszej, 
krzywdy swej. Pot. choć. 67 ; jakby mściło się zmuszonego szczęścia. 
Czajk. Kirdż. 49. 

(10) Gen. causae: czegóż jeszcze wlazł mi tu ten Hrabia. Mick. P. 
T. VI; czegożeś biegł tak prędko? Kamiński. Zabobon. Lwów 1820; 
cegoz się smucić mamy? tamże; czego uśmiechasz się? czego? Co w nim 
widzisz wesołego? Mick. Dz. II; czegóż oglądasz się? czego? co w nim 
widzisz powabnego? Mick. Dz. II; boisz się sobie równego człowieka? 
Mick. Dz. IV; I czegóż ona przede mna uciekła? Mick. Dz. IV; cze- 
góż wzdycham? Mick. Dz. IV; mając swoje miasta i wioski^ czego ou 
siedzi w cudzem? Karp. III, 219. 

(11) Przy słowach: brakować, j est brak czego, niedostaje 
czego: dwóch zębów braknie w ustach. Mick. P. T. V; brak mi tylko 
pozwolenia. Fredro. Zemsta; mówcie komu czego braknie. Mick. Dzia- 
dy II; ja wiem to dobrze, czego mu brak. Zab. 12,74; ubóstwu mało 
co brak, łakomstwu wszystkiego. Min. Ryt. 4, 141; gdy mu na liczbie 
źołnierzów brakło, w cnocie nadzieję położył. Nar. Hist. 2, 195; pod- 
czas suszy wody im często brakuje. Os. Zel. 44; stał tam Kupido wo- 



o UŻYCIU OBNETIYU W JĘZYKU POI^SKIM. 133 

skowy, tylko mu brakowało mowy. Mon. 76, i ; co za łagodność w tej 
twarzy! brak mu tylko mowy! Rzew. List. I, 75; ale grosza brak 
w księstwie. Miek. P. T. X^400; Tu znowu brakło mu oddechu. Mick. 
R T. X , 762. 

(12) Gene ti vu8 materiae. Oznacza materya, z której co*' jest 
zrobione, a więc punkt wyjścia dla drugiego przedmiotu. W jęz. stsłw. 
można było powiedzieć: stena kameni źestokago murus e duro lapide 
factus, w starszym języku czeskim, a poniekąd także w dzisiejszym lu- 
dowym ^) znajdują się także przykłady gen. matoriae , n. p. : imiese na 
svej hlav6 korunu zlata 8v6tl6ho a z kamenie pfedrahóho. Vyb. I, 142. 
Bartos. PUśt* aksamita novy. Vyb. I, 1113; uzrć v svej belucej rucS 
prsten nebeskóho zlata. Kat. 31; kdyby były zaniky /cleza Styrskćho, 
żMn^ nezabrani do dvora panskóho. SuS. Pis. 235; V p4tek na§e hody 
ukrop studenó vody. Antli. II, 6; kr4l Vladislav pfijel do Prahy u ve- 
likć ozdobś zlata a stfibra. Let. 253. ZódnJ^ nepfiMv& laty sukna no- 
veho k rouchu vetch6mu. Su^. Mat. 114; dala mu pereiko modrej fia- 
lenky. Su§. Pis. 281. Przykłady z jęz. serbsk. przytacza Danićió str. 
59 — 60. W języku litewskim , zwłaszcza ludowym , gen. materiae bar- 
dzo jest ulubiony: ńukso źMas pierścień (z) złota; szilku jOsta (z) jed- 
wabiu pas; żalili rutu vain i k(jlis (z) zielonych rut wianek; szilku tinklas 
(z jedwabiu sieć i t. d. Schleicher 129, 3; w gr. Tet/o; >£5ou, TpaTte^a 
apY»jfto'j, £X7ra)[jLx ;'j^ou i t. p.; ol '7-:£pxvot oOx iwy yj póScoy t^tocy, aX>a xpu- 
criou. Dem. XXII, 70. Konstrukcyi tej odpowiada w jęz. stind. i łać. 
ablatiyus materiae. 

W języku polskim konstrukcyi tej nie ma. Zastępuje ja gen. 
z przyimkiera z lub też przymiotniki , n. p. lit. Aukso z(5da8 = polsk. 
pierścień ze złota, p. złoty. W języku poetów spotyka się jednak nie- 
kiedy zwroty, któreby można uważać za gen. materiae, n. p. Psyche! 
ty stoisz w marmuru tunice. Asn. I, 31. 

(13) Należy tu jednak zaliczyć użycie gen. po słowach: napełnić, 
nasycić, napoić czego it. p. : był na pełnion boleści. Kalina, Anecd. 
palaeopol. Arch. III, 38; dom napełnion był słodkinj woniej, ibid.; góra 
napełniona kamienia, ibid.; Kalina zalicza te przykłady do gen. partit., 
również gen. napoić : aby wszytcy ludzie pokolenia i języki ich owo- 
eówj a winnice jagód i gron byłyby napojeny ; pan Bóg napełnił to 
miasto mięsa. zof. 3b, 13; napełniona będzie wszytka ziemia Bożej 
sławy. zof. 104 a, 17; a napełnił go ducha bożego, mądrości, rozumu 
i umienia, zof. 73 b, 3; napełniono wozy ich zboża. Budny, 1. mojż. 42, 

») Por. Hattala. ?. M. 1858, 5?7; (^npck Ptr 18. 



184 DR. JAN BYSTROŃ. 

25; napełnieni jesmy rano miłosierdzia twego. fl. 89, 12; puł. także; na- 
pełni oblicze ich gauby. fl. 84, 15; puł.; bo napełniła się jest złych dusza 
moja. fl. 87, 3 — w psałt. puławs. iustr. : bo napełniona jest złosciaroi 
dusza moja; napełniona sa radości usta nasza. fl. 125; wszytko napeł- 
niono będzie dobroci, fl. 103; napełnisz mię wiesiila. fl: 15; puł.; na- 
pełniona bądźcie usta moje chwały twej. fl. 70; por. fl. 62, 71; puł: 14>; 
fl. 144/fl/25; fl. 64. 10; fl. 64, 12; 73, 21; 37, 7; nap łnić raczy nas 
wiesiela duchownego repleat vos omni gaudio. gl. XV, Kj. I, 52; por. gl. 
XV, Kj. I, 114; Kj. I, 123; napełniona byłaby grzechu, zof. 84. b; 
jabłoni jabłek napełniony będą. zof. 94 a; napełń róg oleja. zof. 182 a; 
wziął gąbkę i napełnił ja octu. Opeć 103 r (gl. octem); od nieszczę- 
snych żydów napojon octu i żółci. Opeć 103 v. (gl. octem i żółcią); 
tamo było twe serce żółci i octu napawano. Opeć 101 r. (gl. octem); 
łaczaec napełnił dobroci. Wacł. 139; wszytkich cnót napełniona. Wacł. 
61, 79, 85; napełniwszy ręce swoje drzew. Eufr. 79; napełnione sa 
błędów i wszelkich fałszów. Orzechowski. Rozm. V. około polsk. kor. 
K 3 b ; raczyłeś go nadarzyć wnet obficie wszego. Lament Jeronima 
Szafrańca (przedruk), str. 7; chleba niebieskiego nasycił je. fl. 104,39; 
131, 16; natkawszy pełne kąty wszędy przypowieści. Rej, wiz. 1,286; 
ach moje miło serce, toćeś rozdwojono, a rozlicznych przysmaków teraz 
napojono. Rej, Żyw. J. 4888; więcći oni bywają ślachetni a dobrych 
obyczajów napełnieni, gnieźń. 13 b; nakarmiwszy się srogiego strachu. 
Górn. Dw. 1566, H6b (1639 także); czuję tu zapach rozmarynu, to 
mnie zapewne kataru nabawi. Teat. 556; on mnie bojaźni, a jam jego 
gniewu nabawił. Boh. kom. 2, 91 (L.); dzieci te nabawiły mnie niemało 
zgryzoty. Teat. 37, 66 (L.); ten dawny oszust nie jednego biedy nabawił. 
Boh. kom. 3, 360 (L.) ; wieczny królu z wysokości, tyś nas nabawił wol- 
ności. Groch. W. 78 (L.); sama tylko cnota szlachectwa nabawiać człowieka 
może 1 uszczęśliwienia. Zab. 10, 241 (L.); kto zdrada zginie, większej żało- 
ści nabawia. Zab. 11, 191; ten przewóz nabawi kiedyś nie jednego 
biedy. Teat. 54, Dz.; i teraz krwawej nabawiały wojny i srogiej hańby 
ojczyznę. Opal. sat. I, 3; i mleka sa szkopce napełnione. Szymon, siei. 
XIII, 168; sakramenta . . dusze nasze., darów Bożych rozmaitych do 
zbawienia potrzebnych napełniają. 8k. sakr. 16; której radości wszytko 
uiebo, wszytka ziemia była napełniona. Rej^ Post. 15 b; jeden wół 
w browarze stojący, opiw.szy się wywaru, zdechł przy korycie. Rzew. 
List. I, 110. 

Genetivus po tych czasownikach oznacza materya, która się cos 
napełnia, n. p. stsłw. napl-tniśę peśtera kamenłja. sup. 159, 3; ispl^UB 
bystb syętaago ducha. sup. 18, 27; genetivus ten spokrewniony jest 
znaczeniem z gen. partit., n. p. napełń róg oleja. zof. 182 c i róg oleju, 



o UŻYCIU GtBNKTiyu W JĘZYKU ł>OL8lClM. l35 

kielich wina, beczka piwa i t. p. W pierwszym przykładzie gen. oleją 
oznacza materya, która się napełnia Leczka bez względu na jej ilość, 
w następnych pewna określona ilość mieszcząca się w rogu, kielichu 
beczce i t. p. Obok genet. w powyższych przykładach już w wieku XV. 
występuje instrumonUilis (bo napełniona jest złoscianii dusza moja. puł. 
87, 3; wziął gąbkę i napełnił ja octem. Opeć 103 v. gl. por. powyżej 
przytoczone przykłady, których liczbę możnaby dowolnie powiększyć); 
materyę, która się coś napełnia, zaczęto poczuwać jako narzędzie, przy- 
czynę, skutkiem której jest napełnienie, dlatego ob. nasycił się chleba 
zaczęto mówić nasycił się chlebem; aż wreszcie instrumentalis wyparł 
konstrukcya pierwotna; że bowiem konstrukcya z gen. jest pierwotna, 
tego dowodzi przykłiid innych jęz. słowiańskich i jęz. pokrewnych, n. p. 
gr. Tco^^jLou Yj icóIk; sysas i s. p. W jęz stind. słowo par napełniać 
częściej łączy się z instr. aniżeli z gen. Delbr. §. 109, §90, w da- 
wniejszym jęz. niemiec. genet. i instrument, por. Baldes 48. 

Uw. napełniać używane jest w dawniejszej polszczyźnie z acc. 
wznaczeniu wypełniać, pełnić co: ostrzegajcie wBze go przykazania 
mego i wszech sadów moich a napełniajcie je. zof. 84 b; napełnion 
z przyimkiem od: od tajemnic twoich napełnion jest żywot ich. fl. 16, 
15; powstało pod wpływem jęz. łać. , por. także niem. von etwas er- 
fiillt, YoU, strotzend i t. p. ; także nabawić łączy się niekiedy z instr. 
nad zieraiaś powietrze sprawił i ono ptastweui nabawił. Kunc. gd. 11(L.); 
bezczynność przykra nabawia tęsknota. Zab. 11, 149; że bardzo głupi, 
przetom go mógł bardzo łatwo nabawić strachem. T( at. 34, 87 (L.); Jazo- 
nowi to Medea sprawiła, że go ta złota wełna nabawiła. Klon. ii. 4 b; 
raczyłeś go nadarzyć wnet obficie wszego. Lament Jeronima Szafrańca. 
A 4 a, 11. 

(14) 6enetivus (abl.) absolutus. Konstrukcyi tej języki słów. 
nie maja, podobnie jak inne języki indoeuropejskie, z wyjątkiem grec- 
kiego (gen absol.) i łacińskiego (abl. absol.). W językach słowiańskich 
istnieje natomiast rodzaj dat absol, podobnie jak w języku gockini. 
Niekiedy znajdują się jednak w zabytkach starosłow. formalne gen. 
abBol. Jestto konstrukcya grecka, naśladowana niewolniczo, n. p. ni- 
kogoże sa§ta ućitelja premeni sc = [xr^S£vo; 5vto; StSao^a^ou. sup. 97, *22 
(Miki. 616). Miklosich przytacza także z języka polskiego gen. absol.: 
żadnej sprawiedliwej przyczyny ktemu nie przywodzącej, nulla legitima 
causa ad hoc persuadente. Ks. ust. 1 10. Pod wpływem łać. ablat. ab- 
sol. powstała konstrukcya locat absol.: mnie zaiste w żydowskie ziemi 
starostą będącym. (Opeć.). Por. Bystroń, Drobne przyczynki, str. 42 — 44. 
(15)Genetivus tem por i s. Oznacza (na pytanie kiedy?) cza«ł, 
w ciągu którego czynność jakaś się odbywa. W jęz. łać. katogoryi tej 



136 DR. JAN BYSTROŃ. 

odpowiada abl. temporis, w gr. gen. temporis. W językach słowiań- 
skich przy rzeczowniku użytym na wyrażenie czasu zwykle stoi jakieś 
bliższe określenie, przydawka rzeczownikowa lub przymiotnikowa, w ję- 
zyku gr. wystarczający jest sam gen. temporis, n. p. KXiapxo; xal :^ai- 
pac X3cl vuxTÓ<; ^yey sttI tou; 7roXejJ!.tou;. Xen. Mem. IV, 8, 2; w skr. aktós 
w nocy, vś«tos we dnie, p. Delbrtiek. S. F. IV, 45; w językach sło- 
wiańskich tylko gen. temporis stsłw. vBCera, pol. wczora(j), poczu- 
wany już jako przysłówek, obchodzi się bez przydawki; może także 
przysłówek dzisiaj, stpol. i ludowe dzisiń uważać należy za gen. 
temporis od * dźiśó == * dbULsije ^). 

Przykłady: ku tobie wołał jeśm wszego dniafl. 85,3; puł. 
wszytek dzień; niechaj się modli za nami... nynie i czasu śmierci 
naszej wacł. 42; w imieniu twojera wiesielić sie będę wszego dnia. 
fl. 88, 16; puł. wszytek dzień; był przed nim tak jako był drzewiej- 
szych dni. zof. 184 a; miesiąca trzeciego wyszcia luda izrahelskiego 
z Egipta. zof. 65 a 14; piątego lata królowania Jeroboamowa przyjął 
Sechach, król egipski, dó Jeruzalema. zof. 197 b, 1; a ósmego naćcie 
lata królowania Jeroboama . . królował Abias nad Juda. zof. 197 b, 25; 
siódmego a dwadzieścia lata Aza, króla Juda, królował Zamry siedni 
dni w Tersa, zof. 200 a, 25; jenego a trzydzieści lata. zof. 200 b, 17; 
siódmego naćcie lata. zof. 209 b, 4; tako ubodzi był, iż on jedna 
dnia trochę mleka używał jest był. gn. czasu Teodozyusza. Eufr. 
9—10; niektórego dnia Slufr. 59; poprośmy dzisia świętego Jana na- 
szym sercem nabożnym, abyc on za nami za grzesznymi Krysta prosił, 
abyd on raczył nas wszego dnia i siego roku we zdrowiu wesela do- 
puście, gn. 36; tej istej nocy Krystus świętemu się Błażeju pokazał. 
Złota prz. 55; czasu lubego przyjemnego, wysłuchałem cie tempore 
accepto exaudivi te. gl. XV, Sprkj. I, 72; coście jednego czasu zamiesz- 
kali, abyście to drugiego napełnili, gl. XV. Sprkj. I, 118; wielkaśeć 
boleść miała czasu onego. Nehr. Altp. 273, 274; siódmego naście 
lata za morzem był. Nehr. Altp. 280; czasu nocnego da się wi- 
dzieć. Kochan. II, 7, 123; uczciwie ich czasów swoich użyć można. 
Sk. kp. 222 a; a gdy miał wolne godziny, których ku sobie przy- 



^) W śwtkrz. raz jeden znajduje się forma dźm4a (dinsa). Z. Paulisch (O pisowni 
i języku kazań świętokrzyskich. Kraków 189H. str. 12) przypuszcza, że „forma dźiuśa 
jest accusatiyas od rzeczownika dżiii i zaimka ś , a zaś przystąpiło pod działaniem 
analogi wyrazu wczora; por. dolsrbołu*. źińśa". Tu należy jednak zwrócić uwagę na 
ścieśnione a w wyrazie dźiśa, podczas gdy w wyrazie wczora a jest otwarte. Dla tego 
ttómaczenle tej formy przez Paulischa nie wydaje mi się wy starczaj .'^cem. 



o UŻYCIU OKNRTiyU W JIJZYKU POLSKIM. 137 

chodził. Sk. rdz. 116; obrali Korneliusza Rzymianina, syna Kastyna, 
i na papiestwo maja miesiąca posadzili. Sk. rdz. 127; roku tego 
Konstantynus z Rzymu do wschodnych królestw wyjachał. Sk. rdz. 191; 
nie dawnych czasów więcej lada babina starostw na wrzecionie wynio- 
sła niż towarzysz na kopiej który. Opal. sat III, 4 ; żadne krotochwile 
w domu prze młode ludzi nie chowa, bez czego oni dzisiejszych 
czasów być nie chcą. Bpp. 1,8; żołnierz mój , na pięć dyskursów 
rozdzielony , gdy go najpilniej było potrzeba, tych czasów zamieszanych, 
z ciemnych katów... nie mógł się wyprawie. Zawack. mcm. 8; jede- 
nastej niedziele po Bożem narodzeniu ma byó pług na rolej. Za- 
wack. mem. 18; wieków tych żył Serapion, biskup antyocheński. Sk. 
rdz. 97; żaden hajduk nie mógł owej zimy płynąć pod wodę. Sienk. 
ogn. I, 17; pan Bóg wszytkie chwały leży w grube stajni, na ziemi 
też wielmi twarde, zimy barzo ostre. Oped 20 a; ja pewnie tej 
zimy pojadę tam. Mick. P. T. III; tej jednej chwili przeliczył i prze- 
bolał wszystkie dolegliwości oczekiwania. Czajk. Kirdż. 31. 

Wyjątkowo w dziełku Teodora Zawackiego Memoriale oeoo- 
n o m i c u m . Kraków 1616 (przedruk prof . J. Rostafińskiego. Bpp. 1 5) znaj- 
duje się kilka przykładów użycia samego gen. temporis bez bliższego 
określenia w regułach gospodarskich na poszczególne miesiące : Czerwca 
oracz obchodząc łąki abo zboże, pokłada w myśli, jakie gumno nawiesó 
może. Lipca i zardzewiały sierp się rad przygodzi, ale łaźnie używać 
i krew puszczać szkodzi. Sierpnia sprawny gospodarz gumno szerzy 
sobie, lecz baczny purgacyej nie bierze w tej dobie. Października 
sprawiwszy to wino bez szkody winiarz, kufy dolewa; a tu prawie go- 
dy — Listopada wzgardziwszy oracz wiatry srogie, wdzięczen dam 
Bożego, częstuje ubogie. — Kwietnia kwiatki nastawaja, ciała się też 
otwarzaja — Lipca ni żyłki nie ruszaj — Maja miej żywot wolni yszy, 
we krwi, w łaźni badż hojniejszy — Sierpnia trzeba miarkowania, 
niechaj pani ani spania — Wrześniać zdrowszy owoc cały, z kozim 
mlekiem jedz chleb biały — Grudnia głowę nakrywaj, a z jej żyły 
krwie upuszczaj. W zdaniach powyższych należy się domyślić rzeczo- 
wnika: miesiąca. Por. przytoczony powyżej przykład: na papiestwo mie- 
siąca maja postawili. Sk. rdz. 127. Niezwykłe użycie gen. temporis 
spotykamy także w dziełku Romana Szkarłupki „Powieść ostatniego 
torbanisty — żebraka". Kraków 1862, str. 99; czasu, gdym spisywał 
opowiadanie torbanisty, nie czytałem jeszcze poezyj Szewczenki. Tu 
zdanie czadowe stiinowi bliższe określenie do gen. czasu. 



Bocprainr WydiUlu filolog. T. XX1J. 



18 



138 bK. JAN BYSTUOŃ. 



Genetiyns po przymiotnikach. 

1) Po przymiotnikach: godny, do8 to j en, winien czego: wszyt. 
kiej chwały dostojna. Wacł. 95; jest dostojen kaźni. zof. 145 a; nie- 
bieskiego senactwa dostojna cię udziałał król twój. Eufr. 123; czyniąc 
się niedostojnym jej towarzystwa. Opeć 9 v. (gl. niegodnym); dostojeneś 
śmierci. Opeć 75 v. (gl. godzieneś); dostojen potępienia. Opeć 78 r. 
(gl. godzien); bo nie byli głosu jego słyszeć dostojni. Opeć 80 r. (gl. 
godni); nie najduję w nim ni jednej winy, o któraby był dostojen 
śmierci. Opeć 89 r. (gl. winien); głosu twego sły^izeć nie byłam do- 
stojna. Opeć 100 r. (gl. godna); dostojenes tedy bezmiernego miłowania. 
Kj. III, 99; t«n królem polskim bywa, którego ci panowie, ta rada 
wszystka uznają być królestwa godnym. Wyb. mów. III, 14; wszytek 
świat jednej myśli ludzkiej niegodzien. RWf. X, 351; oj widzę, że 
i starca godne drogi lica tak urodne. Brodź. Wiesł. IV (I, 32); plęsy 
albo pienia godne niewiem czegoś. Opal. sat. przedm. 1 ; niegodzien wol- 
nego, niegodzien i szlachcica tytułu. Opal. sat. 9; abyś był godzien 
urodzenia wysokiego. Opal. sat. 98; Fi! to godna zabawka dygnitar- 
skiej córki. Miek. P. T. V; godzieneś pochwał. Mick. P. T. V; Bóg 
świadkiem, żem nie winien grzechów mego brata. Mick. P. T. V; go- 
dzien jest pałac Paca, godzien Pac pałaca. Mick. P. T. XI; czy też 
niewinna miłość wiecznej godna męki? Mick. I)z. IV; Boga, natury 
godne takie pienie. Mick. Dz. III; ciało nieskażone., niewinne wszel- 
kiego narażenia grzechu pierworodnego, to jest nierządnej żądliwości. 
Kj. III, 101 ; podniebienia warte mojego. Zabł. szlafm. H8; szkody warte 
szubienicy. Zabł. szlafm. 41; wart Pac pałaca, a pałac Paca. przysł.; 
czyliście warte cienia i chłodu. Mick. Dziady I; Ta córka warta dzie- 
sięciu Lechonów, Słów. L. Wen. IV, 3; Szarmancki .. bardzieg nad in- 
nych wart panny Teresy. Nieme. Powr. posła II, 9. 

Uw. godzien w znaczeniu stosowny, nadający się, zdatny do 
Ozego, łączy się z przyimkami na, do, ku, albo z dat : iżeby ludzie na 
to godni byli , z dzieciństwa maja być na to wychowani i w bojaźni 
Bożej dobrze ćwiczeni. Sed. oecon. 24; ku każdemu uczynkowi dobre- 
mu niegodni. Sovh oecon. 38; ku służbie Bożej będzie godna. Secl. 
oecon. 1 , 45 ; jeśli z młodu oboja płeć w tym nie sa wychowani, tedy 
na starość nikczemu dobremu nie są godni. Secl. oecon. I, 45; już ni 
ludziom, ni sobie niegodzien, ni Bogu. Rej, wiz. III, 680; z dziecin- 



o UŻYCir r,BNETIVU w JKZYKIJ POLSKIM. 139 

stwa iimairay rozume a mądre ludzie wychować, którzy by zieiTiiara i lu- 
dziem mogli pożyteczni a godni być. Secl. oecon. 44. 

(2) Po przymiotnikach : pa mięć i en, pomny, pilny czego: pamię- 
cien bądź przekory, fl. 88. 49 ; piił. pomni Ba/e. przekorę; niebyli pamię- 
tliwi mno7stwa miłosierdzia jego. fl. 105; pamięcien bądź sebrania twe- 
go, fl. 73; puł. 143; pamięcien będę sprawiedliwości twojej samego, 
fl. 70, 17; puł. pomnieć będę sprawiedlność (?) twoje samej; pamięcien 
bądź tego. fl. 73, 19; puł. pamiętny; Skarbimir pilny książęcego boku. 
Karp. III, 155; nigdy nie był rzemiosła rycerskiego pilnym. Karp. III, 
176; pomne dawnych przywilejów. Sienk. ogn. I, 33; tako oczy me 
niechaj będą pilne służby twojej. Wacł. 91; jedno to, co przysłuszy, 
tego zawżdy pilen. Rej, wiz. 1,202; będę pilniejszym urzędu swojego. 
Starów. 627; bądź pilen urzędu swojego. Rej, Żyw. J. 3822; abyś był 
pilen posługi. Rej, /yw. J. 1016; abychmy byli ustawicznie pilni głosu 
Pańskiego. Rej , apocal. 96 b, 22 ; błogosławieni , którzy są pilni tego, 
co w proroctwie zapisano. Rej, apoc. 4; pilny, by zając bębna. Rys. 
ad. 54; ustawicznie jest pilen wiernych swoich. Rej,apoc. Aa 8b; ehceli 
pan albo gospodarz domowy, aby czeladź jego tem pilniejsza roboty a 
pracy swej była, musi ich zawady pilen być. Secl. oec. 63; tyś inszych 
swaszek pilen, a żonka też inszych. Opal. sat. V, 9; patrząc, jako kto 
pilen swojego włodarstwa. Rej, wiz. IX, 834; bo i Apollo łuku bez 
przestania nie ciągnie, pilen czasem i śpiewania. Kochan. II, 12. 

(3) Po przymiotnikach : świadomy, wiadomy czego: zarówno świa- 
dom prawa jak i gosdodarstwa. Mick. P. T. V ; gazet pilny czytelnik, poli- 
tyki świadom. Mick. P. T. VII; świadomszemu morza. Słów. V, 12; 
ksiądz biskup huku niezwyczajny. Sienk. Pot. I, 321 ; tak się nawykła 
boju krew cała zburzyła. Karp. III, 150. Nie dobrze jeszcze istotnych 
romansów świadom, zdało mi się, iźem niedyskrecyą na jej gniew za- 
służył. Kras. Dośw. 31 ; skądże Waszmościowie wyrwaliście takiego ła- 
cinnika szepleńca, ale zresztą niczego człowiek, świadom rycerskiej 
sprawy. Czajk. Czarn. 25; pomarli wiadomi wojny i boju ludzie. Opal. 
sat. 85 ; wszytkich nauk był wydworny wiadomiec. Sk, rdz. 94; lub 
mniej wiadoma Helikońskiej wody. Kochowski Lyr. z r. 1674 11; siebie 
bezwiedna. Krasiń. II, 3()3; z trafunku potkał w drodze pewnego lo- 
kaja, który był niewiadomy tamecznego krają. P. Kochan. Orl. VI, 13; 
chce, żebym dzikiej jego znajoma natury, cz**kała, aż lwu temu urosną 
pa '.ary. Karp. III, 147; poczesny na obliczu, niewygód cierpliwy. 
Karp. III, 176. 

(4) Po przymiotniku ciekawy czego: ciekawi .skutku narad koło 
domu krążą. Mick. P. T. VI; nie dziw, ))iękna , yeś ciekawa tej płci. 
Słowacki V, 4 ; lud . . cudzych spraw ciekawy. Węg. 25. 



140 DR- JAN BV STROŃ. 

^5) Po przymiotnikach: wdzięczny, rad, posłuszny kogo 
(czego): my tedy będąc narodzenia Bożego wdzięczni., śpiewajmy na- 
pirwej pienie kościelne. Op. 16 b; mało ludzi tego dobrodziejstwa 
wdzięczno było. Bpp. 1,9; wszytcy takież dworzanie nowego towarzy- 
sza wdzięczni byli. Bpp. I, 14; te spra^ry . . którycheście . . wdzirczni 
Wyb. mów.. XI, 44; czegom ja też jest wdzieczen od Wrość. Wyb. 
mów. XIj 45 ; czegochmy wszyscy od Pana Boga wdzięczni. Wyb. mów. 
III, 10; gdy kto łaski niewdzieezen , odmieni się snadnie. Lament Je- 
ronima Szafrańca (przedruk) str. 5; nie bądźmy dobrodziejstwa nie- 
wdzięczni takiego. Wenecya z r. 1572. w. 2104; darów od Boga wdzie- 
czen. Opal. sat. 95; 177; wdzieczen chęci, nie pałasza. Zabł. szlafin. 
35; wdzieczen łask tylu i waszej opieki. Brodź. Wiesł. I, 28; radzi 
cudzej szkody. Fredro I (przedm.); iźeś nie był posłuszen ust bożych, 
zof. 195 a, 29; maż boży jest, jenże nie był posłuszen rzeczy u«t bo- 
żych, zof. 195 b, 11; mego napominania posłuszen. Cieki. Potr. 
432; nie był posłuszny Pańskiego rozkazania. Góm. Dw. L4a (1639 
także); aby polskie królestwo najwyższego kapłana posłuszne było. Orzech. 
Dyal. D3a; przykazania opat owego we wszytkich (= in onmibus) być 
posłuszen. Zab. XV, Kj. I, 144; iźeś mego kazania był posłuszen. zof. 
26 a, 22; abychmy go na wszem posłuszni byli. Rej, Post. 55 a. 

(6) Po przymiotnikach : mocen, zdolny czego i t. p. Zastrzegł, 
by żaden ordynat nie był mocen alienowania ani odłużenia tego księ- 
stwa. Rzew. List. I, 225. 

(7) Po przymiotnikach : p e w i e n, i s t y czego, bezpieczen czego : 
już żaden dziatek swych własnych bespieczen nie jest. Wyb. mów X, 
40; co tego, to badż pewien, słowo na to daję. Zabł. szlafm. 21; pan 
Tadeusz ustąpi — jestem tego pewny — Mick. P. T. V; pewny był ucieczki. 
Mick. P. T. VII; mo^^esz byó ist tego, że wysłuchan będziesz. W. Post. 
W. 264; badż ist tej pociesznej nowiny. Rej, Post. T. 14; przez zmar- 
twychwstanie Chrystusowe staliśmy się iści naszego zbawienia. W. Post. 
W. 326; publicznego szacunku ten tylko bezpieczny, kto, cnotliwie pra- 
cując, ludziom pożyteczny. Nieme. Powr. posła II, 4. 

(8) Po przymiotnikach: chciwy, chętliwy, żądny, łakomy 
czego: Rachel żadosciwa była onych jagód. Biel. Hst. 15; natura na- 
sza polska jest drapieżna, złodziejska i krwie pragnąca. Orzech. Dyal. 
K4b; chciał byó pożądający i wiedzący nauki dobrego i złego. Pussm. 
Bpp. 10, 14; jak rycerz krwi chciwy. Mick. Dziady I; i jak upiór 
powstaje krwi głodna. Mick. Dz. III; a że ty chciwy Akteona wanien. 
Słów. II, 10; sprawy tak prędkiego potrzebnej obrotu nie możesz się 
napierać. Karp. III, 153; czyż ci to droższym będzie Bolesław jedyny 
nad tyle twojej wsparcia potrzebnej rodziny. Karp. III, 192; jest to 



o UŻYCIU GENKTIYU W JĘZYKU POLSKIM. 141 

człowiek, który nie będzie głodny chleba do śmierci. Karp. III, 234; 
skąpiec, jeżeli jest poczciwym, o ile dba o swoja własność, o tyle mniej 
jest źadny cudzej. Rzew. List. I, 40. 

(9) Po przymiotnikach: pełen, syt, opłwity czego i t. p. 
(Genet. materiae): jegoż poklęcia usta pełna sa. fl. 9, 28; puł. tak^.e; 
miłosierdzia twego pełna jest ziemia, fl. 108, puł.; fl. 47, 9; 118, 64; 
74, 7; usta twoja opłwita była zgłoby. fl. 49; padołowie będą opłwici 
żyta. fl. 64, 14; puł.: padołowie będą opłwici żyty; teraźniejszy wiek 
daleko obfitszy jest niecnoty wszelakiej. Górn. Dw. 1566, H9 b (1636 
także); będąc pełna kftrmi roskosznych a wina, RWf. III, 63; fpełni) 
krzywego myślenia pleni iniqua cogitatione. Quadrage8iniale 323 (21); 
wszytkiej chytrości pełna. Eufr. 69; umarł, będąc już dni pełen i wieku. 
Biel. 124; starzec ostatniej w leciech dojźrzałości , już i wieku i życia 
pełen do sytości. Simon. sit4. 40; dom pełniustek mężów i niewiast, 1 
I^eop. Jud. 16,27; dworzanin bardzo wielu rzeczy ma być pełen. Górn. 
Dw.; syt zysków i chwały, llick. P. T. IV. Izahak umarł — star i pe- 
łen dni. 'Budny 1. mojż. 3.'), 29; trąb już i bębnów syci kozła polubili 
Morszt. rosk. B4b, 22; coraz pełńszy nowych chwał. Krasiń. II, 
310; bo też czysta czarownica pełne zaklęć miała usta. J. B. Za- 
leski 6. 

Uw. pełen z instrumentalem. Co po tych, proszę, zbiorach, co 
po pełnych złotem skrzyniach żelaznych? Opal. sat. I, 1. Konstrukcya 
tę można objaśnić w ten sposób, że pełen = napełniony, instrumentalis 
tłumaczy się więc analogia instrum. przy słowie napełnić. 

(10) Po przymiotnikach: próżen, praw, wolen czego i t.p.: 
czso Mirosław ranczil przeciw Maczeyewi, tego go uczinil prozno. Leksz. 
Grodb. nr. 190 z r. 1387; jużeś jest na wszem próżen więzienia two- 
jego. Rej, Żyw. J. 3821; acz będą ręce próżne niewinnej krwie jego. 
Rej, Zyw. J. 290; panna doskonała ma próżna być wszech lekkości. 
Rwf. III, 66; potrzeba, aby ten wszelakich występków był próżen. 
który inszemu występek wyrzuca. Schotten o en. 2i; by był prażeń 
strachu. Rej, wiz. II, 280; bespiecznie, próżni troski i bojaźni, dobrych 
wczasów zażywali. Pilch. Sali. ()9 (L.); w Irunach próżne ducha kości (= po- 
zbawione). Groch. W. 421;' próżna krwawego boju zakwitła Polska 
w pokoju. Groch. W. 421 ; prostota przysady wszelakiej i ambicyi pró- 
żne. Birk. Dom. 86; nienaruszone panieństwo, wszelakiej cielesności 
próżne zachowali. Birk. Dom. 77 ; bez daru ducha Św., ty tego grzechu 
nigdy prazen być ani się uwierować możesz. Rej , Post. 60, 2 ; niepo- 
dobna, żebyśmy kiedy próżni być mieli każdej trwogi. Groch. W. 19. 
I Mausolea i egipskie groty ostatniej śmierci próżne być nie mogą. 
Kochan. II, 360: próżna będzie ciała. Kochan. II, 507; chcemyli wie- 



142 DR. JAN BY8TR0Ń. 

cznej śmierci być próżni. Secl. oecon. 34-; abyś był wolen takowych 
nieprzezpieczności i grzechu. Mrowiński. Bpp. 12, 23; aby śmierci wi- 
nien był. Hist. rz. A, b; ktoby ukradł człowieka, a przedał: doświad- 
czeń winy śmiercią umrzeć ma. zof. 68 a , 13; dawam się winien dec 
omnipotenti siedmi śmiertelnych grzechów. Mac. dod. 88, 5; jako ja to 
wiem... tego mi on praw. czer. 1799; jako, co dano Mikołajowi winę 
o koń, o samostrzał, tego jest praw. Hubę. Roty prz. kr. 33; obnażony 
pomocy powinnych i przyjaciół swoich. Schotten o en.; ten zawźdy 
bezpieczen upadku każdego. Rej, wiz I, 8.S; azai ślepy dwu świec przed 
nami? ( = czy nie widzisz). Górn. Dw. 208; wolen ^szubienice. Klon. 
wor. J. C^a; sam wszej próżen zdrady. Morszt. św. rosk. B,a; kto tu 
uwierzy weń .. już prażeń onego przeklęcia a onej niełaski Pana swego. 
Rej, Post. 42 b; sam wszej próżen zdrady. Morszt. rosk. IJ, a, 8; nie 
puścił Pawła tej rzeczy próżno. R. Hubę. Rps. P. 232; togo ji puścił 
próżno. Hubę, Rps. KI. 68, 102; żołnierze .. śpią próżni kłopotu. Mick. 
P. T. HI , 780. 

(11) Po przymiotnikach: daleki, blizki czego? nie takcfm ojcze, 
prawi, rozumu daleki. Pot. choć. 98, 25; patrz, abyś próżnowania 
zawsze był daleki. W. Pot. Jo w. 10; blizcy śmierci. Mick. P. T. IV; 
dwaj byli niedźwiedziego najbliżsi pazura. Mick. P. T. V; juzem blizki 
był zwiędnienia. Fredro. Zemsta; już jestem blizko ściany. Mick. Dz. IV. 



Spis skróceń, źródeł i dzieł pomocniczych. 



Agr. o ślach. Henryka Korneliusza Agryppy, o ślachetnońci a zacności pici niewie- 
ściej, przekł. Macieja Wirzbiety 1515 Bpp. 14. 
Antr. Wiadomości do antropologii krajowej. 
Ar eh. Archiv filr slav. Philologie. 
A sn. Poezye Asnyka (El . . . y), wyd. 2. Lwów ISS^. 

Bal de 8. Der Gen. bei Verbis im Althochdeutschen. Strassburg 1H82. 

Bardz. Bardzińskiego — odrodzona w ojczystym języku Farsnlia. W Oliwie 1691 (L.); 

Seneki tragedye 169G, w Toruniu (L.)- 
Bartok, gen. Vr. Bartos, PHspevky k teske skladbe I. O genetive zavislem na sub- 

8tantivech (w sprawozd. girnn. czeskiego w Bernie 187;5). 
Baz. Cypryana Bazylika. Żywot Skanderbeka (L.'», 
Bpp. Biblioteka pinarzy polskicłi, wyd. Akad. umiej, w Krakowie. 
B. Wisły. Biblioteka Wisły, wydawana w Warszawie. 



o UŻYCIU 0ENl8TlVU W Jf.}ZVKU POLSKIM. 143 

Bibl. Od. Biblia Laterska, wydana w Gdańsku 1632 (Ł.). 

Bial. X. Mnrcina Bialobreeskiego , bisk. Kamień, postylla, 1581. Fol. Ootsk. druk.; 
tegoż katechizm, 1567 (L.). 

Biel. Marcina Bielskiego kronika świata 1564 Fol.; mniejsza, in4to; kronika Polska • 
ze Zbioru dziejopisów Polskich. W 4: tomach w Warsz. 176ir; sejm niewieści. 
1595, Krak.; sen majowy 1590 (L ). 

Biels. sat. Marcina Bielskiego Satyry, wyd. Wisłocki, Bpp. 4. 

Birk. X. Dominik. Błrkowskiego kazania niedzielne, 1623; żywot św. Dominika 
w Krak. 16l>6; syn koronny w Krak. 1613 (L.). 

Boh. Dyabel w postaci Jana Bohomolca. Komedye Franciszka Bohomolca (L.). 

Bot. Nar, Hotauika dla szkół narodowych (Czempińskiego) w Warsz. 1758 (L.). 

Brugm. Griechische Grammatik w Iw. MiłUera. Handb. d. klass. Altertumswissen- 
schaft II. 

Budn. Bieniasza Budnego krótkie a węzłowate powieści, apophtegmata. Szymona Bud- 
nego biblia, w druk. Kawieczyńskiego, 1572 (L.). 

Brzóz. X. Walent. z Brzozowa kancyonał, z czesk. przełożony. 1554 w Królewcu (L..) 

Cieki. Potr. Potrójny z Tlauta Pietra Cieklińskiego, lipp. 18. 

Cinć. Dra A Cincialy. Pieśni luda śląskiegn. 

Cn. Cnapiusza (Knapskiegu), thesaurus, w Krak. 1641; synouyma, ed. Kolbacz. Vars. 
1780; adagia. Cracov. 1632 (L.). 

Conf. Aug. Confesłsio Augustanae fidei — Marcina Kwiatkowskiego z Eóżyc. Druko- 
wano r. 1561. 

Cresc. Crescencyusza księgi o gospodarstwie 1549, tlómacz. Trzecleskiego (L.) 

Czajk. Michała Czajkowskiego pisma (w Bibliotece pisarzy polskich lipskiej): Powie- 
ści kozackie i gawędy. Wyd 2, Lipsk 1863 Kirdżali, powieść naddunajska, 
wyd. II, Lipsk 1863. Stefan Czarniecki. Lipsk 1863. 

czer. Księga ziemi czerskiej przez T. Xc:ia L. Por. mój Przyczynek do historyi joz. 
pols. w początku XV. w. Kraków 1887. 

Dambr. X. Dambrowskiego kazania, w Liptsku (L.). 

Danie i ć, Srbska .Sintaxa. U Beogradu 1858. 

Dar. X. Jana Kaz. Darowskiego lot gołębicy. Kalisz. 1656 (L.). 

Delbr. Delbriick, Syntaktische Forschungen IV. Die Grundlagen der griech. Syntax. 
Halle 1879. 

Draeger. Draeger, Historische Syntax der lat. .Sprache. 2 t. Lipsk 1878, 1881. 

Dzik. Kodeks Dzikowski, rękopis z r. 1501, zawierający tłumaczenie średniowiecz- 
nych prawa polskiego pomników, wyd. Fr. Piekosiński. Arch. Komis, prawn. 
Akad. urn. III. Kraków 1893. 

Era z. Erazma Roterodama księgi, które zowią język. Kraków 1542.. 
Eufr. Żywot św. Eufraksyi, zabytek języka polskiego z r. 1524, wyd. A. A. Kryński, 
Pr. fil. III, 181-281. 

fi. Psałterz Floryański: Psalterii Florianensis partem polonicam ad fidem codicis rec. 

Wl. Nehring Poznań. 1883. 
Fredro. Komedye Alexandra hrabiego Fredry. Warszawa 1871. 

Gal. Cyw. Ustawy cywilne dla Galicy i zachodniej (L.). 

Gaz. Gazeta Narodowa i obca. w Warsz. 1791. (L.). 

gl. XV. Glossa Buper epistolas z XV. w. Sprawozd. Kom. jęz. I. 



144 t>k. iAN BY8TR0N'- 

Gliczn. Erazma Glicznera Książki o wychowaniu dzieci z roku 1558, wydanie Wi- 
Blockiego. Kraków 1876; takie według L. (arkusze i Btronice oznaczone lite- 
rami). 

gnieiń. Kazania gnieźnieńskie. 

Górn. Dw. Dworzanin Łukasza Górnickiego Polski. Kraków 1566. 

Górn. Łukasza Górnickiefro Dworzanin. 2 tomiki w Warsz.; Seneka o dobrodziej- 
stwach; o elekcii woln. i t. d. rozmowa, czyli Wtoch (L). 

Górn. Łukasza Górnickiego dzieła wszystkie; wyd. P. Chmielowskiego. Warszawa 1886. 

Grimm. Deutsche Grammatik. 

Gosł. Stanisława Gosławskiego castus Joseph (L.). 

Groch. Stanisława Grochowskiego wiersze w Krakowie 1608 (L.). 

Grzępsk. Grzępski. Geometrya 1566 druk. w Krak. (L.). 

Gwagn. Gwagnina kronika, tłumaczenie Paszkowskiego: ze Zbioru rękopisów. War- 
szawa (L.). 

Haur. Hanra albo skarbiec ekonomii; edyc. trzecia; w Krak. 169»3 (L ). 

Holtze. Syntaxis priscorum scriptorum lat. asque ad Terentium. Lipsk 1861. 

Hor. Horacyusza pieśni, tłumaczenia róinych. W Warsz. 177B (L.). 

R. Hubę. Ups. Romuald Hubę. Zbiór rot przysiąg sądowych ... z końca w. XIV 
i pierwszych lat w. XV. Warszawa 1888 (używam skróceń, objaśnionych na 
stronie VI. wydania\ 

Jabł. Xcia Jana Jabłonowskiego Ezop. 1781 w Lipsku; pamiętne uprowadzenie z Bu- 
kowiny. 1745 (L.). 

Kaczk. Zygmunta Kaczkowskiego. Teka Nieczui. Paryż 1883. 

Karp. Dzieła Franciszka Karpińskiego. Wrocław 1826. 

K a z. gnie źn. (gn.) Kazania gnieźnieńskie. Zabytek dawnej mowy polskiej. Poznań 1857. 

Klon. fl. Seb. Fab. Klonowicza Flis, to jest spuszczanie statków Wisłą; wyd. St. We. 
clewskiego Chełmno 1862; worek Judaszów. 

Kj. (Spr. kj.) Sprawozdania komisyi językowej Akad. Umiej. 

Kochan. Jana Kochanowskiego dzieła wszystkie. Wydanie pomnikowe Warszawa 1884. 

P. Kochan. Orl. Piotra Kochanowskiego. Orland Szalony, wyd. J. Przybylskiego. 
Kraków 1799. 

Kochów. W^espazyana Kochowskiego Chrystus cierpiący. Krak. 1681 (L.). 

Kłok. Tur. Kłokockiego monarchia Turecka. Rykota 1678 (L.). 

Kniaź. Franciszka Kniaźnina poezye 1787 (L.). 

Kołł. X. Hug. Kołłątaja listy. 4 Voll. (L.). 

Kolb. O. Kolberga, Lud. 

Korzeń, koli. Józefa Korzeniowskiego kollokacya. Warszawa 1882. 

Kosz. Koszutskiego Cycero o powinnościach (L.). 

Kras. Ignacego Krasickiego Wojna chocimska, w Warsz. 1780; Pan Podstoli, w War- 
szawie 1778 (L.). 

Kras. Ign. Krasickiego dzieła, wyd. Bartoszewicza. Kraków 1881. 

Krasiń. Pisma Zygmunta Krasińskiego, wydanie przejrzane i przemową opatrzone 
przez Stanisława hr. Tarnowskiego. Kraków 1891. 

Kr as z. Pisma J. I. Kraszewskiego. Rzym za Nerona Ostrożnie z ogniem. Lwów 1872. 
Pamiętniki Ochockiego. Pomniki do distoryi obyczajów w Polsce s XVI i XVII 
wieku, wydane z rzadkich druków. Warszawa 1842 

Krom. Marcina Kromera kronika, tłóm. Błaźewskiego (L.). 

Ks. Ust. Księgi ustaw polskich i mazowieckich na język polski w latach 1449, 1450, 
1503 i 1551 i t. d. (Miklosich). 



o UŻYCIU GtBNlBTlYt; W Jlj;ZVkU POf^KlM. 145 

KGhn. R. Kiihner, AasfUhrliche Grammatik der griech. Sprache 2. wyd. 

Lament Jeronima Sfiafrańca, starosty Chęcińskiego o śmierci syna je^o. Drukowany 

w Krakowie a M. Siebeneychera (przedr. hnmogr.). 
Kulig. Maih. Ign. Kuligowskiego Heraklit chrześciański. Waraz. 1694 (Ł.)* 

Led. Katechizm Łedesmy w przekładzie wschodnio - litewskim z wydania wileńskiego 

z r. 1606 wydal . . Dr. Jan Bystroń. Kraków 1890. 
Leksz. grodb. Lekszyeki, Die altesten polnischen Grodbttcher. Lipsk. 1887. 
Leop. Biblia tłnmaczenia Jana Leopolity; dedyk. Zygm. August. 1561 (L.). 
Leszcz. Samuela Leszczyńskiego classicum nieśmiertelnej sławy wodzów koronnych. 

167* (L.). 
Lib. Jana Libickiego Horacyusza pieśni, w Krak. 167* (L.). 
L. iii. Listy filologickć wydawane w Pradze. 

Mac dod. W. A. Maciejowski, Dodatki do piśmiennictwa polskiego. Warszawa 1852. 

M§cz. M^czyńskiego Lexicon latino-polonicum 1564, w Królewcu (L.). 

Malcz. Malczewskiego Marya. 

Mał. A. Maieckiego Gramatyka historyczno-porównawcza języka polskiego. T. II. 

Mlek. Pisma A. Mickiewicza, wyd. krytyczne H. Biegeleisena. Lwów. 1893. 

MikL Miklosich, Yergleichende Syntax der slayischen Sprachen. Wien 1868 — 1874. 

Min. Józefa Moiasowicza zbiór rytmów, w Warsz. 1755 (L.). 

Miodoński. A. Miodoński, O składni języka greckiego, łacińskiego i polskiego. Mu- 
zeum III, zesz. 11. 

Mon. Monitor Warszawski od roku 1764—1784 (L.). 

Morszt. rosk. II. Morsztyn, Światowa roskosz z ochmistrzem swoim i ze dwonasti^ 
słoźebnych panien swoich. Nowo wydrukowana r. 16.S0. 

Nar. Naruszewicza historya narodu Polskiego w Warszawie 1786: Tacyt (L.). 

Nehr. Nehring, Altpolnische Sprachdenkmfiler. Berlin 1886. 

Nieme. Powr. posła. Juliana Niemcewicza. Powrót posła, komedya w trzech aktach. 
Lwów 1893. 

Odym. Walentyna Odymalskiego świat naprawiony. Kraków 1670 (L.). 

Ogon. Stud. Ogonowski, Btudien auf dem (}eb. d. ruthen. Spr. Lwów 1880. 

Opal. Krzysztofk Opalińskiego Satyry 1652. 

Op. Opeó, Żywot Pana Jezu Krysta, druk J. Hallera z r. 1522 (z przedruku homo- 

graficznego, wydanego staraniem X. Ign. Polkowskiego w Krakowie 1882 r.). 
|gl. = Qlossy w dziele B. Opecia z r. 1622. p. Kryński, Pr. fil. II, 666 nn.). 
Orzech. Stan. Orzechowskiego Quincunx, Dyalog. 

Os 8. Józefa Ossolińskiego w rękopiśmie: wyrazy niektóre objaśnione (L.). 
Ot w. Erazma Otwinowskiego przemiany Owidyuszowe (L.). 

(Rzew.) Pam. Sopl. Rzewuskiego: Pamiątki JPana Seweryna Soplicy, eześnika Par- 

nawskiego. Paryż 1841. 
Papr. Bartosza Paprockiego herby rycerstwa Polsk. w Krakowie 1584 (L.); Gniazdo 

cnoty (L.). 
Past. F. Pastor Fido; w Toruniu 1727 (L.). 
Paszk. Marcina Paszkowskiego tłumaczenie kromki Gwagnina; ze Zbioru Dziej opisów, 

edyc. Warsz. (L.). 
Paul. Princ. Herm. Paul, Principien der Sprachgeschichte, 2. wyd. Weimar 1886. 
Petr. Petrycego Arystotelesa polityka. Krak. 1605; Horacyusz, w Krak. 1618 (L.). 
Post pr. cz. Postępek prawa czartowskiego , Bpp. 

MMprwmj Wydi. filolog. T. XXII. ^o 



i4r6 bk. ^AN ŚTSTROl!^. 

Pot. Wacława Potockiego Argenida, w Lipsku. W Troca: Biblioth. Polono - Poetica. 

LipBk 1728; poczet herbów, w Krak. 1696; Syloret. (L.)- 
W.j^l*ot. (iow) Wacł. Potocki, Joyialitates, albo iarty i fraszki rozmaite 1747. 
W. Pot. Choć. W. Potockiego (A. Lipskiego). Wojna chocimska, poemat bohatyraki 

w dziesięcin częściach. We Lwowie 1850. 
Pr. fil. (Pf.). Prace filologiczne wydawane w Warszawie. 
Prot. Jana Protasowicza, konterfekt człowieka starego, wiersz 1597 (L.); Jatmuinik. 

Wilno 1597. 
Przyb. J. Przyboro wski : Yetustissimam adiectiyonim linguae polonicae declinationem 

illustrayit. Poznań 186L 
pal. Psałterz puławski, przedruk homograficzny z r. 1880. 
Pussm. Bpp. Krzysztofa Possmana Historya bardzo cudna o stworzeniu nieba i ziemi 

1551 Bpp. 10. 

Q u ad rag. Quadragesimale super epistolas, wyd. L. Malinowski. Spr. Kj. I. 

Radź. Biblia Brzeska czyli Radziwilłowska, w Brześciu Litewsk. 1563 (L.). 

Bej, rozpr. Mikołaja Beja z Nagłowic krótka rozprawa między trzema osobami, pa- 
nem wójtem a plebanem. 1543. Bpp. 23. 

Rej. wis. M. Geja Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego podług edycyi 
z r. 1560 wydał Stanisław Ptaszycki. Warsz. 1881 — 1888 (ja cytuję wydziały 
i wiersze, Szomek stronice); Żywot Józefa 1545. Bpp. 7; Postyla. 

Bej, apocal. . Apocalypsis. Z drukamiej Macieja Wirzbięty 1565 (przedruk homograf.). 

R. p. k. Roty przysiąg krakowskich z lat 1399 — 1418 , wydał Bolesław Ulanowski 
w Spr. Kom. język. Akad. um. III. 

Rej, Ż. M. Reja, Żywot człowieka poczciwego, wyd. Turowskiego. (Sz.). 

RWf. Rozprawy Wydziału filol. Akademii umiejętności. 

Pys. Salomon. Rysiu.skiego przypowieści i^olskie 1629 (L.). 

Raew. List. Rzewuskiego, Listopad. Wilno 1848. 

Sak. kal. Sakowicza kalendarz kat. Wilno 1645. (L.). 

Sax. (Saxon). Porz^ek sądów i spraw miejskich prawa Magdeburskiego (p. Groickiego) 
4. przedruk, w Przemyślu 1760 (L.). 

Secl. oecon. Jana Seklucyana Oeconomica albo Gospodarstwo 1546. Bpp. 9. 

Schleich. August Schleicber, Handbuch der litauischen Sprache. 2 t Praga 1857. 

Schotten. ocn. Hermana Schottena. O cnocie abo żywocie człowiekowi przystojnym. 
Bpp. 16. 

Schrader. Karl Schrader, Ueber den syntactischen Gebrauch des Genitives in der 
gothischen Sprache. Halle 1874. 

Siecke. De gen. in lingua sanscr. usu. 

Sienk. Pisma Henryka Sienkiewicza. Warszawa 1880. Powieści histor. w wyd. 2. 

S k. X. Piotra Skargi roczne dzieje Baroniusza ; kazania przygodne ; kazania o 7-miu 
sakrament. (L.). 

8k. P. Skargi. Roczne dzieje kościelne. Kraków 1607 (rdz.); Kazania o siedmi sakra- 
mentach z r. 1609, wyd. Wł. Jaworskiego. Kraków 1871 (sakr.); kazania przy- 
godne (kp.). 

Słów. J. Słowackiego pisma, wyd. K. Bartoszewicza. Kraków 1882. 

Śni ad. Pisma J. Śniadeckiego. wyd« Balińskiego. Warszawa 1837. 

8 pic z. Spiczyńskiego zielnik. (L.). 

Starów. Starowolskiego Kazania. Kraków 1644. 

Star. Szymona Starowolskiego dyskurs o wojnie Tureckiej (L.). 



o UŹTCIU OBMETIYU W JĘZYKU POLSKIM. 147 

Strjjk. Macieja Stryjkowskiego o niewoli Tureck. (L.). 

Sn eh. Henr. Suchecki, Budowa jcsjka polskieg^o, poja6niona yrykladem hiBtorjczno- 

porównawGsym. Csesć czwarta. Rzecz o zdaniach. 
&wtkrz. Kazania świętokrzyskie, zabytek języka polskiego z wieku XIV, wyd. Al 

Bruckner, Pr. fil. Ul, 697 nn. 
Szomek (Sz.). Boi. Szomek, Genitivu8 u M.Reya pod względem syntaktycznym. Spra- 

wozd. gimn. sanockiego 1892. 
Szym. siei. Sielanki i kilka innych pism polskich Szymona Szymonowicza, wyd. St. 

Węclewski. Chełmno 186^. 

Tam. eon 8. Jana Tarnowskiego, Consilium rationis bellicae, drukował Łazarz Andiy- 

sowic w Tarnowie 1568, wyd. homogr. 1879. 
Teat. Teatr Polski. 561 Voll. w Warsz. u Dufonra (L.). 
Trembecki. Pisma Trembeckiego. Wyd. lipskie. J N. Bobrowieza 
Tward. Samuela Twardowskiego, Władysław lY. król. w Lesznie 1650 (Ł.>. 

Wacł. Modlitwy Wacława, wyd. L. Malinowskiego. Kraków 1887. 
Węgierski (Węg.). Poezye Tomasza Kajetana Węgierskiego. Lipsk 1837. 
Wójcickiego klechdy. Warszawa. 1851. 
W. Jakóba Wujka postylla większa, w Krak. 1584 (L.). 
Wróbl. Wr6bU żoltarz 1567. 

Wyb. mów. Wybór mów staropolskich świeckich, sejmowych i innych. Zebrał Antoni 
Małecki. Kraków 1860. 

Z ab. Zabawy przyjemne i pożyteczne, w Warsz. 1769 — 77 (L.). 

Zabł. Zabłockiego 1) Źolta szlafmyca, Warszawa 1783; 3) Rozprawy sokratyczne. 

Zaleski J. B. Pisma. Lwów 1877. Liczby w cytatach mają być: str. 79 zam. 6: I, 
865 str. 80 zam. 12 ma być I, 93; str. 81 zam. 34: I, 116; 33: I, 115; str. 
Ul zam. 6:1, 86. 

Zawacki. Teodora Zawackiego Memoriale oeconomicum abo pamięć robÓt i wszela- 
kiego dozoru gospodarskiego 1616. Bpp. 15. 

Zbił. Piotra Zbilitowskiego droga do Szwecyi. Zyg. III (L.). 

Ziem er. Herm. Ziemer; 1) Junggrammatische StreifzUge im Grebiete der Syntax. 2-gie 
wyd. Colberg 1882. 2) Yergleichende Syntax der indogerm. Comparation. Ber- 
lin 1884. 

Zł. prz. Złota przędza poetów i prozaików polskich. T. lY. 

zof. Biblia królowej Zofii, wyd. Małeckiego. Lwów 1871. 

Zebr. Jakóba Żebrowskiego przeobrażenia Owidyuszowe (L.). 

Skróceń, które łatwo można zrozumieć, jak n. p. Mick. P. T. (Mickiewicza 
Pan Tadeusz) nie przytaczam. (L.) oznacza cytat według Lindego, (S z.) przykład za- 
czerpnięty z rozprawy Szomka, (Mał.) z gram. Małeckiego, (MikL) z MikloSlća. 

Dopelnieiiia i sprostowania. 

Do str. 72. Niezwykłym przykładem zastąpienia gen. obi. przymiotnikiem jest: 
dzwirze były zawrzony, gdzie byli uczenicy zgromadzeni prze strach żydowski 
(= z obawy przed żydami). Opeć 170 a, por. łać. terror Teutonicus. 

M. Czajkowski używa gen. explicat i ąualit. , gdzie zwykle się używa innych 
sposobów wyrażania, n. p. : ludzie pokoju. Kirdż. 59 ; Sara Michaela obróciła ku niemu 
oczy prośby. Kirdż. 59; twarz obrażonej dumy. Kirdż, 60; gdyby i chmura trafu 



148 DR. JAN BY8TROŃ. 

przessła, i niebo nadziei w około ciebie na nowo się rozjaśniło, Kirdź. 66; u człowieka 
damj i gor^jch namiętności. Kirdż. 75 ; 8^ ludzie wolności. Kirdi. 76 ; Jersj i jego 
bracia broni uciekli w niemieckie państwa. Kirdż. 86. Miłosz spojrzał okiem powa^ 
na kapitana zbójców. Kirdż. 93; ludzie siły i wieku. Kirdź. 98; prawe sumienie, serce 
cnoty. Kirdż. 99. Sara Michaela spojrzała na Tudora okiem wymówki. Kirdż. 101. 

Do str. 135. A. Potebnja w dziele: Izi zapisoki* po russkoj grammatike, 
wyd. 2. Charków 1889. Na str. 329 wyraża trafne przypuszczenie, że tak zwt gen. 
(abl.) absolutus pozostaje w związku z gen. (abl.) temporis, przytaczając przykłady 
z języka staroruskiego, n. p. togo-że leta ischodjaća .. pńchodi Romana ko Yrucemu — 
Layr. 170; I s3de Boman-B rT* Kijeve mesjaća Ijula na8tav§a. Ip. 157 (387) i t. p. — 
Tamże Potebnja przytacza przykłady polskiego dat. ab sol. (za Miklogićem, Synt. 
616), gen. absol. i instrumentalis absol.: gdyby żydzi pożyczyli pieniędzy ta- 
kiemu synowi, rodzicielmi jego będącymi zdrowymi, pożyczanie nie ma być ważno, 
ks. ust. 53—4. 

W spisie skróceń opuszczono: 

Capek Fr. K y^kladu nejduleżitćjfiich ńkonA ćeskóho genltivu w sprawozd. 
gimn. w Wał. Międzyrzeczu. Przerów 1887, 1888. 



SŁOWNIKI NARZECZY LUDÓW KAMCZACKICH. 



V. 



Słownik narzecza Koryaków wschodnich^ 
ze zbiorów Prof. B. Dybowskiego, 



opracowany przez 

ign. Radlińskiego. 



A. 

aaUdc (asjihueK) — gatunek kaczki nurkowatej: Sawka; Fuligula 

mersa. 
achachak (axaxaK) — ziębnąć, marznąć; algere, gelare. Cf. tachakavoky 

JcifetJm. 
achoffptuatok (axarnacaTOK) — przeszkadzać; impedire. Cf. tsugesewk, 
ackakak (axaKaK) = achachak, 
ackańgenavołatok (axaHBr9HaBo;iaTOK) — obrażać się, być obrażonym; 

offendi, injuriam aegre ferre. V. tachańgenavok, 
achańgełok (axaHŁr8T0K) — nienawidzieć ; odisse. 

achaspetok (axacn9T0K) — spieszyć, kwapić się; festinare. Cf. vojat*kok, 
achałuleggikki (axacŁyjierrHKKH) — nie lubić, nie kocbać; non amare. V. 

chajmaleggtkki, 
achatamon (axaTaM0H) — gąbka; spongia. 
achatei*k&jttgkij (axaT9TBK3K)rKiH) — smucić się; moerere. 



150 I. RADLIŃSKI. 

achinsaatok (axHHcaaTOK) — zazdrościć; invidere. V. tynenkrureghij. 

aech^ aef (a9x, aacj)) levthi — mózg; cerebrum. V. levet, 

aer (aap) — namiot, letnie mieszkanie zewnątrz osady; tentorium, do- 

mus aestiya. V. ałana, 
ae (aa) vannovge — zęby trzonowe; dentes molares. V. vannovge, Cf. 

janot V. 
aggagken (arrarK9H) — boga, do boga ; deum, ad deum. V. eggeg. Cf. 

aggagkog. 

— takagergen — modlenie się do boga; snpplicatio dei. V. łakagerken. 
aggagkok (arrarKOK) — bogu, do boga; deo, ad deum. V. eggeg, 

Cf. vog8at'ko gergon cyg^^gkog,,, 
(iggagrake (arrarpaKs) — kościelny, kapłański; ecclesiasticus , sacer- 

dotalis. V. eggeg, 
aikikły (aHKHic^i) — beznosy, niemajacy nosa; sine naso, naso carens. 

V. ikkig, 
ajava8enakłe (ajTBacanaKUid) — bezpotomny; sine prole. 
ajchv'e (aHXBii) = ajgaven, 
ajgaven (aHraB9H) — wieczorny; vespertinus, V. afgaveroen, Cf. taje- 

śchanke, 

— garergen — Zorze wieczorne; lumen coeli vespertinum, lumen 
apparens in coelo post solem occidentem. V. głgeł. Cf. garergen, 

— takagargon — nabożeństwo wieczorne; supplicatio yespertina. V. 
takagargon, Cf. ahatakagargon, tui^neUevtakagarg(m. 

ajgaveroen (aiiranapoaH) — wieczór; yespera. 

ajgek (aiłraK) — płakaó, łkać; lacrimare, singultare. V. 7nerevgi, sq. 
ajgeki (afireKH) — łzy wzruszający, opłakania godny; lacrimabilis. V. sq. 
afgełchtvok (aHre;ixHB0K) — zapłakać, załkać; lacrimascere, singultascere. 
<ygove^a (aftroBacBra) — wczoraj; heri. V. kotła, Cf. mittyv, sq. 
ajgove4gaken (aiiroBBCBraKeH) — wczorajszy; hesternus. 
ajgv*eroen (aHrB'fepo9H) = ajgaveroen. 

ajkateg (aiiKaTar) — na brzeg, do brzegu; ad ripam, ad litus. 
ajkołag (aHKo.iar) — posłanie; stratus. V. chkutek a. Cf. netgon^ 8q. 
apcolek (aŻKO^ieK) — tyczący się łoża, pościeli ; ad lectum, stratum, per- 
tinens. V. nełgon, 

ajmet (ańMBT) — brzeg piaszczysty po odpływie morza powstały; litus 

arenosum post refluxum apparens maris. 
ajmsoagen (auMCOcren) — wiadro; situla. 
ajtat (afoaT) — czas zalotów u zwierząt; tempus, appetitio coitus apud 

animalia (fr. le rut). V. są. 



BtOWKm NARZfiCSA ROltTAKÓW. I5l 

ajtaiok (afiTETOK) — biedź za kim, pędzić, wypędzać, rozpędzać; seąui, 
pellere, expellere, dispellere. 

akagipok (aKarnnoK) — dokuczać, dręczyć, uciemięźać, męczyć, krzyw- 
dzić; fatigare, opprimere, vexare, laedere. V. taachaAgenavoh, 

akakatał (aicaKaTaJi) — gorączka; febris. Cf. gletał. 

akamgen (aKaifreH) — burza, burza morska; tempestas, proeella. Cf. 
vujał. 

akana^kegef)ok (aKaHaTŁKarsBOK) — karać, skazywać na śmierć; punire, 
dare aliquem ad supplicium. 

akan ik (aKaH hk) — albo, lub; yel, aut, seu. Cf. tX;, Bq. 

akan He imn (anaH mc hmh) — może; fortasse. 

aka^an (aKacBaH), pi. akaśavgt — wróg, wrogowie; hostis, hostes. Cf są. 

akcJin (aKacBHH) — nieprzyjazny; hostilis. Cf. sq. 

akasonat gergon (aKaconaT rapron) — piekło; inferi. Cf. ganenetgok, 

akafkek (aKaTBKSK) — śmierdzieć; foetere. V. U^kemk, Cf tcM^get^kok. 

cJcetom jevge (aKSJioM -feBra) — gatunek Jarzębiny, Jarzębina skalna, 
kamczacka, jagody; Sorbus sp., baccae. Cf. mejmejevge, V. 8q. 

akełom jeoUm (anajioM 'Łbtoh) — gatunek Jarzębiny, Jarzębina skalna, 
kamczacka, drzewo; Sorbus sp., fiTitex. Cf. mejevtouton, 

akedkłon (aKaoBic^oH) — nagi; nudus. 

akinkoły (aKHHKOJiŁi) — nie wzbudzający zazdrości, pospolity; inyidiam 
non movens, vulgaris. 

aklevok (aicjieBOK) splatać; nectere. 

— tkap — splatać więcierz; nectere rete. V. tkap, 

cdaał (a-TLsaJi) — gówno; excrementum. Cf. alapokl^ sq. 

alaajpogergon (ajLHaiinoraproH) — zatwardzenie żołądka; coprostatio. 
Cf. (dapokl. 

atał (ajiaji) — siekiera, topor. 

tUamot (ajiHMOT), pi. alamtovge — Mlicha, muchy; Musca, muscae. 

atana (a^ana) — letnie mieszkania zewnątrz osady; aestiyus locus. 
V. aer, 

ałanmoetgen (aJiaHMoa^tran) = ałana. 

ałapoJd (aJiHHOKJiB) — rozwolnienie, biegunka zwyczajna; diarrhoea 
V. cUaał, Cf. mołł a,, alnajpogergon, 

aićhapok (ai3xanoK) — zamykać; claudere. Cf. ejpek^ takmulewk. 

(depojgen (ajienoHran) — kółko lub haczyk, za który się zawiesza sie- 
kiera lub włócznia ; annulus vel hamus quo pendet securis vel ha- 
sta. V. ałał^ p<ygc^' 

algeut'ken (aJiBrayTBKaH) — chcieć, żądać; velle, desiderare. Cl. chaj- 
matok. 



152 t. RAOŁlŃSltt. 

alguUuoh lagegfjBJihrjJiaTOK JiKrer) — romansować z dziewczyną ; ama- 

torie cum puella agere. Cf. tłajvogergen navajpok, V. lal^, 
ałta (ajiJia) — matka; mater. Cf. ełłaatgełdg. 
ałłdv'e (ajMaB-fe) synowiec, siostrzeniec; filius fratris, filius sororis. Cf. 

navttv^e, 
ałopk [BJioma) — rabiac co, zranić się; aliqaid concidendo se vul- 

nerare. 
aUo (a«;iŁTo) — formuła pożegnania: żegnam, bądź zdrów; salutatio 

abeuntis: vale. 
ałvamarokoł (ajmanapoKo^) — gatunek cebuli; AUium sp. Cf. veajma- 

rokoł. 
ałuatakagargon (aaBaTaKarapron) — nabożeństwo dzienne; supplicatio 

diuma. V. ałvot Cf. ąfgaventakagargon, turtnetieytakagargon. 

— mejga^an — nabożeństwo poranne uroczyste, wielkie; supplicatio 
diutuma solemnis, magna. V. mejgaśan, 

ałvot (aJiBOT) — dzień; dies. Cf. etvot, 

— jetoke — dzień urodzin, urodziny; dies natalis. 

— uUyn^ a. uityiyn — imieniny; dies nomini festus. V. uiiyn, 
ałootek (ajrooT9K) — dzień gdziekolwiekbadż przepędzać, dniować; dies 

in aliquo loco degere. V. ałvot. Cf. kivek. 

ałvoł'k'enak ajffiOTBKtaaK) — tydzień; hebdomas. V. ałvoe. 

amaggagkok (aMarrarKOK) — w bogu, na boga, z bogiem; in deo, ad 
deum, cum deo. Y^eggeg. Cf. aggagkeriy aggagkok. 

amaggagkok (aMarrarKOK) — foimuła pożegnania: z bogiem (idź); salu- 
tatio abeuntis: cum deo (abeas). V. eggeg, 

amatoag ittan^ a, t^kli (aMa.Z[BarHTJii>aH, a. htłkjibh) — każdy; qui8que. 

ameka (aMCKa) — przejść; transisse. Cf. sq. 

amełchevok (aMeJDcesoK) — przechodzić; transire. 

am^eaatok (airhcaTOK) — błyszczeć się ; nitere. 

amgmg (aMricr), pi. amgmgeu — fala, fale, zwłaszcza wysokie, wzdęte; 
unda, undae, praesertim altae, tumidae. Cf. imletf fngmg, 

— ilejvetkot — fale podnoszą się, bija, uderzają ; undae tument, qua- 
tiunt. V. dejvek. 

amnłagergon (aMHJiareproH) — pogrzeb; funus. V. sq. 

amnlek (aMHJieK) — grześó umarłego; sepelire. 

amongakte (aMOHraKiie) — bez ręki; sine manu, manu carens. V. mon- 

gołgon. 
amnykłe (aMpafccJie) — nieszczęśliwy; infelix. V. nmrajke. 
anatok (anaTOK) — kleić; glutinare. 
anavał (aHanaji) — kark; cervix. 
anchatak (aHxaTaK) — zapierać się, przeczyć; negare. 



SŁOWNIK NARŻBOŻA EORTAKÓW. 15^ 

anegh (anarK) — wewnątrz; intra, intus. 

anekłkłe (anaiwncjEa) — bezwstydny; inpadens. V. ngaikłkh. 

anget (anraT) — dzień świąteczny; festum. V. 8gesagav a, 

ańjak (ansaK) — chwalić; laudare. 

ańgmgev (aHBrMrsB) = amgmgev, V. amgmg, mgmg, 

annoan (aHHoan) — wiosna; yer. 

an^eułper (aHTfeyjin9p) — źaó; metere. 

apavok (anaBOK) — chłonąć w siebie, połykać; haurire. 

apevgt {slubefk) — stopy zwierzęce; imae pedis animalium partes. 

apshałgan (ancKajiraH) — biodro; coxa. 

aran (apan) — mąka; farina. 

aretger*jelen (apcTrapbiwiBH) — rozpadlina, rysa, szpara; fissura, rima. 

areoge (apasre) — pachy; axillae, alae. V. gre8gevg%. 

arjeoigon (apbeoJiroH) — odpływ morza; refluxu8 maris. Cf. eteroe- 

jeołgon. 
armagaiłog (apMaraJMor) — Kaczka, samiec (gatunek Kaczki — według 

Kraszeninnikowa) ; Anas, mas (Anas sp. apud Kra$eninnikov). 

Cf. inugJcin a. 
arsaar (apcaap) — szron; pruina. 

— eretkn — pokrywać się szronem ; pruina apparet. 
arvan (apBan) — ziemia; terra. 

arykv'eńki (aptiKB-tHbKH) — pilny, porządny; accuratus. 
ariek (apaccK) — trzymać; tenere. Cf. tutvok. V. enariek, 
asevgan (acenroH) — krzemień do krzesania ognia służący; silex ad 

ignera eliciendum. Cf. avot, 
aigejavaVełen (acbrBimaKiwiaH) — niedonoszony [płód]; non suo, justo 

tempore natus. Cf. genlety. 
asgeneło (acr9H9,ao) — dzisiaj; hodie. 
asgenetok^e (acrana^ioK-fe) — dzisiejszy; hodiemus. 
aiesen (amecan) — Nur mały; Colymbus sp. V. eovan, 
assechłdk (acc8XJiaK) — kichać; stemnere. 

ataenńeen (aTa3HH'feaH) — gatunek ryby zwanej Pies-ryba (nazwa miejs- 
cowa); Gymnodoates. V. aten, enńeen. 
atatjelek (aTaaejieK) — obdarzyć; donare. 
ałchavoL (aTxaBOK) — chromać; claudicare. 
a£ega8gelcte (aT-feracraiwia) — bezpióry, nie mający piór ; carens pen- 

nis. V. ^egcLsgon, 
aikegal (aTKaraji) — P^dły, nizki; yilis, miser. 
afkeg i^eełgergen (aTbKar TiiSJiraprBH) — choroba weneryczna; syphilis. 

V. tetgargon 
aikep (aTŁKan) — siad po musze pozostały ; vestigium muscae. 

Botpnwy Wydi. filolog. T. 1X11. ^0 



154 1. RADŁtŃSKt. 

attgon (aTjrron) — wielki palec; pollox. V. tlgongon. Cf. m^goSan 

łłgongon, 
aimanahkte (aTMawaKiwiB) — nie rzadki, częsty, zwyczajny; non rarus, 

freąuens, vulgaris. V. nłmanahkte. 
atan (aTan) — Pies; Canis. V. Mipt^ nevetan, Cf. furchaetan, kajetan. 
atet (aT9T) — drag zaostrzony do zabijania ryb przy łowieniu służący; 

contus acutus ad pisces pungendos. V. cUtet^ ety et. 
aikegn (aTBKBrn) wstrętny; turpis. 
att (aTT) — czas właściwy, stosowny do czegokolwiek bądź, pora ; 

tempus ad aliąuid aptum. 
attet (aTT9T) = atet, 

atut kogirgm (aTT9T KorHprHn) — łowić rybę zabijając drągiem zao- 
strzonym; conto piscari. V. atet. 
atuai (aTyacB) — ryba łososiowata: Garbnsza; Salmo proteus Pall. 
atv'ełun (aTE-fejiyn) — Topola; Populus. 
avałavg'e (ana^aErfe) — łydki; surae. 

avałomkale (aBajiOMKajiB) — głuchy; surdus. V. v'ełotgon. Cf. etriłuktt, 
avannakał{j (aBaHHaKajr^iH) — bezzębny, niemający zębów; dentibos 

carens. V. vannovge. 
avetek (aB8TBK) — gryść, kąsać; rodere, mordere. 

avgałg (aBraJir) — gatunek Kaczki; Anas tadorna. V. egnnnot gałłog, 
avineg (aBHHBr), pi. avtnegev — Rak, Raki; Astacus, Astaci. 
avłpit (aBJinH,!) — ogon u ryby; cauda piscis. Cf. gojgen. 
avojagergon (aBonrapron) — jadło; cibus. Cf. są. 
avojaju8gon (aBoaiocroH) — stół; mensa. 
avot (asoT) = aseygon. 
avtattoł galcangotgah (aBTaTTOii r.) — Lis czarniawy; Vulpes fuliginosa. 

V. tattoł. 



c. 

chagpon (xarnoH) — iglica, dorobienia sieci służąca; acus ad retia ne- 

ctenda. V. aTdevok. Cf chenłekegunek. 
chajket'ket itupi (xafiKaTBK8T HTynn) — gatunek Gęsi; Anser ruiicoUis. 
chajmagorgon jelik'e (xańMaroproH ciHKii) — pozwalać ; sinere. 
chajmatok (xauMaT0K) — chcieć; velle. Cf. algeiU'ken. 
chajmoleggikki (xaiiMo*ierrHKKH) — lubić, kochać ; amare. Cf. achor 

ńdeggikki, 
chajmoaan (xaiiMocaH) — luby, miły, kochany; amatus, amabilis. 
chajpit^keł (xaHnHTBK8ii) — zakrywać, nakrywać; tegere, contegere. 



SŁOWNIK NARZRCZA KORYAKÓW. 155 

chałgangeg (xaaraHr9r) — sidło, sieć na kaczki; laąueus ad anates ca- 

piendas. Cf. Mcheńgtg. 
chałyk (xajiLiK) — dwadzieścia, 20, dwudziestka; vigfnti, XX. Cf. 

nnitach iii€i\gefkevge,[ 

chałyTcav (zai^iBiKaB) — dwudziestki; yiginti (aliąuot). Cf. mełłegen theń- 
get*kevge chały kav. 

chamłavg'e etamkińe (xaicj[aBrh BTaMKHH^b) — szpik w kościach; me- 
dulla. Cf. 1camtavg*€ «., aech, sq. V. etam. 

chnmłak^ej (KaM^iaKlłit} — szpikowy; meduUaris. 

chamv^elg€tok (xaMBii.iBraTOK) — przekłuwać; transpungere. Cf. kałvok. 

chańkevok (xaHLK9B0K) — cieszyć; laetificare. 

cltaigisuk (xacBrHcyK) — litować się; miserere. 

ch(u4gok (xacBroK) — czuć głód; esurire. V. nctchetłykij, 

chegakeg (xeraK9r) — ryba morska: Kariucha; Salrao eperlanus (Osme- 
rus eperlanomarinus). 

chejimchen (xeHHMxeH) — jakaś roślina; planta quaedara. 

chenlek (xeHJieK) — robić sieci; nectere retia. Cf. aklevok. V. są. 

chenlekegunek (xeHJieKBryH8K) — haczyk do robienia sieci służący; un- 
culus ad retia nectenda. Cf. chagpon. 

chenfek (xeH'rfeK) — przesiewać przez sito lub rzeszoto; cribro purgare, 
cribrare. 

chkajiakat gatok (xKaHTaKa.i raTOK) — bratać się ; fraterno foedere jun- 
gi, sociari, T. kajłakłgon. 

chkutek (xKyTaK) — powstawać, podnosić się; surgere. 

— ajkotak — powstać, podnieść się z posłania; surgere e stratu. V. 
ajkolak, 

chlyk (xjihk) = chałyk. 

chłykav (XiZitiKaB) = chałykav. 

chłyk'evg% (x*iŁiK'feBrH) = chałykav, 

chochłak (xox,;iaK) — wołać; vocare. 

chojchvłam (xoHXBTaM) — goleń; crus. 

chonfakanan (xoHHKaHaH) — szyszki na drzewie; coni arboris. 

— g^gov'^n — szyszki modrzewiowe; coni Laricis. V. Oegav. 

— legunin — szyszki brzozowe; coni Betulae. V. Legun. 

— socharatgegav'en — szyszki jodłowe; coni Abietis. V. Socha- 
ratgegav. 

chonpogk^ej^ - k'en (xoHnorK'feH, - k^h) — pamiętny, wieczny]; memor, ae- 
temus. Cf. sq. 

chonpogketoak (xoHnorK3ToaK) — pamiętać; meminisse. Cf. eikejuktij^ 
jeseo8avok, ketoekk. 



156 I. RADLIŃSKI. 

choagogemajtoh (xocroraMOHTOK) — pośliznąć się; labi, fali i per lu- 

bricum. 
chuchuk (xyxyK) — wyć; exalulare. 

chv(it'kogergen (xBaTBKor8pr3H) — zajakanie; balbuties. V. są. 
chvcU^kok (xBaTBKOK) — zajakaó się; balbutire. 



E. 

eavpeni (BaBnann) — pokrzywa sucha, do przędzenia przygotowana; 

urtica sieca, ad nendum praeparata. V. turiav. 
eckchem (9xxeM) = enchem, 
egannot gałtog (sraHHOT rajuior) — gatunek Kaczki ; Somateria Stelleri. 

V. avgałg, 
egerSaikok (srapacaTBKOK) — wyrzynać; excidere. 
eg*ełgan (ar-Łi^iraH) — wilk; lupus. V. naveg^ełgan. 
egefevgt (araT-ŁBra) — gatunek Maliny, jagody ; Rubus arcticuSj baccae. 

Cf. igitevgt, V. sq. 
egetovton (arsTOBTon) — gatunek Maliny, krzak; Rubus arcticus, frutex. 
eggeg (arrar) — bóg; deus. V. eneg. Cf. sq. 
eggent'ekj eg'egfek (arraHT-feK, artrT-feK) — wieszczyć, wróżyć, zaklinać, 

czarować; dokonywać czynności szamana, czynić wszelkie gusła; 

diyinare, incantare, incantamentis uti, artes magicas exercere, su- 

perstitione fungi. V. eggeg, 
egg^evkałij (arriBKajrrbifi) — bezźenny; caelebs. Cf. ńavtogk^e, ńevan. 
egiget (arnraT) — grzmot; tonitrus. V. sq. 
egigetkn (arnraTKH) — grzmieć; tonare. 
egśokra (arraoKpa) ■ - Owad, gatunek Świerszcza; Grillus sp. 
ejan (aan) — niebo; coelum. V. nejgemgeki e, 
ejegent'evok (aeraHTCBOK) — odchodzić; abire. Cf. e7Uaav^ek, gen^epok^ 

telejveky pkirekky rekkij. 
ejegi (a^fern) — teraz; nunc. 

ejergtł (B'feBrHT) — przedtem; antea. Cf enańnjek, 
ejket v'ejemki (aiiKar b.) — brzeg rzeczny; ripa. V. v*ejem, 
ejlevpak (afi^^esnaK) — gadać, bajać; garrire. Cf. menełuk, 
ejyek (9Hn'feK) — zamykać; claudere. Cf. ałchapok, takmulevok, 
ejpok (afinoK) = toppek. 
ejułełan (aiojiajiaH) — źyjacy, żywy, rzeźki, żwawy; vivens, vivus, 

alacer. 
ejup (aion) — drzazga, która w ciele zastrzegła ; fractura, frustulum ligni, 

quod in corpore haesit. 



SŁOWNIK NARZECZA KOKYAKÓW. 157 

fjvetok (aHB'feTOK) — dzielić, oddzielać, odłączać; dividere, secernere. 

V. tyvełełok, 
ek^etgukełtj (3K'hTryK3Ji'h\i\) — przemyślny, zręczny, dowcipny; industrius. 
ekk (aKK) pi., ekkevgi — syn, synowie; dzieci; filius, iilii; Hberi. CL 

unjunjuy nev'ek. V. ekkin, 
ekk (3kk) = ejegi. 

ekkin (bkkhh) — syna, synowy, synowski ; filii (gen.), fiUialis. V. ekk 
ekk^ekalij (8KK'bKa^'BiH) — bezdzietny; sine liberis. V. ekk, 
ekk^etgileg (sKKliTrHJier) — pasierb ; privignus. V. ekk. Cf. ney^ekk^etgilek, 
ekmegnn (9KM9raH) — czerw, gatunek Ośliczki; Oniscus asellus. 
ekmigaktij (BKMHraKatift) — niepłodny; infecundus, sterilis. 
elatgen (BtiLaTraH) — Lis o garle ciemnym; Yulpes var. V. tattot, 
eleff (sjier) — sok; succus. V. e. legnnin. Cf. ełleg, ełlajasan^ nełleykL 
elegmoj (ajierBHaft) — roślina zwana: Słodkie ziele (nazwa miejscowa); 

planta nominata: Herba diileis (nomen vulgare). 
ełet (sjitajirB) — śnieg ; nix. V. pmjotkn^ sasetkn, 
elelekti (a^ie^ieicitH) — śle|»y; caecus. V. lełagon^ lelev(/i. Cf. ińełaukti, 

tnelaumen. 
eletauten (3JieTayT3H) — Wiciokrzew, krzak; Lonicera, frutex. V. sq. 
elełavgi 'B.ieTaBrn) — Wiciokrzew, jagody; Lonicera, baecae. 
elevłokHj (3jeBT0K.TBift) — bez głowy; sine capite, capite carens. V. 

leveł. 
ełgaget'ka (aararaTBica) — białołapka, nazwa psa; albis pedibus (canis), 

nomen canis. V. get^kav. Cf nyłgakij. 
elkmatek (9JiBKMaT3K) — błakiić się, tułać się; vagari. Cf. elłymat. 
etłacUgełag (3.3JTaaTra;iar) — macocha; noverca. V. ałta, 
ełleeł (s.iJieaji) — lato ; aestas. 
ełleenńen (s-iJifeHHlłH) — ryba łososiowata: Czerwona, Krasna ryba; 

Salmo lycaodon Pall. 
etteg (8j[.ier) — cukier; saccharum. Cf. ełlcgosan), 

— mimet — wódka, wino; aqua vitae, vinum. V. mimet. 
etlegasan (9.i»ieracaH) — cukrzany, cukrowy; e saccliaro. V. ełlog. 
cłl^gen (9.?i.iernHi = elłgen, 

ełlpkevun (9.i*ieK3BypT) — gołolc^dź; humor glaciatus. V. ełct^ ktgel, 
etłgen (a^^iraii) — ojciec; i)ater. Cf. sq. 
ełłgetgileg (3Ji.3r3TrH.ier) — ojczym; vitricus. 
ettgin (ajiJirHH) — ojca, ojcowski; patris, paternus. V. efłgen. 
ełltfkuk (3.3JiHTLKyK) — skrobać; scabcre. 

ełpłgon (anjiroH), pi. ełp'evgi — policzek, policzki; gena, genae. 
eUymfit (3.aLTfciMaTJ ^ elkmatek. 
eha^okran (s^inamoicpair) - - pajęczyna; arnncum. 



158 I. KADŁIŃSKI. 

ełvaSokrav (ajiBamoKpaB) — rodzaj Much; Mascae sp. 

efo'rf (BJiB'hjL) — Ren dziki, nie swojski; Ceirus tarandus ferus, non 

cicur. Cf. horaga^ java1coraga, 
etv'enuteki (ajiBiiHyraKH) — obcy, cudzoziemiec; exterus, peregrinus. 
ełvot (b^bot) = ałvot. 
ełvot'k'enak (jdJiBOThKkusLK) =r ałvofk*enak, 
etvuł {^jLByjL) = etv'eł, 

emgejenen (3MratH3H) — Marzec; Martius rnensis V. jaitgen. 
emne'eian (BMHHTiiJiaH) — gładki, równy; planus. 
emVevtan (sMK-ŁBJiaH) — chrząstkowa ty, chrząstkowy ;cartilagineu.s, car- 

tilaginosus. 
emkiłun (smkhjiioh) — gatunek Sarany, Lilium kamtschaticum sp. 

V. emk. 
emłarałgergen (aMJiapaTrapraH) — wodospad ; cataracta. 
emm (9mm) — nie, niema, brak; non, deest, deficit. 
emmem^jgcmłkołi (aMMBMMroBHjrKOjrtH) — niedrogi, tani; non pretiosus, 

vilis. V. m€jgovtłaon 
emmemełkott (aMMaM^fetiKC/itH) — niedobry; non bonus. V. nmetgkij, 
emnelukti (aMHB^yK^tH) — niemy; mutus. 
emniki, emmniki (bmhhkh) — bezimienny, nie posiadający nazwy, sine 

noraine, anonymus. Cf. ennńtki, V. ńennynpok, 
— %ołgon — czwarty palec u ręki, bezimienny; digitus annularis, 

V. tłgołgan. 
emnłagargan (BMHwiarapraH) = amnlagergon. 
emnamśki (bmhcmcbkh) — równy, podobny; par, similis. 
em8et'kukłi (BMCBTBKyicjiŁH) — nie dający się złamać; nie kruchy; in- 

fragilis. V. msefkuk, inemaet^kuk. 
enaar^ek (BHaapMccK) — trzymać się; władać sobą; potens sui esse. V. 

ariek Cf. ifienułv*etok. 
enagagłok (anararroK) — zdejmować ciężary; deonerare. Cf. inegek, 

ineget'kuk. 
enajepałok (analinaTOK) — odziewać; vestire. 
enakmesołgon t BHaKMBCOwiroH) — baran u sani: kołek za który zaprząg 

psi zaczepiają; paxillas cui canium in traheis junctura adhaeret. 

Cf. kt'^. 
enahtek (BHajieTBK) — bać się; timere. 
enalvatek (BHa^BsaTBK) — wygrywać; lusu vincere. 
enańajek (ananba^K) — potem ; postea. Cf. ejeogtt, 
enańkargorgavok (anaHŁKapropraBOK) — śmieszyć, roz8mie^zyć; risum 

moyere. Cf. kargargatok^ ktkargergatok, V. nenafUcrgergavkS. 



6ŁOWMm KAttZBCZA KORTAKÓW. 159 

enankawamk (BHaHRaBpaBHK) — dziurawić; perforare. Cf. sechłatkogir- 

gin^ tejavenke. 
enan-ńiełłegen (BHaH-achJuiirBH) — sześć, 6; 8ex, VI. V,enńen, mełlegen. 
enan-ńiełlegargara (9.-M'iwLi'feraprapa) — sześcioro; sex, seni. V. enńen, 

meSegargara. 
enanomakavna (sHaHOMaKaBHa) — matnia; sinus retis. 
enantachovatok (9HaHTaxoBaTOK) — w zapomnienie puścić, zapomnieć; 

obIivioni dedissc, oblivione deluisse. Cf. tatchevatok, 
enantajgatoravok (snaHTaHraTopaBOK) — spowiadać; aures praebere eon- 

fessioui. Cf. tajgałorak. 
enantatparok (anaHTajinapoK) — prowadzić, odprowadzać, towarzyszyć 

w drodze; ducere, reducere, comitare. 
enant^egavke (BHaHrferaBKa) — nagroda; praemium. 
mantenmok (anaHTaHMOK) — mierzyć; metiri. 

enarUratok (enanTpaTOK) — nasciłać, podsciłać; consternere, substemere. 
enarajavok (BHapafiaBOK) — paść, upaść; cadere. labi. 
enaretok (enapaTOK) — szukać; ąuaerere. 

mat (anaT) — ryba łososiowata; Dzika ryba; Salmo dikonotoch Dyb. 
enaiaiak (anaTaJiaK) — bywać, uczęszczać; esse, freąuentare. 
enatek (anaTSK) — zagrzebywać, zakrywać, skrywać; abscondere, con- 

tegere, obtegere, celare. Cf. enttek. 
enatgewk (anaTraBOK) — odwykać; desuescere. Cf. gestnfgkij. 
enatełgatok (anaTa.iraTOK) — czytać; Icgere. Cf. łtgak, V. gatłgotatle, 
€nat*kełek (anaTtKa^eK) — smolić, farbować; picem, colorem inducere 

alicui; colorare. 
enaikipłcUyk (BHaTKHDiiaTLiK) — swawolić; lasciyire. 
ena^kplenag (BHaTBKHJieHar) — przyrząd do kołatania do drzwi służący ; 

instrumentum ad januam pulsandam. 
encUłgcUak (BHaTJiraTaK) — modlić się, odmawiać pacierze; orare, preces 

recitare. Cf. aggagken takagergen^ ttgak. 
enaimak (anaBBaK) — odbierać, wybierać ; repetere, deligere. 
mchem (BHxeM), pi. encliemevgi — robak, robaki; vermis, vermes. Cf. 

echchem, V. genchemły, 
— inugki — robak morski; yermis marinus. V. inug^ inugki. 
enchemetok (aHxeirbTOK) — zarobaczyć się, zawszyć się; verminare^ 

morbo pediculari laborare. Cf. enchem, 
enchumavet'kłi (dHxyMaBaTŁK.^'BH) — nic obuty, bez obuwia chodzący; 

non caiceatus, nudis pedibus. Cf. eplekke, 
eńechAetkogergen (anten^feTKorapraH) — krostka; pustula. 
meg (anar) == eggeg. 



160 t. RADLIŃSKI. 

eńegjev ttgołgon (9Ht>r'L'bB t.) — wskazujący palec; index. V. inygwoh, 
tłgołgon. 

enertrgi (BHapHBrH) — gwiazdy ; stellae. Rugłałevge e, — gwiazdy spada- 
jące; stellae cadentes. 

enerla£lc6k (sHapacaTBKOK) = egerzatlcok, 

eńeSgatgergon ( BHccBraTreproH ) — chrzciny; baptismus. V. innisget- 
gargan etc. 

engagałak (aurarćUiaK) — przejść mimo, ominąć; praeterire. 

engem eiik (9Hr3M 9bhk) — jeden z gatunków Lilii, zwanej Sarana; 
Lilium kamtscliaticum sp. V. evik. 

eńgtńek (eHtrHHiiK) — wtedy, ongi; tunc, eo tempore. 

eninesan (BniiHacan) — starszy, starsza; major natu. 

— klyktuwgon — brat starszy; frater major natu. V. ktyktumgon, 
Cf. kajtakałgon. 

— sakge^ — siostra starsza; soror major natu. V. sakgei. 
enitek (aHHTSK) — ukrywać; oecultare, abscondere. Cf. enatek, 
€7iiv (shbhb) — wuj; avunculus. 

enjańtaoagen (cHHHBTCOcraH) — skład na rzeczy, spichrz; conditorium, 
granarium. 

enjapsepttatok (eH;inc3n./i.iaT0K) — przewyższać, wyróżniać się, odzna- 
czać się, przodować; excellere. Cf. sq. 

enjapsepok (BimncanoK) — odznaczać, dawać pierwszeństwo; anteponere, 
praeferre. 

eńk^ep ('aHbKtn) — wcześnie, rano; maturę, mane. Cf. nurakgillegki. 

eńk*epki (sHBKlinKH) — wczesny, poranny; maturus, matutinus, tempe- 
stivus. Cf. turmityyki, 

enkłavge ((aHK.iHBr3) — nozdrza; nares. Cf. envalv, 

eńkt evun (bhbkt BByn) — więc, i tak; ergo, igitur. 

enmen (aHMBBn) — skała stercząca, góra skalista; allum saxum, rupes. 

ennaktłj (HHaK.i'Biii) — bezrybi, niemajacy ryb; piscibus carens. V. 
enńeen, 

ennan-niełlegeti (aHHan m.) = enan-mełlegen, V. enńen, 

ennan-mełlegargara (BHiian m.) = enan-tiietlegargara, V. enńen, 

ennanog (annaHor) — zgadzać się; adsentire. 

en/ieen (annliaH) — ryba, piscis. 

enńe chasoichan (annii xaco.i:xaH) — pęcherz rybi; yesica piscium. 
Cf fetep 

enńe motkon (a. motkoh) — tłustość rybia; adeps piscium. V. motkon. 

enńe tamovgi (annli TaMOBrn) — kosei rybie; ossa piscium. V. etam, 

enńejnifgen (aHH'kHH.ir3H) — Lipiec; Julius mensis. V. jaitgen. 

enńen (anHt>iT) — jeden, 1 ; unus, I. 



SŁOWNIK KAR21BCRY KÓRYAKÓW. 161 

— gapatoła (b. ranaTOJia) — jcdynaście, 1 1 ; undeeim, XI. 

— kajren (a. Ka^pan) — współplemiennik , rodak; homo ejusdem 
gentis. 

— ńmnki (e. h^mkh) — pochodzący z tej samej osady; homo ejus- 
dem pagi. V. nm^efim. 

enńe^atgergon (BHHecbraTreproH) = eAeigatgergon, 

ennjagergev (aHHAraprdB) — naszyjnik, obroża; corona collaris. 

ennisgatgergon (BHHHcraTraproH) = eńe^gałgergon. 

ennkUk (aHHiuteK), pi. ennkl0kvge — przyjaciel, przyjaciele; amicus, 

amici. 
enńntki (9HHBHHKh) «= emniki, 

enno (shho) — on ; is, ille. Cf- ggummo^ gg^^t muruvgiy turuogi, eUovgi, V. są. 
ennyni (dHHŁiHH) — jego; ejus. 
enog (sHor) = inugkin, 
enpig (aHniir) = elłgen. 
eńrśkan (dHBpcbicaH) — rozpadlina, jar, wąwóz; fissura, fauces. 

— neigełehanol^ś — jar, wąwóz głęboki; iissara profunda, fauces al- 
tae. V. netgełehanoke. 

— nivtuki — jar płytki, wąwóz nie głęboki; fissura non magna; 
fauces haud altae. T. niviuki. 

eni (bht) — za, z przyczyny; propter. 

entaav'ek, entaavok (8HTaaB']bK, -bok) — odjeżdżać, udawać się w drogę ; 

proficisci. Cf. e/egefU*evok, 
enfef (9HTfeft) — synowa; nurus. 
eHiuvułpor (aTysy^nop) — zięć; gener. 
tntvołprotakałgen (sHTBOJinpoTaKajireH) — brat wujeczny, brat cioteczny 

(po siostrze matki); frater ex avunculo, frater ex matertera. Cf. 

kavłgatałan. V. jełałgetomgen, 
envalv (BHnajibB) = enkłavge, 
env'es (9HB'bc) — rodzaj fartuszka nakładanego pod szyję na wierzchnie 

ubranie, Samorget, w celu ochronienia go od wilgoci pochodzącej 

ze skrzepłego oddechu; praecinctorium colli, ne samorget respira- 

tione gelata madesceret. Y. samorget. 
eovan (soBan), pi. fKwaege. — Nur północny; Colymbus septentrionalis. 

Cf. są. 
eovafeav (aoBaeoB) « e9van. 
epańełtobifek (BnaHLSTrojiaT^K) — wykładać, wyjaśniać, tłumaczyć; 

disserere, expUcare. 
epeehergen onazeprBH) — bystrzak na rzece; rapida loca in amne. Cf. 

ipigipig. 
epineg (enHHar) — pokrycie, dach; tectnm. Cf. muakun. 

Bosprawy Wyds. filolog. T. XXII. 21 



162 t. RADŁTŃ8KI. 

eplekke (jdUJieKKd) — boso; nudis pedibus. V. ielejmk e. 

epukajpińeghatij (BnyKaftnHH^rKajTBiił) — bezdenny; fundo earens. 

ereer (apBBp) — Wierzba; Salix. 

ereet (spBBT) — strzelba; telum pyrobolum. Cf. Igi^r, są. 

erete^kuk (speTBTLKyK) — zabić, zastrzelić; interficere (sagitta, glande). 
Cf. kajnevok, są. 

erethuśatok (speTKycbaTOK) — ranić, postrzelić; vulnerare (sagitta, glan- 
de). Cf. kajnevok^ są. 

erget^kavg€ (apreTtKasra) — soszki, podpora strzelby przy strzelania; 
fulcrum pyroboli. 

ergin (9prHH) — deszcz; imber. Cf. są. 

erginetkn (BprHHSTKH) — deszcz pada; pluit. 

erinn (apHHH) — wierzbowy; saligneus. V. ereer. Cf. varvir e. 

erlpki (dfJihUKB) — kamizelka; interula sine raanicis. 

ermepi (epnanH) — oficer; praefectus militum. Cf. nenny ermepi. 

eśaj (amad) — ciotka, siostra ojca lub matki; amita, matertera. 

eSegi (eraarH) — młodszy, młodsza; minor natu. V. Lchti e, 

— kajtakałgan — brat młodszy; frater minor natu. V. kajtakałgon. 
Cf. kłyktumgon. 

— sakges — siostra młodsza; soror minor natu. V. ScJegeS. 
€8o4g<m (acocbron) — poły u sukni; sinus yestis, gremium, laciniae. 

Cf. peUen. 
esv*ett/getok (acsiiTBiraTOK) — włazić, wkradać się; inrepere, prorepere. 

V. ivcUok, 
etafpogergon (aTaónoraproH) — zatrzymanie uryny; dysuria. V. ettet, 

Cf. (daajpogergon. 
etam (dTaM), pi. etamvgi — kość, kości; os, ossa. 
etanvałjen (BTaHBa«ii»'bH) — gospodarz; pater familias, princeps domus. 

Cf. navetanvałan. 
etaplekav (aTan*ieKaB) — Konwalijka; Conyalaria bifolia. 
ete^ga8vińkoit (aTacbracBiiHBKOJi^H) — niezaradny, biedny, nędzny; inops, 

miser. 
etg^eet (aTr-ŁaT) — światło; lux. Cf. ełgolaiok^ ganetgavłe, 
etgok (aTroK) — świat; mundus. Cf. ganen etgok. 
etgolatok (aTroJiaTOK) — świecić się; lucere. V. etg'eet. 
eteroejeofgon (aTapoa-feo^ron) — przypływ morza; fluxus maris Cf. arye- 

otgon. 
et^kejukłij (aTBKaioiwiiiiH) — pozbawiony pamięci, niepamię tający, obłą- 
kany; memoria earens, immemor, insanus, demens. Cf. chonpog* 

ketoak. 
einvałjen (aTHBaJi'L'&H) = etanvałfen. 



SŁOWNIK NARZBOZA KORTAKÓW. 163 

etogejenavge (BTora-fenaBra) — Żórawina, jagody; Yaccinium Oxycocco8, 

baccae. V. 8q. 
etogogejenavge (BTororB-fenaBre) — Żórawiny, krzak; Yacciniuin Oxycoc- 

cos, frutex. 
etogałga (BTorojira) — gatunek Kaczki; Anas sp. (A. cauda acuta — 

Kraszenninnikow). 
etońkesołgen (aTOHBKSCoJirBH) — wieszadło dla suszenia ryb; perticae 

pensiles ad pisces siccandos. 
ettchajetok (STTsaiiBOK) — szczać ; mingere. Cf. iłchajewk, V są. 
ettee (aTT9T) — uiyna; urina. Cf. etafpogergon. 
eUovgt (aTTOBni) — oni; ii, illi. Cf. ggummo, ggette, enno ^ muruvg%, 

turuvgt, 
etmnetak (BTyHHBTaK) — dolewać, podlewać; adffiindere, suffondere. Cf. 

takk, ińeiathuk. 
etveet (btbbbt) — łódź, łódka; linter, navicula. Cf. matv, nełgeatvon, 
etyet (9TBI9T) — drag zaostrzony do zabijania ryb, przy ich łowieniu. 

nużący; contus acutus ad pisces pungendos. Cf. attet^ kuneg. 
etyfkuk (sTBiTBKyK) = attełkogirgin. V. katpok. 
eu€Uok (ayaTOR) — czekać; OKspectare. 
ewJcka (dBaKKa) — powoli; lente. 

€venan (BBBHan) — Bażyna, krzak; Empetrum nigrum, frutex. Cl. 8q, 
€ve7uxvg% (BBBHaBrn) — Bażyna, jagody; Empetrum nigrum, baccae. 
emk (bbhk) — gatunek Lilii, Sarana; Lilium kamtschaticum. 
emłukłi (BBHJiyKJi-LH) — głuchota; surditas. V. v'ełołg<m, Cf. arałam- 

kałe^ tptt'klevok, 
emsetkłi (bbhcbtkji^lh) — słodki; dulcis. 
€vt8tnevan (BBHCTHeBaH) — niewolnica; Berva. 
evje§ (BB-Biim) — ryba łosiowata: Czawycza; Salmo orientalis Pall. 
erlegergen (BBJieraprBH) — dolina; yallis. 
ev'8agag (BBBcacar) — na dole, w dole, pod, nizko; irao loco, sub. Cf. 

gergosag. 
ev'8asankałag(Ua (BBBcacaHKaJiaraTa) — z dołu; ab imo. Cf. gergoaan- 

kałagata. 
etmk (bbchk) — jęczmień; hordeum. 
evt€let (BBTBJieT) — powróz, lina, sznur, z konopi lub pokrzywy spleciony; 

rudens, funis ex urtica tortus vel ex cannabi. Cf. gtłgetelet 
evujek (BnyfeK) — jeść; edere. V. mejgeoujek^ t'evuJetok, Cf. są. 
evuje^kuk (BBy^^TBKyK) — zakąsić, pojadać po czem; superedere. 
evun (BByn) — dziwnie; mirabiliter. 



164 I. RADLIŃSKI. 



F. 



facha€kuk ((|)axaTBKyK) — stawiać powoli kroki, stapaó; incedere. 
falookarvoavańan ((})ajiBOOKapBoaBaHBaH) — Wrzos pospolity, jagody; 

Calluna yalgaris, baccae. Cf. 8q. 
falookarvon ((j)ajiBooKapBOH) — Wrzos pospolity, krzak; Calluna vtilg.- 

ns, frutex. 
fepkasotgen ((J)8nKaco.ir8H) — koryto rzeki, rów głęboki; alveus, fost^a 

profunda. 
fikatłyk (^HKaJLiBiK) — oddalać; amovere. Cf. sq. 
fikałłi/viak (J^UKaJULhiBnaK) — oddalać się; discedere, abire. 
filetek ((t)HJieT9K) — psuć się, gnić; putescere. Cf. renretek. 
fujecharuak ((})yexapyaK) — pociemnieć, stawać się ciemnem ; tenebres- 

cere. Cf. nfułkaki, sq. 
fulkful ((})y.iK({)yji) — ciemność; tenebrae. 



G. 

gagovgen (raroBran) — ciężar, balast; obus. 

gajmatefkcn (ratoaTBTBKon) — chcieć; velle. V. navtogke g. Cf. chaj^ 

matak, 
gakagevełły (raKar9B9«;L;iBi) — wydrążony, dzinplisty; cavemosus. 
gakamamśgle (raKaMaMCBPJie) — puszysty; pennatus. V. kamamosgan, 
gakamłale {raKsunjisuie) — źródlany, zdrojowy; fontaneus. V. kamł. 
gakam^aUe (raKaMina^iJie) — kosmaty; pilosus, hirsutus. Cf. getgon. 
gakangofgap'e (raKanroTran-Ł) — szary, płowy, nisy; ravus, ravidus, 

cinereus. 
gakava£ galie (raicaBaTBraJiJie) — kędzierzawy; crispus. 
gakawale (raKaspaJie) — krzywy, skrzywiony; curyus, cunratus. V. to- 

kavravok. 
gakmegesole (raKMsrBcoJiii) — mający rodzinę; familiam habens. Cf eg- 

gevkatij, toer kmegosołan. 
galeok (rajieoK) — potnieć, pocić się; sudare. Cf gleoke, gleogel, gletok, 
gałga motkon (rajrra motkoh) — tłustość ptasia; adeps avium. V. motkon. 
galig (rajiHr), pi. galgavge — Kaczka, Kaczki; Anas, Anates. 
gamlkaleU (raM^iBKa^eJie) — czubaty; cristatus. 
gamlkoolfe (raMJiBKoo.TiJi*) — łuskowaty; sąuamosus. Gf. tfdgav. 
ganerty ganek^ gank (ranan, ransK, raHK) — tam ; eo. Cf. gtUku. 



SŁOWNIK NARZBCBA KORYAKÓw. 166 

ganen eigok (r. dTroK) — tain(ten) imaij piekło; eo raundiis, inferi. Cf. 

aktuonat gergon. Y. etgok. 
gańenkał (raH'bHKaji) — za, po upływie; poet Cf. koifu. 

— ałvofk'enak — za tydzień; post hebdomadera. V. ałvofk'&Hak, 

— j^i^O^^ — za miesiąc ; post mensem. V. jaiłgen, 

ganetgavłe (raHBTrasJia) — jasny, światły, oświecony; lucidas, illustra- 

tus. V. etgeeL Cf. ńetkege, 
ganga połgont ńetkege (ranra nojiroHT H-ŁTKara) — srebro; argentum. 

V. połgont, ńetkege, Cf. Ige ganga połgont, 
ganggnołe (ranrrBO.a^fe) — zaczęty; inceptos. V. gavok'e, 
gańgovgen (raHbroBrde) — ozdobiony perłami; margaritatus. 
ganjałgtałłe (raHa^irraJwa) — przeniesiony; translatus. 
gank (raHK) = ganek, ganen. 
gańkagpog (raHLicarnor) — ztamtad; ex eo loco, illinc. V. gank. Cf. 

gu^keie, 
gańkavravle (raHŁKaBpasJie) — pleciony; nectus, tortus. 
ganmolen (raHMO^en) — dobyty, zdobyty, zajęty; vi captus, occupatus. 
gansosolgoppaUe (rancocojironna^ijiii) — uzbrojony; armatus. V. tan so- 

8tm gik, 
gaoraiekle (raopameiwie) — zamężny; conjux. Cf. ujakui, nevan, 
gapałag (ranaiiar) — suchy ; siccus. V. palkan, popavok, Cf. gemerfły, 

— nintogi — suche drwa; ligna sicca. V. nintogi, 
gapale (ranaji^Ł) = gapałag. 

— ntaigorgen — łacha sucha; brachiuro iluminis exsicaturo. V. ntatr- 
gorgen. 

gapatvole (ranaTBOJi*) — zaniesiony; delatus, deportatus. Cf. nygek, ta- 

łachtat^ek, fetok 
gapienie (ranrfeH.rfe) — siwy, osiwiały; canus. Cf. nytgoevki, 
garach (rapax) = grakk. 

garagple (raparnjiii) — ospowaty; yariolis notatus. 
garennle (rapeHHJi*) — rogaty; comutus. V. renńełgon. 
garepok (rapenoKi — śpiewać; canere. Cf. grepk, 

— ^rreptj/t — śpiewać pieśni; carmina canere. 
garergen (rapepran) = gfgen, tkagergen, 

gargańenak'e (rapraH'&HaK'k) — wietrzny; yentosus. V. gig*en, Cf. rui- 

vuj, garyńke, 
g(a)rgoła4an (r(a)projiacBaH) — tłastośó górna, podskórna, zewnętrzna; 

adeps extema. Cf. grgoła^an, V. są. 
g(a)rgołk^e evretgergon (r(a)projnce 9Bp8Tr»proH) — pokrycie domu, dach ; 

pokrycie izby, sufit; tectum, tectum conclaris. V. grłgołk'e ewet- 

gergon. Cf. są. 



166 I. RADLIŃSKI* 

g(a)rgu4 lełuvg% (r(a)prycb jie^yBrn) — wąsy; barbala in labro sapę- 

riore. Cf. grgu^ łełutyu V. lełuvgt. 
gargosanKe (raprocaHK'fe) — górny, wierzchni; supemus. Cf. gergosak^ 

gergoś. 
garłgalle (rapjiraJiJie) — krzywy; curvu8. 
gariale (rap^Kajie) — kreślić figury; figuras describere. 

— osgdenagi — kreślić figury narzędziem nazywanem osgtlenag; de- 
scribere figuras instruraento norainato osgtlenag. V: osgtlenag. 
gasagkog (racarKor) — na lewo; in sinistram (manura, partem), sinistra 

(manu, parte). Cf.mrańkog. 
gasasapatkole (racacanaTKOJi'fe) — wbity; defixus. 
gaśejesat^kole (racta-fecaTSKOJie) — rozdarty, rozerwany; discissus, dis- 

cerptus. V. śaie^ak, ińeśgatok, 
gaśgoU (ractrowie) — nagi; nudus. 
gaśgośgogpote (racBrocLrorno,3a) — przebrany; alia yeste indutus, vesti- 

tu alius redditus. Cf. va8kenałd, 
gałnełon (racBHBJiOH) — mańkut; laeva pro dextra (manu) utens. 
gasokaonołe (racoKCOHOJia) — podzióbany; rostro morsus. V. soksanok, 

Cf. makełgan. 
gasołle (racojJie) — słony, solony; salsus (ros. cowiohlih). V. solatok, 
gatajgnogergnele (raTaHrHor9prH9.3e) — grzeszny, grzesznik; peccans, 

peccator. 
gatałale (raTajia.ie) — bity, kuty; cusus. Cf. tapołgontank'e, 
gatańkargerde (raTaHŁKapran^ie) — raniony ; yulneratus. V. tańkargagke. 
gatanfanegle (raTaHTanerJie) — roztopiony, rozpuszczony; liquefactus. 

Cf. t'ellegetak, 
gat'enag^ańnłe (raT-feHarmaHBHJia) — dostępny; adeuntibus patens. 
gatgat'kok (raTraTbKOK) — drapać, podrapać; scabere. 
gafkesavek (raTBK9caB8K) — błądzić; errare. Cf. tawenogergen. 
gatłgołaUe (raT^ro^ajjrfe) — czytany; lectus. V. tłgakj enat^ ełgatok. 
gcLtovale (raTOBaJie) — z wielkiemi pierbiami; magna ubera habens. 
gatvaret'kole (raTBapcTLKOJie) — pręgo wany; taeniatus. 
gavał{U'kolen (raeajiaTLKOiieH) — nastrugany, wystrugany; dolatus, 

scalptus. 
gavatkok (ranaTKOK) = chvat*kok. 
gavkoń (raBKOHB) — kobyła; £qua. V. klekoń, 
gavnałe (rannajra) — wzięty, odebrany; captus, receptus, ereptus. 
gavok*e (rasoK-Ł) — rozpoczynać, zaczynać; incipere. Cf. ganggvole. 
gegav (raran) — Modrzew; Abies larix. 
gegav'en (raraBen) — modrzewiowy; abietis laricis (adject.). 



8Ł0TCNIK NARZBCZA KORYAKÓW. 167 

gegejuSevty (rsreioraeBJiŁi) — uczony; doctus. Cf. tagjułevok. 
gejenahUpcJc (ra-fenaKaTnaK) — Borówka brusznica, krzak; Yaccinium 

vitis idaea, frut6x. 
gefenavgt (ratnaBrn) — Borówka brusznica, jagody; Yaccinium vitis 

idaea, baccae. 
gefgef (reftraS) -- łańcuch gór; jugum, montes. Y. ^ejńe)\ temptkan. 
gejk (raftK) — z, ze; cum. 
g^pały (rsHnajiŁi) — nakryty; tectus. 
gypeky gejpoh (ra&neK, rańnoK) — mieój chować, utrzymywać; habere, 

tueri. Cf. gełpek. 
gejuajeg (raioaer) — rzyganie; ructus. 
gekegrłły (rsKarsJUiLi) — garbaty; gibbosus. 
gekełyły (r9K»jrbiJiM) — pstry; variegatus 
gekłgetv*ety (raiwireTBejiBi) — odprzężony, wyprzężony; abjunctus, junc- 

tura solutus. 
gekegujetyk (raKsryfeTBiK) — Ren idący w stadzie na czele, przewodnik 

stada; Cervus tarandus ductor gregis. 
gekengełiy (rsKanrajiwiŁi) — palący się; ardens. Y. glevok. Cf. gełvlgełły. 

— temptkan — ogniem ziejąca góra, wulkan ; mons ardens, inons vo- 
mens ignem, vulcanius. Y. temptkan, 

gekuk'qvoły, gekuk^ ejvolin (rareyK-ŁiiBO^Bi; -jihh) — gotowany; coctus. 

— evik — gotowana Sarana; coctum lilium kamtschaticum. Y. emk. 
getgoiy (re^iroJiBi) — oswojony; cicur. Cf. ainyńkena. 

gełpek {tbaubk) = gejpek. 

gełvlgetty {r^JTBJihrdJuibi) — przepalony, zniszczony; perustus. Cf. ge- 

kengetty. 
gemejnetyj (raM-ŁHHSjiBiii) — rosły, wzrosły, duży, wysoki, wielki; gran- 

dis, ingens, altus, roagnus. Y. viejnetok, 
gemejnetłgety (raMitaaT^rejiBi) = gemejnetyj, 
genieńhUgoty (rBM-tHBKHCbroJiBi) — przechowany, zatrzymany na zapas, 

zapasowy; consenratus, paratus, provisus. Y. tektegek. 
genier/ły (reai-Łp^wiBi) — suchy; siccus. Cf. gapale. 
genachv'evty (r9HaxBi^BJ[Bi) — natężony, napięty; intentus. 
genag'tatte (r3HarBi;iaJui8) — podobny; similis. 
genakajuńevły ( rsHaKaiOHiBJiBi) — obrażony, pokrzywdzony; offensus, 

laesus. Cf. tachnjuvok^ tachańgenavok. 
genanpkatle (ranaHnKajiJiii) — obity, zbity; yerberatus, contusus. 
genchemły (r8HxeMJEUE>i) — zarobaczony, robaczliwy; yerminatus, vermi- 

nosus. Y. ench^mj enchenietok, 
gen&juły (ranaiOdiBi) — syty; satur. 



168 I RADLIŃSKI. 

geńenretły (rafffenpsjiJiLi) — zgniJy; putridus. Cf. fileUk. 

geAmfe (raneB*) — z żoną ; cum uxore. V. ńevan, Cf. jetchanwk, 

geńget rantreT) — Wydra; Lutra. 

g€ńgivoli (reHBTHBOJiH) — wysłany, posłany; missus, emissus. V. tgivok. 

genjaWesele (ranaTicŁcaji-Ł) — zrobiOny, poprawiony; factus, correctus. 

geńkev*eniyiavłg (raHBKaniiH^BLiiaBJiŁi) — przewrócony, obalony; perver- 

8U8, eversus. V. takev*enłyvo1c, 
genMt'evty (raHKHrfeBJiti) — odmrożony; gelu ambustus. V. thiievok. 
genleły (raHwieJiŁi) — donoszony (płód); suo, justo tempore natus. Cf. 

a4gejavnkeł€n, 
genSugge8evły (ranmyrraceBJiŁi) — przemieszany, zmieszany; permixta8. 

V. taugesewk. 
gent'evok (raHTteoK) — iść; ire. Cf. efegen(^evok, tdejvek, pkirekk^ rekkij, 
gent'evrevły (raHT^BpeBJiBi) — utopiony; demersus. 
gentełcki (raHTajiXH), opta melket g. — wszystko dobrze dokonywać, 

mieć powodzenie ; omnia bene facere, successu uti. V. opta, melket. 
genuły (raHyjiBi) — wyjedzony, zjedzony; exe8us. 
genv'eigrevli (ranB^Trpen^H) — wyswobodzony, uwolniony; liberatua, 

solutus. 
genvłfevły (raHB^rtBJiBi) — wyczyszczony; expurgatu8. 
geplcye {rBUJinre) = venvlage. 
g(e)rgoła4an (r(B)pro.iacBaH) = grgola^an. 

g(e)rgołk*e eweigergon (r(a)projiKe aspaTrapron) = grgołke enretgergon. 
gergołata (reproJiaTa) — jechać wierzchem (na koniu, renie); v^ 

(equo, cervo)- 
gergoi (raproCB) = gargoaanke. 

— vamłkałgon — warga górna; labrum superius. V. vamlkałgon, 
gergosag (raprocar) — na wierzchu; supra. Cf. w^sasag. 
gergosankałagata (raprocaHKajiaraTa) — z wierzchu, z góry; supeme. 

Cf. €v' sasankałagata, 
g(e)rgu4 Idwogi (r(a)prycB JieJiyBrHi = grguś lełuvgi, 
gerełleły (rapeJi^riwiBi) — sękowaty; nodosus. V. reUeret. 
gemilcw (rapHHifffeB), pi. gernik'evgi — zwierzę, zwierzęta; auimal, ani- 

malia. V. łengernyggok. 

— grańgetkagaiav — zwierzęta czworonogie; quadrapede8. Cf. grakk 
get'kav. 

— nełgiłag — zwierzęta drapieżne; animalia rapaeia. V. nełgen. 
geśagełan (raraarawiaH) — włosisty, kosmaty; yillosus. V. geSgon. Cf. 

tgatten. 
gęgały (racBaJiBi) — tłusty, otyły; craasos, obosus. 



SLOWMIK NAR2BC2A KORYAKĆW. 165 

gewAsihuły (rBCBHBCincyjiM) — udeptany, wydeptany; calcatns. V. se^ 

nejchukk. 
geśgon (remron) — wełna, sierć; vellu8. Cf. geietgełdn, tgatten. 
gesinegkij (racHHBrKift) — przyzwyczajać się, przywykać; assuescere. 
gesJdłi^ (r3CKHJ!jn.i) — gnojny; stercoratuSj stercoreus. 
getavU (raraBJiH) — kłóty; punctns. 
getgek\e (rsTreK*) — jeziorowy, jeziorny; lacustris, lacunosiis. V. getgen. 

— emk — gatunek Lilii zwanej Sarana; Sarana jeziorowa; Lilium 
kamtschaticnm sp. V. emk. 

getgen (reTren) — jezioro; lacus. Cf. gtgen. 

gefkaqegk*e (reTBKararK-fe) — znajdujący się pod nogami, podnóżny; 

subpedaneus. 
get*kav (rsTMeas) — nogi; pedes. Cf. są. 
gefkU (rBTŁKHT) — worek; worek skórzany do podróży służący (nazwa 

miejscowa: lcałauz)\ saocus, culeus itineri aptus. V. gtokk, 
gedcurty (raTbKypjiBi) — kupiony; emptus; V. fetkurgog, 
getnoffpeg (rsTHornsr) — z boku; a latere. 

getnosgankał (rarHocraHKaji) — na stronę; in partem, in secessu. 
g(e)łokk (r(8)T0KK) = gtokk, 
gtUytły (rarTŁMJiŁi) — odesłany, odprawiony, oswobodzony; remissus, 

dimissus, solutus 
gthftyrysli (rarMTbTpHrajm) — iglasty, szpilkowy; acerosus. coniferus. 
gevegergen (rBEarspran) — rok; annus. 

gevegergenkat (raBdrapraHKaji) — pół roku; dimidium anni , semestrium. 
getdsemgi (rasHCBurH) — ostry, kwaśny; acer, acidus. 

— enńeen — kwaśna ryba: ryba przechowywana w dołach ziemnych 
do jedzenia i karmienia psów ; pisces conservrti in foasis ad eden- 
dum et canes alendos. 

gevkenat (raBKSHaT), pi. gevkenatuvg% — Cietrzew, Cietrzewie; Tetrao 

tetrix. 
ggełte (it3TT8) — ty; tu. V. ggummo, enno, muntvgt^ turtwgt^ ełtovgi, Cf. gtt. 
ggofkog (rroTbKor) — tu, tutaj; hic, hoc loco, huc. 
ggummo (rryMMo) — ja; ego. V. ggette, enno^ muruvg%^ turuvgi, ełtovgu 
gigen (rnraH) — wiatr; yentus. Cf. garganenake. 
gigerSacOok (mrapmaaTOK) — bać się; timere. Cf. kgilerkij, 
g%giveevgt (rHrHBaaBrn) — częśó górna więcierza; pars 'superior tkap. 

V. ikap. 
9^g^9W (rHTHTHr) — niewód; rete ad pisces capiendos. Cf. tkaT), 
gigruetkn (rnrpyaTBKH) — pogoda się robi, niebo pogodnieje; coelum 

aperitar, serenatur. Cf. metrue^kn. 
gUeg (rŁier) — Olcha; Alnus. 

Kospnwj Wjdsiała filolog T. ZZII. 22 



i?0 }. tlADŁtŃSItt. 

y%lg'etelet (pHJiLreTaaeT) — rzemyk, sznur rzemienny; loruni/ corrigia. 

Cf. sq. 
gtlgin (rnjiBrHH) — rzemienny; e loro (factus). Cf. są. 
gtlgon (riMbroH) — rzemień; lorura. 

ginegełyn (rHHsrajiBiH) — obarczony, objuczony; onustus. V. inegek, 
ginegletikuły (rHHsrji^TTKyjiŁi) — pokryty nagniotkami, ztwardniały, 

twardy; tectus (pes, manus, digitus) cla^is, duratus, durus. 
gineńgety ( rHHBHtrajiŁi ) — zarosły, porosły; supercretus. Cf. tńek^ 

fhejnetok. 
gineńteigeły (rimaHBTaHrB.TŁi) — wytarty, starty; tritus. V. jeiemkj 

jetafłak. 
gtnetalevły (rHHSTajieBJiBi) — owity, obwinięty, okręcony; circumyolutus. 
giskały (rHCKajiŁi) — błotnisty, brudny; lutulentus, sordidus. 
gitgek (mTTBK) — domagać się; expetere. 

gitguja1duvgi (rKTry^iwnoBrn) — Mewy; Larus ridibundus (pL). 
gttnuvgi (rHTHyBrH) — boki; latera. 
gleogd (rjieorajiB) — pot; sudor. V. galeok, Cf. są. 
gleok^e (rjieoK*) — spocony, potniejący; sudans, sudatus. V. galeok, 
gletał (rJieTaji) — gorączka; febris. V. sq. 
gletok (rJieTOK) — palić się, gorzeć; ardere. V. galeok. Cf. gekengetły^ 

namgetgkij, 
głgał tygdatok (rjiraji TfcirejnbaTOK) — przelatywać; transYolare. V. ty- 

gelatok. 
głget (rjirBdi) — zorze; lumen apparens in coelo noctu, post occidentem, 

antę orientem solem. Cf. ajgaven^ garergen, turmitwgi tnagergen, 

jenettet, 
głgn — (r^irn) — czoło; frons. Cf. kase^etam. 

gtkamł (rjncaMJi) — źródło gorące; fons aquae fervidae. V. kamłj gUtok. 
głoka (PiioKa) — tęsknić; taedere. 

głran (r^an) — łaźnia; balneae. Cf. raU^ gletok, V. pkenakge, 
gmk (rific) — dla; pro, propter, ob, causa, gratia. 
gmm (rim) = gummo. 

gnonki (rHOHKH) — óredni; medius. Cf. gmmki, 
gnon ełó (rHOH 9jió) — południe, czas południowy; meridies. V. ełvot 

Cf. łyrgen. 
gnon enno (fhoh shho) — sam, on sam; ipse, solus. V. enno, 
gnon nkin (rnoH hkhh) — północ; media nox. V. nkinok. Cf. javałeg. 
gnuńki (rnyHBKH) = gnonki. 

— tłgałgon — palec średni; digitus medius. V. tłgołgon, 
gnun etUgen (rnyH STHJiBrBH) — część główna psiej uprzęży: rzemień 

średni, do którego inne, utrzymujące psy, rzemienie sa przywia- 



SŁOWNIK NARZBCZA KORYAKÓW. 171 

zane; zastępuje więc dyszel. Pars praecipna juncturae canium: 
loram mediale, ad quod canes, sicat equi ad temonem, junguntur. 
Cf. hUgikiTireogi, 

gnun leut (rnyH JieyT) — - Styczeń; lanuańas. 

gnun nkin (rHyn hkhh) == ffnon nkin. 

gojgen (roHran) — ogon; cauda. Cf. sq. 

gcjgnek^e (roftrHBK^e) — ogonowy; caudalis. 

gorgofke (roproJiK*) — wyższy; superior. Cf. namgałgapok'e, 

goihagfok (roTBKarnor) = gańkagpok, 

grdkk (rpaKK) — cztery, 4; quattuor, IV. 

— m^Uegen — dziewięć, 9; novem, IX. V. mełlegen, 

— patot chavke — dziewiętnasty; nndevicesimus. 

— gapatoła — czternaście, 14; ąuattuordecim, XIV. 

— vieńget'kevg'e — czterdzieści, 40; ąuadraginta. V. meńget'kevg*e» 

— gara^ grargara — czworo; quattuor, quaterni. 

— geCkagałav — czworonogi; quadmpes. V. get*kav, 

— łaga — we czworo; in quattuor. 

grałgergen (rpaJiTapran) — wymioty, womity; yomitus. Cf. gejujeg. 

grałgon (rpajiroH) — kolano; genu. Cf. greskavgi, 

grańget*kagałav (rpaHBraTBKarajiaB) = grakget'kagałdv, 

grargara (rpaprapa) = grakkgara, 

grepp (rpann), pi. grepygi — piesń, pieśni; carmen^ carmina. V. gerepok, 

gre8gevgi (rpacrsBrn) — podpachy; subaxillae, subalaria. V. arevg'e, 

greskavgt rpecKaBrn) — podkolana; poplites. V. grałgon. 

grgr (rprp) — krzesiwo; igniarium. Cf. vgłogł. 

grihkij (rpHKKifi) — wziąd, przyjąć; accipere. 

grokk (rpoKK) — trzy, 3; tres, III. 

— mełlegen — osiem, 8; octo, VIII. V. mełlegen. 

— gapatoła — trzynaście, 13; tredecim, XIII. 

— fheńgee'kevg*e — trzydzieści, 30; triginta, XXX. V. ńieAge^kevg*e. 

— gara^ grargara — troje; tres, temi. 

— łaga — we troje; in tribua. 

grońvotok (rpoHbBOTOK) — roślina: Bobrek; Menyantfaes trifoliata. 

grargara (rpoprapa) = grokkgara. 

gtgaget (rrrareT) — jesień; autumnus. 

gtgek'e (rrrBKi) = geigelce. 

gtgen (rrreH) = yetgen. 

giokk (ftokk) — wychodzić; exire. Cf. netokk. V. ilejvek, pktrekk. 

gtołkł {ttojikji^^ pi. gtarelevg*e — żebro, żebra; costa, costae. 

gU (rrr) = ggetie. 



172 I. BADUŃSKI. 

:ffujV€n (rymta) — rałasto; urbs. 

gttigUin {vysrtLjam) — Brzoza; Betuła alba. 

gułguplekvgi (ryjiryn^eKBrH) — obuwie do chodzenia po Uotacb i wo- 
dzie; calcearoenta ad paludes aąuasąne tranaenndas. 

guteńgeły (ryTSHBrajiu) — zleniały; (animal) quod setas deposuit. 

gtU*1ceie (ryTbK9T*) — ztad; inde, ex hoc loco. Cf. gańkagpog, 

guikn (ryTKH) = ggoilcog, 

gvah) (rBaKo) — drażnić, wyzywać, napastować; lace8»ere, 

gvgan (raraH) — kamień; lapis. 

— inugki — kamień- skała w morza, kamień podwodny; rupes, 9CO- 
pulus. V. inugki, tnug, 

gygivok (rBirnsoK) — pływać, płynąć; nare, navigare, Cf. walatok. 

gynenrylevli (rBra8HpH.ieB^H) — wylany, wysypany; fusus, efusus. 



I. 

%erevgi (napaBrn) — roślina: korzeń łabędzi (nazwa miejscowa); herba: 

radix cygnea (nomen mlgare). 
igitevg{ (HrHTBBrn) = eget^evgt. 

igriłgen (HrpH.3r9H) — Kot morski; Callorbinus ursinns. Cf. revan%n, 
ijej (H-fefi) — roślina: Szczwoł; Anthriscus. 
ik (hk) — i; et. Cf. akan ik. 
ikkig (hkkhf) — nos; nasus. Cf. jakajak, 
ikmplekugi (HKMnJieKBrH) — buty futrzane bez cliolew, torbazy; callł- 

gae e pellibus sine scopis. 
iklfuk (HKT(})yK) — pluć; spuere. 

iłaengig iHJiaaHrHr) — sieć do łowienia ryb; rete ad pisces capiendos. 
ilajaitgen (HJiBaaHJirsH) — Maj; Majus. 

iłchcUemk (h^krtbbok) — H>yć, umywać; lavare. Cf. tlg*etevok^ imtvok^ są. 
itchatevołatok ( h jixaT9B0-TaT0K ) — umywać się; faciem, manus sibi 

lavare, se lavare. 
ilcharzekamgen (HJibxapaeeKaMr9H) — fladra; Pleuronectes hypoglossus. 

Cf. Uckakamgen.l 
ileił (hjichji) — język; lingua. 
ilgaśan łyyłygki (njiracbaH xhivjaJs^KSL) — białko w jajku; albumen. V. 

"tygłyg- Cf. ^hgt. 
ilgeeren (H^ibreapan) — Wierzba migdałowa ; Salix amygdalina. 
ilge evik {njihr^ bbhk) — jeden z gatunków Sarany; Lilium kamtscha- 

ticum Sp. V. 0vik, 
iłgetevok (bjutstsbok) = tłchatevok. 



SŁOWNIK NARZECZA KORTAKÓW. 173 

Hgerki (HjirsłBRH) — część psiej uprzęży; pars jnnctarae canitim. 

%łgitgrevgi (HJirHTrpBBrH) — staw, stawy w ciele; articulus, articoli. 

tliroh (njiHpoK) — ganić; vituperare. 

itkałgen (H^^racajireH) — kora; cortes. Cf. varoir. 

imlet (HMJieT) — fala; unda. Cf. ańgtiPieu, 

imlevtłan (HMJieBT^an) — łysy; calvu8. V. są. 

imleout (HMJieByT) — łysina; calrities. 

imsachatkuk (HMcaxaTKyK) — łkać; stngaltire. 

tmssuk (HMCcyK) — Gronostaj; Foetorius erminea. 

"imsuin (HMcynn) — grad; grando. V. sq. 

imtuit^kn (mrcynTŁRH) — grad pada; grandinat. 

ińeetatoh (HHfeTaTOK) — sprowadzać co, być przyczyna czego; produ- 

cere aliąnid, causa rei esse. 
inaink (maidHCHK) — zbierać, ściągać ; colligere , contrahere. Cf jetseik. 
inegek (nnareK) — ładować, naładowywać; onerare. V. ineget^kuk. Cf 

ginegełyn, enagagtók, 
inegermtkli (HHsrapMTiwiBH) — cały, całkowity, nienaruszony; totus, in- 

columis. 
ineg^kuk (iiH9r9TbKyK) — obładować, objuczyć, przeładować; perone- 

rare. V. inegek, Cf. enagagtók, 
inekełtok (hbbkb^tok) — podwiazywać; subligare. Cf. tletek, kłattkuk. 
inelaumen (HHBJiayMBH) — źrenica; pupiUa. V. Idagon, Cf. są. 
inełaukłi (nnajiayiwitH) — ślepy; caecus. V, eleleJdi, 
memsefkuk (HHBMcarBKyK) — nałamywać, przełamywać; infiringere, 

praefringere. V. mlek, Cf. mset^kuk, emM^kukti, 
ineńetineg (HHaH'feBHH8r) — szydło; subula. Cf ineriineg, 
ineńersegatyneg (]iH9H'ikBC9raTŁiH8r) — atrament; atrament um. 
inenigaefkuk (HHaHHrcBTbKyK) — robić na sobie znak krzyża; signo 

cmeis se signare. V. inidgetgargon. 
%neńkavlevok (HH9HŁKaBJieB0K) — rozrzucać, obalać, burzyć; erertere. 
menkemłyletók (HHaHKeMJUrMCTOK) — opasać, okrążyć; cinxi8ee, circum- 

dedisse. Cf. kamłełogtłyko, 
inenlek (HHSHJieK) — podawać; dare, porrigere 

inenpek (HnannsK) — wbijać, wtykać; infigere, inserere. Cf Uwekk^ są. 
inenpineg (HHannHHar) — ostrze strzały, grot; aciea sajfittae, cuspis. 
inenrylevok (HHBHpŁijieBOK) — zapriiszyć, nasypać , dorzucić, narzucić, 

nalać; pulvei'e injicere, conspergere, infundere, adfundere. 
%nentagetvetok (anaHTaraaBWOK) — pomagać; juvare. 
inentuneg (HH3HTyH9r) — napój, kwas; potio. acor. 
inenułv'etok (HHSHyjiBtooK) — trzymać się, władać sobą; potens sni 

esse. Cf. emnr^ek. 



174 I. RADLIŃSKI. 

tneńgjuleman (HHBHfcriojieBcaH) — nauczyciel; paedagogus, praeceptor. 
V. łagjuUvok^ g^g^j^^^^y* 

inerztnek (hhbphchhsk) = tneńevineg, 

ine^aufkuk (HHacbayTBKjrK) — zaglądać; ititrospicere, inspicere. 

inesemk€tvek (hh9C9MK9TB3k) — rozwijać; evolvere. Cf. tsomklatok, 

inesgełek (hhbcfbtbk) — wkopywać; infodere. Cf. 8q. 

inesgetok (HHBcraTOK) — kopać, rozkopywać, rozrzucać; fodere. di-fo- 

derę, dijicere, Cf. segekko, aegetkuk, aegmeltU^kuk, 
ineskin (hhbckhh) — międzymorze; isthraus. 
ine^mneg (HHBCbBHHsr) — piła; serra. Cf. pełgontopnavget. V. 8q. 
inesmt^kuk (HHBCBHTBKyK) — rozrzynać, rozcinać, rozpiłowywać; disse- 

care, disscrare. V. §€viko, śevitkuk. 
inetak (HHBTaK) — zalewać, nalewać; mfundere. Cf. inetab^kuk. V. takk. 
inetalemjevok {iiR9TaJLewh'hB0K) — kapać się; se lavare, aqais, balneo 

uti. Cf. tpgalavok. 
tnetalemnevgt (HHBTaJieBHHBBrH) — obwinięcie, onuczki, pończochy; ob- 

yolutio, tegumen pedis, tibiale. 
tnetam (nneT-LaM) — przylądek; promontorium. 
inetat^kuk (HHBTaTbKyK) — oblewać, rozlewać; obfundere, defundere. V. 

łakk, Cf. inetak^ sq. 
tnetafkulafok (HHeTaTBKyjiaTOK) — oblewać się; se oflFundere. 
inetjentyk (HH9T'B'feHTŁiK) — stąpać; incedere. 
ininigseikuk (HHHHHrcBTBKyK) = inenigaet^kuk. 
iniSgakajtumgon (HHHCbraKaiiTyMroH) — kum, kuma; necessitudine bap- 

tismi testandi junctus, juncta, Cf. są. 
in%igaktavoł (HHHCBraiwiaBOJi) — kapłan; sacerdos. Cf. sq. 
ini^getgargon (HHHCBrBTrapron) — chrzest, chrzciny; baptismum. V. ia- 

megatgargon. Cf. sq. 
ini^goełła (HHHCbroBJiJia) — chrzestna matka; quae aliquem initiandum 

suBtinet. V. ełta, Cf. sq. 
iniśgoelUgen (HHHCŁroa.iJierBH) — chrzestny ojciec; qui aliqnem initian- 
dum sustinet. V. eUegen. 
iniłjegen (HnHT'B'feraH) — kraj, strona, okolica; regio. Cf. ov'ekkał, 
irdid {TXBjmji) — przędziwo; linum deductum, filamenta. Cf. 8q. 
inlitjetok (HHJiHT^tTOK) — prząść; filum duoere. 
irditjetok (HHJiHTfcTOK) — żartować; jocari. 
inniśg,.. (HHHHCBr...) = in%^g»„ 
innjein (HHH-B-feHH) — szyja; coUum. Cf. tnnsurom. 
ińńekety (HHbH'feKB.iLi) — fcrzywacz, nazwa psa; jubatus, nomen canis. 
innjesgetok (HHH'B'fecr3T0K) = inesgetok, 
mnsurom (HHHmypoM) — kołnierz; coUare. V. innjein. 



i^owNiit KA&zticzA koryakÓw. 175 

innytuk (HHHMTyic) — nauiaszc^^ać. smarować; unguere. 

— lelg^e — smarować ikrą rybią, przyprawiać, kraeić, okraszać jadło 
ikra; unguere ovis piscium, condire cibum ovi8 piscium. V. lelg^en, 

inug {yB.yT) — morze, Ocean; marę, Oceanus. Cf. sq. 

— etg^jatken (h. STrKaTKen) — morze lśni się, świeci; mara nitet. 
intighin (HHyrKHH) — morski; maritimus. 

— armagałłog — Yideaa: armgałłog, 

— ja(Uvgi — Miękczaki morskie; Conchae marinac. V. jaat, 

— enchem — Robak morski; Yermis marinus. V. enchern, 

— Jcorov — Zwierzę morskie: krowa morska; Rhytina (ros. KopoBa . 

— minieł — woda morska; aqua marina. V. mithet, 

— mergovg^e — Wodorost, Kapusta morska; Fucus. V. mergomer. 
inyg%vok (HHBirHBOK) — pokazywać, wskazywać, rozkazywać; demon- 

strare, indicare, jubere, imperare. 

inyngwiion (HHŁinrHBHJioH) — odmieniony, zamieniony; mutatus. 

inytytyneg (HHtiTLiTBiHer) — maść, plaster; unguentum, emplastrum. Cf. 
piptkigen 

ipigipig (HnHranHr) == epechergen. 

iriek (npaceK) — zupa, polewka; jus. 

tskaiś (HCKaHCb) — muł; limus. 

iakasań (HCKacaHfc) — śledziona; splen. 

iakctserik (ncKacapHK) — walać; foedare, maculare. 

umichtok (hchhxtok) — siec rózgami; verberare. Cf. vuratgirgin, sq. 

iantchtynekj ianiktynek (hchhktłihbk, hchhktlihbk) — rózgi, batog, kij; 
yirgae, fustis. 

ttaavek (HTaasBK) — przygotowywać; praeparare. 

itaavok (HTaasoK) — bić się, walczyć; certare, pugnare Cf. synsigihk. 

itchajevok (HTKaiiBOK) = ełtchajevok, 

itgeit (HTraHT) — gatunek Foki; Otaria Stelleri. 

itkn (htkh) — ten; ille, hic. Cf. mtksau, 

ttuit (HTyHT), pi. i(uvgi — Gęś, gęsi; Anser, anseres. 

ttyrtten (HTLipyBH) = imfet. 

ityvuvgi (HTŁiByBrn) — wiechcie p )d podeszwa w obuwiu, słoma w obu- 
wiu; stramen in calceamentis plantae pedis substratuin. 

iutki) (nyjiBKift) — dolny ; inferus, imus, 

ival(Uok (HBajiaTOK) — pływać; nare, navigare. Cf gygi^ok, 

watok (HsaTOK) — łazić; repere. Cf. e8v*etygetok. 

iveuś (HBaycB) = iulhij. 

— vamłkaigon — warga dolna; labrum inferius. V. vamłkałgon, 
%v€vł(Uok (HB9B^aT0K) — wzmacuiać się; convaIescere. 
%vm>otatok (HB9B0.iaT0K) — ośmielać się; audere. 



176 t. RADŁlŃSItt. 

winyjgen (HBHHŁiiiraH) — wiatr z lądu, lądowy; yentus a oonttnente. 

Cf. vtygen. V. gigen. 
ipieik (hBhchk) — pić; bibere. 
ulanretan (HBJiaHpejiaH) — mający długie, wysokie golenie, goleniasty; 

longa crura habens. 
ivt*eth{ (HBT'fe.iKH) — niski; hnmilis. 
ivuryivki (HByprHBKH) — ptaki ttiorskie z gatunku kruków morskich: 

Phalacrocorax pelagicus (Coryus aąuaticus maximus cristatus pe- 

riophtalmiis cinnabarinis , postea candidis, apud Kraszeninnikow). 
iimt (HByT) — nigdy; nuiiquam. 



ja(U (aaT), pi. jaatrgi — Miękczaki dwuskorupowe, Małże; Conchae. 
jagtatatok (Hr.aaJiaT0K) — kłaniać się, pozdrawiać; inflectere caput, genu, 

salvere aliquem. Cf. kegetdatok. 
jagpołgon (nrnoJiroH) — kopyta; calces. 
Jaiłgen (HRJirdn) — księżyc, miesiąc; luna, mensis. 
jaiłgokine (HHJiroKHHd) — miesięczny; menstrualis. 

— teśangergen — miesiączki; menses, menstruatio. 

— vtgorvgt nevamne = neuan^ nevantn, Cf. t^tgrektknytki. 
jajarit Icogirgin (^npHT KornprHH) — bębnić; tympanum pulsare. 
jajnatatek (nftnaJiaTBK) — spotykać; obviara ire. 

jajnaikók (HimaTBKOK) — dokuczać^ męczyć; fatigare, vexare. 

jakajak (aKa^K) = ikhig. 

jaJdujdk (hkjiio«k), pi. jakluvgi — Czajka, Czajki ; Yanellus cristatus. 

jałgatak (njir&TSiK) — pi^zechodzić , koczować, koczujące życie prowa- 
dzić; transire, vivere vitam vagam. 

janełcUok (HH8.iaT0K) — układać; componcre. 

jantąatan (jiHTaajiaH) — Samiec, zwłaszcza] Niedźwiedź; Mas, praeser* 
tim Ursus. Cf. nevłvuł. 

janti (hhth) — zewnątrz; extra. 

janełatok (HHSJiaTOK) — składać; componere. Cf tynegegJcij. 

janot (smoT) — przedni, na przodzie będący; anterior. 

— get'kav — nogi przednie; pedes anteriores. V. get'kav. 

— vannorge — zęby przednie; dentes anteriores, incisivi. V. t^on- 
novge. 

janotak (HHOTaK) — iść, jechać na przodzie, wyprzedzać; anteire, aa- 
teferre. 



SŁOWNIK NARZIłlCŹA KORYAkAW. 17? 

janoten (HHOTan) — przednia część łodzi*, pars anterior lintris. Cf. tak- 
ritak, 

janotok (hhotok) — naprzód, na przodzie; antę. 

javah (HBaK) — nosid, znosić, znaszać, niszczyć; vehere, ferre, tollere, 
ad nihilum redigere. Cf. jayatgaUe, sq. 

java horaga (nna Kopara) — Ren wierzcbowy, do jazdy shiżacy; Cer- 
vu8 tarandns qui vehit. V. koraga^ ełveł. 

javnleg (asajier) — północ; septentrio. Cf. gnunnkin, sq. 

javalegen (raiajiereH) — północny; septentrionalis. 
— (9V^ — wiatr północny; Aquilo. 

javalen (nBajien) — ster; gubernaculum. Cf. javnlke, 

javalgaUe (nnajibra^bJie) — zniszczony przez noszenie, znoszony; ad ni- 
hilum redactus. V. javak. 

javałget'kav (jiBa^traTbKaB) — tylne nogi; pedes postici. V. javalke, 

javalk€ (HBa.ibKe) — tylny; posticus. 

javpen% (HBnaHH) — Pokrzywa, pokrzywa BUcha; Urtica, urtica sicca. 

Cf. turtav, 
j€amkv ("feaMKB), pi. jeamkugi — chmura, chmury; nubes. 
jege^en llekin ("ferBCbraH .iLJieKHH) — zacieiimienie wzroku, niedokładne 

widzenie; obscuratio visus. V. lelevgi. Cf. łełgavgergen. 
jegevgi ("feraBrn) — ł^py? zwłaszcza przednie, zwierząt morskich; pedes 

praecipne anteriores animalium marinorum. 
jeggekił (•ferrsKHJi) — pochmurny; nubilus. V. 8q. 
jegiget ('ferHraT) — grzmot; tonitrus. Cf. 8q. 
fegigkin (•ferHFKHH) — grzmotowy; tonitrualis. Cf. sq. 
jegigetkn ("ferHraTKH) — grzmieć; tonat. Cf. 8q. 

jegigsirek ('fernrcHpeK) — uderzać, stukać, szum, szelest czynić, grzmo- 
cić; strepere, strepitare. 
jegivg% ("fcrHBrH) — kiszki, wnętrzności; intestina. 
jegokke cŁroKKa) — węszyć, wąchać; odorem rei trahere, naribus vesti- 

gare. Cf. jakajak, ikkig, 
jegukk (liryKK) — kąsać; mordere. Cf. sq. 
jegiU^kuk (•feryTŁKyK) — nadkąsić, odkasić; ad mordere. 
jeilail ('fen^iŁaH.^) — gatunek Susła; Spermopbilus sp. 
jeiseik ("Łhcbrk) — chwytać, brać, wybierać; rapere, arripere, deligere. 

Cf. ineiaik. 
jełałgetomgen ( iwiajirBTOMraH ) — brat stryjeczny, brat cioteczny (po 

siostrze ojca); patruelis (frater), frater ex amita. Cf. nąvjetatge- 

tomgen. V. efUvotprotakatgen, 
jełchanvok ('fejcsaHBOK) gekeo^e — spać z żoną; dormire cum uxore. V. 

nevan, genev^e. Cf. uńieketak 8q. 

Uo*pr»w) W%.|#. liiui..g. T. .Wll. 2 5 



178 1. iŁADLlŃSRt. 

jełchatok ('ŁjDcaTOK) — spać; dormire. 

jelehkij ('fejieKKin) — oddawać; reddere. 

jelgnev€k ('fejibrH3B9K) — Wnuczka; neptia. Cf. sq. 

jdgunjunju ("kiBryHioHK)) — Wnuk; nepos. 

jełknna ('ŁjiKHHa) — łóżko; lectus. 

Jenettet (•feH9TT9T) — zorza północna; lumen coeli noctu in septentrione 

apparens. Cf. giget, ajgaven garergen, tiermitvigi tnagergen. 
fenesg ('fenacr) — i«gła; nebuJa. Cf. pyaagan, 
jenkłagevge ('feBKUiarsBra) — iskry; sointillae. 
jento ("fenTB) — siad nogi, trop; yestigium. 
jeonatgotok ('feonaTroTOK) — następować, otrzymywać spadek; succedere, 

hereditare. 
jeat'kn ('feaTbKH) — zmierzcha; vesperascit. 
jepin (IrnHH) — Sowa; Strix sp. 
jerantok ('fepaHTOK) — wypróżniać; evacuare. 
jerzapepekalgin ( 'bp»can9n8Ka^bruH ) — Mysz ruda; Mus rutilus. V. 

jerzłon^ pipikłgin, 
jer^apołgonten ('fepacano.iTroHTaH) — miedziany; capretts. V. jeriton, 
jerSetattot ('fepaceTaTTOJi) — Lis czerwony; Yulpes rubra. V. jeriłon, 

tattoł. 
jeriłon (-fepaicyioH) — miedź; cuprum. 
jerSnankveten ("iipacHaHKBaTaH) — Ryba łososiowata: Golec czerwono- 

brzuchy; Salmo rubri yentris. Dyb. V. njarzagke^ mtyvA. 
jeaachat^kuk ('fecaxaTBKyK) — drzemać; somno yinci, gravari. Cf. 8q. 
jeschaikuk (•fecxaTŁKyK) — zadrzemać; somno victum esse. 
je8eo$avok ("fecsocaBOK) — przypominać; recordari. Cf. chanpog^cetoaky 

ketoekk, 
jeasekuk (-feccBRyK) — rozdawać; distribuere. 
jetavłak (toaBwiaK) — trzeć, ścierać; terrere, conlerere. Y. jetevek, Cf. 

tyńeńettugkij^ girienteig^eły. 
jeCełchevok (•feT9JixBB0K) — brać, dostawać, dosięgać, otrzymywać; ca- 

pere, attingere, accipere. Cf. tmakk. 
jełevek (-feTaBSK) — wycierać; atterere. V. jekivłok. 
jetok (-feTOK) — pomagać; juyare, subvenire. Cf. są. 
jetołatek (-feTOJiaTBK) — wydobywać, wydostawać, wyjmować, oswaba- 

dzać; expedire, evellere, exsolvere, liberare. 
jettek (^TTaK) — podchodzić; adire. 

fevakłok (•fesaKJioK) — bić, uderzać; ferire, pulsare. Cf. kełk, 
jeva8ag (-feBacar) — potem, później ; post, postea^ serias. V. 6q. 
jevasegkaWe ('feBacBrKajiK'^) — późny; serus. 
jugef (loran) — Wieloryb; Balaena My^ticetus. Cf. «q. 



SŁOWNIK NARZECZA KORYAKÓW. 179 

jugjt^ (lopŁiolt) — wielorybi; balaenae, ex balaena. 

— motkan — tłastosć, olej wielorybi; adeps balaenae. V. moikon. 
jurchan (]opxaH) — dziki, zdziczały; fera.^, ferus factos. Cf. nepkjuj- 

chokij\ sq. 

— €tan — pies zdziczały; canis ferus factns. V. atan. 
jurchtyglek (K)pxTfcirjieK) — dziczeć; łerus fieri. 
jurgtyglek (loprTBirjieK) =» jurchtyglek. 



K. 

ha (Ka) — tak; sic. 

hadilaihok (Ka^HJiaTŁKOK) — kadzić; odores, thus incendere (rosyjskie 

Ka^i^Tb). 
kafalgek (Ka<}>a.3Br8K), pi. kufalgekavke — Jaskółka, Jaskółki; Hirundo, 

Hirundines. 
kageśkałgan (icardebKa^raH) — górna powierzchnia ręki, górna powiera^ 

chnia nogi; dorsum manus, dorsnm pedis. V. mongołgon^ get^kav. 
kagergen (Karapran) vejemki — ujście rzeki; ostium iluminis. V. »e- 

/eiR. Cf. kama^kn. 
kajetan (Ka'bTaH) — szczenię, młode zwierzę ; pullus, caŁulus. Cf. kajuju, 
knjeco^kuk (Ka'feeB0TBKyK) — budzić się, przebudzać się; expergisci. Cf. 

jetchaikuk, 
kajfiłuk (Kau4)HJiyK) — kołysać; oscillare, sopire oscillando infantem. Cf. 

tagułfituvók^ te/ije9chanki^ sq. 
kajfiłutatok (Kaii({)HJiyTaTOK) — kołysać się, bujać się; se oscillare, os- 

cillis jactari. Cf. 8q. 
kajfiłatgen (KaH(})H^y.iraH) — kołyska; canae, oscilla. 
knjgttr (KaifTBp) — łoiysko, barłóg, głównie niedźwiedzi; latebra, prae- 

cipue ursi. V. ]cejg*en, 
kajkefgin (KamceHiUH) — mały niedźwiedź, niedźwiadek; ursulus, catu- 

lus ursi. V. kejg^en. 
kajldekoń (Ka^KJieKOHŁ) — łoszę^ zrobię; equuleus. V. klekoń, 
knjnevok (ica&HBBOK) — strzelać; sagittas, glandes jicere. Cf. ereiei^kitkj 

ere^kuśiUaik, 
kajtakałgon (KauraicaJiroH) — brat, brat dla brata; frater, frater fra- 

tri. V. kiyktumgon, Cf. esegi k., eninssan kłyktumgon, 
kajtet kejugołon (KafiTaT KSioro^on) — nie mądry, głupi; insipiens, stultus. 
htjuju (Kaioio) — młode zwierzę, zwłaszcza: ren, wół^ kot morski; ca- 

tulus, praesertini: Corvus tirandus, Bos, Callorhinus ursinus. Cf. 

kajetan^ kajkejgin, kajkUkoA. 



180 I. RAbŁlŃBKI. 

hajujunehin (KaioioHaKHH) — płód wyjęty z żywota matki; paitos ex- 

cisus. V. Mijet. 
kajvejempił (KaHBa-feMHH.!) — potok, rzeczułka; torrens, amniculus. V. 

vefem, vejempu 
kajvetvun (KaHBSi^rByH) — mały, młody kruk; Corvii8 corax panrulus, 

puUus. V. mejgovełun. 
kapiUaon (KaHBH»i.iHOH) — tani; yilis. 
kakałlyn (KaKaji.iLiH) — ryba morska; Aspidophorus catafractus (Obo- 

larius aculeatus a pud Kraszeninnikow). 
kahason (KaKacon) — ptak, Orzechówka, albo Sójka północna; Nuci- 

fraga caryocataetes vel Garrulus infaustus. 
kaJckawen (KaKicaBB9H) — Świszcz górski; Arctomys marmotta. Cf. 

vtevot, 
kakuk (KaKyK) — Kukułka; Cuculus canorus. 
kałakał (KaJiaKaji) — Bóbr njorski; Castor marinus. 
kalele (Ka^icjie) — pępek; unibilicus, 
kałgeker (KajirbKap) — spodnie zeszyte rażeni z wierzchniem ubraniem^ 

zwanem śamoryepp'^ braccae una cum samorgepp. V. śamargepp. 
kałpukał (KaJinyKaji) — tęcza; iris. 

kamamosgon (KaMaMOcroH) — puch; pluma tenuiasima. Cf. i^egasgon. 
kamafkn (KaMaTbKH) vejemki — źródło rzeki; fons fluminis. V. vej€m. 

Cf. kagergen. 
kaniegatg argon (KaMSraTraproH) — rodzić się; naści. V. kamigetok, Cf. 

ini^getgargon. 
kameołgen (KaM90.^r9n) — gnieździć się; nidificare. V. sq. 
kameołgon (KaMB0.3roH) — gniazdo; nidus. 
kamigetok (KawKrsTOK) — rodzić; parere. V. kcmiegafgargon, 
kamł (icaMJi) — źródło; fons. 

— mimol — woda źródlana; aqua fontanalis. V. mimoł, 
kamłavge (KaMJiaBra) ełamkińe = cliamtavge e. 
kamlełogtłyko (KaifJi-fejiorTJiBiKo) — opasywać, okrążać; cingere, circum- 

dare. Cf. tnenkemtyletok, 
kamugen (KaMyran) — Jaszczurka; Lacerta agilis. 
kaAjaygergon (KaHbHBrapron) — dziupło; cayum in trunco arboris. 
kanz (icaHs) — fajka; aptus bauriendo tabaci famo tubulus. 
kapper (icannap) — Rosomak; Gulo borealis. Cf. 8q. 
kapperetołen (Kann8p9T0»ieH) — rosomaczy; Gulonis borealis (adj.). 
kartek (icapHdK) — krtań; trachea. 
kargorgatok (KapropraTOK) — śmiać się; ridere. Cf. enańkargargavok^ 

ktkargergatok, 
karukar (icapyKap) — ptak z gatunku Nurów; Uria arra. 



SŁOWNIK NARZROZA KORYAKÓW. 181 

harcokar (KapBOKap) — Cedr; Pinus Cembra. 

Jearyajgek (icapBiańrBK) — charkać, krztusić się, odchrzakiwać; screare. 

Cf. yujagorgonegłok. 
kasaśgoke (icacacbroRa) — sąsiedni; finitiiuus. 
kasedetam (KacactoaM) — skronie, kość czołowa; tempera, os frontale. 

V. gign. 
kcuejeran (Kac8'bpaH) — tłustość (ludzka); pinguedo. 
1ca4govałon (KacŁroBa.aoH) — biedak, żebrak; pauper, mendieus. 
katłeg (icaTTBr) — wrzód; nleus. Cf. tneten. 
Jcatveg (KaTBsr) — kłóć; pungere. 
katykcU (KaTBiKaT) — dosyć; satis. 
katynpoii (KaTBiHnoH) — żagiel; veluin. 
kavak (KasaK) — młócić; terere, excutere baculis frugea. 
kavevłtun (KasBBJiTyH) — Motyl; Papilio. 
kavinteviji (icaBHHTaBrM) — podkówki do obuwia; lamina ferrea soleis 

subjecta. 
kegergipyi (KsraprHBrH) — Mewy nadmorskie; Larus marinus (pi.). 
kegetam (KaraTaM) — dłoń; vola manus. Cf. kagpskałgan. 
kejetelaiok (K3r3TajifcaT0K) — kłaniać się , zginać: inflectere genu , ca- 

put, se inflectere, incurvari Cf. jagłałatok. 
kegrii (Karpnji) mongok'e — zapięście ręki; carpus manus. V. mon- 

gołgon. 
kejgen (KSurSH) — Niedźwiedź; Ursus. Cf. są. 
kejgetuł (KanraTyji) — skóra niedźwiedzia; ])eUis uraina. 
kejgomotkon (KaiiroHOTKOu) — tłuszcz niedźwiedzi ;a(le|>s ur^ina. Cf. itwtkon, 
keikk (k3hkk) — rąbać; caedere. 
keiigevki (K8H.irBBKH) — nerki; renes. 

kefuk (kciok) — hubka służąca do wzniecania ognia; Poły por us ignarius. 
kełachan (KS^asan) — Malina, krzak; Rubus Idaeus, frutex. 
keigełekk (KdJir^T^KK) — zaprzęgać; adjungere (canes traheis . Cf. są. 
kełgetv'ek (Kajir8TB'bK) — wyprzęgać; abjungere (canes a traheis). 
kelinenytumgen (KajiHHRHLiTyMraH) — współmie.^kaniec; habitator ejus- 

dem domus, pagi. 
kdisitók (kb^bchtok) — pisać; scribere. V. titkelgn. 
kelk (icaJiK) — uderzać, bić; fcrire, pulsare. Cf. jevaktok. 
kełłachan {K9JiJiaxaB) — roślina; Linosyris villosa. 
ketyket (icaJiBiKaJi) — książka; liber. 
kełytan (KSJitMan) — Cielę morskie; Pboca vitulina, V. vitvit. Cf. vrf- 

gek, Bq. 
ketyłemotkon (KaJiŁi.7iaM0TK0H) — tłustość z cielęcia morskiego; adeps 

Phocae yitulinae, 



182 1. RADLIŃSKI. 

ketyneg (KS.ibiHar) — pióro do pisania; penna, calamtis ad scribcnduni. 
ketytyhjtyH (Kć».iWTŁi.iroH) — Orzeł pstry; Aquila pobi<^ica. V' tylmtyl, 
kfinlit \K^}i.\viA'h) — krągły; rotundus. 

— evih — gatunek Lilii, zwanej Saraną; Lilium kamtschaticttin sp. 

V. erik. 
kfmUhiiteh (KaM.^H,tteaT9K) — kręcić się, w okrąg chodzió, biegać; se 

eireuniferre, circumire, curere. 
kenat (KSHaT), pi. kenatuvg% — Cietrzew, Cietrzewie; Tetrao tetrix. 
keneg (KDirar) = ety et, 

kniHok (k3H9Tok) — garbić się; gibbus fieri. Cf. gekegełły, 
kengoken (KBHroKSH) — pożar; incendium. 

keotgen (K90,ttr9H) — żywot niewieści, gdzie się płód poczyna; utenis. 
kei-cdgen iK9pajiBr9H) — wiatr wschodni; Eurus. V. gigen, Cf. te^kene- 

gnegergon, 
kerposłgon (K^psac^roH) — łokieć; cubitus. 
ketaket (KBTaicBT) — ryba łososiowata: CLajko; Salmo lagoceplialus 

PaU. 
kct^ketiłun (KBTbKBTHTyn) — gatunek Gęsi; Anser toniuatus s. bernicla; 

A. leucopsis b. erythropus. 
ketmosojannn (KSTMOCO^Han) — Luty; Februarius. V. jaiłgen. 
kefoekk (k9T09kk) — przypominać co sobie; reeordari. Cf. Ghonpogke- 

toak^ jeseosavok, 
ketvtrev (kbtbhpbb) — włosy; crines. Cf. appipefkuk. 
keresaałog (K9B9caa.ior) — pusty, próżny; racuus, desertus. 
kevefkevet (K9BBTbK8B»T) — Nietoperz; Yespertilio. 
kgev3atok (KrsBcaTOK) — bić się; certare, pugnare. 
ktnak (KHHaK) — żeby; ut. 
ktnugerf/en (KHHyr8pr»H) — zaraza; pestis. 
kiomotlełan (KioMO^iJi-feji-BaH) — zachowujący zimna krew, spokojny, 

z jednostajnym umysłem; homo aeąuo animo. V- mutumot. 
Mt^eikn (kht^tbkh) — mróz bierze, marznie; gelat. Cf. aehaehak, ia- 

ohakarok^ t€tch'itevk. 
kiikit (khtbkht) — zaledwie; aegre. 
ki(kuievok (KHTBKyT9B0K) — ginąć; perire. 
kivek (khbbk) — noc gdziekolwiekbądź przepędzać, nocować; noctem in 

aliquo loco degere. V. nkinok. Cf. ałootek. 
kjaihn (k-bhtbkh) — pięta; calx. 
Tdattuk (K^iaTTyK) — związywać; yincire. 

kłavałkevok (iciaBa^iKBBOK) — wybiedz, uciec; excurrere, effugere. Cf. 8q. 
ktatelaiek (KJiaB8;iHT9K) — biedź; currere. Cf. sq. 
kłavot^kak (iwiaBOTBi^aK) — zabiegać; occurrere. Cf. 8q. 



8łX)WNlK NAKZRCZA KORYAKÓw. 183 

1davttakk (KjiaBTjaiCK) — nabiegać^ napadać; incnrrere. 

kUka (KJiBKa) — spędzać, zgromadzać; cogere. Cf. Idetatok. 

Mekoń (KJieKOHŁ) — Koń; Equu8. Cf. gavkon. 

klełatok (iwciaTOK) — gnać, pędzić, przypędzać; agere, agitare, adigere. 

Migtgirinergi (iwtHrTrHpHHBBrn) — część psiej uprzęży, a mianowicie 
rzemień lub sznur przechodzący od szleji do środkowego rzemie- 
nia, zastępującego dyszel; pars juncturae canium: corrigia qua 
alligatur canis ad lorum mediale, sicut equus ad temonem. Cf. 
giiun eHlgen^ taadcavgu 

klijet (iurato) — zarodek; embrion. 

kltpi (luiHnn) — samiec psi; Canis, mas. 

klitan (KJiHTaH) — Szalej jadowity; Cicuta yirosa. 

htyhennev (KiSŁiicaHHBB) — ryby bez ikry i bez mlecza; pisces sine 
ovis et lactibns. V. enneen, 

IdyJcin (kjimkhh) — samiec, zwłaszcza niedźwiedzi, kota morskiego, 
Foki; Mas, praesertim: Ursus, Callorhinus ursinus, Ottaria Stelleri. 

kłyktumgon (luniKTyMroH) — brat; frater. Cf. kajtakałgon. V. entneuan k, 

kmakm (KMaKM), pi. kmakmrgi — Pchła, pchły; Pulex, pulices. 

kmek (kh9k) — nieco, mało; aliąuid, nonnibil, paucum. 

hmjakm (riuikic) — rosa; ros. 

kogolan (KoroJLan) — kilka roślin z gatunku goryczkowatych i dziu- 
rawcowatyeh; ąuaedam plantae Hypericineae et Gentianeae: (Hy- 
pericum perforatum, Gentiana decumbens, Halenia sibirica, Figu- 
lana sibirica). 

kcjgen (Ko^ran) — kubek; poculum. 

kokanełlejułgen (K0KaHej!LiieH).ir9H) — trójnóg służący do zawieszania 
kociołka nad ogniem; tripus 6x quo peodet vas supra ignem. 

kokajoron (icoKaHBpoH) — kuchnia; coquina. 

kokłdk (KOiuiaK) — zwoływać, zapraszać; convocare, inyitare. Cf. teju^ 
nengok, 

kokvał (KOKBa.i) — zatoka morska nie zbyt obszerna; sinus maris non 
spatiosus. 

kotchvaj (KO,^ixBań) — gatunek Tawuły; Spirea kamtschatica. 

kotgagan (icojiraraH) — rybi klej; gluten ex piscibus. Cf. kułgtigan, 

koigekuł (isoJiS^Kyji) — skóra rybia; cutis piscium. Cf. kułgkut. 

kotła {rojulo) — przed, za; post, antę. Cf. ganenkat. 

— ^jg^*^^ — przedwczoraj, onegdaj; nudius tertius. V. ajgov'e^ga, 

— mittyv — pojutrze; perendie. V. mtUyv. 

k^łtałgan (KOJiiTa^iroH) — skóra z której robią się podeszwy ; corium ex 

quo soleae &bricantur. Cf. kułghd. 
komchonnuk (K0MX0HHyK) — zmarszczyć; corrugare. 



184 i. RADLIŃSKI. 

honajevge (K0Ha'feBr3) — spodnie; braccae. V. kujem, mafcamak. Cf. 
j)antakonaJev. 

konmatav (KOHMEJiaB) — Kaniczadały mieszkający nad rzeka Jełowka; 
Karot^cbadali habitantes ripatn fluminis Jełowka. Cf. nmałan. 

końvot evik (kohlbot sekk) — jeden z gatunków Lilii, zwanej Sarana; 
Lilium kamtschaticuin sp. 

koraga (Kopara) — Ren; Cervus Tarandus. Cf. ełv'etj java koraga^ 
v*enkor, 

koraramken (KopapaMKan), pi. korararnkcge — Łomut, Łomuci; Lomu- 
tus, Lomuti. 

korenU'ek'e (KopaMrfeKli) — do przenoszenia ciężarów służący; ad onera 
transportanda destinatus. Cf. inegek, 

kotgerifon (icoTreproH) viałałki — zmartwychwstanie; resurectio. V. 
tiałak. 

kpśet'kok (KHBciiTbKOK) — wbijać, wtykać; infigere. 

krechln^ krchlkn (Kp3XJibH, KpxJiBKH) — mielizna; vadum. 

krevołen (Kp9B0Ji3H) — łaknący; sitiens Cf poalon, 

krejsgon, krgsjon (KparcroH, Kprcron) — odzież spodnia, z kiszek wy- 
prawianych w kształcie koszuli uszyta i na miejscu koszuli noszo- 
na; vestis infima, ex intestinis praeparatis facta et' pro subucula 
portata. 

krzeg (Kp»c9r) — wół; bos. 

ksekneton (ktbkhbtoh), pi. kseknetorge — kwiat, kwiaty; flos, flores. 
Cf. mtsapi. V. votatok, 

ksesatek (KC9caT9K) — wypędzić; expellere. 

kSełimk (KmecBBaK) — gatunek Mnch; Muscae sp. 

ktałatgergon (KraJiaTraproH) — warkocz; coma. 

ktataluk (KTaTajiioK) — przygotowywać, oporządzać, zwłaszcza łódź, 
okręt; praeparare, instruere praesertim navicula ad narigandum. 

Mchmeńgeg [KTbXM9HŁr9r) — sieć, sidło dla łowienia Soboli; tendicula 
ad Mustelas zibelinas capiendas. V. ktgem. 

Mep (KT-fen) — Baran; Aries. 
— e4vejvak — Owca; Ovis. 

ktgeł (KTr9.^) — lód; glacies. Cf. ellekeyun. 

ktgem ^ ktchem (KTr9M, ktx3m) — Soból; Mustela zibelina. Cf. nev 
ktgem, sq. 

ktgemjepi (mr'dVL'h'kim) — mały, maleńki Sobolek; Mustela zibellina 
parvula. 

ktkar(jergatok (KTKapr9praT0K) — roześmiać się, śmiać się głośno; pę- 
kać od śmiechu; ridere, risu solvi. Cf. €nailkargorgavok ^ kargor- 
gałok. 



SŁOWNIK NAItZKOZA KOHYAKÓW. 186 

kUanievgok (KTTaHT9BroK) — trząść, potrzęsaó; quatere, percutere. 
kujem (Ky&M) — część tylna spodni; pars postica braccae. Y. konajetye. 
kujmeplekovgt (KyftM-fenjieKOBrH) — spodnie razem z obuwiem zeszyte; 

braccae una cum calceamentis. V. Jconajevge, gułguplekvffi ^ panta- 

plekvgtj ikmplehyt. 
kuk (KyK) — kocioł; ahennm, lebes. Cf. kukege. 
kuk^'vaeran (KyKB&BadpaH) - gotowana ryba; piscis coctus. Cf. geku- 

kepoK evik V. tyfetik, Uanchatok 
kukefvean (KyKdĆBaaH) — gotujący, kucharz, kucharka; co^uens, co- 

ąuns, coqua. Y. tyt'etik. 
kukege (leyKsrd) = kuk. 
kukerzan (icyKdpsa?) — glina; argilla. 
kuklikeian (RymaiKSJiaH) — jednakowy, podobny; ejusdem generis, si- 

milis, 8imill]mu9. 
kutgagan (KyjiraraH) = kotgagan. 
kuigkuł (kjjohjjl) =^ kaigekuł. 
kuUkuł (Ky,iXHKyj[) — Huba rosnąca na drzewie, na brzozie; Poły- 

poruB sp. 
kuneeeg (Kynocar) — raz; semel. Cf. nisegek. 
kureoeke (KypeBdKd), ef4 k — za, z przyczyny, dla tego, żeby; propter 

hoc, causa. Y. etU. 
kusineg (Kyc9H8r) — łyżka; cochlear. 

kuSkakue (KyniKaKyc) — mlecz rybi; lactes. Cf. lelgen, kłykennev. 
kuiiejeran (Kynrrb'bpaH) , pi. kuSt'€jeravgi — stopa, podeszwa u nogi, 

podeszwa w obuwiu, stopy, podeszwy; planta pedis, plantae pe- 

dium; solea, soleae. Cf. ttkakostajeren. 
kutghu {KjTTKyT) — Paj^k; Arane^.. 
kochatocMeb (KBxaT0X(Ae6) — chleb suohy^ suchary; panis duracinus. 

(Cf. ros. xjA6i»), 



laełan (jinsjias) — sterowy ; ad gubemaculum pertinens. Y. javalen, 
lageg (jinrar) — dziewka, dziewczyna; virgo, virgo adulta. Y. algtUatok. 

Cf. navajpog. 
łaggekij (jiarraKifi) — czuć, uczuwać; sentire. Cf. tygij. 
łaitisaigergen (iSajiacaTrapraH) — konwulsye, padaczka; Conyulsi, epi- 

lepsia. 
łaniasatok (aaHTacaTOK) — gniewać się; irasci. Cf. tchnjurok, tłantavok, 

nlefUke. 

Bmpnwy W^dt. filolog. T. ZZIf. 24 



186 t. RADLlŃSKt. 

łapet (jian9T) — Łabędź; Cygnus. 

tauk (jisljk) — widzieć, znajdować; yidere, invenire. Cł. łaumłgok^ le- 
łepok, ttłavgatgorgon. 

łaułkał (jLSiyjiKaJi) — twarz, oblicze; facies, yultus. 

łautam (jiayTaM) — wyrostek licowy ; processus zygomatieus (point jugal, 
zygomatiąue). 

ławiłgok (.^layBHJiroK) — widzieć się, schadzać się; videre aliąuem, 
convenire. V. łauk. 

łchełgorgołke (jix9TroproJiKB) — powierzchowny; superficialis. 

łchit (jixht) — oznacza stopień najwyższy: e. g. łchit e^egi — najmłod- 
szy; minimns. V. esegi. 

— eSegi ekk — najmłodszy syn; filius miniraus natu. V. ekk, 
Uchtag (j[exTar) — z tyłu, nazad; retro. Cf. są. 

lechtalatek (.leKTajiaTBK) — powracać; revertere, redire. 

legę (jLsra), 1. eovan — gatunek Gagary, Gagara średnia; Colymbus 
sp. V. eovan, 

legun (•leryn) — Brzoza kamienna (rosnąca tylko na górach, po skali- 
stych ui*wiskach); Betula kamtschatica. Cf. uriłgon, są. 

legunin^ legunyn (jceryHHH, -bih) — brzozowy; betulaceus. Cf. varvir 1. 

— eleg — sok brzozowy; succus betulae. V. eleg, 

lelagon (jLCJiaroH), pi. lelevgi — oko, oczy; oculus, oculi. Cf. są. 

lelapkargen (jie^^EHUKapren) — mający duże, wyraziste oczy, wielkooki, 
nazwa psa; raagnos oculos habens, nomen canis. 

łelepok (jieJienoK) — patrzeć; speetare. Cf. tduk. 

lełgdan (jiejirdjum) — ryba mająca ikrę, ikrzak ; piscis femina , ple- 
na. V. są. 

lełgen (jieJir9H) — ikra; ova piscium. Cf. kuikakus. 

lełuvgi (jiejryBrn) — broda; barba. Cf. gerguś letuvgi. 

lemgał (jieMrajiB) — bajka, opowiadanie; fabuła, narratio. Cf. są. 

lemgalatok (jicMraJiHTOK) — opowiadać, mówić bajki; fabulari, narrare. 

łevet (jieB9T), pi. levetvgt ■ - głowa/ głowy; caput, capita. V. me/gcdeu- 
talen, V. są. 

— sorchłcUgergen — zawrót głowy; vertigo. Cf. levtotał. 
levtki (dieBTKH) — głowy (gen.), capitis. 

levtotat (jieBTOTaJi) — ból głowy; dolor capitis. C. vannotał. 

levtuvgi (jresTyBrn) — głowy, główki rybie, potrawa; capita piscium, 

cibus. Cf. v{8levtuvgi. 
levtvgi (jicBTBrH) = levtuvgi. 

łg^e (jnbrt), 1. gańgapołgont — złoto; aurum. V. gańgapołgorU ńetgeke. 
Igeiken (jiBr9Ti>K9H) — gatunek Kaczki; Kaczka wzorzysta; Hcuselda 

histrionica. 



SŁOWNIK NARZECZA KORYAKÓW. 187 

Igier (jiŁrHBp) — łuk; arcus. Cf. sq. 

Igiermakm (jibrndpMaKM) — strzała; sagitta. 

Igigim (joTBsrhjm) — rodzaj kaptura przy wierzchniej odzieży; cucuUus 

apud yestem eKternam. V. śamorgot, 
ligiigeton (juirHJirdJioH) — gorący, znojny; ardens, fervidas, aestuosus 
Itneł (jiHHBJi) — Borówka czernica, krzak; Yaccinium Myrtillus, fru- 

tex. V. 8q. 
linlevffi (jmEjreBrn) — Borówka czernica, jagody; Yaccinium Myrtillus, 



liuk (jdjk) — znajdować; invenire. Cf. iauk, 

Ikleg {zbKJLer) — zima; hiems. 

llevg% (jrbJLeBru) — oka w sieci; hamis oonsertum rete, maculae retium 

(las mailles d'un fillet, d'un ret). 
łlisgon (iffJiHcroH) — rznięcie, ból; dolor. 
Imało (jBMajio) — prawdopodobnie; yerisimiliter. 
łamayge (i^oMaBrd) — piersi u kobiet, sutki; ubera, mammae. 
iavok (jiobok) — S8aó; sugere. Ghantowat-asij^ suge. 
lukaj (jiioKaft) — mleko; lae. 

łukełan (^ryKajian) — rodzaj Delfina drapieżnego; Orca gladiator. 
łvuktj (jisyKift) — oparzyć się; igne laedi. 
lvyvgi (jełbmbfh) — Zagroda ustawiona na rzece w celu zatrzymania 

i połapania płynących ryb; septa in flumine, ut pisces impediti 

capiantur. 
iygtzskomgon (jiŁiracKOMroH) — skorupa jaja; testa oyi. Y. łygtyg. 
łygij (^irift) = iagg«kij\ 

iygfyg (^irjiŁir), pi. fygłygovgi — jajo, jaja; ovum, ova. 
łygłyghi {jaarjrbiTKm) — tyczący się, należący do jaja; ovi (gen.). Cf, 

setlga^an ł, 
iygy/tsgetok (jitirŁifircrsTOK) — oznaczyć; notare, designare. Cf. są. 
łygyftsgetołatok (jitirBińTcrDTOJiaTOK) — odznaczać się; excellere, exce- 

dere. 
łygyłagekko (jiLiTŁiJiarBKKo) — wiedzieć; scire. 
łyłył (jihjjihui) — żółć; fel. 
łyłyvgi (jnŁiwiLiBni) — rękawice; manuum teguinenta, manicae. Cf. pan- 

taleyge. 
łyneł (jibihbji) = linet, 
łynłyg (jibiHJii.ir) — serce; cor. 

łyrgen (jcbipran) — południe, strona świata; meridies. Cf. gnoneło. 
fyrgen (jitipreH) gigen — wiatr południowy; Notua. 



188 I. RADLIŃSKI. 



M. 



majgosolatek {uaikrocoJurrBK) — przesolić; persalire, admodtiin ialire. V. 

sokueky gasoUe. V. mejga. 
majsotagojjegen (MaficoTarofi'fer9H) — febra; febris interraittens. V. gletat. 
maftojaełgen (icaftTOHBJiireH) — Kwiecień; Aprilis. 
makamak (HaKanaK) — klapa a spcMini; patagiam braccae< Vw kona- 

ievge. 
makełgan (MaKBJiraH) — dziób; rostram. Cf< soksanok^ gasok9onołe. 
makmiłkł (MaRMHJnej) — ołów-; plnmbam. Cf. są. 
maJcmwgi (MaKifHBFH) — kole; glandes. Cf. temakmigineg. 
malek (najieK) — wyrzucać, zamiataó, sprzątać; ejicere^ yerrere. 

— łelgen — składać ikrę (jako ryby); ponere ova (de pisoibas). V. 
lelgen, 

malnjasgokUok (najibHHcroTaTOK) — płacić ^ rozpłacać się; p^uiere, 8ol> 

vere (aes alienum). 
mamakato (MaxaKarro) — Sorek; Sorex. 
manech (MaHBx) — duży; magnos. Cf. mejga, nenugenkij. 

— eovan — gatunek Nura; Colymbus sp. 
manjantajken (MaHHHTaftK9H) — rozpustny; libiditiosus. 

marokłan (napoiuiaH) — Czosnek łąkowy; AUium ursinum. V. tatka m. 

ma;tv (uraTB) — łódź/ czółno; linter, nayicula. Cf. ettmet^ n^eatvon. 

uiegin (MerHH) — który; qui. Cf. mikaau. 

megkt (MBncr) — co, jak? quid, quomodo? 

mej (Moi) — formuła powitania: witam, jak się maftz? modus dioendi: 
saluto, ąuomodo yales? 

mefentauton (MBetiToyTon) — Jarząb pospolity, drzewo; Sorbus aucu- 
paria, arbor. V. mejmejevge, Cf. akełomjetton, 

mejga (MBftra) — wielki, ogromny; ingens^ maximus. Cf. manech, na- 
mejenkij, V. mejgeUettałen, 

mejgaitun (MefiraHTyn) — Gęś dzika, PosiewnicA; Anser segetum. V. ituU. 

mejgalevtałen (MefirajieBTa.TOH) — mający wielką głowę, głowiasty; ma- 
gnum caput habens. V. łevet. 

mejgatntin (MBftraBHTHH) — gatunek ryby łososiowatej: Golec wielki 
(nazwa miejscowa); Salmo sp., salmo ingetis (nomeh ytdgare). V. 
vttg^t» 

mejgevujek (wefirBsyfeK) — objadać się u kogokolwiek, objadać kogo- 
kolwiek; eatiari apud aliquem. V. etmjek. Cf. sq. 



MiOV(MIK MARSBOZA KORYAKÓW. 189 

mejg€vujetatoh (H8£r9B7'kiaT0K) — objadać się, diiAo zjadać; satiare se, 

implere se admodum cibo. 
mejgaian (MsftracBaH) ~ 'mejga, 

— tłgołgon — wielki palee; pollex. V. ttgołgan. 

fMjgoHririn (MaftroniHpHplfH) — Kulik duży; Numenius sp. V. Hnripi, 
mefgosolałek (MaftroccwMTSK) = majgosołatek. 
mefgov'ełuv (MeńroB-fejiyB) — Kruk; Corvus Corax. V. v'ełvuv'si, 
mejgoviłlaon (Ma&roBHJUiHOH) — cenny, drogocenny; pretioeus. Cf. haj- 

fdttaan. 
rnepnefeuge (M9ftM9'kBr9) — Jarząb pospolity, jagody; Sorbus aucuparia, 

baccae. V. myepioiUon. Cf. akełamjepge. 
mejnetok (irfeftH9T0K) — rosnąć; crescere. Cf. gemejnełyj ^ gemejnetłgeły. 
mekknag (M9KKHar) => mtkknag 

mełarek (M9Jiap9K) — ryba łososiowata: Mikiża; Salmo purpuratus Pall. 
metgakińgon (M9;iraTaHŁroH) — rudy; rufus. 
metgat€Uoł {uBJirei.Ta.TOJi) — Lis, Ogniówka; Yulpes var. 
metgekingen (H9Jir9TaHr0H) — Rossyanin; Rob. Cf. metgatańgon, 
melket {u9JShK9T) — dobrze, pięknie, składnie; bene^ pulchre, concinne. 

Cf. gerUełchioptam. 
fheUegargara (irkijrbraprapa) — pięcioro; quilique, quini. V. są. 
niełlegen (irtjLaireH) — pięć, 5; ąuinąue, V. Cf. enan w., netach w., 

grokk m., grakk m. 

— meńget'kevge — piędzieaiąt, 50; quinquaginta, L. 
chałykav — tysiąc, 1000; mille, M. V. chałykav, 

fndnjuraaka (M9jraiopaaKa) — daleko, zdała, opodal; longe. Cf. noraak. 
fndrue^kn (M9JU>py9TŁKH) — piękna, jasna robi się pogoda; serenat 

tempus, coelum fit serenissimum. Cf gigruefkn, 
mełunmłuk (iiejiyHMjyK) — obłazić, tracić upierzenie, uwłosienie; cir- 

cum repere; nudari plumis, capillis, crines, pilos, lanam araittere. 
mełBefmfkuk (MajicafiBHTBKyK) — bawić się; ludere, oblectamentis uti, 
mem (x9m) — sklep, sklepik; tabema. 
mema {v9Wh&) — babka, babunia; aria. Cf. pepa. 
memeleg (M9M9Jier), pi. memlevg{ — Wesz, wszy; Pediculus, pediculi. 
memtge (HaMHra) = mem. 
menwi (mMOJi) — gatunek Foki: Łach tak; Phoca barbata. Cf. unał- 

trgon. 
menełuk (M9H9J![yK) — mówić; loqui. Cf tvłchevok, są, 
men^ułatok {v[BB9Jsyjis,T0K) — rozmawiać; co11oqui. 
meńgefken (M-feHŁrBTticBH) — dziesięć, 10, dziesiątek; decem, X., decas. 
m€ńget'kevge (irfeHBrerBKaBrB) — dziesiątki; decades. Cf. nnitach m., 

grokk wi., grakk m. 



190 1- RADLIŃSKI. 

meńgethen meńgef}cevge — sto, 100; centum, C. 

menk (mshk) — gdzie; ubi. 

meńkt (MSHbKT) — dokąd; quo? 

menvan (mbhboh) — zgaga; craditas, aestus faucium. 

merevge (MBpaBre) — łzy; lacrimae. Cf. ajgek, ^jg^fci. 

mergomer (M9proM9p) = Kapusta; Brassica oleracea. Cf. inugkine mer- 

govge. 
medatkeg (MacbaTbK9r) — zły, nędzny; raalus, miser. 
meśgevek (MBCBrsBBK) — przyjść do zdrowia, wyzdrowieć; convalere ex 

morbo. Cf. są. 
me4gevok (MdcbrenoK) — goić się, zrastać, zarastać (o ranie); sanari, con- 

crescere (de vulnere). 
7nełyve£atek (M8TbiB9CBaT8K) — wątpić, powątpiewać; dubitare. 
mgmg (nr^Mr) == amgmgy ańgmgev, 

mtkknag (MHKKHar) — komu? cui, ąuibus? V. miksau, mikkfUy 8q. 
mikkne (mhkkhb) — czyj; cujus? V. miksau^ sq. 
mikknt (mhkkht) — z kim? eum quo? V. mtkknag^ 8q. 
miksau (MHKcay) — kto? qui«? V. megin, Cf. itkn, 
miłchemit (mhjix9mhji) — ogień; ignis. Cf. 8q. 
milchetuneg (MH«sbKBTyH9r) — miech kowalski; follis. Cf. tapotgontanke, 

gatalale, 
miłchpig (MHJixnHr) — popiół; einis. V. miłchemił, 
miłchrylen (MHJixpŁiJieH) — błyskawica; fulmen. Cf. sq. 
miłchrylet^kn (MHJixptiJieTŁKH) — błyska; fulminat. 
miłgemił (MHJirBMHJi) = miłchemił, 
milut (mh.ik)t) — Zając; Lepus. 
mimeł (mhm9^) — woda; aqua. V. etUgm. 
mimoł (mhmo.^) = mimeł, 
mirmireugi (MHpMHpBBrn) — ślina; saliya. 
miSalkn (MHCbaaBKH) — pole; ager. 
misapi (MMcann), pi. misargi = ksekneton. kaeknetowje. 
mitakun (MHraKyH) — wiązanie dachu, strop; asseres, contignatio. Cf. 

epineg. 
mitłyv (mhttbtb) — jutro; cras. Cf. kotła m, 
mkamok (MKauoK) — gatunek ryby: konik; Syngnatus hippooampus 

(Chondrotroma Labeo?). 
mkłan (MKJiaH) — mały, drobny; parvus. Cf. njamkahij, 

— tłgotgon — mały palec; minimus (digitus), auricularis. V. tłgołgon. 
mkrgere (wKprapa) — ludno; roultitudo magna hominum. 
młagergen (M.aarBprBH) — złamanie; fractura. V. sq 
mlek (MJieK) — łamać; frangere. Cf. są. 



AtOWNIK NARZRC2A KORYAkÓw. 191 

ndektUam (MjreKaraM) łama<i kości; frangere ossa. V. etam, 

młgtneł (mjifmbji) — darń; caespes. 

młffran (MJirpaH) — lepianka z ziemi, ziemianka; habitaculum partim 

in terra, partim ex terra factnm. Cf. rati. 
mUachak'e (MJibTasaK*) — od ospy, ospowy, ospowaty; adrariblas per- 

tinens; yariolis notatus. Cf. są. 
mUctchan (Mj[ŁTaxaR) — wysypka, ospa; pastalae, pusalae, variolae. 
mługin (M.3yrHH) — ZiOza czarna; Salix nigra. 
motłumot (MOJiJiyMOJi) — krew; sanguis. Cf. sq. 
motłałasogergen (MOin«saJiacor8pr9H) — biegunka krwawa; dysenteria. 

V. mołłumoł, Cf. alapokl. 
fnołłuvujagergen ( MOJiJiyByHrBpBBH) — krwotok ustny, plucie krwią; 

haemoptaS, pneumorrhagia. V. mołłumoł, vujagargonegłok. Cf. vu' 

jogergoUj skeyujagergen, 
momagan (MOMaran) — papier; charta. Cf. są. 
mamagen (MOMaran) — papierowy; chartaceus. 

mongołgon (MonroJiroH), pi. mongovge — ręka, ręce; manus, manus. 
moikon (motkoh) — tlustośó; adeps. Cf. enńe m,, jugju m^, kejgo w., 

kełyłe m, 
mrankog (MpaHKor) — na prawo; in dextram (partem, manum), dextra 

(parte, manu). Cf. gasagkog. 
mse^kuk (MCSTBKyK) — rozłamy wać, kruszyć, psuć, niszczyć; defrin- 

gere, confringere. V, mlek, Cf. tnsmsefkuk. 
maowmatok (MCOBOHaTOK) — spodziewać się, mieć nadzieję; sperare. 
miernot (iiT3M0T) — roślina rdestowata; Polygonum bistorta. 
mień (mtbh), pi. młenuvgi — Komar, komary; Culex. culices. 
młkił (MTKHi^) = motkon. 

mułłumał (iiyjuiyMOJi) = mołłumoł, 

mutumoł (wyjryMOJi) = Tnołłumoł, 

mumkłtechen (MyMiwiT9X9H) — guz, nabrzmiałość; tuber, tumor. 

muruugi (MypyBrH) — my, nas, Cf. gummo^ gg^tte, enno, turuvgi, et- 

tovgt. 
myłutułan {kojljtjji&b) — Sowa, Puhacz; Strix bubo. Cf. nyłgaki m. 



N. 

nachachaki (HaxaxaKH) — chłodny, zimny; frigidus. 

nachajmontoke (HaxaftM0HT0K9) — wesoły; laetus. V. tchajmolkevatok, 

nachełłykij (Hax9Jii;n.iKifi) — głodny; esuriens, esuritor. Cf. chcLŚgok, 



192 t. KADŁIŃSKt. 

nackkreSakij (Ha^Kpaficaidń) — żółty; flayms. Cf. nartdcharishijy net- 

gaoriake, njarzagke, 
iwgejkaa (HarańKaa) — żle; małe. Cf. ngerakki^ nelginerakif. 
nagraa (Harpaa) telejveh — drobne kroki stawiać, drobnymi chodzić 

krokami; comminutis passibas ire. Y. telepek. 
naiłchke (naHi^KKa) — płynny; fluidus. 
nakakaehe (HaKah'ax0) — gori^cy; fervidu8. Cf. namgetghij. 
nakałtoiki (naKajiTOKH) — wstrętny; turpis. 
nak<i8gavake (HaKacraBaKd) — biedny; pauper. 
naknoa (HaKHoa) — dużo, wiele; multum. 

naktajnjaikochen (HaKTa&HATi>K0X9H) — krzykliwy; clamatorius. Of. Bq. 
naktke (HaKTKa) — silny; fortis, validus. 

nakuhoki) (HanyjiBOKiH) — hardy, dumny, wyniosły; superbus. 
nałkeosgon (najiKaoeroH) — błona okrywająca kiszki, otrzewna; perito- 

naeum. V. nankan, 

nałmałgke (najiMajirKB) — wierny; fidelis. . 

namchen (naMKen) — głęboki; altus, profundus. 

namgałgapoke (HaMra.;iranoK9) — wysoki; altus, summus. 

namgełgkij (HaMr9JirKi&) — gorący; fervidu8. V. gletok^ glkamł, Cf. na-- 

kakache. 
namtgkij (naMHTKiiK) — gorzki; amarus, acerbus. 
nankan (nanKaH) — brzuch, żołądek; alvu8, venter, stomachus. V, nał- 

keosgon, 
napajchkej (HanafixK9fi) — blady; pallens, pallidus. 
napotonchke (HanoTOHXKB) — bogaty; copiosus, pecuniosus. 
naSenałgon (HaraenajiroH) — skóra rena wyprawiona; corium eervi ta- 

randi praeparatura. Cf. sq. 
naietolen (HameTOJien) — ze skóry rena wyprawionej ; e corio cerTi ta- 

randi praeparato. 
nałałchkij (naTajntKiH) — chory; aegrotus. V. tegujgok. Cf. ntegujnohi. 
natkavke (naTKaBKa) — kulawy; claudus. 
na£kłatok (naTbKJiaTOK) — wstydzić się; pudere. V. łaget*kespogke^ tnat*- 

kłćLvok^ ngcUkike. 
navajpok (HasańnoK) = lageg, V. tlajvogergen n. 
navegałgan (HaBaraaran) — Wilczyca; Lupa. V. egełgan, 
natjełałgatomgen (naB-B-fejiai^iraTOMraH) — siostra stryjeczna, siostra cio- 
teczna (po siostrze ojca); patruelis (soror), soror ex amita. Cf. je- 

łałgetomgen, V. navłgatatan. 
naveriakij (naBapawaKifi) — widoczny; spectabilis. Cf. njariagke. 
navetanvałan (HaBBTaHB&aaH) — gospodyni; mater fAmUiafl. C£ e(a)»va(/en. 



SLOWNIlC JStAtLZAOŻA EOKTAkÓw. 193 

nanetatchke (HaB9TaTXKe) — staranny, pilny; accnratus. 

navłg€Uaian (HaBJiraTa^iaH) — siostra wujeczna, siostra cioteczna (po 

siostrze matki); soror ex ayunculo^ soror ex matertera. Cf. ent- 

vałprotakalgen. Y. noD^łgatomgen, 
navłłv*e {ąaBJurffb) ^ bratanica, siostrzenica; fratris, sororis filia. Y. 

ałłąv'e. 
navtmaitałan (HaBJUfaTajiaH) — matka żony, siostra żony, siostra męża; 

mater uxoris, soror nxoris, soror mariti. 
navfeggergon (naBrtrrBproH) — wesele; nuptiae. 
navtekke (HaBTBKKs) — ciemny, brunatny; fuscus. 
navtelcAariskif (HaBT9^ŁxapaccKifi) — zielony; yiridis. Cf. nachkreSakij\ 

njariagke. 
fuwłogJce (HanToncB) — iemó się; nxorom ducere. Y. n€van, 

— gajmatefkan — chcieć się żenić; uxorero ducere velle. Y. gajma- 
tefhon, 

— Ma — przybrana na weselu matka; mater nuptialis, quam spon- 
sus yel sponsa loco matris habet. Y. ałła, 

— etłgen — przybrany na weselu ojciec; pater nuptialis, quem spon- 
sus vel sponsa loco patris habet. Y. ełtgen. 

neanget (HaanrBT) — imię; nomen. Y. nennykpok, Cf. nennytumgen, 
necheńkegkin (H9X9HBK8rKHH) nemkełóg — gościnny; hospitalis. Y. rem^ 

kełan. 
negujSaki (HaryiJGaiaKH) — nnętny; turbidus. 

— mimd — woda mętna; aqua turbida. Y. mimet, 

neiraja kpełatge (HCHpafia KnBtiaTPB) — formuła pożegnania: pozosta- 
waj na miejcu szczęśliwie, pomyślnie; modus dicendi: Balvus 
maneas. 
nejchavok (HBfixaBOK) — ginąć; perire. Y. tnejchavok, 
nejgemgeki (hbhtbmtbkh) — j&si^y? błękitny; clarus^ caeruleus. 

— ejan — jasne, pogodne, błękitne niebo; clarum, serenum, caeru- 
leum coelum. Y. tjan. 

nepcan (HsfiKaH) — błoto; lutum. Cf. nejkłoon, 

nejkechij (HBfiKBxilł) — ruchomy, chwiejny; mobilis. 

nejnej (hb^bć). pi. ntgogi — gćra, góry; mons, montes. 

nguajgek (HBioaftrBK) — rzygać; ruotare, vomere. Y. gejujeg, Cf. grał- 
gergen. 

nekmki (hbrmrh) — noszący łańcuch, będący na łańcuchu, przywią- 
zany, łańcuchowy; catenatus. 

n^eiUvan (HBJirBaTBOH) — łódź, czółno; linter, nayicula. Cf. eiveet^ 

Ho»pr«w7 Wydiiału ftlolof T. XXII. 25 



194 t. RABŁlŃSKt. 

netgen (najirdH), pi. nełgevgi — skóra zwierzęca, odarta z ciała; oorium. 

Cf. netgon. V. tajkegergen n. 
ndgileiaki (Hc^brHJiec&aKH) — wyborny; exoellens, 
nelginerakij (He^BrHHBpaKiH) — zły, złośliwy; malua, malignus. 
nełgon (naaroH) — pościel, posłanie; stratua. Cf. nełgen, 
nemaksakge (HBMaKcarKa) — zły, lichy, nędzny; malus, vilis, mieer. 
nęmejenky (HeMaiHKiń) — wielki, bardzo wielki; magriusj jna»aiua, 

Cf. manechj fnejga. 
nemełcUejkon {RdUdJiATd&KOB.) — naprawiać; reficere, 
nemełchij {wóULBjadsi) — dobry; bonus. 
nemęnmakij (HdiiaHiiaKid) — rzeżki, czynny; alacer. 
nemtaakij (HBMHcaKió) — piękny; pulcher. 
nenańkrgergavk^e (H9HaBt»Kpr3pra8{Q'i^) -^ śmieszny; ridioulus. V. <»a^ 

kargargavok, 
nenatet'kn (HanaTBTBKH) ełełe — pokrywać się śniegiem; niye tęgi. V. 

ełęł. Cf. Sus^kn. 
neńgavge (HBHBroBPa) — słupki podtrzymi^'ffce siedzenie w saniach; fn- 

Icra sedem supra traheas fnlcientia. 
nenny ermepi (hbhhłi apMenH) —- urzędnik; muneri praefectus. 
nennynpok (HBHHLmnoK) — nazywać; nominare. Cf. są. 
nennysatok (HBHHLicaTOK) — nazywać się; nominari. 
nennytumgen (HSHHfciTyMTBH) — noszący jedno! imię; (homo) ejusdem 

nominis. V. neanget, 
nenrcUgergon (HBHpaTraproH) — zgnilizna; putredo. Cf. sq. 
nenretek (HBHpeTBK) — gnić; putrefieri. Cf. filefek. 
neamke (HBOMKe) — ciepły; tepidus. 

nepkjujchokij (HBnKioiixoKiH) — dziki; ferus. Cf. jurchan, 
newfkeche (H3pBTBK3X3) — wonny, woniejący, śmierdzący; odoratus, 

foetidns. Cf* t^kevek, 
nerike (napaKKB) — Czerwony, nazwa psa; Rnber, nomen canis. V. 

nja/riake, 
nesuven (HacyBBH) — prawie; fermę. 
netach (HaTax) = nitach, 
netgaoriake (HBTraopacaKB) — kolorowy, różnobarwny; coloratus, colo- 

reus. V. nachkrezakij. 
netgeke (HBTrBKB) — światły, jasny; clarus, nitens. Cf. gangapofgont «. 
netgełchanoke (HBTrB.^xaH0K3) — głęboki; altus, profundus. V. eńrikan n. 
netkaki (naTKaKH) — powolny, leniwy, senny; segnis, tardus, lentns. 
netokk (hbtokk) — wychodzić; exire. Cf. gtokk. V. tlejvek, pkirekk, 
netułki (HBTyjiKH) — nieruszajacy się, nieruchomy, spokojny, cichy; 

placidus, immobilis, immotus. 



SIŁOWNIK NAKEIBOSA KORTARÓw. 196 

' '^ł — niemchoma iroda, spokojna, stojąca; aqua immota. V. 

Tci) — milczący, cichj, spokojny; ailens, tacitus, placidus. 

• uxor. Cf. ujakuś, 

ica, zwłaazcsa kota morskiego; feraina, prae- 
'18 femina. Cf. igrttgen. 
• <v; femininus. 
lila. Cf. nevekkin, 
.iHJieK) -^ pasierbica; pnyigna. Cf« elMHgileh, 
i — córki, córczyny; filiae (gen.) V. neveh. 
.. = nevek, 
.iiiłiok) — starać się o żonę, swatad się; ąoaerere axo- 
i. V. tanevengovok, Cf. navtogke, nav(egg^gon^ sq. 
.'.^jii (H8B8Hi>H).3aH) — Bwat, swatka; conciliator, conciliatris nu» 
ptiarum. 
n*vf*tan (H8B9TaH) — Suka; Canis femina. V. atan, 
netnn (h9BHH) — żoniny; usorius. V. nevan. 
netJctgem (HdBRrraH) — Soból, samica; Mnstela ssibelina, femina. V. 

ktgem. 
netiUcki (n^BJibKKH) — tępy; obtusus. 
nevłvuł (HBBjrayj) — Niedźwiedzica; Ursa. V. kejgen. 
nev8aka^ałan (H8BcaKacŁaJiaH) — robotnica; operaria. Y. ścika^ałan. 
nfenkake (H({)3HKaKe) — śmiały, silny, dzielny ; audax, fortis, intrepidtis* 
nfułkaki (ncfyjiicaKH) — ciemny; obscurus. V. fujecharuak^ fułkfuł, 
ngaigosgke (HracBrocncB) — dwojaki; duplex. V. nitach. 
ngiUkike (HraTKHK8) — wstydliwy, skromny; piidicus, modestns. Cf^ 

noi^ktdUok. 
ngtakśks (nraTiectce) — sumienny; probns. 
ngerakki (nrapaKKil) =* nelginerakij. 
ngilerkij {umuiepKiik) — niebezpieczny, zgubny, perniciosus. C£ gig&r^ 

SiuUok, 
ngwki (nrHBKH) — zwracający na siebie uwagę, znaczny; insignis. 
ngizzki (HFHsacKH) — bojaźliwy; timidus. 
ngoeke (Hro8K») — mały, nędzny; parrus, miser. 
ngraki (HrpaKfl) — haniebny; turpis, probrosus, dedecoms. 
nigaki (HHraKH) — cienisty, chłodny; umbrosus, frigidus. 
nigvit€tik (HnrBHTaTHK) — wściekać się; rabere. Cf. 8q. 
nigmtin (hetbhthh) — wściekły, szalony; rabiosus. 
ninedgaki (HHH8ci>raKi) — siny, zsiniały; lividns. Cf. vo4ketkogirg%n. 
niiaki (HHCŁaicH) — czysty; pnrus^ V. Unimńkij, Of. nySaki, 



o^»i.::!esKi. 



w .v>\ -' 



. . x:$. Cf. kuneaeg, 
. .o. II. 

; septem, VIL V. meUegen. 
A 12; duodecim, XI£. Cf. grokky gapatołaj 



vi^vadEie8cia, 20; yiginti, XX. Cf. chłyŁ V. meń-- 

iUjTt; secundus. Cf. vi^kuki. 
jH>wtóre, secnndo. 
, ..,.#,t4 MJt'ke — dwudziesty; yiceaimiis. 
j, »*^,t>»Vi.ir/w — dwunasty; duodecimus. 
o/fł - we dwoje; in duobus. 

tf«vtV<y«t/\;ara — siedmioro; septem, septeni. Y. mettegargtara. 
h/*<^c .HwmK'^ *=-- nitach. 
HU$u^:^ vHttTTax) «= nitach. 
HUur**<ii vHiiTapHKid) — gładki, ogładzony; laeyis, politus. Y. I^to- 

nitK^y^r \^HHT9pr9p) — dwoje; duo. Y. niiack. 

MiVWAi\ mYkichij (hkti>rxh, HHTUOcdił) — miękki, zgniły; mollis, pu- 

tris« putruosus. 

0f^Hem — miękka, zgniła ryba; moUis, putria piacis. Y. etmem* 
MiVJl\vAm (hhtucoikh) = ni^kchi. 
m\'tKHrMiJ (HHBTOsiik) — nizki; humilis. 
nii^tuJcif (HHBTyRiii) =» nivtochij. 

f^fHifHafkogke (Hua^aTUconca) — gruby, twardy, przykry; duma. 
niomiachinepi) (^Hi>aMHaxiiHdiiilk) — miły, przyjemny; gratos, amabilis. 
HfitfHkakii ^H^aMRaidu^i — midy; parYUs. Cf. są. 
H/amkokinepi (H^baMRaRHHSUH) — maleńki; parmlus. 
Hj\vnoIi^k^f (nsMOJhB^Kbt^ — do wyjścia, oddalenia służący, z wyjściem, 

otldaleniem związek mający; ad exitum pertinens. 
H/i^riogk^ yBrhsspMtkTES^ — czerwony; ruber. Cf. madikre£akij\ navid' 

chariskij\ V. Jtrifom. 
ii/Vn\«. ^H^HB..,"^ — Cf. aor.,. nefK^. 

mfuryki ^HTOoprKH'^ — S^Vh bezmyślny, szalony; stnltus, demens. 
Ht^ryriaki HT.K^pmiaKH'' — skłonny do swawoli, swawolny; lasciTua. 
Hf^itHt^iyen ^BUorsH^prea'^ — Porzeczka, krzak; Ribes rubrum, frntex. 

njmtmrtim \Whxyi9fmMB) — Brzózka drobna, krzewiasta; Betula firn- 

ticosa. 
mx\Myt:f'xif ^HKaiuajKa^ — brudny, zatłu^zczony ; sordidus. 
• c^^rriciii; ^HUBapasnoit^k — łaskawy; beniguua. 



8L0WNIK NASZSOZA KORTAKÓw. / 197 

nkemguhin (HR9xryRiiH) — silny; fortis. 

nketfenłyłatki (HKBBSHJiLMaTKH) — zręczny, doświadczony; exercitatU8, 

peritas. 
nkinok (hkhhok) — noc; nox. V. gnunkkin. 
ńkomukgkin (HBKOifyKrKHH) — krągły; rotundus. 
nk^take (HRBTaRd) — twardy; duniB. 
nhmchij (HKByadfi) — duży; ingens. 
nłantke (HJiaHTRB) — drapieżny; rapax. 

nlenłke (HJieHTRe) — zły» gniewliwy; malns, iratus, iracundus. 
nmela (hmbjeh) — dobrze; bene. 
nmejgokin (HMsftroKHH) = nkvuohtj\ 
nmeOcij (HMBJudft) — dobry, sławny; bonns, clams. 
nmdkughij (HMajERyneifi) — lekki; leris. 
nmiśaki (HMHCBaKH) — rumiany; rubore suffusus. 
nniXan (HH^ias), pi. nmłao — Kamczadał; Eamtschadalus. 
nmenm (hhbhm) — twierdza, zamek; castellum. 

nmeotgen (HMdOJirdH) — twierdzka, zameczek; castellnlum. Y. nmewm. 
nmkakin (HMBaiciH) — Mały, nazwa psa; Parvus, nomen canis. V, 

njamkakij. 
nmkeeteł (hmr88JI9ji) — śnieg drobny; minima nix. V. e2ri, njamkakij. 
nmrajke (HMpaftKB) — szczęśliwy; felix. 
nneanget (HHBaHrBT) » neanget. 
nnenjf... (hhbhu...) = nenny... 
nnUach (HHHTax) = nitaoh. 
noeveok (hobbbok) — potrzebować; egere. 
naptke (hohtkb) — pełny; plenus. 
noraa (Hopaa) — daleko; longe. Cf. 8q. 
noraag (Hopaar) — dalej, longius. 

novenfnoche (HOBBHifox9) — milczący; tacitns, tacitumus. V. vaih>ok. 
novkin (hobkhh) — czarny; niger. 
novkivityvit (hobkhbhtlibht) — ryba łososiowata: Golec (Golec czarny, 

nazwa miejscowa); Salmo sp. (S. niger, nomen vnlgare). V. mtyv%t, 
nov&takij (noBAsraKid) — gęsty; densus. 
npajchalce (Hna£xaK8) — uciążliwy; molestus. 
nplegpke (nnjiernKB) — pożyteczny; utilis. Cf. takknetjanvokłe. 
nporeike (nnopeTKa) — mocny; firmus. 
mryłłaki (HpŁULaaKH) — syczący; sibilus. 
ngaaake (mnacaRB) — smaczny; sapidus. 
nsgiawki (HcrHCHBRH) — żartobliwy; jocosus. 
ńskagipki (HbCKacHBKH) — przestronny; capax. 
fUakavke (HTaKaBKa) — szczery, prawdziwy; sincerus, veruR. 



198 I. RAmjŃBu. 

ntatgorgen (HTaTropreH) — zatoka rzeczna, łacha; bracfaiura flaroints* 

Cf. gapaług n. 
nłchkihtj (HTXKHKifi) — dymny; fumosns. V: ttchivok. 
ntegujnoki (HTsryftHOKii) — słabowity, chory; infirmas, aeger. V. te^ 

gujgok, 
ntemjunki (HTeMiioHKH) — chytry, przebiegły; callidus, yenratus. 
ntgkiklcij (HTrKHKKin) = ntchkikkij, 
n£kegke (HTBKsrKB) — duszny; suffocana. Cf. tyłg^petok. 
ntmanagke (RTBcaHarK9) — rzadki; rarus. 
niynenkruregki (HTtiHBHKpypsrKH) — zazdrosny; inridiosuB. 
nununow (HynyHOB) — Wierzbo wka; Epilobiuni angastifolinra. 
nur aa (nypaa) = nor aa, 
nuraaki (HypaaKH) — daleki, odleji^ły; longinqaua. V. noraa^ nurcta, Cf. 

turetvetok. 

— etgtttałan — mający dobry wzrok, z daleka widzący, oetrowidz; 
remota cernens, presbyops. V- łauk^ lelevg%, Cf. tomlamngołan, 

nurak giłlegki (nypaK rH^^ŁiencH) — późno; sero. 

nureł (Hyp3ia) — prędko; celeriter. Cf. są. 

nureleq (Hypa^er) — prędzej; celerius. Cf. są. 

nureldeg (iiypdJieAer) - najprędzej; bardzo prędko; oelerrime. 

nutelkn (HyTSJiBKH) — ziemia, ląd; terra, continens. Cf. palkan. 

nutechki (HyTaxKH) — polny; agrestis. 

nutełyłył '^HyT3,iBiJiLUi) — Pieprz dziki; Daphne mezereum. 

nv€tgake (HBBTraKa) — prosty; rectus. 

nvitkianaki (HBHrKHanaKH) — szumiący, szumny, hałaśliwy; strepens^ 

strepitans. 
nvki (hbkh) — Czarny, nazwa psa; Niger, nomen oanis. V. novkin. 
nvhivityvit (hbkhbhtbibht) = novkivityvit 
ńvlchakt (Hi>BJii>xaRH) — szczupły, cienki; tenuis, graciiis. 
nvojtki (hbohtkh) — cienisty; umbrosus. 
nrłtki (hb^tkh) — częsty; creber. 
nv*teke (hbbtckb) — navtekke, 

nychevkij (HŁDceBKift) — chciwy, łakomy, żarłoczny; ayiduB, cupidos. 
nyfokij (HBi(|)OKiH) = namchen. 
nygek (HBir»K) — zanosić; deferre, deportare. 
"nygnyg (ntirHŁir) — skóra cielęcia morskiego wyprawiona; corium Phocae 

yitulinae raollitum. 
nygmt (HŁirsHT) — dyabeł; diabolns.Cf są. 

— etłak — wściekły; rabiosns. 

nygvityn (HBirBHTŁm) — - wściekły; rabiosns. V. nygmt. 
nyjkaki (HBifiKaKH) — prędki ; celer, Cf nypigkij. 



SŁOWNIK HAB2B0aA KORTAKÓW. 199 

nyłaghij (Hunancid) — mokry, wilgotny; madidas, bumidus. 

nyłaki {BhUiBKo) » nyłagkij. 

nyłgakij (HŁMraKift) — biały; albus. V. tyłgevtk. 

— milutuian — Sowa biała ; Strix niyea. V. miiututan. 
nyłgeki (HLUiraioi) — cboroba kobieca; cbloroais. 
nyłgoevki (HŁUiroaBKH) » gapienie. 

nynen (HŁiHan) — wiatr zachodni ; Zephyrus. V. gigen. Cf. tet'kragargon. 
nynen akajunevkij (hsihsh aKaiOHdBKHitj — męczący^ dręczący; vexanSy 

vexativiis. V. takajunevok. 
nynenafkegerkij (HŁiHaHaTbKBrBBKifi) — szkodliwy ; nocens, noxiu8. 
nyptgkij (uhiniirKiA) — bystry, szybki; velox. Cf. nyikaki. 
nyrvokij (HŁipBoidfi) — ostry, surowy, srogi ; severus, atrox. 
nySaki (HBiraaKH) — ciężki; graris. Cf. niiahi. 
nyvlogkij (HBiBJiorKift) — długi; longus. 



o. 

ooMafkok (oaccaTiiKOK) — dłużej niż ktokolwiek bądź czekać, przeczekać; 
diutius quain aliąuis exspectare. V. ucUek, 

oget (oraT) — stos; rogus. 

cjetaUołgon (oe-i-BaTao-iroH) — piec; foniax. Cf. p^^ain, 

ojpak (oHnaa) — kłóć, ukłód; pungere, punsisse. V. katcok. Cf. 8q. 

ojpenak (ońnanaK) — widelec; fuscinula. 

ojpok (oftnoK) = ojpak, 

oknsa (oKHma> — ryba łososiowata: Kunża; Salmo cuUaris Pall. 

ola (ojih) — nieżonaty; caelebs. 

opia (onra) — wszystko, wsyscy; omnia, omnes. Cf. aq. 

optelen (onTBJieH) — wszystek, całkowity; omnis, totns. 

arak (opaK) — zewnątrz; extra. 

artok (opBOK) — grodzić, otaczać płotem; saepire. 

oigUenag (ocrrjieHar) — długi kij do poganiania psów w uprzęży słu- 
żący; fustis longus ad canes yehentes regendos. Cf. gariale 
' oagtUimgi. 

ołvańgat (ocbBaHŁraT) — mdłości, osłabienie; debilitatio, defectio virium. 

oiaiok (oTaTOK) — skąpić ; parce uti rebus. 

oigpofgant (orrnoJiroHT) — cyna ; stannum, plambum album, candidum. 
Cf. 8q. 

otgopłgonten (oTronJiroHT8H) — cynowy; stanneus. 

ouekańałatok (oFfeKaHŁOJiaTOK) — chwalić się, chełpić się; gloriari. 



200 I. BlDŁlŃSltl. 

ovek jeołgen gepregy (obbr 'boiraH renpBrŁi) — obrazy; sinmlacra, ima^ 

gines. 
av'ekkał (ob^kksljl) — ziemia, kraj; terra, regio. Cf. initjegen. 

— ainynki — ziemia rodzinna, kraj rodzinny; terra natalis. 

— tumgi — ziemia obca, kraj cndzy; terra, regio aliena. 
oiąston (o»eacTOH) — podłoga; solom, tabulatura. 



p. 

pizake (naaKę) — wysychać, schnąć; siccari. V. pcparok, Cf, gapale, 

paUean, 
pogatkn (naroTKH) — śnieg pada; ningit. V. ełeł^ Stisetkn. 
pakakanUu (naKaKairry) — gatunek kaczki: Cyranka; Anas querque- 

duła. Cf. 8q. 
pakakamtupi (naKaKaiiTyiiH) — małe kaczę, kaczątko z gatunku cyra- 

nek; Anas querquedula, puUus. 
pałgofUkiłat (naJcroHTrajiaT) := połgonUalat. 
pałeochten (na<iieoxT9H) — Bóbr; Castor fiber. 
paOcan (najiŁKaH) — ziemia, ląd; terra, continens. V, gapale, paake^ 

popaiok, Cf. nuteUen. 
pamjavge (naifBHBra) — pończochy futrzane; tibialia e pellibus facta. 
panenamiok (nanoHaMBOK) — opowiadać; narrare. 
panłók (naHiSOR) — zapytywać; interrogare. 
paotan (naoTan) — pniak drzewa suchy; truncus siccus. 
panretok (nanpBTOK) — rozkopywać, rozrzucać; di-fodere, dijicere. Cf. 

in^etok, 
panią (naHTa) — łapy rena (z których futro służy do wyrabiania roa- 

maitych części ubrania); pedes ceryi tarandi. 
pantakonajerge (naHTaK0Ha'i^Br8) — spodnie krótkie futrzane z łapek rena 

uszyte; braccae breyes e pellibus ceryi tarandi factae. V. Iuynajevge. 
pantaleuge (naHTajienra) = pafUałyłyvgi, 
panUtłyłypgi (naHTajibMUBPH) — rękawice z łapek rena uszyte; mani- 

cae e pellibus ceryi tarandi factae. Y. łyłyogi. 
pantaplekcge (naHTanJieKBrd) — obuwie z łapek rena uszyte; calcea- 

menta e pellibus ceryi tarandi facta. V. plehge. 
pantałegovge (naHTaTaronre) — rodzaj łyżew drewnianych; soleaeligneae 

calceamentis substratae, quo yelocius per niyes et glacies feratur. 
pareaełek (napscaTSK) — strzydz, golić; tondere, radere. 
parige (napBPs) — łopatki; scapnlae. 
pegipgetok (nsninraTOK) — wrzeć; aestuare. 



SŁOWNIK NARŻKCZA RORYARÓw. ^Ol 

pekŁuvgi (nsKTyBrn) — płozy do sani ; irahae. 

pełak {jr&JLBX^ — pozostawiać, opuszczać; relinquere. Cf. są. 

pełaiok (nsjiaTOK) — oddalać się; abire, discedere. Cf. są. 

petatolatok (najiaTOJibaTOK) — pozostawać; roanere. 

pełgontopnavget (najrroHTOOHaBrBT) = połgontopnaeget. 

pdit*kuh (na^iHTbKyK) — kończyć; finire. Cf. iopetknjarok. 

pellen (najiJieH) — pola u szaty; sinus yestis, gremium, lacinia. Cf- 

pdech (nB.!iex) — czapka; capitis velamen. 

peneke (nBH9K9) — obracać w koJo, toczyć; rotare, tomare. 

penin (hbhhh) — zniszczony, stary; obeoletus, vetus. 

penisgen (nBEHcran) — róg do prochu, prochownica; pysis ad pulrerem 

pyrium portandum. V. ppinpig. 
penketok (n^BKSTOK) — zasłaniać, zakrywać; velare, contegere. 
penłok (nBHTOK) — rzucać; jacere. 
pepa (nana) — dziad, dziadunio; avu8. Cf. memn, 
p'€śin^ p^eStn (n-bcHH, n-femHH) == ojetaieołgon (ros. nent). 
pefkaerenauion (neTbKaBBBHayTOH) — Czeremcha, krzak ; Pninus Padus, 

frutex. 
pei'kaerenavge (neTLKaBBBHasrB ) — Czeremcha, jagody; Prunus Padus^ 

baccae. 
pgpog (nrnor) — popławek u niewodu ; apparatus ad rete ne meicatur. 
pfgsen (nHrc^H) — kurzawa; pulyis. 
piki (uHKJtt) — imbryk do herbaty^ czajnik; ras ad theara praeparan- 

dam. Cf. śaf\ 
pilet^kuk {wiJieThKjK) -— kurzyć; pulverem excitare (ros. hlijihtb). 
ptle^kułatok (muierhKjJiSiTOK) — nakurzyc; pulverem excitavis8e. Cf. 

jngsen. 
piłgen (nHJiTBH), pi. piłgevg% — gardło^ trąba; guttur, tuba. 
piłget (uHJiraT) — gfód; faraes. 

pinpig (nHHnnr) — proch do strzelania; puMs pyrius. V. penisgen, 
ptpiklgen {mnmKsihT^u) — maść; unguentum. 

pinw^en (iraHBpacBH) — bury, Burek, nazwa psa; fuscus, nomen eanis. 
piptidgin (nHnHK^BrHH) — Mysz; Mus. V. jerza pepekalgin, vtepepe' 

kalgin, 
ptcok (hubok) — poranić się; se vulnerare. 
pkenagke (nicBHarRB) — parzyć się, używać łaźni parowej; balneis, 

yaporatio uti. V. głran, Cf. tapkatok. 
pkeran (nKBpaH) — • koszula ze skór młodych Renów lub Alk, włosem 

lub pierzem do ciała noszona; subucula e pellibus Cerri larandi 

vel Alcarum pilis et pennis corpori adhaerens vefltito. Cf; §<tmorgepp, 

Roiprawy Wyda. filolog. T. XXII. 26 



202 1. RADLI.^SKl. 

pkirekk (nKHpBKK) — wchodzić; intrare. Cf. telefoek, rekkij. 

pkjun (ukioh) — koszyk; corbis. 

pkpk (nKnK) — futro; pellis. 

pktetatok (nrcrsjiaTOK) — sapać; graviter spiraie. 

pktolen (nKTOjren) — futrzany; pellicus. Y.pkpk. 

płat (n-iaT) — chustka; supparus (ros. njiaTOK). 

płchatok (iiJixaTOK) — tonae; mergi, in imam deferri. 

plekklh/nergi (njieKKJiLTBiHBBrH) — rzemienie u obuwia; coriuni apud 

calceamenta. V. są. Cf. pyntargL 
phkvgi (njieKBrH) — obuwie; calccamentum. 
płgen (njirBH) — grzbiet; dorsam. Cf. Uitpotgon. 
pUemk (niTijieMK^ — także; etiam. 
pnegerok (nnerapoK) — dodawać; addere. 
pneka (nH9Ka) = peneke, 
poałon (noaJiOH) = krevołen, 
pogpog (nornor) =^ pgpog* 
pojgen (noHran) — włócznia na niedźwiedzia; hasta ad ursum interfi- 

ciendum. 
pokrełaagonge (noKpsjiacroBrB) — pióra ogonowe; pennae candales. 
połgont (noJiroHT) — żelazo; ferrum. V. fapołgontanke. 

— ańgoigen — kowadło; incus. 

— kojgen — patelnia; batillum. 

— opnavget — pilnik; serra ad ferrum sorreadum. Cf. %neiv%neg, 

— tatfU — okowy, obroża, łańcuchy; catena, collare, yincuia. 
połgonten (nojiTOETan) — żelazny; ferreus. 

porU (noHT) — wątroba; hepar. 

popawk (nonasoK) — suszyć; siccare. Chanapav — susz; sicca. V. 

tapawk. Cf. takeoIeveek, 
potegałtok (noTsraJiJiOR) — ptak z gatunku kaczek; Anas sp. 
potgak (noTraK) — siwieć; canere. Cf. gapteule. 
ppinpig (nnHHnar) — pinpig. 

prrekij (nppeKiS) — podnosić co, odjaó, uprzątnąć; toUere. 
prikuk (npTKyK) = prrekij, 

psagergovge (ncaraproBra) — cholewy; scapi caligarum. 
psawittan (ncanpHTiTiaH) — słaby, bezsilny; aeger, infirraus. 
paakśgen (ncaKCbran) — obuwie zrobione ze skóry zwanej rełemin\ cal- 

ceamentum fabricatum e corio appellato retemin. V. reiemin. 
pva8gan (nnacraH) — mgła, sucha mgła; nebula sicca. Cf. jenesg. 
pykpyk (ubikułik), pi. pykpykoogi — młode ptaszęta; pulli aylum. 
pvlet'kuk (nujieTBKyK) » pilet'kuk. 
pyntavgi (nBiHTaBrn) = płekkltynergu 



SŁOWNIK NARZECZA KORYAKÓW. 203 



R. 



ragłaievge (partiadUdBra) — padający; cadendes. 

— eneryvgi — gwiazdy padające; Btellae cadentes. V. en&ryugt. 
ragłłen (parAiaH) — opadty, spadły; casns, lapsus. 

raracge (papasTB) — izba, komora, mieszkanie; condaye. 
rarigi (papim) — budynek, dom ; domns, aedes. 
raśajana (pacBaaHa) — stopnie, schody; gradus. 
ratt (paTT) — dom, namiot (jurta); domus, tentorium. 

— naSenałgen — namiot skórzany; tentorium e oorio factum. V. na- 
Senałgokj młgran. 

raUoja^^ajanna (paTTOHBasHHa) — lędźwie; lumbi. V. sq. 

rattoJe (paTTOB) — opasywać; cingere. 

raUanag (paTTOHar) — pas, przepaska; cinctura. 

reckig (p9xnr) — półki, szafa; tabulae, repositorinm. 

reeniamavek (psBHTaiiaBSK) — bronić, obraniaó; yetare, defendere. Y. 

teranik. 
regułan (peryjiaH) — Jastrząb; Accipiter. 
regumreo (peryMpen), pi. reguvgi — Kuropatwa, Kuropatwy; Perdix, 

Ferdices. 
rekkif (psKKift) — zachodzić; occidere. Cf. pkirekk, tele}vek. 
in0fier0?(p9Aaep8Ji), pi. relleugi — sęk, sęki; nodus, nodi. Cf. gerełłety. 
retigłgon (pejcrrJiroH) — rękawy; manicae. 
rełireł (pasrpdji) — roślina jadowita: Tojad mordownik; Aconitum Na- 

pellus. 
remgen (pSMrsH) — błota, tundry; paludes. 

remkełan (pemcaJiaH), pi. remkełargi — gosd, goście; hospes, hospites. 
renne^an (pBHHBJiroH) — rogi; comua. Cf. sq. 
renno8eUk (psHHocsTBK) — bić rogami; ferire, tundere cornibus. 
retaJc (psTaK) — śnić się, mieć sen; somniare. 
reUmin (persMHH) — skóra zwierzęca nie wyprawiona należycie, tylko 

w dymie uwędzona; corium fumo maceratum. 
reUak (psTJiaK) « retak. 
reUeravgi (psTTspaBrH) — nici; fila. 

r€Uovge (psTTOBrs) — źyly? ścięgna; yenae, tendines. Cf. są. 
reUpelgaketge (paTrnejiBraKBBrB) — ścięgna zwierzęce do szycia shiźace; 

tendines animalium ad suendum praeparatae. Cf. rełteravg%, 
reUrei (pBTTpBr) — tłustosć (u ludzi); pinguedo. Cf. motkon, 
retfuvgt (psTryBra) — roślina z gatunku Malin, jagody; Rubus Cha- 

maemorus, baccae. 



204 I. RADLIŃSKI. 

rettvge (paTTBra) = rettovge. 

revgefgen (pBBra^ran) — sadza; fuligo, 

ritteet (pHTT93T) — płuca; pulraones. 

rkrgen .(pKpraH) — usta; os. 

rorake (popaKs) — domowy; domesticus. V. raravgłi. 

rosenkeg (pocamcar) — za rzekę; trans flumon. V. vejem, Cf. vejemdc. 

rotgaueten (poTraBBTaH) — ryba z gatunku Łososi ;. Salmo sp. 

rtgmchannok (pTrMxaHH0K) — choroba: skurczenie ścięgien; contractara 

tendinis. 
rłtotgi (pTTOBrn) = reŁłovge, 
rufefkn (pycJjeTBKH), pi. rufe(knvge — pręt, gałąź, pręty, grfęzie; virgae, 

rami. 
rMinVij;a%«n (pysHTBHH^irBH) — - Wrzesień; September. V. jaiZy««. G£ sq. 
rumvgi (pyBHBrn) = rufefknvge. 
ryłvevgi (pi>iJiB9BrH) — brwi; supercilia. 
ryrige (pLipHra) — rodzaj Delfina; Delphinus (Delphinopterus) lencas. 



s. 

sagatok (caraTOK) — szczepać, łupać; findere, diffindere. 

sagok (caroK) — wycinać, trzebić; exeidere. 

Mgołagpok (raarojiarnor) — ubierać się; se yestire. 

śaj (man) — herbata; herba Thea (ros. Hafi). 

^ajeok (maeoK) — pić herbatę; theara praeparatam bibcre (ros. HaesaTt). 

^aje^ak (maremaK) — rozrywać, rozdzierać, rozszarpywać; discindere, 

discerpere. Cf. gaśejesaCkole, 
sakaśatan (caKacBajiaH) — robotnik, najemnik; operarius, mercenarius- 

Cf. neV8akaśałan, V. 8q. 
sakaśatok (caKacBaTOK) — służyć; serrire. 
śakge^ (maKram) — siostra; soror. V. emnesan S,, eSegt S, 
zamakał (maMaica«i) — półwysep; peninsula. V. iemełcken. 
mmatgergon (maMaTrapron) — szyja u więcierza; superior pars appara- 

tus yiminalis ad pisces capiendos. V. tkap. 
samesak (maMacaK) — kraść; furari. 
samorgepp (raaitfoprann) — odzież futrzana z dwóch skór na zewnątrz 

i wewnątrz włosem okryta; vestis utriraque villosa. V. pkeran, 
Susetkn (mycaTKH) — pokrywać śniegiem; nive tegere. V. ełeL Cf. pa- 

gotkrty nenatefkn, 
saskajusgen (cacKaiocraH) — pkjun. 
^a^v(mveok (mactBOHnaoK) — łajać; objurgare. 



SŁOWNIK NARZRCZA KORYAKÓW. 205 

8avsev (maBcas) — Koryak; Coriacua. 
Savsovaran (maBCOBapan) =s rcUt naienałgen. 
secbłdikoffirffin (caŁiaTKorHprHH) ~ enankavravtk, iyaienke. 
aedankałav (c3;^aHKajiaB) — Kamczadałowio, mieszkający nad rzeka Se- 

danka; Camtacbadali habitantes ripas fluminis Sedanka. 
Begatgemon (caraTrapnon) — kJos; arista. 
segekko (cardKKo) — wkopywać, zakopywać; defodere. Cf. ińeagetek^ 

tenaegnek, 
tegeikuk (carsTBKyK) — wykopywać; efodere. 
śegl^kk {merJieKK) = sege^kuk. 

segmełuk (cdrna^yK) — drapać się; se acabere. Cf. uppipelfkuk. 
segmelut^kuk (carMBJiWTkKyK) — podkopywać; suffodere. 
sekenap (caKSHaB) — Psianka czarna; Solanum nigrum. 
sekrżekcjgen (caKpaKCKoiiraH) — misa płaska, półmisek; patina. 
sdeg łygłygki (cajier Ji.) — żółtko w jaju; yitellus. V. łygtyg* 
semasarek (caMaraaB9K) — wierzyć; credere. 
iemełćhen (meMajnceH) — wyspa; insula. Cf. Samakał. 
aenejchukk (canaźbcyiCK) — deptać, wydeptywać; calcare, iDcaleare. Cf 

geseńsiknły, 
ienja^kok (mcHBJiTBKOK) — drobić, kruszyć; interere, comminuere. 
9epjaiłg€n (canaŁziraH) — Sierpień; Augustua. V. jniłgen. 
sermantogirgin (capuaHTorHprHH) — pieścić, psuć pieszczotami; alicu 

nimium indulgere, nimis indulgendo corrumpere. 
aermantok (capwaHTOK) — bawić się, swawolić; ludere, lasciyire. 
garmaujetyk (capMay^T^iK) — sanie; traheae. Cf. są. 
sermarge (capuaBra) — tyczący się sani; ad traheas pertinens. 
sewemimot (capBdMHMOJi) — woda słodka, rzeczna^ nie morska; aqua 

dulcis, fluViali8, non marina. Y. mimoL 
seryk (capBnc) — pobrudzić się, powalać, poplamić się; se maculare, 

Bordescere. 
Se^ergen (mectrapran) — kłócie; dolor pungens. 
Mtagen (mecŁTaraH) — przyozdobione słupami i daszkiem wejście do 

domu, ganek; introitus domus coluumis et tectulo exornatus. 
Seiiko (mcBHKo) '— rżnąć, rąbać; caedere. Cf. inesuttkuk^ 8q. 
setitkuk (meBHTKyK) — zarzynać, przerzynać, przerabywać; occidere, 

mactare, secare. Cf. 8vit7cogorgon. 
śgej (niraft) — piasek, gruby piasek; sabulum, sabura. Cf. totgałkn. 
sgesagav anget (cracaras a.) — niedziela; dies prima hebdomadis, dies 

dominica (dimanche). V. anget. 
iikrUep^nn (mHKpHJieiniCHH) — zdrobniały, drobny, drobniutki; comrai- 

nutus, paryulns. 



206 I. RADLIŃSKI. 

sikuk (cHKyK) — Lis polarny, niebieski, Marmurek; Canis lagopus. 

8ińjakav (cHHBHKaB) — sień; atrium. 

ainyńki (chhlihbru) — własny, rodzinny; proprius, natalis. V. (W^ekkała. 

Cf. sq. 
ainyńkinu (cHHBiHBRHHy) • — domowy, oswojony, swojski; domesticna, 

assuetus, cicur. 
8%nynvetgerki (cnHŁiHBBTrspKH) — kolejny; vicis. 
ajakcLietcUok (cŁ^RacbSJiaTOK) — strzedz, pilnować; custodire. 
8kevujagerg<m (cKBsyaraproH) — plwociny; spntiiiD. V. tufogergatoł^ 

vujagargonegłokj rujagergon, 
smasatek (cicacaBSK) = 8emaSavek. 

Sochar(agegav (moxapaTr8raB) — Jodła; Abies pectinata. Cf. sq. 
Socharatgegaven (inoxapaTraraB9H) — jodłowy; abietarius. 
aoieajak (coHecjnc) = SajeSak. 
SokraeUeg (raoKpaejuer) — miód; mel. V. sq. 
Sokraemgemkn (raoKpasMrsMKH) — wosk; cera. 
aoksonok (cokcohok) — zrywać, uderzać dziobem, dzióbać; rostro mor- 

dere, rostro carpere. Cf. gaaoksonałe, maketgan. 
aoltUok (cOdiHTOK) — solić; salire. Cf gaaoUe. 
śołkoaempan (mojiKocsMnoH) — bramowanie w ubrania, ozdoby na kraju 

szaty; odzież bramowana; laciniae yestis exomatae, yestis dis- 

tinefa, (ros. mojiROBBiił, mojiK — jedwab, jedwabny; sericum, 

sericeus). 
atołvał (cTOJisaji) — nóż; culter. Cf vałavał. 
atruaepi (crpycann) — hebel; runcina (ros. cTpy»HTB — heblować; 

runcinare). 
atń^kagargon (cBHTBKoroproH) — przerębla; foramen in glacie excisum. 

V. są. 
av%t^kuk (cBHTBKyK) = aevitkuk, 
aynaigtkk (cbihchthkk) — bić się, walczyć; certare, pugnare. Cf. Ua- 

avok. 
aynyn (cbihbih) — sam, samotny; ipse, solus. 
St/ngńki (mBiHBiHBKH) = ainyńJd, 
aynynwełdn (cBiHBiHBHeJiaH) — zdechły; morticinus. 
ayriripi (cBipHpHnn) — Kulik mały; Charadrius. V. mejgoiiririn. 



T. 

taachamavok (TaaxaMaBOK) — drażnić, gniewać, rozgniewać; irritare, 
iram moyere. Cf. tachujavok^ ttantavok^ nłeruke. 



8LWNIK MARZBOZA KORYAKÓW. 207 

iaacki^uneveten (Taaxai0H8B8diBH) — krzywdzący, szkodzący, szkodliwy; 

laedenB, nocens, noxiu8. V. 8q. 
iaaehańgenatfok (TaaxaHBreHaBOK) — doknczad, dręczyć, nciemiężaćy 

męczyć, krzywdzić; fatigare, opprimere, V6xare, laedere. Y. aka- 

gipok. Cf. tackańgenavoky iakajunevok. 
taajgecok (TaaftrdBOK) — dzwonić; campanas pulsare. 
iaakąfunevełen (TaaicaiOHBBajidH) = taacha}uneveten, 
taakailevek (TaaKaHJi»B3K) — obwiniać; accosare. Cf. tachailevok. 
taałlechwek lT8LSJihJLexiiLB9R) — zachorować; aegrescere. V. iegujgok^ ta- 

gajgogergan. 
taaŁkavgi (TaarRaBrH) — część psiej uprzęży: naszelniki; pars junctu- 

rae canium : coronae collares, ąuibas canes traheas trabant. V. gnun- 

etUgen^ Uigtkirineogi. 
tachailevok (TaxaHjeBOR) =» taaJca%levek. 
tachaharok (TaxaKaBOR) — studzić; refrigerare. V. taehitevk, Cf. acha- 

chaky tachitetok. 
iachańg€navok (TaxaHbr9HaB0B) » taaehańgenavck. 
taeheorgergen (TaxBOBr8pr9H) — przeziębienie; refrigeratio. V. Bq. 
iachiietok (TaxHTeTOK) — wystawiać kogo lub co na mróz, studzić, za- 

. mraiać; frigori exponere, retrigerare. Cf. taehakavoky 8q. 
taekit0vetdc (Tax]iT8B8TBK) — ostygnąć, zziębnąć, zmarznąć; vi frigoris 

premi, affici. Cf. achaehak, aą. 
tackUeok (TaxHT9BK) — mróz; gelu. Cf. kHetkn^ 8q. 
tachtiecok (TaxHT9B0K) — odmrozić; yi frigoris amburere. Cf. sq. 
iachnjuvok (TaxHH)BOR) « taachamarok. 
tagajgogergon (Tarafirorapron) — choroba; morbus, aegritudo. V. te- 

gujgoky lUegujnoki. Cf. taałUchivek. 
tagaren (Tarapan) — Mrówki; Formicae. Cf. są. 
tagarejaSek (TarapanmeK) — mrowisko; formicarum agmen. 
tage^keapogke (TaraTŁKdcnorKa) — zawstydzić się; erubescere, pudes- 

cere, pudore tangi. Cf. nai^hłatok^ tn€tfkłavok, ngaiktke. 

tagifoikuk (Tarn^oTŁKyK) — rozsyłać; dimittere. V. tgiwk^ iit£kvik. 

tagjuleook (TarbKMieBOK) — uczyć; docere. Cf. gegejuSeoły. V. tgjuievdc. 

taglewk (TarjieBOB) — zapalać, podpalać, niecić, rozpalać; accendere, 
incendere, excitare. Cf. tkengevok^ iyne junjevok, 

— mttgamit — niecić, rozpalać ogień; accendere, excitare ignem. 

Ohańeglev nunileg — rozpalaj prędzej; celerius excita, accende 
(ignem). V. mitgamił, Cf. nureleg. 
iagiok {tstjiok) » talyuołdtok. 



208 1. RADLIŃSKI. 

tagułfituvoh (Taryji^HJiyBOK) — ukołysad, kołysaniem uspokoić nie- 
mowlę; CU nas moYere, ciinis agłtatis, niotis, infantem sopire. Cf. 

kajfiłuh, kajfiiułgen^ teńjeachanki, 
łaguivłłuvok (Tary^iBHJiyBOK) = iaqułbiłuvok, 
tairigvetok (TaHpHrBBTOK) — obiecywać, mamić obietnicami; promittere, 

poliieeri. 
tairinvetoh (TaHpHHBCTOK) = ta%rigvetok. 
tajagsjatok (TaareaTOK) — giąć, naginać; flectere, inłlectere. 
tajajtatok (TaiiHjiaTOK) = tajagsjatok, 
tajevit€tok (Ta'ŁBHTaTOK) — zmuszać; cogere. 
tajeichanke (Ta'i^ci>xaHK9) — wieczorny, wieczorem; yespertinus, yespere. 

V. ajgn^eroen. 
tajgatorak (TaiiraTopaK) — spowiadać się; coniiteri peccata sua sac^r- 

doti. Cf. enantafgatorauok, sq. 
tajgetorageryon (TaHraToparepron) — spowiedź ; confeseio peccatornm sa* 

cerdoti. 
tajkegergen (TaftKaropren) netg€vki — garbować, wyrabiać skóry; mol- 

lire, perniulcere, perficere, praeparare corium et pellem ad utendum. 

V. nełgen, 
takagargon (TaKarapron) — nabożeństwo, modły ; snpplicatio. V. vog3a^' 

kogergon^ ałvatakagargon^ ajckyetcJcagargon^ turmettwtakagargon. 
takagergen (TaKarapran) = takagargon. 
takakavok (TaKaKanoK) = tachakavok. 
takajunerok (TaKaiOBasoK) = taachańgenavok. 
takatak (TaKaTaK) — grzbiet u ryby; dorsum pisois. Cf. takatam. 
tdkąrgargavok (TaicaprapraBOK) — bardzo, dostatecznie kogo zabawić, 

nasmieszyć; admodum risnm niorere. Cf. enaiikargorgatoŁ 
takatam (TaKaTasi) — płetwa grzbietowa; pinna dorsalis. V. takatak. 
takev€nłyvok (TaK8B3HJibiB0K) — przewracać; pervertere. 
takevlehvełon (TaK9B,ie^aB9vi0H) — wysuszony, suchy; siccatus, siccus. 

V. sq. 
takevlevek (TaKesJiaBBK) — suszyć, wystawiać na słońce lub powietrze; 

siccare sub sole, in a(5re. Cf. popavok, 
takirok (TaKHpoK) — przeprowadzić; transducere. V. tetointek, 
takk (laKK) — lać; fundere, Cf. inetak^ tnetat'kuk^ terek, 
takku€tjanvokłe (TaKKyaTTbHHBOiwitB) — nieużyteczny, niepotrzebny; 

inutilis. 
takletak (TaK^icTaK) — Wierzba; Salix. 
takmulevok (TaKMy.ieBOK) — otworzyć, odemknąć; aperire. Cf. ałchnpok^ 

ejpek^ sq. 



ALOWMIK NAR2I6G2A KORYAK<5w. 209 

takmulevoidtok (TaKicyjieBOJiaTOR) — odemknąć się, być otwartym; ape- 

riri, paterę. 
takritak (TaRpHTaK) =» janoten. 
taktajka gargak eta (TasrauKa rapraK 9Ta) — dla czego, z jakiej przy* 

czyny? car, qna de causa? 
takttygkij {T9x;TShss>viA) — lenić się; pigrare. 
tałachtatek (TajiaxTaT9K) — nieść; ferre. Cf. ietokp t(Uvek. 
tałak (TadiaK) — tłnc, bić^ uderzać; ferire, tundere, pulsare. Cf. tal- 

liekuk. 
tatatiok (TaoaTTOK) — wbijać; infigere, 
talejwk (TajiefiBOK) — jeździć; yehi. Cf. telejvek, 
ialejvotatok (Ta^efiBOJiaTUK) — często, ciągle jeździć; yectari. 
udepatok (TajienaTOK) — rwać; carpere. V. tełopcUok. Cf. t(uepat*kuk. 
talereuok (TaJiepasoK) — rdzawiec; rubigine tęgi. 
taigałok (TaJiraJiOK) — kłaść się; cubare. 

— jałchanvok — kłaść się spać; cubitum ire. Cf. jełchanvok. 
tallek (TaAseK) — toczyć co, kręcić, obracać, obracając ciągnąć, wozić; 

yolvere, volatare, vehere. 
taUii^kuk (TajuanhKjK) — uderzać; pulsare. V. tałak. 
taUoplatok (TOJUioujiaTOK) — dmuchać, wiać, rozwiewać; ilare, dif* 

flarę. 
talpogamk (TaiAbnoraBOB) — często Bsać, wysysać; ezsugere. V. łovok^ 

iamayge. 
tamkatietok (TaiCKaTBdTOK) — zmniejszać; diminuere. Cf. tmlavok. 
tamanchantetok (TaMOHxaHT8JioK) — śmiecić, zaśmiecać; sordidare. Cf. 

t^nreovek, 
tamtńntek (TaMBHHTdK) — wyprowadzać; abducere, educere. Cf telej-- 

ritkuk, 
tanemsagke (TaH9McarK9) — spiesznie odjechać, ucięć; celeriter abire, 

profici»ci, eflPugere. 
tańjeasoigek (TaHbeccocBrBK) — odpowiadać; respondere. 
tanesosmgek (TaH9COCirr8K) — naprawić; reficere. Cf. imedg€Vok. 
ianevenjuvok (TaHBBdHOiiOBOK) — swatać; conciliare nuptias. Cf. neveAjur 

łan^ neveĄfuk. 
tańgatań (TaabraraHb), pi. tańgavge — Czukcza, Czukczy; Tschuktsdia, 

Tschuktsohi (les Tchouktchis). 
tańgenagk (TaHŁrBHarK) — myśleć; cogitare. 

tańgevok (TaHbrdBOK) — rosnąć, narastać; creiiCere, increscere. V. tneka, 
tańkargagke (TaHBKaprarK?) — zranić; rulnerare. Cf. gataAkargenle. 
tańkaękhetok (TaHŁKacKHBdTOK) — dokuczać; fatigare. 
tanrwyletok (TaHHBBUieTOK) — zatrzymywać; impedire. 
tanopsogpogke (TaHoncornorBs) — przywiązywać; aliquid rei alligare. 

Rotpnwj Wyds . filolog. T. Iłll. 27 



2lÓ 1. HADLlŃSKl. 

tanpajaghe (TannaarKs) — zabraniać; vetare. 

tanpajanke (TannaHHKa) — uśmierzać*, domare. 

tańporesgok (TaHBnopacroK) — pocieszać; solari. 

tańśagasjcyke (TaHtmaracHrKB) — przenosić; transferre. 

tanyama8avgok (TancHMacaBroK) — przekonywać; persuadere. 

tansomgok (TancoMroK) — uspakajać; pacificare. Cf. tsomnrok, 

tanSosimgik (TaHmocHMrHK) — uzbrajać; armare. 

tantasegke (TaHTacarKa) — kryć; celare. 

łańvetchenke (TaHbBaTX8HK9) — wyrównywać; aequare. 

tańvetgavonke (TaHLB3TraB0HK3) — rozginać, rozgładzaó, prostować; di- 

rigere, Cf. tavetgavok. 
łapavok (TanasoK) — posuszyć, ususzyć; siccayisse. V. popavok, 
tapge4gaveak (TanractraBBaK) = ejlevpak. 
tapgołglavok (TanroJirjiBaBOK) — rozgotowywać; excoquere5 praecoąuere. 

V. tytetik, 
tapintetok (TanHHTBBOK) — siać; serere. 
tapiigankij (TanHCBraHKiii) — warzyć, piec, przygotowywać jadło; co- 

ąuere, assare^ eibum praeparare. Kateptdgońkij — przygotuj jadło; 

praepara cibum. V. tytetik, 
tapkeiócok (TanKaTKOK) — wyziewać parę, parować; vaporare. V. 8q. 
tapkatok (TanKaTOK) — utrzymywać w parze, parzyć, naparzać, goto- 
wać; vaporibus exponere, coąuere. Cf. pkenagke. 
tapnitetacok (TanHHTSiTiaBOK) — donieść; ad ipsum locum perferrre, 

nuntiare. 
tapołgontanke (TanoJiroHTaHKB) — kuć; ciidere. V potgont 
tapponmsyok {tbjiuormbbok) — robić co głębszem, pogłębiać; altiorem, 

profundiorem reddere. 
tapsgasake (TanmracaKs) — obarczać, obciążać; onerare. 
tarrik (TappHK) — ■ rozwiązywać; dissoiyere. Cf. terekk. V. tleteky 

kłattuk. ^ 

tarylleiak (TapŁiJUienaK) — zasiać; seyisse. Cf. taptfUevok. 
tasepa^kuk (TacanaTbKyK) = talepatok. 

taSgełmvok (TamrsjiBHBOK) — rozruszać, wzruszyć; permovere. 
ta^łw'e38avok (TacBBB-feccaBOK) — stawiać; statuere. Cf. ttoatek, V. w' es- 

8Jnk, 
ta£chevatok (TaTBX8BaT0K) — zapominać ; obIiviaci. 
tatchicok (TaTXHBOK) — zapalać; incendere. 
tatelguiok (TaT9.iBryB0K) = tenteelguvoglcij. 
tatevgopnvak (TaT9BronaBaK) — przymuszać; cogere, urgere. V. ttergo^ 

pavken. 
tatitaQvok (TaTHTaaBOK) — kierować; regerC; dirigere. 



^!/)\\NIK NAUZKCZA KOUYAKÓW. 211 

tatka maroTdan (TaTRa uapoKJiaH) — gatunek czosnku łąkowego ; Allium 

ursinum sp. V. marokłan. 
tafkenevok (TaTbRdHdBOK) — przebaczać; ignoscere, yeniam dare. Cf. 

uvikaŁ'neneik. 
ta£kuk (TaTbKyK) — wylewać; efundere. 
tadechtatok (TaT<;i[exTaTOK) — przeczyć, odmawiać; negare. 
tałłlejrok (TaTJUie^OK) — roznosić; differre. Cf. tałachtatek. 
tatomneook (TaTOMHBBOR) — stracić, zgubić; perdere, amittere. Cf. tkif- 

kitevok, 
tattoł (TaTTOdi) — Lis; Canis yulpes, 
tatvatok (TaTsaTOK) — sadzić drzewa, warzywo; serere arbores, plantas, 

inserere. Cf. są. 
tatvaUU*kok (TaTBaTaTbieoK) — rozsadzać^ w pewnym porządku sadzić, 

szczepić; serere, inserere ordine, ordin^re. 
tatvek (TaTB^K^ — wno;*ić; inferre. Cf. tetok^ tałacitatek. 
tatvintek (TaTBHHTSK) — odprowadzać, przyprowadzać, wskazywać, na- 
znaczać; abducere, adducere, indieare. Cf. tetmntek. 
taragke (Tasarica) — próbować, doświadczać; experirL Cf. tavanke. 
tacagłan (TanarJiaH) — uprosić, otrzymać; iinpetrare. 
Łarak (laBaK) — Tytoń; Nicotiana tabacum. 
tavanke (TasaRKa) — na próbę dany, próbny; ad experiendum datus, 

experiendu8. V. tavagke. 
tareńgatok (TasaHbraTOK) — puchnąć, nabrzmiewać; tumere. 
tavetgavok (TaBdTraBOK) = tańvetgai'onke, 
tacefgareiok (TaB9Trap8B0K) — wybawiać, wyzwalać, oswabadzać; libe- 

rare, solyere. 
taretgretogke (TaBaTrpdToriea) — chwytać w pół, podchwytywać; cap- 

tare, interci(>ere. Cf. tekmiAgok. 
taretovavak (TanaTOBaBaK) — niszczyć, zgładzać; delere. Cf. tkaggova- 

rokf sq. 
tavok (TaBOK) — miąć, trzeć; terere, premere. 

tavtavatok (TaBTaBaTOK^ — szczekać; latrare. • 

tavłenogergen (TaBBaHorapran) — błądzić; errare. Cf. gat' kesavek. 
tchajmolkevatok (TxaftMOJibKaBaTOK) — rozweselić ; exhilarare. Cf. nachaj- 

montoke. 
tchajtdtatok (TxafiTaJiaTOK) — skakać; salire. Cf. są. 
tchajtiatek (TxadTJiaTaK) — wskakiwać; insilire. 

tchinreikuk (TXHHpaTKyK) — szczypać, skubać, rwać, pociągnąć doryw- 
czo, potrącać; carpere, rapere, trahere, trudere. 
tchiigefkok (TXHCbraTbKOK) — smrodzić ; foetorem excitare. Cf. aka^kek^ 

U'kevek, 



212 1. RADLIŃSKI. 

tchitevh (txht9bk) = tachftevk, 

tcJUevok (txt»bok) = tachttevok. 

tehtvetek (TXTBPTaK) = tachitevetek. 

tchumavetg(yrgen (TxyMaBHTropr9H) — obuwać; calceare. Cf sq. 

tchumavetok (TKyMaeaTOK) — obuć; calceayisse. 

tchvevok (txbbbok) — natężać, napinać, rozciągać; intenctere, extendere. 
Cf. Uitek, 

techakamgen (T9xaKaMroH) — gatunek Fladry; Pleuronectea sp. Cf. 
iłchar^ekamgen. 

tee^en ^ggeg (Tsajiran errer) — sposób mówienia: da, dafty Bóg; mo- 
dus dicendi : dabil, det Deu8. V. eggeg. 

teetken (TSBTKaH) — tyczący się drogi, na drogę (przygotowany), po- 
dróżny; ad iter pertinens, praeparatus, itineri aptus, yiaticos. 

tegałgon (T8radUX)H) — skrzydło; ala. 

łegaagon (Toracron). pi. tfgaśgovge — pióro, pióra; penna, pennae. 

tegełgałgergen (TardJiraTPPprBH) = tawenogergen. 

tegołgpaiok (TaroJirnaTOK) — ubierać; restire. 

tegrapavgergon (TarpanasraproH) — modły za umarłych; eX8equiae, 
inferiae. V. garepok 

tegujgok (TBryftroK) — chorować; aegrotare. Cf. tełjgargon, togojjjoger- 
gon^ ułegujnoki. 

teguvok (TaryBOK) — bardzo strudzić, zmęczyć (odjąć niby nogi); yalde 
fatigare. Cf. 8q. 

ieguvoł<Uok (TaryBo-iaTOK) — wielce być zmordowanym (mieć niby nogi 
odjęte); yalde fatigari. 

teig (Tanr) — siad; yestigium. 

Ujjavenke (TaftaBBHKa) == enankarrimk^ seckiatkogirgtn. 

tejke(kuk (TaftKBTbKyK) — zrobić, wznietó, pobudować; fecisse, stru- 
xi8se, aedificayisse. Cf. sq. 

tejkok (tbAkok) — robić, wznosić, budować; facere, struere, aedificare. 

tejkuton (TaiiKyTOH) — drzewo zpabane, kłoda, kloc; arbor caesa, cau- 

^ dex. Cf. utout. 

tejmek (tbAmbk) — wiosłem robić; remigare. V. 8q. 

tefmeneg (TaHManar) — wiosło ; remigium. Cł. uptneg, 

tejunengok (TaionaHroK) — wołać, przywoływać, zapraszać; A^ocare, ad- 
yocare, inyitare. Cf. koktak. 

tejuuok (tbiobok) — karmić, hodować, żywić; alere, nutrire. C£l tśou- 
jetok, 

tejvetelok (Td&B^TaroK) — dzielić, rozdzielać; diyidere, disparttri. 

łekevok (TaKasoK) — budzić; expergefacere. 



SŁOWNIK NARZROZA KORYAKÓW. 213 

teJeUgek (T^RHOBrdK) — zbiemć, robić zapasy żywno^ici; eolligere, rem 
irumentariam providere. Cf. gefheńkiigcły. 

tekk (tbkk) — lać, wlewać; fundere, infundere. V. takk. Cf. inetak, 
inetafkuk, 

Ukmińgok (TBKMHBBroK) — eh wylać; captare. Ci. t0ve$ffretogke. 

tekrcilatok (TdKpsHiiATOK) — odmawiać się, nieprzyznawać »ię, prze- 
czyć, DieBgadzać się ; iofiteri, negare. 

teiefv€k (TBJieftBeR) — iść, chodaić; ire^ incedere. V. g0nUvok^ pkirekk^ 
rekkij\ telejnitkuk Cf. talejvok, 
— eplekke — ohodsić boso, nieobutomi nogami; nuditt pediboe ire. 
V. eplekke, 

tel^jmtkuk (TOJir^ftBSTicyiB) — wprowadzać; inducere Cf. tam'Ointek. 

teleiek (TajidTeie) — związywać, uplatać, zaplatać; connectere. V. Bq. 

tdetok (TBJieTOK) — pleść; nectere. 

tełgargon (T8JiraproH) — ból; dolor. V. tegujgok. 

tefgnvgergen (i-^iaraarepraH) — bielmo; pterygion. V. leł^i. Ct jeg^egen 
Uek:n, 

tełlegełak (TBJiJiercTSiK) — topnieć; liąuescere, liqaefieri. Cf. 8q. 

tełlgetćk {T9jiJihr'*T9K) — roztapiać się, rozciekać się; eliąuescere. Cf. 8q. 

tellget^kn (T»JUiŁr9TBKH) — lopni<»je (lód, śnieg); liąnefit (glucies, nix). 

tetopaiok (TajionaTOK) — rozrywać, rozszarpywać, rozdzierać; disoerpere. 
V. talepatok. 

tełpołg&n (tBJUiojtron — ramię; htimerus Cf. płjgen. 

tetteł iTwm^A) - Kurogęś (Trscz, Szlachar); Mergus merganser. 

teluk (TBJiyK) — żuć, mlaskając językiem; raandendo edere sonum. 

tełvge (w^ara) — drzwi; janna. V. idejrek, 

temakmigineg (TaMaKMHnurer) — przyrząd do lania kul; instritmentnm 
ad glandes fundendas. V. makmi^gt. 

temejtyigok (TBMSĆTMiSrcyK) — badać, wybadywać; esąuirere. 

temeikmtgok (TaifdTbioaBroR) — srać; alvuni exonerare. V. ain<»t. 

temińgetok (TSMHHbraTOK) — pracować; laborare. Cf. aakaiałan. 

temi^avgok (TaMncbaaroK) — czerwienić się; rabescere. 

tmnkumaneM (T8MKyicaH8T0T) — iść pod górę, wchodzić na górę, pod- 
nosić się, włazić; aseendere (monter). 

temtuk (TaiiJiyK) — lizać; lambere. Cf. są. 

tendutkuk (rraMJiiOTKyK) — wylizywać; delambere. 

tempStan (TdMnjiKaH) — góra odosobniona, stojąca samotnie; mons soli- 
tarias. V. nynej, neji*gi^ genetigetty t, Cf tenpołohan. 

templkankij (TSMHJncaHKiH) — górny, górzysty; montanus. V. temptkan. 

ienafgogolłog (TanaftroroJibJior) — &Ągoł (gatunek kaczki); Anas cłan- 
gula. 



214 I. RAI)IJŃ8KI. 

tenalerok (TSHajieBOK) — odstraszyć; deterrere. V. tenkuktynok, 

tenanakauagke (TSHancKaBarKa) — wycierać, nacierać; atterere, interere. 
Cf. tynenettugkij. 

tenasegkij (TBEamarKin) — bać się; pavere. 

tenchatnegkij (T9Hxa«;iH8rKid) — zgadzać się, potakiwać; aesentiri, ad- 
Tiuere, 

tenchichergok (T9HxHX8proK) — często ruszać, machać; motitare. 

tenetevkij (T8H8T»BKift) — ubrany, przybrany, ustrojony; yesti.us, or- 
na tiis. 

tenfitonkij (T9H(|)HT0HKiH) — dziwić, dziwaczyć, szaleć; stupefiacere, de- 
sipere, delirare. Cf. tuitetok. 

tengegkij (TaHrarKiił) — postrzegać, baczyć; animadvertere. 

tengernyggok (T8Hr»pHbirroK) — łowić zwierzęta, polować; venari. V. 
gernykevgi, 

ten'iavskij {TBWhnieiBGKiiźi) — łupić, obdzierać; praedare, exuere. 

teAieś (TaHbHBCb) — ślad nogi zwierzęcia na śniegu, trop; yestigium 
animalis in nive. 

teniiagk (T»HHCBarK) — wyczyszczać; expurgare. V. sq. 

łeniśańkij (TaHHctaHŁKift) — czyścić; purgare. Cf. nisaki. 

teńitlcekij (TaHHTbKBKifi) ienujgavgi =^ tajkegergen nelgeogi. 

tenjegalegkij (TBHTi-ferajitrKiH) — grozić, straszyć; minari, terrere. Cf. 
tenkuktynok, 

teńjeachnnki (T3Hfc'fecxaHKH) — śpiewać przy kołysce, śpiewać kołysząc, 
uspakajać, usypiać dziecię; cunis agitatis canere, canendo sopire 
infantem. Cf. tugułfiłuvok^ kajjiłuk, 

tenjusiogkij (TBH-LiocBorKiH) — podtrzymać; sustinere. V. tutook. 

teńkagegkij (TBHbKcrarKiif) — szczerbić; infringere (a ciem cultri). 

tenkuktynok (TaHKyKJiŁiHOK) — straszyć; terrere. Cf. tenjegnlegkij, 

teideger(jen (TBH.^er9pr8H) — przeczyszczenie; purgatio. 

tenmesgenktj (T9HMBcrBHKiff) — przerabiać, naprawiać; reficere, corri* 
gere. 

tenmesginkij (T9HM9criłHKiH) — tenmeagenkij. 

tenmedgok (TBHMactroK) — ujmować sobie kogo, dobrze dla siebie uspo- 
sabiać; captare benevolentiam. 

teńmisagkij (TaHBMHcarKift) — zdobić, ozdabiać; omare, exornare. 

tenmtak (TaHMJiaK) — oszukiwać; fallere, decipere V. ttenmłavoten, 
Cf. sq. 

tenmtalatok (T9HM.ia,3aT0K) — oszukiwać się, być oszukiwanym; falli, 
dęci pi. 

tenmovapak (T9HM0BanaK) — Grzyby; Fungi. 

tenmovapakav (TSHMOBanaKaB) = tenmovapak. 



SŁOWNIK NARZSCZA KORTAKÓw. 215 

ienmytgen (T3Hin>iBr3H) — trzasć, wytrząsać; quatere, escutere Of. 

ktianUrgok, 
tenpokhan (T8Hno.ixaH) = templkan. 
ienpołchakij (T8Hno.;ixaKiii * = temptkankij. 
tenremgonkij (TSHpaMroHEciH) — gościnnie przyjmować, podejmować; hos- 

pitio excipere, recipere. V. remkełan. 
tenseffiiek (TSHmsrHaK) — taić, skrywać, ukrywać; celare, abscondere. 

V. segekko, 
Umteelguvogkij (TBHTaajibryBorKiH) — przysługiwać się komu, okazywać 

usługi, sprayjać, pomagać; alicui grata facere, favere, juvare. 
tenturinki (T3HTypHHKH) — odnawiać ; renovare. Cf. iumyk. 
tenvińveTikij (T8HBHHBB3HKift) — taić; celare. 
tppinesgełok (TanHHBcraTOK) — obalać; evertere. 

teranik (TdpaHHK) — bronić, obraniać; vetare, defendcre. V. reentamavok. 
tercUgergon (TspaTrapron) — stłuczenie, uderzenie; contusio. 
terekk (Taparac) — rozwiązywać; dissolvere. Cf. łdrikk, V. detek^ ktatiuk. 
U^rijto (Tapi&HB) — pokrzywa przygotowana na przędzę; Urtiea prae- 

parata ad nendum. V. turiai\ 
teMpegkij (TacHCbneridd) — kryć się; se abdere in aliquem locum, se 

occultare. 
ietałturedatok (TaTaJiTypaBJiBaTOK) — uwikłać się, zostać uwikłanym; 

inTolvi^ implagari. Cf. sq. 
tetałłurwok (TarajrrypaBOK) — wikłać^ uwikłać; involvere, implagare, 

impedere. V. ttałturetek, 
tełej (T3T3fi) — pęcherz; yesica. 

tetgavok (TarraBOK) — świecić, oświecać; lueere, illustrare. V. tyt'kn, 
ietkan (TaTKan) — korzeń; radix. 
te^k... (TersK...) — V. łgfk.,. 
tetkurgok (TaTKyproK) — kupować; emere. 
tetkuvok jTaTKysoR) — pozbawiać, odbierać; priyare, rapere. 
tetok^ tettok (TaroK, TaTTOK) — przynosić; adferre, adportare. V. tatach- 

totek. Cf. tatmek. 
— katełgon — przynosić; adferre, adportare. 
tetratefkok (TaTpaTaTbKOK) — słać, nakryć; stemere. 
tettylatek (TaTTŁMBaTeK) — wymyślać, wynajdywać; excogitare. 
tettyUJc (TaTTŁŁseK) — kłaść, ponere. Cf. ttłgatatk, 
tetvateikok (TaTsaTeTKOK) — wysadzać, przesadzać; exponere, trans- 

ponere. 
tetmntek (TdTBHHTCK) — prowadzić; ducere. 
tetyłek (t^tłmck) = tetłylek. 
teval (Tenaji) — potrawa: ryba suszona; cibus: pisces siccati. 



Si 6 I. RAnLlŃiKl. 

teven(Uvge (TBBSHaTBra) — płetwy; pinnae. 

teretgerengok (tSBHTrapsHroK) — unikać niebezpieczeństwa; efftigere pe- 

ncaluni. 
tev*jengetok (T8BB'bHraT0K; — wyciekać; eflFIuere. 
tevłok (T9BJI0K) — uderaać z IrzaBkiem, klaskać; plaadere. 
tevujetok (TBBjrfeTOK) - tejuvok. 
tfłkavok (i^jncaBOR) — osłabiać; debilitare. 
tgcUłgen (TraTJiraH) — kosmaty, kosmać;;, nazwa psa; yiHosos, nomen ca- 

nifl. V. getgon. 
tgentwetok (TraHTdBaTOK) — unosić; auferre. V. tałacJuatek, łetokj tettok. 

t(Uvfik, 
tgivok (tfhbok) — posyłać, mittere. Cf. tiWkuk^ tagifo^kuk. 
tgjulecek (TrK)^eB3K) — uczyć się; discere. V. tngjtdeook, Cf. »q. 
tgjulevołan (Tr^ioaeBOJiaii) — uczeń; discipulus. 
tgrepevok (TPpdiiBBOK) - przestać, skończyć śpiewać, odśpiewać; C6fr* 

sare canere, finire canere. cecinisse. 
tgrupok (rrpynoK) — podcierać; subterere. 
tgujgegesgeuok (TrywraracreBOK) — oszpecać, obrzynać członki; defor- 

mare, detruncare. 
tisgehwok (THcrajiBHBOK) — ruszać, poruszać, trząść, potrząsać; mo- 

vere, ąuatere. 
titketyn (thtkbjiłih) — pismo, list; scriptio, epistoła. V. kdiaitok. 
tiu'kuk (THTTbKyK) — przysyłać; admittere. V. tg%vok^ tagifot'huk. 
tjageetkók (t-bhtbbtlkok) — giąć; flectere. Cf. tokegemk, flq. 
tjagłatek (TtJirjiaTaK) — zgiąć; flexisse. Cf. sq. 
tjagłałok (T^nr^raTOK) — naginać; inflectere. 
tJavt€vok (t^ł^bstbok) — powtarzać; repetere, iterare. 
tkaggovavok (TKarroBasoK) — obalać, burzyć, niszceyć; evertere, diruere, 

vastare. Cf. tnv€tovavak. 
tkamen (TKanaH) •" ryba łososiowata: Kizucza; Salmo sanguinolenłus 

Pall. 
tkap (TKaii) — więcierz pleciony z łoziny ; apparatufl Timinalis ad pisces 

capiendos. Cf. gigngig, 
tkegevak (TKaraBaK) — zaginać; reflectere. V. tfagłaiok, 
tkengewk (TK3HraBOK) — palić, odpalać; urere, oburere. Cf. tagls9ok. 
tkentoavan (TKBHToaBaH) — otwór w ścianie, dla odświeżania powietrza 

w izbie; foramen in pariete. 
tkecwgergen (TKaoBrapran) = tacheovgergon, 
tkevanłyłavok (TKBBaHJiŁiJiaBOK) — zawracać, powracać; reverti. 
tkisgek (TKHcraK) = tekiśgek, 
tkit€vg (TKHT»Br) = t€tcMtevg. 



SŁOWNIK NARZECZA KORYAkÓw. 217 

tkitk (tkhtk) — dym; famus. V. ttchwok. 

tkit'kiłevok (tkhtbkhtbbok) — stracid, zgubió; perdere, amittere. Cf. 

tatomnevok, 
tkvlevek (TKBJiesBK) = takevlevek, 
łłajvogergen (TJiaftBorBpran) navajpog — bałamucić dziewczyny; ten- 

tare, sollicitare pudicitiam yirginis. 
Hakk (T.;iaKK) — leźeó; jacere. Cf. tłgałk, 
tłantavok (TJiaHTasoK) = taachamavok, 
tiasak (TJiacaK) = tgujgegesgeook, 
tłchłetk (Td!ixTaTK) — wozić; vehere. Cf. tyvlek, 
tlejvin (TJieilBHH) etvoteken — tydzień; hebdoma8. V. ełvoL 
iUjvek (T,z[efiB9K) = telepek. 

detat^kuk (T./ieTaTŁKyK) — zawiązać, związać; vinxi89e. V. są. 
tletek (tjictbk) — wiązać; vincire. Cf. tarrikj terek^ ktattkuk, 
iUtełon (TJieT3j[0H) — związywany, pleciony; vinctus, nectus. 
tłeuetumgen (TJiesaTyMreH) — towarzysz drogi; coines. V. tlejvek, Cf. 

tomg^an. 
iłgak (TJiraK) = enatelgatok. 

łłgatk (TJirajiK) — położyć się; jacuisse. V. tłakk. 
ttgefkn (TJiraTbKH) = teUgeikn. 

tłgfnongaksav (T^rMOHraKcas) — obrączka, pierścień; annulus. V. są. 
tłgotgon (T.irojrroH), pi. ttgrgt — palec, palce; digitus, digiti. Y.atłgon, 

mejgośan t.^ mktan t.^ gnuńki t.^ e/iegjeo t,^ enńniki t. 
łUepitkuk (TJUiefiBHTKyic) == uJejmikuk, 
ittvge (TJWiBra) = tetrge, 
tłmgagpat (TJiMrarnaT) = naw^teggergon. 
tłpanreovek (TJinaHpaoBaK) — brudzić, śmiecić ; inąninare, sordidare. Cf. 

tamonchantetok, 
łmakk (TMaKK) — opanować, zająć, złowić; occupare, capere. 
tmeka (TMBKa) — moczyć; buiDectare, aąua imbuere. Cf. tmutchorok. 
tnydgevok (TMBCBrnBOK) — naprawić; reficere. Cf. tanesasmgek. 
tfnet'kevok (TMaTfcK:-»BOK) — przynosić ulgi^, pomagać; levare, adjuvare. 
tmkevok (tuksbok) — płodzić; gignere. 
łmlatok {ty.jixbok) — kruszyć; comrainuere, confringere. Cf. tamkat- 

vetok. 
tmtuk (TMJiyK) = temłtJc. 
tmmakk (TMMaiCK) = tmakk, 
tmoikok (tkotbkok) — zabijać; interficere. 
tmiok (tmtok) — n^yć; lavare. Cf. ilch.atevok. 
tmutchovok (TMyTXOBOK) — napawać, naniaczać; imbuere, tingere. V. 

tmeka, 

BospTAwj Wjds. filolog. T. XXII. 28 



Sl8 t. RAbuAstft. 

tnagergen (THaraprsH) = głget^ garergen. 

— jattgen — wschód księżyca; luna oriens. 
tnagimke (THarpHica) = głgeł^ garergen^ tnagergen, 
tnat'kłavok (THaTLK^aBoic) — wstydzić, zawstydzać; confundere, pudore 

affioere. V. nafkłatok, Cf. tageikesjpogke. 
inejchaśhiietok (THBfixacLKHB9T0K) — osła wiać, hańbić^ gubić; infamare, 

dehonestare, perdere. Cf. sq. 
tnejchavak (TH8fixaBaK) = tnechaSkiretok. 

tneka (THSKa) — rosnąć, rozrastać się; crescere, increscere. Cf. tańg€Vok, 
tneten (THajran) = katteg, 
tngavjovge (THraBioerB) — nasiona; semina. 
tnjartogałok (THHBToraTOK) — żenić; uxorem dare. V. navtogke, 
tnłgav (THJiraB) — łuska; squamea. 

tnopelatgen (THona^iBaTraH) — Lis krzyżówka; Vulpes var. V. tatłoł, 
tnotgergen (THOTrapran) — nabrzmiałość, puchlina; tumor. V. 6q. 
tnutek (THyT9K) — nabrzmiewać, puchnąć; tumere. 
tnytek (thbib3k) — wyszywać; acu pingere. Cf. są. 
tnycetok (thłibbtok) — szyć; suere. Cf. są. 
tnyvok (thbibok) — zszywać, podszywać; consuere, subsuere. 
toerkmegosołan (TOBpKMarocoJiaH) — nieliczną rodzinę mający; parvam 

habens familiam. Cf. gakmegesole. 
tojeoga (Toeora) — pokarm, jadło, strawa; alimentum, cibus. V. 'Bvujtk^ 

tevu]etok, 
tokavravok (TOKaspasoK) — krzywić; curvare, Cf. gakavrtde. 
tokegerok (TOKersBOK) — giąć, zginać; flectere, inflectere. Cf. tjageet'kok. 
tolanjape (TOJiHH-ŁHne) — młotek; malleolus. 
totok (tojiok) — Wątłusz kablijon; Oadus morrhua. 
łomavak (TOMasaK) — grzać, nagrzewać; calefacere. Cf. ttgłdvok, 
tomgetgan (TOMra^rran) — towarzysz; socius. Cf. deuetumgen. 
tomkeiok (TOMKaBOic) — pomnażać; multiplicare. 
tamla (tomjui) — blizko, zblizka; prope comminus. V. tt7rdavok, 

— mngotan — krótki wzrok mający; myops. Cf. nuraaetjł- 
łałan, 

— nynensisatkij = Umdamngołan, 
tomlarasjen (TOM-iapact-fen) — sąsiad; yicinus. 

topet'knjavok (toubtłkhhbok) — kończyć, dokonywać; finire, perficere. 

Cf. peli^knk. 
toppek (TonnaK) — kryć, nakrywać, przykrywać, ukrywać; tegere, ce- 

lare. Cf. ^jpek^ ałchapok. 
Łoppok (TonnoK) = toppek. 
toragvoken (ToparBOKBH) — początkowy; initialis. 



BŁOWNIK NABZBGZA KORTAKÓW. 219 

tortvagałók (TopTBarOddOK) — przesiadać, zmieniać miejsce; locum mutare, 

iu novo loco se locare, sedere. Cf. waśdtok. 
totgatkn (TOTraJiKH), pi. totgnłkvge — piasek, piaski; arena. Cf. Sgej. 
totgalkvge (TOTrajiKBra) vejemkine — piaski na rzece, mielizna; yadam, 

brevia. V. vejem. 
totkapchergon (TOTKonxeproH) — pień, pniak drzewa; truncus. 
tovekk (tob9Kk) — wsuwać; inserere, inmittere. V. tvikke. Cf. tnenpekk. 
tpaSdk (TnamaK) — szkodzić, rozbijać; nocere, disjicere. 
tpassak (TnaccaK) — strącać, spychać, zepsuć; detrudere, corrumpere. 
tpgalavók (Tnra^ABOK) — pławić, kapać; proluere, mergere, in aqaam 

compellere. Cf. inetalemjeuok, 
tpintevok (TnHHTaBOK) — rozsypać, rozrzucać; dispergere. 
tpit'klerok (TDHTbKJiaBOK) — ogłuszyć, zagłuszyć; exsurdare. V. etńłukłi 
tpkatkok (TUKaTKOK) = tapkatkok. 
trgetr (TprBTp) — mięso; caro. Cf. są. 
^gyn (TprBffl) — mięsny; cameus. 
^rta^A^n (TpHaTŁKdH) — sposób mówienia: dziękuję; modus dicendi; gra- 

tias ago. Cf. vatajak, 
trkke (TpKKB) — tłoczyć, ugniatać; preraere. Cf. 8q. 
łrleatek (TpjeaTBK) — wytłaczać, wygniatać; exprimere. Cf. 8q. 
trletek (TpjieTSK) — wtłaczać, wgniatać; imprimere. Cf. są. 
trryllepćk (TppBLiMeBBK) = tłocząc rozrzucać, rozlewać, rozsypywać, 

preraendo disjicere, disfundere, dispergere. 
tsomnnok (TCOMaBOK) — godzić, doprowadzać do zgody, uspakajać; con- 

ciliare, pacificare. Cf. tansamgok. 
tsomklatok (TcoMKJiLaTOK) — obwijać, okręcać; circumvolvere. 
tsugesewk (TcyrBcasoK) — mieszać, pomieszać, przeszkadzać; miscere, 

impedire. Cf. achagpamtok. 
ttagtatok (TtTar.iaTOK) — ruszać, poruszać; movere. 
Uahurerek (T^TaJiTypsBaK) — wywikłać, rozwikłać, rozpętać, oswobo- 
dzić; evolvere, ezpedire, exsolvere. V. tetałturevok, 
Uońavok (ThTABhaBok) — kierować, rządzić, powozić; regere, dirigere. 
ttanchałok (TrBTaHxaTOK; — pj^^*? smarzyć; assare. Cf. tłochata gentty, 
Uchivok it'łtxhbok) — dymić; fumare. Cf. tkitk. 
ftejgetek (TtTaitraTBK) — wychowywać; educare. 

ttenmłavołen {t^hTdBiiJiABOJidH) — oszukany; falsus, deceptus. V. łenmtak. 
Uen8tevok (T'BTBHCTaBOK) — przygotowywać do użytku, naprawiać; in- 

Btruere, reficere. 
ttevgapavken (TTBTBBronaBKBH) — przymuszony, niechętny; coactus, in* 

vitus. V. tatevgopavak. 
ttgłaook (TtTrJiaBOjc) = tomavak, tapkatok. 



220 I. RADLIŃSKI. 

ttJcatef (T^LTKaTSTB) = Koń morski; Trichechus rosmarus. 
tfkakostąferen (TtTbKaKOCTaiip^^H) — podeszwa ze skóry konia morskiego ; 

solea facta e corio Trichechi rosmari. V. kuśterafan, 
łfkevek (TTŁKeBBK) — okat^kek. 

U*kvge (TTLKBra) — części płciowe męzkie; genitalia masculina. 
UłargatgoTijon (T-ŁTJiaBraTroproH) — Widziadło , przywidzenie; Visio, 

yisus. V. łank, 
tłłgałatk (TtTwiraJiafK) — włożyć; imponere. Cf. tetiylek. 
ttmlavok (t^btmjihbok) — przybliżać; appropinquare. V, tomla. 
Uochata gentły (TiiT0xaTa raHTJiLi) — pieczeń; assatura. V. ttan- 

chatok. 
ttokatagentty (T'&T0KaTar9HTJ[Ei) — Uochata gentły, 
ttołgałatok (T-LTOJiraJiaTOKJ — tttgałatk, 

ttomtrag80t^kovok (T-LTOMTparcoTBKOBOK) — strącać, detrudere. 
ttuk (T^ŁTyK) — dac; flarę. Cf. vujejok, V. sq. 
ttulatek (TtTyjLHTSK) — wydmuchiwać; efflare. V. sq. 
ttratek (T-LTBaTSK) — stawiać; statuere. Cf. tasvv'e88avok. 
ttyleatołatok (T-LTfciJieaTOJiaTOK) — uwolnić się; se liberare. V. 8q. 
ttyleksdenchajmog (T'BTBi.ieKC9jeHxaiiM0K) — uwalniać; liberare. 
ttynmevok (T^BTBiHMaBOK) — pochlebiać; adulari. 
tułatałan (Ty^iaTajiaH) — kradziony; furatus. V. 8q. 
tułatek (TyjraTSK) — kraść; furari. 
tuhok (TyjiBOK) — zatrzymywać; retinere. 
tułyvx (Tyjihm) — połów; captura. 

tumekevok (TyMBKBBOK) — jednoczyć, łączyć; unire, jungere. 
tumgi (TyMrH) — cudzy, obcy; alienus, externuB. 
tunmotan (TyEMOTan) — łokieć; antibrachium. 
ture^chwetok (Typ9CbXHB9T0K) — nie przerywać, nie przestawać; con- 

tinuare. 
turetvetok (TypsTBBTOK) — oddalać; longinquare. V. nuraa^ nuraaki, 
turiav (TypiaB) — Pokrzywą; Urtica. V. juvpen%, 
turkałt€t*kuk (TypKa»iTBTBKyK) — przewiązywać, związywać; connectere. 

Cf. tletek^ tletat'kuk, kłattkuk. 
turmettev (TypMBTTBB) — turmttyv, 

turmityv (TypMHTBm) — poranek, rano, rankiem; mane. Cf. flq. 
turmityvki (TypMHTBiBKH) — poranny; matutinus. 
— tnagergen — Zorze poranne; lumen coeli matutinum, lumen ap- 

parens in coelo antę solem orientem. Cf. €^gaven garergen, V. gigeł. 
turmmttyv (TypMMHTBiB) = turmityv. 
turnyk (TypHBiK) — nowy; novu8, recens. V. tenturinki. 



SŁOWNIK NARZECZA KORYAKÓW. 221 

turtepcat^huk (Tjrprd^KaTbKyK) — przerabiać, odnawiać; refieere, reno- 

vare. Cf. t^mesasmgek^ tmeSgevok, 
turuvg% (TypyBrn) — wy; vos. V. gmm^ gtt^ enno, mururgi^ ettoygi. 
iuv€J (Tyuafi) — Trawa morska; Zostera marina. 
trajgatek (THafiraTSK) — gasić, tłumić; ex8tinguere. V. roajgok, 
tvatok (TBaTOK) — poznawać; cogno^cere. 
tvegotak (TsaroTaK) — odkrywać, odmykać; aperire. 
tmkke (tbhkkb) — zasuwać, zamykać; trgero aliqua re^ pone aliąuid 

ponere, claudero. V. tav^kk. 
tmiatatok (TBHrajiaTOK) — natę/ać, rozciągać; contendere, intcndere. Cf. 

tchvevok. V. 8q. 
tpitek (tbht3k) — ciągnąć; tendere. 

Wiłetok (tbetstok) — dziwić, podziw wzbudzać; adrairationem movere. 
tvłchevok (tb^x3Bok) — mówić, powiadać, opowiadać; loqui, dicere, 

narrare. Cf. menefuk, 
tygek (TfcirsK) — przylatywać; advolare. Cf. sq. 
łygelatok (TBirajiHTOK) — latać; volare. V. tegałgon. Cf. tynekivtkuk, 

tynelatk. 
tyłgepetok (TtiJirBHaTOK) — dusić; strangulare. 
tyłgev%k (TBi.^r9BHK) — bielić; dealbare. V. nyłgakij. 
łyłgiłok (tbijithtok) — podnosić; tollere. 

tyłłytek (tbmjilitbk) — wieszać, ważyć; pendere. Cf. 8q. • 

tyłłytkuk (TŁMJifciTKyK) — wywieszać co na słońce, na powietrze, wy- 
wieszać znaki; exponer3 aliquid soli, a^ri; exponere, signa. 
łylmtyt (tbijibmtbm), pi. tyłmovgi — orzeł, orły; aquila, aquilae. V. fcfy- 

tyłgon. 
tyUył (tbmtbiji) — sit; juncus. 
tyługov (TBUiyroB) — prządka: lanifica. 
tynegegkij (TBinarsncift) = janełatok. 
tynegemikovgt (TBiHsrBpHHKOBrH) — ptaki; aves. 
tynejunjevok (TBinaioHTb-feBOK) — przypalać; adurere. Cf, taglerok^ tken- 

gevok, 
tynekittkuk (TBiH3KHBTKyK) — rozlatywać się; diversa volando petere, in 

diyersa auferri. V. tygelatok. Cf. tynełkMan, 
tyndcuk (TBraajiJiTK) — wlatywać; involare. V. tygelatok, 
tynełkiołan (TBiHSJiKHBjraH) — odleciały; avolatus. V. tynekwtkuk. 
tynenakatagkij (TBiHdHaKaTarKiir) — wyciąć, wyrżnąć; excidere. 
tynenisankij (TBiHaHHcaHKJft) — oczyszczać; expurgare. 
tynenjettttgkij (TBraBH'Ł'feTTyrKii'i) — trzeć; terere. 
tyneńkruregkij (TBiHaHKpyparKJft) — zazdrościć; invidere. Cf. ntynenkru- 

reyki. V. achinsacUok. 



222 I. RADLIŃSKI. 

tynenmeagagatan (TBiH9HM8crarajiaH) — lekara; medicus. 
tł/nenmesgagałan (TbisaHMecrarajiaH) — lekareki; mcdicinalis. 

— tgjułerołan — uczeń lekarski, felczer, cyrulik; medici discipulud, 
chirurgus. V. tgjulevołan, 

tfjnenmesgogtneg (TBiHdHKdcrorHHer) — lekarstwo; medicamentum. 
tynleh (tłih^ck), mutumot t, — puszczać krew; yenain secare. V. wu- 

łumoL 
ty^meikuikin (TUHŁMCTKyTKHH) — buntować^ oszukiwać; sollieitare |»le- 

beiii. fallere. 
tyniyikuk (TBiHraBiTKyK) — rozrzucać; disjicere. 
ty nerek (TŁipB^BSK) — ostrzyć; acuere. Cf. nywokij, 
tysuwok (TBicyHBOK) = łmeka^ tmutchovok. 
tytarerok (TUTap^eoK) — gładzić; mulcere. 
tytchatek (TbiTxaTeK) — czerpać, połykać; haurire. 
ty te (tbitb) — kiedy; quum. 
tytetik (tbitbthk) - - warzyć, gotować; coąuere. 
tyt'kerem (tłitłkspbk) — król, ce?arz; rex, imperator. Cf. tyt'hn, <tr- 

mepi. 
tytkermin (TBiTKpaMHH) — królewskie cesarski; regius, imperatorius. 
tyt^kermesat (TBiTBKepMBcaT) — pańsŁM'o; imperium. 
tyt^kin (tbitbkhh) — słońca (gen.), słoneczny; solis (gen.), solariuB. Y. 

tyt'kn, 

— enegnegergen — wschód słońca; ortus solis, sol oriens. 

— ratkegergen — zachód słońca; occasus solis, sol occidens. 
tyt^kn (tutbkh) — słońce; sol. 

tytychatok (TBiTBixaT0K) — wyprawiać skóry, skrobać; radere, soabere, 

pellem perficere. 
tytyge (TBiTBira), pi. tytyvgi — igła, igły; acus, acus. V. tyutetok. 
tytyenneen (tbitbi8hh'<)9h) — gatunek ryby; Syngnathus acus, Bellona 

rostrata. V. enneen, 
łyvetok (tbibbtokj — obejmować; amplecti. 
tyvisetok (tbibhcbtok) — poić, napawać; potum praebere alicui. 

— vapachata — napoić muchomorem, otruć muchomorem ; Agaricum 
muBcarium in potione dare, venenare. V. tappak, 

tyvlek (tbib^ick) — ciągnąć, wozić; trahere, vehere. Cf. ttchtetk. 

tyułuk (TBiBJiyK) — przyciągać, przywodzić, dowozić, dostarczać; ad- 

trahere, advehere, adportare, praebere. 
tymtetok (tbibhtbtok' = tymsetok. 
tyvtetok (tbibtbtok) — nawlekać co na nitkę; trajicere filum per ali- 

quid. Cf. tytyge. 



SŁOWNlE NAtŁ2(fldZA KORYAkÓw. 323 



U. 

uataluk (yaTajiiOK) — znosić, cierpieć; pati. 
uaiek (yaTCK) — czekać; esapectare. Cf. są. 
uatok (yaTOK) — poczekać; exspectare, rem differre. 
uchińkekij (yxHHfcK€Kifi) — letni; aestiyus. V. etleet 
ugfkit (yrrbRHT) — pudło; capsa, arcnla. 
uiłałek (ynjiaTaK) — palić; urere. 

— oj^ateoigan — palić w piecu; incendere ligna in fomace. V. oj^- 
lateołgon. 
uifUok (yHHTOK) — rzucać, zarzucać; jacere, objicere. 
uiscetok (yHCB3T0K) - grać, bawić się; ludere. Cf. są. 
utstnnegki (yHCBHHariCH) — służący do grania; lusorius. 
uityt (yHTŁir) — cień, anioł, święty; umbra, angelus, sanctus. 
uttytog (yHTBiror) — aniołom, święty ra, do aniołów, do świętych; an- 

gelis, sanctis; ad angelos, ad sanctos. Y. rogsat^kogergon. 
uitUv (yHyTB^, pi. uituvg% — drzewo, drwa; lignum, ligna. Cf. utota. 
%ivcj (yHBoft) =^ vuivuj. 

ujakui (yHKycb) — mą*, małżonek; maritus, conjunx. 
ujakuSin (yaKymHH) — męża, mężowski; mariti (gen,). 
ujemtevilan (ycMTSBHiZiaH), pi. Hjemt^iiargi — człowiek, ludzie; homo, 

homines. 
ujetyk (y&TŁiK) — rodzaj sani; traheae. V. aermaujetyk, 
ukavu (ynaBy) — prędko; celeriter. 
tJcit (ytcHT) — śledź; Clupea Harengus. 
ułconkij (yjmoEKiii) — leśny; silvester. V. utaogt. 
umeketak (yMeKBTaK) — spółko wać; coire. 
unałtrgon (ynaJiTproH) = skóra Foki; pellis Phocae barbatae. Y. fM- 

moi. 
unjunju (yn-BiOH-BK)) =-= ekk, 

upineg (ymraar) — drąg, tyka, żerdź; contus. Cf. t^meneg^ są 
upinega^kuk (ynHHsraTBKyK) — płynąć na żerdziach, tykach; na^igare 

contis. Cf. tejmek, 
upUock (yiŁSirrott) ^ upitkega^kuk, 

uppipet'kuk (ynnHnaTŁKyK) — drapać się, czesać; se scabere, pectere. 
Cf. segmetuk, 
— het€%rev — czesać włosy; pectere crines, comam. 
upptpot^kuk (yttiranoTŁKyK) — rozczesywać, wyczesywać; depectere. 
ureeichatok (ypcsJUiaTOK) — spać długo, przespać co; diu, diutius qaam 
necesse dormire. Y. jetchcUok. 



2^4 I. ttADUŃSKl. 

uritgen (ypn^rran) — naczynie z kory brzozowej na wodę; va8 e cor- 

tice betulina. Cf. sq. 
uriłgepi (ypn^iranH) — małe naczynie z kory brzozowej; yasculum 

e cortice betulina. Cf. sq. 
unłgan (ypH.^ron) — kora brzozowa; cortex betulina. V. legun, 
tŁŚkaStfoo (yctKacbroB) — lepki, klejowaty; tenax, viscosus. 
usm*morgi (yraypMonrH) — część sani; pars tralieae. 
utout (yToyT), pi. utovgi — drzewo, drzewa, las; arbor, arbores, silva. 

Ćf. sq. 
uttakłyj (yTTaK^iBifi) — bezleśny; carens silvis. 
utorgi (yTOBrn) — V. utout 
utfovg{ (yTTOBrn) = ufovgi. 
utłorgy (yTTOBrift) — leśny duch, leśne widziadło; visio silyestris. V. 

utovgt. 
uttygevqi (yiTLiraBrn) — podeszwy drewniane^ sandały; soleae lig- 

neae. 
uttyn (yTTLiH) — stary; vetus. 
uiik (yBHK) — dusza; aniraa. Cf. uivoj, 
wAkat^kmeśu (yBHKaTBK8H9CŁy) — prosić o pr/.ebaczenie, przepraszać; 

yeniam ignoscendi petere, deprecari. V. tat^lcenecok. 
uułkan (yBJiKaH) — głownia; titio. 

uwesitak (ysBBCHTaK) — całować się; oscula jungere. Cf. sq. 
uwetek (yBB9T8K) — całować; oscula dare. 



V. 

fachkołfosefok (BaxKOJiJiocaTOK) — macać; palpare. Cf. sq. 
yachkotluk (BaxKOJiJiK)K) — obmacać, pomacać; palpavisse. 
vagałok (nara-iOK) — pogrążać się (głównie o sieci); mergi, immergi 

(praesertim de retibus). 
vagkamgajesetok (BancaMraecdTOK) — szczypać co, skubać; vellicare. 

Cf. sq. 
vagkamgatok (sarKaMraTOK) — uszczypnąć; vellicavi8se. 
vagłgon (Bar.aroH), pi. veguvgt — pazur, paznokieć; unguis Cf. wjr^^- 

kuk, 
vajamek (BaHM9K) = vejemek. 

vakkan (BaKKan) — ryba z gatunku Wątłuszów; Gadus aeglefinus. 
vałaam (na^iaaM) — Minóg rzeczny; Petromyzon fluyiatilis. 
vałajak (Ba.^aHK) — sposób mówienia: dziękuję; modus dicendi: gratias 

ago Cf. triatken 



SŁOWNIK KAaZlSGZA KORYAKÓw. 225 

rałasałgen (BaJiacajir8H) — pochwa; vagina. V. vałavaL 

v(Uavał (fiSLJiaLBSLJi) — nóx; culter. Cf. słohał^ 

PoiegtŁagorgan (BaJiBFTBaroproH) — smarki; muccus. V. 8q. 

val{ntavek (sawiHKTaBaK) — smarkać; rauccum ejicere. Cf. tjagergcUok, 

vałomok (Ba^oHOK) — słyszeć, słuchać; audire. Cf. rełołgon. 

vatpełgan (sajinajiraH) — rękojeść u niewodu; ansa, manubrium retis. 

V. gig^gig^ 
vaiygevkt (sa^iBirdBKH) — sople z nosa; guttae mucci cadentes e naso. 

V. vnlegtvo gorgon. 
vamtkałgon (BaMJiKaJiroH), pi. vemfkevgi — warga, wargi; labrum, labra. 

V. gergoś t?., %veuś r. 
vanav€Uenag (BaHaBaT9Har) — lak; cera litteris obsignandis. V. sq. 
vanaven (saHaBaH) — żywica; resina. 
vanchaten eovan (BaHxaTBH soBan) — ptak z gatunku Nurów: Nur 

bardzo wielki; Colymbus sp., Colymbus permagnuś. V. eovan. 
vankovał (BaHKOBaji) — nożyce; forfex. 
vanłak (BaHJiaK) — prosić; petere, orare. 
vannatał (BaHHaTaJi) — ból zębów; dolor dentium. V. sq. 
vannavge (BaHHOBra) — zęby; dentes. 

vańvogałłog (BaHŁBorajucor) — ptak z gatunku Alk; Alca arctica. 
rappak (sannaK) — grzyb Muchomor; Agaricus muscarius. V. tyii- 

seiok V. 
t7amr (BapBHp) — kora, głównie używana do wyrabiania skór; cortex, 

praecipue aptus pollibus perficiendis. Cf. iłkałgen. 

— legunni — kora brzozowa; cortex betulina. Cf. urtłgon^ legun, 

— erinn — kora wierzbowa; cortex salignea. Cf. ereer^ erinn, 
vasak (sacaK) — wkrótce, wnet; mox. 

va^atnna (sacbaTHHa) — iawka, krzesło; scamuum, sedes. 

va3em (Bacdn) — część ryby; pars piscis. 

vasken€Ua (BacK9HaTa) — przebrany; alia yeste indutus, yestitu alius 
rcdditus. Cf. gdśgośgogpołe, 

va8kłengetga Jaiłgen (BacKJiHHraTra hhjifbb) — Listopad; November, 
V. jaiłgen, 

i€utmavton (BacMaBTOH) — roślina: Różo-drzew; Rhododendron dau- 
ricum. 

vchuje^kuk (BxyeTbKyK) — często i ciężko oddychać; anhelare. V. vo- 
jantotatok, 

veajmarokoł (saa^apoKOJi) — gatunek Czosnku; AUium sp. Cf, aha- 
marokoł. 

veemnmłdv {«d9UBXJL&B) — Kamczadałowie, mieszka jacy nad rzeką Kam- 
czatką; Kamtschadali habitantes ripas flumini>< Kamtschatkae. 

' ttoiprawy Wydiinhi liloioir. T \XU. 20 



226 l. RADLlŃSKt. 

veyet'kuk ^^B8r9TŁKyK) — drapak, rozszarpywać pazurami; scalpere, di- 

lacerare unguibus. V. vagłgon^ veguvgi, 
vegtnetał {B3mR9T8ui) — ogryzający paznokcie, paznokciojad; rodens un- 

guium. V. vagłgonj vegurgi, 
vegit^keg (BBrHTBKsr) — rodzaj Raka; Astacus sp. 
vegrtk (BsrpHK) — grzebać, ściągać, zgrzebywać; verrere rastris. 

V. 8q. 
v^gril€vgi (BarpajreBrn) — grabie; rastri. Cf. 6q. 

vegrłifkusitek (B3rpHCKycHTf»K) — drapać się, podraj^ać się; se scabere. 
veguvg% (BaryBrn) — pazury; ungues. V. vagłgon. 

— tynegernikińe — pazury ptasie; ungues ayium. V. tynegernikavgi, 
vejem (bb^m) — rzeka; fluvius, flumen. 

— emłamg — rzeka przybywająca, wzbierająca; flumen aqua cre- 
scente. 

— emłtoeg — rzeka ubywająca, spadająca; flumen aqua decre- 
scente. 

vejemek (B9'feMaK) — na rzekę, do rzeki; ad, in flumen. Cf. rosenkeg. 
vejemki (bcbmkh) — rzeki (gen.), rzeczny; fluminis, fluminalis. V. ka- 

gergen w., kamafkn v. 
vejempi (bs^moh) — rzeczka, rzeczułka, strumień; rivu8. 
rekerin (b3K9phh) — Róża polna; Rosa canina. 
vektgon (n^KTroH) — Sroka; Corvu8 Pica. 
vełchivek (bbjikhbbk) — wybiegać; excurrere. 

veletkochłaiólen (B8JieTK0XJiaB0.ieH) — kupiecki; mercatorius. V. sq. 
velet'kuk (BSJieTŁKyK) — handlować; mercari. 
v€fgek (B9.ir9K) — włócznia na Cielę Morskie; hasta ad Phocam vitu- 

linam interficiendam. Cf. pojgen. 
vełgkivołan (B^jirKHBOJiaH) — uciekający, zbieg; fugitivus. 
vełkivok (b3Jikhbok) — biedź, uciekać; currere, efFugere. Cf. vesJcivot^- 

kuk^ vetnichaikuk, 
vełkl {B3JiKJih) pi. vełklvgi — szczęki; mandibula et masilla. 
vełmckat'kuk (BajiHHxaTBKyK) — uciekać, unikać; effugere, vitare. 
vełołgon (bbjiojitoii), pi. vetuvgi — ucho, uszy; auris, aures. 
vetveł (BBJIB9.3) — naparstek; tegumen digiti. V: vgłv<jł. 
vefvuveł (BB.iByB8.i) — Wrona; Corvus corone. 
remłkevgi (BBMaic^BrH) — V. uamłkałgon, 
vemragłn (BBMpar.iH) — zwierzątko z gatunku Łasicy; Mostela ni- 

yalis. 
veńgołen (sBHBroJiBH) — płynący; fluens. 
reńkor (Bouticoi)) — Ren. samica; Ceryus tarandus, femina. V. €lvul^ 

kor aga. 



SŁOWNIK NAIŁZBCZA KOUYAKÓW. 227 

v€nkup%neg (BSHKynHHsr) — szczypce; forfex. 

renietok (b8HT9Tor) — przełazić; transrepere. V. iv(Uok. 

venvep€k {BBBBhndK) — iść za kim, śledzić; yestigare. 

venvlag€ (BaHBJiarB) — nałożnica; concubina. 

V€nvoragek (BdHBopardK) — nałożnik; coneubinus. 

venyxtun (B^HBiHTyH) — ptak z gatunku Gęsi; Anser sp. 

peskitofkuk (BdCKHBOTŁRyK) — rozbiegać się; diyersa currendo petere, 

in diyersa currere, V. vetkivok, 
vetgertat gaiatok (BarrapraT rajiaTOK) — spóźnić się; tardius quam ne- 

cesse yenire. 
vgłvgł (srJiBrji) = vełvei, 

vtagargan (BHarapraH) — śmierć, mors. V. viałaky maihuk. 
viaj (BHaft), pi. viajevgi — trawa, ziele, lekarstwo; gramen, berba^ me- 

dicamentum. Of. 8q. 
inajgefk%n€g (Bnai^BTbRHHcr) — sierp; falx dentieulata. Cf. sq. 
viajjevg% (BHaMBFH) = viajevgi. V. maj, Cf. są. 
riajsmk (BHaficBHK) — kosić; nietere. Cf. sq. 
viaj9vtneg (BHaftcBHear) — kosa; falx. Cf. są. 
riałak (BHajiaK) — zmarły, nieboszczyk; mortuus (feu). V. są. 
viała^ (BHaJiaTKH) — z martwych; ex mortuis. V. kotgergon. 
ma^kuk (BHaTBKyK) — umierać; mori. Cf. vortałat, 
mleCkuk (BiuieTBKyK) ^ vde(kuk. 
mnne (bhhhb) — droga; yia. 
mrumch (BHpyBHx) — rodzaj ryby łososiowatej: Krasna ryba; Salmo 

lycaodon. Pall. 
vi8levtuvgi (BHOJieBTyBrH) — potrawa: nadgniłe główki rybie; cibus: 

capita piscium fermentata. V. levłuvgi^ levet, 
risuketchig (BHcyK8TXHr) — wyrostek sutkowy; processus mastoideus 

(apophyse mastoide). 
vi8unevovgi (BHcyH3B0BrH) — kolczyki; annuli auriculares. 
vitevolvatok (sHTBBOJiBBaTOK) — dziwić się; mirari. 
vu'kuki (BHTBKyKH) — pierwszy; primus. Cf. nitachavkij\ 

— eUe jattgen — Czerwiec; lunius. V. elleeł^ jaiłgeti, 

— IkUg jaitgen — Grudzień ; December. V. Ikleg^ jaiłgen. 
vi^kukinek (BHTŁRyKHHSK) — po pierwsze; primo. 

mtatrit (BHraBHT) — Mech; Muscus. V. voUyp, 

vitcit (bhtbht) — młode Cielę morskie; catulus Phocae yitulinae. Cf. 

kdytan. 
viiyvtt (bhtłibht) — ryba łososiowata: Golec; Salmo sp. 
vivgivgi (BHBPHBrH) — tarcice, deski; tabulae. 
vjagergatok (BHT^praTOK) = vujagergaiok. 



228 I. RADLIŃSKI. 

vtchhajgen (B.iXKaHr3H) — talerz; orbis, discus. 

vłegtvagorgon (B^erTsaroproH) = vałegtvagorgon, 

vłkvł (bjlkbji) — węgiel; earbo. 

vłygen (BJiBiraH) — wiatr ze strony morza, wiatr raorski; ventu8 
a raari. V. gigen^ vujał, Cf. %vinyjgen, 

vtygevhi (sJiBiraBKH) = tałf/gerkt. 

vndk (BHaK) — pozbawiać czego, grabić; privare, adimere, eripere. 

voajgok (BoaftroK) — gasnąć; exstingui. V. tvajgatek, 

vog8atkogergon (sorcaTKoraproH) — modły uroczyste, nabożeństwo pu- 
bliczne; supplicatio solemnis. Cf. takagari;on, 

— aggagkog akan ik uitytog — modły do Boga lub do świętych; 
supplicatio ad deura seu ad sanctos. V. ^gg^g^ akan ik, uityt 

voftvok (bohtbok) — milczeć; silere, tacere. Cf. novenmoche. 

vojagargoneghk (noHraproHPrjiOK) = vujagargonegłok, 

vojamgot jaitgen (BOHMroT HH.^rBH) — Październik; October. V. jait- 

gen. 
vofan.„ (bohh...) = vujan,„ 
vofarvat (BonpBaT) — cięciwa; chorda. 
rojatgr (BOHrrp) = vujatgr. 
vojafkok (bohtbkok) — ociągać się, zwlekać; cunctari. Cf. achiM- 

pełok. 
vojnvegałpełon (BoftHBarajinajioH) — tajemny; secretus, occultus. 
rotopp (BOJionn) — łopata; rutrum. 

vortałat (BopTajiaT) — konać; ultimos spiritus trahere. V. viafkuk, 
vo^tkogirgin (BocBKBTKorHprHH) — sinieć; livere. Cf. nineśgaJd, 
votatok (BOTaTOK) — kwitnąć; florere. V. kseknetoriy misapi, 
votop (BOTon) — Mech jeleni; Cetraria rangiferina, Cf. vttavit 
vagkarok (ncrKaBOK) — padać; cadere. 

rteuot (bt3bot) - - Świszcz bobak; Arctomys bobac. Cf. kakkaven, 
vt€pepekalgtn (BT^n^n^Kfunhrun) Mysz szara; Mus cirineus. V, pipi- 

klgtn. 
vtgrekiknytki (BTrpaKHKHWTKH) — przypadkowy. 
vuivuf (ByHByfi) — tcłmienie, oddech; halitus. V. vujantotatok, 

— g^''g^ke — powietrze; a6r. V. gargosańke. Cf. gargańenak'e. 
vujagargoneghk (ByHraproHerjioK) — pluć; spuere. Cf. karyajgek, 
vujagergatok (ByHrepraTOK) = vujagargonegłok, Cf. 8kevujagergon, 
vujagergon (sy^rapron) — kaszel; tussis. Cf. mołłuimjagergen, sketujor 

gergon. 
vujał (ByHJi) — burza, zawieja; procella, procella nivosa. Cf. akctmgen. 
vujantok (synETOK) — wzdychać; suspirare. Cf. sq. 
vujantotałok (ByHHTO^iaTOK) — oddychać; spirare. 



SŁOWNIK NARZRGZA KORYAKÓW. 229 

vujatgr (synTrp) — pierś; pectus. 

vujejok (ByMoK) — chuchać, dmuchać, dąć, nadymać; flarę, inflare, 

inspirare. 
vufep8ak (ByfencaK) — świstać, gwizdać; sibilare. 
vtUkevgi {BjJihKBBra) — Porzeczka, jagody; Ribes rubrum, baccae. V. 

nfutenegergen. 
nurtUgirgtn (BypaTrnprHH) = iauichtok, 
ruratturek (BypaTrypnK) — odpoczywać; ąuiescere. 
vus(Ji€Uok {bjctatok) — zaćmić, zaciemnić; obscurare. 
viUvot (ByTBOT), pi. vutvotov — liść, liście; folium^ foh'a. 
wcufsatok (BsacŁcaTOK) — siedzieć; sedere. 
vo'e89f(Ji (BB'feccflK) — stać,* stare. Cf. t€iłw'es8avok. 
volepi (BO.ienH) — gwóźdź, ćwiek, dłuto; clayus. 
vyletok (błmctok) — płacić; pendere pecuniam. 
vyihuk\ (BŁiTbKyKH) = mfkuki. 



-»€i|^£>- 



EWANGELIA Ś. MATEUSZA R. V, 1—12. 
KAZANIE NA DZIEŃ WSZECH ŚWIĘTYCH. 



Zabytki języka polskiego z wieku XV, z rękopisu DLII 
Biblioteki kapitulnej w Pradze. 



Wydal 
LUCY JAN MALINOWSKI. 

— o-^«>-<> 



w bibliotece kapitulnej na Hradczanach w Pradze znajduje sie; 
rękopis papierowy in 8^, oznaczony D. LII. ^) Obejmuje on tekst ła- 
ciński różnej treści teologicznej i różnymi rękami w połowie wieku XV 
pisany. Między łacińskimi traktatami i kazaniami znajdują się dwa 
ustępy polskie, które tu poniżej w całej rozciągłości podajemy. Oprawa 
jest spółczesna z powstaniem rękopisu; składają ja deski drewniane, 
obciągnięte skórą, zapięte sprzączkami, dotąd zachowanymi. Między 
okładkami a rękopisem, po obu stronach, znajduje się po jednej karcie 



*) Por. Adolf Patera. Rukopisne pam/itky polskeho jazjka a literatury v Praze. 
Ćasopis Muzea KraIovstvi feskclio. Roćnik LIV. 1880. str. 534. Składam niniejs^zym 
serdeczne podziękowanie p. Adolfowi Paterze za zwrócenie uwagi na ten zabytek, za 
ułatwienie mi wstępu do Biblioteki kapitulnej, oraz za chętna pomoc przy odpisywania 
tek.stu polskiegi) i za udzielenie notatek do opisu manuskryptu. 



KWANORLIA Św. MATBU8ZA. 231 

pergaminowej z jakiegoś brewiarza łacińskiego z XII lub XIII wieku. 
Pierwsza z tych kart recto wyskrobano, a natomiast napisano pismem 
wieku XV: „Liber Jacobi presbiteri Coste, Poloni, Zacheo presbitero 
ad eius mortem creditus et mutuatus, post caius mortem eidem Coste post 
Hradecz in plebania debet restitui. Si auteui et Costa iinem vite haberet, 
tunc debet dari Johanni presbitero, dieto Zavily, eciam Polono, qui 
fuit in Trzebochowice et in Dwór pro plebano. Et hoc totum. Carta 
ista papirea hic applicata de manu dicti Coste attestatur in yeritatem.^ 
Po czym drobniejszym pismem: „Que carta yersus manum sinistram in 
assere est applicata." U dołu stoi: „Libellus M. Johannis de cubito". 

Ka 2-ej stronie u dołu, jakoteź na karcie papierowej za wierzchnią 
okładką, znajduje się spis rzeczy, zawartych w rękopisie. 

Bękopis składa się z zeszytów po 12 kart, opatrzonych kustodanii, 
z oznaczeniem liczby zeszytów. 

Sam rękopis rozpoczyna „Liber contra quendam grecum Athana- 
sium negantem purgatorium. Liber XIII°" ąuestionum dni Richardi ar- 
chiepiscopi armichani ^), primatis ybemie, de ąuestionibus armenorum 
tractans , agit contra Athanasiuin grecum quendam , purgatorium pro 
peccatis dimissis negantem. In qao ostendit satisfaccionem apud viyos..". 

Karta 20a czysta. 

Od karty 20b poczynają się traktaty teologiczne. 

I tak: k. 20b: prolog. 

K. 21a traktat: „Errores Nicolai de Czerucz tbeutonici contra pur- 
gatorium, quo8 receperunt et deienderunt Tliaborite cum ceteris malis. 

K. 47a innym pismem: „Tractatus reprobatorius precedentem itd.". 

Na k, 87a „Tractatus katholicus per modum dialogi. 

Od karty iJ2H idą „Sermones fundamentales defunctorum"^ które 
kończą się kazaniem pogrzebowem: „Sermo pro defunctis^; £t cum 
coniidentes et morientes spem habeamus etc/. Pisane sa te kazania kur- 
sywa, w 2ej połowie w. XV. 

Na karcie 171a-b znajduje się dokończenie kazania, którego 
początek pomieszczony jest na końcu rękopisu. 

Na karcie 173a innym pismem znajduje się ustęp łaciński , po- 
czynający się od słów: „Hodie Siincta mater ecclesia memoratur festum. 
omnium sanctorum^ i t. d., a kończący się wyrazami: „de quibus scri- 
bitur ewangelium hodiernum MtV^". Po czym idzie tekst polski: 
„W on czas vzrzaw ihus gromadi...^. Na karcie 173 koniec ustępu pol- 
skiego w słowach: „otplata wascha opyyta gest na nyebyeseh Mat V^^" 



') W spinie rzeczj: „ardmacani.' 



232 LucnrJAN Malinowski. 

Na karcie 218b poczyna się kazanie po polsku całe, większych 
rozmiarów: „In die omnium sanctoimm. Nasch pan ihusz xpu8z wyedzącz, 
eze ludze ginako blogoscz albo blogoslawnoscz myenyą .. i t. d. Kazanie 
to kończy się na karcie 224b: „a błogo stoya przecziw schobye yako 
gorzkye a slotkye, proszmisch pana bo(ga)'^. Ustęp ten polski pisany 
jest wyraźnym pismem, w przybliżenia około połowy wieku XV. 

Na karcie 225a znajduje się rzecz: „De libera verbi Dei predi- 
catione". 

Na k. 2B2a zaczyna się kazanie, którego zakończenie mieści się 
na k. 171a-b. 

Ostatnia kartę 232b wypełniają łacińskie przypiski treści nabożnej, 
które się zaczynają: „Yidens Jesus turbas ascendit in montem...^. 

Na tej^e karcie cały rękopis kończą następujące wyrazy: „Et 
ego resuscitabo eum in nouissimo die secundum Joh.^. 

W spisie pi-zedmiotów przytoczone sa tytuły: „Errores Taborita- 
rum contra purgatorium" i „Reprobacio precedencium errorum de 
purgatorio". 

Rękopis DLII. Biblioteki kapitulnej w Pradze. 

K. 173a. 

Hodie sancta raater ecclesia memoratur festum omnium sanctorum 
et eorum, quorum festum per annum celebratur, et quorum ecclesia non 
celebratur, et sic hodie est festum sancte trinitatis et sic ihu xl ^), Be- 
atę virginis, apostolorum, martirum, confessorum, virginum, et breviter 
omnium sanctorum a minimo usque ad .maximum ; et sic hodie est ec- 
clesie festum fratrum nostrorum, quia quidem ex nobilibus sunt, inter 
eos quidam ex kmethonibus et ex omnibus statibus, qui hodie gaudent 
et affectant, ut ibi omnes yeniremus, hodie est memoria illius turbe, de 
qua Johannes dicit in hodiema epla ^), dieens: vidi turbam magnam, 
quam nemo dinumerare potuit ex omnibus turbibus etc. Et sic nos non 
solum deberaus memorare eorum festum, sed etiam penderare («c/) ipao- 
rum opera, quibus ipse meruerunt tantam gloriam, ut eos 8equente8 
eciam spem habeamus de misericordia dei, quam aliqui maximi patro- 
nes fuerunt, ut raaria niagdalena, sanctus petrus etc. Et ut ita nos dis- 
poneremus in operibus nostris, prout quondam magnus allexander (stc!) 
faciebat militibus suis, qui ad ex iuventute paciebat ambulare in annis 
ut asuesceraret (stc!) mai ora sustinere. Sic eciam xristu8 amouebant et 



^) Jesu Christi. 
') epistoła. 



amoYet nos in hodiertio doaHgeUo, ttt ftfma, cfnlbuB omirid fóititudo ini- 
micorum nostrorum yfncitttr, firtlpdr nod r^cipeirelnti^, hec ^t beatitudi- 
nes, de ąuibas i^crfbittir er^ti^^litmi hodl^tHnm Mat. V^. 

Mat V. 

W on ozas^ yzrzaw ibfls gromadi, wstąpił 

na goT^y a gdi Byadl^ przist^pily k nye^ 

Yczenniczi gego; a otworziw ysta swa, ycaul ge, 

rzekacz: Blogoslawyeni ybodzi dachem, 

bo gich gest crolewstwo nyebeschkye. 

Blogoslayyeny czyscbi, bo ony posohad% 

zyemyą. Blogoslayyeni, giscli sa w zely ^), 

bo ony b%da yczyescheny. Blogoslayeny, 

gysch B§ laczny a spragli sprayyedliwoscy^ ^) 

173b 

Bo ony myk)8yerdzye posczygną. Blogosla- 

yeny ezist^o ssyereza, bo ony boga yzrzą. 

Blogloslayyeny («<>/) pocoyny, bo ony sinoyye 

bozi bada zwany. Blogoslayyeny, giscb 

przesladnoscz czyrpy§r prze sprayyedliwo- 

8CZ, bo gich gest crolestwo nyebyeskye. 

Blogoslayeny ge«czye^ gdi bada wam 

layacz (stel) ludzye, a bada was ppzesladowacz, 

a bad^' mowycz wschitko złe przec^wo 

wan, Iszaez prze my% Badyycze sy§ 

a wyessyelczye syą, bocz otplata wascha 

opyyta gest na nyebyeseh (siei) Mat. V^ 
218b 

In die omnium san6torant 
(N)asch pan ihtto xp11s wyedz^z, eze ludze ginako 
blogoscz albo blogoslawnoscz myenya, nyszef gest, 
a ginako k nye cbcza prziCz, ny^e stutfcha, raczil 
na początkn swogego kasza*'^* yą usznamycz, kye- 
bi bila, a potem roskazowacz, kacobi k nye mya- 
no przez (nćl), O tem czy tfltto gest ewfigelia świata, 
yasz pfze to' na d2yen wscbech swyaticli położona, 
eze kaszdi ss nych tako bidttir, yako tuta wi- 



>} w żeli (w ialu). 

*) ta wypuszczono wyrtóy, óńpóMthiiś^ąćff w WtflgatfJief tWt^wf : „ąUottiam 
ipgi saturabuntur. Beati misericordas.'' 

Bosprawy Wydi. filolog. T. X2Ił. 30 



234 L0OYJAN BtAtlllOWSKI. 

lozil pan ihas xpQs y nauczil. prze to k te- 
mu przissedl, abi mi takye, chczem li tamo 
tezę przicz, tey to nauky syą dzyerszeli y tego 
roszkazanya. Na lepsche texta zrozumyenye 
ma bicz to wyedzyano. eze bili mystrzewye yar 
ko y dzyssya seba gich vcznyewye acz le dyabel 
mystrze pobrała gisch blogoscz albo blogoslawyen- 
stwo na dzywnich rzeczach kładli, a tho slowye^) 
blogOBCz, dobre mymo ge, gynego yusch nye chcze 
^ any może, yako mowya : Błogo tobye tota (siei) mayacz 

1. albo wyedzącz. Geny mówili, eze temu błogo, 

gen ma doBsicz gymyenya a przisczya, a tocz gest, 
gich duscha, yaco mowyą o tem, ze zawszde misi 
y mowa y robota, a tich gest bog pyonyacz, podluk 

2 swyątego pawia apostola. Drudzi mówili, eze 

blogoscz wyrzchnya gest gescz a pycz dobrze, a 
wyessyolu bicz, a sz nyewyastamy sya obchodzicz, 
albo nyewyesczye z otroky, a tich dzyssya pełen 
swyath, gich gest brzuch bog, yaco mowy s. p. 
apostoł *), taczi bili sodomytowye, taczi ierozoli- 
mitanowye, na gesch xpfi8 płacal w figurze na- 
Bchich snów, yaco mowymystrz Origenes. 

3. A trzeczy cladli blogoscz we czczy tego swyata 

a w madrosczi, Bo nyczss nye gest czestnyeyschego 

nad madroscz na tem swyeczye. Taczi bili mądrczi 

pogansczy, pana boga nye snayaczi, eze gymyenye 

y oczcziszni swe sche wschemi roszkoschami opu- 

Bcziwschi, stali po mądrosczi, swe błogoslawyenstwo 

219a. 

na tem cladacz. Ale eze tho wschitko biło błogo obłudne^ 

a złe y sdradne, bo wyodlo y wyedzye ku wyekugey nar 

dzi, yako snacz na onim bogaczczu {sic I) ^) gen po tem blodze, 

gesch myal dzen pole {8icl) dnya, goduyącz, po tim krople 

wodi zadał y żebraka, a nye mogl myecz; prze to 

kye bi bilo prawe błogo, a kaco k nyemu przicz, ra- 

czil xpfls tuta wisłowicz, rzekacz: Blogoslawyeny 

ybodzi duchem. A przet tim stogi: eze yzrzaw ihtiB 



') Późoiejgzą ręką: „Bosmaythe blog^ sswyestajre etc.** 
*) Paul. Filip. m. 19. nquoram Deus renter est". 
») Luc. XVI. 19—24. 



BWANOBUA ŚW. MATRUSZA. 235 

grom a di, any cza k nyema gida, geny prze sdrowye, 
dradzi prze nauczenye, trzeczi prze milowanye gego, 
czwarczi prze pozitek, a pyączi prze dziwi, a podała- 
chanye gego albo pofaczenye (gego) w slowye. Wlasl 
na góra, slowye thabor, a otworziw swa rata, yczil 
ge, rzekacz: Sznamyeniczye mowy ewnge*^), eze xptlB, 
nysze mowil, V8ta swa otworzil; bo gim gicb nigdi 
darmye nye oVarz (^/), nam na naaka, bichom podlag 
S. Jacaba^) czasczye slachaly, nysze mówili. Blogo- 
slawyeny ybodzi dachem, ybogyego ducha albo 
dosche gest ten, gen ny na czem swey woley nye eh- 
cze myecz, any ma, gen sya ny za cz nye waszi, any 
lyczi, gen sya scham schobye ny wszem nye podoba, 
any chfali, ale syą ny zą {aie!) cz na wschem, ma sya 
przed bogyem yako żebrak przed królem, y to pa- 
fayacz syerczem y mowa y yczinkyem, a tocz 
maya schamy pokorny a potnlny, o gich daaid 
mowy w szaltarzu: pokorne duchem sbawy®); prze- 
to rzeki xpfiB: Bo gich gest krolewstwo nyebyesz- 
^y^) i^y® rzecl: bądzye^ ale gest, to cza tako pewno, 
eze bicz gynako nye może. ybodzi dachem sa 
nawyaczey czy, gisch gymyenya a tego swyata czczy 
ny za cz nye waza, acz le ge maya. Bo yako gymye- 
nya wyeloscz a czczi tego swyata nabiczye cziny 
ludzi nadate a pischne, tako potąpyenye a ybostwo 
le skromne czini ybogye dachem. A tocz on scham 
obyeczal, rzekacz: wyernye mowya wam: eze caszdi, 
gen opusczy dom, brata, oczcza, matka, syostri albo 
rola prze me gymyą ssto krocz tele wezmye, a 
wyekugi ziaoth posyadzye. A gdisch picha dya- 

przeto ^) bla 

219b. 

wirzuczila sz nyeba; a yadama sz gewa sz rayu wigla. ^) 
Boymisch sya, bichom picha krolewstwa nyebyeskyego 



>) ewa&goląja. 

«) List S. Jakaba III. 6— R 

^ Pf. XXXIII, 19. homilas ipirita saWabit. 

*) inn^ ręką. 

*) wygrnala. 



886 ^UCYJAM MAPirowwi. 

ny {sio/) ftłrfteaily, a pyekyelMgo dobili, A pr«a to obem U kto tho 

myece blpgoelAwyenstwp, n»pyrwecbę t«gdA milJ P po* 

korze, bi ya myal y flnylowftl A tą ca p» osworą pyi^ 

vkaflsag9 ^): nye dbacz im ten swy^t;, a uykym Qye gAiv 

dsioflc, ny szrząkftoz ?), a »yebye sebam^o ny ssa <H9 (nye gar- 

dsyoz) nye myeca, any w^i^iofOi a ew paya nye db^yą a-- 

ny waoą, (z) tpgo nye dbacd. Tftgo nykt pyema, geno ten, 

gen ppewnya (w/) w pana boga wyew, a ma ozwtf wya- 

rą, bo raowy S. Auguiłtip: Gw eple ma wyenwa wya- 

rą w panye bodsKo, pye sohirka w tiob u^d^cb biasi 

bogath; a tho ma bio9 dano dl^rem ducha ^wyi^tego, 

gema ^zyaya diir mądroseai, gen gest w t^n, komu 

pan beg tako, yako gest, smitkuge y w^chitky ginę 

Tze^ai duscbne; ale eze kąe«di tftky nye cbeffe, any mo* 

sze tha piyecis yoayeebi swyey (Wo/), ^^day^o? nyebye«kye 

podluc bogaeaatwa f^ ebfftU nyebye»kye, pi*9(e to na 

tich myapt ategi o »ely: Blogoąląwyłtty, giieh ^t^ 

loaez raąyą, albo lk<»yą, bo ony b|dł yc^yeąeheny. 

Deiwna nanka pana naeehego: Indaye bogatbe 

a pani oeeatne blQgoelaT¥yą zawa^zde (jfiol)^ » on ybo- 

gye duchem blogpslawy, gipph oaoffi ny gimyanya 

tego nye dbaya; lijd^ye dny wyeasyole y Mą wyel- 

by» a Wpgoilawyc, {^ on zalostne a pleopiic^e, a 

owi za 99yi pT^ecUne, mekaez: Byada wam boga- 

thim, giAeh tu m»e»ye swł ve«yecba; Byda we^m, 

gisch syą pmyegecaye, bo badzecaye pUoaoss). Blo- 

gosjawyeny oaiacbi, bo Qi>y posy^d^ ^yemya. 

Czichi gest, gagoaeh roisli iamyesebwiye nye ptmye 

ny albo gonskaca (ficf) prae kr^iwd* kaka, aie wyari 

gego prostota wyedzye gi ku waohe^ cpiypyenyy 

skromnema, a prosczye, gen nykomu nye zawadza, 

a Bcham wschitko czirpy przes gnyewu, bo nawyącz- 

acbi gnyew biwa Ó gimyenye; albo o (jzci ruschenye. 

Przetg, acg kto sya myęni ybggym ną djiscbi, patrzacz, 

bi bil czich, a tagosch {sic!) to blogoslawyenye lezi na czir- 

*)pyenyv, kto ya chcze snacz dobrze, ma wyedzęcz, 



^) na boka: mititas in 4or consistit. 

*) mc/ pro Bzrągacz = urągad, lUl. r%gali. 

») Luc. YI, 24, 26. 

*) późniąJBz^ ręk^: przeto, 



BWAliOBŁIA iw. MATltUHZA. 237 

(ma wyedz), ese di^ troya ma sya oglądacz O bi scfae 
wsefaąd czirpyal, kaasda przee^iwnoBcz, albo od boga, 
yaco nyemoc^i, nyawboze przepuati na ezdrowyy, 
na gymyeniy; albo od dyabla, yaco sle misli, szle 

220a«). 

zadze, gesch on waohadza w naaa; rIIk) ot ludzi, y mami 

syą (rtrzeez, bichom przecziwo bogu nye mawiali w prze* 

cziwDoeGKyach, przecziwo ludzem elego za sle nye wra- 

czali, ale za sya dobre za ule na slowye y Tczinkem 

przeeziw dyabla, bichom nye pozwoliły gego nadch- 

nyenyiL Czy czi«chi za oplata mayą od boga, esze 

possyada zyemyą troyaką, yą^h nosoha, thoczu: 

•woge czyalo, bo caezdi gnyewywi geat wticzyekli, 

yderzi, czao w raku ma; tocz syebye nye wlodzen. TaBch 

zyemyą, yąech (t..a) po geysze czu chodzą, bo zwacz^ 

cze tracza gymyenye, a czisohi go nabiwaya, 

a takyetch zyemya, gey (nabiwaya) schukayą, tho 

gest nyebyeska, o gey dauid: wyerzą vzrzecz 

dobre panskye w zyemy sziwaczych ^), A y mowy 

thu mystrz geden, gdi vbodzi duchem maya nyebo, 

a ozisohi zyemya, aoz^esch ma ostacz pisohnim a 

gnyewywim wyernye sam pkyel, daley esze 

gdi yusze czlowyek, sącz tako ybog y czyoli, ws- 

pomyenye, esze gest grzesehen, a prze grzechi 

wsohitko ozyrpy, na tich myast ma szaloscz, yako 

swyecBsobozi, mayacz gymyenye, swa wola na 

pomstach schkodnycow swiob a nyeprziaczol ^), maya 

daley wesele, a tho myenya swx)ge błogo. 

xptlB przeciw themu mowy: esze czy, gyscfa 

szaluya, sa blogoslawyony, bo bada vczyeache- 

ny. Tha ezaloaez gest laska bosza, yasch ma 

(ma), kto Bsylną o zlosez, yasoh sya przigodzila, 

albo o dobre, gesch schodzi. Na tego srozumyenye wyecz, 

eze czlowyecza roskosoh podluc csg^ala, yasz zli maya 

za blogoslawenstwo, zalezioz na pyczn, na gedzyenv 



') na boku: patiencU in tribuB consideratur. 

*) Strona ta, awłasacsa od 6 do 27 w. włącznie, pisana jeat niedbała. 
') Ps. XXyi, 13: „credo yidere bona Domini in terra TiTantium,** 
*) na bokn t^ samą rek^ dopisano: kładą a. 



238 LUOTJAN MALINOWSKI. 

na (tey) tanczech. na czaluwanyy (*ic/), oblapyanyu, na spa- 
nyu łubem, na glossyech gączbi, pyszdzbi gi gyer przi- 
gladanya, na przcchadzanyu, na patrzenya k labosczi. 
22bb. 

wyacz gdi kto wspomyonąw, eze timi rzeczami pana boga 
gnyewal y szal mu tego, a takosch wschego tego ostaw 
gest w Ystawney ezely swogich grzechów, acczbi gioh 
ynsze sznacz, sącz yczyeschon darem ducha swyatego, 
zapomnyai, ale luczkych zsiosczy {aicI), a bozey potapi, ten 
a taky zaluyaczi badze yczyesson, eze mu grzechi ge- 
go bada otpusczoni, a w onich takye ma yzrzecz 
albo thu, albo onam yczyecha albo pomsta. Kto ta- 
kye gest w żeli nadze tego swyata, eze nye ^\{9ic!) na 
nim syą mu dzege, a on bogu sz tego dzacuge, ten czi 
podluc rzeczi cristowey ma bicz yczeschon. Sa takye 
w zeli nyektorzi, eze gim syą oddala króle wstwo 
nyebyeschkye, yako placal S. dauid, rzekacz: nad 
rzekami babilonskymi tamom syedzeli y placali, 
gdim wspominali na czya syon. ^) Bo oni bądą 
yczyescheny. S. lucasch mowy: Blogoslawyeni, gisch 
placzeczye nynye, bo syą bądzeczye smacz.*) A plo- 
dulc^) roslozenya zeli badze yczyecha. Co gisch scha 
w zeli grzechów dopusczonich, bada yczescheni otpusczenim 
gich, a to znacz y zna ten, gen zaluge, eze nyema gri- 
zyenya na samnyenyy, acz le ma strach, przes gego nikt 
nye ma bicz, asz do smyerezi. Czy, gisch luczkych za- 
luya, Yczyescheni bada gich polebschenym nyecakym 
albo pomsta yawna. Czy, gisch plączą przetluze- 
nya {sic I) tego bita*), bądą yczyescheny wibawyenim. a czy, 
gisch plączą tągą do boga, takye bądą yczyescheny. 
Czy takye, gisch są w zeh boyaszny potąpyenya, ba- 
da yczyescheny sbawyenym. Ale eze caszdi, gen 
gest w zeli złego dopusczonego a sstalego, ten żą- 
dzą ma ku dobremu, gimsze bi owo zle dopusczone 
yusz nadązil. A tocz tuta stogi w texozye: Blogo- 



») Ps. CXXXVI, 1. 

«) Luc. VI, 21. 

') fic! zam. pocUug. 

*) na boku, później^si) ręka: cjrota. 



ttWANaSŁIA iw. MATlftaS2A. ^30 

slawyeny^ gisch są laczny y spragly sprawyedli- 
w.osczy, bo ony bada naschiczeny. Kto cole nye 
ma zalbaczi grzechów, ten takye nyema ten ^) laczno- 
sczy. A daley: gen nye geat czycti a potalen, a czych {sic /), 
ten nyema zalosczy; daley, kto nye gest vbog da- 
chem, nye może bicz czych any potolen. A takosch 
geno dobre dragye rodzi, yaoo y grzech geden 
w drugy wwodzi. Przeto mowy S. geden ^: kto 
cole ma pewnye gena cznota, ten ma wschitky, 
takyesch y grzechi. Sprawyedliwoscz tu rzeczona 
bidlenye dobre a awyate. A myeny wachitky czsnoti, 
22 la. 

podług, gegoflch słowa czlowyek slnuye (stel) sprawyedliwi 
a dobri, przes dobre a sprawyedlne vczinky. A eze nye 
dossycz czlowyecowy bicz dobrim, geno nye badzye myal 
ządzey a mylosczi goraczey, czinyacz dobrze, prze to 
mowy, gisch sa laczny a spragli sprawyedliwosczy, czu 
yaco laczni ge sz chaczya a mylosczya, a nygdi prze- 
stacz nye misly podluk potrzebi; tako y czy, gisch gisczy, 
tocz gest tako rzeczone, abich*"" (jnc!) nygdi syą doschlimy 
a sprawyedliwimy nye czili^) ny myenyli, cako cole 
wyele y czasto dobrze bichom czinili, yaco xpas 
temu naaczal: Gdi dzye wschitko yczinyczye, czsso 
wam cazano, rzecziczye, ezeszmi slugy ny eyziteczne ; 
czssom Yczinicz myeli, tegom nyeuczinili ^) przeto rzeki 
S. yzayasch^): wschitczim, yako nyeczisti, a nasche 

wschit- 
ky sprawyedliwosczy, yako piat nyewyasti (nyeczi- 
stey) myessyączney^). nye wazmysch naschich vczinkow. 
any obliczaymi, ale zawszde zadaymi, bichom bili 
dostoymy (siei) bogu sluzicz, abi nas nauczil swogey wo- 
li, taczicz bili swyączi wschitczi, a prze to eze ządaly 
wyącey a wyaczey b<^tt szluczicz («u;/), bili naschiczeny, bo 
posnali gego myloscz tuta wydomye, a nynye napel- 



^) mcł zam. tesz (też) 
■) Śty Tomasi. 
*) csTnili. 

O Luc. xvn, 10. 

») Uaj. LXIV, 6. 

*) późniejszą ręką na boku: przeto | mila I bracza y gyostri i inyle. 



S4Ó Lu6rjA:« MAŁiiroW0itt« 

nyenf wacbego dobrego w gego fkle, yako S. daufcl 
mo>vy: Bada, dzye, naschiczon, gdi *yą ykasse two- 
ya fala, napelnysz myą wes^ela twogłm lycisem *). 
a tacz mowy tuta^ rzekąez: Bo ony bądą naackiczeny, 
gisch czn sa tako laczny, o gem mówi w pyesny pan- 
na mar i ar łączne napelny) dobrego, a bogftte paleni 
prozno^). Ale eze sprawyedKwoacz przes nyyioscżł 
gest veruta08cz, a mylcscz opyacz przes aprawyeh 
dliwosczy gest rospnczenye {siol)^ prze to mowy daiey: 
Blogosławyeny miłosyordny, bo ony myiosyerdze 
posczigna. miloflsyerdze gest myk)sez 0erdeezna 
a czista, yasch czlowyek caszdemu chcze dobrze, ya^o 
schobye, y rezmy, gdł ede, a gdzye eoM może. Ale 
eze myłoa&yerdze rządne poezina »ya ot syebye. 
Bo kto mihige szloscz^ nyenawtdzi s^ogey di»ehe; 
prze to ach kaszdi ma Wez pyrwcy acham sehobye my- 
loflsyerni, to gest, ma jrya wyarowacz grzeebo(m^, 
a po tim dnrgymn. A tocz myłoasyerdze g^th 
221b. 

gest czad3:ey byadi zalowanye y wiMfmozeayo po- 
duk (incf) moczi, zalezi w sycdmy vczmczech my!o0*yer- 
dzya: łącznego nakarmrcz, spragiego napogtez, 
podrosznego noczowacz, chorego nawyedzacz, n«- 
gyego prziodzac??, yątego (wibyicz) ribawiez, a rwaf^ 
łego pogrzescz, 3) Ty yczinky czinycz^ ge^ bicz my- 
syerdnim (stcf) czyełnye. Ale dnschne sa gyne, ta* 
kye syedm: Radzicz glupyemu, karacz bladnegó 
otpnsczicz grziwenm *) a wynnemcr, TCzye«M<Sz 
smątnego, irye dziwowacz, prossicz za kym cole 
boga y Czlowyeka^), ktorzi kote aącz tfprawyedfiwy, 
są mllos^erdny, błogo grm, bo ssyą nat mmy te- 
le bog (siu) smiliige, gen rzeki: czss^y sczye ge- 
nemtt ss namnyeyswch vcziniK, mnjfe sczye vcai- * 

») Ps. ps. XVI, 15; XV, 11. 

*) Luc. I, 58 ,,e0urienteB implevit bonis, et dirites dimisit inanes^. 

*) pascere esurientem, potare sitientem, yestire nadam, f^cdli^era froupttem, ti- 
•itare infirmom, redimere captiyam, sepelire mortaam. 

*) sic, pro: krziwema. 

*) docere ignorantem, consolere dobitanti, consolari tristetti, ćorrlgcm pdocantem, 
remittere ofFendenti, portare onerosoa et grares , et pro oonnibttd orAre', S. IPliOm. Sam. 
theoL 22 9. 32 «. ?. 



^WAKGISLIA ŚW. MATBtJ8ZA. §41 

nili. A eze tho mylossyerdze, sye ^) nye biwa 
czisto ot marney fali, a prosczye prze bog a ku bo- 
Bzey fale, tegda gest darmo; prze to mowy daley: 
Blogoslawyeny czistego syercza, bo ony boga 
Yzrza. Tba czistoscz nycz ginego nye gest, geno czya- 
la y dusche czaloscz ot zmazanya, dla mylosczy bo- 
zey otrzimanya. A acz cole duscha y czyalo caszdi 
grzech roasze a comudzi, a od boga y gego pozna- 
nya otcziska, osobnye czyelna nyeczistoscz, ta pro- 
sczye rozum wigimuge a zaczmya ; prze to, kto chcze 
boga wydzecz tuta rozumem czistim, a po tem okyem 
w oko pati*z(acz) ^), bi czistego bil syercza. Tho czu 
oth calisdey zley milosczy y zadzey omito. 
k tey czistosczy nabiczu trzeba tich wod : napyr- 
wey 8) wodi mądrosczi, to gest, bożego słowa ma kto 
słuchacz, albo rad cziscz swyąte pysmo. O tem rzeki 
xpus8cham*): Jv8ze sczye wi czisczi prze mowa albo 
prze slowO; gesch smi wam mowil. A tho tako, bo 
ono pocazuge serdeczne smazanya, yako swye^czya- 
dlo *) ; a tasz nye da prosznowacz w tą to fila, bo grze- 
chom kablanye gest proznowanye, yako mowy 

2. S. Be mad: drugye gest skruechenye na grze- 

chi, a gich placanye. Ta to woda na^^^pyey a pewnyey 
omiwa szmazanye serdeczne. Patrz na maria- 
magdalena, patrz na pyotra apostola, czim czy gi- 

3. nim, nysze szlschami omili swoge grzechi, a syercza 
oczisczili? Trzeczecz gest czasta {sic!) a wyema spowyecz 
222a. 

grzechów Bo czasto krocz, gen nye ma scruschenya 
do spowyedzi, a rad bi ge myal, a w nadzegi bozey 
lasky sya spowyeda, dawa mu scruschenye mili 
pan bog moczą swątosci tey y biwa scruschoni 

4. ss nyescruschonego wyelekrocz. C/.*arte gest twar- 
doscz pokuti za grzechi strogenye, a prosczye twar- 
da pokutą, ale rozumna gest, yako na wrzot albo 



*) sie = jeieli; w tym znaczeniu dotychczas ożywają tego wyrazu na Śląsku. 

■) „acz" wyskrobano. 

') na boku: p*o (primo). 

*) Joann. XV, .8. 

*) na boku, późniejszą ręką dopisano: speculy. 

Roiprawy Wydi. filolog. T. XXII. 31 



64^ t^troy^AK MALIN<!^«tf. 

na rana twarda o ostra [etcl) ma€cz albo dzwyarstWo a 
5. scrzip na mym szmaisane, pyate oiaiwadlo 

syercza gest cząsta a naboszna modlitwa a yalmu^ 
szni dawanye przi tern. O t«m mówi Isidorus mistrz: 
modtitwamy sya czieczimi, ale ozozyeniro «yą Tezimi. 
dobre ge^ oboge, może ły biee; aie, gdy oboge nye może 
bicz, lepey sya raodJicz, nysze ezisez albo eya ▼esiez. 
A daley, gdi yosze ezlowek wiproezsi «ya oth 
grzechów, a yas^ze nye j«a w siehobye Tostraaeenya (dcf) any 
swarow na ewey migli ny na ządi (ne!), yoseb ma,8ob 
poeoy ć)cham w eefcofeye y w ginieh gi eziniach; tenniez 
błogo. A toez mówi tuta: B log o sławy en y «)»pc«y- 
ny, bo synowye bozi bada awany.. To błogoieta- 
wyenstwo gedna czlowyeka ku bogu, tako tho, 
eze zadza swa boga myluge, yako awoy 'po- 
czątek a swego pana, gen gy chowa y gim *ya 
opyeka, a yaco (*en gest) tego, gen gest wyr»ełffiye 
dobre, tako, eze ny w czem nye nia ot^oe^inyenya 
a ypoeogenya, geno w nyem, yaeo mowy A«gus<tin : 
St(o)worzil gess naas panye ku tofcye, a prze to 
nyespokoyno gest nasche syeroise, alisz otpoeei- 
nye w tobye. Th o Augn. nye w pyenyadzech, 
nye w dlugyem azdrowyu, ny w ro^kosohach ea&yel- 
nich. A 8po3oynicz są, gisdh, mayacz pocoy w 
swich syerczach od graechu, po tein myedai bpacei- 
cza {sic!) czinyą a godnaya, gisoh, prawem prawem (#ic/) 
slunace^ mayą borzi (siei) schinowe, bo scbina bosego, 
pana ihu xpa mayą, a czinya dzyalo a sluszbą, roz*- 
lączone sslaezayąez, a resdrwane (aic!) gednayące, ese 
xpU8, yaco mowy S. paweł Apostoł^), gest gednaez 
a roswadzaez myedzi iuczmi a myed»i bogyem, pó- 
dl uc czlowyestwa prziątego. a tocz mowy : Blogo- 
slawyeny spocoyny, albo pocoyaczi, bo sinowye 
222b. 

bozi bil da swany. Spocoyny sluna, gisdii napyrwpy w (sch) 
swem syerczu, daley myedzi braczicza (stc!) rostarszoną c^sinya 
^ocoy. Bo czsso pomoże, albo płatno, tobye ginę s sobą ged- 



') Paul. 1 Tim. U, 5. 



BWAMOHŁIA ńw. MATBUSZA. 243 

nacz a poć^yca^ gdi w tey ^) dtiachi gest wf^lka gr^oschna. T h o 
JeronimuB S. RozUmyey«ze^ e^ezi ny geden grzeschni, gen gest 
w sniyertnero grzechu, nye gest Bpocoyni. Ale, yaco mowy 
S. Isnyaech prorok: Grzescbnego syercze gest iaco 

morze 
wrayaese^ gesch stacz nye może ^). A gindze mówi: iiye^ dze, 
pocoya 3) grzescbnim. *) Tego domu S. Augustin, rzecz a wy- 
ną rzekacz, przicazal ssy panye, a takosz sya y dze- 
ge, abi katodę nyerz^dne sarahyenye {siei) czlowyeoze bilo 
samo sobye mąka a iSzirpYenye, a o Bpocoynioh ange^ 
li 8pyewa(^^), gtiko sy^ %pf3m narodził, rzekacz: f fa- 
la bogu DA WiftchoCosczy y na zyemi pocoy ludeem 
dobrey Wol^y^). Jaco bi choiyeli rzec2: ni geden pocoya 
xpdwa, gen sa pocoyem praiachedl, myeoz nye może, 
geno, kto ma dobra wolą. A tey, podluc S. Grze- 
gorza, myecB nye mofet, alisz na swyecze nyczas nye 
zada, tiy cjscay cakyey any gimyenya; a yaco tny- 
lossyerdze dowodzi ku spocoynosczi ^), tako tese »po- 
coynosez ku roaunlu, a tozum ku poznany^. A tooz 
tutA mowy^ tzok^t: Blogoelawyen y czistego sycr* 
cza, bo ony boga bfda wydzecz. yaco ooo cslowye- 
cze mprosohone, albo zatulone^ wydzeoz nye może, 
tako cilowyek boga wydzecz^ any gego prawdi 
rozumyeez nye może, gen gest w greesche. Oko^ 
gim, thu gączt ozlowyek bcga moee wydzyeoz, gest 
nasoh rozuitt, gen, do gela slunczcm nyebyeskim 
nye gest oswyeczon, niczfts dUechiiego nye wydzi, 
geno yako kotka w noc^i, tho gest, na swyecaskyo 
ra^ćzl) yako xptis mowy: Sinowye tego swyata sa 
opatrznyeysobi nad sini swyatloscai w swem rodza^ 
yu ^). Pree to ®) na syercza wiczisczyenye czwor- 
ga trsebas napyrwey^ ciisadi grzech cayelni y dusch- 



*) ife) pm: w twsj. 

') Iaw ŁYH, 8Gi impii autem quai»i marę fervenfl, ([uod quieBcere non potest. 

*) nye, dze, pocoya = nie maszi powiada, pokoju. 

•) Ii. LVII, 21. non est pax impiis. (por. U. XLVm, 22.). 

») Luc. II, 14. 

*) na boku, późniejsza ręką, czerwoną farbą: prze to. 

T) Luc. XVI, 8. 

*) na boku; 4^ ad emendationem cordis ptus. 



244 LUCYJAN MALINOWSKI. 

1. ni wyerna spowyedzya wirzuczicz, a pocutą wi- 

trzecz y wiyaczy. ^) A prosczye trzeba wschitgyego (aic!) sche- 
sczyorga blogoslawyenstwa naprzód myecz, nysz 
tho przidzye, geno rozwaszi v ro8zvmye(ysze), gesch 

2. eze tako, drugye (eze tako), abi we wschech vczin- 
czech myal ymysl prosti, ny fala moczna, ny zisz- 
kyem zadnim albo sromem a strachi nakrziwon. 
223a. 

A tego wschego prossycz v boga, rzekącz ss Danidem: Syercze 
cziste stwórz we mnye boże, a ducha prostego otnow 
w mem wnatrz(4) *), y mowy A mb rosy -S- 

3" Trzeczye, abi we cznotach sya otarł a obici gim, Bo thi 
są, yaco drap ^) ku wlezenyy boga poznanya. A tocz 
mowy dauid*): kto wlezye na góra panowa, albo 
kto stanye na gego swyątey górze nyewinni roko- 
ma (siei) a czistego syereza, gen nye wząl na darmo swo- 
gey dusche, any Isczywye przissyągal, ten czy, dzye, 
weźmy e przesegnanye ot pana, a milosyerdze ot 

4" boga sbawyczela swego. Tocz dauid prorok. Czwar- 
te, aby bil ot wschech rzeczi swyeczskych (cochanya) 
milowanya, a w nich cochanya, oddalon. Bo pyr- 
wey oczecz skarbu schinowy swego nye vkaze, alyez 
Yzrzi po nym, eze ostał rzeczi dzyeczinnich, a patrzicz 
nyestatku. A przeto mowy S- Augustin: darmo pod- 
nossy swe oko na wydzenye boga, gen gescze sam 
syebye poznacz a wydzecz nye umyege {stel). A yaco dzye- 
czi schami syebye ny swich vczinkow a obiczayow 
nye wyedza, any znayą, tako prosczye y ludzye swye- 
czschi (stel). Ss tego mowy S. paweł apostoł: slobli- 
wosczya albo na słobliwosczy baczczye dzyeczynny, 
ale nye na smislech 5). A takosch timi a takymi cztirmi 
obiczaymi wiczisczeny, błogosławyeny sa tu na dro- 
dze, bo wy(a)dzą czista wyara boga, a potem gi vz- 
rza okyem w oko w wyecznem przebitka. Ale, 
eze niczss na tem swyeczye nye może przicz przes myr- 
zyaczky a przes pracze, a szawszde dobrzi słym sa prze- 



») wyjąc. 

•) pisarz poprawi! ą na u. Ps. L, 12, 

*) sic! pro drab' (drabina). 

*) Pb. xxiii, 8—6. 

*) Paweł I. Gorinth. XIV, 20. 



RWANORLIA ŚW. MATEUSZA. 245 

czywny a mysyemy *), prze to, eze o tich to blogoslawyen- 
stwach mialaczim a robyączim prziehodzi przeeziwnoscz, 
myrsyączka, a przesladowanye od slich na wschech 
myesczyech y wschech czassyech. Tego dla xp08 
raowy konyecznye, iaeo hi na dokonanye a na 
zapyeczątenye (we/) tich to w«chitkych po^policze czsnot: 
Blogoslawyeny, gysch czyrpya przeczy wnoscz albo 
przesladowanye prze sprawyedliwoacz. czy cyr- 
pya przeczywnoscz, gisch swey dobre woley 
nye odmyenyu («tc/), ani ymislu ot stapya, ny syą 
roaczą o sloscz, yasch ge potka na gymyenyv, na 
223b. 

czczy albo na szdrowyu od slich ludzi, a tho nye o szwa 
wyna dopusczoną, ale yaco tuta xpfl8 mowy: prze 
sprawyedliwoscz, Tho gest, prze ćaliszdą dobrocz bo- 
ga dla Yczinyona albo mowyoną prze luczdkye 
polebschenye. Bo, yaco mowy -S- Augu.: Mąka nye 
czini maczennyka, ale rzecz, o ya^z czirpy. A ta- 
kosch tho poslednye blogoslawyenstwo jwlozono 
ku wschem pyrwim na dokonanye, a yaco na gło- 
wa podluc S- A u g u. : yaco tako. Blogoslawyeny 
duchem ubodzi, gisch czirpyą przeeziwnoscz prze 
sprawyedliwoscz, tho gest, prze to giste ubóstwo. Bo 
^)zadni pocomi nye gest przes nądze, acz niczs, ale 
smyech ss nyego walayą («tc/), any go (dabya) dbaya. 
A prze to, bi w tem nye wstazil, a złego za zle 
nye otdal, mowy, eze blogoslawyoni, gen to czirpi. 
Takyesch o wtorey: blogoslawyeny czyschi, bo ony 
poBsyąda zyemyą, le acz cirpyą przesladouanye, 
gesch ge potka sskat cole o czichota a o potulnoscz. 
Takyesch y o trzeczyem: Blogoslawyeny, gisch za- 
luya, bo ony bądą vczyescheny; le acz czirpyą prze- 
czywenstwo, gesch czu ge potka o tho, eze są w zely, 
a ostały weschela. Takosch wschitky przedzi 
a obliczi blogoslawye"stwa {sic!) a nadzesch, eze czirpya- 
czoscz skromna sama ma doconaez kasdey cznoti 
y dobroczy; przeto mowy S- Grzegorz: eze czirpya- 



') mc, miiserni. 

*) t^ samą Tck^ na boku: nota. 



246 



ŁUCYJAN MALINOWSKI. 



czasc£ stroiza a p^astuBka gest wsohe^fa eEilóth. 
Ale, eae ire wachera stworzenyii sawsade geno 
S8 dnigyem nyema sslaczenya w gednoscz, nysze 
casde chcze bidz za sją samo, yao6 gbrzkye nje eh' 
cze, ny mosze bicz (es) slotkynij prosczye moWyąez,^ 
byalo ezarnim, a zle dobriui, przeto niyedzi dli- 
my Itiezmy a dobrirtiy, yaco swyat stagi^ sgoda 
nygdi nye bila, any bądze, bo BJy(eh) ehca^ bicz 
tim, czim są, a dobrzi y ^fezinky (sic!) y mai^ą ele na* 
wodza^ bi dobriitii bili, bIóscźi swey pniestaWschii 
Prze to cz zawdi ely b'onyącz (««?/) syc w swick alo- 
sczyachj gesch myluya, nye vmye2 {sic!) ginako, orrid- 
wa, przeezywyeHBtw^m a iriy^dyaożkamy {etoł) ddbrilh 
224a. 

ołdawajfą^ ciisso mogą, zld za (zCl) dobre wrdózayaez. 
A tego dla^ bi dobrzi zlosezi gich ny^ wazili, ny dbaly^ 
mowy xpil8 daley: Blogoslawyeny g^Bczye^ gdi wara 
bada layftcź a sle mowycz ladze. laco bi rzekl(i) 
xpri8: Bada ez wam liidzyB^ tho gest SwyeozsBchcei^ 
zle mowiez a lay^cz w oczi, a %^i badzyecźye in^l- 
czecz, yaco tho caischi a pocorny, nyepisfehiiy, nyegnye- 
wywy, zda syą łudzeni (ludz^m)^ biszozye biły 
nadzal-ze, nyezfego dobrego nyedostoyny; Ale ya 
mowya, eze sczye blogoslawyeny. (ap) A bądą wasz 
gonibflj albo jpdpadzacz, czli grozalny albo ^czinky 
wasz nądzaczj a wiganyayaez ss myasta do myd,- 
staj ot zyemye do zyfemyó, A bądą wdm mo- 
wiez wsehitko sle, Iszącz prke myą, Thu sromot- 
ne Ycziynky a ganyebnc Ha wasz weladayącś-, 
Isziwye na potwarz prze myą, gen cza gesm 
prawda-, yąsz wi powyedaczyfe ^), gen gestn drogia, 
ku sbftwyenyu, yąsz wi gidzeezyfe y ginim tka- 
zugefczye, gen gesm ziwot, gen wi wyeflzeozye, 
gegosch zadabzye, o tho Isaae^ ha wbsz ginego, 
cźśosś yako na szle ludzi mowya, bo ow^go nye 
mogą ganycz, wyessyelczye syą a raduy<izye> 
bo cz otplata czu ńarządżbna wam przeczyw 
temu nyeca"cole («c/), ale opliwyta gest na nyebyes- 



») Joan XIV, 6. 



scheełi, gd^fe wam nykt otyaca, nf wsyąauŁ, ny 
YCrascz oy^B moae, a gdzye ny r4za nye sslirawy, 
any mdb f^grizą. A mowy thu spis dwye 
slowye twar4pi ') fiam grzeachnim. wyAsayelczyB 
sya a raduyczy^; wyessy^eleiiye biwa zewną- 
trz, ale radowaoye muąbrz^ y chcze on, bicbono 
mi tako woąirz '^> przeoziwyenstwu (#u;/) radowały, 
asch bichom y zewnątrz tho pocazowaly ludzem, 
a przeczy w cikom (sieł) nye abie^i^^ge (mc/) na .wy.a;ezschi 
gnyenr ppziwodzili, ukazuyaez gich nyedbaloaez. 
Ale abi taka bila nasołui wyara a aadzeya 
w bodze, eze nadzyeya otplati Kiyebyeekyey, 
prze yąsz tątbo cziqMmi przeczywnoscz, yako bi- 
chom ya wylizali, gey radoaozyipy bichom ^yą 
wescbelUy. A aez bi aviacz rzeki: kto tLo mo 
ze Yczinycz albo myeoz, abi, sliacthącz swoyą 
224b. 

sroKiotą, wydzaoz awoyą zaloscz a yą ozirpyącz, nye ieiko 
syą nye wyesselil, ale boday sczirpyal a zamilczał. Te- 
rn n ot ma wy a S- I er o nim, eze zadni, gen ma w scho- 
bye falą marną na czem cole, tego nye telko nye v- 
oeinyoz, ale y czirpycz nye może. Tego dla mowy -S- 

Jan filothousti: Gele cole kto wyes^yeli syą a cocha 
V marney fale, tele .tesze y smącza syą a sroma^^ ^) prze 
ganyenye. ale, kto aząda a schuka fali na nyebye, 
^en czy ayą nyebogi aromoti na zyemi. Tho S- Jan sio. 
patrz sze, a srozumycech, ezemu ay^ ludze ludami sro- 
mayą, albo takye^ czemu syą ludze omowi ląkayą. 
S^awda, aze nyegdi czlowyek ma 4;loczicz, yaco mo- 
że, calisdą omową o schobye y o ginem, a tho nye 
prze ayą, ale prze oni, gis bi mogli, gego sluchayąoz, 
pałepsohics syą, abi nas nye ostali prze omo^wa alu- 
fohaoe, tho geno mami, yako widawa S- Grzegorz, 
omowcze wschądi cogiczy, nye, abi o nasz nye (o)mo- 
wy" («ib/), ale ale {mc!)^ bi snacz ludzi ot prawdi swą omową nye 
otrasoili. a takosc^ ttego ^chamim kasznodzye- 

yam nąbąisye trzeba, a potem oaliszdemu. A eze 



*) jt0, sjun. 4«rwdzie. 



248 



LtJCy^AN MALiNÓWŚKt. 



ludze conyeczney czirckwye, tho gest, czassow na- 
poslednyeyschich, yako prorokował S. paweł, mye- 
li bicz silno falą swyeczską yyączy, a czcscz tego 
swyata mylowacz, a czlowyek, czsso nawyączey 
myluge, o tho syą bogi nawyączey y laka, prze 
tho dyabel prziwyodl na thi nasche czaschi silne 
omowi a przigani y ssromi. Baczicz może, kto ma 
rozum, acz le zawszdi tako bilo, eze nysządni 



sługa cristow nye bil przes przeczywyenstwa (a) 
(przes). Tho mowy Augu. S-, biscup. Othosch na 
krotcze masch o syedmyorim blogoslawyenstwye, 
kye gest. Wyecz ze takye, eze cz ny zadni czlo- 
wyek k nym przicz nye może, geno, alisch syedm 
smertnich grzechów zzuge ss syebye, a sswlecze. 
Bo przecziwo calisdey grzech smyertni ossob(ye)nye 
boyuge, nadzacz duscha czlowyeczą, owo ma 
blogoslawycz, bo nądza a błogo stoyą przecziw 
schobye yako gorzkye a slotkye. proszmisch pana bO. 



Yulgata* 

1 . Yidens autem Jesus 
turbas, ascendit in 
montem et cum sc- 
disset f accesscrunt 
ad eum discipułi 
eius; 2. et aperiens 
08 suum docebat eos 
dicens : 

3. Beati pauperes spi- 
ritu. ąuoniam ipso- 
rum est regnum coe- 
lorum. 

4. Beati mites, quoniam 
ipsi possidebunt ter- 
ram. 

5. Beati, qui lugent, 
ąuoniam ipsi conso- 
labuntur. 



Mns. D. LII Bibl. Kap. 
w Pradze k. 178a. 

W on czas, uzrzaw 
iłiOs gro mad i, 
wstąpił na górą, a 
gdi syadl, przistąpi- 
ly k nye"" yczenniczi 
gego; a otworziw V8ta 
swa, vcził ge, rze- 
kacz: 

Blogosławy eni vbod zi 
ducliem, bo gich gest 
crołewstwo nyebye- 
schkye. 

Blogoslayyeny czyschi, 
bo ony poschądą 
zyemyą. 

Blogoslayyeni, gisch sa 
wzeły, bo ony ba- 
da Yczyescheny 



Bibl. Leopol. 166t. 

Yźrzawszy tedy Jesus 
tłuszcze, wsthą- 
pil nA gorę: k gdy 
Ysiadł, przystąpili k 
niemu, zwolennicy 
iego. 

A on otworzywszy v- 
stń swoje nńucżał ie 
temi słowy. 

BłogoslAwieni vbodzy 
Duchem, Abowiem 
ich iest Królestwo 
niebieskie. 

Błogosławieni ćissy, a- 
bowiem oni posięda 
& [opanuią] ziemię. 

BlogosUwieni ći, któ- 
rzy sa "w zasmu- 
ceniu dbowiem 
oni będą pocieszeni. 



ttWAłiOEŁU ĆW. HATtVlStA. 



m 



Yul^ata. 

6. Beati, qai esuriant 
et sitiunt justitiam, 
ąuoniam ipsi eatura- 
buntur. 

7. Beati luisęricordep, 
ąuoniam ipsi mise- 
ricordiam conseąuen- 
tur. 

8. Beati mundo corde, 
ąaoniam ipsi deum 
Yidebunt. 

9. Beati pacifici, ąao- 
niam filii Dei yoca- 
buntur. 

10. Beati, qui perse- 
cutionem patiantur 
propter justitiam quo- 
niam ipsomm est re* 
gnura coelomm. 

11. Beati estis, cum 
maledixerint vobis 
et persecuti vo8 fu- 
erint j et dixerint 
omne malum adyek*- 
sum vo8 mentientes, 
propter me. 

12. Gaudete et exnl- 
tatę, quoniam mer- 
ces yestra copiosa 
est in coelis. 



Mns. D. Łn Bibl. Kap. 
w Pradze k. 173a. 

Blogoslaveny , g y s c h 
są laczny a spra- 
gli sprawyedlwoscy, 



bo ony myiosyer- 
dzye posczygną. 

Blogoslayeny czistego 
ssyercza, bo oni bo- 
ga Yzrza. 

Blogloslayyeni (sic I) 
pocoyny, bo ony si- 
novye bozi bada 
zwany. 

Blogoslayy eny, g i s c h 
przesladnoscz czyr- 
pya prze sprayyed- 
liwoscz , bo gich 
gest crolewstwo nye- 
byeskye. 

Blogoslayeni gesczy e, 
gdi bada wam la- 
yącz ludzye, i ba- 
da was przeslado- 
wacz, a bądą mo- 
wycz wschitko zle 
przeeziwo wam, 
Iszacz prze mya. 

Radyycze sya a wye- 
ssylczye sya 
bocz otplata wa- 
Bcha opyytha gest 
na nyebyeseh. 



Bibl. Łeopol. 16«1. 

Błogosl&wieni ći któ- 
rzy łakną y pr&guą 
sprA wiedli wosci : 

BlogosUwieni ipiłosier- 
ni: bo też y s&mi 
miłosierdzia dosta- 
na. 

Błogosl&wieni [ć i, któ- 
rzy sa] czystegp 
0erc& ^bowiem o- 
ni Bogn ogląd&ja. 

Błogosławieni [skrom- 
ni] k spokoyni ir 
bowiem syny Bo- 
że m i będą wezwńni. 

Błogosldyieni [ći,] co 
prześl&dowanie 
cierpią dla sprawied- 
liwości, ibowiem ich 
iest królestwo nie- 
bieskie. 

Błogosławieni i es teś- 
cie, gdy was będą 
przeklin&ć ludzie, 
y będą was prze- 
sl&dow&4 y wszystko 
złe mowi^ przećiw- 
k o wam kł&m&iac 
[n& was] dla mnie. 

lUduyćie sie, a ko- 
chayćiesie, bo- 
wiem z4pl&thó 
W&SS& [hoyna] iest 
a obfita w niebie. 



Botprttry Wjdi. filologa T. XXII. 



ft3 



250 



LUOYJAS MAMNOWSKT. 



Porównanie ustępów Yulgaty z tekstem polskim Kodeksu 
praskiego i innymi przekładami polskimi. 

Vulg, = Yulgata ; Kod. pr. = Kodeks praski; fl. = Psałterz floryański; 
leop. = Biblia Leopolity. 



Vnlg. Ps. XV, 11. 



i. Ustępy Psałterza. 

Kod. pr. 221a. FI 



Leop. 



adimplebismelae- napelnysz mya napelnisch me we- napełnisz mię po- 
titia cum vultu wrssela twogira sela s twogim ciessenia z obli- 
tuo lyczem obliczim cza thwego 



Ps. xvr, i;> 



Rod. pr. 22 la. 



Fl. XVI. 17. 



Leop. 



..satiaborcuniap- bądą dzye na- nasiezon b6d() gdi hoynie będą nk- 
paruorit gloria schiczon gdi sya se poka^^ze sława sycon, gdy sie 
tua vkaze twoya fala twoia okaże nddemna) 

chwał4 twoi4 



Ps. XXIII, 3-5. 

3. Qiiis ascimdet 
in niontcm Do- 
mini? aut qiiis 
stabit in loco 
sancto eins? 

4. Innocentesnia- 
nibiis et nmndo 
corde qui non 
accopit in vano 
animam Miam, 
nrc iuravit in 
dolo pn>xi ino suo 



5. Hic a(vipi(»t 
bcnedictioncMn a 
Domino et niiso 
ricordiam a Deo 
salutari suo 



Kod. pr. 223a. 

kto wlezye na gó- 
ra p.mową ? al)0 
kto.Ntanve nai^e- 
go swyatey gó- 
rze ? 

nye winni rok oma 
a c/i^t<.*,i;() syer- 
cza gł-n nye 
wzal na darmo 
swogcy duscln' 
any Isozywye 
przissy;i<^^al .... 



ten czy dzye wez- 
mye przosegna- 
nye ot [)ana a 
mil()sy<rdze ot 
boga sbawyczela 
swego 



Fl. 

kto wstąpi na go- 
re) boszc)? albo 
kto stanę na me- 
scze 8W(;)tem ie- 
go? 

nuwinowati r^ka- 
ma y ozistego 
sercza iensze ne 
wz,»l w prosz- 
noscz dusz(^ swo 
iey. ani przi- 
st')*;! iest w zdra- 
dzę blisznemu 
swemu. 

Ten i:iti wezmę 
blogotflawene od 
gospod na a mi- 
loserdze od boga 
zbawiczela me- 
go (sic) 



Leop. 

ktbo wstąpi na 
gorę Pańską ? 
abo kto stanie 
na miescu iego 
świętym : 

niewinnych ręku 
a cźystt»go serc^ 
kthory niebrał 
dusse swey na 
próżności ani 
przysięgał na 
zdradzie bliźnie- 
mu swemu 

Thon ci weźmie 
błogosławień- 
stwo od Pana: 
y miłosierdzie 
od Boga zbawi- 
cielu swego. 



EWANGELIA ŚW. MATEUSZA. 



251 



Ps. XXVI , 18. 



Rod. pr. 220. 



FI. 



Łeop. 



Credo videre bona wyerza vzrzecz werzó widzocz Wiarę mam zu- 
Domini in terra dobre panskye dobra bosza wze- pełna że oglądam 
viventium w zyemy sziwa- mi sziwyezich dobró Pańskie 

czieh w ziemi żywią- 

cych. 



Ps. XXXIII, 19. Kod. pr 2]9a. 



FL 



Łeop. 



bamilesspiritusal- pokorne duchem a snierne ducha a pokorne w du- 
vabit sbawy zbawy chu zbAwi 



Ps. L, 12. 



Rod. pr. 223a. 



FI. Ł, 11. 



Łeop. 



Cor niundum crea syercze cziste serce cziste stwórz Stwórz we mnie 
in me deus: et stwórz we mnye we mne bosze, serce czyste Bo- 
spiritam rectum boże a ducha y duch prawi że: 4 ducha twe- 
innova in visce- prostego otnow wznowi we czrze- go prawego od- 
ribus meis w mem wnatrzu węch mich now w wnętrzno- 

Bci&ch moich 



Ps. CXXXVI 1. Rod pr. 220b. 



FI. 



Łeop. 



Sujierflmnina Ba nad rzekami ba- na rzekach baby- Nad rzekami Ba- 
byionis illic se- byloiiskynii ta- lonskych tanio biloAskiemi ta- 
dinuis et fleui- morn syedzeli y sedzely gesmy mezmy siedzieli, 
mus: cum recor- placali gdim y płakały gdy y płakdli: gdyż 

daremus Sion wspominali na wspomynaly sy- my na cie spo- 
czya Syon on minńli Syonie 

2. Ustępy z Izajasza. 

Is. LVII, 26. Rod. pr. 222b. P Łeop. 

Impii autem quasi marę grzesc^hnego syercze A nielutosćiwy iako 

fenrens, quod ąiiies- gest iaco morze wra- morze wrzące, które 

cerę non |)Ote.st y.tcze, gesch stacz nye sie nie może ypokoić 

może 



Is. LVII, 21 
(Is. XLVIII, 22). 

Non est pax impiis di- nye dze pocoya grz<*Rch- Nie masz pokoiu bez- 
cit Dominus Deus nim te^^o domu. bożnymmowi Pannioy 



Izai. LXIV, 6. 

Et facti turnus vt ini- 
mundus onine'^ no'*. 
et qua-i pannns meii- 



Kod. pr. 22 la. 

w>rliit('.ziin y.'iko nye- I 
czisti n n.'isclirMv-:cliił|<y 
spr.»wyt,'(lliw!»se/y \ ;i- 



Leop. 

stlialismy sitj mu 



w.ssvrth'*v lako nie- 



:\hr 



•:ysci 



a ko ssinata 



252 



LtJCYJAN KAŁIKOWBKT. 



stmatae yniuersae ia- 
Btitiae nostrae 



ko piat nyewyasti mye- 
Bsyączney. 



niewiisty tr przyrodzo- 
ney niemocy wssyst- 
kie spr&wiedliwosći 
nńsse. 



3. Ustępy z Ewangelii św. Mateusza. 



Math. VI, 20. 

Thesadriżate autem yo- 
bis thesauros in caelo : 

ubi neqQe aerugo neqae 
tinea demolitur: et 
ubi fures non efiodiunt 
ńec furantur 



Kod.pr. 224a. (parafk*aza) 



gd^ye wam nykt otyącz 
ny wsyacz ny ycrascz 
nye może a gdzye ny 
rdza nye strawy any 
mole Bgrizą 



Leop. 



Ale sk&rbcie sobie sk&r- 

by w niebie : 
gdzie ó.ni rdz& zepsuie 

ani mol stoczy kni zło- 

dzieie podkopy wAia 

ani kr&dna 



Matth. XIX 28, 29, (Marc. X 29, 30; Luc. XVIII, 29—30). 



Matih. XIX, 28, 29. 

...Amen dico yobis 
quod.... et omnis qui 
rełiquerit domum, vel 
fratrem, aut sorores, 
aut patrem, aut ma- 
trem, aut uxorem, aut 
filios, aut agros prop- 
ter nomen roeum centu- 
plum accipiet et yitaiń 
aetemam possidebit... 

Matth. XXV, 40. 



Kod. pr. 219a. 

.wyesnye mowyą wam 
eze caszdi gen opusz- 
cay dom brata oczcza 
matka syostri .... 



albo rola prze me g 



tele 



myą ssto krocz tele 
^ezmye a wyekugi 
zivoth posyądzye... 

Kod. pr. 22 ib. 



Leop. 

,..Z&prawde powińdam 
wam iże... kożdy który 
opuści dom ilbo brś- 
ćią, 41bo siostry, &lbo 
oyc&, ńlbo matkę &lbo 
żonę albo syny, 41bo 
role dla imienia mo- 
iegO; stokroć więcey 
weźmie, y żywot 
wieczny otrzyma. 

Leop. 



Amen dico yobis, quam czsso sczye genemu ss ZAprawdę powiAdam 

diu fecistis uni ex his na mnyeyssich yczi- wam. Kiedyście kol- 

fratribus meis mini- nili, mnye sczye vczi- 

mis, mihi fecistis... nili. 



wie czynili iednemu 
z thych brAdiey moich 
namnieyssych rimieśćie 
thó czynni. 



Luc. I, 63. 



Ustępy z Ewangelii św. Łukasza. 

Kod. pr. 221 a. 



Leop. 



Esurientes impleuit bo- laczne napelnyl dobrego L&cżne n&pelnil wssyst- 
nis: et diuites dimisit a bogate pusczil prósz- kiego dobra a bogacze 
inanes no tak prozne opuścił. 



EWAKaSŁlA ŚW. MATEUSZA. 



253 



Lae. n, 14. 



Kod. pr. 822b. 



Leop. 



Glona in altissimis Deo, fiala bogu na wiscbo- Chwał& Boga na wy- 

et in terra pas homini- cosczy y na zyemi Bokośćiach a nd ziemi 

bu8 bonae yoluntatis pocoj* łudzeni dobrey pokoy ludziom dobrey 

woley woley. 



Luc. VI, 21. 



Kod. pr. 220b. 



Leop. 



...Beati qui nunc fletis: Blogoslawyeni gisch pla- Błogosidwieni którzy 
quia ridebitis czeczye nynye bo syą teraz płdcźećie , bo sie 

będzeczye smacz będziecie śmiać. 



Lnc. VI, 24-24. 

Yerum tamen vae vo- 
bis diuitibus, quia ha- 
betis consolationem ye- 
stram. 

Vae Yobis qui ridetis 
nunc: qaia lugebitis 
et flebitis 



Luc. XVI, 8. 

qaia filii huius saeculi 
prudentiores filiis lu- 
cis in generatione sua 
sunt 

Luc. XVL 19. 

Homo quidam erat di- 
ves qui induebatur 
purpura et bysso et 
epnlabatur qaotidie 
spiendide. 

24. Pater Abraham, mi- 
serere mei, et mitte 
Lazarum vt intingat 
extremum digiti sui 
in aquam vt refrigeret 
linguam meam, quia 
crncior in hac flamma. 



Kod. pr. 2l9b. 

...byada wam bogathim 
gisch tu maczye swa 
vczyecha 

Byda wam gisch sya 
sinyegeczye bo badze- 
czye placacz 



Kod. pr. 222b. 

Sinowye tego swyata 
są opatrznyeyschi nad 
sini swyatlosczi w 
swem rodzayu 

Kod.pr.219a. (parafraza) 

yaco snacz na onim 
bogaczezu gen potem 
blodze gesch myal 
dzen pole dnya god- 
nyacz 

potim krople wodi żą- 
dał V żebraka a nye 
mogl myecz. 



Leop. 

A W8sakoż bidda wam 
bogatym, że iuż macie 
pociechę wassę. 

Biadd wam którzy sie 
theraz smieiećie : bo 
sie będziecie smucić 
i płdkdó. 

Leop. 

iż sytiowie tego swidta 
rostropnieyssy sa niźli 
synowie światłości w 
rodzdiu swoim. 

Leop. 

Był ieden człowiek Bo- 
gdty, kthory sie ol)ło- 
cżył w pawłokę y w Bi- 
sior, a YŻywał nś ko- 
żdy dzień okazdle. 

Oycże Abrdhdmie smi- 
łuy sie nddemną a po- 
słi Ldzarza, dby omo- 
cżywszy koniec pdlcd 
swego w wodzie, ochło- 
dził ięzyk moy bo 
cięsska mękę cierpię 
w thym płotoieniu. 



Luc. XVn 10. 



Kod. pr. 22 la. 



Leop. 



..cum feceritis omuia Gdi dzye wschitko vczi- gdybyście vcźynili 
quae praecepta sunt nyczye czsso wam ca- wszystko co iedno 



254 



LUCTJAN MALINOWSKI. 



vobis, dicite : Serui 
inutiles sumus: quod 
debuimus facere, fe- 
cimus 



zano rzecziczye: eze- 
sziui slugy nyevzi tocz- 
ne czssom Yczlnicz 
myeli tegom nyenczi- 
nili (sic) 



wam roskazano mów- 
cie : nieużytecżnismy 
słudzy : cośmy byli 
powinni czynić tośmy 
ycźynili 



5. Ustępy z Ewangelii św. Jana. 



Joann XIV, 6. 

Ego sum via 

et veritas 
et vita 

Joann. XV. 3. 



Kod. pr. 224a. (parafi*aza) 

...gen czu gesm prawda 
yąsz wi powyedaczye, 
gen gesm droga ku 
sbawyenyu yasz wi 
gidzeczye y ginim 
ykazugeczy e, gen gesm 
ziwot, gen wi wye- 
dzedzye gegosch za- 
daczye. 

Kod. pr. 221b. 



Leop. 

Ja iestem drog4 

y prawda 
y źywoth 

Leop. 



Jam vo8 mundi estis Jusze sczye wi czisczi Ju^. wy iesteśóie cżysći 

proptor sermonem, prze mowa albo prze dli mowy 

quem locutus sum vo- słowo, gescli smi wam kthorąm wam 

bis mowil. mówił. 



6. Ustępy z Listów św. Pawła. 

Paul I Corintli. XIV, 20. Kod. pr. a23a. 



Leop. 



Fratres, nolite pueri ef- Bracia nie stawayćie sie 

fici sensibus, sed ma- slobliwosczyą albo na dziećmi nń rozumie: 

litia parvuli estote: slobliwosczy baczczye 41e we złości bądźcie 

sensibus autem per- dzyeczynny ale nye mułemi, a w rozumie 

fecti estote na smislecli badzćie doskonałymi 



Paul. Philip, m. 19. 



Kod. pr. 218b. 



Leop. 



ąuorum Deus venter gieh gest brzuch bog ktliorych Bogiem iest 
est brzuch 



Paul I. Tiinoth U, 5. 

Vnu8 enim Deus, unus... : 
et mediator Dei et hoininum 
homo Christus lesus 



Kod. pr. 222a. 

gest gednacz a roswadzaoz mye- 
dzi luczmi a myedzi bogyem 
poJlug czlowycstwa prziatego 



BWANORLTA ŚW. MATBU8ZA. 255 



7. List Św. Jakuba 

traktuje o jozyku i do tego to listn odnosi się następujące miejsce: 

Kod. pr. 2n>a. 

bichorn podług S. lacuba czasczye słuchały nysze mówili. 

8. Ustępy z św. Tomasza. 

S. Thom. Sum. theol. 2. 2. 9. 32. a. 2. Kod. pr. 22 Ib. 



1. 

2. 
3. 
4. 
5. 


pascere esnrientem 
potare sitientem 
ve8tire nudum 
recolligere hospitem 
visitare intirniuii) 


1. 
2. 
5. 
3. 
4. 


łącznego nakarmioz 
spraglego napogiez 
nagyego prziodzacz 
podrosznego noczowacz 
chorego nawyedzacz 


6. 

7. 


redimere captivuni 
sepelire mortuum 


6. 

7. 


yątego wibawicz 

a vmarlego pogrzescz 



S. Thom. Sum. theol. 2. 3. 9. 32. a. 2. Kod. pr. 221 b. 

1. docere ignorantem 1. ( radzicz glupyemu 

2. consalere dubitanti \ 

3. conaoiari tristem 4. yczyessicz smątnego 

4. corrigere peccantem 2. karacz blądnego 

5. remittere ofFendenti 3. otpusczicz grziwemu a wynnenu 

6. portare oiierosos et grayes 5. nyedziwowacz 

7. et pro omnibus orare 6. prossicz zakyra cole boga y czlo- 

wyeka 

Ewangelija i kazanie na pisane różnymi rękami. Pismo kazania 
jest bardziej ścisłe i grubsze. Pisano bez linij w ramkaelł, zakryslanych 
atramentem. Tak w ewangelii, jak w kazaniu każdy wyraz pisany 
jest osobno, z odstępami, nie w jednym ciągu. Znak przestankowy 
jest jeden: Kryska pionowa, atramentem robiona, cynobrem odznaczana. 
W druku zastąpiono ja przecinkiem. Znak ten służy do oddzielania 
zdań; jakkolwiek nie wszystkie zdania sa przezeń oddzielone; a z dru- 
giej strony kryska znajduje się niekiedy pośrodku zdania. 

Tu i owdzie zdarzające się widoczne omyłki pisarza, oraz nie- 
zwykłe sposoby pisania odznaczono przez: „(^/c.')". Ustępy, odciśnięte 
rozstrzelonymi czcionkami, są w oryginale podkryslone cynobrem. Wyrazy 
i ustępy, w oryginale wykryślone^ sa ujęte w nawias. Części wy- 
razów przy przenoszeniu do następnego wiersza łączone sa za pomocą dwu 
linijek :=. W druku zachowane sa wiersze oryginału. 



256 LUCy^ĄN MALINOWSItt. 

ZNAKI. 

Skrócenia. 

Następujące skrócenia znajdują się w naszym zabytku: 
1) Wypuszczane bywają litery i grupy liter; 

a) natomiast znajdują się znaki nad wierszem: pana bo (pana 
boga); nasch pan ihusz xpu8z, pan ihus xpus, pana ihu xpa, xpowa, 

(Jezus Chrystus i t. d.); ewngl', ewagelia (ewangelija) ; nyeczili (nie 

JL 
czynili); wigla (wygnała); 

b) bez znaku nad wierszem: k nie^ (k niemu), S. (święty); s. p. 
apostoł (święty Paweł ap.) Augu.(8tyn); Mat.(thaeus). 

2. Grupę głosek ks oznaczono przez x: xpus; textU; texczye. Litery 
ac wyrażono przez przy sobie leżące litery oc w wyrazie a ocz 221 . 
e wyrażono przez oe w wyrazie poewnye. Łacińska grupa głosek mus 
oznaczona została przez 9 w wyr. Ieroni9 (leronimus). 

3. Niekiedy literę jedne lub kilka pomieszczono nad wierszem; 
swye czyadlo, serdeczne b'onyącz; my^syaczkamy ; nyeoVarz blogosla- 
wye"stwa; czwarte; y ^'czinky; kasza"^'; nyepo^^^li; na^'pyey nyemo- 
wy"; abich*"; nyevmye^*cz. Niektóre z tych skróceń nie sa naumyślne, 
lecz przypadkowe. 

Znaki samogłosek. 

Samogłoskę ó ścieśnione, bądź to powstałą ze ściągnięcia, bądź 
odpowiadająca ogólnie -słów. e, oznaczono przez e: n. p. conyeczney, 
grzech, nawyaczey. i t. p. 

ó ścieśnione oznaczono wszędzie przez o; n. p. na górą; podrosz- 
nego; bog; nakrotcze; othosch; czassow; grzechów; cristow; podob- 
nież ó, odpowiadające stsł. t, wgrupie łt, w wyrazie: mowy (mówi) 
stsł. młty-. 

& ścieśnione oznaczono zwykle przez a: baczicz; nyzadni; ma; 
masch; łąka (lękń)^ wschadza; kaszdi; nabarsye; gymyenya; kaszanya; 
roszkazanya; przisczya. Kilka razy przez aa: w naasz, stworzil gess 
naas; przez a: nyszadni (ńiż&dny); nyzacz; kto szada; gest czasta 
a wyerna spowyecz. 

Samogłoskę i oznaczono 1) przez y: przeczy wyenstwa; myluge; 
myloscz; mylosczya; mylosyerdzye; lyczem; wydomye; nyszadni, nyzadni 
nygdi; k nym; czyrpy; myenyli, gnyewywi; blogoslawycz ; nyemisly; 
pocoyny; gischsa laczny ; zwany; napelnyeny; blogoslayeny; yczyescheny; 
zslosczy; spravyedliwoscy ; zadały; weschelily; czyschi; sprawyedliwimy; 



ttWAHOBUA Łw, MATSUSai^k. 25? 

gymyenyu; gymyenya; gysch; gynego; pocoycz; gy. Podobnież fonetycz- 
ne i, etymologiczne y pogardłowych , k, g, wyraża się przez y: 
z otroky. 

2) przez i, zwłaszcza w zgłoskach po językowych: ji, li, fi, żi, 
śi, di: gisch; gim; gich; o gich; swogich; twogim; gimyenya; y wschitky 
ginę; ginego; o ginem; ginim; w ginich; ginako; gindze; gidzeczye; 
gidą; giste; sya bogi; eogiczy; napogicz; stogi; wyekugi; w na- 
dzegi; pyszdzbi gi gyer; ziuoth; nyevziteczne; zalezicz; wschitko; 
wsehitky ; nasehicb ; Yczyessicz ; opatrzny eyschi ; bz namnyeyssich ; 
na dnsebi; raezil, bacziez; przywyodl; nyeprziaczol ; przicz; przicho- 
dzi; prziezedl; przigani; ealisdey; caliszdemu; czinili; weschelily; 
przeciw; przecz! wo; na nim; eihio; milosyerdze, milosycrdny milowa- 
nya; mówi, rzekami; cristow. 

Samogłoska y zawsze oznaczona przez i: bicz, nye bil; bili; misli 
synowye; sini; pischnim; pischne; wi, szamim; na thi, tich; swich; po- 
kuti; gromadi; potąpi; osnowi; przigani; potr^fiebi vczyechi; grzećbi; stro- 
mi; gnyewywi; sprawyedliwi ; dobri; laczni; nyzadni; nyszadni; smyer- 
tni; smertnich; swyątich; o syedmyorim; sprawyedliwimy ; gdi; zaw- 
szdi; proszmisch i t d. 

Samogłoskę u oznaczono: 1) przez u, np. : lubosczi; tuta; du- 
chem; przepusti; rospusczenye ; pyczu; przechadzanyu i t. d. 2) przez 
V, na początku wyłącznie: v żebraka, vbodzi; vyączy; yczinicz; vczin- 
ky; Yczinkem; vcznyewye; yczenniczi; vczil; vzrzecz; vzrzą, yzrzaw; 
nyevziteczne ; yczyesson vczyescheni; vczyecha; gedzyeny; czirpyenyy. 

Samogłoski nosowe są oznaczone w sposób następujący: 

Samogłoska 'ę, z poprzedzająca miękka lub zmiękczona spółgłos- 
ką, stsł A, przez ą: swyąta, swyatego, swyątich; vyączy (ujęci); wyącz; 
nawyączey; laka; syą. 

Samogłoska ę z poprzedzającą twardą i miękka spółgłoska, odpo- 
wiadająca stsł j^, 1) pr^ez a: nądza; w tich nądzach; ssz chaczya; 
kablanye; gączbi; ny syą macza; mąka; maczennyka; nadate; potą- 
pyenye; bąd^; na góra; vczyechą; pomsta; zyemyą. 2) przez a: bada 
(będę i będą); badzeczye; nadzacz (nędząc); opusczi matka albo rola, 
posyądą zyemya; duscha czlowyeczą; 3) jeden raz przez o: rokoma. 

Samogłoska nosowa ścieśniona q, powstała z przedłużenia samo- 
głosek ę , ę = stał A , ^. 

Nowo polskie '9 z 'ę = stsł a. przez a na początku poschadą. 

Nowopolskie Q zę = stsł ;^ 1) przez a: madrosczi, wstąpił; przi- 
stapily; layacz; wyedzacz, nadzącz scha (sa); bada; poschadą; stoya; 
nzrzą, chcza; fala swyeczską yyaczy; duscha czlowyeczą; 2) przez a: 

Kospr. Wyds. filolog. T. XXU. 33 



2&8 tuOYjAN JtALlNOWŚ^f. 

rzekacz; myrzyaczky; sa (są). Widzimy więc, że prawie wyłącznym 
znakiem samogłosek nosowych jest litera a. 

Znaki spółgłosek. 

Spółgłoski gardłowe. 

Spółgłoskę k oznaczono 1) przez k, np. yako; kacobi; tako, 
rzeki, rzekącz, yizinkow i t. d.; 2) często jednak, przed samogłoskami 
a, o, u, i przed spółgłoskami, przez c: caliszdemu, calisdey, calisda, 
caszdi; cakyey; cakocole; nyecakym; pocazowaly; cazano; placacz; 
placal, conyeezney, cogiczy; pocoyny czlowyecowy; yaco; schkodny- 
cow; dzacuge; biscup; cladacz; przeclina; nyerzecl; obici, (obykł); 
crolewstwo; cristow; cristowey. 

k zmięczone oznaczano przez ky: kyebi; takye; cakyey; gorzkye; 
slotkye; nyebyeschkye ; niekiedy przez k: vczinkem; raz przez gy: 
wschitgyego. 

g oznaczano przez g: blogoslawyeny, sługa, podług. Obok tego, 
na końcu, fonetycznie przez c, k podluc, podluk (wiele razy). W wy- 
razie ny szrzakacz zam. niezrągaó k oznacza g. ^ zmiękczone przez 
gy; gyer; vbogye. 

eh oznaczono zawsze przez eh: bichom, ducha; swyątich; tich i t. p. 

Spółgłoska podniebienna j. 

Na oznaczenie spółgłoski podniebiennej j służą następujące znaki: 
przed a, a (ę 9), u, rzadko przed e, oraz na końcu zgłosek y, y: 
yako, kasznodzyeyam, ya3ama; yyączy (ujęói); maya; dzyeyą; dbayą; 
stoya; pufayacz; boyuge; rodzayu; ss pocoyem; nawyączey; naposied- 
nyeyschich; gey; pocoyny; radvycze syą; 2) rzadko przez i: iaco. 
W wyrazie ierozolimitanowye początkowe i oznacza samogłoskę, stano- 
wiącą sylabę. W wyrazach: prziatego; prziaczol grupa ij wyrażona 
została przez i; w wyrazie pocoycz y wyraja zgłoskę ji. W wyrazie 
eze (jeże) początkowe j nigdy nie zostało oznaczone. 3) przed i, e j 
wyrażono przez g: gymyenyu; gymyenya; gimyenya, gisch; gysch; 
gynego, ginego," ginę; o ginem; ginim; w ginich; gim; gich; swogich; 
swogim; ginako; gindze; gidzeczye; gidą; giste; sya bogi (sę boji); 
cogiczy; napogicz; stogi; wyekugi; w nadzegi; gest; gen; ge; gesch; 
gego; gerau; gey; o gem; geny; geno; gescze; geden; gednayacz; gewa; 
boyuge; dzege; dzacuge; myluge; smakuge; vkazuge; zzuge; zaluge; 
swoge, swogego. 

Spółgłoski językowo podniebienne; S, ż; c; r, f, I. 

ś oznaczono najczęściej 1) przez sch: schuka, schukaya; schkod- 
nycow; nasch; nasche; nascha; naschego; naschich; wascha; wasche; 



BWANOSLTA ŚW. MATRU8ZA. 259 

WBchecfay wschego; wschitko; WBchitky; schewschad; masch; slischącz; 
dascha, duschi; duschne; pischne; nalepsche; polebschenyra ; naposled- 
nyeyscLich ; opatrzny eyschi ; czestnyeyschego ; napyrwsche; zamyescha- 
nye; roskosch; Yczeschon; yczyescheny; schewschemi roszkoschami; 
lucasch. 

2) przez ss ; yezyessicz ; yczyesson ; sz namnyeyssich ; 

3) przez sz: napelnysz myą. 

ż oznaczono: 1) przez z: żądze; o zely; w żeli (żeli) zalezicz ; 
nyevziteezne; ziuoth; wyecz ze takye; eze (jes^-e, prawie zawsze przez z); 
ezecz; tezę; nyzadni; nioze; vkaze; przetlazenya ; nye waza; położona; 

2) Przez sz; szaluyą; bosza; sząda; esze; nysze; yusze; podrosz- 
nego; kaszdi; caliszdemu; nyszadni (ńiżddny); zawszdi; zawaszde; 
iszacz. 

3) Przez s: calisdey; przesegnanye. 

4) Na końcu wyrazów, fonetycznie s, przez sch i ss: alisch; o- 
tfaosch; gysch, gisch; takosch; yasch; gesch; na gesch (na je2); boy- 
misch sya, proszmisch; czsoss (ósóż). 

ć oznaczono 1) zwykle przez cz: czaschi; czassow; czescz; baczicz; 
raczil; na początku; sswlecze; vczenniczi; czlowyek; czlowyeczą; czsso; 
conyeozney; czsnota. 2) przez ccz: acczbi; 

grupę Sć oznaczono przez scz; jesczc; dopusczone; dopusczonich ; 
otpnsczenim; gesczye, wiczysczyenye. Przed spółgłoską dźwięczna b 6 
wyrażono przez dz: pyszdzbi. 

r oznaczono przez r: spragli spravyetlliwoscy, crolestwo, w raku; 
robota, troya, szdrowyy i t. d. 

f przez rz: przicz; przichodzi; prziszedl; prziwyodl; przigani; nye- 
prziaczol; przea przeczy wyenstwa; grzechów; rzeczach; brzuch; otwo- 
rziw; wyerza; nyektorzi i t. d. 

1 oznaczono przez 1: wyele krocz, cliczyeli; oddalon; alysz; 

Spółgłoski zębowe. 

ł zawsze oznaczno przez 1; np.: sługa, czlowyek; fala; myluge; 
dyabel; wstąpił; syadl; prziwyodl i t. p. 

Spółgłoskę n wyrażono przez n; np. napelnyl. 

ń oznaczono 1) przed spółgłoskami przed i (y), i na końcu wyra- 
zów przez n: k nym; przeczy wyenstwa; na dzyen. Przed innymi sa- 
mogłoskami przez ny; nye; nyebyeschkye; naposlednyeyschich ; couyecz- 
ney; ossobnye; kaszanya; gymyenya. 

t oznaczono 1) przez t, np.: wschitko; tego swyata; nakrotcze; 
gest; tako; tata. 2) przez th: tho, otho, prze tho; themu; thu; slothousti; 
swyath; bogath; gesth i t. d. 



260 ŁUCTJAN MALIN0W8K. 

ć oznaczono 1) przez cz: radvycze; vcze«chon; czischi; czy (ii); 
przecziwo; przeczy wyenstwa ; tenczi; o tern czy; ezecz; a tocz (toć); 
bicz (być); mylowacz; przicz (pKó); nsznamycz ; baczicz; blogoslawycz; 
2) przez czy przed samogłoskami a, e: czyalo; czyala; yczyescheny; 
▼czyesson; rzecziczye; 3) przez c (rzadko): cyrpya. 

Grupa spółgłosek sć wyrażona jest 1) przez scz; opuszczy; pusczil; 
posczygna; Isczywye; blogoscz; blogoslawnoscz przesladnoscz sprayyed- 
liwosczy; myloscz; yeratnoscz; madrosczi; czistoscz; czaloscz; czescz; 
geecz; 2) przez sczy (przed samogłoska): wsczyekli; gesczye (ieeće); 
myesczyech; 3) przez sc: sprawyedliwoscy. 

c oznaczono prawie zawsze 1) przez cz: czałoscz; chczą; ssyer- 
cza ; sy erczem ; wyaczey ; nawyaczey ; nadzącz ; wyedzącz ; lizącz ; 
Btrzecz; taczi; vczenniczi; nakrotcze. 2) przez c: wyacey. 

d wszędzie oznaczono przez d: dobrze; bada; nygdi; gromadi, syadl; 
nadebnyemu (d^Łch-); przed spółgłoskami bezdźwięcznymi i na końca 
wyrazów przez t: slotkye; przet tim; nat nimy; sskatcole; wrzot; 
nawet raz przed spółgłoską dźwięczna: przetluzenya. 

dź oznaczono 1) przez dz: dzącuge; wydzecz; prziodzacz; ludzie; 
dzywnich; takocz syą y dzege; 2) przez dzy: wyedzyano; wydzyecz; 
dzyeya; dzyerszeli; mylosyerdzye; kasznodzyeyam 3) przez cz: przed 
spółgłoskami: gączbi, luczmi; na końcu wyrazów: spowyecz 

dz oznaczono przez dz: ybodzi; drudzi; wyedz§cz, i t. d. Na końcu 
wyrazów przez cz: pyenyacz; wyecz (tedz) i t. d. 

s oznaczono 1) przez s: sługa; gest; sam; samo sobye; slotkye; 
są, srozumyenye; 2) przez ss : ossobnye; ssromi; czsso; sskatcole; 
sslaczayacz; sstokrocz; sswlecze; dossicz; sstalego; czassow; 3) przez 
sz: szgewa; sz nyewyastami; wasz (v&s); 4) najczęściej przez scb: scha 
(sg); scham; schamego; schamim; schamy; schobye; o schobye; na- 
schiczon; naschiczeny; na wischocosczy ; schina; schinowy; schinowye; 
czaschi; sclie wschemi, swyeczschczi śtecscy). 

8 oznaczono 1) przez s przed spółgłoskami i przed i: swyata; 
swyeczschczi; swyeczską; swyata; naposlednyeyschich; smertnich; 
smyertni; silno: silne; 2) przed samogłoskami przez sy: syadl, syedm, 
syedmyorim; syą; syostri; mylosyerdzye; sz syebye. 3) przez ss: pro- 
ssycz; ssylną; podnossy; wessela; wyesselil; gess. 4) przez ssy: ssyer- 
cza; dzyssya; zassya; wyessyolu; wyessyole; wyessyelenye ; wessyelczye; 
possyada; przissyagal; czassyech; naglossyecb; 6) przez sch, ssch: poscha- 
da; weschela; weschelily; na nyebyesschech. 6) przez sz: proszmiscłi. 

z oznaczono 1) przez z: zawszdi; za, zalezicz; nyzacz; cazano; 
pocazowaly; ukazuyącz; zmazanya; rozum; 2) przez s, przed spółgłos- 
kami płynnymi i powiewnymi: za sle; slego; sloscz, od slich; slobli- 



RWANO«f«IA llw. MATBU8ZA. 261 

wosczya; roBlozenya: slotbousti; Anayaczi; awauy^ na końcu wyrazu: 
przes przeczy wyenstwa ; 8) przez sz: Bzawszde; kaszanya; oaznamycz ; 
szle zadze; kasznodzeyam; sz nycb; 4] przez zs: zslosczy; 5) przez sch, 
szlscbami; B) przez sbz; fonetycznie a: ssz tego 

ź oznaczono 1) przez zy: zyeniya; zyemyą; myrzyaczky; 2) przez 
sy: nabarsye; myrsyaczka. 

Spółgłoski wargowe. 

p oznaczonono przez p: poschąda; poeoyny; spragli; sprawyedliwo- 
8cy, pawia apostola i t. d.; przez b: polebscbenye; polebscbenym. 

p oznaczono 1) przez p, przed i, raz przed e: wstąpił; czirpy; 
czirpi; pyrwim; napyrwey; pysmo; iepey; 2) przez py, przed samo- 
głoskami: czyrpya; czirpyenyy; czirpyenye; czirpy al; pyenyacz; w pye- 
nyadzecb; pyekyelnego; glupyemu; pyotra; opyeka; pyastunka; zapye- 
czątenye potapyenye; 

b oznaczono przez b: blogoslavyeni; bozi; boga; blogoscz; bi: 
bila i t. d.; na końcu wyrazu fonetycznie przez p: drap (drab). 

B oznaczono przez b przed i: byda; przed innymi samogłoskami 
przez by: byada; byadi; schobye; syebye; obyeczal; nyebyeskyego ; 
nyebyeschkye i t. d. 

V oznaczono 1) przez w: wam; wstąpił; w onczas; yzrzaw; swogego; 
paweł; pawia; nyewaza; czassow; 2) przez u: dauid; przesladouanye. 
3) na końcu wyrazu przez f : grzecbof; w wyrazie chwała w mowie 
naszego pisarza grupa spółgłosek cbv uległa przemianie na chf i na f, 
stad pisownia: chfaii, ffała. 

t 1) przez wy przed samogłoskami: wyedzaoz; wyecz; wyessyole; 
wy essyelczy e ; blogosła wyeni ; blogoała wy onstwy e ; przeczy wy en s twa ; 
czlowyecza; człowyek; prziwyodł; swyata; swyeczską; swyaticb; na- 
wyaczey; 2) przez w: wyrzchnye; nyewinni; mowicz; mowy; nyegnye- 
^y^y! blogosła wenstwo; przecziwenstwo ; weschele; znaku y na ozna- 
czenie y i t w kazaniu wcale nie masz; służy on tu' tylko do wyra- 
żenia samogłoski u. W ewangelii przeciwnie do wyrażenia t użyto 
znaku y łub grupy vy: opyyta; sinoyye; sprayyedliwoscy; blogoslayye- 
ny; blogoslayeny, obok wyessyelczye sya. 

m oznaczono przez m: groroadi, wam; mi (my); tamo i t. d. 

m wyrażono 1) przez m: smertnich: bo sya badzeczye sroacz; 
2) przez my: myeli; smyertni; gymyenya; zyemya; o syedmyorim. 

GŁOSKI. 

Samogłoski. 

Samogłoska e zachowała się w wyrazie ińedzy: myedzi bracziczą; 
myedzi słimi łuczmy a dobrimi; myedzy luczmi a myedzi bogyem. 



262 



ŁUCYJAN MAŁINOWSKr. 



Samogłoska e zachowała się w partykule że w złożeniach: yusze 
(juże); tesze (teźe); obok othosz (otóż). 

Samogłoska e ogólno-słow. przed spółgłoskami twardymi d, t, z, 
8, n, ł, r przechodzi w języku polskim na o. Przykłady tej zamiany 
w naszym zabytku są: syoatri; syedmyorim; pyotra; prziwyodl; wyod- 
lo; naschiczon; rzeczone; yczyesson; oswyeczon; oddalon; blogosla- 
wyony; otpuszczoni; dopusczone; dopusczonich ; zaproschone; nakrzi- 
won; wyc5fsyole. Przed zmiękczonymi e: wyedzye; vczyescheny; na- 
schiczeny 

Słowiańskie h w języku polskim ma brzmienie e z poprzedzającą 
spółgłoska zmiękczoną. Przykłady: czestne; grzeschen; nyewlodzen; 
potulen. W wyrazie pkyel (pKeł), stsł. ptkł^B ob. pbk^Bł-B h zniknęło. 

Odpowiedniki "b znajdują się w następujących brzmieniach: 

1) e: tegda; we cznotach; pkyel; 2) poł y: opliwyta (opłyyita). 

W wyrazie pufayacz u uważać należy za znak krótkiego dźwięku 
samogłoskowego, odpowiadającego stsł. "b p^BYati; porówn. z jednej stro- 
ny pevny, z drugiej ufaó zamiast upvaó. 

Dźwięk, odpowiadający stsł. -b, zniknął w przyimku k: k nye'; 
k nye; k nym. 

W wyrazach: gyer: (^er, gra, pierwotnie jigra); paweł samogłoska 
e nie jest pierwotna, lecz rozwinęła się wtórnie. 

W wyrazie syedm, w nowym języku sedem, nie masz siadu wtór- 
nego e. 

Zgłoska je na początku zniknęła w zaimku mu: na nim sya 
mu dzege. 

Prasłowiańskiej grupie br przed spółgoska , stsł. rB, odpowiada 
w staropol. ir, if (if), obok er, er (ef). Przykłady w naszym zabytku sa: 

1) o) ir: trBp: czyrpya; czyrpy; czirpy; czirpimi; czirpyącz; ezir- 
pyal; czirpyenye; czirpyenyv; czirpyaczoscz ; prBV-: pyrwim; pyrwey; 
na|)yrwey; napyrwsche; mrBZ-: myrsyaczka; przes myrzyaczky; myr- 
syączkamy; ezirkwye. 

b) if: tylko w wyrazach od tematu vrBch-: wyrzchnye; wyrzchnya. 

2) er: drBź-: dzyerszeli; smrBt-: smertnich; w smyertnem; zrbk: 
swyerczyadlo. 

stsł. r^ odpowiada -&r- w wyrazie g^rdźió: gardzicz. 
stsł. ł-B odpowiada zgłoska -łu- w wyrazie słuńce, stsł. sl^BnBcc.: 
siunczem. 

Samogłoska o. 

Sufiks -ova-, w słowie typu z suf, -uje-, -ova-, znajduje się brzmie- 
nie -uva-: na czaluwanyy. 



SWANGCLfA iw. kATBtJSŻA* 263 

gr4ac. o przyjęło brzmienie e w wyrazie dyabel; u w wyrazie 
biscup. 

Tematowe o w wyrazach stał. koli^ toli, kolik'B, tolikob zachowało 
się w pol. w wyrazie kole, koli : np. genecole ; wyrazy tele, telko przy- 
stosowały się do tematu miękkiego jele (gele), tak samo, jak formy 
tego temu itd., zamiast togo tomu, urobiły się na wzór form jego, jemu 
itd., obok kogo, komu. 

Przykłady zamiany odpowiednika pierwotnego słowiańskiego 6, 
przed twardymi spółgłoskami zębowymi: t, d, s, z, n, ł, r na a: czya- 
lo; czyala; dzyalo; wyara; byada; byadi; swyata. W wyrazach powye- 
daczye; sya spowyeda; szwyestuye znajduje się brzmienie e, pod 
wpływem form z następującą miękka sylaba: powiedzieć, wieść i t. p. 

Odpowiednik słów. 6 ma brzmienie e przed innymi spółgłoskami: 
swyeczschczi (śetcsci); na swyecze; nyewyesczye; gnyewal; spyewali; 
zamyeschanye. 

Obok byada znajduje się forma bida: byda. 

W wyrazie żal występuje a, jeżeli następuje 1, obok e jeżeli na- 
stępuje sylaba li: szal; lecz w żeli; w zely; o zely. 

Że samogłoska i ma przed sobą spółgłoskę j, świadczy o tem spo- 
sób pisania tej zgłoski przez gi, gy: gymyenya; gy(emu); gim; gisch; 
gych (jiż); o gich; twogim; ginego; o ginem; ginę; w ginich; ginim; 
gidzeczye; gida; gihako; giste; gindze; w nadzegi. 

Na oznaczenie liczebnika unus używa nasz autor obok wyrazu 
jeden jeszcze jeny, jenŚL, jene, jeno: geno; genemu; gida (gromady) 
geny prze sdrowye; geny mówili. Formę tę uważać należy za modyii- 
kacya formy jin, stsł. in^B pod wpływem formy jeden. 

Zgłoska ji zniknęła w formach słowa jima- jirfie: maach; ma; 
mami; myecz; myeli. 

I zniknęło w formach imperativu: stwórz; otnow; patrz sze; wyecz; 
proszmisch; w dativie zaimka ći: a tocz gest;a takoscz (takoż ć) trzeba; 
ezecz; bocz; w formach infinitiyu, np. czirpycz; patrzicz; przicz obok 
cogiczy. 

Samogłoska a odpowiada grecko-łac. a w wyrazie szaltarzu (psal- 
terium). 

Grecko-łac. a przeszło na o w wyrazie pogansczy (poganus). 

Ślady długiej samogłoski & zachowały się wyrazach : sząda (żadń) ; 
gest czasta a wyema spowyecz (ćęstd); nyzacz (ńizAc); stworzył ges 
naas panye; wschadza w naas (nds). 

Ze sposobu pisania wyrazu nynye wnosić należy, że miał on 
brzmienie w ustach piszącego: ńińe. Tu i zastępuje ogólnie słów. y, np. 
stsł. nyn6 (porówn. grec. vuv, łac. nunc, niem. nun). Forma ta powstała 



264 UJor$An ilAŁnioWflitt. 

pod wpływem zmiękczenia początkowego n, które upodobniło się z ń 
następującej sylaby. (Porówn. J. Baudouin de Courtenay: O drsFn^ 
poUk. jaz. do XIV gt. § 70. 5.) 

Btsł: ła, praałow. -ło- w wyrazie yłodźen: nyewłodsen. 

Przykłady iciagania samogłosek. 

ao ściągnęło się na a: aoy: vzrzaw ihus gromadi any eza k nye- 
mu gidą. 

oa na &: ysta swa. 

ai na d: nadzesch (najidżeć). 

^ na 4: smacz (śm&ó). 

oi na y: swich obok swogteh. 

Odpowiednik stsł. x+i na y: ziakyem (zi-jisk*). 

yji nie uległo ściągnięciu: wigimuge. 

oe ściągnęło się w ó, e: swe oko; swe błogo; swey woley; oes- 
cziszni swe (swej); w twej duschi; swego; w mem; w swem; obok swo- 
ge; swogey; swogego. 

oje na o: tamom syedzeli » tamojesm. 

yje na y : gdim wspominali — gdy jeem. 

eje na ^e: juszesczye «* juieśće z jażejeióe; ezesczye; nye dze po- 
coya (ńe jest). 

iji na i: przioz; przidzye. 

eji na e: przedzi «->: przejidzi. 

oję na ę: swą oł)ok swoya. 

Samogłoska nosowa zachowała się w wyrazie smataego, nowopoL 
smętny, obok smutny. Podobnież w wyrazie samnyenyy, nowopoŁsk. 
sumienie. 

Starosłowieńskiemn ę w ełowie pomęnati odpowiada e przed mięk- 
ka ń, o przed twarda spółgłoską n: wspomyenye; wspomyonąw 

Sposób pisania końcówki 3 os. pi. praes. przez u: nye odmyenyu 
rzuca światło na sposób wymawiania samogłoski ę. 



Spółgłoski gardłowe. 

Wyraz cristowey napisano przez e, tj. k. 

Spółgłoska g występuje w wyrazie ganyebne. 

Spółgł. g zginęła w wyra&eniu: boday»bóg d4j. 

g zachowało się w wyrazie tegda, stsł. t^^gda, porów. tedy. 

W grupie spółgłosek chy zaszła wzajemna asymilacya na fi ffala; 
fali; £Eile; fala; pofaczenye; fila, stgniem. hvila), ogólno pol. chwila; 
obok: chfali. 



fiWANOBŁIA ŚW. MATEUSZA. 265 

Spół^oska eb przed d zmiękcza się na fi: wgrzescbe; podobnież 
przed i w nom. pi.: czischi. 

Spółgłoska h na początku nie jedt wyrażona w wyrazie ieronim. 

Spółgłoska j zjawia na początku wyrazów: yadama; yalm uszni; 
gewa. 

j zniknęło w formacb ściągniętych czasu teraźniejszego słowa rze- 
czowego: np. juszesczye tj. juźe śce, zam. juźe jesće itp. 

f powstało z grecko-łaó. r w wyrazie grzegorz (Gregorius). 

ł zniknęło w wyrazacb: mowy; mowyą; mowycz; opvyta obok 
opliwyti. 

Spółgłoska S powstała z grecko-łac. s w wyrazie lucascb (Lucas). 

Spółgłoska ż odpowiada grecko-łac. s w wyrazie szaltarzu (psal- 
terium.) 

S (ż) zniknęło w wyrazie zawdi (zav2dy) zam. zavsdy, a to 
z *zav§Bgdy). 

Spółgłoska ż zacbowała się w grupie źf w słowie uźfeć: vzrzi; 
vzrzą; vzrzecz, vzrzaw, og. nowopolsk. ujfeó. 

Grupy spółgłosek ć6, óc, dźc (fonetycznie óc) zacbowały się w wy- 
razach oczcziszni, oczcza, zwaczcze (zvadźce, czesk. zyadce). 

Z grupy spółgłosek ósó powstała grupa ćó w^ wyrazie czczi (cci 
z ćsći, Btsł. ĆbStB). 

W grupie stn t zachowało się: czestne; zalostne. 

d zachowało się w grupie rdn w wyrazie milossyerdny obok my- 
losyemi. 

d zniknęło w grupie dl: pole dnya; w grupie zdn: prosźno, stsł. 
prazdBn^*; w grupie rdc: syercze; ssyercza; syercza; syerczu. 

Zmiękczone 6 przed e = og. słów. e, fc, oraz przed o = e wystę- 
puje w wyrazach syercze; syercza; ssyercza; syerczu; syerczem; my- 
losyerdzye; milosyerdny; wyessyelczye syą; wyessyelenye; wyssyolu. 

Grupa spółgłosek ćs zachowała się, jak to wskazuje sposób pi- 
sania wyrazu: czsso. 

Z grupy spółgłosek Cstn zostało ćsn , lub po zlaniu się ćs na c- 
cn: czsnot; czsnotą obok cznota. 

Z grupy spółgłosek 6stv 6 zniknęło: podluc czlowyestwa. 

Grupa spółgłosek csk, esc, cst z pierwotnych ósk, esc (ttsk-), 
zachowała się w wyrazach: swyeczską; swyeczskych; swyeczschczi; 
swyeczsBchczi (śtecską; sYecsci); bogaczstwa. 

W wyrazach wyaczschi; nawyączschi (tęc8y) c jest pierwotne, 
z niego powstało droga dysymilacyi ^ętśy, a później pud wpływem wy- 
razu f elKi powstało f ęksy. 

aosprawy Wydt. «I«lo§f. T. XXII. 34 



266 LtCYJAK MALINOWSKI. 

d zjawia się w grupie spółgłosek zr: sdradue; roddrwane; ros- 
traszenya. 

ź odpowiada ogólnie pol. dź w wyrazie nabarsye (n&b^rźó; n&- 
bardźój). 

B ginie w formach złożonych czasu przeszłego z form jesm itd. 
tamom syedzeli, gdira wspominali i t. p. 

8 w przystawce s^b- zachowało się: sslaczenyu; sswlecze; smiiuge. 

Spółgłoska V uległa zmiękczeniu przed e w wyrazach: wyessyel- 
czye syą; wyessyelenye ; wyessyole; wyessyolu. 

W grupie vstv v zostało: krolewstwo; crolewstwo. 

Z grupy bv v zniknęło: obiel. 

V powstało z u: paweł (paulus). 

Spółgłoska b zniknęła w trybie bezokolicznyra od tematu grzeb-: 
pogrzescz. 

p zniknęło w wyr. szaltarzu (psalterium). 

Grupa spółgłosek pj przeszła na pi w wyr. krople. 

Grupa spółgłosek chy zlała się droga wzajemnej asymilacyi na f: 
fFala; fali; fale; falą (chvała); pofaczenye (pochvaceńó) ; fila (chwila); 
stgor. niem. hvila. W wyrazie chfali (chwały) f powstało z v przez 
upodobnienie do poprzedzającego eh. 

Grupa spółgłosek Ś6 asymilowała się do następującego b: pyszdzbi 
(piżdżby, zam. piśćby). 

Spółgłoska dź odpowiada stsł. d w wyrazie jedźeńe, stsł. jade- 
nije (edulium); na gedzyenv. Og. polska forma jedzeńó powstała przez 
analogia do formy jedzą. 

Wyraz wiczysczyenye czytać należy yyćiśćeiie. Forma ta zamiast 
wy?iśćeń6 , stsł. ćiśtenije (purgatio) , powstała pod wpływem analogii 
form, jak: ćiśóić; ćisóił; ćiśći. 

Formy deklinacyjne. 

Singularis. Genetivus. 

Rzeczowniki męskie z tematem na -o- mają końcówkę -a: żywo- 
ta; swyata; przetluzenya tego bita (bytu); końcówkę -u: od grzechu; 
patrzicz nyestatku; any vniislu otstapya; skarbu; przesz gDyewu. 

Rzeczowniki męskie z tematem na -jo- maja końcówkę -a: po- 
coya.... myecz nyemoźe; nye dze pocoya grzeschnim; końcówkę -u: 
sz rayu. 

Rzeczowniki żeńskie z tematem na -ja- maja przeważnie koń- 
cówkę -e: nyenawidzi swogey dusche; gen nye wzal na darmo ewogey 
dusche; vbogyego ducha albo dusche; czyala y dusche czaloscz; kroplo 



RWANOKLCA Ś>V. MATKIJSZA. 267 

wodi ządal; kto takye gest w żeli nadze tego swyata; przes (bez) ną- 
dze; przez (bez) prace; ot zyeraye do zyemye. Rzeczowniki, mające 
w 8g. nom. -A- ścieśnione, maja końcówkę -ej, przeniesioną z deklina- 
cji złożonej przymiotników np. : swey dobre wolęy; swey woley, na 
zyemi pocoy ludzem dobrey woley; rzecz, żądza miał w nom. sg. k 
ścieśnione, więc także: zadzey (źadzej); końcówkę -e ma także rzeczo- 
wnik z tematem na -y-, -•bv- (Q): czirkwye. Rzeczownik żel jest tu 
traktowany jako temat na -i-, więc: plodiilc (sic, zamiast podług) roz- 
lozenya żeli, porówn. ros. :azajih: on> SFcajiH hc njiaKaTB cTaTB, acajiBio 
MopH He nepe^fe/^emt, s-feKy He HsacHBerab, ówtb bt, aeaJiH. 

Singularis datiyus. Rzeczownik rozum ma kovcówkę -u: ku ro- 
zumu. Rzeczownik syn (z tem. na -u) ma końcówkę -ovi: scbinowy. 

Singularis accusatiyus. Forma pierwotna zachowała się w wyra- 
żeniu prze bog. 

Singularis instrumentalis. Rzeczowniki nijakie słowne, z sufiksem 
-ije- mają końcówkę -im: czczyenim; otpusczenim; polebschenym; sba- 
wyonym; wibawyenim. 

Singularis locatiyus. W tematach męskich na -o-, z poprzedzającą 
spółgłoską gardłową, zachowała się pierwotna końcówka -6 w rzeczo- 
wnikach: bóg: w panye bodze;.wyara a nadzeya w bodze; grzech: 
gen gest w grzesche; obok: w smyertnem grzechu; na początku; 
w wyecznem przebitku. 

Rzeczownil źel, porównaj czeskie żel, jest tematem na -i-, stąd 

forma żeli: stogi o zely; w zely; kto takye gest w żeli; patrz wyżej. 

' Rzeczownik niebo, pierwotnie z tematem spółgłoskowym na -es-, 

ma w sg. formy podług analogii rzeczowników nijakich z tematem na 

-0-, a więc loc. na nyebye. 

Rzeczownik stsł. ątrB (intus), przeważnie przysłówkowo używany, 
jest tematem na -i-, jak wskazują formy acc. vi,nątrb (supr.) izątri 
(supr) izoutri (greg-naz.), ros. BHyTpn, pol. wewnątrz; obok togo istnie- 
je forma sg. nom. wnętrze; wnątrze stsł. *ątrije, z sufiksem -ije; od 
tego ostatniego tematu znajduje się w naszym zabytku forma loc. 
w mem wnątrzu. 

Pluralis. 

Nominatiyus. Temata na -o- masc. Rzeczownik anioł ma formę 
na -i: angeli. Rzeczownik jerozolimitan ma formę na -ove: ierozolimita- 
nowye. Rzeczowniki męskie z tematem na -jo- mają formę na -eve: 
mystrzewye; ycznyewye. Rzeczownik sodomita: sodomitowye. Temat 
męski ra -i- ludi- ma formę nom. pi. ludzie; hidzye bogathe a pa- 
ni czestne. 



268 LUCTTJAN MALINOWSKI. 

Genetiyus. Rzeczownik nieprzyjaciel ma formę gen. i dziń niy^ 
wana: nyeprziaczol. Temata na -i-, męskie i żeńskie, mają formę pra- 
widłowa na -i = *i>j : od slich ludzi ; ot wschech rzeczi. 

Dativu8. Rzeczownik ludzie ma końcówkę -em: przecziwo ludzem; 
na zyemi poeoy ludzem dobrej woley; asch bichom y zewnątrz tho po- 
cazowaly ludzem. Rzeczownik kaznodzieja z tematem na -ja- ma formę 
pierwotną na -am: schamim kasznodzyeyam. 

AccusatiyuB. Forma pierwotna na -y w tem. na -o- masc. zacho- 
wała się: pani czestne; podobnież w temacie na -u-: sinowye tego swya- 
ta są opatrznyeyschi nad sini swyatlosczi. Rzeczownik mistrz ma formę 
z końcówką -e: acz le dyabel mystrze pobrał. Rzeczownik ludzie ma 
formę pierwotna na -i: czczi tego swyata nabiczye cziny (czyni) ludzi 
nadate a pischne; ludzye dny wyessyole y ludzi wyelbya a blogosla- 
wyą, czsosz yako na szle ludzi mowyą. Podobnież temata na -i- żeń- 
skie: nyemoczi i t. p. 

lustrum entalis. Rzeczowniki męskie z tematem na -o- maja pier- 
wotną formę na -y, po k, g -i: strachi nakraiwon (strachy); z otroky 
(otroki); grozamy albo vczinky; dobrzi y vczinky y mowa sle nawo- 
dza. Rzeczownik z tematem na -jo-: obyczAj ma formę podług analogii 
tematów na -i-: cztirmi obiczaymi. Rzeczownik męski z tematem na -i- 
ludzie ma formę prawidłowa: luczmi; myedzi luczmi; czemu syę ludze 
ludźmi sromaya. Następujące rzeczowniki żeńskie z tem. na -i- maja 
końcówkę -ami, podług analogii tematów na -ja-: timi rzeczami; rado- 
scyamy; roszkoschami. 

Locativu8. Rzeczowniki męskie z tematem na -o- maja formę pra- 
widłowa pierwotnie z końcówką -echt: we wschech yczinczech, w syed- 
my yczinczech (uczyncech); na smislech; wschech czassyech; na glo- 
ssyech. Podług tej analogii idą rzzeczowniki męskie z tematem na -jo-: 
na tanczech; w pyenyadzech. Rzeczownik nijaki, z tematem na -o-, mia- 
sto (miejsce), ma końcówkę -Scht: na wschech my esczy ech. Obok tego 
rzeczowniki nijakie z tematami na -o-, -jo- mają formy podług analogii 
tematów na -a-: o tich to blogoslawyenstwach ; w swich syerczach. 
Takaż formę maja rzeczowniki z tem. na -i-: w swich slosczyach; 
w roskoschach. Od tematu spółgłosk. ńełies- jest forma z końcówką 
-ech, Btsł. -hK^h: na nyebyesschech; na nyebyeseh. 

Dualis. Nomin. accusatiyus. Od tematu słowies- sg. nom. słowo 
powstała forma analogiczna słowie, na wzór dziele: a mowy thu xpus 
(Chrystus) dwye slowye. 

Locativus: w raku. 

Instrumentalis. Rzeczownik ręka ma końcówkę -oma, podług ana- 
logii tematów na -o-: nyewinni rokoma a czistego syercza. 



BWANORLIA ŚW. MATBtJSZA. 2B9 



Niektóre formy deklinaeyi rzeczownikowej przymiotników. 

Masculinum. 

Singularis iiominativus: kto nye gest vbog; gdi yusze ezlowyek 
sącz tako vbog y czych wspomycnyc, e^ze gest grzechen*, patrzacz bi 
bil czich ; a dalej gen ny egest czych a potulen ; bądą dzye naschiczon ; 
abi bil oddalon; gen... nye gest oswyeczon; pełen swyath; sznacz sącz 
Yczyesclion; tenczi ma bicz vczeschon; tocz syebye nyewlodzen; nye 
schuka bicz bogath; slnga cristow. 

GenetiYus. nigeden pocoya xpowa.., myecz nyo inoze. 

Dativu8. wyessyolu bicz. 

Pluralis. 

Aceusat. w znaczeniu nomin.; eze mu grzechi gego bada ot- 
pusczoni. 

Formy imiesł. teraźn. czyn. w znaczeniu gerundium nom. sg. 
masc. nie masz. Zwykle jako gerundium służy forma na -c, nawet 
w anaczeniu na plur. : błogo tobyo tota mayącz albo wyedzacz; daley 
gdi yusze ezlowyek sącz tako vbog y czych wsponiyenye, esze gest 
grzeschen; ktorzicole sącz sprawyedliwy, są milossyerdny. 

Nom. sg. m. imiesł. przeszł. czynn. I na v: vzrzaw ihiis groraadi 
wlasl na górą, a otworziw vsta swa vczil; wspomyonąw. 

Nom. sg. f. przestawschi. 

Forma imiesł. przeszł. czynn. II. nye otwarz zam. nie otwarł jest 
błędem pisarza. 

N. pi. m. spragli. 

Neutrum. 

Singularis. nomin. -aceusat. : ale eze tho wschitko bilo błogo obłud- 
ne; nyespokoyno gest nasclie syercze; a tho ma bicz dano; czsso po- 
może albo płatno tobye; tu także należą formy: tako; yako; tamo; 
iako prorokował S. paweł; takoscz (tako-ż-ó). 

LoCativu8. po tern błodze; othosch na krotce masch; a prosczye 
gen nykomu nye zawadza; a prosczye twarda pokuta ale rozumna 
gest yako na wrzot... grzech smyertni ossobnye boyuge; posnali gego 
myloscz tuta wydomye; darmye nye otwarz. 

Niektóre formy deklinaeyi złożonej przymiotników. 

Singularis. Nominatiyus. Przymiotnik żddny, niźadny (żaden) 
w języka staropolskim, jak dotąd w ludowych gwarach, np. na Śląsku, 
ma formy deklinaeyi złożonej; zachował je też dotąd w rodzaju nija-* 



270 LUCTJAN MALINOWSKI. 

kim w ogólnym języku: żadne. Przykłady w naszym zabytku masc. 
są: nyszadni sługa cristow; nyzadni czlowyek k nym przicz nye może. 
Genetivu8 feminin. ma końcówkę -6: chfali nyebeskye; swey do- 
bre woley; obok tego na -6j: piat nyewasti nyeczistey myessyączney ; 
dla mylosczy bozey otrzimanya. Forma ta przeniesiona została z da- 
tivu &g. fem. 

Dativus. mascul. ma formę na -imu: drugymu; femin. przecziwo 
calisdey. 

Instinimentalis masc. -neutr. ma formę na -ym, -im, masc: rozu- 
mem czintim; neutr.: czim czy ginim omili grzechi; slunczem nyebye- 
skim; polebscbenym nyecakym; gorzkye nyechcze ny mosze bicz slot- 

kym byale czarnim a zle dobrim; obok tego znajduje się forma 

z końcówką -em: geno ss drugyem. 

Locativus. masculinum-neutrum. Formy z końcówką -em: w smyert- 
nem grzechu; w wyecznem przebitku; na spanyu łubem; nye w dlu- 
gyem sdrowyu; o ginem; o trzeczyem; z końcówką -ym od nom. sie- 
dmiore; o syedmyorim blogoslawyenstwye. 

Pluralis. 

Accusatiyus. 1) w znaczeniu accusativu: czini ludzi nadąte a pisch- 
ne; laczne napelnyl dobrego, a bogate pusczil proszno; ybostwo le 
skromne czini vbogye duchem; on vbogye duchem blogoslawy; czbso 
pomoże albo płatno tobye ginę s sobą gednacz; dobrzL... sle (złych 
ludzi) na wodzą; 2) w znaczeniu nominativu: ludzye bogathe a pani 
czestne. 

Instrumentalis na wszystkie trzy rodzaje ma pierwotna końcówkę 
-ymi, -imi: bi dobrymi bili; myodzi slimi luczmi a dobrimi; timi a ta- 
kynii cztirmi obyczaymi; nad rzekami babilonskymi. 

Dualis ac. neutr. twardzi (może odpowiada stsł. tyri.dói?) dwye 
slowye twardzi. 

Niektóre formy znimków. 

Zaimki osobowe. 

Singularis dativus: ći: czim czy (ći) ginim omili grzechi; 

o tem czy; ć: a takoscz tego schamim kasznodzyeyam nabarsye trzeba; 
tocz syebye nyewlodzen; spocoynicz sa; a tocz mowy; taczicz bili. 

Accusatiyus. na czyą. 

Zaimek pytający, względny ćso, (co), nićs (nic). 

Singularis, nominatiyus - accusatiyus : czsso; bo czsso pomoże; ot- 
dawaya czsso mogą; yderzi czso w raku ma; czssom yczinicz myeli; 



kWANGBLlA iw. MAtRlJSŻA. ^1 1 

niczss; nyczss: Diczss duschnego nye wydzi: niczss na tem swyecze 
nye może przicz; alisz na swyecze nyczss nye zada. 

Uwaga. Formy ćso i nifis są pierwotne i znajdują się we wszyst- 
kich zabytkach staropolskich np. w księgach sadowych Łęczyckich itd. 
Ps. fl. Módl. Waci. i innych. Formy nićs, nic powstały z nićso, nico, a to 
naprzód przez osłabienie samogłoski o na e, jak tego dowodzą fonny 
przejściowe ńir^se, ńićseż, które się zachowały w zabytkach wieku KIY, 
np. w księgach sadowych Łęczyckich, Brzezińskich i Orłowskich: non 
niandavi caloskema dosowskego niczsey ręczicz II 193; w mey dze- 
dziney k neysze on niczsey ne yina II 1646; jako niczsey ne yniay 
zitha II 1955; obok niczsz II 1570. Ps. fl. za nyczse (pro ni- 
hilo) 105, 25; cz{)scz moia niczsez przed tobo (nihilum antę te) «S8, 7; 
w nycze (ad nihilum) 107, 4; a obok tego: niczs my nedostane (nihil 
mihi deerit) 22, 1; a tye troyczy nyczs pyrzwy, nyczs w()ez8e (in hac 
trinitate nihil maius) S. Ath. 24. 

Formy czso, co, niczso, niczse, niczsez, niczs, nic są to pierwotne 
łormy genitivu sg. i odpowiadają stsł. ćsso. W dawnych zabytkach 
starosłow. nie masz wcale formy ćego, istnieją tylko ćeso^ ćbso, rzadko 
ćesogo. Przypuścić jednak trzeba, iż niektóre języki słowiańskie, jak 
czeski, polski miały pierwotnie obie formy genitivu: ćbso i ćego, n. p. 
st. czesk. ćse, ćese. Miki. Wbl. 367; st. pol. niczsez 1. c. Miki. Wbl. 
440; pierwsza forma w kolei czasu przybrała znaczenie nominativu. 
Siad znaczenia gen. zachował się w konstrukcyi form co, nic ze sło~ 
wami czynnymi przechodnimi z przeczeniem: nic ci nie powiem; nic 
mu nie dał; któż odgadnie istotę nic nie pojmująca; osoba ta nieraz 
nic a nic nie robiła; nie mamy co czynić w naszym domu, albo ra- 
czej nie chcemy co czynić. Ant, Małecki Gram. hist. - por. j. polsk. II. 
392. Po rosyjsku używa się tu formy gen. np. h ho BH»cy HH^ero, ji 
HHHero He noHHMaio, a naicB HH^ero He CKaacy. 

Właściwa forma acc. jest će, skrócona na ć: gen sya nyzacz nye 
waszi any lyczi; ny zacz. 

Sg. instr. ćim: zly chczą bicz tim, czim są. 

Sg. loc. ćem: na czem cole; ny w czem. 

Zaimek ten. 

Sg. fem. gen: teyto nauky; 

Sg. instr. neutr. tym: przed tim; zły chcza bicz tim, czim są. 

Sg. loc. maac. neutr. tem obok tym: na tem swyecze; o tem czy 
la to gest ewangelia swyata; przi tem; na tem; potem; obok potim. 

Plur. nom. masc. ći: ubodzi duchem sa naywyączey czi... 

Plur. nom. fera. ty: abi we cznotach sya vtarl a obici gim, bo 
thi sa yaco drap (drabina) ku wlezenyv. 



S72 LtJCYJAN kAMNOWSKt. 

PI. acc. masc. ty: na thi nasche czaschi; ty yczinky czinycs. 

PI. instr. ma«c. fem. tymi: timi a takymi cztirrai obicsaymi; 
timi rzeczami. 

PI. loc. n. tyeb: o tich to blogoslawynstwach. 

Zaimek on; 

Sg. loc. masc. onym: na onyni bogaczoza. 

PI. nom. fem. ony: any (a ony gromady) czu k nyemu gidą. 

PI. acc. m. a tho nye prze syą, ale prze oni. 

Zaimek ów. 

PI. acc. m. ovy: a owi za«syą przeclina. 

Zaimek vSytek ma formy pierwotne bez s. 

Sg. nom. n. wschitko. 

PI. n. acc. f. ySytki: wszitky ginę rzeczi ; ten ma wschitky cnoty. 

Zaimek jen. 

Sg. n. m.: gen gy chowa; gen cole ma wyerna wyara; gen ma 
dossicz; prze myą, gen czu geem prawda; gen opusczy dom; a dalej 
gen nye gest czych a potulen. 

Sg. n. 1. jaź: ewangelia... yasz przeto na dzyen wschech swyątich 
położona; o zloscz yasch sya przigodzila; o sloscz yasch ge potka. 

Sg. g. m. czichi gest, gegosch misli zamyescbanye nye otmyeny. 

Sg. d. f. jó, k ńó: gynako k nye chczą przicz. 

Sg. acc. m. ji: a potem gi (Boga) vzrzą okyem w oko; wyari 
gego prostota wyedzye gi; swego pana, gen gy cbowa. 

Sg. acc. neutr. przeczy wenstwo ; gesch czu ge potka. 

Sg. acc. f. ja: czisehi possyąda zyemya troyaka, yąsch noscha; 
taseh zyemya, yąsch po geysze czu chodzą. 

Sg. instr. n. jim: oko, gim... ezlowyek boga może wygdzyecz...; 
gimszebt. 

Sg. loc. m. jem, jim: w nyem (w panu); po nym (synu); eze nye 
powoli na nim syą mu dzege. 

PI. n. m. jiż: blogoslavyeni, gisch sa w zely: blogoslaveny, gysch 
są laezny ; blogoslavyeny, gisch przesladnoecz czyrpyą; mystrze, gisch blo- 
goscz albo blogoslawyenstwo na dzywnich rzeczach kładli; nbodzi du- 
chem są nawyaczey czy, gisch gymyenya a tego swyata czczy nyzacz 
nye waza; byada wam bogathim, gisch tu maczye swą vczyechą; blo- 
goslawyeny, gisch zaloscz maj^ą; spocoynicz są, gisch myedzi braczicza 
(sic) czinya a gednayą; spocoyny sluną, gisch napyrwey w swem syerczu. 

PI. acc. m. je: o sloscz, yasch ge potka; gesch ge potka; ierozo- 
limitanowye, na gesch xpu8 placal. 

Zaimki mój, tvój, 6vój mają przeważnie formy ściągnięte. 

Sg. nc. f. na twoyą. 



feWANOKUA 8W. ¥ATBUSZA. 273 

Sing. instr. n. twogim lyczem. 

Sing. loc. m. n. w sweio rodzayu; w mem wnatrzu; w swem 
syerczu. 

PI. n. n. V8ta swa. 

Zaimek nad: pi. acc. m. naSe: nathi nasche czaschi. 

Zaimek odpowiadający starosł. ybsb. 

Sg. g. m, n.: vśego dobrego. 

Sg. 1. n. YŚem: we wschem stworzenyu. 

PI. gen. m. na dzyen wschech swyatich. 

PI. d. m. ku wschem pyrwim. 

PI. 1. m. WBchech czassyech; abi we wschech Yczinczech. 

Zaimek ki. 

Sg. nom. n.: othosch aa krotcze masch o syedmiorim blogosla- 
wyenatwye, kye gest. 

Kilka fomi liczebników. 

dva, dve. acc. n. dve: a mowy thu xpu8 dwye slowye. 

(Styry: instr. ćtyrmi: cztirmi obiczaymi. 

sedm. loc. śedifii: w syedmy yczinczech. 

ĆYÓr, o, a: acc. fem. ćyorą: a tacz na czwóra sya ykazuge. 

Formy imiesłowów. 

Od tern. jes- forma part. praes. brzmi s9C:8znaoz sącB Yceyesohon; 
gdi yusze ezlowyek Bacz ti^o ybog y ezych wapomyenye, esze gest 
grzeschen; por. stsł. sy, sędta, czesk. sńc, souc. 

part. praes. act. podług deki. złóż. pi. n. m. : znajęcy: m«drcsy 
pogansczy, pana boga nye inayączi. 

Formy przymiotników. 

Przym. piryy: tho poslednye blogoslawyenstwo polecono ku wschem 
pyrwim, ma formę stopnia równego; nowszy język używa stopnia wyż- 
szego pierwszy. 

Formy stopnia wyższego aaja przyrostki: e+j^s-j-JŁ. czest- 
nyey«chago; naposlednyeyschicb; nawyączey; daley. 

Oodna uwagi forma przysłówka st. wyż. ćcsće: nam na nauka 
bichom cząsczye słuchały, nysze mówili ; nabarsye. 

Formy stopnia najwyższego mają przystawkę na: naposlednyey- 
schich; nabarsye. 

Bospr. Wjrdi. Biolog. T. XXU. 35 



274 LUCYJAN MALiNOWSttr. 

Niektóre przyrostki. 

Przyrost, -jo- tworzy przymiotniki: wyekugi ziwoth; duscłia czlo- 
wyeczą. 

Przyr. ja: stroza. 

Przyrostki, w których skład wchodzi spółgłoska k. Przyr. -ako: 
jinako, ludze ginako myenya. 

Przyrostek -iko-: Yczenniczi. 

Przyrostek -tka: iiiyrsyaczkamy (rnirźaóka). 

Zaimek vśytek ma formę bez s, np. wschitko. 

Prryrostek ze spółgłoska 6: tworzy imiona działacza: gednacz, 
roswadzacz. 

Przyrostki ze spółgłoskami t, ć, d. Przyrostek -to. (ft): byt: prze- 
tluzenya tego bita. 

Przyrostek -ota- tworzy rzeczownik oznaczający pojęcie oderwane 
od osnowy przymiotnikowej: o czichota. 

Przyrostki pochodne -tb, -stt urabiają rzeczowniki oderwane żeń- 
skie od osnów przymiotnikowych i imiesłowowych: gorzkocz (gofkoe), 
zwykle gorkość; blogoscz ; przesladnoscz ; verutnoscz; czirpyaczoscz ; 
nyedbaloscz. Por. Zabytki jęz. pol. w rękop. N. 2503 Bibl. Uniw. Ja- 
giell. odb. z I i II T. prac filol. Warsz. 1.^87 str. 94. 

Przyrostek -dło tworzy imiona narzędzi : omiwadlo ; swyerczyadlo; 
od rzecz, bydło pochodzi sł. bydlić; bidlil; rzecz. sł. bydleńó: sprawye- 
dliwoscz tu rzeczona bidlenye dobre a swjąte. 

Od osnowy vi>st- zapomocą przyrostka -de utworzony został przy- 
słówek zavźde: ale zawszde zadaymi; szawszde, zawaszde (sic) por. stsł. 
YŁsBde, m. rusk. yesde; zastanawia niezmiękczone d. 

Przyrostek -da tworzy przysłówek tegda stsł. t-Bgda. 

Przyrostek 2dy, por. stsł. śbdi i ztdo tworzy od tem. ko-, ka-, 
przymiotnik każdy i kaliżdy. Obie fonny znajdują się w naszym za- 
bytku: kaszde; kasdey; caliszdemu; oth kalisdey zley milosezy; prze 
caliszda dobrocz; calisdą omowa. 

Przyrostek -eno- tworzy imiesłów bierny przeszły od osnowy sło- 
wa targać: myedzi braczicza (sic) rostart^zona. 

Przyrostki -tno-, i.no- tworzą przymiotniki od osnów rzeczowni- 
kowych: grzech czyelni ; czyelnye; w ro-^koschach czyelnich; dusebni; 
duschne; osobuye; czsso płatno tobye; grzech smyertny; w smyertnem 
grzechu; smertnich; przes dobre a sprawyedne vczinky. 

Przyrostek -ło- urabia imiesł. czynny przeszły I od tem prag- nie 
od pragnę-: spraglego. 



BWANGEŁIA ŚW. MATEUSZA. 275 

Przyrostek -le- tworzy od tematów zaimkowych to-, je-, ko- wy- 
razy: jele, kole: gele cole kto wyessyeli syę a cocha w marney fale, 
tele tesze y smacza sya; za kymcole; ktorzicole; nyecacacole; stsl. kol^. 
W innych zabytkach znajduje się forma koli, por. czesk. koli, jęli, stsł. 
koli. Dla wyjaśnienia części składowych form tego wyrazu staropol. 
kole, koli, kolwie, nowopol. kolwiek, uwzględnić należy, co następuje : 
1) końcowe -k jest tegoż pochodzenia zaimkowego, co w stsł. sikt, 
sek^B, pol. cosik, gdziesik, jakosik; 2) z cząstka v6, wie zestawić 
należy formy czesk. koliv, ros. dokolevo; dokoleva; dokuliva. 

Przyrostek -tba: urabia rzeczowniki oznaczające czynnosd wy- 
rażoną w osnowie słowa , ź której powstały ; na glossyech gaczbi, 
pyszdzbi. 

Przyrostek -ivo tworzy przymiotniki • od tem. rzeczown. : gnye- 
wywi, nyegnyewywy; Isziwye. 

Przyrostek -ovo- tworzy przymiotniki dzierżawcze od osnów rze- 
czow. męs. : kto wlezye na górą panowa; sługa cristow; podluc rzeczi 
crij<towey. 

Zaimek względny i nieokreślony tworzy się od osnowy ka- : nye- 
cacacole; prze krziwda kaką; nyczss nye zada ny czczy cakyey any 
gimyenya; polebschenym nyecakym; kacoby k nye myano przez (pHć). 

Przysłówek, oznaczający miejsce, kończy się na a: błogo tobye 
tvta; a tocz tuta stogi w texczye. 



Niektóre wyrazy złożone. 

Niektóre słowa złożone z przystawkami przyimkowymi. 

pfe- przesegnanye. 

pro- prorokować: prorokowali. 

pK- pfyó: przicz (pri-i-ti) przisczyca, (pfySóA) od tem. std- zapo- 
^ mocą przyrostków -to i -ije urobiony rzeczownik słoyny. 

u- uznajmió: usznamycz. 

zz- zzud: zzuge. Tu, jak i w nowym języku w pierwotnem zło- 
żeniu z -uję (exuo) zu- poczuto jako osnowę słowa i dodano druga 
przystawkę z-zu-ó i zezuć por. wyzuć. 

Niekt<5re rzeczowniki i przymiotniki złożone z przystawkami przy- 
imkowymi. 

8-: smysl. 

0-: omowi. 

do-: dossicz. 

po-: pocoyny. 



276 LUCYJAN MALINOWSKI. 

Inne zestawienia i złożenia. 

Przeczenie ni* z przymiotnikiem: nyszadni (niźśdny). 

Rzeczownik i zaimek dzyssya por. diii»a Kaz. Swkrz. 

Zestawienia, w których skład wchodzi zaimek kole : gelecolc ; nye- 
cacacole; za kymcole, ktorzicole. 

Słowo błogoslawycz; błogoslavnoscz; blogoslawyenstwo stsł. bło- 
gosloyitl, utworzone zostało na wzór greek. sO^oysTy, lac. benedicere, por. 
Miki. Stbl. 848. 

Złożenie dzierżawcze: złotousty: S. Jan slothousti, stsł. złatoost*!*, 
greckie ^yjiwAnoooc. 

Kilka wyrazów przyswojonych. 

piPeźegnańó: przesegnanye, z niera. segnen, a to z łac. signare. 
§ukać: kto sząda a schuka, z niem. suchen. 



Formy słowa. 

Końcówki osób czasn teraźniejszego. 

Tn zanotować należy sposób napisania końcówki 1. os. sg. : mi: 
gest smi wam mówił, obok: gen gesm ziwot; gen czu gesm prawda; gen 
gesm droga. Końcowe i w smi uważać należy jako znak zmiękczenia 
spógłoski m. sm = jeśdi 

Godna uwagi forma 2-ej os. sg. si = jesi : przicazał ssy panye, 
por. czesk. jsi, si. 

Os. 3. sg. słowa jes- straciła końcową spółgłoskę osnowy wraz 
z końcówka t w ściągniętej formie ńe = ńest *= ńe jest: nye dze po- 
coya grzeschnim =» nie ma. 

1 osoba pi. ma końcówkę m ^ stsł. mi>,* obok my: czssom vczi- 
nicz myeli, tegom nye uczinili; tamom syedzeli, gdim wspominali; chczemli 
tam tezę przicz; obok rzeczioye, ezeszmi slugy nyeyziteczne; mami; 
Czirpimi; syą czisczimi. 



Osnowa czasa teraźniejszego. 

Przegląd form czasu teraźniejszego. 

Słowa, których osnowa cz. ter. ma przyrostek e, o: słoYC-; 3 os. 
sg.: a tho slowye blogoscz; wlasl na góra slowye thabor. 
będże-^ będo-: 3. pi. bada cz wam ludzye zle mowicz. 



BWANGIBŁIA ŚW. lfAT1E0BZA. 277 

Słowa, których osnowa cz. ter. ma przyrostek -ne-, -no-: yspo- 
liieńe-, yspoiiiono-, zam. pierwotnego ysponięńe- Ysporfięno-. 

3 08. 8g. Yspomeńe: gdi yusze czlowyek, sącz tako vbog y czycli 
wsponiyenye, esze gest grzeschen; porówn, Ps. fl. 136, 7 przy lny y<I)zyk 
moy kutanv (aic, recte krtańu) memu: acz ne zpomonc), porówn. też 
Zab, j. pol. Bibl. Jag. N. 2B03 odb. z Pr. filol. T. I i II str. 103. 

otpoCińe-, otpoćino-: alisch otpoczinye w tobye, por. tamże. 

pośćigńe- pościgno- : 3 os. pi. posezygną: 

słane-, słuno-, 3 os. sg. ałuńe: podług gegosch słowa czlowyek 
slunye sprawyedliwi. 

3 08. pi. słunc: spocoyny sluna; por. infinit. slunacz maya. 
Słowa, których osnowa czasu ter. ma przyrostek -je-, -jo-, 
znaje-: a to znacz y zna, ten gen zaluge. 
słuśaje-: a ginako k nye chcza przicz nysze sluscha. 
śukaje-: schuka. 
kochaje-: cocha. 
zadaje-: kto szadą. 
smęcaje- : smącza. 
zdaje-: zda syą łudzeni, 
opekaje-: y gim syą opyeka. 
ysśdzaje-: wschadza. 
zavńdzaje- : zawadza ; 

davaje-: dawa mu sczuschcnye; tlio gcno mami yako widawa s. 
grzegorz, otdawaya. 

byvaje-: biwa; a eze tlio mylossyerdzc sye nyc biwa czisto ot 
marney fali. 

otmavaje-: temu otraawya S. Jeronim. 

potedaje- : powyedaczye. 

sromaje-: sroma sya; czemu sya ludze ludźmi sromaya. 

vraje-: morze wrayacze. 

vkłAdaje-: wcladayącz. 

yygańaje-: wiganyayącz. 

bojuje-: boyuge. 

goduje-: dzyen pole dnya goduyącz. 

umeje-: gen gescze sam syebye poznacz a wydzecz nye umyege. 

Słowa, których osnowa czasu terażn. ma przyrostek -i-: 

bydH-: eze kaszdi sz nych tako bidli. 

óirpi-: czirpimi. 

ćyśći-: sya czisczimi. 

meńi-: iudze myenya. 



278 LUCYJAN MALINOWSKI. 

nędźi-: grzech boyuge nadzacz dusohe czlowyecza. 

Słowo chći- : ma nowotwór, 1 pi. : chczem li tam tezę przicz. 

Osnowa jes-: 1. sg. jeśm: gen gesm ziwot; gen cza gesm prawda; 
gen gesm droga. 

W czasie przeszłym złożonym jest nowotwór: jestesiń: gest smi 
wam mowil; 2 sg. jeś; stworzil ges naas panye; obok śi: przicazal ssy 
panye, porówn. czesk. si. 

Forma 3. sg. w ściągnieniu z partykuła ńe straciła końcowe st: 
nye dze pocoya grzeschnim. 

1. pi. obok formy jesmy: rzeczicze, ezeszmi slugy nyevziteczne, 
są szczątki formy jesm, stsł. jesmi», w postaci spółgł. m: tamom sye- 
dzeli gdim wspominali; czssom vczinicz myeli, tegom nye vczinili; 
wschitczim yako nyeczisti; porówn. dialektyczne w Płockim używane 
bylim; chodzilim. 

2. pi. jesće: blogoslayeny gesczye; sće: eze sczye blogoslawye- 
ny; yasze sczye wi czisczi; czsso sczye genemu sz namnyeyssich vczi- 
nilł, mnye sczye vczinili. 

Formy imperatiyn: 2. sg. rzadko na -i: geno rozwaszi v roszumye; 
takosz wschitky przedzi a obliczi blogoslawyenst wa ; częściej skrócone: 
rozumyeysze; stwórz we mnye boże; patrz sze; misi o pokorze; otnow; 
wyedz. 1. i 2. pi. maja formy skrócone, a więc nowotwory: nyewaz- 
mysch naschich vczinkow, any obliczaymi, ale zawsze zadaymi; boy- 
misch sya; wyessyelczye sa. 

Niektóre formy osnowy trybu bezokolicz. Osnowa i- ma formę 
i-6; przicz, przez (pfyó). Osnowa gfeb- ma nowotwór pogrzescz na 
wzór ńeśó, ycsó, pleść i t. d. 

Osnowa JBm- ma formę jcói i jcó; pocutą witrzecz y wiyączy; 
otyącz, wsyacz. 

Osnowa ćit-, Cyśó: rad cziscz. 

Osnowa słung-: slunącz mayą. 

Particip. praet. act. II. ma formę bez ną-: spragli. 

Osnowy słów na -oy-a: roskazowacz; pocazowaly. 

Osnowa częstotliwego słowa: -mina-: wspominali. 

Osnowy inf. z suf. -i: bydli-: kaszdi sz nych tako bidlil; koji-: 
omowcze wschądi cogiczy; óirpi obok ćirpe: czirpycz ob. sczirpyal; 
patfi-, (patfy-): patrzicz; tcźi- (tęży-): a przeto bi w tem nye wstązil 
a złego za zle nye otdal mowy; raói-: z nami raczil ya usznamycz; 

Od osn. tdrźi- (tarzy-) part. praet. pass. jest tarźon; rostarszona. 

Formy aorystu: 

2. sg. by: patrz, bi czistego bil syercza. 3 sg. by: raczil yą usz- 
namycz kye bi bila; abi we wschech vczinczech myal ymysl prosti. 



fiWAKORLiA ŚW^. MATEUSZA. 279 

1. plar. byehom: cakocole wyele y czasto dobrze bichom czinili; 
bichom nye pozwoliły; y chcze on, bichom mi tako wnatrz sya prze- 
cziwyenstwu radowały, asch bichom y zewnątrz tho pocazowaly ludzem; 
boymisćh sya, bicLom ny straczili; prze yąsz tątho czirpimi przeczy- 
wnoscz, yako bichom ya wyedzeli ; gey radosczami bichom syą wesche- 
lily; mami sya strzecz , bichom przecziwo bogu nyemauiali; ządaymi, 
bichom bili dostoymi (sic) bogu sluzicz; nye abichom ge na wyaczschi 
gnyew prziwodzili; tocz gest tako rzeczone, abichom nygdi sya do- 
schlimy a sprawyedliwimi nye czinili ny myenyli. 

Godna uwagi jest forma dźe: yako S. dauid mowy : bada dzye 
naschiczon; ten czi dzye wezmye przesegnanye ot pana. 



Niektóre własności Składni. 

Rodzaj. 

Participium jako orzeczenie zdania bezsubjektowego stoi wmasc. : 
a acz bi snacz rzeki: kto tho może vczinycz albo myecz; obok: acz 
le zawszdi tako bilo. 

Zdanie bezsubjektowe wyrażono przez neutr. part. praet. pass. : ka 
cobi k nye myano przez. 

Zdanie nieosobowe ma orzeczenie w neutr.: acz le zawszdi tako 
bilo. 

Przymiotnik określający rzecz, braćś ma formę żeńską: mila bra- 
cza y syostri mylę. 

Forma rzeczowna przymiotnika i imiesłowu. 

Przymiotnik i imiesłów jako orzeczenie ma formę rzeczowna : kto 
nye gest vbog, gen nye gest czych a potulen; bi bil czich; vbog du- 
chem; nye może bicz czych any potulen; a tich dzyssya pełen 
swyath ; gdi yusze czlowyek, sącz tak vbog y czych, wspomyenye, esze 
gest grzeschen, bada dzye naschiczon; gen... slunczem nyebyeskim nye 
gest oswyeczon; abi bil ot wschech rzeczi swyeczskych milowanya 
a w nich cochanya oddalon; tenczi ma bicz vczeschon; sznacz sącz 
Yczyeschon; nye schuka .... bicz bogath; eze mu grzechi gcgo bada ot^ 
puszczeni; tocz gest tako rzeczono; tho poslednye blogoslawyenstwo 
położono ku wschem pyrwira na doconanye; czsso wam cazano; na 
lepsche textu zrozumyenye ma bicz to wyedzyano ; a tho ma bicz dano 
darem ducha swyatego; a prze to nyespokoyno gest nasehe syercze; bi 
czistego bil syercza thoczu oth calisdey zley milosczy y zadzey omito; 
obok: y biwa scruschoni ss nyescruschonego. 



280 LUOYJAN MALTNOWSfet. 

Forma rzeczowna przymiotnika użyta jest jako określenie w zdar 
niu: abi we wsehech rczinczech myal umysł prosti ny £ila moczna ny 
ziszkyein zadnim albo eromera a strachi nakrziwon. 



Użycie zaimków. 

Zaimek jen w zdaniach względnych. 

Zdania względne Wprowadza zaimek jen, je, ja, j^oż, jeż, jiź 
i t. d., zamiast który, 6, a i t. d. : gen gesm ziwot, gen wi wyedzeczye 
prze myą, gen ezu gesm prawda; dar madrosczi, gen gest w tero; t^o, 
gen gest wyrzchnye. dobre; ny geden grzeschni, gen gest w smyert- 
nem grzechu; ale eze caszdi, gen gest w żeli złego... ten zadzą ma ku 
dobremu; eze zadni, gen ma w schobye falą marną na czemcole tego 
Yczinycz... nye może; eze temu błogo, gen ma dossicz gymyenya 
a przisczya; czastokrocz, gen nye ma scruschenya do spowyedzi, a radbi 
ge myal; vbogyego ducha albo dusche gest ten, gen ny na czem swey 
woley nyechcze myecz; darmo podnossy swe oko,... gen gescze sam 
syebye poznacz a wydzyecz nye vmyege; caszdi, gen opusczy dom; 
nigeden pocoia xpowa, gen sb pocoyem przischedl, myecz nye może; 
zna ten, gen zaluge; na onim bogaczczu, gen potem blodze, gesch 
myal... potim krople wodi ządal; morze wrayacze, gescb stacz nye 
może; o dobre, gesch schodzi; acz czirpyą przesladowanye, gesch ge 
potka; le acz czirpya przeczy wenstwo, gesch ezu ge potka; potem blo- 
dze gesch myal ; o sloscz, yasch ge potka ; ewangelia swyata, yąaz przeto 
na dzyen wsehech swyątich położona; czlowyecza roskosch, yasz zli 
maya; possyąda zyemyą troyaka, yąseh noschą; ...nadzyeya otplati nye- 
byeskyey, prze yąsz tatho czirpimi przecziwnoscz; mąka nye ezini ms- 
czennyka, ale rzecz, o yasz czirpy; miloscz serdeczna a czi«ta, yąseh 
czlowyek cozdemn chcze dobrze; gen gesm droga ku sbawyenyu, yąsz 
wi gidzeczye; tasch zyemya, yasch, po geysze cza chodzą; czichi gest, 
gegosch misli zamyeschanye nye atmyeny; gegosch ządaczye: podług 
gegosch słowa czlowyek słunye sprawyedliwi a dobri; darem ducha 
Bwyątego, gemu dzyeya dar mądrosczi; oko, gira, thu sącz, czlowyek 
boga może wydzyecz, gest nasch rozum ; o gem mówi w pyesny panna 
maria; błogoelawyeny duchem ubodzi, giseh czirpya przecziwnoscz; blo- 
gt)slaveny, gysch sa łączny; błogoelawyeny, gisch zaloecz mayą; bło- 
goslayyeny, gisch przesladnosce czyrpyą; blogoslaryeni gisch sa w zely; 
byda wam, gisch syą smyegeczye; vbodzi duchem sa nawyaczey cay, 
gisch gymyenya... nyzaez nye waza; bo, gisch «chą w żeli grzechów 
dopusczonicb, bada yczescheni; vbogye dachem, g\»ek ezeet ay gimye^ 



IBWANĆ^BLIA ^W. UATEtJBZA. 281 

nya tego nye dbaya; mystrze., , giscfa biogoscz albo blogoslawyenstwo 
na dzywnich rzeczach kładli; a Bpocoynicz sa, gisch, mayacz pocoy..., 
ózinyą; czy, giscfa luczkycfa zaluyą, yczyescheni bada; czy, gysch sza- 
luya, są blogosiawyony ; ierozoliraitanowye, na gesch spus placal; prze 
oni, gisbi mogli... polepschicz sya; żądze, gesch on wschadza w naasz; 
sly, bronyacz syą w swich slosczyacb, gesch myluyą, nye vmyeyącz. 

Zaimki kto, co w zdaniach względnych. 

Zdanie względne, odnoszące się do zaimka ten, to, ta zdania głó- 
wnego, wprowadzone jest przez zaimek kto^ co: baczicz może (ten), 
kto ma rozum; a czlowyek, czsso nawyączey mylage, o tho syą bogi; 
yderzi, czso w raku ma. 

W zdaniu względnem opuszczono zaimek względny która: ihus.... 
wlasl na górą, sio wy e thabor, zamiast: która słove. 

To wcmacniające. 

Forma nom. sg. neutr. zaimka ten, ta, to jako cząstka wzmacnia- 
jąca to, stoi przy zaimku wskazującym: o tich to blogoslawyenstwach; 
tich to wschitkych pospolicze czsnot; o tem czy tato gest ewangelia. 

Zaimek zwrotny. 

Dwa słowa zaimkowe, stojące obok siebie i złączone spójnikiem i, 
maja jeden zaimek zwrotny śę: o tho syą bogi i laka. 



Użycie aorystu słowa być. 

Forma by używa się w znaczeniu osoby 2 sg.: misi o pokorze, 
bi ya myal y mylował; patrz, bi czistego bil syercza; ...abi we wschech 
Yczinczech myal ymysl prosti. 

W znaczeniu osoby 3 sg.: na troyą ma sya oglądacz^ bi sche- 
wschad czirpyal kaszdą przecziwnoscz; rad bi ge myal; a acz bi snacz 
rzeki; prze to kye bi bilo prawe błogo... raczil xpus tuta wislowicz; ra- 
czil yą usznamycz, kye bi biła; ten zadza ma ku dobremu, gimsze bi 
owo zle dopusczone yusz nadązil ; takosz sya y dzege, a bi kaszde nye- 
rzadne samnyenye czlowyeoze bilo samo sobye mąka. 

1 osoba pi: bichom nye pozwoliły; prze yąsz tą tho czirpimi 
przeczy wnoscz ; yako bichom ya wydzeli, gey radosczyami bichom sya 
weschelily; y chcze on, bichom mi tako wnatrz sya przecziwyenstwu 
radowały, accz bichom y zewnątrz tho pocazowali ludzem; mami sya 

Kospntwj Wjrda. filolog. T. XXII. 36 



282 LUCYJAN MALINOWSKI. 

strzecz, bichom przecziwo bogu nye maaiali; ządaymi, biehom bili do- 
Btoyny bogu sluzicz; boymisch sya, biehom ny straczili; bo giin giseh 
nigdi darmye nye otwarz nam na nauka^ biehom... czasczye słuchali, 
nysze mówili; tocz gest tako rzeczono, abichom nygdi sya doschlimi 
a sprawyedliwimy nye czinili ny myenyli, cako cole wyele y cząsto 
dobrze bichom czinili; nye a bichom ge na wyączschi gnyew przi wo- 
dzili; przecziw dyablu bichom nye pozwoliły gego nadchnyenyu. 

Godna uwagi forma aby z zaimkiem my w znaczenia osoby 1, 
pi. przeto k temu przissedl, a bi mi takye, chczem li tam tezę przicz, 
tey to nauky sya dzyerszeli. 

Osoba 2 pL: bisczye biły. 

Osoba 3 pi.: nye a bi o nasz nye raowyli, ale bi snacz ludzi ot 
prawdi swa omowa nye otraszili; a bi nas nye ostali... słuchacz. 



Użycie inflnitiya. 

Zdanie, w którem podmiot i orzeczenie stanowią infinitivy: ty 
yezinky ezinycz gest bicz myloszyerdnim. 

Inf. przy przym. rad, dostojen: rad cziscz swyąte pysmo; ząday- 
mi, bichom bili dostoyny bogu sluzicz. 

Inf. przy słowie ostać (j5rzestaó): abi nas nye ostali... słuchacz. 

Inf. przy słowie szukać: nye schuka... bicz bogath. 

Inf. przy słowie wierzyć: wyerza Yzrzecz dobre panskye w zye- 
my sziwączych; jest to dosłowny przekład łac. : credo videre bona do. 
mini in terra viventium. 

W skład futurum compos. wchodzi inf.: a wi badzyeczye myl- 
czecz ; badzeczye plaeacz ; bo sya bądzeczye sraacz ; bada wam mowicz 
wsehitko sle; badacz wam ludzye... zle mowicz a layacz; gdi wam 
bada layacz a sle mowycz ludze; a bada wasz gonicz albo popadzacz; 
ony boga bada wydzecz. 

Inf. po słowie mam (powinienem): mami sya strzecz. 

Infinitiyus stoi po słowach: ostać (zaniechać^; dukać: ostał... pa- 
trzicz nyestatku; nye schuka w tich nadzach bicz bogath. 

Praeteritum oompos. 

Godna uwagi jest forma osoby 1 sg. : jeż to śmi y&m moyił: in- 
sze sczye wi czisczi prze mowa albo prze słowo, gesth smi wam mowil. 

2 osoba sg. ma formy z jeś i śi: stworzil ges naas panye; obok: 
przicazal ssy panye. 

3 os. sg. nie ma słowa jest: sługa cristow nye bil; kaszdi sz nych 
tako bidlil, yako tuta wylozil pan ihus xpus; timi rzeczami pana boga 



13WAKGBŁTA ŚW. MATRUSZA. 283 

gnyewal; po tem blodze, gesch myal; krople wodi ządal v żebraka 
a nye mogl myecz; y nauczil, prze to k temu przissedl; on scham 
obyeczal ; yako placal ; xpa8 placal ; dyabel tnystrze pobrał ; ihus xpas 
raczil usznainycz; wstąpił na góra; a gdi syadl; vczil ge. 

1 . 03. pi. ma formy ściągnięte verbi subst. tamom syedzeli gdim 
wspominali ; 

Użycie imiesłowów. 

Participium praes. act. na 90. 

Zdanie czasowe, mające subjekt wspólny ze zdaniem głównym, 
oznaczające czynność współczesną z czynnością zdania głównego, wyraża 
się przez part* praes. act., ma ono formę 90 zawsze bez wzgłęda na to^ 
czy subjekt jest w sg., czy w pi.: geno nye badzye myal zadzey a my- 
łosczi goraczey, czinyącz dobrze; ma sya przed bogyem yako żebrak 
przed królem v to pufayacz: bo przecziwo calisdey grzech smyertni o- 
SBohnye boyuge, nądzącz duscłia czlowyeczą; kto może vczinycz albo 
myecz, abi slischacz swoya sromotą, wydzacz swoyą zaloscz, a yą czir- 
pyacz, nye tełko sya nye wyeszelil...; vczil ge, rzekacz; on scham obye- 
czal, rzekacz; yako placał S. danid, rzekącz, a tego wschego prossycz 
V boga r^ekącz ss dauidem ; raczil xpils tuta wislowicz rzekacz ; a taz 
mowy tuta rzekacz; oko, gim, tu sącz czlowyek, boga może wydzyecz, 
gest nasch rozum; accz bi; gich yusze sznacz sącz Yczyesehon darem 
ducha swyatego zapomnyal; nasch pan ihusz xpusz, wyedzacz... raczil 
uznamycz, sly bronyącz syą w swich slosczyach... nyevmyeyacz giną- 
ko; madrczi stali po madrosczi swe blogoslayyenstwo na tera cla- 
dacz; spocoynicz są, gisch, mayącz pocoy... , czinya... swyeczschczi 
raayacz gymyenye; ktorzi cołe, sącz sprawyedliwy, sa milossyerdny ; 
gisby mogli gego sluchayacz, połepschicz sya. 

Także przy innym subjekcie zdania głównego użyto tej konstruk- 
cyi: błogo tobye tota mayącz albo wyedzacz. 

Part. praet. act. I. 

Zdanie czasowe, mające subjekt wspólny ze zdaniem głównym, 
oznaczające czynnosó skończoną przed rozpoczęciem się czynności zda- 
nia głównego, wyraża się przez part. praet act. I ; ma ono formę na -v, 
jeżeli subjekt jest w sg.: eze vzrzaw ihus gromadi any czu k nyemtt 
gidą; wlasl na górą; gdi kto wspomyonąw, eze timi rzeczami pana boga 
gnyewal y szał mu tego; jeżeli subjekt jest w pł., natenczas pirt. praet. 
act. I ma formę -śy: mędrczi.... gymyenye y oczcziszni swe... opuscziw- 
schi, stali po madrosczi; dobrzi.... słe nawodzą, bi dobrimi bili, slosczi 
swey przestawschi. 



284 ŁUCYMN MAWN0W8W, 



Użycie spójoikdw. 

Spójnik a łączy: 1) rzeczowniki: ma dossicz gymyenya a przisczya; 
a trzeczy dadli blogoscz we czczy tego swyata a w tnądrosczi; nądza 
a błogo stoyą przecziw schobye; yako swoy początek a swego pana; 
podluc bogaczstwa a cbłali; czinya dzyalo a służba; ny ziszkyem za- 
dnim albo sromem a strachy nakrziwon; 2) przymiotniki: bidlenye do- 
bre a swyate; ten gest czych a potolen a czych (sic); 3) słowa w in- 
finitivie: gescz a pycz dobrze a wyessyolu bycz; 4) verba finita, a więc 
całe zdania; zzage sz syebye a sswlecze; radvycze syą a wyessyelczye 
sya; gdi bada wam layącz ludzye a bądą was przesladowacz. 

Spójnik eże wprowadza zdania przedmiotowe po słowach t. zw. 
sentiendi, declarandi, cognoscendi: nasch pan ihus, wyedzacz, eze Indze 
ginako blogoscz albo blogoslawnoscz myenya... 218b; na lepscfae textu 
zrozumyenye ma bicz to wyedzyano, eze bili mystrżewye... 2l8b; o tem 
czy tato gest ewangelia swyata położona, eze kazdi ss nych tako bidlil... 
218b; geny mówili, eze temu błogo... 218b; drudzi mówili, eze blogoscz 
wyrzchnya gest gescz a pycz... 2l8b; a przet tim stogi, eze vzrzaw 
ihtis gromadi... 219a; sznamyeniczye mowy ewng', eze xpv8 , nysze 
mowil, vsta swa otworzil 2l9a; wyernye mowyą wam, eze caszdi... ssto- 
krocz tele weźmy e 219a; a eze czy a nye dbaya any waza, tego nye 
dbacz 219b; ma wyedzyecz, eze na troyą ma syą oglądacz 219b; daley 
esze gdi ynsze czlowyek , sącz tak vbog y czych , wspomyenye, esze 
gest grzeschen, natichmyast ma szaloscz 220a; xpus przecziw themu 
mowy, esze czy, gysch szaluyą, są blogoslawyony 220a; wyecz, eze 
czlowyecza roskosch podluc czyala... zalezicz na pyczu, na gedzyeny... 
220a; gdi kto wspomyonaw, eze timi rzeczami pana boga gnyewal 
220b; rzecziczye, czeszmy slugy nyevziteczne 221a; rozumyeysze, esczi 
ny geden grzeschni, gen gest w smyertnem grzechu, nye gest spocoyni 
222b; alysz vzrzi po nym, eze ostał rzeczi dzyeczinnich 223a; mowy, 
eze blogoslawyoni, gen tho czirpi 223b; a nadzesz, eze czirpyaczoscz 
skromna sama ma doconacz kasdey cznoti y dobroczy, przeto mowy S. 
Grzegorz, eze czirpyaczoscz stroza a pyastunka gest wschech cznoth 
223b; ale ya mowya, eze sczye blogoslawyony 224a; ale abi taka bila 
nascha wyara a nedzyeya w bodze, eze nadzyeya otpłati nyebyeskyey, 
prze yąsz tatho czirpimi przeczywnosz, yakobichom ya wydzeli... 224a; 
temu otmawya S. Jeronim, eze zadni, gen ma w schobye fala marna 
na czemcole, tego nye telko nye vczinycz, ale y czirpycz nye może 
224b; prawda, eze nyegdi czlowyek ma tloczicz, yaco może, calisdą 



BWANGRLIA ŚW. MATEUSZA. 285 

omowa o schobye y o ginem 224b; acz le zawszdi tako biło, eze 
nyszadni sługa cristow nye bil przes przeczy wyenstwa 224b; wyeez 
ze takye, eze cz nyzadni czlowyek k nym przicz nye może 224b. 

Spójnik eże wprowadza zdania przyczynowe: ale eze tho wschitko 
bilo błogo obłudne y sdradne, bo wyodlo y wyedzye ku wyekugey 
nądzi 219a; ale eze kaszdi taky nye chcze, any mosze thu myecz 
Yczyechi swyey (sic)... przeto natichmyast stogi o zely 219b; badze 
vczyes8on, eze grzechi gego bada otpusczoni 220b ; kto takye gest w żeli 
nadze tego swyata, eze nye powoli na nim syą mii dzege 220b; sa 
takye w żeli nyektorzi, eze gim sya oddala krolewstwo nyebyeschkye 
220b; aie eze caszdi, gen gest w żeli złego dopusczonego a sstalego, 
ten zadza ma ku dobremu 220b; a eze nye dossycz czlowyokowy bicz 
dobrim... przeto mowy... 222a; a przeto, eze zadały wyacey bogu szlu- 
czicz (sic); bili naschiczeny 22 la; ale, eze sprawyedliwoscz przes my- 
losczi gest Ycrutnoscz, a myloscz opyącz przes sprawyedliwosczy gest 
rospuczenye (sic), przeto mowy daley 22 1 a ; ale eze mylossyerdze rządne 
poczina syą ot syebye 22 la; a eze tho rayloftsyerdze, sye nye biwa 
czisto ot marney fali, a prosczye prze bog a ku boszey fale, tegda gest 
darmo 22 Ib; to blogoslawyenstwo gedna czlowyeka ku bogu tako tho, 
eze zadzą swa boga myluge, yako swoy początek 222a; a yaco tego, 
gen gest wyrzchnye dobre, tako eze ny w czem nyema otpoczinyenya 
a ypocogenya 222a; czinya czyalo a sluszbą, rozłączone sslaczayacz, 
a rosdrwane gednayącz, eze xpus... gest gednaez a roswadzacz myedzi 
luczmi 222a; ale eze niczss na tern swyeczye nye może przicz przes 
myrzyaczky... prze to eze o tich to blogoslawyenstwach misląezim a ro- 
byaczim przichodzi przecziwnoscz 228a; ale, eze we wschem stworzenyu 
zawzde geno ss drugyem nyema ssłaczenya w gednoszcz..., przeto mye- 
dzi slimy luczray a dobrimi yaco swyat stogi, sgoda nygdi nye bila 
any bądze 223b; a eze ludze conyeczney czirekwye, to gest czassow 
naposłednyeyschich , yako prorokował S. Paweł , inyeli bicz silno fala 
swyeczska vyaczy..,, przetho dyabel prziwyodl... 224b. 

Spójnik eże wprowadza zdania wyjaśniające: czirpya przeczywen- 
stiwo, gesch czu ge potka otho, eze sa w zely 223b. 

Spójnik eże wprowadza zdania skutkowe: taczi bili mędrczi po- 
gansczy, pana boga nye sznayączi, eze, gymyenye y oczcziszni swe 
sche wschemi roszkoschami opnscziwschi. stall po niadrosczi 218b; toczu 
tako pewno, eze bicz gynako nye może 210a; czy ezischi za oplata 
maya od boga, esze possyada zyemyą .. 220a. 

Zdanie poboczne, wyrażające czynność, która aię odbyła po skoń- 
czeniu czynności zdania głównego, wprowadza się przez spójnik ńiźe: 
eze xpus, nysze roowil, ysta swa otworzil. 



286 



ŁUOYJAN MAŁTNOW8KI. 



Zdania warunkowe. 



W zdaniach warunkowych warunek rzeczywisty wyraża cząstka 
Ii na drugiera miejscu; zwykle zdania takie wprowadzone ga przez 
wyrazy jeżeli, jeśli: chcze li kto tho myecz blogoslawyenstwo; dobre 
gest oboge, może ly bicz. 

Zdanie warunkowe rzeczywiste wprowadzone jest przez cząstkę li, 
położona na 2-m miejscu: abi mi takye, chczem li tamo tezę przicz, tey 
to nauki syą dzyerszeli. 

Cząstka 6u, toCu, jest skróconym imperat. 2 sg. słowa fii<5: 6uj; 
służy ona do wzmocnienia i ma znaczenie przysłówka mianowicie: 
bo ony bada naschiczeny, gisch czu są tako Jaczny; przeto mowy, 
gisch sa laczny a spragli sprawyedliwosczy, czu yaco laczni gessz cha- 
cyą a mylosczya; patrz, bi czistego bil syercza, thoczu oth calisdey zley 
milosczy y zadzey omito ; possyąda zyemyą troyaka, yąsch noscha tho- 
czu swoge czyalo... 

Cząstka że służy do wzmocnienia imperat.: proszmisch pana boga. 

Zdania względne porównawcze wprowadza cząstka jako: bili mi- 
strzewye, yako y dzyssya schą. Godna uwagi jest konstrukcya w zda- 
niu: podług S. Augu. yaco tako: blogoslawyeny duchem ubodzi... 



Zdania wyłączające, przyzwalające, czasowe i t. d. 

Zdania wyłączające i porównawcze wprowadza cząstka niże: ccim 
czy ginim , nysze szlscbami , omili swoge grzechi ; ludze ginako blo- 
goscz... myenyą, nysze gest. 

Cząstka ali§ wprowadza zdania czasowe, wyrażane zwykle przes 
nim, zanim: bo pyrwey oczecz skarbu schinowy swego nye ykaze^ 
alysz Yzrżi po nym.. ; ...ny zadni czlowyek k nym przicz nye może, 
geno alisz syedm smcrtnich grzechów zzuge sz syebye. W następują- 
cym zdaniu aliż zastępuje wyrażenie: chyba że: a tey podluc S. grze- 
gorza myecz nye może, alisz na swyecze nyczss nye zada. 

Zdania przyzwalające wprowadzone sa przez partykuły: ać le, le 
a6, a6 kole: ...tego swyata czczy nyzacz nye uwazą, acz le ge maya 
(jakkolwiek); blogoslawyeny czyschi, bo ony possyąda zyemya, le acz 
czirpya prześladowań ye... (jakkolwiek); accz kole duscha y czydlo cafisdi 
grzech masze a comudzi (jakkolwiek). 

Zdania przyzwalające w zakresie możliwości wprowadzone sa przez 
partykułę a6 z aor. słowa być; acczbi gich, yusze sznacz sącz vczye- 



fiWANaSLIA ÓW. UATBUSŻA. ^87 

schon darem ducha swyatego, zaponmyal; a acz bi snacz rzeki, kto tho 
może yczinycz..., temu otmawya S. Jeronim. 

Acc. 8g. neutr. zaimka jen, jeno, jeiła wprowadza zdanie czasowe 
zamiast skoro tylko: a o spocoynich angeli spyewali, geno sya xpas 
narodził. 

Stopień najwyższy przymiotników i przysłówków tworzy się za- 
pomocą przystawki na-: naranyeyssich ; naposlednyeyschich ; nawyącz- 
schi; nawyaczey; nabarsyc, nalepyey. napyrwey. 

Godna jest uwagi forma nabarsye bez j końcowego, obok : nale- 
pyey; napyrwey, nawyaczey. 

Użycie przypadków. 

Użycie nominativu. 

Orzeczenie rzeczownikowe i przymiotnikowe stoi w nom.: gen 
gesm ziwot; gen czu gesm prawda; gen gesm droga; gich gest brzuch 
bog; tha szaloscz gest laska bosza; rzecziczye ezeszmi slugy nyevzi- 
teczne; bisczye biły nadzarze; tho mylossyerdze sye nyc biwa czisto ot 
mamey fali... tego, gen gest wyrzchnye dobre; abi kaschde nyerzadne 
samnyenye ezlowyecze bilo samo sobye mąka a czirpyenye; czirpya- 
CZ08CZ stroza a pyastunka gest wschech cznoth. 

Przy głowach slunąć, byó zwanym: stoi nom.: spocoyny sluna; 
blogofilawyeny spocoyny, bo sinowye bozi bada swany; ony sinowye 
bozi bada zwany; gisch prawem slunacz mayą bozi schinowye; podług 
gegosoh słowa czlowyek slunye sprawyedliwi a dobri. 

Zaimek liczebny obój, ob »je, oboja, użyty w sg. n. jako subjekt, 
ma przy sobie słowo w sg. oraz przymiotnik w n. sg. : dobre gest obogC; 
mozely bicz. 

Użycie accusatiyu. 

Przedmiot stoi w acc: 

Po słowach: mienić, dżaó, rzec, nznamió: a tho myenyą swoge 
błogo; gemu dzyeyą dar madrosczi; S. Augustin rzecz a wyna rze- 
kącz; raczil... yą usznamycz. 

Po słowach : pośćignaó, nadażyń : ony my łosyerdzye posczygną ; 
ten zadza ma ku dobremu, gimsze bi owo złe dopusozone yusz na- 
dazil. 

W następujących wyrażeniach: po słowie wziaó: ten czy dzye 
wesmye przesegnanye ot pana a miłoayerdze ; w wyrażeniu: mieć strach: 



§88 ŁUCYJAN MALINOWSKt. 

acz le ma strach; po słowie uderzyć: bo caszdi gnyewywi gest wsczye- 
kli, yderzi (to), czso w raku ma. 

Po słowach: dbać, ważyć nawet z przeczeniem: a eze czya nye 
dbaya any waza. 

Rzeczownik osobowy jako objekt ma formę pierwotną acc. jak 
również przymiotniki jako określenia takiego objektu: bo yako gymye- 
nya wyeloscz a czczi tego swyata nabiczyc cziny ludzi nadate a pischne. 
Tu ludzi nie jest forma gen., lecz pierwotna forma acc, por. stsł. Ijudi, 
pąti i t. d. 

W następującym przykładzie rzecz, ludze, jako acc. obj. ma formę 
nom. pi. ludzye bogathe a pani czestne blogoslawyą zawaszde (sic!). 

Inne przykłady, w których rzecz jest domyślny: a on zalostne 
a placzącze yelbi a blogotlawi ; rozłączone szlączayacz, a rosdrwane ged- 
nayacz; laczne napelnyl dobrego a bogate pusczil proszno; vbostwo 
le skromne czini vbogye duchem; a on ybogye duchem blogoslawy; do- 
brzi... sle na wodzą; a tho nye prze syą, ale prze oni; a owi zassyą 
przeclina. 

Podwójny acc, objecti i effecti jest w zdaniach: ...gymyenya wye- 
loscz a czczi tego swyata nabiczye cziny ludzi nadąte a pischne (t. j. 
ludzi) a tho myenya svoge błogo vbostwo le (ludzi) skromne czini (lu- 
dzi ybogye duchem. 

Przyimek v z acc. używa się przy różnych słowach i w rożnem 
znaczeniu-, i tak, po słowie wierzyć: w pana boga wyerzi; w wyraże- 
niu, oznaczającemu czas: w on czas yzrzaw ihus... a tasz nye da prósz- 
nowacz w tą to fila; w wyrażeniach , oznaczających sposób i miejsce: 
bada wam zle mowicz a layacz w oczi ; a po tem gi vzrzą okyem w oko; 
yaco y grzech geden w drugy w wodzi. 

Accusativu8 z przyimkiein v przy słowie pvać: v to pufayącz. 

Acc. z przyimkieni mimo: dobre mymo ge. 

Po rzecz: gńev stoi przyimek o z acc. gnyew biwa o gimyenye 
albo o czczi ruschenye. 

Przy słowach stoi przym. acc. neutr. z formą rzecz: jako przy- 
słówek: myeli bicz silno falą szwyeczska yyaczy; bogate pusczil proszno. 

Przy słowie przyć, (pfyjć), a więc oznaczającem ruch, stoi przy- 
słówek tamo: chczemh' tamo tezę przicz; tamo jest tu acc. loci. 

Przyimek za z acc. stoi po słowach uvaźyć, mieć za co: gisch 
gymyenya a tego swyata czczy ny zacz nye wazą; a syebye schamego 
ny zacz nye myecz; yasz zli maya za blogoslawestwo. 

Przyimek o z acc. stoi w wyrażeniu: ny syą macza (smucą) 
o sloscZy yasch ge potka. 



fiWANGBLIA ŚW. UATBUSZA. 289 

Przyimek o z acc. uznacza przyczynę: yasch ge potka na gymye- 
nyu, na czczy, albo na szdrowyu od slich ludzi, a tho nye o szwa 
wyną dopusczoną, ale prze sprawyedliwosez. 

Przyimek na z acc. stoi: po słowach wspominać, l^yć, mówić: 
gdim wspominali na czya syon; o tho Iszacz na wasz; czsoss yako na 
szle ludzi raowyą; po słowach: skruszyć, przywodzić, podnosić oko: 
drugye gest skruschenye na grzechi; nye abichom ge na wyaczschi 
gnyew prziwodzili; darmo podnossy swe oko na wydzenye boga. 

Przyimka prze z acc. używa się dla wyrażenia przyczyny jako 
synonimu wyr. dla, z powodu: jusze sczye wi czisczi prze tnowa albo 
prze słowo; blogoslawyeny, gysch czyrpya przeczy wnoscz albo przesla- 
dowanye prze sprawyedliwosez; przesladnoscz czyrpya prze spravyedli- 
voscz; yasch ge potka... prze sprawyedliwosez; tho gest prze caliszda 
dobrocz boga dla vczinyoną; any (a ony sc. gromady) czu k nyemu 
gidą, geny prze sdrowye, drudzi prze nauczenye, trzeczi prze milowa- 
nye gego, czwarczi prze pozitek, a pyączi prze dziwi ; nadzyeya otplati 
nyebyeskyey, prze yasch tatho czirpimi przeczy wnoscz; abi nas nye 
ostali prze omową słuchacz; a bada wam mowicz wschitko sle, Iszacz 
prze myą; tele tasze y smacza syą a sromayą prze ganyenye; tho my- 
lossyerdze, sye (jeżeli) nye biwa czisto ot marney fali, a prosczye prze 
bog; prze grzechi wschitko czyrpy; a tho nye prze syą, ale prze oni; 
prze krziwda taką; prze me gymyą; prze tho; przeto. 

Przy stopniu wyższym porównanie wyrażono przez przyimek nad 
z acc: sinowye tego swyata są opatrznyeyschi nad sini swyatlosczi; 
nyczsz nye gest czestnyeyschego nad madroscz. 

Użycie genetivu. 

Genetivus przedmiotu stoi po następujących słowach: 

dokonać: ma doconacz kasdey cznoti y dobroczy: 

^arovać: ma syą wyarowacz grzechof; 

patfyć: ostał patrzicz ny ostatku; 

ostać, pfestać: eze sa w zely a ostały weschela; a takosch wsche- 
go tego ostaw; słosczi swey przestawschi ; 

płaksić: czy, gisch płaczą przetluzenya tego bita; skriischenye na 
grzechi a gich placanye; 

prosić: a tego wschego prossycz v boga; 

żądać, śukać: kto sządą a schuka fali; nyczss nye zada ny czczy 
cakyey, any gimyenya; 

nabyć, dobyć: a czischi go nabiwayą; boymisch sya, bichom kró- 
lestwa nyebyeskyego ny straczili a pyekyelnego dobili. 

Rozprawy Wydz. filolog. T. XXII. 37 



^90 iiUOYJAN MALiKOWSKt. 

Gdnetiyus stoi: po słowie ńenatidzić: nyenawidzi swogey dusche; 

Gen. obj. przy słowie: varovaó śę (stfec się): ma sya wyarowacz 
grzechów. 

GenetiytLs stoi po słowach czynnych przechodnych z przecz^em: 
eze nyema grizyenya na samnyenyy; czssom vczinicz niyeli, tegom nye 
Yczinili; gen nye wzal na darmo swogey dusche; bo pyrwey oczecz 
skarbu schinowy swego nye vkaze; a yaco dzyeczi schami syebye ny 
swich yczinkow a obiczayów nye wyedza any znayą; mąka nye czini 
maczenyka; any go dbaya; gisch czczi ny gimyenya tego nye dbayą; 
tego nye dbacz ; 

Obok tego po słowie ńe dbać stoi acc. : eze czy a nye dbaya; 

Przyimek na z acc: nye dbacz na ten swyat. 

Przedmiot słów w inf., uzupełniających słowa zaprzeczone: ńe chcę 
ńe mogę , ńe uiiiem , stoi w gen. : kaszdi taky nye chcze any mosze 
tŁu myecz vczyechi swyey; gen ny na czem swey woley nye chcze 
myecz any ma; gen gescze sam syebye poznacz a wydzecz nye vmyege. 

W zdaniach przeczących, w których orzeczeniem lub łącznikiem 
jest słowo rzeczowne jeśm, jest, podmiot stoi w genetiyie: nye, dze, 
pocoya grzeschnim (ńe jest pokoja); bo nyczsz nye gest czestnyeyschego 
nad madroscz. Tu ńićs (ńićso) ma pierwotne znaczenie genetiwu, jak 
wskazuje atrybut: óestńejdego. A także: nye ma scruschenya do spo- 
wyedzi. 

Rzeczownik z przymiotnikiem w gen. oznacza jakość (gen. quali- 
tatis): ludzero dobrey woley; vbogyego ducha albo dusche gest ten, 
gen...; blogoslaveny czistego ssyercza; bi czistego bil syercza. 

Przy wyrażeniu dosyć (do syta) stoi gen.: dossicz gymyenya a 
przisczya. 

Po wyrazach łacny, spragły, ńedostojny, ńevłodźen, napełńony, 
napełnić, to jest, oznaczająaych brak i obfitość, stoi gen.: laezny a spra- 
gli sprayyedliwoscy ; tocz syebye nyewlodzen; nyczego dobrego nyedo- 
stoyny; napelnyeny wszego dobrego; napelnysz mya wessela; laczne 
napelnyl dobrego. 

Rzeczownik z przymiotnikiem w gen. oznacza czas (gen temporis): 
a eze ludze conyeczney czirekwye, tho gest czassow naposlednyeyschich, 
myeli bicz silno fala swyeczska vyaczy. 

Genetiyus stoi po rzeczowniku trzeba: trzeba tich wod; przeto na 
syercza wiczisczyenye czworga trzeba; a takoscz tego schamim kaszno- 
dzyeyam nabarsye trzeba, a po tern caliszdemu; po słowie mieć, zależnem 
od rzecz, trzeba, stoi gen.: trzeba wschithyego schesczyorga blogosla- 
wyenstwa naprzód myecz. 



SWANOftLIA ÓW. MATflUfiZA. 291 

GenetiyuB stoi po rzecz. 2el: gen gest w żeli złego; w vBtawney 
szely swogich grzechów; kto takye gest w żeli Dadze tego swyata. 

Po wyrazie skruszenie stoi przyimek do z gen. : nye ma Bcraacbe- 
nya do spowyedzi. 

Po wyrazach, oznaczających wolność, niezaleinośó od czego, stoi 
przyimek ot z gen.: gdi yusze czlowek wiproszni sya oth grzechów; 
..tho mylossyerdze, sye nye biwa czisto ot marney fali; czyala y dusche 
czaloBCz ot zmazanya. 

6enetivu8 z przyimkiem dla stoi na pierwszem miejsca: tego dla 
roowy S. Jan slothousti; a tego dla, bi dobrzi zlosczi gich nye wazili 
ny dbały, mowy xpas daley; tego dla xpu8 mowy konyecznye; prze 
caliszdą dobrocz boga dla yczinyona. 

2iaroiast przyimka bez używa się pfez z genetiyem : sprawyedli- 
woscz przez mylosczi gest ycrutnosoz, a myloscz opyacz przes aprawye- 
dliwosczy gest rospusczenye ; niczss... nye może przicz przes myrsyaczky 
a przes prace; aczle ma strach, przez gego nikt nye ma bicz; zadni 
pocomi nye gest przez nądze; nyszadni sługa cristow nye bil przes 
przeczy wyentitwa ; soham wschitko czirpy przesz gnyewu. 

Po słowie dźękoyać stoi przyimek z genetiyem, zamiast za z acc: 
a on bogu ssz tego dzaciige. 

Po słowie prosić stoi przyimek u z gen.: a tego wachego pro- 
asycz y boga. 

2iaimek ćao, ńids nżywa się w znaczeniu gen.: nyozss nye z%da 
ny czczy cakyey any gimyenya. 

Jak w nowym języka, tak też i w kaz. , na wzór wyrażenia: od 
tych ifiaat, powatało wyrażenie na tych maat: natichmyast. Tu poczuto 
formę tych jako gen., i wskutek tego, zamiast ińesćeoh: na tych riieśóeoh, 
poczęto mówić fhast; jest to pewnego rodzaju przyciąganie przypadku. 

Rzeczowniki męskie osobowe mają formę gen. w znaczeniu acc: 
proszmisch pana boga; boga yzrzą; w pana boga wyerzi. Jednak: tho 
mylossyerdze, sye (jeżeli) nye biwa czisto ot marney fali a prosczye 
(po prosta) prze bog. Wyrażenie prze bóg dotrwało do naszych czasów. 

Użycie datiyu. 

Po wyrazach, oznaczających niekorzyść, stoi dat. : eze gim sya od- 
dala krolewstwo nyebyeskye; bądącz wam ludzye... zle mowicz a la- 
yacz; gdi bada wam layacz ludzye; byda wam; byada wam bogathim. 

Po słowie dźió (nazywać) osoba, która się nazywa, stoi w datiyie: 
gemu dzyeya dar madrosczi, por.: Wojtek mu na imię. 

Zaimek pytający w dat. ćemu zapytuje o przyczynę: czemu sya 
ludze ludźmi sromayą; czemu syą ludze omowi Inkaya. 



292 LUCfYJAN MALINOWSKI. 

Przyimek pfećiv, pfećiyo z dativem wyraża przeciwieństwo, sto- 
sunek: nadza a błogo stoyą przecziw schobye ; xpus przecziw themu 
mowy; mowycz przecziwo wam; Bo przecziwo calisdey grzech smyertni 
ossobnye boyuge; przecziwo ludzem slego za sle nye wraczali; otplata 
cau narządzona wam przeczyw temu nyecaca (w porównaniu z tym). 

Przyimek k, ku z dativem wyraża cel, do którego się dąży; stoi 
po słowach ruchu: k nyemu gidą; kaco k nyemu przicz; nyzadni czte- 
wyek k nym przicz nye może ; przeto k temu przissedl ; ginako k nye 
chczą przicz; kaco bi k nye myano przez (sic); przistąpiły k nye*; bo 
wyodlo y wyedzye ku wyekugey nądzi; wyedzye gi ku wschego czir- 
pyenyy skromemu; a yaco mylossyerdze dowodzi ku spocoynosczi, tako 
tezę spocoynoscz ku rozumu a rozum ku poznanyu; a takosch tho po- 
slednye blogoslawyenstwo włożono ku wschem pyrwym. 

Dativu8 z przyimk. ku po innych wyrazach i słowach na oznacze- 
nie celu: ten żądzą ma ku dobremu; na patrzenyu k lubosczi; stworzil 
ges naas panye ku tobye; k tey czistosczy nabiczu trzeba tich wod; 
to blogoslawyenstwo gedna czlowyeka ku bogu; tho mylossyerdze, sye 
nye biwa czisto ot marney fali a prosczye prze bog a ku boszey fale. 

Po rzeczownikach, oznaczających środek, narzędzie ruchu: gen 
gesm droga ku sbawyenyu; thi sa yaco drap (drabina) ku wlezenyu. 

Dativus stoi z infinitivem: blogoscz wyrzchnya gest gescz a pycz 
dobrze, a wyessyolu bicz a sz nyewyastami sya obchodzicz albo nye- 
wyesczye z otroky; a eze nye dossycz czlowyecowy bicz dobrim ; 

Dativus stoi przy słowach: nauczaó, obyknąć; yaco xpu8 temu 
nauczał; abi we cznotach syą vtarl a obici gim; kąbłaó; bo grzechom 
kąblanye gest proznowanye; podobać śę: gen syą scham schobye nyw- 
czem nye podoba ani chfali. 

Forma enklityczna ći, ć zaimka osoby 2 sg. ty jako t. zw. dati- 
vu8 ethicus: ten czi... ma bicz vczeschon; ten czy dzye weźmy e prze- 
segnanye ot pana; ten czy syą nye bogi sromoti na zyemi; o tem czi 
tato gest ewagelia ; to cz syebye nyewlodzen ; a to cz on scham 
obyeczal; a to cz mowy; a to cz maya schamy pokorny; a to cz gest 
gich duscha; taczi cz bili swyączi wsehitczi; wyecz ze takye, eze cz 
nyzadni ezlowyek k nym przicz nye może; roskosch zalezi cz na py- 
czu; bądą cz wam ludzye... zle mowicz a layacz; bo cz otplata wascha 
opyyta gest; a takos cz tego schamim kasznodzyeyam nabarsye trzeba; 
a spocoyni cz są. 

Użycie instrumentalu. 

Narzędnika właściwego używa się w następujących wyrażeniach : 
a potem gi vzrzą okyeni w oko; teraz mówimy: spojrzeć oko w oko; 



BWANOEŁIA ŚW. MATEUSZA. 293 

ten żądza ma ku dobremu, gim Rze bi owo zle dopusczone yusz nada- 
zil; bada wasz gonicz albo popadzacz czu grozamy albo yczinky wasz 
nądzącz a wiganayąez; a tho ma bicz dano darem ducha swyątego, 
czczyenim syą yczimi; bądą vczyescheny sbawyenym; czemu sya łu- 
dzę ludźmi sromayą; a takoBch timi a takymi cztirmi obiczaymi wi- 
cziflczeny blogoslawyeny są ; dobre za sle na sio wy e y vezinkem ; a czy, 
gisch placza tagą do boga. 

Tegoż rodzaju jest instr. w następujących wyrażeniach: vbodzi 
duchem; nyewinni rokoma; nykym nye gardziscz. 

Instrumentalis effecti stoi po słowach ćyńić śę, meńió śę, być, 
ostać: abichom nygdi syą doschlimy a sprawyedliwimy nye czinili ny 
royenyli; kto syą myeni vbogyra na duschi; zly chcza bicz tim , czim 
sa; gorzkye nye chcze ny mosze bicz slotkym..., byale czarnim, a zle do 
brim; ma ostacz pischnim a gnyewywim. 

Po słowie mec śę stoi przyimek pfed z instr.: ma syą przed bo- 
gyem yako żebrak przed królem. 

Przyimek s z instr. stoi po słowie obchodzić śę: sz nyewyastami 
syą obchodzicz, abo nyewyesezye z otroky. 

Użycie locativu. 

Locatiyus z przyimkiem v. 

Po wyrazach^ oznaczających ćwiczenie: abi we cznotach syą ytarl 
a obici gim. 

Po wyrazach, oznaczających odpoczynek: ny w czem nyema otpo- 
czinyenya. 

Po wyrazach oznaczających wiarę, miłość: ma wyemą wyarę 
w panye bodze; w nich cochanya. 

Po słowie zależeć w znaczeniu: polegać, zasadzać się: mylossyer^ 
dze... zalezi w syedmy yczinczech. 

Po słowie być: gisch są w zely; są takye w żeli nyektorzi; kto 
takye yest w żeli nądze tego swyata. 

Loc. z przyimkiem o stoi jako przedmiot myślenia, mówienia: czlo- 
wyek ma tloczicz, yaco może, calisdą omowe o schobye y ginem; o tich 
to blogoslawyenstwach mislączim a robyączim. Tu godna uwagi attrac- 
tio casus: o tych odnosi się nie tylko do myślącym, ale i do rob^cym. 

Loc. z przyimkiem po: po słowach ujfeć (poznać), stać przy czem: 
alysz yzrzi po nym, eze ostał; madrczi stali po mądrosczi. 

Przyimek na z loc. po słowach: kłaść, w znaczeniu pokładać; 
leżeć, w znaczeniu polegać, zasadzać się; blogoscz na dzywnich rze- 
czach kładli; to blogoslawyenye lezi na czirpyenyy. 



294 LDOTJAN MAŁINO¥r8KI. 

Po wyrażeniu ńieó volą: ybogyego ducha gest ten, gen ny naczem 
Bwey woley nyechcze myecz; po wyrażeniu rfiec rozdrażeńe, Bvary: 
nyema w scbobye rostraszenya any swarow na swey misli ny na ządi. 

Po słowie baćyó : slobliwoscyą albo na Blobliwoscz^y baczozye dzye- 
czynny, ale nye na smislech. 

Po wyrażeniu t&eć sę za co: ale syą uyzacz na wschem ma; ma 
syą przed bogyera yako żebrak. 

Loc. sg. neutr. przymiotnika używa się w znaczeniu przysłówka: 
tho mylossyerdze, sye nye biwa czisto ot marney fali a prosczye prze bog. 



Użycie yerbum snbstantiyum. 

Niekiedy opuszczono yerbum substantiyum jest w zdaniach, jak: 
y szal luu tego; o tem ze zawszde misi y mowa y robota; wschitczim 
yako nyeczisti a nasche wschitky sprawy edliwosczy yako piat nyewya- 
sti myessyączney. 

W nowszym języku zamiast zaprzeczonego verb. subst jako orze- 
czenia używa się odpowiedniej formy słowa mieć: jest pokój, nie ma 
pokoju; w kaz. zostaje jest, przy czem w 3 sg. może powstać forma 
ściągnięta: ńe=ńe je; nye, dze, pocoya grzeschnim; obok: bo nyczsz 
nye gest czestnyeyschego nad madtoscz. Jednakże: nye ma scrusche- 
nya do spowyedzi. 



-<&>- 



ftWANOBŁIA iw. MATEUSZA. 295 



SŁOWNIK. 



a (i): g;escz a pycz dobrze, a wyssyola bicz, a sz nyewyastamy syą ob- 
chodzicz. 218 b. ; przeto kyebi bilo prawe błogo, a kaco k nye- 
nm przicz219a; wyelbya a blogoslawya zalostne a plączące 219b; 
schkodnycow swich a nyeprziaczol 220a, 

SL&hy (jakkolwiekby) : acczbi gicfa ynsze sznacz sącz yczyeschon darem 
ducha Bwyatego zapomnyal 220b. 

aćkole (jakkolwiek): accz cole duscha y czyalo caszdi grzech masze 22 Ib. 

aćle (jakkolwiek): yako y dzysuya schą gich ycznyewye, aczle dyabel 
mystrze pobrał 218b; gisch gymyenya a tego swyata czczy ny- 
zacz nyewazą, aczle ge tnayą 219a; eze nyeiiia grizyenya na są- 
mnyenyy, aczle ma strach 2'^Ob; baczicz może, kto ma rozum, 
aczle zawszdi tako bilo, eze nysządni sługa cristow nye bil przes 
przeczywyenstwa 224b. 

aćżei (czyż): gdi ybodzi duchem maya nyebo a czischi zyemyą, acesesch 
ma ostacz pischnim a gnyewywim 220a. 

*j (})' ^y mowy thu mystrz geden 220a. 

aliź 1) (chyba że): a tey podluc S. Grzegorza myecz nye może, alisz na 
swyecze nyczss nye żąda 222b; nyzadni czlowyek k nym przicz 
nye może, geno alisch syedm smertnich grzechów zzuge sz syebye 
224b; 2) (niż): bo pyrwey oczecz skarbu schinowy swego nye 
ykaze, alysz yzrzi po nym^ eze ostał rzecei dzyeczinnich a pa- 
trzicz nyestatku 223a. 

any (a ony): eze yzrzaw ihQs gromadi: any czu k nyemu gidą 219a. 

aż (niech, porówn. czesk. at'): y chcze on, bichom rai tako wnątrz sya 
przecziwyenstwu radowały, asch bichom y zewnątrz tho pocazo- 
waly ludzem 224a. por. śląsk, ciesz. aż. 

bacę, baćyfi, ba^yć: baczicz może, kto ma rozum, aczle zawszdi tako 
bilo, eze nysządni sługa cristow nye bił przes przeczywyenstwa 
224b. 

bada: byada wam bogathim 219b; a tocz mylossyerdze gesth czudzey 
byadi zalowanye 22 Ib. 

bodaj (nawet): ...nye telko sya nye wyesselił, ale boday sczirpyal a za- 
mibzal 124b. 

bojuję, bojujed, bojować: bo przecziwo calisdey grzech smyerini ossob- 
nye boyuge 224b. 



296 LUOYJAN MALINOWtttó. 

błogo, a, 1. (szczęście): ale eze tho wschitko bilo błogo obłudne...; 

przeto kyebi bilo prawe błogo; ...gen po tem blodze, gesch myal 

dzen pole dnya goduyacz, po tini krople wodi ządal 219a; a tbo 

myenyą swoge błogo 220a; bo nadza a błogo stoya przecziw 

sehobye , yako gorzkye a slotkye. 224b ; 2. błogo (dobro, mają- 
tek): rosmaythe błogo szwyestuje 218b. 
błóg, błogOj błoga, bło^i, 6, a (szczęśliwy, beatus): błogo tobye tata 

218b; geny mowiti, eze temu błogo ^ gen ma dossicz gymyenya 

a przesczya 2l8b; ktorzicołe sącz sprawyedliwy, sa miłossyerdny; 

błogo gim, bo ssya nat nimy tele bog smiluge 22 Ib. 
błogość, i (szczęście) : blogoscz a błogoalawnoscz 1 1 8b ; blogosez wyrzch- 

nya gest gescz a pycz dobrze ibid.; błogoscz a blogosławyen- 

stwo ibid. 
błogosłaveń8tvo , a, (szczęście): swe blogoslawyenstwo na tem cladacz. 

21«b. 
błogosłó.vność, i (szczęście): blogoscz albo błogosławnoscz 218b. 
błogosłavę, błogosłauś, błogosłayić: owo ma błogosławycz 224b. 
braćica?: po tem myedzi bracziczą czinyą a gednaya 222a; spocoyny 

sluna, gisch napyrwey w swem syerczu dałey myedzi bracziczą 

rostarszoną czinyą pocoy 222b. 
bychom: boymisch sya, bichom pichą Krołewstwa nyebyeskyego ny 

(sic) stracziły 219b. 
bydłeńe, & (życie): sprawyedliwoscz tu rzeczona bidlenye dobre a swya- 

te 220b. 
bydlę, dłiś, dłić (żyć, przebywać): ...kaszdi sz nych tako bidłil 2l8b. 
byt, byta (byt, pobyt, życie, żywot) czy gisch płaczą przetłuzenya tego 

bita (glossa: żywota) bada Yczyescheny 220b. 
Całość: czyala y dusche czałoscz ot zmazany a 22 Ib. 
cokole (cokołwiek): eze zadni, gen ma w sehobye fala marną na czem 

cole, nye tełko nye vczinycz ale y czirpycz nye może 224b. 
ćełny, e, i, (cielesny): osobny e czyełna nyeezistoscz ta prosczye rozum 

wigimuge a zaczimya 221b; w roskoschach czyelnich 222a; caszdi 

grzech czyełni y duschni wyerna spowyedzyą wirzuc/.icz 222b. 
ćełńe (cieleśnie): ty vczinky czinycz gest bicz mylosyerdnym czyelnye 

221b. 
ćich, o, a: czlowyek... sącz vbog y czych 220a. 
ćichota, ty (cichość): gesch ge potka sskat cole o czichotą a o potuł- 

noscz 223b. 
ćirpgcość, ći : takosch wscliitky przedzi a obłiczi błogoslawyenstwa a na- 

dzesch eze ezirpyaczoscz skromna sama ma doconacz l^azdey cznoti 

y dobroczy 223b. 



ftWANOBŁIA ŚW. MATE08ŻA. 29? 

ć^ńć, A (czytanie): czczyenim syą yczimi 222a. 

ćesć, dói (zaszczyt, honor , dostojeństwo): gisch czczi ny gimyenya tego 
nye dbaya 219b;ladze... myeli bicz silno fala swyeczska vyączy 
a czescz tego swyata mylowacz 224b. 

czestny, e, & (zaszczytny, zacny, doskonały): bo nyczs nye gest czest- 
nyeyschego nad madroscz na tern swyeczye 218b; ludzye bogatbe 
a pani czestne blogoslawyą zawaszde (sic) 219b. 

^6e (częściej): bichom cząsczye słuchały nysze mówili 219a. 

ćłovestvo, a (człowieczeństwo): podlnc czlowyestwa prziatego 222a. 

ćsnota, y (cnota): a myeny wschitky czsnoti 220b; na zapyeczatenye 
tich to wschitkych pospolicze czsnot 223a. 

ćso (co) : czsso sczye genema sz namnyeyssich yczinili, mnye sczye Yczi- 
nili 221b; bo czsso pomoże 222b. 

ósoż (£óż): czsoss 224a. 

Wę, CdeS, fiyśó (czytam): rad cziscz swyate pysmo 221b; lepyey sya mo- 
dlicz nysze cziscz 222a. 

2n (a mianowicie) any czu k nyemu gida 219a; nye rzecl badzye, ale 
gest, toczu tako pewno, eze bicz gynako nye może 219a; tasch 
zyemya yasch, po geysze czu chodzą 120a; bo ony bada naschi- 
czeny, gisch czu sa tako laczny 22 la; blogoslawyeny gisch za- 
luyą, bo ony bada vczyescheny, le acź czirpya przeczy wenstwo, 
gesch czu ge potka o tho, eze sa w zely, a ostały weschela 223b ; 
...prze myą, gen czu gesm prawda 224a; a bada wasz gonicz 
albo popądzacz, ozu grozamy albo yczinky wasz nadzacz a wi- 
ganyayacz ss myasta do myasta 224a. 

ćvór, o, ai a tacz (pokora) na czwóra syą ykazuge 219b. 

ćyńę, ńiS, Aió śę (przedstawiam się): abichom nygdi syą doschlimy a 
sprawyedliwimy nyeczinili ny myenyli 22 la. 

dArihe (darmo): bo gim gich nigdi darmye nye otwarz 219a. 

db&m, dbAś, dbaó: nye dbacz na ten swyat.... 219b; ...eze czya nye 
dbaya... ibid. ...tego nyedbacz... ibid. 

dobędę, dźeś, dobyć czego: bichom pyekyelnego (krolewstwa dobili 

219b. 

dojelń (dopóki): gen, dogela slunczem nyebyeskim nye gest oswyeczon 
niczss duschnego nye wydzi 12b. 

dokonano, i (dokończenie): na dokonanye a napyeczatenye 228a; a ta- 
kosch tho poslednye blogoslawyenstwo położono ku wschem pyr- 
wim na doconanye a yaco na głową. 223b. 

dopuSćonó złó: ale eze caazdi, gen gest w żeli, złego dopufi£onego a sta- 
łego 220b; gimsze bi owo złe dopusczone yusz nadaził ibid. 

Bospr. Wjdi. filolog. T. XXn. 38 



Ź9d tUOTJAN MALINOWSKI. 

dośły, 6, A: abichom nygdi sya doschlimy a sprawyedliwimy nye czinili 
ny nyenyli 221a. 

doYodzę, diis, dźić (doprowadzam): a yaco mylossyerdze dowodzi ku 
spocoynosczi, tako tezę spocoynoscz ku rozumu, a rozum ku po- 
znany u 222b. 

drab, bi f. (drabina): bo thi (cznoty) są yaco drap ku wlezenyy boga 
poznanya 223a. 

duSny; ó, &,: WBchitky ginę rzeczi duBchne 2i9b. 

dźało, a (dzieło): a czinyą dzyalo a sluszba 222a. 

dźe (mówi, inquit): yaco xpUB temu nauczał, gdi, dzye, wschitko vczi- 
nyczye, czsso wam cazano, rzecziczye, ezeszmi slugy nyevziteczne 
221a; yako S. dauid mowy: bądą, dzye, naschiczon 221a; nye, 
dze, pocoya grzeschnim 222b; ten czy, dzye, wezmye przeaegna- 
nye ot pana a milosyerdze ot boga sbawyczela swego 223a. po- 
równ. ros. d6, błędnie d'e, np.: on govorit, ja-d'e ńe pojdu-d'e, 
chot'-d'e 6to choś dćłaj. Dal.; czesk. dfm, di; d.-serb. -łuż. źa. 

dieję, jed, dźdó (nazywam) : darem ducha Bwyątego, gemu dzyeya dar 
madrosczi 219b. 

dżeje Bę, diii śę: eze nye po woli na nimi sya mu dzege 220b. 

dźerżę sę, źid sę, żeó śę (trzymam się): ...abi mi takye, chczemli tamo 
tezę przicz^ tey to nauki sya dzyerszeli 2l8b. 

dżękuję, ujed, ovaó: a on bogu ssz tego dzącuge 220b. 

dźisa: a tich dzyssya pełen swyath. 

dzir, u: any czu k nyemu gida... pyączi prze dziwi 219a. 

dźyarstYO, a (dziarstwo, piasek gruby): a prosczye twarda pokuta ale 
rozumna gest, yako na wrzot albo na raną twarda a ostra raascz 
albo dzwyarstwo a scrzip na myssi szmazane 222a. porówn.: dziar- 
Btwo stłukszy miałko, oblać ukropem Lek. koń 2. 16.; wyłamał 
mi dziarstwem zęby moje Budn. Thren. 3. 16.; Opoka loch i lek- 
kim zdziarstwem zasklepiła Zebr. O w. 69 levibus tophis; zapewne 
z włosk. giara, łac. glarea. 

eż-ći (iż): rozumyeysze, esczi nygeden grzeschni nye gest spocoyni 

222b. 

jeże: nasch pan ihusz xpusz, wyedzącz, eze ludze ginako blogoscz albo 
blogoslawnoscz myenya 218b; geny mówili eze temu błogo ibid. 
czlowyek wsporayenye, esze gest grzeschen 220a. 

eże (iż): alysz yzrzi po nym, eze ostał rzeczi dzyeczinnich a patrzicz 
nyestatku 223a; a eze ludze conyeczney czirkwye, tho gest cza- 
ssow naposlednyeyschich, yako prorokował S. paweł, myeli bica 
silno fala swyeczską yyączy..., przetho dyabeł prziwyodl na thi 
nasche czaschi silne omowi a przigani y ssromi, eze nysządni sługa 



SWANOEUA ŚW. MATEUSZA. 299 

cristow nye bil przes przeczy wyenstwa 224b ; wyecz ze takye, ezecz 

nyzadni czlowyek k nym przicz nye może 224b. 
fała, y (chwała): a nynye napelnyeny wschego dobrego w gego fale 

22a; gdi sya ykaze twoya fala, napelnysz myą wessela ibid.; ot 

marney fali 221b; a prosczye prze bog a ku boszey fale ibid.; 

abi we wschech vczinczech myal vmysl prosti ny fala moczną 

nakrziwon 222b.; gelecole kto wyessyeli sya a cocha w mamey 

fale 222b.; kto sząda a schuka fali ibid.; eze zadni, gen ma 

w schobye fala marna na czem cole tego nye telko nye vczy- 

nicz ale y czirpycz nye może 224b.; ladze... myeli bicz silno fala 

swyeczską vyączy 224b. 
fila (chwila): w tato fila 221b. 
gańebny, ś, d (haniebny): Thu sromotne vczinky a ganyebne na wasz 

wcladayacz, Isziwye na potwarz prze myą 224a. 
gdy kole (kiedykolwiek): ycziny gdicole a gdzyecoli może 22 1 a. 
gdźekoli (gdziekolwiek): vcziny gdicole a gdzyecoli może 221a. 
gędźba, y (muzyka): roskosch zalezicz na glossyech gaczbi 220a. 
gńetiyy, 6, a (gniewny, gniewHwy): bo caszdi gnyewywi gest wsczekli 

220a. ; a wi bądzyeczye mylczecz, yaco tbo czischi a pocorny nye- 

pischny nyegnyewywy 224a. 
gońę, gońiS, gonić (pędzić, ścigać): a bada wasz gonicz albo popadzacz 

224a. 
gofii, ś, A: bo nadza a błogo staya przeciw schobye, yako gorzkye a 

slotkye 224b. 
gofkoć, ći (gorycz) : czichi gest, gegosch misli zamyeschanye nye otmyeny 

albo gorzkocz prze krziwdą kaka 219b. 
groza, y (groźba) : a bada wasz gonicz albo popadzacz, czu grozamy albo 

Yczinky wasz nądzącz, a wiganyayącz ss myasta do myasta ot 

zyemye do zyemye 224a. 
gryżeńó, & (zgryzota): nyema grizyenya na sąmnyenyy 220b. 
gfeśen, Sno, śna: czlowyek... wspomyenye, esze gest grzeschen 220a. 
chovara, aś, ać (zachowuję, ochraniam): swego pana, gen gy chowa 222a. 
jadam: yadama sz gewą 219b. 
jałmużna, y: yalmuszni dawanye 222a. 
jedn&6, a: (który godzi, pośrednik): a rosdrwane gednayącz eze xpu8.... 

gest gednacz a roswadzacz 222a. ^ 

jedn&m, 4ś, ać (godzę): spocoynicz sa, gisch myedzi bracziczą (sic) czi- 

nya a gednayą 222a.; a rosdrwane gednayącz ibid. 
jele, patrz do jela. 
jelekole (jilekolwiek) : gelecole kto wyessyeli sya a cocha w mamey 

fale, tele tesze y smącza syą a sroma yą prze ganyenye 224b. 



300 ŁUOTJAN MALINOWSKI. 

jen, jeno, jena (jeden): geny mówili 218b.; any (gromady), ozu knye- 
mu gidą, geny prze sdrowye 219a.; ktoeolema pewnye geną cnota 
ten ma wschitky 220b.; a takosz geno dobre drugye rodzi 220b; 
CZ830 sczye genemn sz namnyeyssich yczinili 22 Ib; ale eze we 
wschem stworzyenyu zawszde geno bs drugyem nyema sslącze- 
nya 223b. 

jeno (tylko): to czistoscz nycz ginego nye gest, geno czyala y dosche 
czaloscz 221 b; a o spocoynich angeli spyewali, geno sy a xpa8 na- 
rodził, rzekącz 222b; tho geno mami, yako widawa S. Grzegorz 
224b; ....nyzadni czlowyek k nym przicz nyemoze, geno aUsch 
syedm smertnich grzechów zzuge sz syebye 224b. 

jen, je, ja (który): eze temu błogo, gen ma dossicz 218b; caszdi, gen 
opuszczy dom, brata^ oczcza, matka, syostri albo rola prze me 
gymyą, Bstokrocz tele weźmy e 219a; prze mya^ gen czu gesm 
prawda 224a.; ierozolimitanowye na gesch xpa8 placal 218b; 
o temczy tato gest ewangelia swyąta, yasz przeto na dzyen wschech 
swyatich położona 21 Sb; czichi gest, gegosch misli zamyeschanye 
nye otmyeny 2l9b; blogoslayyeni, gisch sę w zely; blogo8laveny 
gysch sa laczny 173a. ; blogoslayyeny, gisch przesladnoscz czyrpya 
143b; mystrzC; gisch blogoscz albo blogoslawyenstwo na dzywnich 
rzeczach kładli 218b; ubodzi dachem sa nawyaczey czy, gisch 
gymyenya a tego swyata czczy nyzacz nye waza 219a; byada 
wam bogathim, gisch ta maczye swa yczyechą 2t9b; blogoslawye- 
ny, gisch zaloscz maya 219b; o zloscz, yasch syą przigodzila 220a; 
tasch zyemyą, yasch po geysze cza chodzą 220a; czischi... possya- 
dą zyemyą troyaka yąsch noscha 220a; o sloscz yasch ge potka 
223a; le acz czirpya przeczy wenstwo, gesch cza ge potka 223b. 

jenkole, jekole, jakole (którykolwiek): gencole ma wyerna wyara 2l9b. 

jerozolimitanin, ierozolimitanowye 218b. 

jesm (jestem): gen gesm droga ka sbawyenyu 224a. 

jeńće (jesteście): blogoslawyeny gesczye 224a. 

jeva: yadama sz gewa 219b. 

jęty, 6, &: yątego wibawicz 22 Ib. 

jimeńó, & (majątek): madrczi... gymyenye y ocziszni swe opnscziwschi, 
stali po madrosczi 21 Sb; ma dossicz gymyenya 21 Sb; nawyączazy 
gnyew biwa Ofgimyenye 219b; zwaczcze tracza gymyenye 220a; 
nyczss nye zada ny czczy cakyey any, gimyenya 222b; ny sya 
macza o sloscz, yasch ge potka na gymyenya 223a. 

jinako 1) (inaczej): nasz pan ihfis xptls, wyedzącz, eze ladze ginako blo- 
goscz albo blogoslawnoscz myenya, nysze gest, a ginako k nye 
chcza przicz, nysze slascha, raczil... 218b; 2) (jeno, tylko) prze- 



SWANOBUA &W. MATBUSZA. 301 

tocz zawdi sly.... nye ymyeyą ginako omowa przeczywyenstwem 

a myrayączkamy dobrim otdawayą 223b. 
jindie (gdzieindziej, na innem miejscu): a gindze mówi 222b. 
jiny, jinó, jini (inny): y wschitky ginę rzeczi duschne 219b; ta czistoBCz 

nycz ginego nye gest, geno czyala y dueche czaloscz 22 Ib; ale 

daschne są gyne 22 Ib; droga, yasz wi gidzeczye y ginim ykazu- 

geczye 224a. 
jisty. Łj k (prawdziwy): gisch czirpyą przecziwnoscz prze sprawyedli- 

W08CZ, tho gest, prze to giste ubóstwo 223b. 
joże (już): acczbi gich ynsze, sznacz sącz yczyeschon darem ducha 

swyatego, zapomnyal 220b. 
k: przistapily k nye"" rczenniczi gego 173a; ginako k nye chcza przicz 

218b; kacobi k nye myano przez (pfić) 218b; przeto k temu 

przissedl 218b; nyzadni czlowyek k nym przicz nye może 224b. 
kaii, 6, k (jaki): prze krziwdą kaka 2t9b; nyczss nye zada ny c2czy 

cakyey any gimyenya 222b. 
kako (jako): iliOs xp1i8... raczil... roskazowacz, kako bi k nye myano 

przez 218b.; kaco k nyemu przicz 219a. 
kakokole (jakkolwiek): ...abichom nygdi sya doscblimy a sprawyedli- 

wimy nye czinili , ny myenyli cakokole wyele y cząsto dobrze 

bicbom czinili 22 la. 
kaliźdy, &, &, (każdy): tho czu oth calisdey zley milosczy y zadzey 

22 Ib; a takoscz tego schamim kasznodzyeyam nabarsye trzeba, 

a potem caliszdemu 224b; tho gest prze caliszdą dobrocz 223b; 

czlowyek ma tloczicz... calisdą omowe 224b; bo przecziwo calis- 
dey grzech smyertni ossobnye boyuge 224b. 
ie (kiedy, gdy), ihus xpu8... raczil... ya usznamycz, kye bi bila 2l8a; 

przeto kye bi bilo prawe błogo 219a; othosch na krotcze masch 

o syedmyorim blogoslawyenstwye, kye gest 224b. 
kębłańó;^ (kołysanie, pielęgnowanie): bo grzechom kąblanye gest prozno- 

wanye 22 Ib. 
kładę, dźed, aść (zasadzam): blogoscz na dzywnich rzeczach kładli 218b; 

a trzeczy dadli blogoscz we czczy tego swyata ibid.; swe blogo- 

slawyenstwo na tern cladac 219a. 
koję, jiS^ jió: tho geno mami, yako widawa S. Grzegorz omowcze wschą- 

di cogiczy 224b; 
komadzę, dżiS, dźió: accz cole duscha y czyalo caszdi grzech masze 

a comudzy 22 Ib. (zaciemnia, kala). 
końedny, 6, &, (ostateczny): a eze ludze conyeczney czirekwye, tho gest 

czassow naposlodnyey schleb. . myeli bicz silno falą szwyeczską 

yyaczy 224b. 



302 ŁUGYJAN MAŁIHOWSKl. 

końećńe (w końcu): tego dla xpus mowy konyecznye; iacobi na dokona- 

nanye a na zapyecząteye tich to wschitkich pospolicze czsnot 

223a. 
kroć: bo cząsto krocz gen nyema Bcruschenya do spowyedzi, a radbi ge 

myal 222a; y biwa scnischoni bs nyescroschonego wyele krocz 

ibid. 
kfyyy, ó, A, (niepewny): otpusćzicz grziwemu (sic) a wynnema 22 Ib. 
ktokole (ktokolwiek): ktocole nyema zalosczi grzechów, ten takye nyema 

lacznosczi 220b; prossicz za kymcole 22 Ib. 
le (tylko, li): tako potąpyenye a ybostwo le skromne czini vbogye du- 
chem 219a. 
le aó (patrz acz le, jakkolwiek): blogoslawyeny czyschi, bo ony possyada 

zyemyą, le acz czirpya przesladouanye 223b; blogoslawyeny, gisch 

zalnya, bo ony bądą vczyescheny, le acz czirpya przeczy wenstwo... 

223b/ 
leżę, leżyś, leżeć (polegam): to blogoslawyenye lezi na czirpyenyy 219b. 
lękam się, lękać się: czlowyek... o tho syą bogi i laka. 
li (jeżeli abi): mi takye, chczem li tamo tezę przicz, teyto nauki sya 

dzyerszeli 218b; a przeto chcze li kto tho myecz blogoslawyen- 

stwo 219b. 
lićę, ćyś, lićyć: gen sya nyzacz nye waszi any lyczi 219a. 
lśćive (dolose): gen nye wząl na darmo swogey dusche any Isczywye 

przissyagal, ten czy dzye wezmye przesegnanye pana 223a. 
lubość, i: roskosch... zalezicz... na patrzenyu k lubosczi 220a. 
luby, 6, A (miły, rozkoszny) roskosch zalezicz na spanyu lubera. 
lżę, IżyS, lżyć: a bada wam mowicz wschitko sle, Iszącz prze myą 

224a. 
łaćnoBĆ, ci (łakomstwo, chciwość): ktocole nyema zalosczi grzechów, ten 

takye nyema ten (sic, pro tesz) lacznosczi 220b. 
łaCny, ć, & (esuriens): blog08laveny, gysch sa laczny 173a; blogoslawyeny, 

gisćh są laczny y spragly sprawyedliwosczy 220b; gisch czu sa 

laczny; laczne napelnyl dobrego 22 la; łącznego nakarmicz 22 Ib. 
łaję, jeś, jać (maledico): gdi bada wam layacz ludzye 173b; badacz wam 

ludzye... zle mowicz a layacz 224a. 
łkim, ó^, ać: blogoslawyeny, gisch zaloBCZ maya albo Ikaya, bo ony bada 

Yczyescheny 219b. 
łżyye (kłamliwie): thu sromotne yczinky a ganyebne na wasz wclada- 

yącz Isziwye 224a. 
mim śę, mad śę, meć się (uważ&m się): ma syą przed bogyem yako 

żebrak przed królem 219a, 



ttWANOBŁlA ńw. MAtRUSSA. fiOd 

marny, ó, a (znikomy): eze zadni, gen ma w schobye falą marna na 

czemcole, tego nye telko nye yczinycz ale y czirpycz nye może 

224b.; geleeole kto wyessyeli syą a cocha w mamey fale 224b. 
masto, a (miejsce): przichodzi przecziwnoscz myrsyaczka a przeslado 

wanye od slich na WBcbech myesczyecb y wschech czassyech 

223a. 
macę śę, ci§ śę, 6\6 śę (smucę się): czy cyrpyą przeczywnoscz, gisch 

swey dobre woley nye odmyenyu ani ymislu otstapya, ny syą 

macza o sloscz, yasch ge potka 223a. 
medzy (między) : xpas gest gednacz a roswadzacz myedzi laczmi a mye- 

dzi bogyem. 
meńę, id, ić fnazywam) : Indze ginako blogoscz albo blogoslawnoscz 

myenya 218b. ; a tho myenyą swoge błogo 220a.. 
meśęcnń ńerasta (femina, qaae menstraat): nasche wschitky sprawye- 

dliwoBCzy yako piat nyewyasti myessyaczney 22 la. 
miloserdny, 6, &: blogoslawyeny milosyerdny, bo ony mylosyerdze po- 

sczigna 221 a. 
miłuję, -ujeS, -ovać: czescz tego swyata mylowacz, a czlowyek, czsso 

nawyączey myluge, o tbo syą bogi 224b. 
mimo (oprócz): dobre mymo ge, gynego yusch nyecbcze any może 

218b. 
mirź^ćka, ki (wstręt, obrzydzenie, niesmak) : ale eze niczss na tera swye- 

czye nye może przicz przes myrzyaczky a przes pracze 223a.; 

przeto eze o ticb to blogoslawyenstwach mislaczim o robyaczim 

przichodzi przecziwnoscz myrsyaczka a przeslado wanye od slich 

ibid.; sly... omową, przeczy wy enstwem a myrsyaczkamy dobrim 

otdawaya, czsso mogą, zle za dobre 223b. 
misa, y: a prosczye twarda pokuta ale rozumna gest yako na wrzot 

albo na raną twarda a ostra mascz albo dzwyarstwo a scrzip na 

myssi smazane 222a 
roistf, a (magister, uczony): mowy mystrz Origenes 218b. ; o tern mówi 

Isidorus mistrz 222a. 
mol, a: a gdzye ny rdza nye sstrawy, any mole zgrizą 224a. 
n&b&rźe (najbardziej): a takosez schamim kasznodzyeyam nabarsye 

trzeba 224b. 
ni^ę, n&dźed, nńść (najdę) : takosch wschitky przedzi a obliczi blogo- 

slawyenstwa a nadzesch, eze czirpyaczoscz skromna sama ma do- 

conacz kasdey cznoti y dobroczy 223b. 
nadężę, iyS, żyć (wynagrodzę): ten zadzą ma ku dobremu, gimszebi owo 

zle dopusczone yusz nadazil 220b. 



d04 LUOT^AN MALTMOWSi^t. 

nńdchńeńó, a (natchnienie): przecziw dyablu, bichom nye pozwoliły gego 
nadcfanyenyu 220a. 

nakrętce (w krótkości): othosch nakrotcze masch o syedmyorim błogo- 
slawyenstwye 224b. 

nakfyyę, tiś, vió (skrzywię): abi we wschech Yczinczecfa myal ymysl 
prosti ny falą moczna ny ziszkyem zadnim albo sromem a stra- 
chi nakrziwon 222b. 

navodzc, dziś, dźió (naprowadzam, nawracam) : dobrzi y yczinky y mo- 
wa sle nawodza, bi dobrimi bili 323b. 

ńó (ńe je, niema): nye dze pocoya grzescbnim 222b. 

ńedbałosó, i (niedbalstwo): ukazuyącz gicfa nyedbaloscz 224a. 

ńegdy (niekiedy) : prawda, eze nyegdi czlowyek ma tloczicz, yaco może 
calisdą omową o schobye y o ginem 224b. 

ńer9dny, ó, & (nieporzadny) : a takosz syą y dzege, abi kaszde nyerzad- 
ne samn^^enye człowyecze bilo samo sobye mąka a czirpyenye 
222b. 

ńestatek, tku (lekkomyślność): eze ostał rzeczi dzyeczinnich a patrzicz 
nyestatku 223a. 

ńekaki, 6, & (niejaki): yczyescheni bada gich polebschenym nyecakym 
230b. 

ńekakikole, ńekakókole, óekak&kole (nie byle jaki) : bocz otplata czu 
narządzona wam przeczyw temu nyecacacole 224a. 

ńezboży, ó, d: ...bi schewschąd czirpyal kaszda przecziwnoscz albo od 
boga yaco nyemoczi nyeszboze przepusti na szdrowyy 2l9b. 

nędza, e: kto takye gest w żeli nądze tego swyata 220b.; bo nądza 
a błogo stoyą przecziw schobye yako gorzkye a slotkye 224b. 

nędzę, dzid, nędźió (nękam): a bada wasz gonicz alba popadzacz, cza 
grozamy albo vczinky wasz nadzacz a wiganyayacz ss myasta do 
myasta ot zyemye do zyemye 224a. ; bo przeciwo calisdey smyert- 
ni ossobnye boyuge, nądzącz dascha czlowyeczą 224.; Linde Si.: 
1) nędznym uczynić : źrzebne świerzopki nie mają być nadzone 
praca Cresc. 516. cóż bydlęta bardziej gubi i nędzi, jak zła dro- 
ga Kluk Kop. I. 204.; 2) nędzić kogo = męczyć kogo, einen pla- 
cken, qu&Ien; nędzili Egyptczykowie nas i ojce nasze Leop. Nam 
20, 16 (Bibl. Gd. trapili). Król Egiptski robotami koło błota i ce- 
gły znędził i zniewolił ich 1 . Leop. Jud. 5, 10. ; nikogo nie nędz- 
cie 1. Leop. Luc. 3, 14 (nie ściekajcie 3 Leop.); Kiedy duch zły 
jał nędzić Saula, Dawid wziął harfę 1 Leop. 1 Reg. 16, 23.; cho- 
roby te zepsują oczy wasze, a znędza dusze wasze 1 Leop. Le- 
vit 26.; Obacz, jakom znędzony, od wszystkich porzucony Ryb. 
Ps. 171.; Miasto utrapione i znędzone Warg. Wal. 148.; Znędze- 



lElYAliCMBUA ŚW. 1IAT1&U6ZA. 305 

nie i porażki żydowskie pokłada za pofortunienie rzeczy swoich 
1 Leop. 2 Macch. 14, 14. 
liijeden, o, a (żaden): roommyeysse, e^czi nygeden grzescbni... nye gest 
spocoyni 222b.; nigeden pocoya xpowa, gen «s pocoyeni przischedl, 
niyeoz Yiye mosEe 222b. 
ńińe (teraz): blogoslawyeni, gisch placzeczye nynye, bo sya bądzeczye 

sHiacz 220b. 
śfzaft (zanic): tego swyata czczy nyzacz nye wazą 219a. 
ńiżikiny, ^ k (żaden): eze nyszadni sUtga cristow nye bil przes prze- 
czy wyenstwa 224b. ; wyecz ze takye, ezecz nyzadni czlowyek 
k nym przicz nye może ibid. 

niże (aniżeli); ludze ginako blogoscz... myenyą, nysze gest, a ginako 
k nye cfaczą przicz, nysze sl«seha 218b.; bichom... czasczye slu- 
ciiali, nysze mówili 2]9a.; czim czy ginim nysze sochami oniili 
swoge grzecbi 22 Ib.; lepey sya niodlicz nysze cziscz 222a.; geno 
88 drugyem nyema sslacsenya w gednoscz, nysze casde chcze bicz 
za sya samo 223b. 

obcitodzę ię, dziś śę, dźić śę (przestawać): sz nyewyastami sya obefao* 
dzicz 2i8b* 

obła^ń^ & (obejmowanie): roskosch zele:acz na czainwanyy oblapya- 
nyu 220a. 

obłudny, 6, d (zawodny, złudny): ale eze tho wscbitko bilo błogo obłud- 
ne a złe y sdradne 2i9a. 

obyćaj, aju : a takoscli timi a takymi cztirmi obiczaymi wiczisczony blo- 
goslawyeny sa... 223a. 

obyknę, ńed, obyknęć, obykł (oswoję Mę\ przywyknę): abi we cznotack 
syą Ytarl a obici gira 223a. 

oććyzna, y (ojcowizna): madrczi..., gymyenye y oczcziszni swe opuscziw- 
schi, stali po madrosczi 2l8b. 

omova, y (obmowa): sly... omową przeczy wyenstwem a myrsyaczkamy 
dobrim otdawaya, czsso mogą złe za dobre 223b. ; ...srozumyescb..; 
czemu syą ludze omowi lakaya 224b.; czlowyek ma tloczicz... ca- 
iisdą omową 224b.; abi nas nye ostali prze omowa słuchacz 224b. ; 
bi snacz łudzi ot prawdi swą omową nye otraszili 224b.; dyabel 
prziwyodl na thi nasche czaschi siine omowi a przigani 224a. 

omoYca, ce (oszczerca): tho geno mami, yako widawa S. Grzegorz, 
oraowcze wechadi cogiczy 224b. 

omyyadło, a: pyate omiwadło syercza gest cząsta a naboszna modlitwa 
a yalmuszni dawanye 222a. 

on, o, a: w on czas, yzrzaw ihfls gromadi, wstąpił na gor^ l73a.; 
a w onich takye vzrzecz... yczyechą 220b. 

RoKpr. WydB, filolog. T. XXn. 39 



306 ŁUOTJAN IlAŁINOWSltL 

onam (tam) : a w onich takye ma yzrzecz albo tha albo onam vczye- 

cha... 220b. 
opatfny, ó, ś: sinowye tego swyata są opatrznyeyschi nad sini swyat- 

losczi w Bwem rodzayu 222b. 
opq6 (znowu): a myloscz opyącz przes sprawyedliwosczy gest rospa- 

czenye (sic) 22 la. 
opekńm sę, &§ sę ać śę (opiekuję się): y gim syą opyeka 222a. 
opłata, y (nagroda, zapłata): czy czischi za oplata mayą od boga 229a. 
opłyvity, ó, śl (obfity) : ale opliwyta (otpłata) gest na nyebyesschech 

224a. patrz opyity. 
opyity, e, & (obfity): bocz otplata wascha opyyta gest na nyebyeseh 

173b. patrz opływity. 
osobne (osobliwie): osobuye czyelna nyeczistoscz prosczy rozum wigi- 

muge a zaczimya 22 Ib.; bo przecziwo calisdey grzech smyertni 

ossobnye boyuge 224b. 
ostanę, ńed, ostać (zostanę): aczsesch ma ostacz pischnim a gnyewy- 

wim 220a. 
ostanę, ostańeś, ostać, (zaprzestanę): alysz rzrzi po nym, eze ostał rzeczi 

dzyeczinnich a patrzicz nyestatku 223a.; gesch czu ge potka, 

a tho eze sa w zely a ostały weschela 223b.; ...prze oni, gis bi 

mogli gego slucfaayącz polepschicz syą abi nas nye ostali prze 

omową słuchacz 244b. 
ostatę, id, ić (zaniecham): a takosch wschego tego osiaw 220b. 
otmńvdm, śś, ać (odpowiadam): temu otmawya S. Jeronim 224b. 
otmeńę, ńiś, ńić (odmienię): zarayeschanye nye obmyeny 219b. 
otpłata. y (nagroda): bocz otplata wascha opyyta gest 173b.; wyessyel- 

czye sya a raduyczye, bo cz ot piata czu narządzona wam przeczyw 

temu nyecacacole 224a. 
otpoćynę, otpoóyńed, otpoczynąć (odpocznę, odpocząć): alisch otpoczinye 

w tobye 222a. 
otpoćińeńć, & (odpoczynek): tako eze ny w czym nyema otpoczinyenya 

222a. 
otrażę, iii, iii (odstręczę): bi snacz ludzi ot prawdi swa omową nye 

otraszili 224b. 
otroky a (młodzieniec): sz nyewyastamy syą obchodzicz albo nyewye- 

sczye z otroky 218b. 
panóy, o, a, panoyy, ó, ń (domini): kto wlezye na górą panowa 228a. 
patfę, tfyśy tfyć (pilnuję): eze ostał rzeczi dzyeczinnico a patrzicz nye- 
statku 223a. 
peyńe (mocno, stale) : tego nykt nyema geno ten, gen paewnye w pana 

boga wyerzi 219b. 



BWANOSŁIA ŚW. MATBU8ZA. 307 

peńcdz, a: a tich gestbog pyenyacz 218b. 

piryy, ó, & (pierwszy) : a takoscfa tho poslednye blogosiawyenstwo poło- 
żono ku wscheiii pyrwim na doconanye 228b. 

pifićba, by (muzyka): roskosch zalezicz na glossyech gaczbi pyszdzbi 
220a. 

pkeł, ](>ekła (dyabeł): gdi ybodzi duchem maya nyebo a czisóhi zye- 
royą, aczsescb ma ostacz pischnim a gnyewywim wyernye sam 
pkyel 220a. porówn. Ps. fl. pkel, stał. pbkł'B, pŁk'bł'Ł. 

pładen, tno, tna (mający znaczenie, wart): bo czsso pomoże albo płatno 
tobye ginę s Boba gednncz 222b. 

płat, u (kawał płótna): nasche wBchitky sprawyedliwosczy yako piat 
nyewyasti nyeczistey myessyączney 221 a. 

podsłuchano, d: a pyaczi prze dziwi a podsluchanye gego 219a. 

pofaceńó, k (pochwycenie): pyaczi prze dziwi a podsluchanye gego albo 
pofaczenye w slowye 219a. 

pokoje, ji§, jić (uspokajam) : bo czsso pomoże albo płatno tobye ginę 
ssobą gednacz a pocoycz 222b. 

pokoJQcy, ój & (spokojny): blogoslawyeny spocoyny albo pocoyączi 222a. 

pokojny, 6, & (pacificus): blogoslawyeny pocoyny 173b. 

pole (podle): dzen pole dnya goduyacz 2i9a. 

pelepśę sę, śyd sę, Syć ię (poprawię się); gisbi mogli polepschicz syą 
224b. 

pomsta, y: yczyescheni bada gich polebschenym nyecakym albo pomstą 
yawna 229b. 

pośądę, dieS. seść: wyekugi ziuoth posyadzye 219a. 

poBÓignę, ńeś, naó (uzyskam, dostąpię, conseąuor): ony mylosyerdzye 
posczygną 173b.; blogoslawyeny miloayerdny, bo ony mylosyerdze 
posczigną 221a. 

pomsta, ty: swyeczschczi mayacz gymyenye swa wolą na pomstach 
schkodnycow swich a nyeprziaczol klada 220a.; a w onich takye 
ma yzrzeez albo thu albo onam vczyechą albo pomsta 220a. 

popędzam, ad, ać (wypędzam): a bada wasz gonicz albo popądzacz 
2Ua. 

pośledni, ó, & (ostatni): a takosch tho poslednye blogosiawyenstwo po- 
łożono ku wschem pyrwim na doconanye 223b. 

pospoliće (łącznie, spoinie): tego dla xpuB mowy konyeeznye iacobi na 
dokonanye a na zapyeczatenye tich to wschitkych pospolicze 
czBuot 223a. 

potępa, y (potępienie): bozey potąpi 200b. 



308 ŁUOYJAN MALINOWSKI. 

potępeńó, a: bo yako gymyenya wyeloscz a czezi tego swyata nabiczye 
cziny ludzi nadąte a pischne, tako pot^pyenye a rbostwo le skrom- 
ne czini vbogye duchem 219a. 

potkam, AS, aó (spotkam): o sloscz, yafickge potka. na gymyenyu 223a.; 
le acz czirpya przesladouanye, gesch ge potka 223b. 

potulen, Ino, Ina: gen nye gest czych a potulen 220b. 

potulny, 6, i: a tocz mayą schamy pokorny a potulny. 

potulność, i (pokora):. ...czirpya przesladouanye, gesch ge potna sskąt 
cole o czichota a opotulaoscz 223b. 

prośóe (prosto, po prostu): a prosczye gen nykomu nye zawadzar 219b.; 
osobnye czyelna nyeczistoscz ta prosczye rozum, wigimuge a za- 
czimya 22 Ib. 

prośóe (po prostu, jedynie): a eze tho mylossyerdze, sye nye biwa czisto ot 
marney fali a prosczye przebóg a ku boszey fale, tegda gest 22 Ib.; 
a prosczye twarda pokuta ale rozumna gest yako na wrzot albo 
na raną twarda a ostra mascz 222a. ; a prosczye trzeba wschit- 
gyego (sic) schesczyorga blogoslawyenstwa naprzód myecz 222b. 

prosty, 6, & (prawy): abi we wscheoh vczinczech myal yraysl prosti 
222b. 

prozno (wolno): a bogate pusczil prozno 22 la. 

pfe (dla, z powodu): przesladnoscz czyrpya prze sprayyedlivo8cz; Iszacz 
prze mya 173b.; przeto 218b ; prze me gymya. 219a. ; any (gro* 
mady) czu k nyemu gidą: geny prze zdrowye, drudzi prze nau- 
czenye, trzeczi prze milowanye gego, czwarczi prze pozitek, a pya* 
czi prze dziwi a podsluchanye gego albo pofaezenye w slowye 
2i9a.; prze krziwda kaka. 219b. ; prze grzeehi wschitko ozyf^py 
220a.; insze sczye wi czisczi prze mow^, albo prze słowo 22.1b.; 
blogoslawyeny, gysch czyrpya przeczy wnoscz albo przesladowanye 
prze sprawyedliwoscz 223a.; gisch czirpya przecziwnoscz prze 
sprawyedliwoscz tho gest prze to giste ubóstwo 223b.; yasch ge 
potka... prze sprawyedliwoscz, tho gest prze caliszdą dobrocz boga 
dla Yczinyoną albo raowyoną prze luczskye polebschenye (8ic)223b.; 
nadzyeya otplati nyebyeskyey, prze yasz tatho czirpimi przeczyw- 
noscz 224a. ; a bada wam mowicz wschitko sle Iszacz prze myą, 
thu sromotne vczinky a ganyebne na wasz wcladayacz Isziwye 
na potwarz prze mya 224a.; przetho dyabel prziwyodl.... silne 
omowi... 224b.; .. czlowyek ma tloczicz... calisda omową o schobye 
y o ginem, a tho nye prze sya, ale prze oni, gisbi mogli... polep* 
schicz &yą 224b. 

pfebytek, tka (miejsce przebywania, przybytek): a potem gi vzrzą okyem 
w oko w wyecznera przebitku 223a. 



KWAHOSŁłA iw. MATBOBZA. 900 

pteiiień&^Oj a (praeeiwność): siy... amową przeeaywyenstweiw a mrjnr- 
syaczkamy dobrim otdawaya, czsso mag% zle za dołnnr 223b.; eze 
nysządni daga> criatow nyo bil przes przeczywyanstwa 224b. 

pfe6ivność, i: blogoslawyeny, gysch czyppyą przecasywuoscz albo prze- 
aladowaaye pne sprawyedliwoscz 223a. ; przeto eza o tich to blo- 
goslawyenstwach mislaczim ą robyączim przichodzi przecziwnoscz 
myr^yis^CiA^L a. prz68Ladowa»ye od slieh 223ab; blogoslawyeny do- 
cbem ubodzi, giscb czirpyą przecziwnoscz prze ^rawyedliwoBCz 
223b. 

pfe<HT0 (adveraam): mowy oz wsohitko zle przocziwo wam ITdb.;- bicbom 
przecziwo bogu nye mauiali, przecziwo ludzem slego za> ale nye 
wcaczali 220a.; bo przecziwo caliedey grzech smyertni ossobnye 
boyuge 224b. 

pi^epiuta« ty (dopuazczenie) bi schewschąd czirpyal kaszdą przecziwnoscz 
albo od boga yaco nyemoczi ayeszboze przepuati na szdrowyn, 
na gymyeniy 2i9b. 

pfeśladność, i (persecutio) : blogoslayyeny, giscb przesladnoscz czyrpya 
prze 8pravyedliwo8cz 173b. 

pi^ez (bez): scham wschitko czirpy przesz gnyewu 219b.; aczle ma 
strach, przes gego nikt nyema bicz asz do smyerczi 220b.; spra- 
wyedliwoacz przes mylosczi gest Yorutnoscz, a myloscz opyacz 
przes sprawyedliwosczy gest rospuczenye (sic) 221a ; zadni po- 
comi nye gest przes nądze 223b.; eze nyszadni sługa cristow 
nye bil przes przeczywyenstwa 224b. 

pfeżegnańó^ & (błogosławieństwo): ten czy dzye wezmye przesegnanye 
ot pana a milosyerdze ot boga sbawyczela swego 223a. 

pfygana, y: dyabel prziwyodl na thi nasche czaschi silne omowi a przi- 
gani y ssromy 224b. 

pfigladańó, i: roskosch zalezicz... na ...gyer przigladanyu 220a. 

pfigodzę sę, dziś śę, dźić śę (zdarzam się): ...zloscz, yasch syą przigo- 
dzila 220a.; purówn. czesk. pfthoditi se (zdarzać się). 

pfyśćó, d (dochód): ma dossicz gymyenya a przisczya 21 8b. 

pvdm, pva§, pvać (stsł. p*Lvaja, ptrati, ufam) : v to pufayacz syerczem 
y mowa y yczinkyem 21 9a. 

ręka ki: kto stanye na gego swyatey górze nyewinni rokoma a czi- 
stego syeroza 22Sa. 

rozdraźeńó, & (rozrażenie, rozbicie) : a yusze nyema w schobye roBtrar^ 
Bzenya any swarow na swey misli 222a. 

rozdrwany, e, A (rozerwany, poróżniony): rosdrwane gednayącz 22ra. 

rozkazuję, je§, ovaó: ihus xpus... raczil... roskazowaoz, kacobi k nye 
myano przez (sic) 318b. 



310 LUOYJAN MALINOWSKI. 

rozpufićeńó, i (rozpusta) : a myloscz opyacz przes sprawyedliwosczy gest 

rospuczenye (sic) 22 la. 
roztArźę, ży§, źyó, roztarżony, 6, & (poróżnić): gisch... myedzi braczicza 

rostarszoną czinya pocoy 222b. 
rozyadżAó, a (sprawiający poróżnienie): xpus... gest gednacz a roswa- 

dzacz 222a.' 
raśeńó, a (obraza): nawyaczschi gnyew biwa o gimyenye albo o czczi 

raschenye 219b. 
feój y (mowa) : ten czi podluc rzeczi cristowey raa bicz Yczescfaon 220b. 
f9dny, ój & (porządny): ale eze mylossyerdze rządne poozina syą ot 

syebye 22 la. 
S9C (będąc) : gdi yusze czlowyek sącz tako vbog y czych, wspomyenye, 

esze gest grzeschen 220a.; acczbi gicb yusze sznacz sącz vczye- 

Bchon, darem ducha swyatego zapomnyal 220b.; ktorzicole sącz 

sprawyedliwy, są milosyerdny 12 Ib. 
scmńeńó, & (sumienie): ..nyema grizyenya na sąmnyenyy 220b. 
schodzę, schodźiś, schodzić (niedostaje, deficit): o dobre, gesch schodzi 

220a.; porów. Ps. fi. 36, 21 schodz{)cz, iaco dim schodzy; 67, 2 

iaco schodzi dim; 83, 1 sz(|>da y schodzi dusza moia... 
skruSeńó, & (skrucha): drugye gest skruschenye na grzechi 22 Ib.^ nye- 
ma scruschenya do spowyedzi 222a. dawa mu scruschenye ibid. 
sk^ip, u: a prosczye twarda pokuta ale rozumna gest yako na wrzot 

albo na rana twarda a ostra mascz albo dzwyarstwo a scrzip na 

myssi szmazane 222a. 
słodki, ó, ń: bo nądza a błogo stoya przecziw schobye yako gorzkye 

a slotkye 224b. 
słotę, słuó (nazywa się): a tho slowye blogoscz 218b.; ihus... wlasl na 

góra slowye thabor 219a. 
słuńce, a (słońce) : ..gen do gela slunczem nyebyeskim nye gest oswye- 

czon 222b. 
słunę, słuńeś, słun9ó (słynę): czlowyek slunye sprawyedliwi a dobri 

22 la.; ...gisch prawem slunacz maya borzi (sic) schinowye 222a. 
słu^i, słufteć, słuSał (praestat, należy, praystoi), czesk. sluśl, sluSeti: 

ginako k nye chczą przicz, nysze sluscha 218b. 
słza, y (łza): czim czy ginim, nysze szlschami om iii swoge grzechi 222b. 
smakuję, jeś, ovać: komu pan bog tako, yako gest, smakuge 219b. 
smazańóy a (skalanie): tato woda nalepyey a pewnyey omiwa szmazanye 

serdeczne 22 Ib. 
sm()cim śę, &6 śę, aó śę (smucę się): tele tesze y smacza syą, a sroma 

224b. 



teWANGBŁIA iw, MATISUSZA. 3ll 

smysł, u: slobliwosczyą albo na slobiiwoBczy baczczye dzyeczymiy ale 
nye na smislech 223a. 

sn&dź : yako snacz na onim bogaczcza (sic), gen potem blodze, gesch myal^ 
dzen pole dnya goduyacz 219a.; a to znacz y zna ten, gen za- 
luge 220b.; acczbi gich ynsze sznacz, sącz ▼czyeschon darem du- 
cha swyatego, zapomnyal 220b.; a acz bi snacz rzeki kto tho 
może Yczynycz albo myecz... 224.; nye abi o nasz nye mowyli, 
ale bi snacz ludzi ot prawdi swa omowa nye otraszili 224b. 

spragły, ó, d (sitiens) blogoslayeny, gysch są laczny a spragli spravye- 
dliwoscy 173a.; blogoslawyeny, gich sa laczny y spragly spra- 
wyedliwosczy 220b.; spraglego napogicz 21 Ib. 

spravedny, 6, & (sprawiedliwy): czlowyek slunye sprawyedliwi a dobri 
przes dobre a sprawyedne yczinky 221a. 

sfag&m, g&S, gać (urągam): a nykym nyegardzicz ny szrząkacz 219b. 
por. stsł. rągaja, jeii, ragati. 

srom , u (wstyd) : abi we wschech Yczinczech myal vmysl prosti ny 
falą moczna ny niszkyem zadnim albo sromem a strachi nakrzi- 
won 222b. 

sromam śę, ś§ sę, aó sę (wstydzę się) : czemu sya ludze ludźmi sromayą 
224b.; tele tesze y smacza syą a sroma ya (syą?) prze ganye- 
nye ibid. 

sromę, srorfiisz, sroihić (wstydzić): dyabel prziwyodl na thi nasche cza- 
schi silne omowi a przigani y ssromi 224b. 

sromota, ty (wstyd, hańba) : kto tho może vczinycz albo myecz, abi, sli- 
schacz swoya sromota, wydzącz swoyą zaloscz a yą czirpyacz; nye 
telko sya nye wyesselil, ale boday sczirpyal a zamilczał 224b. ; ten 
czy syą nye bogi sromoti na zyomi ibid. 

sromotny, 6, & (uwłaczający, przynoszący wstyd): thu sromotne yczin- 
ky a ganyebne na wasz wcladayacz 224a. 

stoję, stojiS, stóć (trzymam się): stali po mądrosczi 218b. 

stróżo, e (straż): czirpyaczoscz stroza a pyastunka gest wschech cznoth 
223b. 

strojeni, & (odbywanie) : czwarte gest twardoscz pokuti za grzechi stro- 

genye 222a. 
sw&r^ svaru (kłótnia, spór): nye ma w schobye rostraszenya any swarow 

na swey misli 222a. 
Bvlekę, syledeś, svlec (zwlekę): geno alisch syedm smertnich grzechów 

zzuge sz syebye a sswlecze 224b. 
sfestuję, sYestoyać (zwiastuję): rosmaythe błogo szwyestuje 21 8b, 
śće (jesteśće): eze sczye blogoslawyeny 224a. 



3l2 UOCYiAS MALTN0W4C1. 

86 (jećeU): a eze tho mylossyerdze, sye nyo biwa ezisto ot narney fałi, 
a prosczje prze bog a ku boszey fale, iegda gest darmo 221 b. po- 
rówMJ śląskie śe» jeżeli. 

ńedióor, o, a : othosch ma krotcze mascb o syedmyoiim blogoslawyeastwye 
224b. 

serce, a: v to pufayąoz syerczem 219a. 

blIbi^ (silnie): łudzę... myeli bicz silno fala swyeczaką vyączy 214b. 

śmertny, 6, & (śmiertelny): uygeden grzeschni, gen gest w sniyertnera 
grzechu, nye ^est spocoyni 222b.; geno alisch syedm smertnicłi 
grzechów zzuge sz syebye 224 b. ; bo przecziwo calisdey grzech 
smyertni ossobnye boyuge ibid. 

8veoski^ ć, ń (świecki): yako swyeczschczi mayącz gyanyenye 220&; 
abi bil ot wschech rzeczi swyeczskych milowanya a w nich co- 
chanya odda łon 223a.; badacz wam iudzye tho gest swyeczsschczi 
zle mowicz a layacp 224a. ; ludze... jnyeli bicz silno £alą swyecz- 
ska yyączi 224b. 

gukńm, kaś, kac: nye schuka w tich nadzach bicz bogath 2I0b. ; kto 
szadą a schuka 224b. 

take (także): abi mi takye... tey to nauky sya dzyrszeli 2l8b.; takye 
bada Yczyescheny czy takye, gisch sa w żeli boyaszny potapyenya 
220b.; są takye w żeli nyektorzi ibid; a w onich takye ma vz- 
rzecz albo thu albo onam^ vczyecha albo pomstą, kto takye gest 
w żeli nadze ibid.; ale duschne sa gyne takye syedm 25 Ib.; 
wyecz ze takye, ezecz ny zadni czlowyek k nym przicz nye mo- 
że... 224b. 

takeź (także): a takyesch zyemya, gey schukaya, tho gest nyebyeską 
220a. 

takoż (także): a takosz geno dobre drugye rodzi 220b.; a takosch tho 
poslednye blogoslawyenstwo położono ku wschem pyrwim na do- 
conanye 223b. 
tańec, óca: roskosch zalezicz... na tanczech 220a. 
tegda (tedy): tegda misi o pokorze 2l9b.; tegda gest darmo 22 Ib. 
tele (tyle): ssto krocz tele wezmye 219a.; bo ssya nat nimy tele bog 
smiluge 221.; gelecole kto wyessyeli syą a cocha w marney fale, 
tele y smącza syą a sroraą 224b. 
elko (tylko): ...abi slischącz swoyą sromotą, wydzącz swoya zaloscz 
a ya czirpyacz, nye telko syą nye wyesselil, ale boday sczirpyal 
224b. 
teże (też): chczemli tamo tezę przicz 218b. 

^g&9 ^ (tęsknica, tęsknota, desiderium): a czy, gisch plączą tagą do 
boga, takye bada yczyoscheny 220b. porów. Mącz. desiderare ali- 



feWANC^KŁIA ŚW. HATBUdZA. 31Ś 

quein, mieć tęgę po kim; desiderinm chuć, źadliwośó, pożądanie; 

tęga: teneor desiderio tai, wiełmi mię tęga po tobie; por. czesk. 

touha, stał. taga, afflictio, aimetas, angor, 
tło^^, eyś, 6y<5 (tfumię): prawda, eze nyegdi czlowyek ma tloczicz, yaco 

może, calisda omową o schobye y o ginem 254b. 
tocu (mianowicie): czy czischi... possyąda zyemya troyaką, yasch noscfaa, 

thoczu swoge czyalo 220a. ; patrz bi czistego bil syercza, ' thoczn 

oth calisdey zley milosczy y zadzey omito 22 Ib. patrz 6u. 
trój, e, a (trojaki): na troga ma syą oglądacz 219b. 
tuta (tu, tutaj): yako tuta wilozil pan ihfis xpu8 218b.; raczil tuta xpus 

wislowicz 219a.; a tocz tuti stogi w texczye 229b.; a tocz mo- 
wy tuta rzekacz 221a.; poznali gego myloscz tuta wydomye ibid.; 

kto chcze boga wydzecz tuta rozumem czistim a potem okyem 

w oko ibid. 
ty&rdźe (twardo): a mowy thu xpfl8 dwye slowye: twardzi nam grze- 

Bcbnim wyessyelczye sya a raduyczye 224a. 
ubog o, a: czlowyek sącz vbog y czych 220a. 
udedon, o, a: a taky zaluyaczi bądze YczyesBon 220b.; yczyescheni 

bądą gich polebschenym nyecakym albo pomstą yawna ibid. 
ućenńik, a (discipulus) : przistapily k nyemu yczenniczi gego 173a. 
ukrutnosć, i (okrucieństwo): sprawyedliwoscz przes mylosczi gest ycrut- 

noscz 221. 
umeję, umejei, umeć: ...gen gescze sam syebye poznacz a wydzecz 

nye ymyege 223a. 
umysł, u (zamiar, zamysł) : gisch swey dobre woley nye odmyenyu, any 

ymislu otstapya 223a. 
upokojeńó, 4: ny w czem nyeraa otpoczinyenya a ypocogenya 222a. 
ustayny, 6, 4: gest w ystawney szely swogich grzechów 220b. 
utrę, tf eS, tf eó, tarł (wprawię się) : abi wą cznotach sya ytarl, a obici 

gim 223a. 
uznamę, miś, mić: ihus xpus raczil yą (blogoscz) usznamycz, kyebi 

bila 2l8b. 
uźfę, uźfyś, użi^eó )ujrzę) : eze yzrzaw ihus gromadi 219a. 
yalają (?): acz niczs ale smyech ss nyego walaya 223b. 
yAżę, żyS, yiźyó (cenię): ...gen syą ny za cz nye waszi ani lyczi 219a,; 

gisch gymyenya a tego swyata czczy ny za cz nye waza 219a.; 

a eze czy a nye dbayą any waza, tego nye dbacz 219b. 
Yaruję sę, ujeś sę, ovaó śę (strzegę się): ma sya wyarowacz grzechof 

221a. ' 

Bospr. Wyds. filolog. T. XZI1. iO 



314 ŁUCTJAK MAŁtNOWSKt. 

terńe (zaprawdę, prawdziwie): wyernye mowyą wam, eze caszdi, gen 
oposczy dom, brata, oczcza, matka syostri, albo rola prze me gy- 
mya, sstokrocz tale wezmye a wyekagi ziuoth posyądzye 219a. 

i^ekuji, j6, j4 (wieczny): wyekugi ziuoth posyądzye 219a.; wyedzye ku 
wyekugey nądzi 219a. 

telBę, BiS, bić (sławić, wysławiać): Indzye dny wyessyole y ludzi wyel- 
bya a blogoslawyą 219b. 

velość, ći: bo jako gymyenya wyeloscz.., cziny ludzi nadąte a pischne 
219a. 

Weselę śę, iS sę, ić śę (weselę się) : wyessyelczye s^a a raduyczye 224a. ; 
gelecole kto wyessyeli syą a cocha w mamey fale 224b. 

teśół, oło, oła: blogoscz wyrzchnya gest gescz a pycz dobrze a wye- 
ssyolu bicz 218b.; ludzye dny wyessyole y ludzi wyelbyą 219b. 

tifchńi, ó, & (wysoki, najwyższy): blogoscz wyrzchnya gest gescz a pycz 
218b. 

v}odżen, yłodno, yłodna (śebe), (panujący nad sobą) : bo caszdi gnye- 
wywi gest wsczyekli, vderzi czso w raku ma, tocz syebye nye- 
wlodzen 220a. 

yn^tf: wyessyelenye biwa zewnątrz ale radowanye wnatrz 224a. 

vraję, jeS, vrać, vrajcc (wrę, wre): grzeschnego syercze gest iaco morze 
wrayącze, gesch stacz nye może. Porówn.: Wrajac skacze w pie- 
kle żywica X, Zygm. Brudecki Cztery rzeczy człowieka osta- 
teczne 1648 E. 5.; Smołą wrajaca do murów przystępu bronili. 
Wargocki Cezara J. księgi 1609 — 18. 167.; Kto karmi obietnicę, 
karmi on nadzieją. Lepsze krupy uwrzałe, niźli te, co wreja 
Wesp. Eochowski. Próżnowanie niepróżnujace lir. fraszki Krak. 
1674.; stsł. vrja, vriśi, vreti (buUire). 

Yspomonę, rspomeńefi, yspomonęć (wspomnę, meminisse): gdi yusze 
czlowyek, sącz tako vbog y czy eh, wspomyenye, esze gest grze- 
schen 220a. wyacz gdi kto wspomyonąw, eze timi rzeczami pana 
boga gnyewal, y szal mu tego 220b. por. Ps. fl. 136, 7 acz ne 
zpomeno. 

Tstężę, żyS, żyć (tęsknotą jestem zjęty, zatęsknię): a przeto bi w tern 
nye wstązil, a złego za zle nye otdal mowy 223b. por. stsł. taża, 
żiśi, żiti (urgere, anguste moveri, moerere, ansium esse, anxiari, 
affligi, aegre ferre i t. d.) 

YŚćekły, ć, &: bo caszdi gnyewiwi gest wsczyekli 220a. 

vśem (wszystkim): gen syą scham schobye ny wszem nye podoba 
21 9a. 

v8ędy: tho geno mami (yako widawa 8. Grzegorz) omowcze wschądi 
cogiczy 224b. 



SWilNGBŁlA ŚW. KATBUSZA. 315 

YŚitek, tko, tka: ale eze tho wschitko bilo błogo obłudne 219a. 
yyd&Y&m, iA, aó : tho geno mami, yako widawa S. Grzegorz 224b. 
wyproźńę aię , wyproźńid się od grzechów: gdi ynsze ozlowek wipro- 

szni syą oth grzechów 222a. 
Yjslotę, ti§, yić (wyrazić): raczil xpa8 tuta wislowicz 21 9a. 
Yzmożeńó, & (pomoc): a tocz mylossyerdze gest czudzey byadi zalowa- 

nye y wszmozenye poduk (sic) moczi 22 Ib. 
zaćim&m, &S, aó (zacieniam): ta prosczye rozum wigimuge a zaczimya 

221b. 
zależę, zależeć (polega): roskosch... zalezi cz na pyczu 220a^ 
ZApe6ąteAŁj i: tego dla xpus mowy konyecznye iacobi na dokonanye 

a na zapyeczatenye tich to wschitkych pospolicze czsnot 223a. 
zapomnę, mńiS, zapomnćó: aczbi gich yusze... zapomnyal 220b. 
zaśę (zai, znowu): a owi zassya przedina 219b.; nysze casde chcze 

bicz za sya samo 223b. 
zatulony, 6, & (zakryty): oco czlowyecze zaproschone albo zatulone wy- 

dzecz nye może 222b. 
ziydy (zawsze): przetocz zawdi sly, bronyącz syą w swich slosczyach..., 

nye ymyeyą ginako 222b. 
zayżde, zayżdy, (zaySde) (zawsze): o tem ze zawszde misi y mowa y 

robota 218b.; ludzye bogathe a pani czestne blogoslawya zawaszde 

(sic) pro zawszde 219b.; ale zawszde zadaymi 22 la.; a szawszde 

dobrzi slym sa przeczy wny 223a.; ale eze we wschem stworze- 

nyu zawszde geno ss drugyem nyema sslaczenya w gednoscz 

223b.; zawszdi tako bilo 224b. 
zeynctf : wyessyelenye biwa zewnątrz ale radowanye wnatrz 224a. 
zkędkole (zkadkolwiek) : gesoh ge potka sskat cole 223b. 
zfobliyość, i: slobliwosczyą albo na slobliwosczy baczczye dzyeczynny 

223a. 
złość, i : (krzywda) : ny syą macza o sloscz, yasch ge potka na gyraye- 

nyu na czczy albo na szdrowyu od slich ludzi 223a. 
znameńiće (znakomicie): sznamyeniczye mowy ewangelia 21 9a. 
zyadżca. ce: bo zwaczcze tracza gymyenye 220a. 
zżuję, jeś, zzuć: geno alisch syedm smertnich grzechów zzuge sz sye- 

bye 224b. 
ż&dny, 6, & (żaden): bo zadni pocomi nye gest przes nadze 223b.; eze 

zadni, gen ma w schobye falą mama na czem cole, tego nye telko 

nye yczinycz, ale y czirpycz nye może 224b. 
żałość, ći: (cierpienie, smutek): blogoslawyeny, gisch zalosczmayą 219; 

natichmyast ma szaloscz 220a.; kto tho może yczinycz albo myecz, 

abi slischacz swoya zaloscz a yą czirpyacz, nye telko sya nye wye- 



316 ŁUOTJAN MALINOWSKI. 

sBelil, ale boday sczirpyal 224b.; 2) (żaJowanie): ktocole nye ma 
zalosczi grzechów, ten takye nyema lacznosczi 220b. 

żałtif (psałterz): w szaltarzu 219a. 

żałaję, jed, oyaó (smucę się): czy, gysch szaluyą, sa blogoslawyony 220a.; 
blogoslawyeny, gisch zaluyą, bo ony bądą vczyescheny 223b. 

ż^dza, dze (skłonność, pociąg, pragnienie): ten żądza ma ku dobremu 
220b.; eze żądza swą boga myluge 222a.; na swey misli ny na 
ządi 222a. 

ż&l, żeli (żal): błogoslayyeni, gisch sa w zely 173a.; przeto natichmyast 
stogi o zely 219b.; czy takye, gisch są w żeli boyaszny potapye- 
nya, bada yczyescheny 220b.; ale eze kaszdi, gen gest w żeli 
złego dopuszczonego a sstalego, ten żądza ma ku dobremu plodulc 
(sic, pro podluc) roslozenya żeli... bo gisch scha w żeli grzechów 
dopusczonich 220b.; sa takye w żeli nyektorzi 220b.; kto takye 
gest w żeli nadze tego swyata 220b.;: gest w Ystawney szely 
swogich grzechów 220b.; gesch czu ge potka o tho, eze sa w zely, 
a ostały wescheia 223b. 

żyyę, żyteS, żjrsfi, żyć: wyerza yzrzecz dobre panskye w zyemy szi- 
wączych 220a. 



BWANOEUA BW. MATSDSZA. 31 7 



Poprawki i uzupełnienia. 

(Wiersze liczj gic od góry). 



Str. 233 w. 6 aatniati k n y e, ma by4 k n y e^ ; 

„ 233 „26 • me ma pewności, czy w manuskrypcie jest: nyebyeseh, 

czy nyebyesch; 
j, 237 „ 4 sic, gymyeniT, lecz by6 moie ie w ms. jest : g y m y e n w ; 

,238, 2 zamuiif gi gyer, ma hyó gigyer; 

cze ;, eze; 

flnuye (siei) , flnnye; 

, tacz , tocz; 

zaczmya , zaczimya; 

spyewa(,",) , spyewa^Jf^j; 

ot stąpyą „ otstąpyą; 

ezirckwye „ ozirekwye; 

wyesnye „ wyernye; 

na mnyeyssieh , namny ey ssich; 
godnyącz , godnyąoz; 

stsi. la, praaZow. I o, , stsi. la, praslow. o I, pol. to...; 

wyssyolu , wyessyolu; 

(n&biarźć) , (n&bArź<S); 

, obiel „ obici (obykl); 

, osirkwye „ czirekwye; 

Rzeczownik iel ,, Rzeczownik i iii; 

fivor^ , ć^or^; 

, przisczyca „ przisczya; 

277 po w. 12 dodać: dieje (nazywa): gemn dzyeyą dar mądrosczi; 
291 w. 1 tamiaH rzecz. ma hy4 rzecz.; 

291 , 1 , żel „ £al; 

296 po w. ostatnim dodać: oyrk*eT, cyreke^, cyrekte: ladze conyeczney 

czirekwye 224b; 
298 w. 16 zamioH d.-8 e r b. -ł u ż., ma hy6 dolno-s erbo-luiyck.; 

801 w. 29 wykryAić wyrazy: kye gest 224b;' natomiast po w. 29 od nowego 

wiersza dodać: k*i, k*^, k&: kye gest 224b; 
302 jf 7 9amiaił (niepewny) ma hy4 (nieprawy); 



238 , 


24 


239, 


13 


240 „ 


4 


241 , 


10 


243 , 


11 


246, 


10 


248 , 


1 


252 . 


16 


262 , 


28 


253 , 


28 


264 , 


4 


266 , 


29 


266 . 


3 


266 , 


11 


267, 


7 


267, 


23 


273 , 


19 


276 , 


27 



318 ŁUCYJAN MALINOWSKI. 

W końcu dodaje się glosy, wciągnięte w tekst, dowodzące, ie zabytek nasz jest 
kopią głosowanego pierwowzoni : k. 218b. w. 2. blogoscz albo blogoslaw- 
noscz; k. 218b. w. 16. blogoscz albo blogoslawyenstwo; k. 219b. w. 
19 — 20. Blogoslawyeny gisz zaloscz mayą albo Ikayą, bo ony bądą Tczye- 
scheny; k. 221b. w. 9. otpusczisz grziwemu a wynnemu; k. 222a' w. ostatni 
Blogoslawyeny spoooyny albo pocoyącz i... ; k. 222b. w. 8. Bo czsso p o- 
moze, albo płatno; k. 223a. w. 21 — 22 slobliwosczyą albo na 
slobliwosczy baczczye dzyeczynny ; k. 223a. w. 35—36. Blogoslawyeny, gysch 
czyrpyą przeczywnoscz albo przesladowanye prze sprawyedliwoscz. 



Glosy polskie 

\s/ kilku rękopismach łacińskich >vieku XV. 
w Bibliotekach kapitulnej i uniwersyteckiej w Pradze. 



Zebrał 1 opr«cowal 

LUCYJAN MALINOWSKI. 



Kodeks Kapituły w Pradze D. XIX. 

Sękopis papierowy Kapituły w Pradze, w 8ce, oznaczony D.XIX, 
zawiera zbiór traktatów łacińskich, a zaczyna się traktatem: Granam 
saper decalogum. Od k. 84a. do 106b. mieści się: „Tractatas de modo 
et forma baptizandi et de hiis, que occarrunt circa baptismum^ i tu 
w tekście łacińskim znajdują się glosy polskie; również w następnych 
traktatach : de confirmatione, de confessione, de preceptis domini i t. d. 
Na k. 220b. — 22 Ib. znajduje się spis nazw grzechów po łacinie, a obok 
nich wiele nazw polskich. Na k. 23 Ib. znajduje się ,,Nota de superbo 
ornatu, poczynająca się od słów: Milicius dicit in sua postilla. W tej 
nocie wiele jest glos polskich. Na karcie 232b. stoi : slomUnemu Pannoasy 
Janowj z bysseniemez sed{entm) w dassiczych przfetelij a na górze: me' 
dobre'. 

Glosy. 

85* in inprecacione id est jfpodinanyu in iocis ffkunaczyech. 

86^ Btando aliąuid annis (dho kyelkonaczezye, albo kelkodsyesyanć 
non tamen in Aiperbia, in yana gloria, j^chlubye intemis et extemis 
itd.; inyisibiliter exomat albo po»dabya. 



320 ŁUOYJAN MALINOWSKI. 

87^ sapidam chąntnego facit; secundo ista sapiencia Yermibos hoc 
peccatis et diabolis oriri zaplunyacz (sic) sza non dabit. 

89* castos dei angelus qui et in sompnis et aIiquando in yigilia 
iam sic iam aliter ythak yowak hominem amonet vt beAe staret et deum 
ex se non perderet (d) et sicut eis scilicet angelis est non modica cura 
et tristicia de nostro recessu (y) zaszczyu ^) sit gaudiam itd. ; si in die 
et in nocte circa nos circumiret łtda{h)l bi syą ^) custodiendo et non 
dormiendo ; nec vesstimenta nec cibos et nec aliquid digerium ^) obrok(to) 
(sic) Nunc itaąae w' nu8zee. 

90* Sicuti filins noe propter derisionem patris seruus factus est 
cum suis pofteris w aazczanthky, 

90^ ... quae babet caritatem annexam szpyoyonya (sic!) 

92' 8yą dzyeczy czystkę małe ma lem sythe Chraya zgodni szą ru 
chlo daya ozyrzpya. Nb. To pismem tekstu: a między tymi wierszami 
później dopisano drobniejszym pismem : syerczem y cząlem pokorne, 
nyezarloczne nyeląnwe (sic) nyezayrzą nyelacome ale sgodne. 

92^ efficitur obstaculum przecaza szya dzyegye, 

93' A quo deberemus custodire nostrum auditum et odoratum qua- 
tenus abychom alye aliquo modo possemus cognoscere qualiter ista yltima 
etas caret. Et quid est amarum, id ei apparet dulce yetustati et scropha 
lutum plus placzj quam pura aqua. 

94' Tamen sancti ab8que peccato mortali yiventes habent commu- 
nionem p(y)ospolytowyanye obczowyane et sortem dzyal in omni bono; 
tam diu palmas habet yegetationem p{y)oszythek suae radicis.... quamdiu 
non abscidetur (sic) yel refringetur ab ipsa et ab aliis latorosly. Et ideo 
quam cito se peccator refringet odlomy non potest habere fructum et 
semper flamat pal{y)a et in perpetuum extingui non potest. 

98^ dare rationem et aliqualem satisfaccionem spravą\ raciones do- 
wł^dy (sic). 

tOO' Sedecimo. Sacerdos ponens albam camisiam et nutellam cze- 
pyek in caput infanti, dicit: accipe yestimentum. 

101' Ideoque conspiciamus si diu est sicut ipsa non tamen deni- 
gramus srbrudzyly et poluimus scil. eciam et laceramus. 

102' Que enira debet esse conuentio w' ssyem. 

103' nec est opus eas hic glomerare cum sola signa cuilibet sen- 
sato w' szmysłynyemu (sic). 



*) « y zrobił i. 

*) n A wykreślił linijkę i zrobił 1. 

*) digeries, ei, digestio^ rozrzijdzenie, Calepinus. 



OŁOflY POŁSKIB. 321 

108b ...de confirmacione qae sonat ex idiomate latino in polonico 
pocsmrdzenye\ et bene ponderaremuB istaa omnes res praedictas et signi- 
fioatas w' czechy ńcati circa baptizmum et ita circa confirmacionem. 

110* et absolucionem cordis domini atqae remissionem w' aada^ 
hyenye fecit 

117^ Qiiid eat fides est Bubstancia sperandaram rerum argumentum 
non apparencium w*" wyera (sic) gest aaloizenye r»ećzy wffayaczich (sic) 
dawoth rzeczy nyemdomtch] Sanctus Jacobus in sua canonica capitnlo 
qainto dicit w' teyera (sic) bezvczinkow martwa gest] fides cristiaiia in 
lectione w' tyera chrz^'czyans1ea (sic). 

118 ^^ et ad acceleracionem alias wl' cu pospyeehu snorum fide- 
liam cbristianoram; Qaia temperę graciae agnntur wl' bosaka (sic) »a- 
czasszhu (sic) mUoscziwego tyodu (sic). 

Qaid iubet sen ynlt pater noster ut a peccatis mox destitamus in 
bono procedamus et ita nsqne ad mortem perseyeremns wl' abyehom 
grzechów nyatychmyasth (sic); ostały w dobrem (do) pospyszzhaly athako 
dosmnyerczy sethrwali. 

1 19^ et misericordiam promittit in milia w dos (sic) to dothsszanczego. 

120* Qnaliter eos debeo faonorare debes eis ipsis eiadem rebns re- 
oompensare wl' odpłaczacz; dominus ore suo sanctissimo explicat wiga 
rypavyedzal. 

120'' Deus det, nt sibi essemns consencientes w' powolny. 

120^ Qui dimiseris uxorem suam, det ei libellum repudii wl' za* 
pom/edzany, 

121* Sed tentacionem raptus stabit quomodo qni non fundamento 
iusttcie semouit wl' nyeogradzy ; veniunt milites et primi fregerunt cmra 
wl' kosczy\ Quod non óapias quod non vides animofa i. stateczny a. 

220b. Sciendum quod tripliciter peccandum scz. corde ore et operę 
et contra hoc habetur triplex medicamen sine remedium contra primam 
contricio, contra 2"* confessio, contra terciam satisfactio et scire dębe* 
mus, que snnt peccata cordis, que oris et que operis et quartum super- 
additur scz. de obmissione. 

8. despScio Bospaczenye. 

20. perplexitas rostargnyenye. 

Peccata oris. 

15. contencio swar. 

16. cominacio groszya (sic, groza). 
22 la. 29. muItiloqmum vela mona. 
Peccata operis. 

i. simonia szvyatokupstvo. 

5. sacrilegium szvyałooradzecztoo. 

Rozprawy Wydz. filolog. T. XXII. 41 



322 ŁUGYJAN MALINOWSKI. 

6. yiolacio dierum solemniam nalomene^ domenę sw(^tego dna. 

8. Yotorum ffractio preelomene alubu, 

9. dissolacio de divino officio apostasia rczeczene, vstQpene svego 
zdkona. 

13. Bapina drapyesłwo. 

24. consuetudo peccandi. 

25. Recidinare odnyowicz (sic). 

26. simulacio zanechanye. 

Następują: peccata obmissionis, w których glos polskich niema. 

231b. 

MiliciuB dicit in sua postila: superbas ornatus pata alta pepla auro 
et argento margaritis capucia muliebria w' roakopy fabricata, cingali, 
torąues, torista calceorutn, noduli w' affiky, breves in frino yestes vin>- 
rum, Et ample in pectore feminamm, et stricte etscisse; hec omnia ab- 
hominacio sunt apud deum, non enim antiquitus patres nostri sic am- 
balayerunt nt yerenda et mamille yideantar, et si scriptura non esset 
adhuc, safficit eis dampnacio, qaia sancti non sic ambulayerunt. De qao 
snperbo ornatu superfluo et moUi superbo, que nec non antę dcuin ab- 
hominali dicitur Isaias IIP: In illa die scz. antę consumacionem seculi 
et post occisionem anticristi die ihum xpum quod est predicatio fidelia 
auferet dns omamenta calceamentorum vczyagle trzewiky barwyone^ 
lunellas myesky^ et torques panostwOy et monilia zaponky^ knafflyhf^ 
8pankyy et armillas opleczky^ łokttisky, et mi tras czepcze^ et distermi- 
nalia patltky^ et perichlides powyesitky pachy , et minemillas ikanicze^ 
et olofactoria powonky yako pyszmo^ et inaures zausky^ zende. Et 
auriclos et gemas cz()tky et linteamentum rttcho barwy rosliczney żarach- 
tuchy^ Et paliola plaszczyky^ subky^ et acus et przensky. Et specula 
ewyrczyedla^ et sindones czechliky^ et yittas zawoyky, et teristra (te- 
ristia?) słogerze gedwabne et et. pro suaui odore fetor, et pro sona jso- 
gedwabnye pasky smiricul (sic) et pro crispanti e'ne calnicium Mor Uli, 
Qui ad yere predicationis yerba se preparat, necesse est et causarum 
origines a sacris paginis sumat ut omne, quod loquitur ad diyine aucto* 
ritatis fundamentum reyocet, atque in eo edificium sue locucionis firmes 
hec gig dicitur in decreto Gelasij papę ad Cicilienses Episcopos missos 
XXVII quo prima positum dicitur. Neque yiduus ad nupcias transire 
parti in qe in religioso propositu diutuma obseruacione permanserunt 
Item ibidem ex consilio Toletano Caput IV de yiduis et puellis, Qae 
habitu religionis in domibus propriis tam appareutibus qae per se mu- 
tay«rint, si postea statuta patrum uel precepta canonum cicius gredien- 
tes coniugia ac dederunt... copu landa tam diu ytriqae habeantur a comu- 
nione suspensi quou8que quid illicite perpetrant emendent, et si cmen- 



OŁOST POŁSKIB. 323 

dare noa carayerint, a comuuione ael conaiuio cristiannoram omDium 
perpetuo sint sabtracte hec ibi... 

Uwagi o grafice, pisowni i języku tekstów polskich w manuskr. 
Kapituły w Pradze D.XIX. 

Z zakresu pisowni: 

2^aki samogłosek. Tu zauważyć należy użycie ee na oznaczenie 
e krótkiego: niiszee (nuże). 

Do oznaczenia a pisarz kilka razy użył ą: zayrzą\ ezcjfem] w wy- 
razie obczowyąne ą ma znaczenie fonetyczne, patrz niżej. 

W słowie zaplunyacz u powstało z o\ zapłonąć por. zapłonić ob. 
zapienić, t) w wyr. dow(!>dy jest omyłka pisarza. 

Samogłoskę u pisarz oznacza niekiedy na początku przez v, veze' 
czene\ przez w na początku i na końcu: wffayaczich\ ohrohjo. 

Do oznaczania samogłosek nosowych pisarz używa następujących 
znaków: 

^ = stsł. A, (): sw()tego; en przenaky (pfęiki); a: Bzvyatokupstvo\ 
sza, szya (Ą); 

ą = stsł. ;k, ąn\ chąntnego; a: patliky (p^tkt); 

(} = stsł. A, ó: cz<)iky\ an: ssczanthky {ióąfiti stsł. 6ędo)\ heOco- 
dzyesyant; przez a: tt^ayaczich'^ vczyagle. 

9 = stsł. A, przez (): V8i()pene, 

Znaki spółgłosek: 

Obok znaku k na oznaczenie spółgł. k, użyto c przed samogłos- 
kami niepalatalnemi i przed spółgłoskami: przecaza, lacome, cu, fpodi- 
nanyu, zende. 

c przez cz: czechy (cechy). 

Jak w innych zabytkach ówczesnych, pisarz używa chętnie znaku 
A po <, <2, i tf, jf: thak^ tkako, czystkę, sythe, pyoszythek, ssczanthky, se* 
thrwal^j dowoth (dowód, wym. dowót); 

d£ oznaczono przez dzy: dzyal, dzyeczy, dzyegye\ 

6 przez cz\ czyrzpyą^ cz(^em, (dałem) vczeczene^ poczwirdzenye; 

s zwykle przez s, a obok tego przez sz-. szmyslynyemu^ przez 
sszhi cza8szhu\ 

ś przez sz\ chrzeszczyanska, sza (śę); szy: 8zya\ 

z przez s: rosliczney\ 

S przez s, ss, szh: myesky, szczanthky, pospyeszhcdy, 

ó przez cz: czasszhu, cz^tky, czechliky^ vczeczene; 

i przez szi zaloszenye; nuszee\ 

I ma zmiękczenie ly: smyslynyemUj alye\ ob. ale. 



324 ŁUOYJAK MALINOWSKI. 

j przez g\ gedwahne^ gestj slogerae; przez gy: sza dzygye\ 

f przez ff: wfayacssich\ podobnież / po wstałe z v przed bezdźwięcz- 
nymi : ff kunscssyech^ ffpoclinanyu^ fcUubye^ obok v8tfypeM. 

Pisarz ma dziwny zwyczaj wstawiania y po spółgłoskach twardych 
np. nyatychmyaath, odnyówicz^ asmyslynyemUy statecssnya, za gedwabnye 
paskyy szpyoyanya^ pyoszythek, pyospolyUywyąnye^ ohczowyąne, czepyek, 
groszya (groza) syq (są, dwa razy). Godna uwagi, że w niektórych miej- 
scach wymazywał toy, co służy za dowód, że wstawiał tę literę pomi- 
mo woh'. Poprawki te mogą jednak pochodzić z innej ręki. Za to nie 
wyraża zmiękczenia tam, gdzie ono jest uzasadnione: vela; stoiftego; dna^ 
vczeczene\ vst^pene\ przełomene] nalomene^ zlomene, 

Z zakresu zjawisk fonetycznych zanotować należy wyraz wyera 
dwukrotnie przez e napisany. Znajduje się on także w tej postaci i w in- 
nych ówczesnych zabytkach, jak np. w glosach, wydanych przez R. 
Lubicza. Nie jest to jednak ani wpływ czeski, ani też zabytek dawnego 
stanu wokalizacyi ; trzeba tu przypuścić działanie analogii formy loc. sg. 
wierze i form słowa: wierzą ^ wierzyć i t. d., gdzie pierwotne S ma 
brzmienie e przed zmiękczona spółgłoską ¥ {rz). Tak samo zwyrczyedla; 
£virdedłd na wzór Mróedle, Podobnież nie można widzieć wpływu czes- 
kiego w oznaczeniu samogł. nos. q przez u: vyodu (aguntur); jest to 
tylko dowód, że głoska ta zbliżała się wymawianiem do u: yodu. 

Ślady pochodnych samogłosek nosowych, powstałych z samogłosek 
czystych przez asymilacya do następnego n uwydatniono w sposobie 
pisania: pyoepolytowyąnyey ohczowyąne^ ląnive. Ten ostatni wyraz, przez 
ą napisany, rzuca światło na sposób wymawiania tej litery. Nie ulega 
bowiem wątpliwości , że przymiotnik leniwe z affekcyą nosowa samo- 
głoski e przed n mógł mieć brzmienie tylko leniwe^ a więc znak ą mu- 
siał być wymawiany jak ą. 

Z grupy cń powstało uń w słowie zaplunyacz\ jest to wpływ ń na 
poprzedzające o; patrz wyżej. 

Godny uwagi sposób pisania: affiky bez h na początku. 

Niezmiękczaj^ce e znajduje się w wyr. kyelkonaczczye , kModzye- 
syanty por. teUj telko. 

Sylaba typu M ma formę tr, if z poprzedzająca spółgłoską zmięk- 
czoną: zwyrczyedla (speculi); poczvirdzenye , smyrczy; C8yrzpy^\ obok 
*er\ eyerczem. 

ji zginęło już w słowie graya (grają). 

Odpowiednik stsł. % zachował się w przystawce 8e\ eetkrwalu 

Zajmująca jest iorma wyrazu sayem^ czyt. {/em, znana w zabyt- 
kach w. XV, używana także przez pisarzy w. XVI, jak np. Leopolitę, 
Bielskiego i inn., a nawet XVn w.; jest ęna pierwotna. Forma sejm 



OŁOBT POŁ8K1B. 325 

powstała na wzór innych przypadków: aepnUj sejmem i t. d. gdzie re- 
fleks pierwszego !» ma brzmienie; podobnież forma ludowa ezwieo jest 
pierwotna, a azetifc powstała na wzór szewca, szept zam. szpet na wzór 
szeptu i t. d. Pierwotne formy tych wyrazów były: •rb/tm-B, *fef;BCB, 

Forma ściągnięta zaimka: svego nie jest nawet w w. XIV osobli- 
woioia. 

Forma hyelkonaczczye powstała z ^eUeonadieł^^ gdzie dzieĄóe jest 
dawnym locativem. 

Pierwotne s zachowało się w przystawce s^ se\ szmyalynyemu^ se- 
thrwali\ 

i zmiękczone zachowało się w wyr. syerczmi^ dziś serce. 

Zmiękceenie V uwydatniono w sposobie pisania ly\ szmyslynyemu\ 
alye\ ob. ale. 

Obok przytoczonego wyżej zaniku h w wyr. ąfftky zanotować na- 
leży zanik ł w wyr. m<ma\ i (i) z grupy śstw: drapyestwo, 

Dysymilacya: łf — j¥: ząyrzą\ ćr — 0: trzewtky. 

Przestawienie spółgłosek w wyri barwa, barwyowy, niem. farbę. 

Z form deklinacyjnyoh zanotujemy tu rzeczowniki: gen. sg. za- 
konoj lecz obrokw, slubu\ dat. sg. na u: cu pospyechu\ gen. pi. latorosly\ 
loc. pL ffkunscgyech. 

Z deklinacyi złożonej: instr. sg. n. syą («q) dzyeczy ozysihe^ małe 
molem syike\ loc. sg. neutr. w dobrem. 

Godne uwagi są formy słów: łońyą, łońi%ó\ odlomy (refringet); nar- 
lomene^ zltomene^ przelomene; pdłdm pdła^: pały a (flamat); pozdd^idm, 
pozddhaó:pozdabya{exomsLt)] zapłońdm^ zapłonąć: zapluny acz sza {oriri), 

2iachowała się forma aorystu l.os. pL abychom. 

Wyrazy przyswojone sa: 

afika: afithy, z niem, haft^ heft'^ 

harwa^ barwyony z niem. farhe\ 

hnafliki Jenaffiyky (monilia), czesk. hnojlik^ z niem. hnopf, 

kunśt: ffkunsczyech z niem. kunst; 

łoJOulf: lokhAshy armillas, z niem. lakentuch; 

pUmo: pyszmoj czesk. piźmo^ niem. Bisam; 

zenkeli zausky zende^ z niem. senkel] 

zarStuch (rucho barwy rosliczney)^ linteamentum, z niem. 

Z zakresu składni zaznaczymy tu konstrukcya słowa ostać z gen. 
w znaczeniu odstąpić od czego, zostawić co: abychom grzechów nyct- 
iychmyasth ostały. 



326 ŁUOYJAN MALINOWSKI. 



Słownik. 



a (et) : abychom grzechów nyatychmyast ostały, w dobrem pospyeszhaly, 
a thako do szmyrczy sethrwali. Quid iubet seu vult pater noster, 
ut a peccatis mox destitamus, in bono procedamus, et ita nsąue 
ad mortem perseyeremus 118b. 

ahychom (ut...): -.a qtio deberemus custodire nostrnm auditum et odo- 
ratum ąuatemas ahychom alye aIiqao modo possemus cognoscero; 
qualiter ista ultima etas caret 93a; abychom grzechów nyatych- 
myasth ostały, w dobrem pospyeszhaly, a thako do szrayrczy se- 
thrwali. Quid iubet seu vult pater noster ut a peccatis mox desti- 
tamus, in bono procedamus, et ita usąue ad mortem perseyere- 
mus ItSb. 

ajika (nodulas): afftky noduli 22 Ib. 

albo (yel): stando aliąuid annis albo kyelkonaczczye aJho kelkodzye- 
syant non tamen in superbia, in yana gloria, ff chlubye intemis et 
externis i t. d. inyisibiliter exornat alho pozdabya 85b. 

ale (sed) : dzyeczy syerczem y cząlem pokorne, nyezarloczne, nyeląniye, 
nyezayrza, nyelacome, o/e sgodne 92a; a quo deberemus custodire 
nostrum auditum et odoratum, quatenu8 abychom alye aliquo modo 
possemus cognoscere, qualiter ista yltima etas caret 93a. 

banoaj y: rucho banoy rosliczney zarschtuchy linteamentum 23lb. 

barfony^ ^, d (omatus): yczyagle trzewiky barwyone, omamenta calcea- 
mentorum 22 Ib. 

bez (sine): wyera bez yczinkow martwa gest 117b. 

boski, ^, & (diyinus): boszha za czasszhu miloscziwego yyodu. Quia tem- 
perę graciae aguntur 118b. 

cecha, y (res significata): czechy omnes r«« predictas ^i ngnificatas lOSb. 

cafo, a: dzyeczy... syerczem y cząlem pokorne 92a. 

ći^pę^ 18, jped: dzyeczy... czyrzpya 92a. 

^as^ u (tempus): boszka za czasszhu miloscziwego yyodu. Quia temperę 
graciae aguntur llSb. 

(ąŁeky ^ątka (auriclus): czi^tky et aurtcłos et gemas, por. czc^y np. sto 
czątych = sto dukatów. 

ćechlik, a: czechliky sindones 23 Ib. 

ćepek^ Óepka (nutella): cjiepyek^ sacerdos ponens albam et nuteUam in 
caput infanti lOOa. 

ćepecy ćepca (mitra): czepcze mitras 23 Ib. 

^ysty^ iy d (purus): sya (są) dzyeczy czysthe 92a, 



OLOST POŁSKIB. 327 

dają^ davać (dare): dzyeczy... richlo daya 92a. 

do (a8qae ad): abychom grzechów nyatychmyasth ostały, w dobrem 
pospyeszhaly, a thako do szmyrczy sethrwali. Quid iubet seu yult 
pater noBter, ut a peccatis mox destitamas, in bono procedamas, 
et ita uBjue ad mortem perseyeremus 118b. 

dobry, 4^ d (bonus): abychom grzechów nyatychmyasth ostały, w dob- 
rem pospyeszhaly, a thako do szmyrczy sethrwali. Quid iubet 
sen Tolt pater noster, ut a peccatis mox destitamus, in bono pro- 
cedamas, et ita usque ad mortem perseyeremus 118b. 

doty§q^y (?): w dothaszanczego et misericoridiam promittit in tni7ia 119b. 

dov6d, u (ratio, argumentom): dow()dy (sic) raciones 98b; wyera gest 
zaloszenye rzeczy w£fayaczich dowoth rzeczy nyewidoraich. Quid 
est fides, est substancia sperandarum rerum, argumentum non appa- 
rencium łl7b. 

drapestvo, a (rapina): drapyeatwo rapina 22 la. 

dźdły dźaiu (sors): dzyal sortem 94a. 

ddedi: sya (sa) dsyeczy czysthe 92a. 

d£ye śą^ d£d6 *ę (effici): przecaza azya dzyegye efftcitur obstaculum 92b. 

d£eńf dńa (dies): nalomene, zlomene sw<)tego dna^ yiolacio dterum so- 
lemnium 22 la. 

graję^ [grdm]^ grad (ludere): sya (sa) dzyeczy czysthe, małe małem sy- 
the, graya^ zgodni syą (są) 92a. 

groza^ y (comminatio) : groazya cominado 220b. 

gfdchy u (peccatum): abychom grzechów nyatychmyasth ostały, w dob- 
rem pospyeszhaly, a thako do szmyrczy sethrwali. Qaid iubet 
seu yult pater noster ut a peccatis mox destitamus, in bono pro- 
cedamus, et ita usque ad mortem perseyeremus 1 1 Sb. 

ch^yj 4j a (sapidus): chąnłnego^ sapidum 87b. 

chluba^ chhiba^ y (yana gloria) : ff chlubye in vana gloria 85b. 

chfeśiHjańskij 4^ d (cristianus): yyera chrzeszczyanska fides cristiana 117b. 

i (et) : dzyeczy . . . syerczem y czalem pokorne 92a. 

t — i (jam — jam) : y thak y owak, iam sic, tam ałiter 89a. 

jako (ut): powonky yako pyszmo olofactoria 23 Ib. 

jedvabny^ ^, d slogerze ^ecftra&na, teristia 2^\h'^ z& gedwabnye ]fa,Bky^ pro 
sona 23 Ib. 

je4m, jest (est): wyera bez yczinkow martwa gest ll7b; wyera gest za- 
loszenye rzeczy w£fayaczich, dowoth rzeczy nyewidomich. Quid 
est fideS; est substancia sperandarum rerum, argumentum non appa- 
rencium 117b. 

hiafiik (monile): knaffiyky, monilia 23 Ib. 

koió^ i (crus): kosczy^ yeniunt milites et primi fregerunt crura 121 sl. 



328 ŁUCYJAN MALINOWSKI. 

kunst^ kunSt, u (iocus): fi kunaczyech in iocis 85a. 

ku (ad): CU poBpyechu, ad acceleracionem saoram fideliam christiano- 

rura 11 Sb. 
'kelkonaćóe (aliąuid): stando aliguid annis albo kyelhonaascm/e 86b. 
'kdkodźeicff: stando aliąnid annis albo kyelkonaczozye albo Jcdkodeye- 

m/arU 85b. 
IcOorośl^ i: ...ab ipsa et ab aliis latorosly 94a. 
forfłyy, ć, d : dzyeczy . . . nye ląntve (sic) 92a. 
łakomy, 4^ d: dzyeczy... nydacome 92a. 
łóktuSka, ki (armilla): lokhuky (opleczky), armtUas 23 Ib. 
mały, i, d (paryus): syą dzyeczy czysthe mah molem sythe 92a. 
mdrtvy, ^, d: wyera bez vczinkow martwa gest 117b. 
fheSek, ika (lunella): myesky, luneUas 22 Ib. 
m%ło4óivy, i, d (gratiae): boszka za czasszbu miloscziwego yyodn. Quia 

terapore graciae aguntur 118b. 
mava (ireld) (multiloąuium): vela movay multiloąuium 221a. 
nalomeńd, d (yiolatio): nalomene, zlomene sw^tego dna, wolacio diemm 

solemnium 22 la. 
nałyehfkattt (mox): abychom grzechów nyaiyohmyaśt ostały, w dobrem 

pospyeszhaly, a thako do szmyrczy sethrwali. Quid iabet seu Yult 

pater noster at a pecoatis mox destitamus, in bono procedamus, 

et ita asque ad mortem perseyeremus 118b. 
ńe (non): dzyeczy... ny^zarloczne , ny^ląniye, nye ząyrza, ny«lacome 

92a; nye ogrodzy: qai non fdndamento iusticie semoiiit 120b. 
neoidomy, 4, a (non apparens) : wyera gest zaloszenye rzeczy wffayaczich, 

dowoth rzeczy nyewidomich Qaid est fides, est substancia spe- 

randarum rerum, argumentum n.on apparencium 117b. 
nuie (itaque): nunc ttaąus wr. nuezse 89a. 
obcowaii4, d (communio): p(y)o9polytowyąnye obcBowyąne, communio- 

nem 94a. 
obrok (digerium ?) : obrokw, aliąuid digerium 89a. 
odłomą, iśj ió (refringere) : odlomy, rejringet 94a. 
otnovę, odnorę -iS, id (recidivare) : odnyowicz (sic), recidiuare 22 la. 
otpłdcdmj d§j aó (recompensare) : odplacmczy recompensare 120a. 
ogrodzę, diiS, ió (semoyere): nye ogrodzy. Qui non fundamento iusticie 

semouit 121a. 
opłecekf c^a (armilla) : opleczky^ armillas; por. ćląskie, cieszyńskie opiU- 

cek, (rodzaj gorsetu) 23 Ib. 
oełaSeńd, d (remissio): oazłabenye, remisaionem lOSb. 
ostanę, eS, ostać (destitere): abychom grzechów nyatychmyasth ostały, 

w dobrem pospyeszhaly, a thako do szmyrczy sethrwali. Qttid iu- 



0Ł087 P0Ł8KI1!. 3^0 

bet seu yult pater noetęr, ut a peccatis mox destitamus, in bono 
procedamns, et ita U8qae ad mortem perseyeremos 118b 

ot- patrz od-. 

ovak (aliter): y thak y owak^ iam sic iam cditer 89a. 

pacha^ y: ^wyesiikyj pachy ^ perichlideg 23 Ib. 

pdidmj di aó (flammare): pal(y)a, flamat 94a. 

pano8tvo^ a (1): panoatwo^ torque8 22 Ib. 

pasek, aka: za gedwabnye paaky^ pro sona 23 Ib. 

pędiky a (disterminale) : padtky^ diatermtnalia 231b. 

piłmo^ a: powonky yako pyssmo^ olofactoria 23 Ib. 

płdCj u: et qaid est amarum id ei apparet dulce yetustati et seropha 
latam plus plącz qaam para aqaa 93a. 

płaiiyk, a (paliolum): płaszczyły, sabky, pałiola 23 Ib. 

poócirdzeńd^ a (confirmatio) : poczvirdzenye^ de confirmacione 108b. 

poJdinańd, a (inprecatio) : ff poclinanyu in tnprecaciane 85a. 

pokorny j d, d (humilis) : dzyeczy . . . syerczem y ozalem pokorne 92a. 

poipech^ u (acceleratio) : cu poepyechu^ ad acceUradonem Buorum fide- 
liam christianoram il8b. 

po^peSdm^ di^ aó (procedere) : abychom grzechów nyatychmyaath ostały, 
w dobrem pospyeszhaly^ a thako do szmyrczy sethrwali. Quid iu- 
bet sen yalt pater noster, ut a peccatis mox destitamus, in bono 
procedamus^ et ita asqae ad mortem perseyeremas 118b. 

po9poliiovańd , d (commanio): p(y)o8polytowyąnye obczowyane, commu- 
nionem 94a. 

povełiika^ i\ powyesitky, pachy, perichltdes 23 Ib. Por.: Pospólstwo w róż- 
nych powieszeniach ma zaufanie i wiarę. Krupiński. Osteologia 
Lwów. 1774. 5. 666. 

povolny^ 4, d (consentiens) : povolny Deus det ut sibi essemus coneen- 
cientes 120b. 

povonka, kfi (olofactorium) : powonky yako pyszmo olofactoria 23 Ib. 

pozddbaję [pozddhdm]^ di, ad, (esornare): pozdabya^ exornat 85b. 

poiyUkj tka (yegetatio): tam diu palmas babet regetacionem p{y)o8zy' 
tkek suae radicis 94a. 

pfekdza^ y (obstaculum) : przecaza szya dzyegye, efficitur obataculum 
92b. Por. czesk. pfekaza^ p^ekaieti. 

pfełomeńe^ a (fractio): przelomene ślubu, yotorum ffracłio 22 la. 

pr^ka, k*i (acus): przensky, acua 23 Ib. 

rozkopa^ y: roskopy, capueia mtdiebria 23 Ib. 

rozlióny, d^ a (yarius): rucho barwy roaliczney zarschtuchy, linteamen- 
tum 23 Ib. 

rozpaceńdy d (desperatio): rozpaczenye, desperacio 220b. 

Rołprawy Wyd*. filolog. T. XXII. 42 



330 LUCYJAN MALtNOWSiCt. 

roztarg/ieńś^ d (perplexitas) : roatargnyenye^ perpleantaa 220b. 

rucho, a (linteamentura) : rucha barwy rosliczney, zarschtuchy, lintea- 
mentum 23 Ib. 

rychło: syą dzyeczy czystbe, inale malem sythe, graya, zgodni sya, W- 
chlo daya 92a. 

red^ y (res): wyera gest zaloszenye rzeczy wffayaczich, dowoth rzeczy 
nyewidoraich. Quid est tides? est substancia sperandarani rerum^ 
argumentum non apparencium 117b. 

8(1 (sunt): syą dzyeczy czysthe małe raalem sythe, graya, zgodni 
syą 92a. 

8etrvdm^ d^^ ać (perseyerare) : abycLora grzechów nyatychmyasth ostały, 
w dobrem pospyeszhaly, a thako do szrayrczy aethrwali. Quid iu- 
bet seu yult pater noster, ut a peccatis roox destitaraus, in bono 
procedanius, et ita usque ad mortem perseueremus 118b. 

sjerrij sejmu (conventio): ssyem^ canttentio 102a. 

słoje f^ a: slegerze gedwabne^ teristia (teristra?) 23 Ib; por. Linde Sł. stoo- 
jer z (terristrum). 

smydny, ^, d (sensatus): szmijslytiyemu (sic), cuilibet sensato 103a. 

spojony^ ^, d (annexus): szpyoyona (sic), annexam 90b. 

sponka^ % (monile): sponky monilta 23 Ib. 

spravaj y (ratio ? satisfactio ?) : sprawą dar« ratwnem et aliąualem satis- 
/acetonem 98b. 

statećnyy ^, d: stateczny a animosa 121. 

svdry u (contentio): swar contencto 220b. 

syój] «, a (suus) : yczeczene, yst<)pene svego zakona, dissolacio do divino 
officio, apostasia 22 la. 

syty^ e^ d: syą dzyeczy czysthe małe malem sythe 92a. 

Ą (se): przecaza szya dzyegye efficitur obstaculum 92b. 

^ercCj a (cor): dzyeczy... syerczem y cząlein pokorne 92a. 

^lub^ u (yotum): przelomene slubu^ votorum flFractio 22 1 a. 

MM^ i (mors): abychom grzechów nyatychmyasth ostały, w dobrem 
pospyeszhaly, a thako do szmyrczy sethrwaU. Quid iubet seu vult 
pater noster, ut a peccatis mox de^titamus, in bono procedamus, 
et ita usque ad mortem perseyeremus 118b. 

^vętokupstvOj a {siTnonia): szvyatokupsło simonia 22 la. 

^yęty^ d^ d (solemnis): nalomene, zlomene sw()tego dna; yiolacio dieram 
solemnium 22 la. 

śóątekf ^cądekj sćądka^ pi. scf^dk^i (posteri): sicuti filius noe propter de- 
risionem patris seruus factus est cum suis posteris w' ssczantky 
90a. Por. Linde Sł. T. V str. 559 pod wyrazem szczep, gdzie wy- 
dawcy drugiego wydania zestawiają ten wyraz z cerk. (stsł.) ćędo^ 



OLOSY POLSKIE. 331 

htbka^ k'i (paliolum): płaszczy kj, subky palto/a 231b. 

tak (sic): y thak y owak, iam sic iam aliter 89a. 

tako (ita): abychora grzechów nyatychmyasth ostały, w dobrem pospye- 
szhaly, a thako do szmyrczy srthrwali. Quid iubet seu vult pater 
noster ut a peccatis niox destitamus, in bono procedamus, et ita 
usąne ad mortem perseveremns. 

tkańica^ e (minemilla) : tkanicze minemilłaSy 23 Ib. por. Cnp. Thes. tkanica^ 
(bramowanie, listwa obszyta); A tego węzeł dnsił upstrzonej tka- 
nicy^ która pod broda strzegła czubatej przyłbicy. J. Koch. Dz. 
56; czesk. tkanice (taśma, wstęga, strefa). 

treyikj a (calceamentura) : yczyagle trzemky barwyone, ornamenta cal- 
ceamentorum 22 tb. 

tułam ^ę, dS śą^ ać Ą (circumire): ttdal bi syą^ si in die et in nocte 
circa nos circutntret 89a. 

uóećeń^f d (apostasta): vczeczene yst()pene syego zakona, dissilucio de 
diyino officio, apoatasia 22 la. 

ućyneky rikai wyera bez vczinkow martwa gest 117b. 

ufdm^ dS^ ody ufający {8perare\ sperarts): wyera gest zaloszenye rzeczy 
wffayaczichy dowoth rzeczy nyewidomich. Quid est fidea? est sub- 
stancia sperandarum rerum, argumentum non apparencium 117b. 

ustiipeńS. d (dissolutio): yczeczene V8topene syego zakona, dissolucio de 
diyino ofB^io, apoatasia 22 la. 

V (in): abyóhom grzechów nyatychmyasth ostały, to dobrem pospye- 
Bzhaly, a thako do smyrczy sethrwali. Quid iubet seu yult pater 
noster, ut a peccatis mox destitamus, in bono procedamus, et ita 
usque ed mortem perseyeremus 118b. t^ dothsszanczego, et miseri- 
cordiam promittit in milia 1 1 9b. ,^ poclinany u , in inprecacione; 
ff kunsczyech, in iocis 85a. ff chlubye in yana gloria 85b. 

vó<igłyj Sf d: vczyagle traewiky barwyone ornamenta calceamentorum 
221b. 

yidomyy patrz AeHdomy. 

YeU\ tc/^, \eld (multus): veła mova^ muUiloquium 22 la. 

yera, y (fides): yyyera bez yczinkow martwa gest vyera chrzeszczyanska 
fides cristiana I17b. wyera gest zaloszenye rzeczy wffayaczich, do- 
woth rzeczy nyewidomich. Quid est jideal est substancia speranda- 
rum rerum, argumentum non apparencium 117b. 

^odą^ \edzeS, ^eaó (agere): boszka za czasszhu miloscziwego vyodu (sic) 
Quia tempore graciae aguntur llHb. 

pypo^^em, eś^ vypo\ed£eó (explicare): vypovyedzal^ explicat 120a. 

za (pro): za gedwabnye pasky pro sona 23 Ib. 



382 ŁUCTJAN MALINOWSKI. 

za: boszka za czasszhu miloscziwego yyodu. Qaia tempore graciae 
aguntar 118b. 

zajfę^ y5, zajreó (inyidere): dzyeczy... nye zayrzą 92a. 

zdkon^ a (officiam): yczeczene, vst6pene 8vego zakana, diasolacio de di- 
vtno officio^ apostasia 22 la. 

zatoieńdy d (substantia) : wyera gest zaloBzenye rzeczy wffayaczich, do- 
woth rzeczy nyewidomich. Qmd est fides? est aubstancia speranda- 
ram rerum, argumentam non apparencium 117b. 

zańechań^, a (simalatio, akrycie): zanechanye, simulacio^ 221b. por. 
Linde Sł.„nie zaniechywaj łaski, która jest w tobie". Pimina ACdoc 
abo Kamień z procy prawdy 153 (nie zagrzebuj, nie zakopuj 
talentów wrodzonych). 

zapłóńdrn, dS^ aó (oriri): secundo ista sapiencia yermibus hoc peccatis 
et diabolis oriri zaplunyacz (sic) sza non dabit 87b. por. Linde 
Sł.: zapienić^ zapłonić^ zapieniać^ plennym uczynić, zam nożyc, za- 
gęścić zapłonione łąki drzewem abo cbrósty. Macz. 

zaponka, i (monile): zaponhy^ monilia 231b. 

zapo\ed£any (list) libeUum repudii : zapovyedzany (list). Qui dimiseris 
Tixorem suam, det ei libellum repudii 120b. Por. list zapowiedny: 
j^Liaty zapowiedne od słowa zapowiedam^ które znaczy to samo, co 
wstrzymuję. Czacki Pr. I. 192. Linde Sł. 

zarStuch^ a [tinteamentum): rucho barwy rosliczney zarachtuchy^ linteor- 
mentum 231b. 

zc^ćS, d {receaaus): zaazczyUy de nostro recessu\ 89a.por. stsł. htife, ros. 
śeattnje. 

zattSekj Ska (inauris): zauaky, zencle, inaures] 23 Ib por. Linde Sł. 

zavojek^ a (yitta): zavoyky viua8\ 23 Ib por. Linde Sł. 

zbrtidzęj d£iśy d£id (polluere): szbrudzyly^ ....denigramus et poluimus 
scz. eciam laceramus. 

zenk^el^ Ma (inauris): zausky zencle (zenkle) inaures; 23 Ib. zenkidi zan- 
kid (zaponka) z niem. der Senkel, 

zgodny^ ^, d: dzyeczy syerczem y czalem pokorne, nyezarloczne , nye 
ląniye, nye zayrzą, nyelacome, ale igodne 92a.; syą (sa) dzyeczy 
czysthe, małe, malero sythe, graya zgodni syą (sa) 92a. 

złórheń^j d (yiolatio): nalomene, zlomene 8W()tego dna vi6lac%o dierum 
solemnium 22 la. 

£veróadłój a (speculum): zwyrczyedla specula 23 Ib. 

źarło^ny^ ^, d dzyeczy... nyezarloczne 92a. 



GLOSY FOMKIB. 333 

II. 

Kodeks Kapituły w Pradze £. LVI. 

Rękopis papierowy in folio, oznaczony E. LVI. rozpoczyna kaza- 
nie na dzień św. Andrzeja (sermo de sancto Andrea). Rękopis pisany 
jest w dwie kolumny. Na karcie pergaminowej, na czele manuskryptu, 
znajduje się kilka glos polskich. Począwszy od k. 17a w całym rękopi- 
sie rozsiane sa tu i owdzie wyrazy polskie, jedne na marginesach, inne 
.na górze i na dole, to znowu niekiedy w środku, między wierszami. 
Kartę 38 doszyto; i na niej jest kilka glos polskich. Na karcie 171, 
w kazaniu de resurrectione, znajduje się dłuższy ustęp polski, zaczyna- 
jący się od wyrazów ^Gristus smarłunfatal^ ^ a kończący się wyra- 
zem: yjthobfe^. Od k. 44a ^, do k. 45a p, znajduje się łacińska legen- 
da o Św. Stanisławie, a na k. 57b do k. 59a legenda o św. Jadwidze. 
Na ostatniej pergaminowej okładce yerso, całej czystej, napisano słowa: 
y^Przybyk miły dna meus ihua^. Na okładce drewnianej, na końcu, 
wewnątrz znajduje się kilka wierszy łacińskich, a między nimi, na 
górze, polska formuła o zmartwychwstaniu w skróceniach: zmnrtuń 
i t. d. Rękopis i glosy pochodzą z pierwszej połowy w. XV. 

Glosy. 

E. la. perg. Wykład niektórych słów łacińskich, między innymi 
następujące glosy. 

Innixus suppodiatus portparl 5<J>; condicio tomowa] (grubszym pió- 
rem): moraliter mraumie] hystoriace cieleśnie* allegoriace dtichotonie] 
tropoloice przikladnye*^ anago'ice storchowanye. 

K. Ib. i. iniusticia, abhominacio awcarczene (sic), fskarczene ul. 
scherednoicz ul. eproetnoecz. 

17a.^. (na marg.) przeczitoane persecutio. 

18a.oc. (na mai^.) straacAi subtiliter homines terrendo alliciendo. 

18a.^. (na marg.) tnuałene edictum hoc vix fecisti; virzeczene; rok 
inducias. 

20a.^. (na marg.) zalozene humilitas est fundamentum; mosch^tz 
tam dnus ad moysen dixit, ut faceret serpentem eneum. 

21a.^. (na marg.) strach timor. 

24a.^. (na marg.) i. fortuna sboze uel fortel. 

24b.^. (na dole) potrawie pascuum. 

27a.a. comisit cołeczil. 

27a.^. chitroacz tam subtilis responsio; ponifkane inspiratio omni- 
potentis; tabernaculum namoyt (sic). 



334 



LUCYJAM MALINOWSKI. 



28b.a. (w grodku) zacon religionis. 

29a.fi.- (na górze) zarthuch tunica. 

36b.a. pefjn() craach^) decor. 

37a.^. persecucio przecztwnoacz, 

38 (w8zyta)a.a. dobrocz beneficia; zashizene et eiiis precepta ser- 
uat; aluzb^ dei eultum araplificat; neslachetnt. 

38a.p. dampnum otplata. 

39b.sc. zeczknene sic dyabolus decollat peccatorem in carcere pec- 
catoris per desperacionem. 

42b.^. potparls(^. 

49b.a. wzand ipsam autem divinitus inspirata suaait. patri ut as- 
sonsum regi preberet ea tamen condieione interposita. 

53a.a. (na górze) boyowal niilitavit. 

53a.^. nobiles wlod%czt\ prziczini condicionis; «^ar J^/Za contempsit. 

56a.p. mśr8z()czka homines faciunt contumeliam creatori suo et 
inipedicionem animarum suarum impediendo diuinum officium. 

56b.^. 8boza honora deum de substancia. 

69b.a. proane et va8 redditur verba vestri dei friuola et inana. 

75b.a. item queritur de conjugatis, qui maleficiis impediuntur 
nefawod (sic). 

76a.^. Religio i. zakon. 

77a.p. ut qui fitones consulat i. ve8czi vorzager, 

79a.^. iminet hora nastage, 

85b.x. euanuit i. przepadło. 

87a.^. omnia sua dotis nomine sunt restituta posag. 

88b.a. suliur fetidissimus szara. 

90b.a. vsura i. wocher\ magua czeyberer. 

96a.^. aliqui ąuisąuilias feni veteris bechcze, 

96b.^. vox faucibus interclusa 8czipn()U\ execramini zadacze achi^. 

148b.a. propter hoc prze to, mimo to. 

169b'a. przeacora obprobriis. 

170b.a. quod tanta angaria inuasit eum vcziakane; przeacorka ob- 
probria. 

17 la^. mansuetudines aeromnoaczi. 

W tekście, w kazaniu: De resurreccione: ....5..Quare in signum 
gaudy aclamemus omnes Criatua amartwi fatalgeat \ Bog fachećhmog^czi 
fatal amarłwi zaduczi (sic) chwalmi \ gego aweaelim tocz nam fache piamo 
vely ky'leyaon \ 

171b.a. Lezal trzi dni fgrobye dal przedoczi aobye bok \ rancze 
nodze obey (sic) na abawene thobie ky^eley'"' \ dicat quilibet cum hoc Ave 
Maria etc. I 



0LO8Y POLSKlB. 335 

173a.(x. 8ub adera bluscz wl'. 

176b.a. schaffarz dispensator. 

179a.,B. ille sine pastore non valent se defendere et ratio, qnod 
a]ia aniinalia habent a natura arma unde possent se defendere czin. 
shroyo (sic). 

179b. (po środku na górze) zorze ul. naywtrze. 

180a.^. Inter omnia necessaria est cognoscere euentagiura | kur- 
sum byeg in omnibus, quod in omnibus cst fructus et | dampnum. 

199a.a. quod abhominale est uidendum 8ca"zady, 

2(K)a.p. wloczene detraetio. 

20Ia.a. (na dole) zecsknens. 

208b.a. chwalono matrimonium comendandum est a fidelibus; sia- 
dlo zakon dignitas. 

211a.p. formidines i. straschidlo, 

217a.p. zakon, 

218ba. V nassych wyeczy et cum ipso erant et pugnayerunt ac- 
ceptis spoliis yolebant aliąuid dare illis qui remanserant ad sarcinas, 
tum dixit dauid : nequaquam sic faciatis, sed equa erit pars euncium in 
prelium et remanencium ad sarcinas et sic divisit onmibus stipendium. 

232b.a. głuchy surdus; okckli (sic); nemy mntus; zi^dz^ roskoa 
obstruit amore terenorum alia yero cauda id est delectatio peccatorum 
ce audiat vocem incantantis. .'. predicatoris; okchli nemy. 

250b.^. matrimonium maUchenałhwo, 

262a.2. (na samym dole): czaschczky, 

291a.^. liberalitatem achodrzosz (sic). 

304a.a. proyerbiis przielovDe\ odrowe nawroczene salubris conyersio; 
pl<iczifcze akruazene lacrimosa eius contractio. 

305a.^. ethiopie nigrorem fuligine copecz. 

306a.^. (na górze): id est toaczeczene vatrzimane. 

Na ostatniej pergaminowej okładce b. czystej napisano słowa: 
Przybyk mtly dna meua thua. 

Na okładce drewnianej, na końcu, wewnątrz kilka wierszy łaciń- 
skich tu i owdzie, a między nimi na górze : J martwi \ etc. lezal trzidni: 
etc. Boy ai/^echmfy: et; a niżej: Abusum nealichane. 

Uwagi o grafice, pisowni i języku tekstów polskich w manuskrypcie 
Kapituły w Pradze E. LVL 

Znaki samogłosek. 

u na początku wyrażono przez v: vrzand; vcziakane; v naaaych (u na- 
ńych); whczene; przez w na początku i w środku: wmoioa] na ywtrze. 



336 LTlCy^AN MAŁtKOWSKt. 

y przez i: vivolene^ tńrzeczene* prziczint'^ prssislotpe\ trei. 

Do wyrażenia samogłosek nosowych pisarz używa następujących 
znaków: 'c » stsł. ą {ih), (): «{>, sch(^ (sę). 

c = stsł. ą (*), (): sczipnfyli; panfykane; aluzbfy (dei cultum); ^(J^cŁs^ 
craschó; potrawie (pascuura); an: rancze, 

<} s stsł. ą (A)j ^: 2()£20<); tnerszf^czka ; masch^tz; placz^cze\ an: 
trrzand; a: zadacze schł}. 

Q » stsł. ą {sh\ <^: f8chemogi}czi\ stoechmif] ptffnt^. 

Znaki spółgłosek. 

Obok znaku k na oznaczenie spółgłoski k np. przildadnye^ nkru- 
szene^ fskurczene, użyto c przed samogłoskami niepalatalnemi i przed 
spółgłoskami: acarzcidi^ zacon* przescora^ przescorca] 9U)carćzene\ era- 
8ch()\ acromno8czi'^ przecloczi. 

c przez cz\ placz()eze, 

t zwykle przez t^ obok th: thobte. malschensthwo. 

6 iprzez* cz: przecziwane; przecziwnoscz'^ dobrocz] poUczil\ chytro8cz\ 
8cheredno8CZ* 8cromno8czi\ 8pro8tno8CZ. 

8 przez «, 88^ a obok tego przez sch: craachi^. 

z przez 8\ dH}ze\ abawene; abroyo'^ amarttoi, adrowe proane (prozne 
nie próżne); ob. z martwi. 

i przez «: sp; chytroacz\ acromnoaczi; aproatnoaez; acherednoacz; acho^ 
drzoaz (sic); przez ach: «cA{); moach(^tz; przez az: azara {iara) sulfur. 

i przez a: roakoa\ aa: naaayoh] najczęściej jednak przez sch: acha- 
ffarz; fache; fachemogf^czi] acherednoacz; atraachi; atraachidlo; achodrzoaz^ 
gdzie ach wyraża grupę spółgłosek ^^, także przez acz oznaczoną: bluacz^ 
aczipn()lu 

f. przez cz\ placz(}cze^ merazfyczka itp. 

ź przez sz: merazf^czka, 

ż przez z: z^dz^\ zadacze ach^; zalozene] zaaluzene: prssez ach: 
malachenathwo. 

Grupa znaków ach jest ulubiona w tym zabytku i oznacza spół- 
głoski: tf, /, Sj i, 

j przez g: naaiage; gago\ geaL 

t;, y przez w np. zmartwią abawene\ muołene^ a obok tego przez 
/j ff' fakarczene; fatal; fache; fachechmogi)cei; w tych wyrazach wyma- 
wiał pisarz /; ale także peffn^ (pevn9) ; nefawod. 

Zmiękczenia spółgłosek pisarz zwykle nie wyraża: meraz^czka 
akruazene\ aiDcarczene\ fakarczene \ waczeczene'^ vatrzimane\ zeczknene 
vcziakane\ vtloczene\ nefawod \ nemy\ nealy chana] nealachetni] tnuolene 
tfirzeczene'^ zalozene] zaaluzene; abawene; przecssiwane ; prziałowe; obok 
byeg; prztkladnye. 



6L0SY POLSlCltf. 337 

z zakresu głosek. 

Samogłoski. 

t zachowało się w inf. przedoczi. 

i zginęło w dat. zaimka ói: tocz. 

Refleks n* jest e: zeczknene. 

Refleks t zaginął w particip. oAcWi=*ogchły, do słowa głechnąd 
(^*ogłT>hnąć), ochłnąS^ oJdne^^ olknc^^ olchnc^; ochlnc^m Syr. 565, por. 
czesk. hlechnouti^ ohiechnouti. Formy głechnąd y ogłchnc^ zostały wyru- 
gowane przez głuchnąp^ pod wpływem przym. głuchy również, jak 
w czesk. kluchnouh'. 

Spółgłoski. 

W wyrażeniu 9 martwi fstcd zam. martwych końcowe eh tego 
wyrazu asymilowało się do następującego f {v) i wskutek tego zaginęło. 

W wyrazie sprostnoscz t zachowało się, por. późniejsze sprosno^d. 

d zginęło w wyrazie prosne (prozne) zam. prozdne, porównaj stsł. 
jfrazdhnii, 

V z przystawki vz zginęło w wyr. sgardzila. 

Sposób pisania swcarczene ob. fskarczene; 8wechn() zam. vsechn() 
sporadycznie spotyka się i w innych zabytkach w. XV. 

Przykład zmiękczenia r widoczny jest w wyr. 8carzadi\ por. serbo- 
łuź Skaredaj czesk. skareda. 

W wyr. 8chodrzo8z rz jest błędem. 

Z zakresu form. 

Rzecz, noywtrze i zorze (stella) utworzone zostały zapomoca suf. ije. 

Suf. łka: przescorca. 

Formy deklinacyjne. 

Instr. sg. rzecz, nijak, na ije: z weeelim. 

Przykład acc. dual. rancze^ nodze ohey (obye). 

Forma dat. zaimka ty: to cz. 

Godne uwagi jest słowo vely {ireli) rozkazuje. 

Z form konjugacyjnych zauważyć także należy nowotwór 1. pi. 
impt chwalmy. 

Czas przeszły złożony w 3 sg. nie ma już słowa jeet: lezal trzi 
dnij poiparl 8(f. i t p. 

Niektóre wyrazy z czeskiego przyswojone. 

mravnej moraliter. 

8vrchovańe: ewrchowanye anagogice*^ 

Rosprawy Wyds. filolog. T. XXU. 43 



338 LUCyJAN MAŁlKCWSKt. 

^tfc; V (u) naasych wyeczy\ czesk. vic (rzecz). 

iaduci: zaduczi chwalmi gego sweaelitn. 

idddóe: zadacze 8ch(^ (execrainini) c^sk. iddałi. 

Wyrazy z niemieckiego przyswojone. 
fortel = fortuna, z niem. vortheil. 
Sdfdr =i schaffarz^ diapensator, 

'Wyrazy niemieckie. 

ceO>erer niem, {magus): czeyberer. 

warsager (fito): yesczi vorzager ut qui fitones consulat. 

toocker (tisura). 

zarthuch tunica. 



Słownik. 

bećhcef bechcze aliqui qaisquilias feni yeteris 96a.^. 

Seg^ gu ("cursus); byeg kursum 180a.p. 

bliiśó (hedera): błuacz sub adera 173a.a. 

Bóg^ a (Deus): Cristus s martwi fstal gest Bog fscłiechmog<)czi fstal 

smartwi. spod. oki drewn. wewn. ; z martwi: etc. lezal trzi dni: etc. 

Bog swechmij): et. 
bojuję^ bojuje f^ bojować (militare): boyowal milttamt 53a.a. 
fto/c, u: dal przecloozi sobye bok rancze nodze obey (aie!) ll^l^joi. 
óeleęńd: cieleśnie hyatoriace la. 
óąiki^ ^, d cz€L8chczkg 262a.a. 
6gn, a (arma): czin sbroyo (sic!) alia animalia habtent ^ i^atur^ ąrma, 

unde possent se defendere 179a.p.; por. Linde S2. I 39^: n^yn, 

czyny ^ machiny wojenne, ^ieże, tarany i t. d. podług łać. opera''. 
dam, ddi'^ dać: lezal trzi dni fgrobye dal przecloczi cobye bok, rancze, 

obey (sic!) 171b.a. 
dobroć^ i: dobrocz beneficia (sic!) 38a.oc. 
duchovńe : duchotonie allegoriace la. 
d£eńy dńa (dies): lezal trzi dni f grobye 171b.a; zmartwi: etc. lezal trzi 

dni: etc. Bog 8wechm(): et. spod. okł. drewn. wewn. 
fortel ( fortuna) : sboze uel Jortel {fortuna) 24a.^. 
głuchy y d, d (surdus): głuchy oJkęhli $urdua 232b.a. 
groby u: lezal trzi dni f grobye 171a.j3. 
chytroii^y t: chitroscz tam subtilis responeio 27 a.^. 



OŁOSY ^OLSKlR. 339 

chvalą^ iS^ ió {laudare): zaduczi chwalmi gego s Weseli m, tocz nam fsclilB 

pismo vely ky^eyson 17 la.^.; chwalono matfimonium comeńddńdurh 

^st a fidelib\i5 208b.a. 
j6 (ego): tocz nam fsche pismo vely kyleyson 17 la.^. 
Jh j^t j^ (*^) •' z^i^^czi chwalmi gego s weselim , tocz nam fsche pisińo 

vely kyleysóń 17 U.^. 
je9ti Cristus s martwi fstal gęsi 17 la.^. 

hopeć^ Tcópóa (ftiligo); co-pecz ethiopie nigroróih /K%iVi6 305a.p. 
hraaa^ y (debus): peflFn() craschi^ decor 36b.a; por. Linde St 
kn/8tus, a: Crtgtus smartwi fstal gest 17 la.^. 
Użę, ledyś, leżeć (cubare); lezal trzi dni f grobye 171a.P; z martwi: śto. 

lezal trzi dni: etc. Bog swechmi): et. spod. okł. drewn. wewn. 
małżeńetuOj a (matrimońium) : fnalschenst^ioo matrimońiurń 250b.p. 
martvy^ rf, d (mortuus): Cristus ś martwi fstal gest Bog fschechmogcjczi 

fstal 8 marłtoi 171a.j?; z ma7*tvn: etc. lezal trzi dni: etc. 6og 

swechńit): et. spod. okŁ drewn. Wewn. 
mer£ql^ka^ ki (contumelia) ; mersz^czka homines faciuht cóntumeliam cre- 

atori Buo 56a.^. 
fhity^ ^, d : Przybyk mity' dns meus ihus! ost. k. j^erg. b. 
mimo (propter): przeto ńiimo to propter hóc. 148b.a. 
moiodz^ u: moścht)tz tum' dnus ad moyseń dixlt, ut faCeriat serpentiem 

eneum 20a.^. 
mravńe (morcditer): mirawnie rńoraliter la. 
na: dal przecloczi sobyó bok rańcze nodze obey (sic!) na sbaweno ttiobió 

171b.flf. 
najutrSj d (stella tóatutina, lucifei*): zorze ul. naywtrzó 179b. 
narhot, u (taberna'culum) : namoyt (sic!) tabernaculum 27a.p. 
nastają^ nasiaje^^ naatava(f (imminere) : naatage iminet hora 179a.p. 
naS^ naie, naia (noster) : v nasaych wyecźy et cum ipso erańl et pugna- 

yerunt acceptis spoliis; volebant aliquid dard illis, qui remanse- 

runt ad sarcihas 2^18l).p. 
riArroceńd^ d (cońYśifsio) : sdi*owe nawroczene salubris conver8io 304a.a. 
ńemy^ ^, d (mutus): nemy mutua 232b.a. 
ńeałychaiie: nealichańe ahu8.„ spod. okł. drewno wewn. 
ńe^aćhetny^ ^, d\ neśtaćhetni 38a.a. 
ńevzvódj ńevzvodu: nefatijod (sic!) item queritur de conjugatis, qui male- 

ficiis impediuntur 75b.a.; por. Linde Sł. wzwód^ niezwód, 
noga^ nog'i (pes): dal przecloczi sobye bok rancźe nodze ohey (sic!) 171bla. 
oijcKly] [ólcchty\ ś^ d (siiWuś): głuchy ohchli 8urdu8 232b.a. 
oba, obe: dal przecloczi sobye bok rancze obey (sic!) 171b.a! 
opptata, ty (damnam):' otplatd dampnum 38a.p. 



340 LUCY JAN MALINOWSKI. 

petmy^ d, d (certus): peffn^ craschi) decor 36b.a. 

pismo, a (acrtptura): tocz nam fsche pismo vely kyMeyson 171a.^. 

płddqct/, d, d (lacrimosus) : plaezócze skruszene lacrimosa eius contractio 

304a.a. 
polecą, dii, ćió (coramittere) : poleceil comisit 27a.a. 
podeprą śą, podepreś śą, podspfed la. dę potparl s(^ innirus^ suppodiatus 

potparl 8() 39b.a. 
ponąkańd, d (ins pirat io) : pon^kane inspiratio omnipotentis 27a.p. 
posdg, u (do8): posctg omnia sua dotis nomine sunt restituta 87a.^. 
potrava, y (pascuum): potrawie pascuum 24b.p. 
prozny, d, d (inanus): prosne et yas redditur verba vestri dei friuola et 

inana 69b.a. 
pfe (propter) : prze to mimo to propłer hoc 148b.a. 
pfedi^ańd^ d (persecutio): przecziuoane p^rsecutio 17a.p. 
predwnodd^ i (persecutio) : przecziwnoscz persecucio 37a.^. 
prekolę, pfekoleS, pfektod (transfigere): dal przecloczi sobye bok raneze 

nodze obey (siei) 171b.3t. 
preskora (epprobrium) : przescora ohpróbriis 170b.a. 
preskorka, ki (opprobrium): przescorca obprobria 170b.a. 
prepadnę, prepadńe^, przepaśd: przepadło euanuit 85b.a. 
prybyk (?): Przybyk miły dns meus ihus ost. k. perg. b. 
pry^yna^ y (condicio): prziezini conditdonis 54a.^. 
pfysłoifd, d (proverbium) : przislowe procerbiis 304a.a. 
prykładńe (tropologice) : przikladnye tropoloice la. 
raka, k'i (manus): dal przecloczi sobye bok raneze obey (sic!) 171b.a. 
rok, a (induciae) : rok inducias ISa.p. ; por. Linde SI. 
rozkoś, y (delectatio) : z()dz() roskos obstruit amore terenorum alia uero 

cauda id est delectatio peccatoram 232b.a. 
* (cum): zaduczi chwalrai gego * weselim, tocz nam fsche pismo vely 

kyleyson 171a.p. 
skromnodd, i (mansuetudo): scromnosczi mansuetudines 171a.p. 
skruseridj d (contractio): placz{)cze skruszene lacrimosa eius conlraclio 

304a.a. 
służba, y (cultus): sluzbif dei cultum amplificat 38a.a 
sprostnodd, i (abhominatio) : swcarczene (sic) fskarczene ul. scherednoscz 

ul. sproatnoscz abhominacio i. iniusticia Ib. 
stadło, a (stan, godność): stadło zakon dignitas 208b.a. 
strach, u (timor): strach timor 21a.a. 
straśę, strasy^, straśyd (terrere): straschi subtiliter homines terrendo al- 

liciendo 18a.a. 
strahfdto, a (formido): straschidlo formidines 211a.^. 



GLOSY POLSKIE. 341 

avrchovańe (aoagogice) : swrckowanye anagogtoe la. 

śara^ y (sulfur): szara sulfur fetidissimus 88b.a. 

^, ^eie, aobe (««, aibi): porparl 8\) 39b.a. ; zadacze achi) execramini 

96b.a.; dal przecloczi 8obye bok rancze nodze obey 17 Ib a. 
Snfdr, a (dispensator) : schaffarz dispensntor 176b.a. 
^ćodro^d, % (liberalitas): schodrzosz (sin!) liberalitatem 292a.p. 
ierednoićy % (abhominatio) : swcarczene (sic) fskarczene ul. scherednoscz 

ul. sprostaoscz abhominacio i. iniusticia Ib. 
ikarada, y (ahhominale): acarzadi {sca"zadi) quod abhominaU cst viden- 

dum 199a.a.; por. azkarada\ serbołuź. śkareda, 
ióypnę^ i^ypńeiy Sóypnqó (intercludere) : 8czipn{)l% vox faucibus intercłuaa 

96b.a. 
ten^ tOy ta (hic): prze to mimo to propter hoc 148b.a.; zaduczi chwalmi 

gego 8 weselim tocz nam fsche pismo vely ky'Iey8on 171a.fi. 
ty (tu): dal przecloczi sobye bok rancze nodze obey (sic!) na sbawene 

thobie 171 b.a. 
tHf (tres): lezal frzt dni f grobye 17 Ib. a.; z martwi: etc lezal trzi dni: 

etc. Bog Bwechm(!>: et. spod. okł. drewn. wewn. 
u (ad): V nassych wyeczy et cum ipso erant et pugnaverunt acceptis 

spoliis, Yolebant aliquid dare illis qui remanserant ad sarcinas.... 

218b.«. 
ućiśhań^^ d (angaria): vczi»kane quod tanta angaria inuasit eum 170b.a. 
umovay y (conditio): tomowa condicio la. 
ufqdy ufędu (conditio): vrzand ipsam autem divinitu8 inspirata suasit 

patri ut Msensum regi preberet ea tamen condittone interposita 

49b.a. ' 
uiołoieńd^ d (detractio): włoczene detractio. 
V (tn): lezal trzi dni / grobye 171b.a. 
v«j (res): v nassych wyeczy et cum ipso erant et pugnaveruot acceptis 

spoliis, yolebant aliquid dare illis qui remanserunt ad sarcinas 

218b.a. por. czesk. r&. 
iełę, veli^j welić (imperare) : tocz nam fsche pismo rely kyleyson 171a.p. 
^e^eU^ d {gaudium^ laetitia): zaduczi chwalmi gego s weselim 171a.^. 
śeSćy^ iei^ego (przepowiadacz rzeczy przyszłych): v^*o«t vorzager ut qui 

fitonea consulat 77a.!3.; por. Linde SI. pod wyr. wieszczy, wiesz- 

czyca^ wieszczyć, 
ntodyka^ hi (nobilis): wlodiczi nobiles 54a.j3. 
ffzóeleńSy d: wsczeczene ystrzimane 306a.p. 
vskdrceńd^ d (abhominatio): swcarczene (sic) fskarczene ul. scherednoscz 

ul. sprostnoscz abhominacio i. iniusticia Ib. 



342 ^UCyjAlł MALINOWSKI. 

V8taną^ ńe^, V8ład (resurgere): Cristus S iriaifhHrT fstal ^^Bóg fsćhechrtio- 

g()czi fseal 8 marti^ 17Ia.^. 
vstfyma'M^ d: wsczeczene V8trztmane 306a.p. 
v§e (omne): tocz nam fsche pismo vely ky'leyson 171a.p. 
vSechmog{icy^ 4^ a (omnipotens) Bog fschechfnogi^czi fstal s ihartwi 171a.^. 

z martwi: etc. lezal trzi dni: etc. Bóg 8wechm<^\ et. spod. okł. 

drewn* wewń. 
vyvóleń4^ d (edictum): v%uolene yirzeCzene edtctum hoc vix fecisti 18a.^. 
vyfeceń4^ d (edictum): viuolene virzeczene edictum hoc vix feeisti 18a.{i. 
z (ex): Cristus 8 martwi fstal gest Bog fschechmogpczi fstal 8 martwi 

171a.^. z martwi: etc. lezal trzi dni etc. Bog 8wechm<) et. spod. 

oki. drewn. wewn. 
zdion^ Oy u^ (religio, dignitas) : zakon religionis 28b.a. ; zakon religio 

76a.^. stadło zakon dignitas 208b.a.; zakon 217a.^. 
załoieńd^ d (fundamentum) : zalozene bumilitas est fundamenttem 20a.^. 
za8łłiieiUj d: zasluzene et eius precepta 8eruat 38a.a. 
zba\erU^ d: dal przecloczi sobye bok rancze nodze obey (sic!) na 8ba- 

wenę thobie 171b.a. 
zboH^^y d (fortuna, substantia): sbosse uel tottel fortuna' ^Ma.^.; eboza bo- 

nora deum de suhetancia 56b.a. ; por. czesk. zboii (istota). 
zbroja^ je (arroa): Czin ebroyo (sic!) alia aniihalia habent a natui^- arma 

179a.?. 
zdrom/^ S, d (ealttbris): sdrowe nawroczene eai^rie ćónver8io' 304m.cL. 
zechńeM, d (deśperatioj ob^obrium): zeczknene 20a.a. zeczh/iefVś siic dya- 

bolus decoUat peccatorem in carcere peccatoris per dełpćrdcionem 

39b.x. por. Linde Sł. zecknąd eobie^ zecknió eobie źmierztAió, ob- 
mierznąć sobie, ckli(f sią^ cknić 8fę^ cnĄd eią^ cnieńie,- ckHwy. 
zgdrdzę, zgdrdłi^, zgdrdzić 2am. wzgardzę (contemno): egardsiła eon- 

temjmt 54a.^. 
zoN, d (stella matutina): żorze ul. naywtrze 170tt. 
idduci (sic!): zaduczi chwalmi gego s weselim, tocz nam fsche pismo 

vely ky'leyson 17Iap. 
iąddm ^, iądd^ /c, ilfa^ać 4f (execrari) : zadaćze 8ch^ execr(itmin% 96b.x. 
i^dzd, e (dełectatto) : zi^dzi) roskos obstruit amore terenorum alia uero 

en uda id est delectatio peccatorum 232b a. 



OLp^T cowfiK. 343 



III. 
Kodeks Kapituły w Pradze E. XXII. 

Rękopis papierowy (£. XXII) in folio zawiera lacińBkie ^Sermo- 
nes de tempore^, pisane przez polaka, Mikołaja Łukasza z Wielkiego 
Koźmina, jak świadczą ustępy: ^Reuerendo in Christo patriae domino 
domino dilectissimo Alberto divi;ia et apostolice sedis providencia epi- 
scopo posnaniensi Nicoląus ^ucas de Magna Cos min, rector parochialis 
ecclesie in Bonsara suus clericus et capelianus sermones per modum 
postille wlgariter ad fidolem Christi popujum per oie prolatos ad unum 

Yolomen redigerem plus inyentium ceteris magistris et doctoribus, 

ąui nunc mecnm yiyentes in studio alme uniyersitatis Cracoyiensis — 

Sed in super personam meam exilem imo ser\rilem nam sermones 

wlgarea, ąuos faciebatis, dum constituebamini in Lubnicze, loco na- 
tiyitatis yestrę et hoc in Bansoya que a prefata yilla Lubnicze 

distat in aliquali distantia et dominum Vladislaum , dei gracia 

re^m Polonie, et eadem gracia penes Sigismundum regem Ungarie 

et nunc de anno domini Millesimo CCCC** Xir... Patum ^n 

yigilia prefatoruin apostolorum (sc. Petri et Pauli) anno quo suprą. 

Na k. 48a^, 48b.a, 49a.a. znaidują się niedorzeczne wywody 
etymologiczne i wykłady znaczenia wyrazu stpaczba^ a miano wie 1) od 
stoadoba; 2) od aswacz dba\ 3) od swa dwa i 4) nakoniec od sioacz v)a\ 
każdy z tych wywodów, gdyby nawet był prawdziwy, wyłączałby inne. 
Manuskrypt jest niedbałym odpisem pierwotnego rękopisu, pocbodzi&cy 
z lat między 1^12 a 1430. 



Glosy. 

48a.^. (w tekście): Sed quod polonus lo (sic) polonis loquor adbuc 
ad huius explicationem yocabuli nupcie reyertar, quantum, sonat enim 
enim polonice nupcie swctczba , quod sonat yno modo quasi swadpbą, 
qma yidelicet sit simile conyeniens yel congruens sibi, nam quo4 vult 
contrahere maritus, debet sibi eligere uxorem nobilem, si nobilis est. 

48b a. (w tekście) yel dr (dicitur) awaczba quia szwacz dba i. pro- 
pria curat scz. uxor, nam illa, que associatur extra nupcias legitimas, 
quia non curat animam suam, nec diligit, eo, quod eadem adit, quod 
diUgit. 



344 ŁUCtJAN MALlNOWtiltt. 

49a,a. vel dicit' swaczba^ ąuasi swa dtoa, ita quod sonat nupcie 
qnasi sui duo unum dicit... Eciam d' swaczba guasi stoacz wa. i. con- 
nexio et conjunctio, que est difiicilis ad disiungendum, nisi rupturis. 

49a.^. (w tekście) et vir et raulier sibi consentiens unum adhuc 
dicit' stoaczba^ conyertando silabus, ponendo posteriore a fine et iilti- 
mara in principio, ut dicatur ba swacz^ tuae est, que debet esse amo- 
nicio viri maxima. 

77afi. (w tekście) ... descendentes de saltu wIgaMt' spaseky. 

r^4a.a. (w tekście) ...dicitur suscitari et hoc sic ut consueuistis 
Cristua z martwi \ eh wałal yeat ludu przidad \ dalgesł ezz na zmartwich 
wstaczi I z boghem krolewaczi et cum hoc | quilibet aue ma'ia gra. 

151b.^. (nad tekstem z b >ku) ... et nos in perplexitate concor- 
danciam spe spUczene azamnene. 

248b^. (na marginesie) sub dmo podnam(^tem, 

275a.^ (na marginesie) ....animi diriguere (cz) aczirpnaJy quod si 
Yos pyetas yincit, exsecramini cibos z aadaycze aza. 

288b.a. (na marginesie): sumus quasi iocuste i. c^bilki gigantibus 
infemalibus comparati... 

296a.a. (na marginesie) ....surdus fit dum audit dri odorat erau(l)- 
gitur, obniutescit dum loquitur; mancus fit dum manum porrigit zwe- 
łzerwca (sic). 

Sllbp. armenta boum tucrum et greges i. atr'edy (sic) ovium. 

312a.a. (z boku) i. liat a planta pedis. i. liat; lihwicz super te 
erit sublimior, tu autem descendis et eris inferior ipse. 

319a.p. ...dentes leonis, dcntes enis (sic) interficicntes animas ho- 
minum i. aabla, 

353a.^. (w tekście) ...voIunt prius ordiri wlgariter chakacz. 

354a.p. (na marginesie) rugam amaraczi. 

354b.^. (na marginesie) a creuis i. Uuati, 

389a.a. (na marginesie) quia fratres carissimi yidemus, qaod ho- 
mines naturali quodam instinctum moventur ad hoc, ut vitam ducant, 
mortem vero ac perniciam (sic) devitant, et inde est, quod iara compa- 
rant blada in horea, alia autem seminant i. wnaafzne (sic) ponekane 
albo poruazne (sic). 

390a.a. (na marginesie) in gestatorio nanoaidla, 

391a.a. (na marginesie) quacunque circumyencione obeaczym, 

391b.a. (na marginesie) ... non sit, qui abigat i. odegnal. 



ÓL08Y POLSKIJJ. 345 



Uwagi o grafice, pisowni i języku tekstów polskich w manuskrypcie 
Kapituły w Pradze E. XXII. 

Uwagi z zakresu pisowni. 

Skrócenie na = nam. 

Znaki samogłosek nosowych: a na oznaczenie Q i c: szamnene^ 
zBodaycze 8za (zqdajde /§), sczirpnaly\ ą = ę: tonc^trzny (sic). 

Dwa razy użył pisarz znaku ^ na oznaczenie samogłoski o: c(>- 
btllci; pod nam()tem. 

I w tym zabytku zmiękczenia spółgłosek pisarz nie oznacza: aple- 
czen«\ ponekane; azamnene; poruazene. 

k oznaczono przez k: hrciewaczi, a obok tego przez c: cristua; 
c^bilki; prziclad; przez eh: chakacz (ordiri). 

g przez gh: z boghem, 

eh przez h: lihmez. 

j przez y: yeat^ przez g\ geat, 

i przez za\ zsadaycze sza; przez zz\ ezz. 

5 przez a: obeaczym; aabla, 
a przez azi szamnene. 

/ przez s: apaaeky; przez az: aza (^§). 

6 przez cz\ kroletoaczi^ lihmez^ wataezi; zaadayeze. 
t przez t;: lihmez. 

V przez w: hróUwaczi. 

Z zakresu głosek. 

Samogłoska i zachowała się w końcówce infinitiyu: krolewaczi^ 
waiaczi obok lihmez. * 

ir występuje w zgłosce trht: aezirpnaly^ 

e jako refleks rb: odegnal. 

e w suf. 'Oto- po zmiękczonej spółgł. krolewaczij nowsze królowaó. 

Przykład ściągnięcia t;o na i widoczny jest w formie obeaczym. 

e nie ma / na początku: ezz. 

Wyraz atrzedy uważaó należy za przyswojony z czeskiego. 

Wyraz azamnene {aqmńen^ ma formę pierwotna od tem. rnsne-; 
forma aumienie powstała pod wpływem analogii rzeccownika rfieńe od 
słowa med^ jimeć. 

Suf. 'dło widzoczny jest w rzecz, noaidłó: na noaidłd. 

Od tematu śhd- powstał zapomocą sufiksów, -to-ije rzecz, ob^ćd: 
obeaezym. 

Rozpnwy Wydz. filolog. T. XXII. H 



346 LtJOriAN MAtlNOWSkt. 

z form deklinacyjnych zanotować należy dat. sg. Itidu: cristus 
ludu przidad doL §e9t ; instr. sg. obeseaym. 

Godne są uwagi forńay łnf.- na di: hroleiaaosńy zachowane w pieśni. 

Przykłady czasu przeszł. złoź. sa: crtstus z martwich wstał yeat\ 
cristus ludu przidad dal gest. 

Słownik. 

albo (vel) : wnastrzne (sic) ponekane albo poruszne (sic) 3iB9a.a. 

ba: adhuc dicitur swaczba, conyertando silabas, ponendo posteriore a fine 

et nltimam in principio^ ut dicatur ba swacz^ tuae estj qae debet 

amonicie yiri maxima 49a.^. 
bóg^ boga (Deus): Cristus... ludu przielad dal gest, ezz na z martwico 

wstaczi, z boghem kroIewa6zi I24a.a. 
ddm^ dds^ dać (dare): Cristus... ludu przielad dal gest i24a.a. 
dba patrz szwaczba. 
doba: doba patrz swadoba. 
dwa (duoj: dwa patrz ewa dwa. 

ei (iż): Cristus... ludu przielad dal gest ezz na zmartwieh wstaczi I24a.x. 
Jest (est): Cristus... ludu przielad dal gest; Cristus zmartwień wstał 

yest 124a.a. 
kalcdm, dS^ ać (ordiri): chakdez (volunt prius ordiri) ^53a.p. 
kobyłka^ k'i (locusta): c(fbtlk% {locuste) 288b.a. 
króluję, «if, Jcrolevaó% (regnare): Cristus z martwich wstał yeśt, ludu 

przielad dal gest ezz na z martwich wstaczi z boghem kfolewaczi 

124a.a. 
krystuSf a, (Christus): Cristus z martwich wstał yest lŚ4a.a. 
lichyę^ lich^is^ lichy ić (brać lichwę): lichmcz 312a. Por. Linde Sl. : wie- 
dzie cię łakomstwo, żebyś lichunł. Wujek. Postylla. 
list^ a (planta): list (planta pedis) 312a.a. 
ludj a (pópulus): Cristus... ludu przielad dal gest i24a.a. 
fnartvy, ^ d (tnortuus): Cristus... ludu przielad dal gest, ezz na z mar- 
twich wstaczi; Cristus z martuńch wstał yest lS4a.a. 
na (In): na nosidla {in gestatorio) 390a.(x. 
ndm (nobis): Cristus... ludu przielad dal gest, ezz nś z martwich wsta^ 

ezi I24a.a. 
ndfiwt^ u (tentorium): pod nam^tem sub dmo 248b.^. 
nosidło, a (gestatorium) : na nosidla in gestatorio 390a.a. 
obeSdS^ d (circuinventio) : ohesczym circuńtvencioiU B9lh.,i. 
odegndm, di, ad (abigo): odegncd "non eit, qui ctbigcA SGlb^ot. 
paśeka^ k*i (saltus) : s paseky de saltu 77a.p. 



GIiOST POŁSKIB. 347 

jpQ^ (sub) : ippd ^ą^().tem ęub clmo 248b.^. 

p^Afil^aff4i ^: .Y^jDafitrizne (dic) ponekane albo .poruszne (sic) 989a.a. 
por^Sęfi^j 4' woi^trzne (się) ponekane albo poruszne (sic) 389ą.a. 
jfyihiok^y .1^ •(0xen)pjuin): Cristus... ludu prziclad dal gest .124a.0c. 
ir^liffSąj^ ^ (co^iącięntia) : spieczone azamnene in perplexitate concordan- 

(€\i|im 141 b.^. 
^^5?Wg> p^rpA^S^j ąćfrpnąć (dirigęre) : acztrpnaly animi dirtptere 275a.p. 
^Ifceń4, 4'- Jgdeazeme Bzanmene in perpleańUUe concordąnqiam 141b.^Q. 
Hado^ a (armentnm): stada armerUa 311b^i* 
stfeda^ y (grex): strzedy greges 311b.!3. 
sva: vel dicitur swaćzba, quasi swa dwa^ ita qaod sonat qaasi sui duo 

unum dicit 49a.a. dicuntur enim polonice nupcie swaczba, quod 

sonat yno modo quasi ..n<?afi^^a, quia yidelicet sit simile .conyeniens 

vel eongruens sibi... .48a.p. 
spać;. yel,4r awacjasba ąui^k ^swącz dba 1. propria curat scz. uxor. 48b.a; 

Eciam dr a^^r^czba .quaBi swącz wa i. connexio et copji^nctip, que 

est difficilis ad disiungendum 49a.a. 
svad£ba^ y (nuptiae): swaczbą nupcie 48a.^. 
śę (se): zsadaycze sza ^csiscrąmini 27 ba,^. 
§abla^ e (ens): sabła dentes enis (sic) 319a^. 
ttf4Ą/^ ^y d: fiusH,^ creuis 35.4b.p. 
wa patrz swacz wa. 

imęfifny^ e^ d: wnąstrzne (sic) .ponekane albo poruszne (sic) 389a.a. 
V»tffnq, tiętańę^, V9t9^ (resprgp): Cristus... ludu prziclad dal yest, ezz na 

z martwich tostaczi ]24a.a. ; Cristus z martwich wstał yest (12,4a.a. 
z^ s (ex): Cristus... ludu prziclad dal gest, ęzz na z martwich wstaci 

CTiątus 2; fi^rtyriph wstał yest 124a.a. * pasęky (rfe saltu) 77a.p. 
z (s) (ci;pi).' Cristus... .ludu ,pcziclad 4^1 gest, ezz ^ na z martwich wsta- 

czi z boghem krolewąc^i 124a.a. 
i9fnąvHjU (?)• J9JmX90s^ rugafn 354a.p. 
zwetzertoca (?) mancus 296a.a. 
i!^4^^^, aś 4c,,ać śą (ę.xsecror): zsadaycze sza ezsecramtni 27b^.^, 



Kodeks Biblioteki Uniwersyteckiej w Pradze XIV. G. 4. 

W Bibliotece Uniwersyteckiej w Pradze' z^ąjd^je się rękopis pa- 
.pieroyicy . in 8* (2^y. G..,4), ^ią^jerajacy prawidła .pis^ia Jistów. Zaczyna 
się tak: Rethorica est scientia supema gratia regina . facundje .princeps 
eloqaentie et orationis lepide urbanissima fabricatrix urbis Cracoviensi8 
ambitu duntasat nostre facult^tis ignarus sc.claribus ujiiversaliter singulis 



348 LUCYJAN MALINOWSKI. 

et singulariter uniyersis gratiam et favorein ad syayitatis nostre pocula 
degustanda fide digna fidelis nostri Georgii notarii relacionem maie- 
stati nostre plenariam fecit fidem qaomodo nonnulorum... Sa tu obok 
innych fonnał przytoczone listy Władysława Jagiełły, Wacława IV, 
króla czeskiego, Zygmunta, króla węgierskiego, Karola IV i inn. Od 
początku rękopisu do k. 18a. znajduje się kilkanaście glos polskich^ 
poniżej przytoczonych. Na tylnej okładce drewnianej napis: Honorabili 
viro, domino Pełka, canonico Craccyiensi, nobis dilecto. Rękopis i glosy 
pochodzą z pierwszej połowy w. XV. 

Glosy. 

la. łączne esurientes; pgnaczę sicientes. 

Ib. sulnus trzascamcz'^ pokalacz fi'wetai'. 

2a. puazy coagula; precedens pirzwi lt8t] ignavus roazpesczoni, 

2b. beneficium dobrodzeystwo; desperate aroapaczenye, 

9b. hyspidus acopawi. 

lOa. subpodiare szt. wr. podeprzecz so, 

lOb. clarescere wacz; absque dolo przeaehcy, 

llb. prudens rostropni. 

12a. condicione vymo,... vrzot\ legatis ve successoribus aprawnim 
namaatokim (sic). 

15a. moUificat aspera akropauie (chropawe). 

t6b. gubernacula opekani/e; sterilitate %alowoacz\ in tutore ope- 
kłuUntka, 

ISa. geni przipchani. 

O pisowni i języku glos rękopisu Bibl. Uniw. XIV G. 4 nie wiele 
da się powiedzieć. Zanotować należy skrócenie ra: pgnacze (pragnące). 

u na początku oznaczono przez v: vrzoL 

Samogłoski nosowe: 9 przez o, a: vrzot^ pragnacze^ ę przez o: 
podeprzecz ao. 

Zmiękczanie spółgłosek pisarz nie zawsze uwydatnia : opeJcadlnika^ 
opekanye^ roazpeaczont; obok apekanye. 

W wyrazie akropauie zmiękczenie jest niepotrzebne : zam. akropate, 

k oznaczono przez c i k: acopawi [acropawi) ob. akropauie, 

d na końcu przez ^t: vrzot. 

z przez a: przeaelacy, 

cz oznacza: 1) 6: podeprzecz^ iałowoacz obok bcy; 2) c: roasspea- 
czoni] 3) c : pragnacze. 

Z zakresu głosek notujemy: 

Zgłoska triit ma formę ćirzt\ pirzwi. 



GLOSY POŁSKIR. 349 

d zachowało się wyr. opekadlnika^ późniejsze opiekalnik. 
Grupa półgtosek akr ob. chr występuje w wyrazach 8c(rjapaw% 
(hispidus); skropauie (aspera) obok późniejszego chropavy. 

Słownik. 

dobrod£eJ8tvo^ a (beneficiom) : dohrodzeystwo heneficitim 2b. 

jahvo^, i (sterilitas): talotooacz sterUitcUe 16b. 

led^^ Iśći (dolus): przese Ucy absąue dolo lOb. 

list^ a (charta): pirzwi Itai precedens 2a. 

toiny, e^ d (esuriens): laczne esurtentes la. 

namastek, atka (successor): sprawnim namastoktm (sic) legatis vel suo- 

ceśsoribua; czesk. nameatek; por. Linde Sł. 12a. 
apekadlńik^ a (tutor): opekadlnika in tutore 16b.; u Lind. Sł. opiekalnik, 
opekańć^ a Cgubemaculum): opekanye gubemacula 16b. 
fi^vyj śf & (primus, praecedens): pirewi list precedena 2a. 
podeprę^ podepreS, podepfeó (suppodiare): podeprzecz ao aabpodiare lOa. 
pokdldm^ diy a6: pokalacz Ib. 
pragnący, e, a (sitiens): pragnacze aicienłea la. 
płeze^ p¥ez (absąue, sine): przeae Iscy abague dolo lOb. 
pry pchany j e, a : prsipchani 18a. 
(?) puazy coagtUa 2a. 

rozpeS^ony^ e, a (ignavus): roazpeaczoni ignavua 2a. 
roztropny^ e, a (prudens): roatropni priidena llb. 
/^ (se): podeprzecz ao subpodiare lOa. 
akropavy^ e^ a (hispidus, asper) : acopavi (sic) pro : acropatoy hyapidus Ob. 

akropauie moUificat aapera (pro akropave) I5a. por. akropauy^ to 

samo co chropavy Mącz* Lex. 
apravny (legatus): aprawnim namastokim legatia yel successoribus 12a. ; 

por. j^apraymego poślę kury era z listem, ze się do króla szczęśliwie 

dobierze. Jabłonowski. Pamiętne uprowadzenie z Bukowiny 1745 r. 
trzaacatncz atdnua Ib. 
vejddf wacz clareacera lOb. 
vymo.... YTZot condicione lOb. 

ur(id^ u^ądu (conditio): vymo... trrzot condicione 12a. 
zrozpa^eńe^ (desperate): aroapaczenye deaperate 2b. 



Glosj pcrłskie 

•w rękopiśmie BiblioWki Zakładu Narodowego 'Ossdlińskieh 

t T. 'Mae N. -«98. 



sebrał 

LUCYJAN MALIN£>W.8lKS. 



O rękop. Biblioteki Ossolińskich ogłosiliśmy już .nast^ujace prace: 

1) Tekst polski hynmu ,„6alve Regina" podług ^9kop^^mu N. 379 
Biblioteki Ossolińskich z r. 1438, jofaz stosunek jego. do innych tekątóir 
z w. iV. (Rozprawy Wydziału filologicznego Akademii Umiejętności 
.Kraków .1«89 Tom XIII str. 301—318). W tej rozprawie na ątr. 311. 
znajduje się tekst polski Salve Regina i Credo z ostatpiej 322b. karty 
ręk^piBmu. 

:2) ^Wiadomość o szczątkach .Ewangelii ceckie^OiO-.słowii^Bkiej, 
.piBwa nuki^o, «v rękppiimie .N. . 379 Biblioteki Jnatyfutu N»rx9}owego 
im. OssoUuskich we Lwowie"* Tamże str. 319 — 32^. 

3) O tych samych fragmentach złożyliśmy msu^g^^fmii \r»zp%9mę 
na posiedzeniu Wydziału filologicznego Ak, Um. dma 12* /ŁictOfMia 
1894 (Sprawozdania .z posiedzeń ^Wydziału i fihslogiom^go.Afaid. Uspjej. 
1894 str. 68—72). 

W tym samym rękopiśmie na k. 251 — 314 znajdują się ;,Sermo- 
nes", na których czele umieszczono ustępy z Listów i z Dziejów apo- 
stolskich. Wśród tych 4istępów 'zai||dti|a «ię glosy łacińskie i polskie, 
ta sama ręka, co tekst, pisane. Glosy te podajemy poniżej. Poprzedza 



Afomr if^Lmst^ 



3^ 



krótki tttt^ ptńiiki na k. 138lk ttl flmrginesie u góry, ^ fdbslu ła- 
cińskiego: 

Auribus diuitis obturatis nihil 
esset vox yńiiw damantis. 



zaioartu vschu teyo bogacza ye- 
den ^Lo%z tbogego netnogloch. 



Tekst iMUski 
k. 252a. 
1. Cor. V. 7. 

Expurgate yetos fer- 
mentom 



et sitis noya conspar- 
sio (sic) 

sicut estis asimi (sic). 



et enmi pascha no- 
strum imolatus (sic) est 
cristns. 

8. Itaąue epolemur. 

non in fermento ye- 
terL 

neque in fermento 
malicie et nequicie. 

sed hi asirois siftce- 
ritatis et yeritatis. 



k 253a. 
I Joh. V. 

Ł Omoe qiiod natum 
est ex dec. 

yincit mundunL 



Oliisy AlcfńAfc. 



8tle0 ciWikati wirlalc poe- 
catum homiflMi ętA ad«il0- 
ratur et ineestum comisit 
cum nzore fimtris sui. 
enstatis nora congregacio. 

flteiUćidt effiMBf! Hf est: pw- 
iif Bćiliesf per ttuctpt^fińtMk 
gnteie iń bapfbmo. 

pr« ąiifa; Mflieet ant est 
agfiktifl ś iiobii edendciB Nf 
€fi MśUi§\ fdlieef hi eroee 
eofpeiraliter, la iimyt gtMm- 
ńientilitlM'. 

pró ergA, s^IfiMt ttori hi- 
tiCl^tf ad edMdam agitntt 
pteehaleiB id est eetiTi^emiiB 

fteu łn o^naill peccaffo. 

nee in culpa peccati sci- 
licet in deum nec in proxi- 
tiiutn ftustl, sćllłeet neątie in 
fermetto peccati inse ftietl. 

scilicet epolemuf in ptni- 
tate scinccrt iuBticlK, 



Id est (onnis Tir ^el nin- 
ftet, sdlicef natltltate spiri- 
tnafi, scilicet per fiden et ca- 
litiElAin cootsniptiil ) 



Glosy polskie. 



unnjfezgczś. 



jfoko yuzcze pzreseny 
(sic) albo czysezy, 

obyethowan yesth. 



godwmy (siej 

nye to atharem gua- 
szye. 

ani w guaszye azlos- 
czy. 

y grzechu 

ale godwywczich 

ieopzrasch(f (namarg.) 

w opzranck(f czystych 

y prawdy. 



wydzionza (sic) 



6. Hic est qui yenit 
per aqaara et sangni- 



sel* fides 
msm satfeil. 



352 



ŁUCT^AN MAtlKOWS^t. 



Tekst łaciński 
nem iesus cristus. 



7. Et hy tres vnum 
sunt. 
k. 264b. 
I Petr. II. 

22. Qai peccatum 
non fecit nec inyentus 
est dolus in ore eius. 
k. 256a. 
I Petr. II. 

12. conuersacionem 
nostram inter gentes 
habęntes bonam ut in eo, 
quod dectractat de vo- 
bis tamquam de male- 
factoribus ex bonis o- 
peribus vo8 consideran- 
tes glorificent deum in 
temperę yisitaeionis. 



k. 256b. 

14. siue dueibus tam- 
quam ab eo missis ad 
yindictara ab eo missis 
ad yindictam malefac- 
torum, laudem vero bo- 
norum. 

15. ąuia sic est vo- 
luntas dei, ut benefa- 
cientes obmutescere fa- 
ciatis inprudenciam ho- 
minum ignoranciam. 

16. ąuasi liberi et 
non quasi velamen ha- 



Glosy ladńslde. 
ideo dicit: scilicet baptismi; 
scilicet passionis 

salaator ynctus. 

scilicet ynitate sabstancie 
yel ynitate testimonii. 



scilicet cristus; scilicet in 
opero; repertum est; simi- 
lacio, mendacium. 



ant gentiliter yiyentes et 
non tantnm inter fideles ; sci- 
licet ego obsecro yos ut si- 
tis tenentes; ex hoc scilicet 
frequenter detrahunt ; scili- 
licet credendo ; ac si essetis 
male£Rctores reputantes; yos 
cristo adherendo et ydola re- 
linqaendo małe fecisse; id 
est bona opera yestram ho- 
nestatem diligentius intuen- 
tes laudent; scilicet ergo 
yobis operator humilitatem 
et pacienciam; in die yisi- 
tacionis misericordiam. 

potestatibus minoribus que 
non habent potestatem nisi 
ąuantum a rege accepenint ; 
ad penam ylcionem scele- 
rum. 



scilicet ita fkciatur; scili- 
cet yos bene conyersantes 
et malis bene utentes; sile- 
re; cogatis; indiscretomm 
hominum , scilicet istomm, 
qai per ignoranciam yestre 
bonitatis yobis detrahebant; 
inscienciam. 

ex amore et non ex timore 
libertas uestra non abwoluat 



Glosy polskie. 



pomazanyecz 
poatathw yednosczy 



lescz 



pzretho (sic) 
noity 

chwaliliby 



aloszynoio (sic) 



pzrypoczylibysczye (sic) 



OtiOSir POLSKIB. 



35d 



Tiekst łaciński. 
benteB malicre iibetta- 
tem, sed sieut Sferui dei. 



18. Serui sabditi e- 
sŁote in om ni timore 
doininis non tantum bo- 
nis et modestis, sed e- 
ciam discolis. 
k. 257b. 
lac. I. 

17. Omne datum 
optimum et omne do- 
num perfectum desur- 
sum est descendens a 
patre luminum aput 
quem non est transmu- 
tacio nec yicissitudinis 
(k. 258a.) obumbracio. 

18. Yoluntańe enim 
genuit nos verbo veri- 
tatis, ut simus inicium 
aliąaod creature eius. 



19. Scitis fratres mei 
dilectissimi', sit om nis 
homo YeIox ad audien- 
dum, tardus autem ad 
loquendum, et tardus 
ad iram. 

20. Ira enim yiri 
insticiam non opperatur. 

21. Propter qud ab- 
ieientes omnem inmun- 
diciam et abundanciam 



Glosy ladiSslEie. 
corda v«8tra Telaniine ma- 
lieie tit tanto lieenciua pe- 
teretis quanto mutidi iugo 
s«ruicii flubi<amiiii uel opri- 
minimi; seilicet sitis homi- 
nes seraienteB. 

in perfecto timore; scili- 
eet yestris; scilicet qaoad 
detim; scilicet qaoad prozi- 
miim; insuper; indisciplina- 
tts indactis. 



Oiosy polskie. 
volen8thwo 



scilicet in Tia ut sunt 
bona fortunę natnre et bona 
gfratnita 

adeo non ab homtne 

adeo, auctore omnium gra- 
tiarum qiie sunt lumina 

yarietas in affecŁu 



prińćipatum habentes in 
omnibus. 



per 6dem rnitatem fcłli- 
cet per caritatem scitis sci- 
licet vera esse qu6 loquor; 
debet esse citus, paratus; 
scilicet rerbum dei; scilicet 
sit segnis; pro sed; scilicet 
qnia boc decet rirum sa- 
plentem. 

pro qaia; ira fortis et in- 
deliberata; non permittit o- 
perari insticiam dei 

sitis repuentes omnia pec- 
cata carnis 



ro8pv8czonyfn 



wyelkye (sic) danye 
nalepsze albo nagoraze 
velky (sic) dar dokonali 

wyaproaczy; ałwpywcz 
(sic) 

awathloadzy (sic) 

wazayennoczynytoczym 
(sic) 

zaBlona 

azthwozryl (sic) 

abychmi biły po- 
czwłhek głowa athwo- 
dzienya (sic) yego. 



peccata spiritualia 



Kospr. Wjd%. filolog. T. XXII. 



nyerycMy; alye to mo- 
myenyw 
aylny gneio 

oddzwczye (sic) awyath- 
ky nyeczyathoty dzelnw 

45 



354 



LUOYJAN MALINOWSKI. 



Tekst łaciński, 
malicio in raanswetu- 
(linc suscipite insituni 
verbum quod potest sal- 
vare animas yestras. 

k. 258b. 
Jac. 1. 

22. Estote factores 
verbi dei et non audi- 
tores tantum fallentes 
Yosmet ipsos. 

k. 259a. 

25. qui autem per- 
8pexerit in legę (legera) 
perfecte (pcrfectam) li- 
bertatis et permanserit 
in ea non auditor obli- 
uiosus factus est sed 
factor operis hic beatus 
in facto suo erit. 



26. Si ąuis autem 
putat 86 religioBuni esse 
non reseruans lingwam 
suam sed seducens cor 
suum, huius vana est 
religio. 

27. Religio munda 
et inmaculata apparet 
deum et patrem, hec 
est yisitare pupullos et 
yiduas in tribulacione 
eorum et in maculura 
se custodire. 



Glosy łacińskie. Glosy polskie. 

plantatum cordibus veatrifl, opluoythoscz gsrechtc 

scilicet pPT predicacionem; ^j^^^^y duchownye scze^ 



scilicet disponere ; a morte 
culpe in presenti et in fu 
turo a morte gehennę 



pone słowo '^ sbauicz; 



scilicet vo8 homines; im- pełny acze 
pletores ; accipientes ; scili- 
cet si putatis vos per solum 
verbi dei audicionem sal- 



scilicet ille homo ; pro sed ; 
perfecte aspexerit, non tan- 
tum Yultum exteriorem sed 
eciam interiorem ; id est in 
doctrina ewangely perfectam 
libertatem; que restituit ; sci- 
licet per sentenciam operis 
scilicet libertate, lege; sci- 
licet audita non curando ; 
scilicet operę implendo ; ille; 
scilicet et non in verbo tan- 
tum. 

scilicet homo ; pro sed ; 
estimat, scilicet propter fi- 
dem et opera qne babet; 
verum caltorem dei ; non re- 
stringens tacitumitate ; ser- 
mo; yeritatem ducens puta- 
ri se non esse puniendum; 
profecto lingwe; illius; in- 
Ytilis ; seruitufl ; 

scilicet cuius; scilicet in 
cordibus; scilicet in operis 
execucione ; scilicet fiłium 
qui per naturam: scilicet 
deum qui est pater noster 
ad graciam; scilicet visita- 
cione corporali, consolacione 
yerorum , errogacionc mu- 
nerum ; proteccione malo- 
rum ; parentibus carentes ; 
solacio careutes ; scilicet uel 
corporali uel spirituali; uel 
pupillorum et vidnannn ; sci- 



dokonałe wolnosczy 
w zakonye 



zapomnwczy slwchacz 



fyyemego Jczreaczyaną 



szlvsba czystka 



GLOSY POLSKIE. 



356 



Tekst laciiSski. 



k. 260a. 
I. Petr. IV. 

7. Estote itaąue pru- 
dentes et yigilate in o- 
racionibus. 

8. antę omnia autem 
mntuam in yobismet 
ipsos caritatem contl- 
nuam habentes , quia 
Caritas operit multitu- 
dinem peccatorum. 

9. hospitales in vi- 
cem sine remuneracio- 
ne (sic; pro murmura- 
cione). 

10. vnu8quisqiie sic 
(sicut) acceperitgraciam 
in alternm illam admi- 
nistrantes sicut boni dis- 
pensatores multiformis 
gracie dei. 

11. Si quis loquitur 
quasi sermones dei Si 
quis ministrat tanquam 
ex yirtute, quani admi- 
nistrat deus ut in omni- 
bus honorificetur deus 
per iesum cristum do- 
minum nostrum cui ost 
gloria et imperium in 
secula seculorum amen. 



Glosy łacińskie, 
licet non diligendo uel eon 
cupigcendo ea, que sunt se- 
cali. 

scilicet qaia finis appro- 
pinquat et incerta est hora 
mortis a deo proyidentes; id 
est futura; soliciti estote; 
in deprecacionibuB , non in 
India, Iniorys, comesacioni- 
bus etc. 

pro ceterjg; pro sed; in- 
ter Yos non; yicissitndinariam 
coram dileceionem ; set id 
est non interrapt-tm ; sitis; 
scilicet cara dileccio dei et 
proximi veUt (?); scnlerum 
scilicet ne des appareant ad 
pnniendam. 

scilicet estote id est susce- 
ptores hospitnm ; mutuo ; sine ; 



ąuisąue restrum ; velud ; 
sumpsit; quod hahet donum 
gratuitum ; ad utilitatem alio- 
rum; eflfimdentes ; velud; sci- 
licet non auari ; procurato- 
tores; multiplicis ; doni do- 
minici ; 

scilicet yestrum; profert; 
scilicet ille loqaatar ytilia et 
ediBcatiya. quod sunt tam- 
quam yersici sermones; sci- 
licet yerstrum; habet offi- 
cium administrandi spiritiia- 
lia seu temporalia; scilicet 
talis non hoc fieri ex propria 
yirtute sed administrat illa 
tamgiiam ex yirtute, quam 
dens prebet ei; quod; scili- 
cet factis et yerbis; honore- 
tur, glorificetur; scilicet pa- 
ter; scilicet tamqaam nos- 
trom yiadactorem ; scilicet 
ideo; scilicet in se ; potestas 
que ad alios; sine iine 



Glosy polskie. 

bwczczye rosthropny 
dziwczye (sic) 



zayemnw milosczto 
bwczye maywczy y szye 
myloscz ; 
velo8CZ 

zayemnocz 
pzres pythanya 



wszthky swasz 
yakoby 
vylewaywcz 
dohzy (sic) ; dawcze 
wyelkoaczy (sic); my- 
losczy. 



rosdnwanyn^ róadana; 



m(^cz (sio) 



356 



LUCYJAN MAŁmOWSKI. 



Tekst Ucti^ski* 
K. 261. b. 
Act. II. 

11. iudeiąue (quo- 
ąue) et proseliti cretes 
et arabes audiendo eos 
loąuentesnostris lingwis 
magna dei. 
K. 263, a. 
Rom. XI. 

34. quis enim cogno- 
ait sanctissimum domi- 
num aut qais coneilia- 
riuB eius fuit? 
K. 263. b. 

36. quam (ąuoniam) 
ex ipso et per ipsnm et 
in ipso aunt omnia Ipsi 
hoDor et gloria in se- 
cula seculorum amen. 



E. 264 a. 
L Joan. IV. 

10. In hoc est Cari- 
tas non qua8i nos dile- 
xerimus deum sed quo- 
niam ipse prior dilexit 
nos et misit filium suum 
propiciacioni pro pecca- 
tis nostris. 

15. qaisquis confessiis 
fuerit, quoniam ihesus 
est filius dei deus in eo 
manet et ipse in deo. 

18. Timor non est in 
caritate, sed perfecta Ca- 
ritas foras mittit timo- 
rera, quoniam timor pe- 



Okmy. lacUSaloe. 



id est qui de gentibas nati 
iudeismum susceperuni; sci- 
licet que deus fecerat opera 
circa eo* 



de diaposicione rerum ; scili- 
cet de Fefienda uel de exe- 
cucione eiua quQd disposuit 



scilicet tamquam ea ef&<- 
ciente per potenoiam; idest 
taroquam causam exeniplareni 
et disponentem per sapien- 
ciam ; scilicet tamquam cau- 
sa finali et seruante ; scili- 
licet spiritualia corporalia et 
exutrin8eque composita; laos; 
fama; sine fine. 



sciliteet deus; scilicet pre 
destinando yocando; iusti* 
ficando; hostiam; scilicet de^ 
struendis, tolleudis, deleudis. 



quicumque ; scilicet confes- 
sione perfecta cordis, orif 
et operis \ scilicet ut in tem- 
pie suo; scilicet ut in re. 
fug^io. 

non potest esse ; cum cari- 
tate; scilicet perfeccione ex- 
cellencie et non sufficiencie; 
scilicet gehani^e ; scilicet 
gehennę*, id est tormentum; 



Qlo0y potehae. 



nawroczony 



todkoscey boaey 



raczćzą 



szława 



odkwpć^czela (sic) 
bc^zye vy8znaval 

yego 



ven 



OŁ06Y POŁ8KIB. 



367 



Tekst lackUi 
nam habet, qiii autem 
timet, non est perfectus 
in caritate. 

K. 266. b. 
I. Joan. III. 

13. Nolite minari si 
oderit (odit) vo8 mun- 
dus. 

14. Nos scimus, quo- 
niam translati sumus de 
morte ad vi tam qui di- 
ligimus fratres, qui non 
diligit, manet in morte. 

16. In hoc cognoui- 
mus caritatem dei, quo- 
niam ille animam suam 
pro nobis posuit et nos 
debemuB pro fratribus 
animas ponere. 

17. Qui habnerit sub- 
staneiam mundi huius, 
et Yiderit fratrem suum 
necessitatem habere et 
claaserit yiscera k. 
267. a. sua ab eo, quo 
modo Caritas dei manet 
in eo? 



Glósy tecfńBkie. 

scilicet timore Beruili et 
iniciali; scilicet perfeccione 
suipetabandancie 



id est stapere, scilicet 
tamqaam de iDsoIito ; in odio 
habet; mundi amatores. 

scilicet quia; scilicet cer- 
titudine fidey; scilicet airtute- 
scilicet peccati seu culpe; 
scilicet gracie ; scilicet di- 
leccioDA caritatiaa proiimos; 
scilicet fratrem snom ; id est 
mansionem habet ; scilicet 
dampnacionis eteme. 

scilicet quia; scilicet cer- 
tissimo signo ; scilicet cogni- 
cionem coniecture; scilicet er- 
ganos ; scilicet cristus ; vitam 
corpnralem; indignis et pro 
salute nofftra; morti expo- 
suit; scilicet exemplo cristi; 
scilicet ex of6cio prelature 
ut ex perfeccione caritatis. 

possiderit; id est bona 
temporalia ad sustentacio- 
nem yite preaentis; scilicet 
ąuando in al tero mundo non 
enint necessaria; conspeie- 
rit; scilicet prozimum ; indi- 
genciam in pati ; scilicet af- 
fectionein interiorem ; non 
oompaciendo vel sub veniendo 
ei; scilicet que a deo in- 
fonditur; 



Glosy polskie. 



nawydzy (sic) 

pzrenyeaent 

(sic) 



wynowadzychmy 



ymyenye 



zamkye (sic) 



18. (Filioli mei) non scilicet filioU; scilicet tan- 

diligamus verbo neque ^^n^; scilicet beneficii; pure 

lingwa sed operę et ve- ^'^t«"c»o"i»5 
ritate. 



alye skwthkyem 



358 



LUOYJAN MALINOWSKI. 



Tekst łaciński. 
K. 268. a. 
I. Petr, V. 

7. omnem solicitudi- 
nem yestram proicien- 
tes in eum ąuoniam ipsi 
est cura de nobis (vo- 
bis). 
K. 268 b. 

10. deus autem oiniiis 
gracie qui vocauit vos 
in etemara suam glo- 
riam in cristo ihesu nio- 
dicum passos ipse refi- 
ciet , confirmabit , soli 
dabitque. 
K. 269. b. 
Rom. VIII. 

18. Existimo enim 
quod non sint (sunt) con- 
digne passiones huius 
teraporis adfuturam glo- 
riam, que reve!abitur in 
nobis. 

21. quod (quia) et 
ipsa creatura liherabitur 
a seruitute corupcionis 
in libertatem glorie filio- 
rum dei. 

23. Non solum autem 
illa sed et nos ipsi pri- 
micias spiritus babentes 
et ipsi inter nos gemi- 
mus ad opcionem filiio- 
rum dei expectantes Re- 
dempcionem corporis no- 
stri 

K 271 a. 
I. Petr. III. 

10 Qin enim wult 
vitam diligere et videre 



Glosy łacińskie. 



scilicet corporis et anime; 
scilicet vo8 id est procul ia- 
cientes; scilicet cum cura 
edt de Tobis; quia; scilicet 
spiritualis ; 



pro sed; scilicet dator cu- 
iusque boni; scilicet deus> 
scilicet ut sitis participes sue 
glorie que est etema ; per chri - 
stum ihesum; scilicet buno^ 
scilicet contra malum culpe > 
contra malum pene ; 



scio; quia; 

sutficientes ; sustinencie 

scilicet proueniendum ; 8ci> 
licet futura gloria; manife- 
stabitur; scilicet bonis et 
non in malis; 

ipse homo ; 

excipietur, redimetur ; a 
natura corruptibilis camis; 
scilicet quia inerunt fily dei, 
gloria libri; 

pro sed; priusquam cete- 
ry spiritum sanctum baben- 
tes; scilicet nos; scilicet non 
solum extra, sed eciam intus 
in mente; sustinemus; scili- 
cet perfectam ; filiacionis dei; 
prestolantes ; scilicet sed; id 
est in liberacionem ; carnis 
nostri ; 



id est qui wult ostendere 
se dileccionem vite habere; 



Glosy polskie. 



poszyły 
poczwerdzy 



rovme 



myswołono hydzye 



czyrpymt 



GŁOSY P0Ł3KIR. 



359 



Tekst łaciński, 
dies bonos coerceat lin- 
guam suam a maio et 
labia eias ne loąuantur 
dolum. 
K. 273. b. 
Rom. VI. 

Hymanum dico pro- 
pter iniirmitatein camis 
nostre sicut enim exi- 
buistis membra ve8tra 
seruire inmundicie et 
iniquitati ad iniąaitatem 
ita ut exibete membra 
vestra seruire iusticie 
in sanctificacionem. 



K. 291. b. 
Ephez. VI. 

10. Confortamini in 
domino et in potencia 
uirtntis eius. 



Glosy łacińskie, 
scilicet charitatis eteme ; 
scilicet freno discrete taci- 
tumitatis • a inu]tiloquio ma- 
nifesto; id est malam oc- 
cultam. 



scilicet ąuedam ; scilicet 
ego paiilus precipio; scilicet 
vob; propter debilitatem cor- 
poris uestń ; scilicet quia po- 
testis seruire ; non ; quemad- 
moduprom ; quia ; expo8UłBti8 ; 
scilicet peccatłs carnalibus ; id 
est peccatis spirituAlibus ; 
scilicet inducenti; ad eon- 
sumacionem mali qunmodo; 
exponite ; partes corporis ye- 
stris et anime ; agere ; opera 
iasticie scilicet dacenti; in 
boni consumacione 



scilicet contra bellum dja- 
boli; in auzilio.dei; id est 
in potenti ipsius uirtute. 



Glosy polskie. 
odzyszny 



wydalyaczye 
zlosczy dzelny 



poszyleny bwdczye 



Uwagi o pisowni i języku glos kodeksu Biblioteki Ossolińskich N. 379. 

Znaki. 

Samogłoskę o oznaczono dwa razy przez 9: mt^cz (potestas) 8loio(^ 
(verbum) obok zwykłego o, 

a dwa razy oznaczono przez ą: raczczą^ kzresczyaną. 

'a - e przez a: swaMoadzy. 

d ścieśnionego nigdzie nie uwydatniono: wszędzie jest a, np. : 
w zakanye, dawcze {ddvce)\ nawydzy\ bogacza^ slwchacz (audiłor) i t. p. 

u przez M, np. duchowny e*^ V8chu'^ na początku przez v: vnnyczy- 
cze {uńióyće)\ vhogego'^ V8chu\ w środku: szhsba*^ rospv3czonym, {discolis, 
indtscipltnatt8j %ndact%8)\ bardzo często przez w: w środku: alwchacz 
(auditor) dziwczye (6ujće)\ oddzwczye (odruóće); odkwp()czela (sic); 8hwth- 
kyem\ godwmy (sic, pro godujmy)\ godwywczich\ na końcu: w mowye- 



360 ŁUGY^AN MALINOWSKI. 

nyw^ y grzechto. Godna uwagi, że znak w służy także do oznaczenia 
samogłosek nosowycli, jak to się niżej wykaże. 

y oznaczono przez y i przez i: czirpymi\ daskonali (domum per- 
fectum); obok: pythanya\ prawdy \ również z pochodzenia t wymawiane 
y oznaczono raz przez t, to znowu przea y, np. : godtoywcttch'^ ob. 
csyaczy i t. p. ; wszthhy zamiast wazythky jest błędem. 

i oznaczono przeważnie przez y: szlosczy y grzechu ; czystych y 
prawdy; yszye (jize)\ ymyenye] myhsGJs; natoydzy; czyrpymt; czy3czy\ 
swathlosdzy (sic). 

Samogłoski nosowe. Pol. §, stsł. ^, przez ą: bc^dzyc] przez o: pzry- 
poczylibyaczye {pryp^d£U{by4(^e)\ przez y; bydzye; przez 9: wopsrasch(f] 
w opzranchi)\ jest to w każdym razie acc. sg. fem,; przez w\ stwpywcz; 
potstathw {pod^tatę), 

c, stsł. A^ przez o: zam. (); wydzioaza (yincit) [vyćąid), 

(j, stsł. A^, po twardych, tylko przez w: bwctye; bwczczye; btodczye 
{b(^dzde); zapomnwszy {zapomn(^vSy) ; dzelnw oplwytoscz gzrechu {óelnq)] 
poczwthek, 

9, stsł. Jh po miękkich przez w: godwytoomch ; maywczy; stwpywcz; 
vylewayiocs, ; a także wazayemnoczynywczym (vzafemnoćyńqcym). Fakt, że 
9 pisarz oznacza tylko przez w^ a tak samo oznacza samogł. u^ ma 
znaczenie dla fonetyki, o czem niżej. 

Spółgłoski. 

k* przez &, np. skwthkyem; grupa kv przez qu: guaszye, 

k' wyrażono przez ky: skwthkyem, wyelkye, 

g* przez g: rbogego. 

j przed samogłoską wyrażono przez y: yesth^ yesihmy; yescze; ye- 
den; yednoaczy ; yego; yako; maywczy; yyłewaywcz^ godwyioczich ; także 
na końcu sylaby boz^y; przez t: goduimy (epidemur). 

S oznaczono przez s w grupie scz (^c), np. : Jescze] przez sz: na- 
gorszy; przez sch: vschu, 

i przez s: szlvsba'^ przez sz wydzwsza (vyóęża); przez szy\ yszye] 
przez z: bozey. 

^ zwykle przez cz: czystych] czyaczy; czystha; nyeczysthoty; boga- 
cza, jescze\ roapvsczonym \ slwchacz] przez dzi\ dziioczye (ćujće)] sloszy- 
now {małe/actorum^ scelerum^ zhcynóv) jest błąd pisarza. 

I wyrażono przez I i przez ly\ ale obok alye, 

Qodny uwagi jest zwyczaj pisarza oznaczania ł przez «r; raz 
tylko pisze rzi Iczreaczyana^ gzrechu ob. grzechu; pzreto ; pzrenyeaeni; 



OŁOST POŁ8Kne. 36 1 

pzres pythanya (sine remuneracione) ; pzreany {pralny); w opzrtuchi^ i op- 
sranBch(f; pzrypoczylibyaczye ; Mthtoogryl. Raz pisarz oznaczył ^ przez 
dzi: athwodzienya (atrofeńd). Możnaby na podstawie togo fakta i in- 
nych podobnych, wyprowadzać pewne wnioaki o wymawiania pisarza, 
o czem niżej. 

i nie wyróżniono od 1: gloazy dar dokonalt {domvim perfectum) itp. 

n nieprawidłowo oznaczono przez ny w wyrazie duckoionye: gen. 
sg. adj. slosczy duchawnye (malicie), 

a oznaczono przez ny\ wyt\ nyeryckly:^ nyeezysthoty*^ pgrenyeseni* 
danye'^ ymyenye; w zakony ś\ pomazanyecz ; pythanya; sthufodzienya (sic); 
rosdaijoanya] ymiowyenyw^ lecz gn^w^ i( oznaczono raz przez nn: vnny' 
cssyeze {uńiiyće). 

i oznaczno prawie wyłącznie przez ih^ rzadko przez t: ttharem] 
3ztktoorzył' sthwodzienya \ przetho] Jest; jesfhmy\ czyaiha\ nyeczysthoty ] 
oplwytho8cz\ obyethowan] pytkanya] połstaihw^ rostkropny^ mjoathlondsBy \ 
vclen8thu>o\ sun/śthky, 

ó oznacza pisarz przez 1) cz^ czy: sbauicz^ zayemnocz^ odkwpi^czola 
(sic); czyrpymi ; btoczye ; bwczczye; bwdczye {bqd£óe) ; dziwczye ; oddzwceye 
ipdrućóe); w gmpie ^ć stale przez acz^ sczy: lescz; myloscz; oplwythoacz ; 
szlosczy; sloaczy; loyelkosczy; yednosczy; kzresczyaną; pzrypoczyltbysczye. 
2) Godny uwagi jest sposób oznaczania ć przez dz: dzelny (óelny); dzel- 
na (ćeInQ) odzysmy [otciimy) ; wydzwaza {vyćeid^ mncit); awathloadzy 
(ś^atło^H); wynotoadzychmy {ytnovaótckmy) ; jest on, w związku z innymi 
sposobami pisania, wskazówką możliwego wymawiania, a przynajmniej 
braku poczucia u pisarza różnicy między spółgłoskami dźwięcznymi 
a bezdźwięcznymi. 

Etymologicznie uzasadnione d£j fonetycznie 6 w wyr. będżće (bqćóe) 
oddaje pisarz przez cz: bwczczye; przez d: bwdczye^ lub je opuszcza: 
btoczye; porówn. odzyamy otói4my t. j. ołóiMmy ; oddzwczye (pdrtićće). 

Wyraz raczćzą zapewne należy czytaó racca :=z radzca, 

W wyrazie potatathw etymologiczne d {pod) oznaczono przez ł po- 
dług wymawiania. 

d£ oznaczono przez Jzy: bc^zye\ przez cz: pzrypoczylibyaczye. Ten 
ostatni okaz potwierdza wniosek o braku poczucia u pisarza różnicy 
między spółgłoskami dźwięcznymi i bezdźwięcznymi. 

c oznaczono przez cz: m(^cz {moc)\ dawcze; maywczy\ godwywczich, 

a przez az: azlawa] azlvaba'^ 8Zthioorzyl\ gloaz\ toaaź {vaa). 

d przez a: leacz\ myloacz\ oplwythoacz \ azloaczy] wyelkoaczy^ yed- 
naaezy] pzranyeaeai\ przez azy azy\ poazylany^ guaazye. 

Rosprawy Wyd«. filolog. T. XXII. 46 



36Ź ŁUCV^AN IffAUNOWSKt. 

Z oznaczono 1) przez z: zzlo8czy\ 2) przez 8i sbautcz^ a wa88\ sIob- 
czy] 8lo8zynow\ ro8datoanya\ roadana; wy8iooUmo\ 3) przez 8z\ wyszna- 
wal\ 8zlo8Czy^ W8zay8mnoczynywczym, 

W wyrazach pzre8 pythanya\ roapv8czonym\ ro8thropny pisarz sto- 
sował się do wymawiania z jak 8 przed spółgłoskami bezdźwięcznymi. 

rn wyrażono przez my\ ymyenye. 

8 wyrażono przez by: obyethowan. 

Do oznaczenia t?, v służy trzy znaki: t?, w na początku i w środku 
wyrazów, oraz u w środku: vydaly8czye\ vyIewayiocz] vy8znaval\ toydzio- 
8za {vy6^d)\ wy8wolono\ roadawanya; 8bau%cz\ roadatm. 

Zmiękczenia f albo nie oznaczono: velky; welko8czy; poczwerdzy\ 
lub też oznaczono przez y: vyernego\ ivyelkye] wyelko8czy\ w mawyenyw. 

Do właściwości pisowni naszego zabytka należą między innymi: 

1) Użycie znaku w do oznaczenia samogłoski u i samogłosek no- 
sowych, a przedewszystkiem 9. 

2) Oznaczanie prawie wyłącznie spółgłoski f przez zr zam. rz, 

3) Oznaczanie tejże spółgłoski przez dz, dzi: oddzwczye^ siktoo- 
dzienya. 

4) Częste mieszanie dz^ z ó^ tj. oznaczanie 6 przez dz {dzelny\ 6 
przez dzi: dziwczye {^uj(fe)\ a obok tego d£ przez cz: pzrypoezyliby8czye. 

5) Zmiękczenie spółgłosek uwydatniono zwykle przez dodanie y: 
^y^» ny&rychly^ yfnyenye; obyełhowan; motoyenyw; vyemego; wyelkye; bacz- 
cssy6\ btodczye; qtui8zye itp. ; obok: cUe] gnew] velky\ v)el1co8Czy\ poczwer- 
dey\ pzrenye8€n%, 

Z właściwości fonetycznych zanotować należy zniknięcie ji na po- 
czątku w słowie: maywczy^ obok ymyenye. 

Odpowiednik stsł. b widoczny jest w wyrazach: le8cz (dolus); t?a- 
łen8thu)0. 

Zgłoska, w której występuje r, oznaczana zwykle formuła trhty 
ma brzmienie er z poprzedzającą zmiękczona: poczwerdzy obok tir: 
czyrpymi. 

Samogłoska e = i, w wyrazie obyethovan^ zamiast d^ jako zębową 
twarda, nie jest zjawiskiem fonetycznem. Forma ta powstała na wzór 
oUecad^ obecuję i t. p na miejsce ohatoudn. 

Forma nawroczony, pomimo plur. w tekście łać.: proseliti jest 
nom. sg., i dlatego o w sylabie czo-^ jako przed twardym n jest pra- 
widłowe. 

Samogłoski nosowe. Powyżej podano sposoby oznaczania samogło- 
sek nosowych. Tu zastanowić się należy, jak je pisarz wymawiał. Obok 



OLOSY POLSKIE. 363 

zwykłych w wieku XV znaków <), ą^ pisarz raz użył y na oznaczenie 
samogłoski ę: bydzye. Gk)dna uwagi ^ że w niektórych okolicach Slaska 
górnego dziś lud wymawia to $ jak y: bydą^ byd£sś^ byd£e. 

Częste użycie do wyrażenia samogłoski q znaku tOy który wyraża 
także samogłoskę u^ wskazuje, że w wymawianiu pisarza samogłoska 9 
zbliżała się do brzmienia u. 

Spółgłoski, ł zachowało się w wyrazie opltoythosez, zginęło w wy- 
razie mawyenyu. 

Już powyżej, przy włafoiwosciaoh pisowni, zwróciliśmy uwagę na 
dziwny zwyczaj pisarza wyrażania spółgł. r (rz) przez zr. Tu zastano- 
wimy się jeszcze nad innym sposobem oznaczania tejże spółgł., a mia- 
nowicie w wyrazach: oddzwczye {odrttćće)\ sthioodzienya i dobzy, dobry- 
boni). Użycie znaków dz, dzi i z do oznaczenia spółgł. f wskazuje, że 
pisarz wymawiać ją musiał bardziej zębowo, t. j. jak dz lub z. Toby 
także wyjasśniato nieporadność jego w pisaniu grup znaków zr zam. rz. 

Już powyżej zauważyliśmy, że pisarz nie był w stanie wyróżniać 
dźwięcznego dz od bezdźwięcznego d; di od ^, s wskutek tego pisał: 
dzelnw'^ dzelny] wynowadzychmy '^ toydzioaza {vyć^d)\ awathlosdzy (j^^o- 
tłoiót)'^ odzysny (otMńi) dziwczye (i^ujde)*^ i znowu: pzrypoczylibysczye 
zam. pfypędziltby^će. Obok bwdczye^ btoczczye pisarz pisze: bwczye 
{bqóe)'^ oddmoczye {pd-zuće zam. odi^ud<fe\ co dowodzi, że w wymawianiu 
dój zlewało się w jedno d. 

Tak samo z zlewa się z następnym s w wyrazie stwpywcz zam. 
zstępujcie 

ł zmiękczyło się na (f w wyrazie poćzwerdy, teraz : pot^erdzi. 

Drugie s w wyrazie steyathky ob. wazihhy nie jest zjawiskiem fo- 
netycznem. 

V ginie na początku: zayemnoacz, obok V8zayemnoczynytvczymj scze- 
pcne (insitum, implantatum). 

Wyraz zamhye zamiast zamknye błędnie jest napisany. 

Zbyt często w zabytkach polskich wieku XV spotykamy sposób 
pisania wyrazu vśytek z przesta wnią vS na §v^ np. w naszych glosach 
swysihhy^ aby można go kłasó na karb mylek pisarskich. Sądzę, że 
w starej polszczyźnie była sporadyczna skłonność do takiego wyma- 
wiania wargowego t? na drugiem miejscu , skłonność , która jak wiado- 
mo, stała się prawidłem w narzeczach serbo-chorwackich. 

Z form deklinacyjnych notujemy: 

Sg. gen. rzecz, hfeidjdn bez -tn: kzresczyaną {kfeśdijdnd). 
^. gen. na u do nom. grech: grzechu. 



364 LUCYJAN MALINOWSKI. 

PI. noro. rzecz. ddvca: dobzy dawcae (boni dispensatoree). 

Dualis gen. uSu: natoartu uschu. 

Formy deklinacyi rzeczownikowej przymiotników masc. sg. nom. 
obyethotoan yest (imolatns est). 

Neutr. nom. sg. wyswolono hydze, 

Fem. plur. acc. deki. zaimk. na i (y): oddewczye swytthhy nye- 
csyathoty. 

Gen. sg. fem. deki. złoź. ma formę na d\ dokonale teolnoaasy (per- 
fecte libertatis); ałoscsty duchov>nye {duchovnłj, 

Loc. sg. masc. ma formę em: w atharem cuaazye. 

Dualis gen. eatoartu V8chu^ patrz wyżej. 

Z form słowa: 

Od tem. jea- 1 pi. praes. jest nowotworem : do 3 sg. jeat dodano 
końcówkę 1 os. pi. my: Jeatmy: pzrenyeaeni yeathmy (translati sumus); 
forówna,} JeateAny. Inny nowotwór, na wzór aor. bychmy^ a to zamiast 
bychom jest: toynawadzychmy [y%novaćichmy) dotąd używany na Śląsku. 

2 pi. praes. yeacze {ie.4će) pzreazny, 

Praes. słów częstoliwych 3 sg,: roadaica (ministrat); wydzioaza [try- 
óęidy vincit). 

Słowo, odpowiadające stsł. pomęną, pomęnqti^ st. pol. pomonę^ po- 
^wotKjd, ma tu już formę pamn()(f: zapomnwazy. 

Formy imperativu. 2 sg. ma formę pełna: odzyazny (otdiMt). 2 pi. 
ma formy pełne: pełny czy e (estote impletores); vnnyczycze (uńicyće)\ 
obok: dzmczye {ćujće)] biodczye^ bwczczye^ bwczye. 

Formy aorystu od tem. by-: yakoby\ chwaliliby \ abychmi byli po- 
czwthek głowa athwodzienya yego ; pzrypaczylibyaczye. 

Formy złożone. W czasie przeszłym złożonym w 3 sg. opuszczo- 
no jest: azihwor zył {genmi), 

2 pi. jest już ściągnięta: uydalyaczye (exibuistis^ exposuistis). 

Czas przyszły złożony: bądzye vyaźnaval yego (confessus fuerit). 

Formy imiesłowów: Particip. praes. ałwpywcz (desccndens). 

Particip. praet. act. I zapomnwazy. 

Kilka suffiksów. 

Suf. 'hno- tworzy przym. od skróconego tematu imiennego ćał- 
(teł-): dzelny {celny) \ dzelnw (celn^). 

Suf. particip. to- od tematu słowa vmova-: wynowadzychmy (de- 
bemus). 

Suf. -e?J- (o^b) urabia rzeczownik oderwany: zayemnocz (yzajemnoć^ 
invicem; teraz vzajemnoś<f. 



GLOSY POLSKI B. 366 

Suf. -ta- tworzy abstractum: nyeczyaihoŁy (inmundiciam); teraz: 
ńećysUM. 

VfyT9iZ złożony: dobrowolnye (yoluntarie). 
Su perl. z na; nagors$se; nalepsze. 

Ze składni zauważyć należy: 

Użycie part. na -azy: jako atrybutu, podług deklinaoyi złożonej: 
aapomnw$zy duchacz- 

Forma imiesł. na -<jc używa się w rodź. męsk. sg. i pi. : atwpywcz 
(descendens) ; vylewaywcz (administrantes, eflfundentes). 

Futurum comp. składa się z fut. b^ze i particip. na -t: bc^ye 
vysznaval (confessus fuerit). 

Godny jest uwagi gen. absolut, na oznaczenie łac. abl. absol. • 
zawartu vachu tego bogacza yeden glosz vbogego neinogloch (sic) (auribus 
diuitis obturatis nihil esset yox unius clamantis). 

Łac. gen. partit, oddano przez gen. z przyimkiem z\ wazthky 
8 waaz (vnusqui8que yestrum). 

Słownik. 

eUbo (aut, vel): yako yescze pzreszny (sic!) albo czyscy; sicut estis 
asimi 252a.; wyelkye danye nalepsze albo nagorsze; omne datum 
optimum 257b. 

ale (sed, autem): ale godwywczich w opraschij^ (sic) ^) czystych y prawdy 
aed (epulemur) in asimis sinceritatis et veritatis (glossa łac: ;, sci- 
licet epulemur in puritate scilicet consciencie"). 252a.; nyerychly 
alye w mowyenyw homo velox ad audiendum, tardus autem (gl. 
pro sed) ad loąuendum 258a. alye skwthkyera ; non diligamus ver- 
bo neque lingwa aed operę et veritate 266b. 

ani (neque): godwmy nye w stharem quaszye, ani w quaszye szlosczy 
y grzechw. Itaque epulemur non in fermento veteri negue in fer- 
mento malicie et ncquicie 252a. 

będę, będ£eS (ero, fuero): lądzye vy8znaval yego qui8quis confessus fue- 
rit 264a.; wyswolono bydzye et ipsa creatura liberabitur a serui- 
tutę corupcionis (gl. excipietur, redimetur) 269b. 

b^d£^ bi^dzće (esto, estote): btcczczye rosthropny. Eatote itaque prudentes 
260a. btoczye maywczy antę omnia autem {estote) mutuam in vo- 



^) Z boku: wopzranch^. 



366 



LU CYJAN MALINOWSKI. 



biBrnctipsoB caritatem continnam habentes 260a.; poszyleny biod- 
czye confortaraini in domino et in potencia uirtutis eius. 291b. 

być^ hył^ bylii abyehrai biły poczwthek głowa Bthwodzienya yego ut 
simus inicium aliąnod creature eius 257b. 

ahych^ abychmy: abychmi byli poczwthek głowa sthwodzieDya yego ut 
simus inicium aliąuod creature eius 257b. 

bogdi^ d^a (diyes): zawartu yschu tego boyacsa jeden glosz vbogego ne- 
mogloch. Auribus dtmtis obturatis nihil esset vox ynius clamantis 
138b. 

boSy^ ^, d (dei, diyinus): welkosczy bozey loąuentes nostris linguis ma- 
gna dei (gl. scilicet, que deus fecerat opera circa eos 261b. 

bycJh^ by: chwaliliby glorificent, laudent 256a. ; patrz yoAoiy ; pzrypoczyli 
byaczye faciatis, cogatis 256b. 

delny^ 4, a (corporis): oddzwczye swysthky nyeczysthoty dzelnw ^) oplwy- 
thoscz gzrechu; propter quod abicientes omneni inmundiciam et 
abundanciam malicie 258a. ; zlosczy dzelny sicut enim exibui8tis 
membra yestra seruire inmundicie et iniąuitati (gl. scilicet peccatis 
carnalibus 27 3b. 

ótrpę^ piiy peó (geinere, sustinere, porti): czyrpymi et i psi inter nos ge- 
mimus (gl. sustinemus) ad opcionem filiorum dei 269b. 

^ują^ ćujeśj ^tid (vigilare): dziwczye {ćujće), Estote itaque prudentes et 
vigilate in oracionibus (gl. soUciti estote) 260a. 

i^ysty^ <r, d (mundus, azymus): yako yescze pzreszny (sic) albo czysczy 
sicut estis aatmt 252a. ; ale godwywczich w opzranch^ (sic) czy- 
stych y prawdy sed (epulemur) in asimis sinceritatis et Teritatis; 
glossa: scilicet epulemur in puritate 252a.; szlusba czystka Religio 
munda et inmaculata apparet 259a. 

dańd^ d (datum, donum): wyelkye danye nalepsze albo nagorsze. Omne 
datum optimum 257b. 

dar^ u (donum): velky dar dokonali wysprosczy omne donum perfectum 
desursum est 257 b. 

ddvca, e (dispensator, procurator) : dobzy (sic) dawcze sicut boni dispen- 
satores (gl. procurator es). 

dobrovolńe (voluntarie) : dobrovolnye szthwozrył voluntarie enim genuit 
nos verbo veritatis 257a. 

dobry- ef, d (bonus): dobzy (sic) dawcze sicut bont dispensatores. (hL sci- 
licet non auart 260a. 



*) ćelni). 



OLOSir POLSKIM. 367 

dokonały^ ^, d (perfectus): velky dar dohondli wysprosczy omne donam 
perfectum desnrsum est 257b ; dokonale wolnosczy w zakonye 
qai autem per8pexit in legę perfecte libertatis 259a. 

duchotmy^ 4^ d (spiritualis): oddzwczye swyathky nyeczysthoty dzelnw 
oplwythoscz gzrecha slosczy duchownye propter quod abicientes 
omnem inmandiciam et abundanciam malicie 258a. 

głos^ Gy (u) (yox): zawartti yschu togo bogacza yeden glosz ybogego ne- 
mogloch. Aaribos diuitis obturatis nihil esset vox ynios clamantis 
138b. 

giava^ y (iniciom): abychmi biły poczwthek ghwa sthwodzienya yego. 
Ut siinus inicium aliqaod creature eiuB 258a. 

gniv, u (ira): sylny gnew ira enim (gl. fortis et indeliberata) yiri iu- 
fiticiam non operatar 258a. 

godują^ jeS^ ov(łć (epulari) : godwmy nye w stbarem ąaaszye ani w qua- 
szye szlosezy y grzechw. Itaque epulemur non in fermento yeteri 
neqae in fermento malicie et nequicie 252a.; ale godwywczich 
w opzra8ch<> (na boku) w opzranch<> (sic) czystych y prawdy sed 
{epidemur) in asimis sinceritatis et yeritatis 252a. 

grecka a, (ti) (nequitia): goduimy nye... w quaszye szlosezy y grzechw 
epulemur non... in fermento malicie et neguicie 252a.; oddzwczye 
swysthky nyeczysthoty dzelnw oplwythoscz gerechu slosczy du- 
chownye proptor quod abicientes omnem inmundiciam et abun- 
danciam malicie 258a. 

ehvtUą^ lUj lić (laudare): chwaliliby yes considerantes glorificent (gl. 
laudenł deum) 256a. 

f (et): szlosezy y grzechw malicie et nequicie 252a. ; czystych y praw- 
dy sinceritatis et puritatis 252a. 

/oA^o (sicut): yako yescze pzreszny albo czyscz;^ sicut estis asimi 252a. 

jakoby (sic, yelut): yakóby ynusqui8que sic (gl. rdud) acceperit graciam 
in alterum 260a. 

jeden- dno^ dna (unus): zawartu yschu tego bogacza yeden glosz ybo- 
gego nemogloch. Auribus diuitis obturatis nihil esset yox vniti8 
clamantis 138b. 

Jedno-, i (unitas): potstathw yednosczy. Et hy tres ynum sunt (glossa: 
scilicet vnitate substancie uel vnitaie testimonii) 253a. 

/t, jcy ja (is): sthwodzienya yego ut simus inicium aliquod creature 
eiu8 258a.; bądzye yysznayal yego. Quisquis confessus fuerit 264a. 

Je^j jeś^ jest (sum) : obyethowan yesth imolatus est cristus 252a ; pzre- 
nyeseni yesthmy (sic) non scimus, quoniam translati sumus de 
morte ad yitam 266b.; yako yescze pzreszny (sic) albo czysczy 
sicut estis asimi 252a. 



368 ŁUCYJAN MALtK0W8itt. 

jimeńSj d (substantia) : ymyenye qui babuerit subatanciam mundi hnius 

gl. id est bona temporalia ad sustentationem yite presentis 266b. 
jize (quia): yssye qu%a caritas operit multitudinem peccatorum 260a« 
kMćijdn^ dna (religiosus, cultor dei, Christianus) : yyernego kzreaczya- 

ną si ąuis autem putat se rdigiosum (gl. yernm cultorem dei) esse 

259a. 
hms^ u (fermentum): godwmy nye w stharem guaaeye ani w guaizye 

szlosczy y grzechw. Itaąue epulemur non in fermento veteri ne- 

que in fermento malicie et neąuicie 252a. 
le^ć^ Uói (dolus): Uscz^ dolua gl. mendacium, simułacio 264b. 
mdm^ dij meó (habere) : b wczye maytoczy antę omnia autem (estote) mu- 

tuam in yobisraet ipsos caritatem babentes 260a.; wyary mamy 

(nos i. fiduciam) confidimus 292a. 
fiiiłoió^ i (caritas, gratia): mylascz quia oaritas operit maltitndinera pec- 
catorum 260a.*, zayemnw miloscssw antę omnia autem mntuam in 

Yobismet ipsos caritatem continuam babentes 260a. ; mylasczy dis- 

pensatores multitormis gracie dei gL doni dbminici 260a. 
moCj y (potestas, imperium): mi^cz cui est gloria et imperium (gl. poie- 

staś que ad alios) in secula, seculorum amen 260a. 
mo^4ń4^ d (Ioquendum, sermo): nyerychly alye w mowyenyw homo ve- 

lox ad audiendum, tardus autem ad loquendum 258a. 
ndgoriyy ^, d (pessimus): wyelkye danye nalepsze albo nagoraze omne 

datum optimum 257 b. 
ndlepSy^ e, d (optimus) : wyelkye danye nalepsze albo nagorsze. Omne 

datum optimum 257 b. 
nayidzą^ dH^, d£ed (odi?) nawydzy nolite minari si oderit (gl. in odio 

babet) yos mundus 266b. 
navroconyy ^, d (proselitus) : natoroezony proseliti Cretes et arabes (gL 

id est qui de gentibus nati iudeismum susceperunt 261b. 
ńe (non): goduimy nye w stharem qua8zye ani w qua8zye szlosczy y 

grzechw. Itaque epulemur non in fermento yeteri neque in fer- 
mento malicie et nequicie 252a. 
ńei^ystota^ ty (inmunditia): oddzwczye swysthky nyeczysthoły dzelnw 

oplwytboscz gzrechu propter quod abicientes omnem inmundiciam 

et abundanciam malicie 258a. 
ńemogłuch (?cf. głuehońemy): zawartu Yschu tego bogacza yeden głoas 

ybogego nemogloch. Auribus diuitis obturatis nihil esset yox ynius 

clamantis 138b. 
ńerychty^ ^, d (tardus, segnis): nyerychly alye w mowyenyw homo ye- 

lox ad audiendum, tardtM (gl. scilicet segnis) autem ad loquen- 

dum 258a. 



<}LOSY POLSICIE. S6Ó 

nowy^ ^, d: nowy ut in eo quod detractat de yobis... (scilicet freąueu- 

ter detrahnnt) 256a. 
oheiotdn^ o, a (immolatus) : obyełhowan yesth imolatua est cristus 252a. 
odfucę, óiiy óió (abicere): oddzwczye swystbky nyeczysthoty dzelnw 

oplwythoscz gzrechu (slosczy ducbownye). Propter quod abicientes 

omnem inmundiciam et abandanciam malicie 258a. 
opłmtoić^ % (abaadantia): oddzwczye swystbky nyeczysthoty dzelnw 

oplwythoscz gzrechu slosczy ducbownye. Propter quod abicientes 

omnem inmundiciam et abundaudam malicie 258a. 
oprasa^ y (?) (azymum) : ale godwy wczich w opzraach() (na boku) w op- 
zramh() (sic) czystych y prawdy sed (epulemur) in asimta sinceritatis et 

yeritatis 252. por. stsł. onp-kckHiiKii. 
otóisnę, otćiśńei, otóisnqó (coercere): odzyazny qui enim wult vitam dili- 

gere et yidere dies bonos coerceat (gl. scilicet freno discrete taci- 

tnmitatis) lingwam suam a mało 27 la. 
otkuptćd, a (salvator^ hostia): odkwp\)czda misit filium suum propicia- 

cioni (gl. hostiam) pro peccatis nostris 263a. 
pełńdc^ a (impletor, factor): pelnyacze Estote factores (gl. impletores) 

yerbi dei 258a. 
podyerdzę^ ii, id (reficere): poczwerdzy ipse reficiet confirmabit (gl. scili- 
cet contra malum culpe) 286b. 
poiqteky po6(ltka^ u (initium): abychmi biły poczwthek głowa sthwodzie- 

nya yego. ut simus inicium aliquod creature eius 257b. 
podstata, y (substantia) : potstathw yednosczy. Et by tres vnum sunt 

(glossa: scilicet vnitate stibatancte uel ynitate testimonii) 253a. 
pomazańec, ńca (unctus) : pomazanyecz iesus cristus saluator vnctu8 252a. 
pasUdmy di^ ać (confortare) : poszyłeny bwdczye Confortamini in domino 

et in potencia uirtutis eius. (gl. scilicet contra telum dyaboli 29 Ib. 
pałUę, lis^ lió (reficio) : poszyły poczwerdy passos ipse reficiet^ confirma- 
bit 268b. 
prawda- y (veritas): ale godwy wczich w opzrasch(!) (na boku) w opzran- 

ch{> (sic) czystych y prawdy sed (epulemur) in asimis sinceritatis 

et veriŁaiis 252a. 
p¥eŁo (praeterea): pzretho in eo qtu)d (gl.) ex hoc 256a. 
pfeńo9§y preńe^eś^ eś6 (transferre) : pzrenyeseni yesthmy non scimus 

quoniam translati sumus de morte ad yitam 266b. 
pfesny, ^, d (azymus): yako yescze pzreszny (sic) albo czysczy sicut 

estis €tsxmi 252a. 
pftz (sine, absque): pzres pythanya sine remuneracione 260a. 

Roiprawy Wydz. filolog. T. XXII. 47 



3'?0 tUcrjAN MALTMOWSkt. 

prypędzę^ dłiSj d£%ć (cogere): pzrypoozyltbyaczye (prypędźiliby^óe) beneia- 

cientes obmutescere faciatis (gl.) cogatis inprudenoiam hominum 

ignoranciam 256b. 
pytaiUy (i (remuneratio) : pzres pythanya sine remaneracione 260a. 
pećołavańS^ d (solicitudo) : pyeczolotoanye omnem solicitudinem yestram 

proicientes in eum 267a. 
radzca, e (consiliarus): raczczą qais enim cognouit sanctiasimum donii- 

nam aut quis con&iltarus eius fuit 263a. 
rotmy^ e^ d (condignus): równe Exi8tirao enim, quoe non aint condigne 

(gl. sufficientes) passiones huius temporis 269b. 
rozddvdm^ dS, ad (ministrare) : rosdawanya rosdaiM si quifl ministrat 

260a. 
rozddvdń4y a (administrandom) : rosdavanya rosdaua si qai8 ministrat 

tanquam ex virtute^ (gl. habet ofiicium administrandi spiritualia 

seu temporalia 260a. 
rozpuśćony^ 4^ d (indisciplinatus) ; rozpv8Czonym non tantum bonis mo- 

destis, sed etiam discolia (gl.: indiaciplinaHa^ tndactis) 256b. 
roztropny y e, a (prudens): bwczczye roathropny, Estote itaque prudenUs 

260a. 
rychły^ e, d (citus) patrz nyerychly 258a. 
skutek, tku (opus): alye skwthkyem non diligamus yerbo neque lingwa 

sed operę (gl. scilicet beneficii) et veritate 266b. 
8łava^ y (honor, gloria, fama): ezlatoa et in ipso sunt omnia Ipsi honor 

et gloria (gl. fama) in secula seculorum amen 263a, 
8łovOy a (yerbum): sczepone słowo suscipite insitum verbum 258a. 
śłuchdóy a (auditor) : zapomnwczy alwchacz non auditor obliuiogus factus 

est, sed factor operis 259a. 
słttźbdy y (religio): Bzlvsba czystba Religio munda et inmaculata appa- 

ret 259a. 
stary y e, d (yetus): godwmy nye w stharem quaszye epulemur non in 

fermennto veteri 252a. 
stpof^ę, ySy yó (creare): dobrowolnye sihwozryl yoluntarie enim genuit 

nos yerbo yeritatis 258a. 
stvoretiej d (creatura): sthwodzienya yego ut simus inicium aIiquod crea- 

turę eius 258a. 
silny ^ 4^ d (fortis): sylny gnew Ira enim (gl. fortis et indeliberata) yiri 

iusticiam non operatur 258a. 
^iatło.4ój i (lumen): soathtosdzy descendens a patre luminum (gl.) a deo 

auctore omnium gratiarum, que sunt lumina 257b. 



GL08T POLBKIB. 371 

ien^ ta^ to: patrz przeto; zawartu Tschu tego bogacza jeden giosz ybo- 
gego nemogloch. Auribus diaitis obturatis nihil esset vox vnias 
clamantis 138b. 

ubog^i^ i, d (pauper): zawartu V8chu tego bogacza yeden glosz thogego 
nemogloch, auribus diuitis obturatis nihil esaet vox ynius claman- 
tis 138b. 

tusho, a (anris) : zawartu V8chu tego bogacza yeden glosz vbogego nemo- 
gloch. Aurihua diuitis obturatis nihil esset vox ynius claknantis 
138b. 

uńtią^ iySy h/<S (eradicare): vnngeg^cze scilicet V06 homines mistice era- 
dicate hominem qui adulteratur 252a. 

V {iuy ad): godwmy nye to starem ąuaszye ani w ąuaszye sźlosczy y grze- 
chw epnlemur non in fermento yeteri neque in fermento malicie et 
nequicie 252a. ; ale godwy wczich w opzra8ch<) (na boku) w opzranch<) 
(sic) czystych y prawdy sed (epulemur) in asimis sinceritatis et 
yeritatis 252.; nyerychly alye w mowyenyw tardus autem ad lo- 
ąuendum 258a.; dokonało wolnosczy w zakonye qui autem per- 
spexit tn legę perfecte libertatis 259a. 

ven (foras): ven sed perfectas caritas forae raittit timorem 264a. 

voleń8tvo^ a (libertas): rolenstktoo habentes malicie Kbertatem 256b. 

tolnodd, i (libertas) : dokonale wołnośzczy w zakonye qui autem perspezit 
in legę perfecte libertatis 269a. 

vsćepe^ ti, ió (implantare): sczepone slowt) suscipite insitum yerbum (gl. 
impkinuaum cordibus yestris, scilicet per predicacionem) 268a. 

vSyteky o, a [omnis, untieguiscue): oddzwczye awysthhy nyecsysthoty 
dzelnw oplwythoscz gzrechu (slosczy duchownye) propter quod 
abicientes omnem immundiciam et abundanciam malicie. 258a.; 
fossthky swasz tmwguiegue (gl. quisque yestrum) sio acceperit 
graciam in alterum. 260a. 

ty (yos) : wszthky z toaez ynu8qui8que (gl. qu]8que vestrum) sio acceperit 
graciam in alterum. 260a. 

vyóązdmy di^ aó {vincere): uydziona. Omne quod natum est ex deo tnn- 
cii mundum 253a. 

vyddmy d§^ ać (exhibeo, expono): loydalysczye sicut enim ezibuistis (gl. 
expo8ui$tie) membra yestra. 273a. 

vylevdfn^ d§, ad (administrare, effundere) : vylewayw€z adminietrantes (gl. 
ejffundentee). 260a. 

tyeprołdif velky dar dokonali wyaprosczy omne donum perfectum deeur- 
tfurn est. 257b. 

vyzndvdm, di^ ać {confiteri): badzye vy8znaval yego qui8quis confensue 
fuerit. 264a. 



372 LUCY JAN MALINOWSKI. 

ryziolą^ is^ tV (liberare): wyswolono bydzye et ipsa creatura liherahitur 

a seruitute corupcionis (gl. excipiełur^ redimetur) 269b. 
vzfijemnoći/ńąci/^ 4 a wszayemnoczynywczym aput ąnem non est trausniii- 

tacio nec rictsaitudims obvmbracio. 257b. 
fara^ y (fiducia): yyyary mamy (nos i. fiduciam) confidiraus. 292b. 
Vtfik», ^, d zam. vielkij e, d (omnis) : velky dar dokonali wysprosczy omne 

donum perfectum desursam est. 257b. wydkye danye nalepsze albo 

nagorsze Omne datum optimum. 257b. 
yeiko^d, i (magna, magnitudo, multitudo) wyelkoaczy dispensatores multi' 

formia (gl. multiplicis) gracie dei. 260a. welkosczy bozey loąuentes 

nostris linguis magna dei (gl. scilicet qae deus fecerat opera circa 

eos). 26 Ib. 
ybIo^Ój i (multitudo) velo8cz quia Caritas operit multitudinem peccatorum. 

260a. 
yemy, ^, d (yerus): vyemego kzresczyaną si quis autem putat se religio- 

sum (gl. verum eultorem dei) esse. 259a. 
iinovat o, a (debere): wynowadzychmy et nos debemua pro fratribus ari- 

mas ponere. 266b. 
z (ex): wszthky s wasz vnu8quisque (gl. quisque uestrum) sic acceperit 

graciam in alterum, 260a. 
zajemnoó, i pro: vzajemnoó\ znyemnocz bospitales in vicem. 260a. 
zajemny, ^, d (mutuus): zayemnw milosczw antę omnia autem mutuam 

in Yobismet ipsos caritatem continuam habentea. 260a. 
zaJcon^ a (lex): dokonale wolnosczy w zakony e qui autem perspexit in 

legę perfecte libertatis. 259a. 
zainkną^ kńei^ knąd (elaudere): zamkye (sic) et clauserit yiscera sua. 

266b. 
zapomnący^ ^, d (obliyiosus) : zapomnwczy sl web acz non audi tor oblinio- 

sus factus est, et factor operis. 259a. 
sfĘ^łona^ y (obumbratio) : zasłona obirtnbracio gl. yarietas in affectu. 

258a. 
zaparty, i, d (obturatus): zawartu V8chu tego bogacza yeden glosz vbo- 

gego nemogloch. Auribus diuitis obturatis nihil esset vox vnius 

clamantis. 138b. 
zha<fą^ i5, ić {salvare): sbauicz yerbum, quod potest salvare (gl. scilicet 

disponere) animas yestras. 258a. 
ztodyn, u (malefactum): sloszynow (sic) ad yindictam malefactorum (gl.): 

scelerum. 256b. 
zfoi^cf, i (malitia, iniquita8): godwmy nye w stharem quas2ye, ani w qua- 

szye szlosczy y grzechw. Itaquc epulemur non in fermento veteri 

neque in fermento malicie et neguicie, 252a. oddzwczye swysthky 



\ 



OLOSY POLSKIB. 373 

nyeczystlioty dzelnw oplwythoscz gzrechu slosczy duchownye pro- 
pter quod abicientes omneiu inmundiciara et abundanciam maltcie, 
258a. slosczy dzelny sicut enini exibaistiB membra ycstra seruire 
inmundieie et iniąuitcui (gl. scilicet peccatis carnalibus). 273b. 
zstępują^ je^^ ova(f, (descendere) : stwpywcz descendens patre a luminum 
257b. 



D O D A T P: K I. 

Uwagi o grafice, pisowni i języka tekstów polskich w manuskrypcie Oss. 
379, a mianowicie: Salve Regina (S. R.) i Credo (Cr.) (Rozpr. W. fli. Ak. 

Urn. T. XIII. str. 311). 

Znaki samogłosek. 

i oznaczono 1) przez y: neba y zeme; y pogrzeban; zywich y mar- 
twich\ sandzycz; czyrpal\ trz^xzy\ wygnanym yewiny myloscziwa; myło- 
scherdza\ stąpyl; pylatem; 2) przez i rzadziej: yewiny^ milo9zerdne\ pror- 
wiczy\ 3) raz przez j \j w yesu crista. 

i z pochodzenia, a w dzisiejszej wymowie, po językowych, y, przez 
y: zywfch; zytooth; prawtczy ; oczy, 

y przeważnie przez i: sinowe; wzdichami\ marthwich\ zywich; awor 
iich'^ przez yi ony thwoye.,. oczy; wygnany; syna, 

u oznaczono zwykle przez w, np. ducha; othpusczene; yesu christa; 
na początku przez U7 i t; : wkrzyzowan; vkaz. 

Znaki samogłosek nosowyeh. 

^astsł, A przez a: scha yeat poczal\ naro a (narodził się) swa- 

tich\ achwatego'^ przez an: stoanta; swantego, 

Q»8t8ł. a: przez a: poczal. 

ę=sUl. Jh: przez a: erza (wierzę); przez ą: werzą. 

9=st8ł. Jhi przez o: wstąpił] wschechmogaczego\ przez an\ san- 
dzycz\ Ikayancz; ody and \ przez ą\ placzącz'^ 9tąpyL 

Znaki spółgłosek. 

k oznaczono zwykle przez k: ktoby^ lkayancz\ wekuy\ krzeszczy- 
ianska; laskaioa; slothka; a obok tego przez c w wyrazie: crista, 
k przez k : pekel 
g przez g, np. grzechom; 
eh przez eh: np.: ducha; 



374 



LUCYJAN MALINOWSKI. 



j oznaczono przez y\ i/en; yeau; yemny; Ikayancz; nadzeya; 
thwoye; przez t: krzesczytanska. 

r wyrażono przez' w wyr. ma^ta {7narta\ 

r przez rz; np. : grzechom^ stworzicetela i t. p. 

5 oznaczono przez sch: wschechmogaczego^ nascJia; naschego^ w gru- 
pie 5c przez s: othpusczene. 

if przez z: zytooth^ zywich; vkaz^ wkrzyzowan. 

6 przez cz\ oczy; poczal\ plączesz; othpusczene. 

8 oznaczono zwykle przez «, raz przez S8\ {ń)ebos8a, 

ś przez 8: swarUa, ewantego; swatick; slothkosczy; myloeczitoa ; przez 
8z: miloezerdne, krzeaczyianeka ; przez sch: schwatego; schedzy ; scha {śq); 
myłoscherdza. 

z zwykle przez z^ a obok tego przez s w wyrazie yesu; przez ss : 
szdrowa. 

c^rzezcz: dzewicze; opczowane ; owocza ; pomoczniczo ; na pratoiczy; 
Ikayancz; płaczesz. 

t przez t: ktobye; schwatego; swonta; swantego; siaattch; martwych; 
tern; częściej jednak przez th: tho, them; tkwoye; thwego; othpusczene; 
slotkosczy; slothka; mathko; sthworziczela ; martwich; zywoth, 

ć przez cz: czala {cała); czyrpal; obroczy; sthworziczela; trzeczy; 
krzesczyianska ; myloscziwa; slothkosczy; sandzycz, 

d zwykle przez rf; przed bezdźwięczną raz przez th: poth pańskim. 

dz przez dz\ dzen; dzewicze; nadzeya; (przy)dze; myloscherdza ; 
sandzycz; schedzy. 

Zmiękczenie spółgłosek pisarz rzadko wyraża za pomocą osobne- 
go znaka. 

ń przez n: neba; opczowane; othpusczene; wstanę^ dzen, 
th przez m : zeme, 
p przez p: pekel; czyrpal. 
S przez b: {n)ebos8a; ob. by: k tobye. 
b przed bezdźwięczna przez p: opczowane, 

w przez w: w boga; wygnany; iyioich; wkrzyzowan; fonetycznie 
J: wstąpił; wstał; wstanę. 

V przez w: wekuy; werzą; sinowe; blogosławonego. 

Z zakresu głosek. 

Zgłoska typu tr^t ma postaó óirt: czyrpal. 

Odpowiednika t niema w przyimku k\ k tobye. 

e zjawia się w wyr. pekeł {;peVet), 

z oe powstało ściągnięte e: thwego obok: thwoye. 



ÓLOsy porjsititó. 376 

i zginęło na końcu 2 os. imperat. : vk(iz (ukoi ostende), obok 
obroczy. 

y zjawia się na początku przed e w wyr. yeviny (hevae). 

Między % a rozwięło się j w wyr. krzeszczyiansk i {christtana), 

Łaó. eh odpowiada k w wyrazach: criata (christus); krzeBzczyian- 
aka {Christiana). 

ł zniknęło w wyr. pańskim (pontius), 

W wyrazie othcza, ocza t nie było zmiękczone: oŁca i occa; z for- 
liiy oćca powstało ojca, 

d zachowało się w wyr. miloazerdne. 

ss z zs zlało się w s: wstanę, tostal^ wstąpiły stąpyl = zstąpił, 

Łać. r zmiękczyło się na r: krzeszczyianska (christiana), 

Z zakresu form deklinacyjnych. 

Wyrazy Jeztu Krystus mają formy: sg. gen. (aoc.); yesu crista\ 
w yesu crista. 

owoc ma gen. sg. otoocaa. 

Temata na^a fem. gen. sg. mają na e: dzewicze^ zetm\ mary/d 
ma: maryey {maryjy). 

Rzeo2U kroUvHa ma sg. yoc. {kr)ołewno. 

Temata na ta maja yoc. sg. na o podług analogii tem. na a: po- 
moczniczo; obok nadzeya; niaria. 

Tem. na -i ma toc. na -t : slothkosczy, 

BzeCz. piekło ma pL g. do p^kd. 

Fonny nom. ag. przymiotników podług dekltnacyi rzeozown. są: 
wkrzyzowan\ pogrzeban. 

Z deklinacyi zaimkowej wymienić należy formy sg. loc. m. i n. 

na them padole; po temto {wy)gnan{iu). 

Acc pi. neutr.: ony: ony thwoye.,. oczy... ohroczi. 

Ta form konjugacyjnych zanotować należy 2 os. sg. imperat. na -t: 

obrocey obok: vkaz (ukdż). 

Sttfiks -tno- tworzy przymiotu, dzierż, od tem. rzecz, jeua-: sinowe 
yewiny. Tenże suf. tworzy przym. jediiny {je)dzynego. 
Suf. 'ujo- tworzy przym.: wekuy [aetemus). 
Z wyrazów złożonych wymieniam następujące: 
Z przystawką pori padole. 

Jak wiadomo, wiele wyrazów terminologii chrześcijańskiej urobiono 
w zachodnich językach słów. na wzór łacińskich, do takich należą : my- 
łoscherdza (misericordias); miloszerdne (misericordes) blogoslawonego (be^ 
nedictum)\ wschechmogaczego (omnipotentis). 



376 LuoYiAN Malinowski. 

Niektóre wyrazy godne uwagi ze względu na znaczenie lub formę: 
cerk'ev\ aioanta..,. ew krzesczt/tanska (sancia ecclesia ccUkolica). 

ćirpeó\ czyrpal poth ponakim py latem (passus est sub Pontio pilato). 
W tekście ogólnie używanym jest tu wyraz: umęczon. 

jed£iny: {je)dzynego {unicum), 

krolevna: {zdrowa kr)ołevno {sahe Regina), 

kreśóijański (catholicus) i swanta ,.,ew krzeszczyianska): zwykle: 
kościół powszechny. 

łaskawy: łaskawa (pia). 

łkać (gemere): Ikayancz (gementes), 

miłośćwy (cłemens): mylosctwa. 

odJ(id : odyandy w ogólnym tekście : ztamtąd przyjdzie. 

ova (eja) : owa przetho^ {eja ergo), 

pomocnica: pomoczniczo nascha [advocata nostra), 

preto {ergo\ patrz ova. 

padół {yallis) na them.,, padole {in hac lacrimarum vaUe), 

Śekuji: wekuy eywoth (aeternam miam), 

zdrova (salye) : królewno , mathko myloszerdea, zywoth^ slothkosczy y 
nadzeya nascha szdrowa, 

iyvot ma dwa znaczenia: 1) venter\ owocza zywołha thwego\ 2) v%ta: 

wekuy zywoth, 

Z zakresu składni. 

Acc. temporis: trzeczy dzen zmartwychwstał. 

Formy gen. użyto w znaozeniu acc. po przyimku v : „erza w boga 
oczaj w yesu crista; werzą w ducha swantego, 

Łac, ad cum acc. oddano przez k c. dat. po słowie wzdychać: 
k tobye wzdichami {ad te suspiramus). 

Zdanie względne wprowadzono przez zamek jen (który, qui): pana 
naschego^ yen scha yest poczal... 

Czas przeszły złożony zachował jeszcze słowo jest: ye7i scha yest 
poczal z ducha schwantego^ obok trzeczy dzen zmartwychwstał'^ czyrpal 
poth ponsktm pylatem, wkrzyzowan y pogrzeban. 

Nom. pi. imiesł. współczesnego wyrażono przez formę na cc; k to- 
bye wzdichami Ikayancz y placzącz {ad te suspiramus gementes et fientes). 

Wyrazy tekstu łać.: Et Jesum^ benedictum fructum ventris tui 
nobis,.,, Ostendę oddano jak następuje: yesu crista bhgoslawnego oioocza 
zywotha thwego nam,,, vkaz. Tu zaszła attrakcya formy, ponieważ acc. 
yesu crista ma formę gen., więc blogoslavonego owocza ma tęż formę. Por. 
L. Malinowski : Tekst polski hymnu „Salve Regina" i t. d. Rozpr. 
Wydz. fil. Akad. Um. T. XIII str. 303. 



fiLOSY fOLSKllii. fi^i 



SłoMmik. 



amen: o mylosczywa, o łaskawa, o slothka mała ame, O clemens, 
o pia, o dulcis Yirgo Maria. Amen, S. R. y wekuy zywoth ame Cr. 

bło(josia\onjf^ 4, d, (benedictus) : yesu crista, blogoalawonego owocza zy. 
wotha thwego nam po temto.. gnan... vkaz et Jesum, benedictum 
fructum yentris Tui nobis post hoc exiliam ostende. S. R. 

bóg^ boga (deus): „erza w boga ocza wszechmogaczego, sthworziczela neba 
y zeme Cr, ; schedzy na prawiczy boga othcza wszechmogaczego. Cr. 

c€rlt€Vy cerkśi (ecclesia, ae): swanta ....ew krzeszczyianska Cr. 

ćało^ a (corpus) : czala ... tbwieh wstanę' Cr. 

ćirpą^ 18, eć (pati): czgrpcU poth ponskim pylatem, wkrzyzowan y po- 

grzeban Cr. 

do (in): stąpyl do pekel Cr. 

duchj a (spiritus): ....pana naschego^ yen scha yest poezal z ducita scbwa- 
tego Cr. ; werza w dttcha swantego Cr. 

dzeńj dńa (dies): trzeczy dzen zmartwychwstał Cr, 

dzeHca, e (virgo); naro a z maryey dzewioze Cr. 

grecka u (peccatum): grzechom othpuszczone Cr. 

t (et) : j w yesucrista, syna dzynego, pana naszhego Cr. ; ..erza w boga 

ocza wscbechmogaczego sthworziczela neba y zeme; czyrpal poth 
ponskim pylatem, wkrzyzowan... y pogrzeban Cr. odyand...- dze 
sandzycz zywich y marthwich Cr. y weky zywoth amen Cr. 

j^diiny, e, d, (unicus): j w yesu crista syna dzynego^ pana na- 

schego Cr. 

jen, je, ja (qui) : j w yesu crista syna dzynego, pana naschego, yen 

scha yest poezal z ducha schwatego Cr. 

jedm, jeś^ jest (sum, es, est): j w yesu crista syna... dzynego, pana na- 
schego, yen scha yest poezal z ducha schwatego Cr. 

jeviny^ S, a (Hevae): ...wygnany sinowe yewiny Ad Te clamanus exules 
iilii Hevae S. R. 

Jezus (Jesus): yesu crista blogoslawonego owocza zy wotha thwego nam 
po temto... gnan... vkaz et lesum, benedictum fructum ventris Tui, 
nobis post hoe exilium ostende S. R. j w yesu crista syna dzy- 
nego pana naschego Cr. 

k (ad): k tobye wzdichami, Ikayancz y placzącz na them.... padole Ad 
te suspiramus gementes et flentes in hac lacrymarum valle S. R. 

krolevnay y (reginsL) : ,,.oletono, mathko myloscberdza S&Wg regina^ mater 
misericordiae S. R. 

Rozprawy Wydz. filolog. T. XXH. iQ 



378 LUÓYJAN MALINOWSKI. 

hryat, a (Christus) : yesu crista blogoslawonego owocza zy wotha thwego 

nam po temto... gnan... vkaz et Jesum, benedictum fructum ventrts 

Tui , nobis post hoc exilium ostende S. R. j w yesu crista syna 

dzynego, pana naschego Cr. 

kreśÓijańshUj rf, d (christianus, catholicus): swanta ....ew krzeazczytan- 

aha Cr. 
ła3kavy, e, d (pius, clemens): o myloscziwa, o laakawa o slothka ma'ia 

ame O clemens, o pta, o dulcis Virgo Maria Amen S. R. . 
łkafę^ łkajei^ Ikaó, łkając (gemere) : k tobye wzdichami, Ikayancz y pla- 

czącz na them.... padole. Ad te suspiramns gemerUea et flentes in 

hac lacrymarum valle S. R. 
Maryja^ Je (Maria): o mylosczywa, o łaskawa, o slothka 7na'ta amr 

O clemens, o pia. o dulcis Vtrgo Maria S. R. naro a z mch 

ryey dzewicze Cr. 
matka^ tiki (mater) ... olewno, mathko myloscherdza salre regina, mtUer 

misericordiae S. R. 
myloacgivy^ e, d (clemens): o łaskawa o slothka ma'ia ame O cletnena^ 

o pia, o dulcis Virgo Maria Amen. S. R. 
miłohrdny^ e, d (misericors) : owa prze tho, pomoczniczo nascha, ony 

thwoye miloazerdne oczy.... obroczy Eja ergo advocata nostra illos 

tuos miaericordea oculos ad nos converte S. R. 
m{ło4erd£e^ d (misericordia): ...olewno, mathko myłoacherdza Salve regina, 

mater miaericordiae S. R. 
martwy, ć, d (mortuus): trzeczy dzen zmartwyckwałal Cr. : odyand ....dze 

sandzycz zywich y marthwich. Cr. czala .,.,thwich wstanę Cr. 
na (in): k tobye wzdichami, Ikayancz y placzacz na them.... padole. Ad 

te suspiramus gementes et flentes in hac lacrymarum ralle S. R. 

schedzy na pra wieży boga othcza wschechmogaczego Cr. 
nadieja^ je (spes);... olewno, mathko myloscherdza, zywoth, slothkosczy 

y nadzeya nascha szdrowa.... salve regina, mater misericordiae, 

yita, dulóedo et apea nostra salve S. R. 
ndm (nobis) ; yesu crista, blogoslawonego owocza^ zywotha thwego nam 

po temto.. gnan... ykaz. et Jesum, benedictum {ructam yentris Tui, 

nobia post hoc exilium ostende S- R, 

narodzę /^, d£i& śą^ dźić śą (naści) : naro a z maryey dzewicze Cr. 

nas, e, a (noster) : j w yesu crista syna dzynego, pana naachego Cr. 

...olewno, mathko myloscherdza, zywoth; slothkosczy y nadzeya na- 

acha szdrowa Salve Regina, mater misericordiae^ yita^ dulcedo et 

spes noatra, salve. ; owa prze tho, pomoczniczo naacha^ ony thwoye 

miloscherdno oczy...' obroczi Eja ergo, Advocata nostra^ illos Twos 

aiiserieordes oculos ad nos eon verte S. R. 



OLOST P0Ł6K1S. 379 

ń^o^ Oj iieh*a$a (coelum):.. erza w boga ocza wachećhinogaczego sthwo- 

rziczela n^a y zeme; wstąpił... ebossa Cr. 
o (o) : o myloscziwa, o łaskawa o slothka ma^ia, amó. O clemens, o pia, 

o duIciB Yirho Maria Amen S. R. 
obcouańe^ d: w swatich apczowane Cr. 
obrócą^ obroćihy obroóió (eon ver terę) : owa prze tho pomoczniczo naischa) 

ony thwoye miloszerdne oczy... obrocsy Eja ergo adyocata nostra 

illos taos niisericordes oculos ad nos conuerte S. R. 
oćeó, ofca (pater): schedzy na prawiczy boga othcza wschechmogaczego 

Cr.;.) erza w boga ocza wschechmogaczego, sthworziczela neba 

y zerae Cr. 
odjąd (unde) : odyand ....dze sandzycz zywich y marthwich Cr. 
oko^ a (oculus): owa prze tho, pomoczniczo nascha, ony thwoye milo- 

Bcherdne oczy.,, obroczi Eja ergo Advocata nostra, illos Tuos mi- 

sericordes oculoa ad nos conyerte S. R. 
on, onOy ona (ille): owa prze tbo, pomoczniczo nascha, ony thwoye mi- 

loscherdne oczy... obroczi Eja ergo Advocata nostra, iUoa Tuos 

roisericordes oculos ad nos conyerte S. R. 
otpusćeńSy d (remissio): grzechom othpusczene Cr. 
ova feja): owa prze tho, pomoczniczo nascha, ony thwoge miloscherdne 

oczy... obroczi Eja ergo, Adyocata nostra, illos Tuos misericordes 

oculos ad nos conyerte S. R. 
ovoc, a (fructus) : yesu crista , blogoslavonego owocza zy wotha thwego 

nam po temto.. gnan... ykaz et Jesum , benedictum fructum i;e»- 

triB Tui nobis post hoc exiHum ostende S* R 
padot, padołu (yallis): k tobyc wzdibhami Ikayancz y placzacz na them.. 

padole Ad te suspiramus gementes et flentes in bac lacrymarum 

valU S. R. 
pan, pana (dominus): j w yesu crista syna dzynego, pana nasche- 

go Cr. 
pękło, pękła stapyl do peket Cr. 
ptłdt, dta (Pilatas): czyrpal poth ponskim pylatem^ wkrzyzowan... y po- 

grzeban Cr. 
pfa<*c, ^tfsf, kać (flere): k tobye wzdichami, Ikayancz y placzacz na them,.. 

padole Ad te suspiramus gementes et flentes in hac lacrymarum 

valle S. R. 
po (post): yesu crista, blogoslawonego owocza zywotha thwego nam po 

temto... gnan... vkaz et Jesum, benedictum fructum yentris Tui 

nobis po8t hoc exilium ostende S. R. 
pocną^ fńeS^ ói^ć /§: j w yesu crista syna ... dzynego pana naschego, yen 

8cha yeat poezal 7j ducha schwatego Cr. 



380 lAroyjAN MALINOWSKI. 

pod (sub): czyrpal poth ponskim pylą tera, wkrzyzowan.... y pogrze- 
bąn Cr. 

pogredę, heS^ bod czyrpal poth ponskim pylatem, wkrzyzowan... y pa- 
grzeban Cr. 

pomocnica^ e (advocata): owa prze tho, pomoczniczo nasclia, ony thwoye 
miloscherdne oczy... obroczi Eja ergo, Advocata nodtra. illos Tuos 
misericordes oculos ad nos converto S. R. 

ponaTcij e, a (pontius): czyrpal poth ponskim pylatem, wkrzyzowan.... y 
pogrzeban Cr. 

prawica ^ e (dextra); schedzy na prawiczy boga othcza wschechmoga- 
czego Cr. 

pfe to (ergo): owa prze tho^ pomoczniczo nascha, ony thwoye miloscher- 
dne oczy... obroczi Eja ergo^ Advocata nostra, illos Tuos miseri- 
cordes oculos ad nos converte S. R. 

pryjdę^ dzeSj pfyj6 (advenio): odyand dze sandzycz zywich y mart- 

wich Cr. 

8(^zą^ aqd£tS^ si^dźió (iudicare): odyand ..dze sandzycz zywich y mart- 
wich Cr. 

słodk^i, c', d (dulcis): o myloscziwa, o łaskawa o slothka ma'ia arae 
O clemens, o pia, o dulcis Virgo Maria Amen S. R. 

shdkośd^ i (dulceno): ...olewno, mathko myloscherdza, zywoth, slothkosczy 
y nadzeya nascha szdrowa... Salve regina, mater misericordiae^ 
vita, dulcedo et spes nostra 8alve S. R. 

stvoryóelj a (creator): ..erza w boga ocza wschechmogaczego , sthtoorzi- 
czela neba y zeme Cr. 

syn^ a (filius): j w yesu crista syna dzynego, pana naschego Cr.; 

...wygnany sinawe yewiny Ad Te clamamus exules flii Hevae S. R. 

iedzą^ śedłis^ śed£eó (sedere): schedzy na prawiczy boga othcza wschech- 
mogaczego Cr. 

/<g : naro a z maryey dzewicze Cr.; j w yesu crista syna... dzynego, 

pana naschego, yen scha yest poczal z ducha schwatego Cr. 

śwęiy^ e, a (sanctus): werza w ducha stoantego Cr.; ...pana naschego, 
yen scha yest poczal z ducha schwatego Cr. swanta ...ew krzesz- 
czyianska Cr. swatich opczowane Cr. 

łen^ to, ta (is, hic): owa prze tho, pomoczniczo nascha, ony twoye mi- 
loscherdne oczy obroczi Eja ergo, Advocata nostra, illos Tuos 

misericordes oculos ad nos converte S. R. ; k tobye wzdichami, 

Ikayancz y placzacz na them padole Ad te suspiramus gementes 

et flentes in hac lacryniamni valle S. R ; yesu crista, blogoslawo- 
nego owocza zywotha thwego nam po temto,. gnan,. vkaz et Jo- 



GLOSY POLSKIie. 381 

Biłin, benedietum fructum yentris Tui nobis post hoc exiliuni 

ostende S. R. 
treH, 6', d (tertiuB): trzeczy dzen z martwych wstał Cr. 
tvój^ tvcje, tvoj\ tve, tvd (tuus) : yesii crista, blogoslawonego owocza zy- 

wotha thwego nam po terato.. gnan... vkaz et Jesum, benedietum 

fructum yentris Tui nobis post hoc exilium ostende S. R.; owa 

prze tho, pomocniczo nascba, ony thwoye miloszerdne oczy... obro- 

czy £ja ergo adyocata nostra, illos Tuoa misericordes oculos ad 

nos converte S. R. 
ty (tu): k tobye wzdichanii, Ikayancz y placzacz na them... padole Ad 

te 8uspiramu8''gemente8 et flentes in hac lacryraarum valle S. R. 
uJcdżf^ zeSj ukdzdó (ostendere) : yesu crista, blogoslawonego owocza zy- 

wotha thwego nam po temto.. gnan... vkaz et Jesum, benedietum 

fructum yentris Tui nobis post hoc exiliuin ostende S. R. 
uJdFyzovdn^ ano, ana (erucifixus) : czyrpal poth ponskim pylatem, wkrzy- 

zoioan.,. y pogrzeban Cr. 
V (in): ...erza w boga ocza wschechmogaczego , sthworziczela neba y 

zeme Cr.; j to yesucrista, syna dzynego, pana naschego Cr.; 

werza to ducha swantego Cr. 
vstanęy vstańe^y V8tać (surgere): trzeczy dzen z martwych watal Cr. 
rstań^y a (resurrectio) : czala... thwich wstanę Cr. 
fstijpe, V3tqpt^^ vst(jp\ć (ascendere) : wstaptL., ebossa Cr.. 
vhchmogi)cy^ e, a (omnipotens): ..erza w boga ocza wschechmogaczego^ 

sthworziczela neba y zeme Cr.; schodzy na prawiczy boga othcza 

wschechmogaczego Cr. 

vygnańd^ d (exilium): yesu crista, blogoslawonego owocza zywotha thwego 
nam po temto.. gnan,,. vkaz et Jesum, benedietum fructum ven- 
tris Tui nobis post hoc cxilium ostende S. R. 

vygnany, ^, d (exul): ..„wygnany sinowe yewiny Ad Te clamamus exules 
filii Hevae S. R 

vzdychdm^ dS^ ać (suspirare): k tobye wzdichatni ^ Ikayancz y placzacz 
na them... padole Ad te suspiramus gementes et flentes in hac la- 
orymarura valle S. R. 

iekuji, /(Ą jd (aeternus): y wekuy zywoth ame Cr. 

\erCy yś, y(f (credere) : ...erza w boga ocza wschechmogaczego, sthwo- 
rziczela neba y zeme Cr.; werzą w ducha swantego Cr. 

z (ex): j w yesu crista syna ...dzynego pana naschego, yen scha yest 
poczal z ducha schwatego Cr.; naro.... a z maryey dzewicze Cr. 
trzeczy dzen z martwych wstał Cr. 



882 ŁUCYJAN MALINOWSKI. 

Z€lrdv, zdrorOj zdrova (Balynsi): ...olewno, mathko myloecherdza , zywoth, 
slothkosczy y nadzyeya nasclm szdrowa Sake Regina, mater mi- 
sericordiae, yita dulcedo et spes noatra salue S. R. 

zMti}pęy piSy pić (descendere) : atąpyl do pekel Cr. 

ii-mo^ e (terra) : . erza w boga oeza wsohechmogacaego sthworziczela 
neba y zeme Cr. 

iyvo$y a (vita): ....olewno, mathko myloBcherdza , eywathj 8lothko8Czy y 
nadzeya nascha szdrowa... Salye Regina, naater misericordiae, mta^ 
dulcedo et spes nostra sałve S. R. ; y wekuy Tsywoih arae Cr.; 
(yenter): yesu criata blogoslawonego owocza ztfwotka tfawego nam 
po tenfłto gnan... et JeBum benedictum fruetuna vefi^m Tui nobis 
post boc e^iliuin ostende S. R. 

^y^> ^y ^ (vivu8): odyand... dze sandzycz iywich y naartwich Cr. 



DODATEK II. 
Akt sprzedaży laki w języku polskim z r. 1463. 

Przed laty p. Kornel Kozłowski, autor dzieła: Lud. Pieśni, Po- 
dania, Baśnie, Zwyczaje i Przesądy Ludu z Mazowsza Czerskiego 
Warsz. 1867, podczas pobytu w Krakowie, użyczył mi był manuskryptu, 
zawierającego zbiór akt wsi Łęgonice w powiecie Rawskim. Wśród ła- 
cińskicb zapisków z w. XV znajduje się tam ustęp, pisany po polsku 
z r. 1463, który podaję w wiernym odpisie. 

Anno domini milesimo 4^63. | Przydacz maczey quot z lagomcz, | 
gest przedal panu ianoui z ro | ssohey łąka, ktorasz leszy myedzy | gol- 
kowa laką a myedzy szodla | rzową, thako długo szyroko ya | ko szy- 
roko leszy ot pilcze, athąm (stc) \ przezeczony {sic) maczey quot zostau^a | 
sobye quąth łasa f tbyle tey laky | y thom (sic) przuyda {sić)j vzdardobrovol- 
ny' I przeth gayonym sądem na vye | ky vyeczne temuto szlachetne- 
mv (i) I ianoui dzedzyczy z rosso^^hey, yze | volen dacz, przedacz, gdze 
chczacz, I thu podzecz i gego szczątek i tam | na tem pravye szedal 
pyrui ian | zeya, fthory falek michalouicz, | trzeczy marczyn coczolco- 
uicz, I czfarthy maczey iaduiszycz, pyąthy | voycze*h grochol, szósty 
marczyn | corczak, szodmy marczyn ! ...agnyeszczycz. I o tem vye pa- 
vel I burmistrz, pole gego maczey snopek, | ...y iąn szyt^k, czfarty dy- 
mek I ....łouicz. I tho prav** gagyl (voy) | dyczny voyczech. I tesz 

tamo I rzerzeczony maczey quot | yana dzedzycza z rosso | ....nye 



QŁ08T FOŁS^li. ^3 

y tesz zaehodzy ot tey | ....y yąn kthora szkodą | nye myal ^) tam 

nye bądze | Ya, ale maczeyowa.... | ....tlio laka (eto) | ....atoph i ot 

fazystkych c... | a .. | 



Uwagi o pisowni i języku fragmentu. 

Znaki samogłosek. 

d ścieśnione oznaczono niekiedy przez ą: czfarthy; iąn; yąn; yą- 
na; tąm. 

Sposób pisania ą przed spółgłoskami nosowymi, np. w wyrazach 
«qn, tąm^ możnaby objaśnić, że zamiarem pisarza było tu wyrazić od- 
dźwięk nosowy samogłoski a pod wpływem następnych nosowych. Do 
wyrazu czfarthy objaśnienie to nie da się zastosować. 

Zwykle d ścieśnione oznaczano przez a : tom, ianoui, czjarthy, 

u oznaczono: 1) przez u, np. burmistrza długo \ panu\ temtdo] 2) 
przez V na koóea wyrazów: dzedzyczv^ $dnchetnemv, 

y, wymawiane y, a) przez y : goyonym; przerzeczany; Jthory\ szósty \ 
szodmy\ »,dyczny\ h) przez t: pyrui. 

y, wymawiane i po gardłowych, przez y: ląky; vyehy\ fszystlcych. 

1, wymawiane «, przez t: spójnik t; z lągonicz'^ pilcze\ ianouty 
mtchalauicz; coczolcoiuocz^ „Jouica, ; przez y : spójnik y: yse*^ g^y^\ pyrui ; 
zaehodzy \ dzedzyczv ; dzedzycze\ marczyn\ trzeezy ; clymek^ 

i z brzmieniem grubszym y fo i^ S^ 6^ c, dz^ przez y: prsfydąoz\ 
leszy; 8zytek\ taduiszycz; fstystkyoh'^ »gyroko\ agnye»zczyoz\ myedzy; raz 
przez u : przuydą. 

Samogłoski nosowe wszystkie oznaczono przez ą. I tak: 

ę=stsł. ih po twardych: bądze^ sdągouicz\ szkodą'^ (aee.) iąfcą (aee). 
przuydą (part. praes. act. n. sg. masc). 

9=st8ł. Sh po twardych: ląka\ łąky; Ic^ą (acc.) lą^ą (instr.) ac^ 
dem'^ quąłh {kc^)\ przy dacz; którą (acc); myedzy gólkową ląkq\ szo- 
dlarzową* 

9=stsł. A po miękkich: pyąthy\ 8zczqfek\ chczc^. 

Znaki spółgłosek. 

k zwykłe przez A, np. Zqfc}; ihako'^ szyroko i t. d.; niekiedy przez 
c: ceorczak\ cLymek\ coczolcouiez; kilka razy przed o, c przez y, po 
którero u wstawiono: juot (kot)'^ cut^tk (kc^) 



*) Między wierszami. 



384 



tiUCYJAN MALINOWSKt. 



g przez g ap. gdze\ z lĄgonicz\ gagyl] g^go'^ gaikową i t p. 

eh przez eh : z rosaoehey ; obok przez h : z roasohey, 

j na, początku wyrazów przed samogłoskami; przed a: przez t: 
tąn\ ianoui\ iadutazycz] przez y: yąn; yąna; yako; przed e: przez g: 
gego\ gest, W środku wyrazów: przed samogłoskami przez y: gayonym\ 
maczeyova\ przez g\ gagyl przed i niekiedy niema znaku na ;: yze. Na 
końcu sylab zawsze przez y: voyezech\ pezuydą\ maczey^ z rossochey. 

ś oznaczono zawsze przez az: azoaty^ azyroho\ azkodą\ ot fszyst- 
Jcych i t. p. 

i przez z: yze; przez az: Uazy^ taduiazyez, 

6 przez ez\ {p)rzerz€Czony \ corczak. 

r przez rz: przerzeczony • trzeezy\ przydącz'^ przedal] przezeczony 
jest błędem. 

Że i nie wyróżniono od Z, o tern nie ma co wspominać. 

ń przez ny: nye'^ dobrovolnye; (j)agnyeazczycz i t. d. 

t przez t np. gitot; trzeezy i t. d. często jednak przez th: iliako\ 
t1io\ thu\ thom; thąm\ fihyle\ filiory\ czfąrthy\ pyąthy^ guąth, 

t w przyimku ot^ wprawdzie tylko przed bezdźwięcznymi, zacho- 
wało się: ot tey; ot pilcze; ot fazyatkych, 

d przez cz: voyezeeh\ maczey\ coczolcouicz\ marczyw^ trzeezy^ dacz\ 
przedacz] podzecz, 

d obok zwykłego znaku raz wyrażono przez th i to przed spół- 
głoska g: przeth gayonym aądem, 

dz zawsze przez dz^ np. myedzy. 

d£ przez dz: dzedzyeza\ dzedzyezv\ gdze\ podzecz '^ raz przez d: 
azedaL 

e oznaczono przez cZy dzedzyeza'^ dzedzyczv\ ot pilcze \ chczącz\ 
michalouicz] iadmazycz\ {j)agnyeszczycz\ coczołcouicz. 

a przez a^ np. aądem '^ nazwę wsi z roaaockey^ roaaohey^ roaso... 
przez dwa a, 

ś przez az\ azedal] azodmy\ azodlarzową\ azlachetnemr. 

z zawsze przez z: z lągonicz] z roaaochey] vzdaL 

p przez py: pyqfhy. 

8 przez by: aobye, 

m przez my\ myal\ myedzy, 

V przez w: golkową\ azodlarzową częściej przez v: vzdal\ voyczech\ 
volen\ dobrovolnego\ pravo\ pavel\ maczeyova\ przed i^ y przez ti: iano- 
ui\ iaduŁszycz] coczołcouicz '^ michaloutcz\ pyrm\ przed spółgłoskami bez- 
dźwięcznymi i po spółgłosce bezdźwięcznej przez /: / thyh; ftory ; ot 

fazystkych; czfąrłhy. 



OŁOfly POLBKtB. 385 

♦ przez vy: vye; vyehy\ vyeczne\ pravye; przez uy : zoBtauya. 

Jak z powyższego widaó, zmiękczanie spółgłosek wyraża się tu 
przez y\ nye; pyqlthy\ sobye; myal^ i myed9y\ vye^ ^y^'^ p^ovye^ za- 
stauya i t. p. Zmiękczenie t. zw. asybilowanych : d£, 6 i powiewnego 
/ wyraża się przez znak z\ dzedzycza; gdze\ szedal'^ szodmy i t. d. 

Z właściwości fonetycznych 

e zachowało się w wyr. myedzy. e przed d na brzmienie oi ms(h 
dtarz&wą {^odłafovq), ji w słowie mec znika na początku nye mycd. 
Czy brak i w środku wyrazu pUce: od pilcze, jest zjawiskiem fone^ 
tycznym, trudno rozstrzygnąć. 8ądzę, że to jest prosta omyłka pisarza. 

i zachowało się w wyr. szyroko stst, śirokh, n. pol. aiferoki, 

i powstało z łao. e w wyr. dymek ^cUmeng, 

Prasłow. tr, stsł. r \r-\ ma brzmienie 1) ir: pyru%\ 2) dri czfc^- 

thy {codrty). 

Odpowiednik stsł. k jest e: volen, 

W wyrazach przyswojonych pavel {paveł); z łac. paułus'^ szlachet- 
nemu st. gór. niem. slahta: poprzedzająca twarda w sylabach vet, chet^ 
e jest zjawiskiem nowym. 

c— Btsł. e zachowało się w infinitywie: podzecz\ forma ta odpowiada 
stsł. d&i, W zwykłej formie pod£dó w mowie ludowej dotąd d ścieśnio- 
ne powstało ze ściągnięcia: dijati, 

d ścieśnione powstało ze ściągnięcia: ae: michalouricz ; oa: yąn^ 
tąn^ yąna. 

ii ściąga się w i: przydącz^ obok przuydą^ (p^<^^)- 

d ściemnione jest w wyr. tam: tąm, thąm^ thom. 

Obok formy tamo sa już wyżoj przytoczone formy bez o: aam^ 
tąmj thepn^ thom. 

Z faktu, że na oznaczenie samogłosek nosowych i samogł. a ście- 
śnionego pisarz używa tego samego znaku «, da się wyprowadzić wnio- 
sek, że samogłoska nosowa 9 i ścieśnione a były podobnie wymawiane. 

Sposób pisania k przez qu w wyr. qiŁot^ ąuąfh wykazuje, że mię- 
dzy spółgłoska k a samogłoską o, q wymawiano u: kuot, kuąt, 

g zniknęło w wyr. burmiatrz—burgmiatr ; 

Grupa spółgł. chv zlała się w /; fałek. 

j zjawia się na początku przed a: jagnyeazczycz łac. agnea, 

d zniknęło w wyr. pole gego (podle), 

i zmiękcza się na d: maczey, czesk. 7natej\ por» mateuS. marczyn 
imartinuM)} 

n przed e zmiękcza się na n: jagnyeazczycz łać. agnea. 

r zmiękcza się na ^ w wyr. burmiatjr^ por. czesk. miatr^ purkmiatr 

Rospr. Wyds. filolog. T. XXtI. 49 



386 



LUOYJAN MALINOWSKI. 



Niektóre formy deklinacyjne : 

Tern. na -o- maso-; Sg. gen. łasa, Sg. dat ianoni. 

Tem. na -Jo-: sg. dat. na u: dzedzyczv\ Tem na -a- f. sg. g. 
z roasochey. Tem. na -ja- f. sg. g. ot pilcze. 

Formy zaimka wskazującego: 

Sg. g. f. tej: ot tey; tey ląky; Sg. loo. n. o tem vye; na tem 
pravye. 

Formy part. praes. act. sg. n. m. na §: t thom (tam) przuydą 
vzdal'j na 90: przydc^cz maczey qtiot„. yest przedaL,. 

Formy praet. corapos.: maczey quot jest przedal. 

Przykład działania analogii. 

W wyrazie azcząfek^ zara. ś(qdeJc^ który tegoż jest pochodzenia, co 
stsł. ćędo, spółgłoska t zam. d da się objaśnić w ten sposób, że w in- 
nych formach : Si^^dka^ Siądki i t. d., d przed k wymawiano jak t^ a na- 
stępnie przeniesiono je i do nom, sg. ; tak samo , jak z grod£ec , ogro- 
d£eCy koćecy powstały formy grojec^ ogrojec, kojec właśnie pod wpływem 
form grojca^ kojca^ które zawdzięczają swe brzmienie dyssymilacyi zam. 
koćca^ ogrod£ca. 

W wyrażeniu pole gego, teraz podle ńego^ nie działała analogija 
przyimków pierwotnych irtn, s'Bn. 

Niektóre przyrostki (suffiksy) : 

Przyr. -ako- oznaczający zdrobniałe: fałek\ dymek \ snopek; szy- 
tek; golkową; coczolcowicz ; 

Przyr. -(wo-; oznaczający wyrazy dzierżawcze: golkową; macze- 
gova ; michalomcz; coczolcomcz ; 

Przyr. -itjo-y oznaczający patronymica i matronymica: michalo- 
wicz; coćzolcoioicz ; z lągonicz; tadmszycz; jagnyeszcsycz. 

Przymiotnik odpowiadający łac. primus ma formę nora. sg. pyrui 
(jpirvy)j teraz pierwszy. 

Niektóre złożenia. 

Przystawka z tematem imiennym: rossochey — *rosfsocha ; szczątek 
— *S'hóędi>kij. 

Przystawka z tematem słownym : po + dS: podźeć; ^pH-jid- : 
przyydą; przydącz ; ^pfe-da-i przedacz; przedal; *pre-łek-: przerzeczo- 
ny; ^tyrz-da-: vzdal; ^za-chod-: zachodzy; sT*- o -sta- zostauya. 

Przymiotnik z przymiotnikiem: dobrovolnye. 

Niektóre imiona i nazwiska osób: słowiańskie : voyczech; falek^ gol- 
kową. Przyswojone: iadutszycz {hedv%yis); jagnyeszczycz [agnes); ian 
(toAanne«(; dymek (clemens); michalouicz {michaetj; maczey {mattheus); 
marczyn (marthinus) ; pavel {patdus) ; burmistrz z niem. burgmistr. 



GLOSY POLSKIB. fiSi 

Niektóre nazwiska ludzi: grochol por. grochohki; corczak; quot; 
snopek; szytek (?); zeya. 

Nazwy geograficzne: z lągontcz; z roaaochey; ot piłcze. 

Niektóre wyrazy godne uwagi ze względu na znaczenie. 

gajió pravo, aąd: praoo gagyl; gayonym sądem; §6qtek (potomek); 
itdzeć na pra^e: na tern pravye szedal. 

Przym. Ńecny^ atrybut rzeczownika yek: na vyeky vyeczne; 

vzdaó—zioży6 zeznanie, zeznaó: vzdal dobrovolnye przeth gayonym 
sądem. 

Kilka ciekawszych zwrotów: yze volen dacz bez jest; Jiże wprowa- 
dza zdanie przedmiotowe: vzdaL., yze volen dacz. Part. praes., t. zw. 
transgressiYum ; zamiast yerbum finituro w zdaniu względnem : yze volen 
dacZy przedaczj gdze chczacz, thu podzecz^ zamiast : gd£e chce. 



Słownik. 

a: ktorasz (łąka) leszy myedzy golkowa łąka a myedzy szodlarzowa; 
a tham przezeczony (sic) maczey quot zostauya sobye quąth łasa. 

ale: ...va ale maczey ova. 

bfd£e: ...nye myal tąm, nye badze*.. 

burmistri I o tera vye pavel burmistrz, 

ćcdrty: czfąrthy maczey iaduiszycz.; czfarthy clymek... lonicz. 

dam^ dać: ...vzdal dobrovolnye... yze volen dacz, przedacz, gdze ehczącz, 
podzecz. 

długo: thako długo szyroko, yako szyroko leszy ot pilcze. 

dobrooolne: y thora przuydą (sic) vzdal dobrovolnye przeth gayonym 
sądem... 

? i tho pravo gagyl (voy) - dyczny yoyczech. 

dźedłicj a. ...yana dzedzycźa z rosso... ; ...vzdal dobrovolnye przeth ga- 
yonym sądem na vyeky yyeczne temuto szlachetnemv ianoui dze- 
dzyczD z rossochey. 

fałek, falka : fthory falek michalouicz. 

y^/?? 9^j^^ 9<yi^' I tl^o pravo gayyl (voy)... dyczny yoyczech. 

gajony {sąd): ...yzdal dobroyolnye przeth gayonym sądem... 

gd£s: ...yzdal dobroyolnye... yze yolen dacz, przedacz, gdze chczacz, 
podzecz. 

goUcopy^ S, d : ktorasz (łąka) leszy myedzy golkowa laka a myedzy szod- 
larzowa. 

grochol: pyathy yoyczech groćhoL 



dSf) tUCTJAN MAlilHOWSKl. 

chcft chceS: ohdeif: Tzdal dobrovolnye... ys^ volen dacz, przedacz, gdze 
chczącZf podzecz. 

i: i tara na tern pravye szedal pyrui iąn zeya...; ...yze volen dacz 
przedacz, gdze chczącz, thu podzecz i yego szczątek. ; t o tem vye 
pavel burmistrz* i tesz tamo... (p)rzerzeczony maczey quot...; 
/ tho pravo gagyl (voy)... dyczny voycżech ; ...atoph t ot fezyst- 
kych c... ; y thom przuyda (sic) vzdal.., maczey snopek y ląn szy- 
tek.... ; nye y tesz zachodzy ot tey... 

jad\i§yc^ a {Hedvigi8): czfąrthy maczey iaduiasycz. 

Jog^^ćyc^ a : szodmy marczyn jagnyeazczycz. 

jako: thako długo szyroko, yako szyroko leszy ot pilcze. 

jdn^ jdna: i tam na tem pravye szedal pyrui iąn zeya.; maczey snopek 
y iąn szytek... y yąn\ yąna dzedzycza z rosso.,.; maczey.... je^t 
przedal panu ianoui z rossohey łąką; ....vzdal dobroyolnye przeth 
gayonym na vyeky vyeczne temuto szlachetnemv ianoui dzedzyczY 
z rossochey. 

jen^ ye, ja\ I o tem vye pavel burmistrz, pole yego maczey snopek. ; 
...yze Yolen dacz, przedacz, gdze chczacz, tbu podzecz i^at/^ossciBątek. 

jełik^ jeśy jest: przydącz maczey quot z lagonicz, gest przedal pana ia- 
noui z rossohey laką, 

jiże: Yzdal dobroyolnye.... yze yolen dacz, przedaoz, gdze chczacz tbu 
podzecz... 

kc^^ a; a tham przezeczony (sic) maczey qnot zostauya sobye guąth łasa. 

klimek^ klimka : czfąrthy dymek ....louicz. 

koifołkoHcj a: trzeczy marczyn coczolczonicz, 

kor^dk, a: szósty marczyn corczak. 

kot, a : przydącz maczey qiiot z lągonicz, gest przedal panu ianoui z ros- 
sohey laka; a tham przezeczony (sic) maczey, quot zostanya sobye 
ąuath łasa; I tesz tamo... (p)rzerzeczony maczey quot.,. 

kUnry^ e, d: maczey... yest przedal panu ianoui z rossohey laka, ktoraas 
leszy myedzy golkową łąką a myodzy szodlarzowa; którą sskodą... 

las^ łasa: a thąm przezeczony (sic) maczey quot zostauya sobye 
quąth łasa, 

leżę^ łeży^, feied: ktorasz (laka) leszy myedzy golkową laką a myedzy 
szodlarzowa; thako długo szyroko, yako szyroko leszy ot pileae. 

łąkOj k'i: ...tho łąka...\ qnot zostauya sobye quath f thyle tey 2q%..; 
maczey... yest przedal panu ianoui z rossohey ł<iką\ ktorasz (łąka) 
leszy myedzy golkową łąką a myedzy szodlarzowa. 

Łęgoniće^ Łęgońic (wieś w Rawskiem) : przydącz maczey quot z lqgonićz^ 
gest przedal panu ianoui z rossohey laka. 



0L08Y POŁSKtlt. 889 

fłóHe: czfarthy olymek ... louicz, 

maćĄjj mnóeja: I tesz tamo... (p)rzerzeczony maczey quot.; ozfarthy maczey 
iadaiszyoz; I o tern yye payel burmistrz, pole gego macaey sno- 
pek; a tham przezeczony (sic) maczey quot zostaaya sobye quath 
łasa; przydacz mciczey quot z lągonioz gest przedal panu ianoai 
z rosaohey laką. 

fnaóy(fvj o, a: ...va ale maczeyova, 

mdm^ mdSj fkeć: ...nye my al tam nye bądze. 

mdrćin, a: trzeczy marczyn coczolcouicz; szósty marczyn oorczak; szod- 
my marczyn jagnyeszczyGZ. 

fiiedsy loc. sg. do nom. rkedza: ktoiasz (łąka) leszy myedzy golkową 
łąką a myedzy szodlarzową. 

mickałoitOy a: fthory falek mfchalouicz. 

na: ...vzdal dobrovolnye przeth gayonym sądem na vyeky yyeczne; i tam 
na tem pravye szedal pyrui ian zeya. 

ńe: ...nye myal tam nye badze... 

o: i o tem yye payel burmistrz. 

oii thako długo szyroko^ yako szyroko, leszy ot pileze ...nye y tesz za- 
chodzy ot tey;..'atoph i ot fszystkych c... 

pdn, pana: maczey... gest przedal panu ianoui z rossobey laka. 

pavetj pavła: I o tem yye pavel burmistrz. 

i^9fy> ^j ^' py^Ay voyczech grochol. 

ptltcaj e (pUea?) rzeka: tbako długo szyroko leszy ot pilcze {ot pilice f) 

pinnf^ 4^ d: i tam na tem prayye szedal pyrui iąn zeya. 

pod£eją, poddejeś^ pod£ed: ...yzdal dobroyolnye... yze yolen dacz, prze- 
dacZ) gdse chczaoz, podzecz. 

pole; i o tem yye payel burmistrz, pde gego maczey snopek. 

pratOj a: I tho praro gagyl (voy)... dyczny yoyczech.; i tam na tem 
pravye szedal pyrui iąn zeya« 

pred: y thom przuydą (sic) yzdal dobroyolnye przeth gayonym sadem. 

pfeddm^ pfeddś^ predaó: ...yzdal dobroyolnye... yze yolen dacz, przedacz 
gdze chczącz, podzccz; maczey... gest przedal panu ianoui z ros- 
sobey laką. 

pferećony, ^, a: a thąm przezeczony (sic) maczey quot zostauya sobye 
knąth łasa; i tesz tamo... {p)rzerzeczony maczey quot. 

P^yj^j pryjd£e§, pfyjć: y thom przuydą (sic) yzdal ; przydacz maczey 

quot z lągonicz gest przedal panu ianoui z rossobey laką. 

Rozsocha^ Rozsochej (wieś w wojew. Rawskiem): ...yzdal dobroyolnye 
przeth gayonym sadem na yyeky yyeczne Łemuto szlachetnemy 
ianoui dzedzyczy z ro88ochey\ maczey... gest przedal panu ianoui 
z rosaohey laka; yana dzedzycza z rosso.,. 



390 LtJCy^AN kALtMOWSKl. 

8qd, 8(idu: ...vzdal dobrovoliiye przeth gayonym sądem, 

snopeky snopka : maczey snopek, 

śą^ śebe^ soiSe: a thąm przezeczony (sic) maczey quot zostauya sohye 
ąnąth łasa. 

śedzę^ ^ed£iśy łedzed: i tam na tem pravye szedal pyrui ian zeya. 

śodtaróv^ śodtarovOy śodłall^ovai ktorasz (łąka) leszy myedzy golkową 
łąka a myedzy szodlarzową) 

śodmy; e, o: szodmy marczyn agnyeszczycz. 

ślachetnyy e, a: ... vzdal dobrovolnye przeth gayonym sądem na vyeky 
yyeczne temuto szlachetnemv ianoui dzedzyczv z rossochey. 

ści^iek^ sćqtka (zam. S6(}dek^ potomek): yze volen dacz, przedacz, gdze 
chczacz, thu podzecz i gego szczafek, 

^yrok^ o, a: thako długo szyrokoy yako szyroko leszy ot pilcze. 

ikoda, y: ...y yan, która szkodą,.. 

§osty, ^, d: szósty marczyn corczak. 

tako: thako długo szyroko, yako szyroko łeszy ot pilcze. 

tam^ tamo: i tam na tem pravye szedal pyrui ian zeya; y thom przuy- 
da (sic) Yzdal...;... nye myal tąm nye badze...; a thąm przeze- 
czony (sic) maczey quot zostauya sobye quąth łasa. I teaz tamo.,. 
(p)rzerzeczony maczey quot... 

też: I tesz tamo... (p)rzerzeczony maczey quot... ;.,. nye y tesz zacho- 
dzy ot tey. 

ten^ to, ta: i tho pravo gagył (voy)... dyczny voy czech ;...vzdał dobro- 
Yolnye przeth gayonym sądem na vyeky yyeczne tamitto szlachet- 
nemy ianoui dzedzyczy z rossochey; i tam na tem prayye szedal 
pyrui ląn zeya...; I o tem yye payel burmistrz; quot zostauya so- 
bye quath f thyle tey laky; ...nye y tesz zachodzy ot tey. 

tłeći, ^, d: trzeczy marczyn coczolcouicz. 

tu: yze yolen..., gdze chczacz, thu podzecz. 

tyły tyłu: ...quot zostauya sobye quath f thyle tey laky. 

v: a thąm przezeczony (sic) maczey quot zostauya sobye quath łasa 
/ thyle tey łąky. 

vojćech, a: pyąthy voyczech grochol; i tho pravo gagył (yoy)... dyczny 
voyczech. 

volenj volnOy volna: ...yzdal dobroyolnye... yze volen dacz, przedacz, gdze 
chczącz, podzecz. 

vśystek, yśystko, vSystka: ...atoph i ot fszystkych c... 

vtory, 6*, d: Jtory falek michalouicz. 

vzddm, tzddśy vzdać: y thom przuydą (sic) vzdal dobroyolnye przeth ga- 
yonym sądem. 

Y^/w, \^s^ "^edieó: i o tem vye payel burmistrz. 



GLOBY POU3K1B. 391 

\e^ny, (?, d: ...vzdal dobrovolnye przeth gayonym sadem na vyeky 

vyec^ne. 
\ek^ a (u): ....Yzdal dobroYolnye przeth gayouym sadem na vyeky 

yyeczne! 
z: przydącz maczey quot z lągonicz gest przedal panu ianowi z rosso- 

hey łąką; ...vzdal dobrovolnye przeth gayonym sadem na vyeky 

yyeczne temato szlachetnemy ianoui dzedzyczy z rossochey; yana 

dzedzycza z rosso... 
zachodzę^ d£iSj zachod£ić: ...nye y tesz zaohodzy ot tey. 
zosta^dnij \dśy vać: a thąm przezeczony (sic) maczey quot zoatauya so- 

bye quath łasa. 
źejai i tam na tem prayye szedal pyrui ian zeya. 
h/tek, Sytkaf maczey snopek y ian azt/tek. 



-^^^^fC^-o- 












B ^^\\^ 




\i%c^f^. 







iCr^^":^'^^^"^'^''- 



ROZPRAWY 

AKADEMII UMIEIETNOŚCI. 



WYDZIAŁ 



FlLU]^<w»UlL,Z,i^4 X 



Sery a U. Tom VIU. 



O 




w KRAKOWll': 



ROZPRAWY 

AKADEMII UMIEJĘTNOŚCI. 



WYDZIAŁ 

FILOLOGICZNY. 



— .e>- 



Serya II. Tom VIIL 



Ogólnego zbioru tom dwudziesty trzeci. 




W KRAKOWIE. 

NAKŁADEM AKADEMII UMIEJĘTNOŚCI. 

8KŁAD GŁÓWNY W KSIĘGAKNI SPÓŁKT WYDAWNICZEJ P0L8KIE.I. 

1894. 



ll.'cl- 



: :i:rary 






w Krakowiei 1894. — Drukarnia Uniwersytetu J.i^iollońskiogo, pod zarządem A. M. Koiterkiewicsa. 



TREŚĆ. 



Strona 



1. Korneli Juliusz Heck. Życie i dzieła Bartłomieja i Szymona Zimoro- 

wiczów (Ozimków) na tle stosunków ówczesnego Lwowa . . . 1—187 

2. Franciszek KrĆek. Modlitewnik Nawojki. Studyum językowe . . . 188—267 

3. Aleksander BrOckner. Średniowieczna Poezya łacińska w Polsce. 

Część trzecia 268—319 

4. Ignacy Chrzanowski. Facecye Mikołaja Reja 320 — 376 

5. Leo Sternbach. Dilucidationes Aesopiae 377—426 



Żyeie i dzieła 

Bartłomieja i Szymona Zimorowiczów 

(Ozimków^) 
na tle .stosunków ówczesnego Lwowa 

napisał 

Korneli Juliusz Heck. 



Część pierwsza. 



Źródła i literatura. 

(Sądj wspitfczesnych pisarzy. — Zanikniecie tradycyi. — Prace dawniejsze i pomie- 
szanie Bartłomieja z Szymonem. — Brodziński. — Bielowski. — Prace nowsze: Felicyan 
(Falfcóski), Nogaj, Suryn, Wisiocki i Władysław Łoziński. — Prace autora monografii). 

Szymona Zimorowicza nie zna współczesna literatura polska. Na- 
tomiast sława liartłomieja była dosyć znaczna i nie ograniczała się tylko 
do samego Lwowa i tych miast, które jak Zamość i Kraków utrzymy- 
wały z nim ściślejsze stosunki, ale sięgała także i innych zwłaszcza 
duchownych sfer. 

Wprawdzie pomiędzy kilku tysiącami druków XVII stulecia, które 
miałem pod ręką^ *) znalazłem zaledwie siedmiu pisarzy, którzy o nim 



') Jako b. skryptor zakładu naród. im. Ossolińskich przy pracy nad katalogiem 
realnym. 

Uozpr. Wydi. filolog. T. X.\|ll. 1 



2 kOkKELl JUtlUSZ fiROK. 

wspomnieć nie omieszkali ^), lecz wniosku stąd ujemnego żadna miara 
wysnuwać nie można, bo liczba ich z pewnością byłaby nierównie 
większa, gdyby skroń Bartłomieja zdobiła była mitra książęca, lub 
gdyby był piastował wybitniejsza w pojęciach ówczesnych godność. 

Pierwszym z pomiędzy owych pisarzy jest Castelli Daniel, 
lwowianin, który już w r. 1655 nazywa Bartłomieja multiplicts erudi- 
tionts peritissimtis ^), W sześć lat później Bazyli Kudomicz, profesor 
akademii w Zamościu, podnosi jego humanUas i eruditionta stiada^ od- 
dając szczególniejsza pochwałę wierszom jambicznym poematu łaciń- 
skiego: Jesus^ Maria, Joseph "). W r. 1659 a więc już po wydaniu Ro- 
xolanek, Stanisław Bieżanowski, profesor Akademii krakowskiej 
i panegiryczny Dumas i Kraszewski, który nawet po stracie wzroku 
nie przestał tworzyć panegiryków *), unosi się nad wydanymi niedawno 
przedtem Roxolaukami i wspominając o Pamiątce wojny chocimskiej 
nadmienia równocześnie, ze Hynmy na uroczyste święta Bogarodzicy są 
tylko przekładem z języka łacińskiego *). Tak więc Bieżanowski jest 
pierwszym, który pomieszał jednego Zimorowicza z drugim, przypisa- 
wszy Roxolanki autorowi Sielanek *) w przeciwieństwie do późniejszych, 
którzy oba utwory przyznawali młodszemu bratu Bartłomieja Szymonowi. 

Największe pochwały oddają muzie Bartłomieja Jan Walenty 
Mazurkowicz, profesor coUegii maioris i jezuita Michał Kra- 
suski. Pierwszy w epigramie dołączonym do Zimorowicza: Viri illur 
stres ciiitaiis Leopolienais'^) podnosi szczególnie elegancyą i słodycz jego 
utworów „godną stylu przesławnych mistrzów greckich'^, drugi poświęca 
mu całą odę, jako autorowi hymnów na cześć Maryi ułożonych, na- 



^) Ob. zebrane przezemnie i przestane Akademii umiejetnoHci w Krakowie: Ma- 
teryafy do życia Bartł. Józefa Zimorowicza Cz. I. Nr. 1 — 7. (Odliczyć wszelako nale^ 
kancelarją królewską, a dodać Józefowicza). 

^) W wystosowanej do rajców lwowskich przedmowie dedykacyjnej dziełka: nSym- 
bola boni affectus". Kazimierz pod Krakowem 1645. 

') Bazylego Rudomicza: Leo Leopoliensis (Zamość 1651), wydany przesenmie 
w Pomniejszych źródłach do dziejów literatury i cywilizacyi polskiej w 16 i 17 stulecia, 
zeszyt 1. (Stryj 1889) na str. 30. 

^) Osobistość nader interesująca; setki jego utworów posiadają biblioteki Osso- 
lińskich i Jagiellońska, a setki tytułów wymienia bibliogra6a dra Estreichera. 

^) Do tego bowiem tylko dzieła odnieść można wyrażenie Maridie seu canHca Le- 
chis a Latio tranuferL Ob. Bieianoioski Stanislaus Josephus: Acroama panegyricum ho- 
nori urbit Leopolieims. Cracoviae 1659. 

*) Wyrażenia Boxolani dulcoriś tuccos i Boxica prała pererrał dadzą się w r. 1659 
odnieść tylko do Koxolanek, bo do innych utworów nie przystają, a 8ielanki wyszły 
dopiero w r. 1663. 

"O Leopoli 1671. 



ŹYCJK I DZIELĄ BAUTŁOMIKJA I SZYMOJ^A ZIMOROWICZÓW. 3 

żywa go lwowskim Wergiliuszem i porównuje z Katullera i Tybullem, 
Owidyuszem i Horacym, Seneka, Marcyalisem i Pindarem ^). Nienatu- 
ralna tę przesadę wytłumaczy nam wielki zapał religijny Krasuskiego, 
nakazujący mu obsypywać pocliwałami wszystkich poetów, którzy na 
cześć Maryi pisali. 

O wiele skromniej wyraża się inny profesor Akademii krakowskiej, 
ruchliwy Jan Stanisław Mościcki w dziele Zimorowicza : Leopolis 
Russiae metropolts, wydanem już po śmierci autora w r. 1693. Mościcki 
nazywa tara styl Bartłomieja świetnym (eburneus), a pióro jego powa- 
żnem i roęskiem, godnem tego, by przeszło do potomności, podobnie jak 
jego czyny podczas oblężenia Lwowa przez Turków w r. 1672. Kan- 
celarya wreszcie królewska Jana Sobieskiego nazywa zmarłego Zimo- 
rowicza, vir de re Uteratoria hene meritus^)^ a kronikarz lwowski ks. 
Jan Tomasz Józefowicz, który w czasie śmierci Bartłomieja liczył 
lat 14, ma dla niego tylko nazwę „starego" lub wiekiem i nauka po- 
ważnego konsula" ') i zarzuca jego Leopolis, Kussiae metropolis, że jest 
„zagadkowych słów pełna" *), choć sam Józefowicz pisał swa kronikę 
stylem od wytykanego błędu niezupełnie wolnym. 

Takie to sa sady o Bartłomieju Zimorowiczu, które we współcze- 
snej literaturze odnaleść zdołałem. Oznajomionego dokładnie z ówczesnym 
sposobem wyrażania się nie będą one raziły, bo sa to jeszcze pochwały 
nader umiarkowane w stosunku do owych szumnych wyrażeń, jakiemi 
podówcEas obsypywano wszystkie wybitniejsze osobistości. Kaczej po- 
służą mu one tylko za wskazówkę, że utwory Zimorowicza, choó wiel- 
kiego rozgłosu nie osiągnęły, to przecież podobały się powszechnie 
współczesnym, gdyż treścią i forma odpowiadały pojęciom i zapatrywa- 
niom wieku. 



W późniejszych czasach przerywa się nić tradycyi. Lata, które 
nie zdobyły się nawet na nowe wydanie pism Kochanowskiego, puściły 
szybko w niepamięć zasługi i dzieła zasłużonego rajcy lwowskiego. Do- 
piero z odrodzeniem się nauk pojawiają się napowrót wzmianki oparte 



^) Oda Yin dziełka: Regina PoloniaCy augusiinima virgo mater Dei, Kalii^^ I()B9. 

') Materyaly do biugratii B. Zimorowicza cz. I, r. 7. (Arch. miasta Lwowa Cop. 
off. cons. fasc. 13 p. 857 s. 138). 

') Ks. Jan Tomasz Józefowicz: Kronika miasta Lwowa w tlómaczeuiu M. l*i- 
wockiego (Lwów 1854) str. 29 i 238. 

*) L. c. str. 307. 



4 KOllNBLl JULIUSZ HECK. 

juź na spccyalnych studyach. Pierwszy Janozki Jan Daniel wspo- 
mina obszerniej ^) o Virt iUtistres Bartłomieja Zimorowicza^ nazywając 
je ein unerhort aeUenea Werk i oceniając w ogólności trafnie, choć może 
nieco za surowo, jako utwór, w którym jest wiele słów, ale mało wia- 
domości (mel Worte aber wenig SachenJ, 

Po nim w r. 1769 pisze Józef Jędrzej Załuski*), że Stani- 
sław Mościcki wydał B. Zimorowicza relacyą oblężenia Lwowa od Tur- 
ków i że oryginał jej przeszedł z rak Józ. Ep. Minasowicza do jego 
własnej biblioteki. Czy niestrudzony i zasłużony badacz miał tu na myśli 
oryginalny rękopis, czy tylko jeden egzemplarz z wydania Mościckiego, 
niepodobna odgadnąć z niejasnej stylizacyi okresu. To jednak zdaje się 
nie ulegać wątpliwości, że wspomniany Józef Epi fani Minasowicz, 
jeden z najskrzcłniejszych literatów wieku Stanisławowskiego, zwiedziony 
końcówką nazwiska Zimorowiczów uważał ich obu za Ormian i że dla- 
tego, powodowany pewnego rodzaju sympatyą plemienna starał się usil- 
nie utwory ich ocalić od zagłady i podać do publicznej wiadomości. Po- 
szedł mu w tem na rękę i kierunek wieku w czułych sielankach roz- 
miłowanego i dochowane w jego bibliotece Roxolanki Szymona i Sielanki 
Bartłomieja ujrzały znowu światło dzienne w zbiorowych edycyach sie- 
lanek polskich najpierw u Mizlera^) nakładem towarzystwa literatów 
w r. 1770, a następnie u Groella w r. 1778*). Oba utwory wydano 
pod imieniem Szymona Zimorowicza, bo edycya pierwotna Sielanek z r. 
1663 jego a nie Bartłomieja podaje za autora. 



*) Jog. Dan. Janozki: Nachricht von denen in der Hochgrdflich ^-z ZalutkUchen 
Bihliothek tich befindenden raren polnitchen Biichem. Dresden 1777 T. I nr. XXX str. 
61 i 62. 

*) Józef Jędrzej Załuski : Biblioteka historyków, prawników, polityków i innych 
autorów polskich lub o Polsce piszących z przypisami Józefa Epifaniego Minasowicza. 
Nowymi przypisami pomnożył i wydał Józef Muczkowski w Krakowie 1832. Na str. 45 
znajdują sie tam następujące wiersze: 

^Zimorowicz Bartłomiej pisał relacyą 

„Oblężenie od Turków Lwowa sześć, siedm i dwa r. 1672 
;,A wydał ją Stanisław Mościcki w Krakowie Crac. 1693—4! 
„Mam i sam oryginał, z Minasowiczowskich 
„Co rąk wyszedł, a do mej dostał się księgarni". 
*) Sielanki polskie z różnych autorów zebrane a teraz świeżo dla zabawy i po- 
żytku czytelników przedrukowane. Nakładem towarzystwa literatów w Polszczę ustano- 
wionego, w drukarni Mizlerowskiej korpusu kadetów. Warszawa 1770. 

*) Sielanki polskie z różnych autorów zebrane, nakładem księgami Groellowskiej. 
Warszawa 1778. Przy końcu przedmowy „bibiiopoli" czytamy : „Jeżeli kiedy okoliczność 
jeszcze raz zdarzy to dzieło przedrukować, będzie mojem staraniem... umieścić oraz por- 
tret Jmci ks. Józefa Epifaniego Minasowicza, kanonika kijowskiego... któremu winna 
poetyka dzięki za dochowanie Koxolanek Zimorowicza w swojej bibliotece". 



ŻYCIE 1 DZIEŁA BARTŁOMIEJA I SZYMONA ZIMOROWICZÓW. 5 

Wydrukowanie Rozolanek i Sielanek dało powdd do większego 
zajęcia się Zimorowiczami a zwłaszcza Szymonem, któremu odtąd stale 
przez dłuższy czas oba utwory przypisywano. W ślad za edycya Groella 
wychodzi w Warszawie w r. 1 805 nowe zbiorowe wydanie sielanek pol- 
skich sporządzone przez Tadeusza Mostowskiego, w którem obok 
innych umieszczono i portret Szymona, zgodny z przechowywanym do- 
tychczas w muzeum Lubomirskich, a różniący się znacznie od zbyt sza- 
blonowego w edycyi Groellowskiej. Mostowski przytoczył również i na- 
grobek Szymona ^), następnie kilka razy przedrukowany i doniósł o Bar- 
tłomieju, że był burmistrzem we Lwowie i pozostawił w rękopisie historya 
tegoż miasta, której kopią odnalesó miano w klasztorze lwowskich 00. 
Bazylianów, podczas gdy oryginał podobno już wtedy miał byó gdzieś 
zarzuconym w archiwum magistratu lwowskiego. Na podstawie wiado- 
mości zaczerpniętych z tegoż rękopisu utrzymywał też słusznie Mostow- 
ski, że ostatnia sielanka jest pióra Bartłomieja, a nie Szymona i że w niej 
tenże pod imieniem Filorety opiewa swą zmarła małżonkę. 

Do szczegółów podanych przez Mostowskiego dołączył ks. Hiero- 
nim Juszyński, źe Szymon przetłómaczył na język polski greckiego 
poetę Moschosa*), a Zagórski Franciszek wypowiedział już na 
kilka lat przed tem zdanie, że w sielance drugiej należy przez Miłosza 
rozumieć samego poetę Szymona Zimorowicza ^). Sprzeciwił się temu 
Bentkowski Felii*) na podstawie wiersza: 

„Aż kiedy w piaty snopek kłosy moje wiążę", 

którego oczywiście nie umiał pogodzić z nagrobkiem przytoczonym przez 
Mostowskiego, gdzie wyraźnie nadmieniono, że Szymon umarł 254etnim 
młodzieńcem. Sielanki zresztą Szymona uważa Bentkowski za więcej 
oryginalne, ale mniej słodyczy zawierające, niż poezye Szymonowicza, 
a o Bartłomieju powiada, że pisał także Pamiątkę wojny chocimskiej, 
której egzemplarz miał się podówczas znajdować w bogatej bibliotece 
Chreptowiczów, w Szczorsach na Litwie *). 



*) Dokładniej o nim w zebranych przezemnie materyalach do biografii Szymona 
Zimorowicza, przesłanych również Akademii Umiejotności w Krakowie. 

') Por. Felis Bentkowski: Historya literatury polskiej, wydanie z r. 1814; t. I, 
8tr. 442. 

3) Zagórski Franciszek: Mnzeusz poeta grecki o Leandrze i Erze. Warszawa 1796 
na Btr. 124 

») L. c. t. I, str. 348—349 i 441-443. 

*) L. c. t. I, str, 348-349. 



6 KORNELI JULIUSZ HEOK. 

W wydanym następnie dykcyonarzu ks. Hieronima J uszy li- 
ski ego*), tudzież w rękopismiennera Księgoznawstwie Stanisława 
Przyłęckiego^) znajdują się już tytuły całego szeregu utworów oby- 
dwu Zimorowiezów, a między nimi obok powyżej wymienionych i nowo 
odszukane dziełka Bartłomieja: Je»u8 Maria Joseph, Vox le&nis^ Domus 
rirłutts et honoris^ Advocatu8 mundi i Salutationes sacrarum regiarum ma- 
testatum. Równocześnie jednak stał się Juszyński powodem jeszcze wię- 
kszego zamieszania, bo opierając się na pomyłce wyżej wymienionego 
Michała Krasuskiego, który Bartłomieja z pospiechu hib niewiadomosci 
nazwał Maciejem, przyjął za rzecz prawdopodobna, iż w 17 wieku żyło 
i pisało równocześnie aż trzech Zimorowiezów, z których aż dwu miało 
byó rajcami lwowskimi tj. Bartłomiej i Maciej. 

Po takiem częsciowem załatwieniu kwestyi zwłaszcza bibliograficz- 
nych przystąpili Słowacki Euzebiusz i Brodziński Kazi- 
mierz do rozbioru estetycznego i do wydania sadu o Sielankach i Ro- 
Kolankach, kursujących już w tylu wydaniach między publicznością. 
Zdanie pierwszego^) pomijam, wyrok zas drugiego*) musiał wypaść 
w duchu poety, u którego przebijająca się jeszcze tu i owdzie powłoka 
klasyczna i sentymentalizm ubiegłej już epoki były dziwnie pomieszane 
z zamiłowaniem do romantyzmu. Szczególniej podobały mu się sielanki^ 
jako i*zekomo oryginalniejsze i więcej na pieśniach ludu małoruskiego 
oparte, choć „mniej płynne" i „mniej narodowość malujące", niż poezye 
Szymonowicza. Najwięcej atoli unosi się autor Wiesława nad „rozlaną 
w nich słodka melancholia", która takie na nim sprawia wrażenie, źe 
nie waha się t uerdzić, iż: ;, Pieśni te zawierają wszystko, co poezya 
pięknego mieć może: tchną duchem dawnej starożytności i mają myśli 
godne Homera, obrazy w zawód idące z Ossyanem i podług wszelkiego 
podobieństwa domyślać się potrzeba, że korzystać musiał z dawnych 
słowiańskich pieśni". To też ma nawet pretensye do Zimorowicza z powodu, 
że „może miłość autorstwa nic dozwalała mu zebrać pieśni ludu, kto- 
remi widocznie ubogacał swe pieśni, bo więcej by się tem był przysłużył 
aniżeli mieszając do sielskich swych obrazów greczyznę, szczególniej 
gdyby zebrał był pieśni przy obrządkach ze słowiańskich czasów". Bro- 
dziński uważał oczywiście istnienie w 17 wieku takich obrządków i pieśni 



*) Ks. Hieronim Juszyiiski: Dykcyonarz poet<^w polskich (Kraków 1820) t. II, 
Btr. 378-380. 

') Rękopis j&akladu naród. im. Ossoliński cli I. 1820, str. 417 i 658. 

^) Słowacki Euzebiusz: O sztuce dobrego pisania w jozyku polskim. Dziennik 
wileński r. 1815 t. I, str. 202—246, 301-330, 404—445 i 489—513. 

') Dzieia Kazimierza Brodzińskiego (Wilno 1842) t. V, str. 86—89. 



ŻTCIB I DZIfiLA fiARTtOHllSJA I S^TMONA ZiMOtlOWiCZÓW, 9 

za nie ulegające prawie wątpliwości, — zupełnie w myśl Zoryana Do- 
łęgi Chodakowskiego (Czarnockiego) i innych, rozległe poszukiwania w tym 
kierunku podówczas czyniących. 

Po przeczytaniu takiego sądu o Sielankach spodziewałby się czy- 
telnik, źe i Roxolanki wywołały w duszy Brodzińskiego przynajmniej 
równie dobre wrażenie. Tymczasem, rzecz dziwna, uważa je za pisane 
w pospiechu i zarzuca im, że obok „swobody Anakreonta i miłej naro- 
dowej swojskoBci'' tchną nieraz rozwlekłością i nieforemnoscią (sic!). Do- 
myśleć się więc nam z kolei potrzeba, że uważał je za mniej oryginalne 
i więcej na wzorach klasycznych oparte i że w melancholijnym odcieniu 
Roxolanek widział tylko tkliwość przemawiającą nierównie mniej do jego 
usposobienia ^). 

Taki wyrok zapadł i to z ust do tego powołanych o Sielankach 
i Roxolankach Szymona Zimorowicza, do którego, jak wyżej nadmieni- 
łem, oba utwory odnoszono. Czytająca publiczność mogła się zadowolić 
tym wyrokiem, bo od[k)wiadał w zupełności ówczesnym wyobrażeniom 
estetycznym i ówczesnemu kierunkowi w literaturze. Atoli o życiu au- 
tora a raczej autorów bardzo mało jeszcze zawsze wiedziano. Za illu- 
stracya tej nieświadomości i niedbałości o szczegóły biograficzne może 
posłużyć przedmowa do wydanego w r. 1833. Leopolis triplex Bartło- 
mieja w nader lichym przekładzie Marcina Piwockiego^). Tłómacz, 
który, jak sam powiada, całe dzieło własną ręką przepisał i dopiero po- 
tem na język polski przełożył, nie zrozumiał nawet należycie zawartych 
tam wiadomości i podał zaledwie kilka częściowo mylnych szczegółów, 
streszczonych w niewielu wierszach. Byłto jednakże zawsze już postęp 
w porównaniu z odpowiedzią magistratu lwowskiego (w r. 1770) 
na prośbę 00. Bazylianów, którzy znalazłszy w swej bibliotece kronikę 
B. Zimorowicza pragnęli dowiedzieć się czegoś bliższego o jej autoi*ze. 
Zarząd miasta urzędową odpowiedź zaczął wprawdzie nader szumnie 
stereotypową formułką *) ProcoTuul et consul urbis Sacrae Regiae Ma- 



*) Por. 1. c. str. 87: „St4jd przypomina sie Ossyau (wielbiony przea Brodzińskiego), 
tak jak on więcej melancholijny, niż tkliwy**. 

') Historya miasta Lwowa... z opisaniem dokładnem okolic i potrójnego oblęże- 
nia... przez Bart/omieja Zimorowicza po łacinie napisana a teraz na żijdanie powszechne 
pracJi Marcina Piwockiego... na język (K>lski przewożona. Lwów 183^ł. Piwocki zbierał 
przedpłatę na to dzieło a bilet prenumeracyjny pzechował się w Księgoznawstwie Przy- 
lęckiego (Rękopis bibl. Ossolińskicli 1. 1. 820 str. 275), charakteryzując dosadnie ówczesne 
stosunki literackie w Galicyi. Zamiast słów : język polski użyto tam wyrażenia „słowiań- 
ski język w Galicyi używany" a przedpłatę złożyło 27 osób, przeważnie duchownych 
i profesorów gimnazyalnyoh. 

') Przytoczona przez Piwockiego 1. c. str. IV— V. 



testatis I^eopoliSy metropolia Busstae in regno Poloniae, univer8t8 et sinr 
gultSy guorum intereat notum testatumgue facimus^ ale o zasłużonym rajcy 
i obrońcy miasta Lwowa nie umiał nic więcej powiedzieć prócz tego, 
że był pisarzem urzędu radzieckiego koło r. 1660 (sic!) i że potem zo- 
stawszy konsulem miasta napisał i wydrukował (sic!) koło r. 1672 dwa 
dzieła, z których jedno zatytułowane Leopolis trtpfex a drugie Fm Ulu- 
stres cwitatis Leopoliensis, Do tego stopnia zatraciła się tradycya o Bar- 
tłomieju w jego rodzinnem mieście i to już w 90 lat po jego śmierci. 

Panujących w tym względzie ciemności nie rozswiecił ks, Ignacy 
Chodyniecki w ustępach Zimorowiczom poświęconych^), bo oparł je 
prawie wyłącznie na ocenie Brodzińskiego i wiadomościach podanych 
przez Mostowskiego i Bentkowskiego. Nie posunął też kwestyi naprzód 
i sympatyczny Edward Odyniec*), który w artykule zajmującym 
się głównie Sielankami i Roxolankami i rozpatrującym je ze stanowiska 
romantyków polskich przyznaje Szymonowi trzecie po Kochanowskim 
miejsce ze względu „na gładkość wiersza", tudzież „czystość i moc ję- 
zyka". Dopiero gruntowna i w utwory Bartłomieja głębiej wnikająca 
rozprawa Augusta Bielowskiegop. t. Dwaj Zimorowicze postawiła 
odrazu cała sprawę na innem stanowisku. Znakomity i niestrudzony ba- 
dacz okazał już wówczas (w r. 1839) niezwykły talent krytyczny, udo- 
wodniwszy zapomoca rozbioru pojedynczych pieśni, że Sielanki i Roxo- 
lanki nie mogą pochodzić od jednego autora. Wywody swoje poparł 
wiadomościami zaczerpniętemi z Leopolis triplex i Vir% ittustres i na 
podstawie ich przypisał Sielanki Bartłomiejowi a Roxolanki Szymonowi. 
Zebrawszy następnie podane przez siebie szczegóły biograticzne w jedne 
całość ułożył z nich krótkie życiorysy obydwu braci, które też utrzy- 
mały się długo nienaruszone prawie aż do najnowszych czasów. 

Usterki w rozprawie Bielo wskiego, zamieszczonej w poznańskim 
„Tygodniku literackim" Wojkowskiego^), pochodzą albo z opracowań 
poprzedników, na których się opierał, albo z chęci połączenia szczegółów 
luźnych i z sobą nie związanych. Bielowski pragnąc je w całość po- 
wiązać posługiwał się niejednokrotnie fantazyą, jak np. w twierdzeniu, 
że niedaleko od niewielkiego gospodarstwa Zimorowicza „wyzierał z po- 
między śliw i jabłoni dworek Szy mono więzów", lub że „obaj mieszcza- 
nie znali się osobiście", bo dom Szy mono wicza leżał w śródmieściu a nie 



>) Dykcyonara uczonych Polaków (Lw5w 1838) t. III, str. 406—412 i Higtoiy* 
miasta Lwowa (Lwów 1829; str. 437 i 438. 

') W przedmowie do nowego wydania Sielanek i Roxo1anek Rporz^dzonego przez 
Bobro wicza w Lipska r. 1836. 

•) T. II, z r. ia39, 8tr. 310-312 i 318-320. 



ŹTCIfi 1 DZIEŁA BARTŁOMITCJA I SZlTMÓKA ŻlMÓROWiCZÓW. 9 

przy ulicy Gliniańskiej, a sam poeta przebywał pod koniec żywota poza 
granicami Lwowa. Mylnie też nazywa Bielowski pierwsza żonę Bartło- 
mieja Katarzyna Duktynicka, którego to błędu byłby z pewnością uni- 
knął, gdyby był i w tern miejscu korzystał z Leopolw trtplex w ręko- 
pisie, a nie w lichym przekładzie Piwockiego. Drobne te jednak usterki 
nie ubliżają w niczem bystrości autora, którego Dwaj Zimorowicze od- 
znaczać się zawsze będą prawdziwym zmysłem krytycznym i spostrze- 
gawczym. 

Rezultaty badań Bielowskiego nie prędko przyjęły się w społe- 
czeństwie polskiem, a jego wyżej wymieniona rozprawa może być chyba 
tylko dowodem, że wówczas nie było wielkiej łączności między Pozna- 
niem a Warszawa, Krakowem i Lwowem, pomimo że pierwszy odgrywał 
wtedy nierównie większa rolę w literaturze naszej, niż dzisiaj. Chociaż 
bowiem w Piśmiennictwie polskiem Edwarda Dembowskiego, 
wydanem w Poznaniu już w r. 1845 omówiono oddzielnie obydwu Zi- 
morowiczów ^), to przecież trzej następni pisarze: Michał Wiszniew- 
ski, Wacław Aleksander Maciejowski i ks. Sadok Baracz 
nie znają jeszcze widocznie rozprawy Bielowskiego, gdyż tak Koxolanki 
jak i Sielanki przypisują jedynie Szymonowi. Prac ieh jednakże pomi- 
nąć w zupełności nie można, bo obok szczegółów błędnych zawierają 
i nowe, przez poprzedników nie poruszone. 

I tak Wiszniewski*), opierający się zresztą na pracach poprze- 
dnich bibliografów i na Brodzińskim, domyśla się chyba na mocy ety- 
mologicznego wywodu i analogicznych przykładów lub wrodzonej intu- 
icyi, — bo aktów dotyczących znać jeszcze nie mógł — że Zimoro- 
wicze, jak długo mieszkali na przedmieściu, nazywali się Odzimkami 
i że dopiero przeniósłszy się do miasta przybrali nazwisko, pod którera 
ich powszechnie znamy. Obok tego on pierwszy wydobywa na jaw nowe 
dziełko Bartłomieja tj. Mowę o męce Chrystusa Pana, identyczna za- 
pewnie z łacińskim utworem: Ecce Deus^ erce homo. 

Artykuł Maciejowskiego*) o tyle tylko ważny, że uzupełnia 
liczbę dzieł Bartłomieja, podając obszerniejszą wiadomość o nieznanym 
jeszcze bibliografom Testamencie luterskim. Natomiast życiorysy obu 
Zimorowiczów pióra ks. Sadoka Baracza*), wprawdzie najdłuższe 



*) Piśmiennictwo polskie w zarysie (Poznań 184:6) na str. 21.S. 

«) Historya literatury polskiej t. VI. (Kraków 18^) str. 540. t. VII (tamże 1845) 
sir. 191-195, t. VIII (1851) str. 100—101 i 103, tudzież t. IX (1857) str. 224. 

») Piśmiennictwo polskie (Warszawa 1852) t III, str. 697. 

*) Żywoty sławnych Ormian w Polsce str. 400—409 (Lwów 1856). Ks. Barącz 
wydrukował nadto list Bartłomieja Zimorowicza z r. 1669 w Pamiętniku dziejów pols- 
kich (Lw6w 1855) str. 64, 65. 

Roiprawy Wydt. filolog. T. IX Uf. 2 



10 KORNELI JULIUSZ HECK. 

Z dotychczasowych i najbardziej w szczegóły obfite, ale też i najwięcej 
bałamutne. Autor, który oczywiście obydwu poetów zaUcza do nacyi 
ormiańskiej, zadał sobie wprawdzie wiele trudu i korzystał z większej 
ilości źródeł, niż jego poprzednicy, ale postępowanie jego jest tak nie* 
krytyczne, źe prawda spotyka się tu na każdym kroku z cała wiązanka 
szczegółów mylnych i twierdzeń należytej podstawy pozbawionych, a dwa 
wyciągi z aktów archiwum lwowskiego, w uwagach do żywota Bartło- 
mieja umieszczone, nie maja najmniejszej wartości, jako źle pojęte i od- 
czytane. 

Cały okres badań, przeważnie z dzisiejszymi wymogami nauki 
niezgodnych, zamykają dwa obszerniejsze artykuły Henryka Felsz- 
tyńskiego^) i Franciszka Maksymiliana Sobieszczań- 
d k i e g o *), którzy zestawiwszy dotychczasowe prace o Zimorowiczach 
prawią nam aż o trzech poetach tegoż nazwiska i powtarzają prawie 
dosłownie, choć bez przytoczenia źródeł, estetyczne sady poprzedników. 
Jedyna ich chyba zasługą, że uwzględnili rozprawę Bielowskiego i za- 
poznali wreszcie szerszą publiczność z jej rezultatami^ przez co położono 
raz na zawsze koniec łączeniu Sielanek z Roxolankami i przypisywania 
ich jednemu i temu samemu autorowi. 

Tak więc dorobek literacki ') prawie stu dziesięciu lat był wprar- 
wdzie niewielki, ale zawsze nie do pogardzenia. Po zupełnem przerwa- 
niu się wszelkiej tradycyi krzątano się dosyć żywo koło wydobycia na 
jaw zapomnianych utworów obydwu Zimorowiczów, wydano aż pięć razy 
ich Sielanki i Roxolanki i wypowiedziano o nich sad w ogólności tak 
dodatni, że obaj poeci stanęli na wyżynie, na jakiej przez dłuższy czas 
utrzymać się nie mogli. Prawie wszystkie jednak te prace były przy- 
godne i dorywcze i dlatego mało w rzecz wnikające. To też tylko re- 
zultaty rozprawy Bielowskiego utrzymały się do dni naszych, — inne 
prócz wiadomości bibliograficznych nie maja prawie żadnej wartości. 



W nowszych czasach poszły prace odmiennym i lepszym torem. 
Pierwszy Felicyan (Faleński) w studyum nad trenami Kochanów- 



') Por. Sielanki Józefa Bartłomieja i Szjmona Zimorowicza w wydaniu K. J. 
Turowskiego. (Przemyśl 1857) str. 148—152. 

') W wielkiej encyklopedii powszechnej Orgelbranda sub voce. 

') Pominąłem oczywiście drobne artykuły, nic nam nowego nie przynoszące, jak 
np. we „Lwowianinie* z r. 1835 itd. 



ŻYCIE I DZIEŁA BARTŁOMIEJA I SZYMONA ZIHOROWICZÓW. 11 

skiego wykazał *), źe Zimorowicz Bartłomiej czerpał dosyć wiele z wie- 
szcza czarnoleskiego. Uzasadnił to i rozwinął o wiele lepiej i grunto- 
wniej p. Józef Nogaj w dwóch rozprawach specyalnie temu przed- 
miotowi poświęconych^). Ocenę ich obszerniejsza podałem na innem 
miejscu *), a tu tylko nadmieniam, że sumiennym tym i gruntownym 
pracom zarzucić jedynie można pewną czasami nieostrożność w wyszu- 
kiwaniu miejsc podobnych, tudzież abstrakcyjne stanowisko przy oce- 
nianiu utworów Zimorowicza, nie uwzględniające stosunków, w których 
poeta przebywał. 

W przeciwii i)?twic do rezultatu osiągniętego przez p. Nogaja, że 
talent Bartłomieja był nietyle twórczym ile reprodukcyjnym, wystąpił 
na trzy lata przedtem p. Felicyan Suryn*) z artykułem sielanko- 
pisarzom polskim poświęconym, w którym ocenia nader przychylnie 
Sielanki, ale już z zupełnie innego stanowiska, niż Brodziński. Oto 
choć sam właściciel większych posiadłości, jest widocznie z przekonania 
demokrata i dlatego unosi się szczególnie nad tymi pieśniami Bartło- 
mieja, w których zawiera się ostry protest przeciw postępowaniu szlachty 
wobec ludu, a potępia te sielanki, w których poeta idzie za przykładem 
swych poprzedników i skłania się ku naśladowaniu wzorów ze świata 
starożytnego. Chwali więc Bartłomieja za „dziwny talent do rysów do- 
sadnich^ tudzież za „styl chropawy, silny, energiczny, męski" i przy- 
znaje mu pierwszeństwo przed Szymonowiczem, którego „talent zagłu- 
szyły mitologiczne brednie i chwasty", jak i przed Wergiliuszem „który 
pisał napuszyste pochwały dla Augusta, mordercy jego przyjaciół". 

Jakaż to sprzeczność i niezgodność w zapatrywaniach z p. Falcń- 
skim, który dziwnym trafem również pod pvseudonimem Felicyana się 
ukrywszy, na 18 lat przedtem wykazywał na przykładach *), jak Zi- 
morowicz „wypisuje żywcem" z Kochanowskiego i jak Hylasa „wprost 
zlepił z rozmaitych zwrotów branych na wyrywki z Trenów". Istnieje 
jednak między tymi autorami i ta różnica, że p. Faleński wywody swoje 



>) Biblioteka warszawska z r. 1866 t. I: Treny Jana Kochanowskiego studyami 
i przjpisami objaśnione, a zwłaszcza rozdział drugi p. t. Treny jako szkolą naślado- 
wania. 

') Wpływ poetów łacińskioh na sielanki Józefa Bartfomieja Zimorowicza. Osobne 
odbicie z XI toma rozpraw Wydziału filologicznego Akademii umiejętności. Kraków 1886 
str. .% i Rozbiór krytyczny sielanek Józefa Bartłomieja Zimorowicza w sprawozdaniach 
lY. c. k. gimnazyam we Lwowie za rok szkolny 1887 str. 71. 

•) Ob. Ateneum z r. 1887 t. III, str. 375—381 i Muzeum z r. 1888 str. 567 nstp. 

*) Sielankopisarze polscy, studyum literackie. „Tygodnik powszechny** z r. 1884 
nr. 1 — 5. (Warszawa). 

^) Biblioteka warszawska I. c. 



12 KORNELI JULIUSZ HBCK. 

popiera argumcnt^^mi w oczy bijącymi, podczas gdy subjektywna kry- 
tyka p. Sury na, napisana z dzisiejszego, socyalnego punktu widzenia, 
grzeszy niewniknięciem i nieprzeniesieniem się w stosunki literackie 17 
stulecia. Jeden tylko szczegół trafnie w niej podniesiony i zaznaczony, 
a mianowicie, że niektóre pieśni w Sielankach Bartłomieja sa raczej 
tragicznymi obrazami historycznymi niż sielankami, atoli i ten sad, choć 
nie tak dobitnie, wypowiedział Odyniec prawie na pięćdziesiąt lat przedtem *). 

Wyjaśnieniu wątpliwych kwestyi bibliograficznych poświęconą jest 
przedmowa dra Władysława Wisłockiego w wydaniu Hymnów 
Zitnorowieza na uroczyste święta Bogarodzicy^. Znakomity bibliograf 
nietylko że dziełko to Bartłomieja na jaw wydobył i starannie je wydał, 
ale nadto w gruntownej i ze znajomością rzeczy napisanej przedmowie 
zwrócił pierwszy uwagę na świadectwo Rudomicza i na jego to głównie 
podstawie usunął owo błędne , na pomyłce Krasuskiego oparte mniema- 
nie^) o istnieniu rajcy lwowskiego, Zimorowicza Macieja. Wniosek, jak 
to już dzisiaj twierdzić mogę stanowczo*), był zupełnie słuszny, bo 
akta miejskie żadnego Macieja Zimorowicza nie znają, a znałyby nie- 
zawodnie, gdyby tak wybitna godność we Lwowie piastował. Niepotrze- 
bnie tylko p. Wisłocki nagina podniosłe Hymny Bartłomieja do sposobu 
pisania jego młodzieńczych utworów, gdyż między nimi nie ma prawie 
żadnego podobieństwa. Również należało uwzględnić i Księgoznawstwo 
Przyłęckiego, bo tam znajduje się pierwsza wiadomość i o Vox łeanim 
o Adwcattis mundt\ które p. Wisłocki uważa za uratowane dopiero 
przez dra Estreichera. 

Drobny przyczynek do znajomości bibliografii Bartłomieja dorzucił 
hr. Maurycy Dzieduszycki, wydrukowawszy cztery nagrobki jego pióra '^)> 
a autor niniejszej monografii wydał kilka drobniejszych prac, o których 
mowa poniżej. Wreszcie p. Władysław Łoziński w artykule p. t- 
Zięć poety scharakteryzował w ogólności trafnie, choć nieco za surowo 
Bartłomieja jako dorobkiewicza i podał do wiadomości akt wydziedzi- 
czenia jego marnotrawnego zięcia^ Jana Kralla •). 

Artykuł p. Łozińskiego kończy właściwie wszystkie dotychczasowe 
prace, do Zimorowiczów się odnoszące, atoli biograf ich nie może po- 



>) L. c. 

<) Biblioteka przedruków I. Kraków 1876. 

') Por. wyżej na str. 3. 

*) Na podstawie rozległych poszukiwań w archiwum miasta Lwowa, których owo* 
cem wspomniane materyały biograficzne do iywnta B. Zimorowicza. Por. wyżej str. 2. 

^) Kościół katedralny lwowski obrządku kunińskiego. We Lwowie 1872 str. 26 nstp. 

*) Kwartalnik historyczny rocznik IV. (Lwów 1890) str. 50 nst. Por. nwje 
teryaty biograficzne 1. c. Cz. II. 



ŻTCIB I DZIEŁA BARTŁOMIKJA I SeTMONA ZiMOROWrCZÓW. 13 

niinać jeszcze jednego nierównie większego dzieła pióra tegoż samego 
autora, które w ślad za jego Złotnictwem Iwowskiem *) i kilku dro- 
bnymi rozprawami *) ukazało się niedawno we Lwowie i obudziło wielkie 
zainteresowanie w szerokich kołabh czytającej publiczności. 

Oto po miejscami cennej, ale przeważnie na ścisłem stanowisku 
naukowem nie stojącej Historyi miasta Lwowa pióra ks. Ignacego Cho- 
dynieckiego^), po gruntownej ale nieudolnie i stronniczo napisanej 
Kronice Dyonizego Zubrzyckiego*) i po sumiennej ale su- 
chej pracy Wilhelma R a s p a ^) dał nam p. Łoziński w Pa- 
trycyacie i mieszczaństwie Iwowskiem z 16 i 17 
wieku ^) barwny obraz tego społeczeństwa, które złożyło się na nadanie 
stolicy Czerwonej Rusi szerszego, historycznego i cywilizacyjnego zna- 
czenia. Znakomity autor nie zgubił się w lesie nieprzetrzebionych jeszcze 
materyałów i bystrym wzrokiem znalazłszy odrazu trafny punkt widze- 
nia pochwycił Lwowian ze stanowiska badacza i artysty, co pomijając 
szczegóły nawet większego rozgłosu zażywające, śledzi i przypatruje się 
objawom charakterystycznym, całe społeczeństwo dokładnie i żywo ma- 
lującym. To też słusznie doczekało się to dzieło szerokiego uznania, 
zwłaszcza źe ujęto je w dziwnie powabna, powiedziałbym nawet mi- 
strzowską formę, która naginając się w słowach do artystycznej dłoni 
antora, wytwarza nieraz skończone obrazki, żywością barw nałożonych 
najlepsze utwory przypominające. 

Głębszej ocenie nie mogę oczywiście poddawać na tem miejscu 
tak znakomitego dzieła, zwłaszcza że dokonali tego już inni, choć do- 
prawdy wcale nie tak jeszcze dokładnie^ jakby tego doniosłość utworu 
wymagała. Atoli słów jeszcze parę muszę mu poświęcić, bo zapatruję 
się na nie z odmiennego punktu widzenia, jak inni^ bo i sam zniewo- 
lony jestem w niniejszej pracy dotknąć obszerniej ówczesnych stosun- 
ków lwowskich i pozyskać tem samem tło, tak koniecznie potrzebne do 
jaśniejszego przedstawienia pisarza, co całe prawie życie przebył we 
Lwowie, najściślej z jego dziejami związany. 



') Lwów 1889. 

*) Spór drukarza z księga r/em (Kwartalnik histoiyczny, rocznik III str. 703 — 706) 
i Lfoopolitana (tamże roeznik IV. str. 437—467). 

') Historya stołecznego miasta Lwowa od załuienia aż do czasów teraźniejszych. 
Lwów 1825. Współczesna recenzya w Czasopiśmie księgozbioru Ossolińskich r. 1829) 
str. 106-116. 

*) Kronika miasta Lwowa. Lwów 1844. 

*) Beitraege zur OeMchichte der Stadt Lemberg w Archiv fur oetierreichUcIte Oe- 
»Mehie t 4% str. 373—504. 

•) Drugie wydanie. Lwów 1893. 



14 K0RNBŁ1 JULIUSZ HROK. 

Nie wchodząc więc w bliższe szczegóły Patrycyatu, muszę zazna- 
czyć, że i ten znakomity zresztą utwór nie wolny jest od usterek, gru- 
pujących się mojem zdaniem jedynie koło zanadto idealnego przedsta- 
wienia rzeczy. Tak ładnie, jakto szanowny autor nam przedstawia, 
w dawniejszym Lwowie stanowczo nie było, a sprowadziła badacza na 
mylna drogę ; jak mi się wydąjo, następująca okoliczność. 

Szanowny autor zabrawszy się do opracowania przedmiotu, który 
przykuł jego uwagę, znalazł po rozejrzeniu się w niezbadanym dotych- 
czas niateryale taki stan rzeczy, jakiego po stronniczej kronice Zu- 
brzyckiego, żadnsi miarą nie mó^ł się spodziewać. A że prawdziwie zdolni 
ludzie nie zwykli iść droga środkowa, przeto i autor dał się unieść 
temu prądowi i dał nam obraz, każdego z czytelników w zdumienie 
wprawiający. Momentów do tego powodu dostarczających było sporo, 
Ci przemyślni i zabiegliwi Niemcy z własnem prawem i lepszą trady- 
cyą z własnej ojczyzny, ci rzutni i ruchliwi Ormianie, utrzymujący 
rozległe stosunki z szerokimi obszarami wschodu, ci Rusini, którzy mó 
wili wprawdzie po polsku, • ale zawsze Rusinami pozostawali, ci Włosi, 
którzy wyższy cywilizacyjny pierwiastek z sobą przynieśli i wreszcie 
sami Polacy w ślad Niemców wstępujący, — to wszystko z domieszka 
iście nienaturalnego zbytku złożyło się na mozaikę osób i charakterów, 
każdego ku sobie pr^sy ciągającą, a cóż dopiero autora, który poczu- 
ciem artystycznem owiany nie spodziewał się w aktach znaleść czegoś 
podobnego. Obraz zaś stworzony przez niego musiał następnie trafić 
do serca publiczności polskiej, zwracającej się chętnie ku lepszej prze- 
szłości, a przytcm pełnej nieświadomości dawnych lwowskich stosun- 
ków, publiczności, wśród której znajdowało się przedtem bardzo niewielu, 
lepiej w te 8[)rawy wtajemniczonych. Przecież zaledwie kilka lat dzieli 
nas od czasu, kiedyto całkiem poważnie i dopiero z użyciem aż całego sze- 
regu argumentów starano się uzasadnić, że Szymon z Brzezin, rajca lwow- 
ski, nie należał do nacyi ormiańskiej, nie mówiąc już nic o Bartłomieju Zi- 
morowiczu, którego głos powszechny czynił równocześnie i rajca i Or- 
mianinem i przypisywał mu dwa przymioty, według ówczesnych pojęć 
zupełnie z sobą niezgodne. 

Atoli zdaje mi się, że rzecz należy uchwycić i pojąć nieco ina- 
czej. Ludzie w usposobieniu i uczynkach zazwyczaj nie przekraczają 
średniej miary i najbliższym prawdy bywa badacz, który idzie drogą 
środkową, w dsiiejach Lwowa już bezwarunkowo najwłaściwszą. Gdyby 
kto zechciał się więcej zająć sobkowską gOvspodarką panów rajców, gdyby 
kto odliczając pojedyncze wyjątki z pomiędzy klasy zamożniejszych ze- 
chciał się bliżej przypatrzeć małej oświacie i wcale nie „europejskiemu 
horyzontowi" ogółu, gdyby szerzej rozwiódł się o ubogich kramarzach 



ŻYCIE I DZIEŁA BARTŁOMIEJA I BZYMOKA ZIUOROWICZÓW. 15 

i przedmieszczanach, nierównie większe obszary jak samo miasto za- 
tiiieszknjacych, a nie ograniczał się do pamiętnika Kunaszczaka^ który 
nie był niczem innem, jak typem lichwiarza dość powszednim między 
uboższa warstwa ludności ruskiej i znanym nawet dobrze w literaturze 
Małorusinów ^), — to wówczas prawdopodobnie uzyskałby odmienne kon- 
tury, nie nadające się do obrazu, jaki przed nami p. Łoziński roztoczył. 
A nawet z samych cytatów, przytoczonych w Patrycyacie możnaby nie- 
kiedy wysnuć odmienne wnioski, jeżeli na odpowiednie wzmianki rzuci 
się więcej światła. W oświetleniu jednak autora, który jak prawdziwy 
malarz umie uwydatnić tylko potrzebne mu ustępy, przechodzą one nie- 
postrzeżenie przed oczyma, nie zwróciwszy uwagi czytelnika. 

Wszystko to nie ubliża oczywiście dziełu, które było i pozostanie 
mistrzowskiem co do formy, a znakomitem co do treści, bo choć nie 
daje obrazu zgodnego całkiem z rzeczywistością, to przecież otworzyło 
nam skarbnicę nieznanego świata i pouczyło, czego szukać i spodziewać 
się w starodawnym Lwowie. Po niem już łatwo pozostające luki wy- 
pełnić i na właściwa drogę trafić. Mamy bowiem i kronikę Zubrzy- 
ckiego, która wprawdzie z dziełem p. Łozińskiego nie może nawet 
w dalekiej mierze iść w zawody, ale pouczającą jest właśnie dlatego, 
że z powodu stronniczego uprzedzenia nie szczędzi barw przyćmionych, 
których tak mało w potężnym jej rywalu '). 



Takie to prace może mieć pod ręka biograf Zimorowiczów. Odno- 
szą się one przeważnie do dłuższego i obfitszego w czyny życia Bar- 
tłomieja i choć niektóre z nich a zwłaszcza nowsze, dochodzą do powa- 
żnych już rezultatów, to przecież wszystkie pozostawiają jeszcze cały 
szereg punktów zupełnie niewyjaśnionych, gdyż dotykają tylko pewnych 
stron w działalności obydwu braci. Stad po.<zukiwania moje musiałem 
przedsięwziąć w trojakim kierunku i właściwą pracę poprzedzić innymi, 
torującymi drogę do napisania samejże monografii. 

Najpierw chodziło oczywiście o poznanie przeróżnych dziełek, wspo- 
minanych przez naszych biografów, co nie było rzeczą łatwą wobec roz- 
prószenia polskich druków po rozmaitych większych i mniejszych bibHo- 
tekach. Nie wspominając więc nic o zakładzie narodowym im. Ossoliń- 
skich, którego bogaty księgozbiór stał dla mnie zawsze otworem, kołatałem 



') Por. np. Tarasa Szewczenki: Nazar Stodoła. 

") Pominąłem oczywiście drobne i okolicznościowe artykutj nic nowego nie przy- 
noszące, jak np. we Lwowianinie z r. 1835 itd. 



16 KOftNlSŁl JtJŁlUS2 ItBCK. 

po kolei do obu lwowskich bibliotek hr. Dzieduszjckiego i Pawlikow- 
skiego, uniwersyteckiej w Krakowie i Warszawie, cesarskiej w Peters- 
burgu i prywatnej X. X. Czartoryskich w Krakowie, hr. TarnoWiikiego 
w Dzikowie, Kurnickiej i hr. Czarnieckiego w Poznańskiem^ tudzież 
Chreptowiczów w Szczorsach na Litwie. Prócz ostatniej, skąd żadnej 
odpowiedzi nie otrzymałem^ doznałem wszędzie życzliwego poparcia, 
o ozem wspomnieć mi jeszcze wypadnie przy każdem dziełku z osobna. 
Najzasobniejszym w utwory Zimorowiczów okazał się zakład nar. im. 
Ossolińskich i prywatny księgozbiór hr. Czarnieckiego w Rusku i im to 
właściwie zawdzięczam możliwość podjęcia całego szeregu drobnych wy- 
dawnictw. Wychodziły też po kolei Żywot Kozaków Lisowskich *), Vox 
Leonis^)^ Testament luterski^), Ecce Deus ecce homo^ Jesus Maria Jo- 
seph i inwentarz szpitala św. Ducha *), Kilka drobnych utworów zna- 
lazło pomieszczenie w poniżej nadmienionych materyałach biograficznych, 
a reszta nie jest już taka rzadkością, żeby je koniecznie wydawać na- 
leżało. Jedynie jeszcze kronikę Zimorowicza poczuwam się do obowiązku 
wydać w oryginale łacińskim, do czego też poczyniłem już odpowiednie 
prace przygotowawcze. 

Obok tego należało zająć się poszukiwaniem nowych szczegółów 
biograficznych. Archiwum warszawskie i aktów grodzkich i ziemskich 
w Krakowie, tudzież rękopisy biblioteki Jagiellońskiej nie zawierają nic 
w tym względzie uwagi godnego, natomiast poszukiwania w dziale rę- 
kopiśmiennym biblioteki Ossolińskich i w archiwum aktów grodzkich 
i ziemskich we Lwowie wydały plon obfity, a już prawdziwa kopalnia 
okazało się archiwum miejskie we Lwowie, gdzie znajdują się setki na- 
der cennych aktów, odnoszących się bezpośrednio do działalności i ży- 
wota Bartłomieja Zimorowicza, podczas gdy do życia Szymona oprócz 
wydanego już poprzednio nagrobka zaledwie tylko trzy drobne przy- 
czynki udało mi się odszukać. Z całego szeregu tych materyałów ogło- 
siłem poprzednio tylko inwentarz ruchomego majątku i biblioteki Bartło- 
mieja ^), tudzież pięć listów tegoż poety ®) i jeden w jego sprawie pisany 

') Sprawozdanie sakfadu nar. im. Ossolińskich sa r. 1886 i w osobnej odbitce. 
Lwów 1886. 

^) Sprawozdanie c. k, gimnazjum lwowskiego im. Franciszka Józefa za r. 1887 
i w osobnej odbitce. Lwów 1887. 

») Przewodnik naukowy z r. 1890, str. 888—905. 

*) Trzy dziefka Bartt. Józ. Zimorowicza w 8. zeszycie Pomniejasyeh źródeł do 
dziejów literatury i cywilizacyi. Stiyj 1891. 

^) Inwentarz rzeczy i dziel należących niegdyś do Józefa Bartłomieja Zimoro- 
wicza. Przegląd archeologiczny t. 2, Lwów 1886. 

*) Listy Szymona Szymonowicza i Józefa Bartłomieja Zimorowicza. Praewodoik 
naukowy z r. 188ł. str. 72—85 



iYClt I bZlEŁA JŚAttTŁOMlS^A 1 SŻTMOKA ZlMOilOWlCZÓW. 1? 

przez króla Jana Sobieskiego do inagistrata lwowskiego^). Resztę wraz 
z poprzednio wydanymi zebrałem w jedne całość i przesłałem do użytku 
Akademii umiejętności w Krakowie *). Sa tam 4 numery do żywota Szy- 
mona a przeszło 650 do życiorysu Bartłomieja. 

Nie mniejsze poczyniłem starania i w trzecim kieruku tj. celem 
uzyskania tła historycznego do monografii. Atoli praca w tym względzie 
postępowała bardzo powoli, zwłaszcza odkąd znalazłem się na prowincyi, 
z daleka od archiwnm miejskiego we Lwowie. Wyprzedził mnie też p. 
Ł<^>ziński przez wydanie Patrycyatu — i dobrze się stało, bo moje nie- 
udolne pióro nie byłoby z pewnością sprostało znakomitemu jego przed- 
stawieniu. Głównie też na dziele p. Łozińskiego opiera się i rozdział 
pierwszy niniejszej monografii, choć różni się od niego znacznie w kilku 
ważnych punktach, stosownie do stanowiska zajętego przezemnie powyżej. 



W końcu niech mi będzie wolno złożyć szczere wyrazy publicznego 
i żywego podziękowania wszystkim tym osobom, które nie odmówiły 
mi swego życzliwego poparcia, a więc p. t. PP. hr. Zygmuntowi Czar- 
nieckiemu i drowi Zygmuntowi Celichowskiemu w Poznańskiem, drowi 
Adolfowi Pawińskiemu w Warszawie, p. Stanisławowi Ptaszyckiemu 
w Petersburgu, Stanisławowi hr. Tarnowskiemu, drowi Karolowi Estrei- 
cherowi, drowi Władysławowi Wisłockiemu i drowi Anatolowi Lewic- 
kiemu w Krakowie, wreszcie p. Władysławowi Łozińskiemu i drowi Lu- 
dwikowi Kubali we Lwowie. Wdzięcznie wspominam również ś. p. Ka- 
rola Widmana, którego życzliwość otworzyła mi podwoje archiwum miej- 
skiego we Lwowie w tym czasie, kiedy to do niego przystęp nie był jeszcze 
tak ułatwiony, jak obecnie. 



^) Gazeta lwowska z r. 1883 nr. 113. 
») Por. 8tr. 2. 



->-^0C^- 



Hotprawy Wyd«. filolog. T. XXUI. 



18 KOUNBIJ JULIUSZ nficit. 



WSTĘP. 
Lwów i jego mieszkańcy z początkiem XVII. stiileci<i. 

(żywszy ndział Czerwonej Rusi w piśmiennictwie polskiem z końcem 16 wieku. — 
Przyczyny i analogiczne przykłady : dawniejsza kultura, polonizacya i wzrost ludności. — 
Buch szlachecki i mieszczański. — Lwów. — Katusz i rynek. — Ulice i mury. — 
KoAciofy i gMwniejsze budynki. — Kamienice i ich urzjjdzenie. — Btoto. — Wodo- 
ciągi. — Przedmieścia i ich wygląd. — Wioski miejskie. Ludność. — Liczba do- 
mów i mieszkańców. — Cztery uarodowości. — Katolicy i ich rząd. — Kasy miejskie, 
dochody i rozchody. — Ormianie i ich autonomiczny ustrój. — Rusin! i ich położe- 
nie. — Żydzi, ich handel i sposób postępowania. — Przedmieszczanie. — Starosta. — 
Handel, jego artykuły i wzrost. — Przemysł i rzemiosła. — Cechy. — Przyczyny 
upadku handlu i rzemiosł. — Oświata. — Szkoła przy kościele Panny Maryi śaiei- 
nej, późniejsza katedralna. — Rektor, jego stanowisko i dochody. — Pomocnik rektora 
i kantor. — Uczniowie. — Na ozem polegał główny nacisk w wykształceniu ? — Roz- 
miar nauki i układ z Jezuitami. — Przedstawienia sceniczne. — Skargi Ursyna i brak 
karności. — Prośby o jałmużnę. — Szkoła przy klasztorze OO. Franciszkanów. — GO. 
Jezuici i ich konwikt. — Szkoły ormiańska i ruska. — Drukarnie polskie i ruskie — 
Ostateczne wnioski. — Upadek zupełny oświaty. — Żarliwość religijna i nowe kla- 
sztory. — Życie mieszczan. — Zajęcia codzienne. — Kobiety, dzieci i ich inspektoro- 
wie, głowa rodziny i jego czeladź. — Częsty wyjazd z miasta. — Goście i gospody. — 
Życie w rodzinie. — Niektóre sprzęty, pożywienie, łaźnia. — Święta. — Bractwa i pro- 
cesye. — Przechadzki i towarzystwo strzeleckie. — Ważniejsze zdarzenia: karawany, 
obchody radosne i nietolerancya dla protestantów, pożary i morowe powietrze. — Za- 
kończenie). 

W drugiej połowie szesnastego wieku i pierwszej siedemnastego 
spostrzegamy w naszej literaturze zjawisko nader interesujące, choci^iż 
wytłómaczone zupełnie analogicznymi przykładami z historyi. Oto pra- 
wie milcząca dotychczas Ruś Czerwona, zabiera poważny głos w piśmien- 
nictwie naszera i za Rejem występują kolejno Szarzyński, Szymonowicz 
i obaj Zimorowicze, nie licząc raniej głośnych, lub tylko chwilowo w tych 
stronach przebywających, jak n. p. Skargi, Klonowicza i innych. Wpra- 
wdzie ówczesny nasz poeta, europejskiego horyzontu i wykształcenia, 
tyle sympatyczny dla nas Jan Czarnoleski, który polską literaturę wy- 
dobył z kolebki i dał jej zasoby do dłuższego nowego życia, przebywa 
z daleka od krainy ruskiej, atoli szereg wyżej wymienionych, tak wy- 
bitnych, z tych stron pochodzących przedstawicieli piśmiennictwa nie 
może być czems przypadkowem i głębszej przyczyny pozbawionem. 

W czasach odległej starożytności, gdy się już zużyły siły przesła- 
wnej Hellady, literatura grecka przeniosła się do zhellenizowanego wschoda. 



ŹrClE 1 DZIEŁA BARTŁOMIEJA I SZYMONA ZIMOKOWICZÓW. 19 

a kiedy później marnieć poczęła żywotność bankructwem fizycznem 
i materyalneni wyniszczonej Italii, piśmiennictwo rzymskie zasilały po 
kolei zromanizowane prowineye, najpierw Galia przed alpejska, potem 
Hiszpania i Galia właściwa, a wreszcie i j)ółiiocna Afryka. I w histo- 
ryi literatury naszej mamy taki bijący w oczy przykład, na który zwró- 
cił już uwagę j). Piotr Chmielowski w dziele o Mickiewiczu '). 

Dzieje pogańskiej Litwy rozpoczynają się o trzy wieki później, 
niż bistorya Polski, a właściwe jej zbliżenie się do kultury zachodniej 
nastąpiło jeszcze o jedno stulecie później, z {)rzyjęcioni chrześcijaństwa 
])rzez Władysława Jagiełłę. To też Litwa występuje poważniej dopiero 
w UK) lat po Polsce, a wystąpienie jej jest tak potę/ne i stanowcze, że 
kraj, dotychczas w naszem piśmiennictwie mało udziału biorący, wyzna- 
cza mu teraz nowy kierunek i sprowadza je na nowe tory — bo siły 
były świeże a polonizm wniknął był podówczas już głęboko w krew 
społeczeństwa litewsko-ruskiego, zwłaszcza na zacboduich jego granicach. 

Równocześnie z Litwa poczynają zasilać nasza literaturę i trzy po- 
łudniowe prowineye ruskie; Czacki i Kraszewski znajdują pole do dzia- 
łania na bieraym dotychczas Wołyniu, Podolu i Ukrainie, a szereg po- 
etów takiej miary, jak Malczewskie Zaleski i Goszczyński wzbogaca 
naszą narodową literaturę nowymi typami i nowymi obrazami. Dlaczego? — 
Trzy te prowineye miały wprawdzie kulturę osobna, -częściowo tak 
dawną, jak polska, ale była to kultura nam obca, ruska i wschodnia, 
która rozwinąć się wyżej nie mogła, gdyż przyszły na nia ciężkie czasy 
napadów mongolskich i jarzma tatarskiego. Kiedy zaś ona upadła i po- 
rzał wiać przemożny i wrogi jej prąd z zachodu, to długiego trzeba 
było czasu, by się ten nowy kierunek ustalił i na zwaliskach dawnej 
kultury wzmógł i spotęźniał. Ustalił się jednak częściowo tylko, bo ra- 
mie Ilzpltej z czasem osłabło, a ruch społeczny za wojen kozackich za- 
dał potężny cios cywilizacyi zachodniej. Dlatego dopiero z ustaleniem 
sio stosunków, ale już na innych podstawach, poczynają się ruszać te pro- 
wineye, lecz nie tak potężnie jak Litwa, gdyż brakło im ogniska ró- 
wnego Wilnu, gdyż Kijów nigdy nie był miastem polakiem i zawsze 
ci ożył raczej ku Moskwie, niż ku Warszawie, a zastąpić go nie mogły 
inne pomniejsze grody, jak Krzemieniec, Winnica, Kamieniec, lub zży- 
dnwiały Berdyczów. Zresztą skutkiem wojen kozackich polonizm nie za- 
puścił tu tak głęboko swych korzeni, jak w okolicacli Grodna i Wilna. — 
Kijów począł grać z czasem należną mu rolę, ale już nie w literaturze 
naszej, tylko rosyjskiej i małoruskiej. i 



*) Adam Mickiewicz. T. 1, rozdzinT pierwszy. (Kraków i Warszawa 1886), 



20 KORNELI JULTfSZ HECK. 

Na zachód od tych prowincyi leżała Ruś Czerwona, jako brama, 
którą najdogodniej wciskały się na wschód prądy zachodniej kultury. 
To też ważą się tu obydwa kierunki, bo i za daleko do Kijowa i za 
blisko Krakowa, by rodzima ludność małoruska zachowała nienaruszenie 
ciągłą styczność i przynależność z krainą naddnieprzańska. Był wpra- 
wdzie czas, kiedy plemienne pokrewieństwo miało stanowcza przewagę, 
był nawet czas, kiedy szczątki literatury małoruskiej za Daniela i Lwa 
znajdowały najlepsze jeszcze schronienie w grodach podkarpackich, atoli 
chwila ta zbyt krótko trwała, a ciężkie ramię hanów tatarskich zaeię- 
żyło wnet i na tej krainie. — Istniała więc tu oddawna kultura ruska, 
choć była nieznaczną i choć wszelkie zanadto idealne twierdzenia obroń- 
ców jej wielkości nie mogą się ostać wobec trzeźwiej szego poglądu kry- 
tyka, który w Kwartalniku historycznym pod pseudonimem Sigmy morder- 
czą wytoczył im kampanią^). Wywody p. Wł. Łozińskiego, bo takiem 
właściwe nazwisko krytyka, popierają też stanowczo wiadomości i do- 
kumenty historyczne. Wielkość kultury zawisła w prostym stosunku od 
gęstości zaludnienia i nie może być tara znaczna, gdzie około głównego 
nawet miasta znajdują się pustkowia, powoli dopiero później zaludniane. 
Takiem zaś głównem miastem obok Halicza był już wówczas Lwów, 
a takiem pustkowiem jego areae desertae i lasy, naokół niego się cią- 
gnące i dopiero w 15 i 16 wieku zaludniane i trzebione*). 

Z nastaniem polskich rządów kultura poszła odmiennym torem. 
Już w wieku 13 religia katolicka znalazła na Rusi gorliwych krzewi- 
cieli w zakonach 00. Dominikanów i Franciszkanów i jeszcze przed 
zajęciem Rusi przez Kazimierza Wielkiego istniały parafie katolickie we 
Lwowie i Haliczu, do których zaliczali się nietylko Niemcy, dosyć licznie 
jeszcze za czasów ruskich w obu miastach osiedli, ale zapewne i Polacy, 
sporadycznie tu i owdzie mieszkający. Atoli polonizm, a z nim i obrzą- 
dek rzymsko-katolicki począł się na dobre szerzyć dopiero od powtór- 
nego podbicia Rusi przez królową Jadwigę. Szlakiem przez Przemyśl 
wcisnął się żywioł polski w okolice lwowskie, objął jakby żelaznym 
obręczem główne miasto i stad, trzymając się przeważnie dróg handlo- 
wych, rozszerzał się promieniami po kraju, w kierunku Lublina, Lucka, 
Kijowa, przez Halicz do Kamieńca i Mołdawii i wreszcie na południe 



') Malarstwo cerkiewne na Rosi. „KwartAlnik historyczny** t. I, 2 r. 1887 str. 
149—209. 

*) Por. cały szereg odnośnych dat i szczegółów w Aktach grodzkich i ziemBkich, 
w B. Zimorowicza : Viri illuatre$ isivitaii$ LeopolienaU i wydanej przezemnie Lustrac^ń 
starostwa lwowskiego z r. 1570. (Pomniejsze źródła do dziejów literatury i cywilizacyi 
polskiej z XVI— XVII stulecia, Zeszyt drugi. Stryj 1890). 



ŻYCIE I DZ1BŁA BARTŁOMIEJA I SZYMONA ZIMOKOWICZÓW. 21 

ku Karpatom^). Tłumy ludności polskiej osiadły na Rusi Czerwonej 
i choć pozostawione same sobie, bez należytej opieki kościoła, zmarniały 
dla żywiołu polskiego, ale nie zmarniały dla kraju, w którym odtąd 
żyd miały. Dopiero ruch kolonizacyjny z piętnastego stulecia, kiedy to 
zakładano miasteczko za miasteczkiem i osadę za osada, dały krainie 
podkarpackiej gęstsza ludnośd, któraby jeszcze była liczniejszą, gdyby 
Rzplita umiała była skuteczniej bronić poddanych przed ponawiającymi 
się ustawicznie napadami tatarskimi. 

P. Adolf Pawiński ludność Wielko- i Małopolski z czasów Stefana 
Batorego oblicza może trochę za nisko, przeciętnie 807 i 675 głów*) na 
1 milę kwadratową Dla Rusi Czerwonej nie mamy takiego jeszcze obli- 
czenia, ale nie mniejsze zaludnienie [»rzyjąć musimy z końcem szesna- 
stego wieku i dla niej, sadząc po ilości osad i samychże parafii kato- 
lickich 3) i biorąc pod uwagę inną jeszcze wskazówkę. 

Przy pierwszym rozbiorze Polski, mieszkało w zaborze austryackim 
przeszło 272 miliona dusz, co daje mniej więcej 1.600 głów na 1 milę 
kwadratowa. Ludność Lwowa wynosiła wówczas zaledwie 25.000 mie- 
szkańców, a Krakowa 14.000. Ponieważ zaś według zgodnego podania 
dawnych lwowskich pisarzy liczył Lwów w pierwszej połowie 17 wieku 
przeszło 30.000 mieszkańców*), ponieważ dalej między liczbą ludności 
głównego miasta, a gęstością zaludnienia, istnieje zawsze pewien stały 
stosunek, jeżeli tak, jak w tym wypadku nie zmieniają się źródła utrzy- 
mania i zarobku^), przeto musielibyśmy przyjąć, że zaludnienie z cza- 
sów Zygmunta III było przynajmniej takiem, jak z końcem XVIII 
wieku. Atoli wzlać tu jeszcze pod uwagę należy i niebywały upadek 



*) Por. moje przedmowę do wydania Pirawskiego: Statut aJmae archidioecetit 
Leopolientia z r. 1615. (Lwów, nakładem Towarzystwa historycznego w r. 1893). 

«) Źródła dziejowe: Polska XVI wieku, t. XII— XV a zwłaszcza t. XIV, (War- 
szawa 1886 str. 54). Na rodzinę liczy tam szanowny autor po 5 gJów, co zdaje się nie- 
zupełnie odpowiada prawdzie, bo dzisiejsza statystyka poucza, że w krajach słowiań- 
skich przyjmować należy po 11 dusz na dwie rodziny. Skoro zaś dzisiaj tak jest, to 
prawdopodobnie było i przedtem, kiedy łatwość utrzymania była nierównie większt} 
i kiedy społeczeństwo było jeszcze świeższe i tworzące sie dopiero, co na płodność , 
zwłaszcza ludności uboższej, zawsze stanowczy wpływ wywiera. Uczyniwszy więc odpo- 
wiednią poprawkę, przyj^bym dla Wielkopolski dusz około 900, a dla Małopolski około 
750 na 1 milę kwadratową. 

') W roku 1616 było ich nie licząc Lwowa 116. Ob. przedmowę do Pirawskiego 1. c. 
str. 26. 

*) Ks. Franciszek Siarczyński w „Obrazie wieku i panowania Zygmunta III", 
w t. II, str. 226 (Poznań 1858) podaje, że Austrya przy 1. rozbiorze otrzymała 2.600 
mil kw. na których 5.935 wai i 3,64'1.892 mieszkańców, atoli daty te mylne jak cały 
obejmujący je rozdział, na mylnych danych oparty. 

*) Rolnictwo i rzemiosła; przemysłu nie było, tak pierwij, jak i później. 



22 KOIINEŁI JULIUSZ HBCK. 

Lwowa, który z końcem XVI wieku miał nierównie większe znaczenie 
w świecie handlowym, niż o dwa wieki później. Dlatego zmodyfikowaw- 
szy cyfrę prawie do potowy, otrzymamy również mniej więcej 300 — 1000 
głów na 1 milę kwadratowa, co przed.^tawia nam zaludnienie na ówczesne 
stosunki dośó znaczne, skoro przywołamy sobie na pamięć następujące 
charakterystyczne słowa z Nowin pospohtych Jana Benesiusa wydanych 
w Krakowie w r. 1603^): „Italia nie ma ludu i 9 spełoa milionów i Nie- 
miecka ziemia (oprócz Szwajcarów i Niderlandów) nie ma więcej nad 19 
milionów, a z pomienionymi prowincyami nie przechodzi 24 milionów, 
do której liczby podobno nie dochodzi Francya. Hiszpania zaó mniej 
ma ludzi niż Italia, Sycylia ma jeden milion i 300.000 ludzi, Anglia 
trzy miliony i także wiele niższe Niemcy, aczkolwiek te długie wojny 
bardzo wiele wytraciły Flandrów". Tak więc w jednych tylko Nider- 
landach przypadało 3.000 głów na milę kwadratowa, podczas gdy we 
Francyi na takiej samej przestrzeni byto nies])ełna 2.500 a we Wło- 
szech, Niemczech i dzierżawach austryackich około 2.000 mieszkańców. 
Kraje zaś takie jak Anglia i Hiszpania, mające już świetna przeszłość 
poza sobą, nie miały więcej jak 1.000 dusz na milę kwadratową. Stad 
wynika, że przeciętne zaludnienie nawet nieco mniejsze niż jednego ty- 
siąca na milę kwadratowa odpowiada już zupełnie stosunkom, wśród 
jakich wyższa kultura istnieć może. 

Ludność więc Czerwonej Rusi w XVI wieku była już dosyć gęsto 
osiadłą, by się zdobyć na objawy kultury i cyw^ilizacyi, — i to piil- 
skiej, gdyż ta jedynie wobec zmienionych warunków miała większe 
szanse powodzenia i rozwoju. Występuje też ona o trzy wieki pierwiej 
niż na Litwie, bo choć w nieznacznych rozmiarach i na innej podsta- 
wie oparta, sięgała początkiem swym czasów o wiele dawniejszych, wy- 
stępuje też wcześniej niż w innych prowincyach ruskich w skład RzpH- 
tej wchodzących, bo spełniony wcześniej i drugi warunek, t. j. proces 
polonizacyjny postępował tu w tempie o wiele szybszem i silniejszem. 

W objawach nowej polskiej kultury nie bierze oczywiście udziału 
lud, ponieważ ten szybko ruszczeje i popada jak i wszędzie w przy- 
gniatającą zależność od warstw wyższych. Rolę potężniejszego czynnika 
cywilizacyjnego obejmuje najpierw duchowny takiej miary, jak Grze- 
gorz z Sanoka, a następnie spolonizowana lub napływowa szlachta, która 
po usunięciu się kresów dalej na wschód czuje się więcej bezpieczną 



*) Relatiae powszechne, albo nowiny pospolite Jana Botera Benesiusza rozłożone 
na 5 części, z włoskiego na polaki język przez jednego zakonnika od Bernardinów 
wiernie przetlómaczone. Cz. III, str. 95. — Tlómaczero był braciszek Paweł Łęczycki 
(Lenczycius), a drugie wydanie p. t. Theatrum świata wyszło w Krakowie r. 1659. 



ŹYCIJS I DZIIsŁa bARTtOMlfiJA t SZYMOKA 2IMOROWICZÓW. ^i\ 

i obok szabli może się zajmować i nauka. Głównymi jej przedstawicie- 
lami sa Rej i Szarzyński. Po nich niema godnych następców; mch szlachty 
tutejszej szybko zamiera i dzieli ogólne koleje piśmiennictwa naszego. 
Późniejszym od niego co do czasu, ale też i o wiele potężniejszym był 
ruch mieszczaństwa, osiadłego w handlowem i cywilizacyjnem ogniska 
tej prowincyi. 

Lwów przeszedł już był \sówczas początkowe fazy rozwoju, prze- 
szedł jeszcze przed zdobyciem Konstantynopola okres pierwszej świe- 
tności i stał się w drugiej połowie 16 wieku miastem o charakterze 
niemal czysto polskim, miastem, które przetrawiwszy obce żywioły 
i wzmógłszy się po raz wtóry materyalnie i liczebnie, poczęło brać żywy 
udział w piśmiennictwie naszem, nie wytyczając mu wprawdzie nowych 
dróg, ale dostarczając sił zdolnych i pełnych ruchliwości. Potężny jego 
wzrost poznać już i z tej okoliczkości, że właśnie Lwów, a nie inne 
miasto polskie, podejmuje się choć słabej piórem obrony ludu i miesz- 
czaństwa przeciw szlachcie, jako echo tej również nieznacznej walki, 
która w Krakowie w r. 1461 zakończyła się ścięciem burmistrza, dwu 
rajców i trzech ludzi z gminu *). Czas więc, abyśmy się mu bliżej przy- 
patrzyli i poznali i ocenili warunki, wśród których działał Szymonowicz 
i mężniał talent Bartłomieja Zimorowicza, najściślej z dziejami Lwowa 
złączonego. 



Właściwy gród, który w herbie swoim szczycił się „lwem, królem 
zwierząt", był jak wiadomo bardzo niewielki^). Z początkiem 17 stu- 
lecia i jeszcze długo potem zajmowało miasto nader nieznaczną przestrzeń, 
zamkniętą między wałami hetmańskimi, szkarpami, dzisiejszą ulicą So- 
bieskiego i Skarbkowską 3). W środku znajdował się przestronny rynek 



*) Por. Fryderyk Pap^e: Zabicie Andrzeja Tęczyńskiego w Krakowie r. l-^fil 
w Sprawozdaniu zakładu nar. im. Ossolińskieli za r. 1883 i w osobnej odbitce. 

') Niniejszy szkic nie ma pretensyi do dokładnego obrazu, zwłaszcza topografi- 
cznego, do którego trzebaby osobnych, na rozlegle skalę przeprowadzonych studyów. 
Podaję tylko to, co na razie zebrać mogłem i wiem dobrze, że w mojem przedstawieniu 
jest jeszcze pełno luk i miejsc niedokładnie oznaczonych. 

') Widoków Lwowa z 17 stulecia przechowało się dwa, ale niewiele przydatnych, 
bo źle i niedokładnie sytuaeya uwidoczniaj <}cych. Znajdujf| się one w Andrae Cellarii: 
BefftU Póioniae descripłio (Amstelodami 1659 r.) i Oregorii Bruin Cimtates orbis terrarum ; 
oetatni odtworzony takie w dodatku do Piwockiego przekładu kroniki Zimorowi- 
cza. Najlepszym pozostaje jeszcze zawsze plan hr. Dziedusayckiego, dodany do jego 
żywota Władysława Hieronima Sierakowskiego (Kraków 1868). Nie zle również, choć 



24 feORKiJLI JULIUSZ MKCtt. 

O dzisiejszych rozmiarach^), a w nim nierównie mniejszy od obecnego, 
podłużny ratusz (practorium) , budowa dosyó nieforemna, przeważnie 
o trzech piętrach, niższa od strony wschodniej, a wyższa od zachodniej, 
z oknami nierównej wielkości i według zwyczaju z rzadka osadzonemi. 
Tu były sale wójtowska, publicznych i tajnych narad, tu sala przyjęó, 
kobiercanii perskimi wysłana i oknami ze szkła weneckiego ozdobiona, 
tu kasy miasta ^), izba dla czuwającej straży i więzienia miejskie, tu 
wreszcie kilkanaście sklepów i pomniejszych kramów ^). Od strony wyż- 
szej, zachodniej, kończył się ratusz osmioboczna wieża, na 30 sążni (58 
metrów) wysoka, a zbudowana przez głośnego rajcę lwowskiego, doktora 
Marcina Kampiana w r. 1619. Zakończona złotym lwem herbowym wi- 
dnym już z daleka dla zbliżających się do miasta i zaopatrzona w ze- 
gar i galerya, opierająca się na konsolach w formie lwów, trzymających 
tarcze z herbami wszystkich współczesnych Kam pianowi rajców, prze- 
trwała dumnie długi czas i zawaliła się dopiero w r. 1826, kiedyto 
dawny Lwów przybrał już zupełnie odmienna postać. Wstępu do niej 



z powodu szczupłości miejsca niedokładnie, uwydatni! położenie Lwowa dr. AIexander 
Czo/owski na malej karcie, dołączonej do rozprawy dra Ludwika Finkla: Napad Tata- 
rów na Ru6 w r. 1695. (Kwai-talnik historyczny rocznik IV, z r. 1891, str. <fó8 — 493). 
Wiele też można się nauczyć z planu Strohbacha, sporządzonego w r. 1807 i przecho- 
wanego dotychczas w archiwum miasta Lwowa, tudzież dwu innych, również przes 
Niemców z początkiem tego wieku narysowanych i tamże podobnież złożonych. 

*) Niepodobna mi cytować źródeł do każdego pojedynczego szczegółu, bo wówczas 
rozdział niniejszy zasiany byłby odsyłaczami i przypiskami. Podaje przeto w ogólności, 
że w całym opisie opieram sie na hr. Maurycego Dzieduszyckiego Żywocie Wacława 
Hieronima Sierakowskiego, gdzie na str. 112 — 185 jest dotychczas najdokładniejszy opia 
topograficzny Lwowa, tudzież na dzitłach, częściowo już wyżej przytoczonych, Ceilariosa 
1. c), Bruina (1. c), Jana Alnpeka czyli Alembeka, (Opisanie miasta Lwowa z łaciń- 
skiego przełożone przez Jana hr. Bąkowskiego w „Pamiętniku lwowskim" t. 1, str. 3 — 16 
i 97 — 109. Oryginał w archiwum miasta Lwowa oddział III, ks. 224), Tomasza Piraw- 
skiego (1. c), Zimorowicza Bartłomieja (zwłaszcza Inwentarz generalny prowentów szpi- 
tala Św. Ducha, LeopoliM triplex^ Viri illtutres i drobne utwory do historyi kościołów 
się odnoszące), ks. J. Tomasza Józefowicza (Kronika miasta Lwowa od r. 16«S4 do 1690 
w przekładzie M. Piwockiego ; kopii rękopiśmiennych z tekstem pełniejszym kilka, w bi- 
bliotece Uniwersytetu JagieUouskiego, zakładu nar. im. Ossolińskich, tudzież w rękach 
prywatnych), Lustracyi lwowskiego starostwa z r. 1570 (I. c.) w rękopisach biblioteki 
Ossolińskich 1. 1480, 1646, 1715, 2117 i 3164, znanych mi aktach lwowskiego archi- 
wum miejskiego i wreszcie na opracowaniach Chodynieckiego (1. c), Zubrzyckiego (1. c), 
Baspa (1. c.) i Wł. Łozińskiego (1. c ). Inne jeszcze źródła i opracowania, gdzie istnieje 
tego potrzeba, przytaczam poniżej w uwagach do odnośnych miejsc tekstu. 

') Do r. 1663 było ich co najmniej dwie. (Por. poniżej, tudzież Zubrzycki 
1. c. str. 28 nstp., Kasp. 1. c. str. 462); w wymienionym roku połączono wszystkie kasy 
w jedne pod zarządem trzech ekonomów (oeconomi). 

') Wizerunek podany w Łozińskiego Patrycy acie str. 4. 



ŻTCIB I DZIISŁA BARTŁOMIEJA 1 SZ7M0NA ŻlMOROWiCZÓW, 25 

Strzegł lew, zwany Lorencowiczowskim, mający swa własną historyą; 
tuż u wchodu było mieszkanie odźwiernego, a na galeryi czuwało po 
kolei trzech trębaczy, dających znać o wybuchn pożaru i witających 
hejnałem przybyłych do Lwowa dygnitarzy. 

Obok ratusza na rynku, również ze wschodu na zachód, ciągnęło 
się 11 domów mieszkalnych, przedzielonych od niego tylko wąska uli- 
czka i nie bez licznych kramów i sklepów. Domy te wykupiono dopiero 
w naszym wieku (r. 1798 i 1827 — 1832), aby zyskać większa prze- 
strzeń dla nowego ratusza. — Na rynku znajdowała się także jedna 
kamienna studnia, Meluzyną zwana, z końcem 16 wieku wzniesiona, 
tudzież kamienna miara 13 garncy objętości. Tuż pod ratuszem był 
kamiennny pręgierz, służący zarazem za miejsce do tracenia i pamiętny 
ścięciem trzech hospodarów i pretendentów mołdawskich: Tomszy, Pod- 
kowy i Jan kuły. 

Po r. 1527, w którym Lwów stał się pastwą strasznego pożaru, 
poczęto domy kryć dachówkami i rynek otaczać całym szeregiem ka- 
mienic, ładnemi rzeźbami przyozdobionych. Najokazalsza z nich była 
druga od ulicy Ruskiej; we wschodniej pierzeji rynku, nazywająca się 
od właścicieli pałacem arcybiskupim. Tu, kiedy już zamek niski po- 
chylił się ku ruinie, stawali zazwyczaj gospoda królowie polscy, ile 
razy raczyli zawitaó do grodu nadpełtwiańskiego. Pięknie rzeźbiona była 
też kamienica do Scholc-WoUbwiczów należąca, narożna od katedry 
w zachodniej pierzeji, a nie brzydka i Kampianowska, dzisiaj pospolicie 
kamienica Andriollcgo przezwana i na plac św. Ducha przechodnia. 

Niestety z pięknem obliczem tych domów nie szedł w parze ze- 
wnętrzny wygląd całego, zresztą bardzo przestronnego rynku. Był on 
wprawdzie, podobnie jak i ulice miasta, już wówczas wybrukowany, ale 
mimo tego bardzo nieczysty i zapchany kramami, budami i ławami prze- 
kupniów różnego rodzaju, a zwłaszcza handlujących rybami i chlebem 
żytnim. Nieraz niepodobna się było przecisnąć przez tłumy sprzedają- 
cych i kupujących; a jatki rzeźnicze usunięto stąd dopiero w r. Ifł09. 
Kupy śmiecia leżały dosyć często przez dłuższy czas, bo według uchwały 
z*arzadu miasta wymiatanie i czyszczenie rynku odbywało się od końca 
15 wieku raz na tydzień w sobotę, pierwiej zaś tylko dwa razy do 
roku, tj. na św. Michał i pr/ed Świętami Wielkanocnymi. 

Reszta domów okalała rynek tak, że z każdej strony, nie licząc 
poprzecznych, tworzyła tylko jedne ulicę, równoległa do odpowiedniej 
pierzeji rynku. Ulice te do dziś dnia zachowane ze zmieniona tylko 
nazwa i tak: katedralna, zamkowa albo franciszkańska, łaźnicza i szew- 
ska — to dzisiejsze teatralna, trybunalska i plac św. Ducha. Dalej od pół- 
nocy były ulice krakowska i piekarska, ormiańska i rzeźnicka, popod 
Uuxpt. \V)dx. fiiuing. T. xxłn. 4 



26 KORKBLI JULIUSZ HBCK. 

mury się ciągnąca, które odpowiadają dzisiejszej krakowskiej i ormiańskiej 
również, tudzież skarbkowskiej; od wschodu Bożego Ciała, dzisiaj do- 
minikańska wraz z arsenalska^ ruska główna i boczna (obecnie ruska 
i blacharska) z zacerkiewna; od południa halicka, szkocka, żydowska 
i bydlęca czyli Serwańska lub Zarwanica, teraz halicka, Boimów z ró- 
żanna i dalszym ciągiem blachar^ikiej. 

Powyższą przestrzeń otaczał najpierw mur wewnętrzny z 17 ba- 
sztami, powierzonemi pojedynczym cechom do obrony, za nim głęboki 
rów, wodą zalany, wysokie wały ziemne i wreszcie drugi mur zewnę- 
trzny z bastyonami, który ciągnął się wzdłuż Pełtwi, okalał szerokim 
odskokiem niższy zamek i biegł środkiem dzisiejszej krakowskiej tar- 
gowicy, popod kościół Panny Maryi Śnieżnej, dalej naprzeciw dzisiej- 
szego łacińskiego seminaryum, gdzie był oblany sadzawka i wreszcie, 
objąwszy prochownię miejska, występująca poza wały, szedł naprzeciw 
zabudowań dzisiejszego namiestnictwa i mniej więcej ulica wałowa znowu 
do Pełtwi. Przez te obwarowania można było z początkiem 17 wieku 
we dwu tylko miejscach dostać się poza obręb miasta, tj. brama halicka 
na przecięciu dzisiejszej ulicy Sobieskiego i krakowska u zbiegu Skarb- 
kowskiej i halickiej ^). 

Ze zmierzchem obie bramy zamykano, a klucze od nich znajdo- 
wały się w ręku jednego z rajców, który zwał się procowtal noctumus. 
Kiedy więc kto życzył sobie nocna pora wjechać lub wyjechać z mia- 
sta, musiał czekać u bram tak długo, dopóki odźwierny nie odniósł się 
do owego rajcy i nie wrócił od niego z otrzymanem pozwoleniem. Wpu- 
szczony do miasta musiał przebyć najpierw bramę w murze zewnętrz- 
nym, potem przesmyki w wałach, zwodzone mostki na rowach i wreszcie 
właściwa bramę, zanim znalazł się w mieście. Podobna ostrożność była 
nakazana stosunkami, bo Lwów jako ctuitas finitima et hosHbus obnoxia 
musiał mieć się ustawicznie na baczności. Z czasem jednak rajcy po- 
częli uważać prawo wpuszczania do miasta za jeden ze swoich przy- 
wilejów i nikomu prócz króla kluczów od bram nie wydawali. Na- 
wet wysocy dygnitarze, jak Piotr Barzi, kasztelan przemyski i Miko- 
łaj Sieniawski, hetman wielki koronny i wojewoda ruski, nie otrzymali 
pozwolenia wjechania do miasta w czasach; gdy miasto czuło się je- 
szcze dosyć potężnem i silnem^. Protestowali przeciwko temu staro- 



^) O wiele później przjbjtj jeszcze dwie furty, jedna jezuicką zwana, międz/ 
kościołem 00. Jezuitów a św. Ducha, droga bosacka naprzeciw klasztoru 00. Karme- 
litów bosych. 

*) Lustracya starostwa lwowskiego z r. 1570. 1. c. str. 15. 



ŹTGIB I DZIEŁA BARTŁOMIEJA I SZYMONA ZIMOROWICZÓW. 27 

Stówie lwowscy, a jeden z nich, Mikołaj Herbort, wytoczył w r. 1570 
sprawę przed lustratorów z ramienia sejmu wyznaczonych, którzy roz- 
strzygnięcie jej pozo tawili do ocenienia królewskiego. 

Z budynków wewnątrz miasta się znajdujących zasługiwała naj- 
pierw na uwagę katedra, stara gotycka budowa gontami jeszcze wówczas 
kryta i pełna przeróżnych ołtarzów i kapliczek, po największej części 
przez mieszczan fundowanych ^). Naokoło niej nie było placu wolnego 
jak obecnie, lecz ogrodzony zewsząd dziedziniec czyli cmentarz z kamien- 
nym wizerunkiem Zbawiciela w grobie, obecnie opartym o północna 
ścianę katedry i rozmaitymi kaplicami bardzo małych rozmiarów, bądź 
tuż przy ścianach kościoła, bądź opodal stojacemi. Od ulicy halickiej 
oddzielała szczupły obręb cmentarza piękna kaplica ogrojcowa i druga 
przechodnia, Domagaliczowska zwana, tudzież mur obwodowy z główna 
brama naprzeciw rynku. Mur ten załamywał się dalej pod prostym ka- 
tem na zachód, zostawiając tylko ważkie przejście dla pieszych, a na- 
stępnie wobec dzisiejszej ulicy teatralnej po raz drugi zmieniał kierunek 
i biegł na południe, ku kamienicom kapitulnym, do których przypierał. 
W tej ostatniej ścianie zachodniej znajdowała się furta do wejścia, a wprost 
naprzeciw niej jatki rzeźnicze^ najfatalniej umieszczone, w których nie- 
tylko mięso sprzedawano, ale i bydło zabijano. Wyziewy stad wycho- 
dzące zarażały całe miasto i pobyt w najbliższej jatkom okolicy czyniły 
wprost niemożliwym*). Mimo tego w jednym z owych domów kapitul- 
nych; czwarta ścianę cmentarza tworzących, znajdowała się główna szkoła 
miejska, kolonia Akademii krakowskiej, i tuż popod jatki przechodziła 
niejednokrotnie procesya, przechodzili panowie rajcy i dygnitarze świeccy 
i duchowni. Skarżyła się więc kapituła, starali się o usunięcie jatek 
i sami arcybiskupi i grozili karami duchownymi, lecz wszystko napróżno. 
Rzeźnicy kar się nie zlękli, przywilejami zasłonili i wszystko było da- 
lej, jak bywało dawniej. 

Na placu św. Ducha istniał kościół tegoż imienia i szpital stojący 
pod zarządem osobnych prowizorów, z grona rajców wybieranych, a ra- 
czej dom ubogich, bo w nim chorych nie leczono, lecz tylko biednych 
i starych utrzymywano i żywiono kosztem rozlicznych fundacyj, przez 
rozmaite stany poczynionych. Niedaleko od niego od strony rynku le- 
żały dom i kancelarya pisarza radzieckiego, a naprzeciw od strony pół- 



') Dokładny jej opis w Pirawskiego Status cdmae archidioecetis Leopolienńt 1. c. 
str. 73 — 100 i hr. Maurycego Dieduszyckiego : KościóZ katedralny lwowski. We Lwo- 
wie 1872. 

•) Pirawski 1. c. str. 99—100. 



28 KORNELI JULIUSZ HKGK. 

nocnej byl koselół i kolegium Jezuitów, sprowadzonych do Lwowa przez 
arcybiskupa Solikowskiego w r. 1692. — Poza kolegium jezuickiem 
znajdowały się gmachy zamku dolnego czyli nii^szego, z kościółkiem św. 
Katarzyny, prawie samych murów dt>tykąjacym. W zamku, który już 
wówczas wymagał koniecznej naprawy, mieszkał starosta królewski i mie- 
ścił się sad grodzki i ziemski. Za lepszych jego czasów mieszkali tu 
i królowie polscy podczas pobytu we Lwowie i mieli osobno dla siebie 
urządzona łaźnię. 

Tuż koło zamku i kościoła Jezuitów wznosił się starożytny kon- 
went 00. Franciszkanów, przy ulicy zaś ormiańskiej, zamieszkałej przez 
Ormian, kościół tegoż wyznania, do dziś dnia istniejący, a dalej na 
wschód świątynia 00. Dominikanów wraz z ich bogato uposażonym kla- 
sztorem. Dalej jeszcze na wschód, tuż popod murem wewnętrznym, był 
arsenał Rzpltej, a od niego na prawo, a więc w rogu południowo-wscho- 
dnim, arsenał miejski, niegdyś dobrze zaopatrzony w różna broń i w działa 
z lwowskiej odlewami. Przy ulicy ruskiej istniała już wówczas cerkiew 
wołoska, zbudowana głownie za pieniądze hospodarów mołdawskich, wraz 
z wieża wzniesiona przez głośnego kupca greckiego, Konstantego Ko- 
niakta. Naprzeciw niej mieścił się jakiś czas konwikt Jezuitów, a od 
tegoż dalej na południe dwie synagogi koło miejskiej zbrojowni, w części 
miasta przez żydów zamieszkałej. Wspaniały kościół bernadyński, budo- 
wany od r. 1600 — 1621 i umyślnie z rozkazu Zygmunta III silnym 
murem obwiedziony, leżał już poza obrębem miasta, przytykając do 
jego murów i tworząc niejako trójkątny bastyon, zanadto nieco naprzód 
wysunięty. 

Kamienice o jednem, dwu, a nawet i trzech piętrach, kryte prze- 
ważnie gontami, a niekiedy i dachówkami, budowano więcej w głąb, bo 
front był wąski i zwyczajnie tylko o trzech oknach, z których dwa 
przypadały na pokój, a jedno na alkowę. Stąd, jakto dziś jeszcze wi" 
dzimy w domach w rynku położonych, pokoje były obszerne, ale po- 
dłużne, z nyżami i napół ciemnerai izdebkami. Piętra, jak dzisiaj, prze- 
znaczone były na mieszkanie właścicieli i czynszowników, a parter na 
sklepy i magazyny, pod którymi znajdowały się piwnice, zamieszkane 
częstokroć przez ludność uboższa, drobnym handlem się trudniąca, dla 
której tu i owdzie pobudowano nawet i izdebki na strychu. Obok po- 
kojów od frontu znajdowały się izby od dziedzińca, czyli jak nazywano 
„od tyłu", a w całej kamienicy pełno było schowków i przeróżnych za- 
kamarków. 

W podwórzu obok dalszych izb mieszkalnych i czeladnych po- 
mieszczone były komórki, a niekiedy, zwłaszcza w kamienicach o obszer- 
niejszym froncie, do dwu właścicieli nales^acych, także i wozownie i staj- 



ŻTOIE I DZIEŁA BARTŁOMIEJA I BZyMONA ZIMOROWICZÓW. 29 

nie, szczególnie dla koni, które prawie każdy mieszczanin posiadał. Z po- 
wodu nader szczupłego obrębu miasta i wielkiej ilości drobnych prze- 
kupniów pomniejsze kramy umieszczano za odpowiednia opłata i po sie- 
niach, a większa część właścicieli wy dziei*żn wiała nawet miejsca przed 
kamienicami, ustawiając tam kamienie do siedzonia dla przekupek. 

Kamienice po największej części murów nie dotykały. Wolny od 
stęp zapełniały znowu budki i kramy, umieszczone także i w obu bra- 
mach i między wałami a murem zewnętrznym. Chodniki czyli t^ik zwane 
„tryty publiczne", z płyt kamiennych lub desek sporządzone, ciągnęły 
się przez wszystkie ulice i na około wałów od jednej bramy do drugiej. 
Błota i nawozu było zawsze poddostatkiem tak, że w r. 1627 król Zyg- 
munt III osobnym reskryptem musi aż nakazywać, by za użyciem 
szarwarków z wiosek miejskich ulice wyczyszczono i drogi poprawiono, 
a głośny rajca Marcin Kam pian za zasługę sobie poczytuje, iż » wyczy- 
ścił rynek zeszpecony i gnojami okryty" ^). Natomiast wodociągi, przez 
Niemców jeszcze w piętnastym wieku do gór okolicznych poprowadzone, 
znajdowały się prawdopodobnie w dobrym stanie, a miasto opłacało aż 
dwu „rurmistrzów", którzy nad nimi czuwać mieli. Za osobną też opłatą 
można było uzyskać pozwolenie do wpuszczenia wody z głównego wo- 
dociągu do swojego domu lub folwarku. 

Marzeniem mieszczanina każdego było mieć majątek nieruchomy 
w mieście. Dopiero bowiem wówczas wchodził w wszelkie prawa mieszcza- 
ninowi przynależne, dopiero w ówczas czuł się bezpiecznym zupełnie poza 
murami miasta. Stąd kamienice należały nieraz do kilku właścicieli, stąd 
pożyczano chętnie pieniądze, gdy je pożyczający zabezpieczył na domie 
mieszkalnym, bo w razie niezapłacenia wchodzono drogą procesu w po- 
siadanie części kamienicy, lub nawet jednej tylko albo dwu izb. Przy- 
kładów takich pełno, że kamienica ma jednego głównego właściciela 
i nosi zwyczajem ówczesnym jego nazwisko, a pojedyncze izby wydzie- 
lone z niej należą do wierzycieli, którzy albo sami je zamieszkują, albo 
innym wynajmują. Powodem głównym była najpierw prawem dozwolona 
możliwość fizycznego dzielenia kamienic, a następnie i nadzwyczajna 
szczupłość miasta, które, rzecz dziwna, opasa wszy się raz murami, poza 
nie nigdy nie wykroczyło i właściwego terytoryum nigdy rozszerzyć 
się nie starało. 

Atoli poza tym szczupłym obrębem miasta leżały dwa rozległe 
przedmieścia^ krakowskie i halickie, z całym szeregiem ulic, których na- 
zwy przechowały się po rozmaitych aktach i oczekują dopiero topografii, 



') Łoziński: Patrycyat str. 102. 



30 KORNELI JITUUSZ HBCK. 

któryby je ujął w jedne całość i oznaczył bliżej icli położenie. Pierwotne 
grunta miejskie, nadane miastu przez Kazimierza Wielkiego i Włady- 
sława Opolskiego, przeszły w posiadanie pojedynczych mieszczan, a ci 
znowu z kolei sprzedawali je innym albo zapisywali na rzecz duchownych 
lub dobroczynnych instytucyj tak, że z czasem bezpośrednia miejska 
posiadłość była na tych obszarach bardzo niewielką, a przedmieścia 
przedstawiały postać nader urozmaicona. 

Należało do dobrego tonu, by każdy zamożniejszy mieszczanin miał 
na przedmieściu jedne lub więcej posiadłości, na których budował sobie 
willę i posiadał własne gospodarstwo z sadem, ogrodami, końmi, bydłem 
i nawet sadzawką. Tu przepędzał też kupiec chwile wolne od zajęć, tu 
mieszkała w lecie jego rodzina, jakby na wsi, z dala od wyziewów miej- 
skich i tłoku handlujących. Inni mieszczanie, praktyczniejszego zmysłu, 
wydzierżawiali należące do nich grunta przedmiejskie i dozwalali na nich 
budować się rzemieślnikom i zagrodnikom, którzy rocznym czynszem 
się opłacali, a częstokroć przez kupno w posiadanie dzierżawionych grun- 
tów wchodzili. Podobnież i instytucye publiczne wydzierżawiały za odpo- 
wiednim czynszem przynależne do nich łany tak, że na przedmieściach 
przeważali drobni rękodzielnicy i zagrodnicy, w większej części biedni 
i z codziennego zarobku żyjący *). Obok nich poczęły się już od 16 
wieku mnożyć dworki okolicznej szlachty i magnatów, którzy zakupywali 
mniej lub więcej obszerne łany, budowali na nich domy i pałacyki, 
a obok osadzali zawisłych od siebie zupełnie chłopów i rzemieślników. 
Ponieważ zaś szlachta na mocy swych przywilejów, wyłamywała się sta- 
tecznie z pod zależności miasta, a grunt i zabudowania przez nia posia- 
dane tworzyły osobna jurysdykcyą, przeto z czasem, po upadku Lwowa, 
doszło nawet do tego, że w XVIII wieku zaledwie trzecia część obszaru 
pozostała w rękach mieszczańskich. Reszta należała do jurysdykcyi ma- 
gnatów i szlachty, którzy w coraz większej liczbie na gruntach przed- 
miejskich osiadali. Wskazują na to do dzisiaj jeszcze przechowane nazwy 
jak Sień iawszczy zna, Jabłonowszczyzna i Chorażczyzna czyli Potoczczy- 
zna, (tak nazwana od Potockiego, chorążego koronnego), tudzież liczne 
dworki i pałacyki częściowo do niedawna, a częściowo jeszcze po dziś 
dzień istniejące. 

Tak przedmieście, zwłaszcza halickie, przedstawiało obraz bardzo 
urozmaicony. Na olbrzymiej stosunkowo przestrzeni spotykałeś pałacyki 
magnatów, dworki i wille bogatych mieszczan i szlachty^ schludne domki 
zamożniejszych przedmieszczan^ a obok nich i liczne nędzne chałupy uboż- 



^) Por. Inwentarz generalny szpitala św. Ducha 1. c. 



ŹYCIfi I DZISŁA BARtLOMlfiJA t SZYttOKA ZiMOROWIGZÓW. 31 

szych rzemieślników i zagrodników , z gliny i trocin pobudowane, 
które lada wylew Pełtwi z ziemią równał, zabierał i unosił*). Obok 
szlachcica i mieszczanina w bogatym polskim stroju, obok nadwor- 
nych sług i kozaków w liberyi, pojazdowi pana towarzyszących, wi- 
działeś i dziennego wyrobnika w Uchem ubraniu, i uboga ludność, 
zatrudnioną koło szarwarków miejskich, a wszystko to na tle zieleni 
sadów, ogrodów i pól; młynów i licznych sadzawek i stawów, a ró- 
wnocześnie i na tle środkiem płynącej Pełtwi, kurzu i błota przed- 
miejskiego, bo tu już ulice nic były brukowane, bo tu nieraz z jednej 
kałuży w drugą się wpadało. 

Zaczynało się halickie przedmieście na południowym stoku Wyso- 
kiego zamku, Lwiej i Wilczej góry^), gdzie znajdowały się winnice, 
dostarczające według Cellariusa stu beczek wina kwaśnego i do picia 
nie bardzo przyjemnego. Między góra Lwią a Wilcza, u stóp Zniesienia, 
położony był kościółek św. Wojciecha, poniżej zaś klasztor Karmelitów 
bosych, a dalej trakt gliniański czyli ulica glińska, dzisiejsze Łyczakow- 
skie ze stara ruska cerkwią św. Krzyża i kościółkiem św. Wawrzyńca. 
Tu rodzili się obaj Zimorowicze, tu był dworek ich ojca, były domki 
i innych przedmiejskich rękodzielników, swego własnego wójta mają- 
cych ^). Uliczka poprzeczna prowadziła stad wśród domków, sadów i ogro- 
dów do rzeczki Pasieki, nad którą leżała osada Psi rynek koło dzisiejszego 
klasztoru Sakramentek, z Wróblęcym stawem i uliczka Złota, 

Między rzeczkami Pasieką i Soroką były grunta, pasieki i posiad- 
łości większe lub mniejsze, na sposób prawie wiejski urządzone, a u zbiegu 
obu potoków wznosiła się ruska cerkiew Bohojawłenija czyli Trzech 
króli. Koło tejże cerkwi na miejscach niżej położonych spotykałeś jeszcze 
podówczas moczary i trzęsawiska, podczas gdy w stronę miasta ku bra- 
mie halickiej prowadziła ulica Garncarska czyli Halicka przedmiejska 
z kościółkiem Podwyższenia św. Krzyża^ wzniesionym na podwyższeniu 
niedaleko samejże bramy. 

Lewy brzeg Pełtwi, znany już wtedy pod imieniem Kaleczej góry, 
zaczynał się dopiero zaludniaó. Kościółka św. Marka jeszcze nie było, 
a szpital św. Łazarza założono dopiero w r. 162 L Natomiast pełno tu 



^) Por. Zimorowicza Leopoli$ triplex pod r. 1617. 

') Wysoki samek zwa2 się dawniej górą Kamienistą (Lustracya lwowska 1. c. 
8tr. 22 i 23), a góra Lwia czyli Stefana, to dzisiejsza Piaskowa (Ob. widok u Grzegorza 
Bruina 1. c). Na Wilczej górze znajduje się obecnie strzelnica miejska. 

*) Oliniańską ulicą nazywała się jeszcze niedawno poprzeczna do Łyczakowskiej. 
Obecnie przezwano ją ulicą Zuliuskiego, choć bezwarunkowo nie należało zmieniać na- 
zwy, historycznie uzasadnionej. 



32 KORNliLT JULlUSiS IIRCIC. 

było drzewek i krzaków, a w sporej za dzisiejszą rogatka odległości, 
na łanach Handlowskich, istniał kościółek sw. Zofii, który nieuczęszczany 
i cały rok zamknięty przemienił się, jak powiada Pirawski^), w miesz- 
kanie wróbli. 

Ulica szeroka czyli Kopernika zwała się wówczas sokolnicka i łą- 
czyła się z miastem za pomocą mostu sokolnickiego. U jej końca, koło 
góry Szembekowej, późniejszej Wronowskiego, wznosił się drugi klasztor 
Dominikanów pod wezwaniem św. Maryi Magdaleny, przeznaczony do 
ks/.tałcenia kleryków tegoż zakonu. Poniżej cerkwi św. Jura i mieszka- 
nia biskupa ruskiego leżała o»ada Syxtówka, oddzielona od miasta licz- 
nerai sadzawkami i nawet stawami, w których przechowywano ryby, 
przez mieszczan zakupione. Brzegi bowiem Pełtwi były podówczas o wiele 
niższe i o zmiennem korycie, a woda jej obracała koła młyn u zwanego 
ELanonicznym i w tej właśnie stronie położonego. 

Poza dzisiejszym ogrodem jezuickim rozpoczynało się już dawniej 
i stosunkowo silniej zaludnione przedmieście krakowskie, które ciągnęło 
się aż do Wysokiego zaniku i zamieszkane było w niniejszej części 
przez Ormikn, Rusinów i Polaków, a w większej przez żydów przed- 
miejskich, należących do jurysdykcyi starościńskiej. Tu leżały dwa bar- 
dzo starożytne kościoły, P. Maryi Śnieżnej, tuż za brama krakowska 
i Św. Jana Chrzciciela już popod górą Łysa. Na lewym znowu brzegu 
Pełtwi wznosił sie w tej stronie szpital i kościół św. Stanisława, a za 
nim przy trakcie gródeckim i janowskim kościół św. Anny i Znalezienia 
Św. Krzyża. Klasztory Brygitek i Benedyktynek dopełniały liczby świątyń 
rz. kat. obrządku, obok których istniały jeszcze i dwa kościoły ormiań- 
skie: Św. Krzyża (później nieco założony) i św. Jakóba wraz z monasty- 
rem Św. Anny, tudzież sześć cerkwi, Błahowiszczenia czyli Zwiastowa- 
nia, Św. Fedora, św. Mikołaja, Paraskewii vulgo Piątnice, Woskresenia 
i na Tarnawcn, wraz z dwoma monastyrami 00. Bazylianów pod wezwa- 
niem Św. Onufrego i Jana ewangelisty. Tu także nad Pełtwia i łoży- 
skiem Młynówki zbudowano młyny radziecki, ormiański i dwa kapitulne, 
a całe przedmieście ruchliwe i pełne żydów miało odmienną, ale też 
i mniej ponętna postać od halickiego. 

Nad miastem i przedmieściami górowały przeważnie pustką stojące 
zabudowania Wysokiego zamku, już wówczas ku ruinie pochylonego*), 
naokoło zaś na przestrzeni mniej więcej dwu mil kwadratowych ^) ota 



») L. c. 8tr. 122. 

') Lustracja starostwa lwowskiego z r. 1570 1. c. str. 63—66. 
'J Rasp. 1. c. str. -iii oblicza całe terytoryum miasta bez Zniesienia i Krzywczyc 
na 17.3r)2 morgów. 



ŻYGlS t bZiSŁA BA]^ŁOMIfBjA 1 SŻTMOŃA ZlltOROWICZÓW. 3B 

ÓW w^ioski przedmiejskie, przeważnie w XV dopiero wieku za- 
ikoto: Kulparków, Persenkówka, Biłoborszcz, Kleparów, Wiel- 
ce Hołosko, Zamarstynów z Wolicą i Porzycami, Rokitno i Brzu- 
w których zamożniejsi mieszczanie, podobnie jak na przedmie- 
ikiem, budowali sobie ładne wille i w nich często przez lato 
k przebywali. Natomiast Zniesienie i ELrzywczyce nie należały 
a, tylko do starostwa lwowskiego. 

tych obszarach miejskich było podostatkiem wspólnego past- 
:udzież lasu, w którym każdy lwowski mieszczanin przez długi 
ił wolny wyrąb dla swej własnej potrzeby. Wapna i gipsu, 
jak powiadają Cellarius i Alembek, marmuru i alabastru do- 
r okoliczne góry, szczególnie kamieniołomy poza Wysokim zam- 
położone, tudzież Polana koło Bródek, które i dziś jeszcze Lwów 
rowy kamień zaopatrują. 



J r. 1628 istniało na halickiem przedmieściu 968 domów i dom- 
na krakowskiem 260, nie biorąc w rachubę żydowskich i nie- 
1 katolickich, do jurysdykcyi zamkowej przydzielonych, których 
3 najmniej również 250, a może i znacznie więcej. W samem 
liczba kamienic wraz z zabudowaniami do duchownych i zarządu 
należącymi dochodziła do trzystu oprócz 39 domów żydowskich, 
i^eh pięó tworzyło nędzne chaty, do murów przyczepione*). 
iVła8cicieU w obrębie miasta oprócz duchownych liczono przeszło 
tyleż mniej więcej rodzin komorników, po obcych domach i pi- 
;h mieszkających^). 

)gółem było okrągło 2.000 numerów, odpowiadających przeszło 
lestotysięcznej ludności , przekazanej nam przez Zimorowicza ^). 

^) Lastracja starostwa lwowskiego 1. c. str. 22. 
*) Zubrzycki 1. c. str. 266 i 267. 

') W r. 1628 nie licząc iydów było komorników 209, a ludzi po piwnicach mię- 
tych 31 rodzin, w r. zaś 1648 liczono prywatnych kamienic 254, z czego kato- 

164, ormiańskich 70 i roBkich 20. (Zubrzycki 1. c. str. 267 i 310). Ormiańskich 

wr. 1648 było 145, w r. 1655 prawie tyleż samo, bo 147, podczas gdy wr. 1704 
połowę mniej t. j. 73. Ponieważ zaś w r. 1704 rodzin mieszczańskich katolickich 
) 250, przeto wnioskując analogicznie musiało ich być na 50 lat wstecz około 500. 
ozk2ad kontrybucyi złożonych Tohay bejowi, Chmielnickiemu i Szwedom w ręko- 

bibl. Ossolińskich 1. 1646 (str. 156—165 i str. 185—191) i 1715. Spisy tam po- 
Ba zapewnie dokładne, skoro wymieniają i kontrybuentów bardzo ubogich, nie ma- 
1 więcej jak 300 złp. całego majątku. 

*) Lomut mrtiait et honorU str. 102. Por. także V%ri Uluttrea w ustępie oblężenie 
ira z r, 1648 opisującym, gdzie mowa nawet o 50 000 zapewnie jednak nietylko 
skauców, ale wszystkich tych, którzy do miasta sie schronili. 

U(»p»«7 Wyds. filolofp. T. 2XUJL 5 



34 KORNBŁl JULIUSZ HECK. 

Z sumy tej ogólnej mieszkańców przypadało około dwie trzecie 
(18.000—20.000) na oba przedmieścia, a tylko jedna (10.000—12.000) 
na właściwe miasto^). 

Z początkiem XVII stulecia oprócz nader nielicznej garstki nie- 
spolonizowanych Włochów i Niemców składały się na ladnosó Lwowa 
cztery róŻDe narodowości: Polacy, Ormianie, Rusini i Żydzi. Stosunek 
ich liczebny do siebie określa najlepiej ilość prywatnych kamienic w mie- 
ście, pomiędzy któremi było w r. 1648 polskich 164, ormiańskich 70, 
ruskich 20, a domów żydowskich około 40. Na przedmieściu halickiem 
stosunek zmien