(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Safari za Wasuaheli"

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing tcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laigc amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht Goog^s "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout this projcct andhclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you arc doing is lcgal. Do not assumc that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offcr guidancc on whclhcr any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite seveie. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http : //books . google . com/| 






t>e^^^n^^^'att ^a WasnahtU 



e 



Safari za Wasuaheli 



Dr, 0. Velteji, 

Lebrer des Soalieli 
1 SemiDar fQr OrtentaliBche Sprachen. 



I?an6en^oe<f & Kuptec^t 



lOAN STACK 



Eme deutsche IJebersetzmig erscheint gleichzeitig im gleichen 

Verlage. Preis gebunden 5 Mk. 



PL&704 



Seiner Eoniglichen Hoheit 



dem 



0rossherzog Friedrich von Baden 



mit allerhochster Genehmigang 



in tiefster Ehrerbietung gewidmet 



vom Verfasser. 



.'708 



Vorwort. 



Die Suaheli - Litteratnr steht noch in ihren Anfangen. 
Wir besitzen in den „Swahili tales" von Steere, den Er- 
zahlungen in Dr. Biittner'a „Anthologie aus der Suaheli- 
Litteratur" und den „Marchen und Erzahlungen" vom Heraus- 
geber dieser Eeiseschilderungen eine Anzahl guter Prosatexte, 
wahrend von der Poesie, die im Lande der Suaheli sehr ge- 
pflegt wird, nur Weniges uns bis dahin iiberliefert worden ist. 
Jede Bereicherung der Suaheli - Litteratur kann uns daher nur 
willkommen sein. 

Airikanische Reiseschilderungen von Europaem sind in 
stattlicher Zahl vorhanden. Von den Eingeborenen selbst be- 
sitzen wir noch keine. Um so interessanter dtirfte es sein, 
auch einmal die Afiikaner selbst als die besten Kenner ihres 
Landes Uber das Reisen daselbst und die Sitten und Gebrauche 
der verschiedenen Stamme zu horen. Besonders schwierig ist 
es nicht, den Suaheli zum ErzHhlen zu bewegen, sobald er 
einmal Yertrauen zum Europaer gewonnen hat, und die meisten 
von ihnen besitzen ein gutes Erzahlertalent. 

Den Anlass zur Aufzeichnung und Sammlung dieser Eeise- 
schilderungen gab mir der Erzahler der ersten, namlich Sleman 
bin Mwenyi Tshande. Ln Jahre 1893 lemte ich ihn zufallig 
in Daressalam kennen und gewann bald Gefallen an seinen 
lebhaften und interessanten Erzahlungen, die hauptsachlich 
seine einige Jahre vorher gemachten Reisen ins Innere Ost- 



■t 



r 



t)e^*^ti,^^'^ntl i^a Wa»naMi 



•-* vm ~*^ 

und macht uns mit den Sitten und Gebr&ucben derWazaramu 
auf s genaueste bekannt. 

Die letzte Reiseschilderung verdanken wir wiederum S e 1 i m 
bin Abakari. Er begleitete Dr. Bumiller auf dieser Keise 
nach Eussland und Sibirien im Jahre 1896. Die ganze Er- 
zHhlung deutet auf den mit europ^chen VerhHltnissen nun- 
mehr vertrauten Afrikaner hin , dessen grosse Beobachtungs- 
gabe jeden Europaer in Staunen setzen muss. 

Sprachlich sind die Berichte von Mtoro bin Mwenyi Ba. 
kari die besten. Er hat sie erst nach reiflicher Ueberlegung 
imd allmahlich niedergeschrieben. Alle ubrigen Schilderungen 
sind mit Ausnahme der von Abdallah bin Bashid im Er- 
zahlerton gehalten und von mir nach dem Dictat der Erzahler 
niedergeschrieben worden. 

Was die Schreibweise des Suaheli anbelangt, so verweise 
ich auf die Einleitung zu meinen „Marchen und Erzahlungen 
der Suaheli" Band XVni der Lehrbtlcher des Orientalischen 
Seminars. Die Interpimktion habe ich, um auch dem An- 
fanger im Suaheli das Lesen des Textes zu ermoglichen, so 
gestaltet, dass er sich mit Leichtigkeit in def Construction der 
Satze zurechtfinden kann. 

Berlin im August 1901. 

Dr. O. Velten. 



Safari yangn ya barra Afrika 

Slfmin bln Mwenyl Tshande bln Mwenyl 
Hamlsi esh - ShlrazL 

' . . 

Auwali safari yangu ya barra nimekopa mali kwa 

Mhindi. akanambia: ^vema, utapata mali, tafuta wa- 

pagazi^. nikenda kambini kutafuta wapagazi, nika- 

pata wapagazi mia na wanyampara watano. nikarudi 

kwa Mfaindi, nikamwambia: „hawa wapagazi nimepata, 

baya funga mali sasa^^ nikafunga mali thena'shara 

mia, nikawapa wapagazi upagazi wao, kulla mpagazi 

jora sitta na nguo tano rangi, wakaniuliza: „'ahadi 

yetu tutapeleka hatta wapi mizigo^? nikawambia 

,/ahadi yangu Tabora*'. 

siku ya kuondoka nikamwambia kirongozi wangu 
„haya kirongozi, toa safari, peleka shamba". tukenda 
hatta shambani; tukalala pale. a§-§ubuhi siku ya pili tu- 
mekwenda mtoni Ruvu, tukamwita mwenyi mitumbwi, 
tukamwambia: »haya, lete mitumbwi tuvushe mizigo 
yetu". tukapakia mizigo katika mitumbwi, tukavuka 
wote pia wapagazi na wanyampara na tajiri. 

tulipotoka Ruvu, tulikwenda Bigiro kambi moja. 
tulipofika nikawambia wapagazi: ;,haya, Wanyamuesi, 
pangeni mizigo". wakaleta mizigo wakaipanga mahali 
pamoja. nikawambia tenna : „haya, jengenihema; haya, 

Y •!(•&» B«ifwc]uldonugeiu 1 



- 2 - 

wanyampara, twaeni Dguo, mukahemere vyakula. haya 
wengine wapagazi jengeni boma, hapa pana wevi wengi". 

siku ya pili tumekwenda Viranzi, ya tatu tukenda 
Eengeni, pana ziwa kubwa la maji, ndipo kambi ya 
tatu. kambi ya nne tumekwenda Mbuyuni kwa Wakwere. 
mkubwa wa Kikwere Mwene Mtaimbo. tulipofika, nikatoa 
nguo tatu, nikampa h^sbima yake. naye akatoa unga 
chakula na kuku kitoweo, chakula eha tajiri ya msafara. 
na yule Mwene Mtaimbo mtu mbaya sana. maneno 
yake mengi kama mtu mwenyi wazimu. 

tukatoka hapa Mtaimbo, tukaenda Mbiki. pana 
mto mkubwa wa maji hapo Mbiki. na mkubwa wa mji 
wa Mbiki jina lake Sadi, huyu mtu mzuri. tukampa 
nguo mbili, akatupa unga na mpunga na kuku. tume- 
toka kwa Sadi, tukaenda Sagati porini. hapana mtu 
wala hapana nyumba. tukalala porini. 

tulipoondoka tukenda Msua, na mkubwa wa mji 
Msua Tshamulungu, qabila yake Mkwere. na mkubwa 
wa pili Tongo, ndio wakubwa wa mji ule wa Msua. 
tukatoa gharama nguo mbili hongo, 

kutokaMsuatulikwendaKisemu, ukomji, namkubwa 
wa mji jina lake Kibarrabarra. tukatoa gharama nguo 
tatu, tukampa, naye akatupa chakula unga na kuku. 

tukatoka Kisemu, tukenda Rungerengere. na mkubwa 
wa Rungerengere Mas'udi. tukajenga boma kwa ha^ari 
ya simba, sababu simba Rungerengere wakali sana kuUa 
mwaka. hatta usiku tulipolala, wakaja simba, wakaka- 
mata watu wawili wapagazi. tukaamka wote kwa ma- 
kelele yao, tukawafuata simba, tukapiga bunduqi, tusi- 
wapate. 

a§-subuhitukaondoka, tukendaYangeyange. na mku- 
bwa wa Yangeyange Magembe. tulipoqaribia akasema: 
^nipeni hongo, kama hamkutoa hongo, ntafanya vita, ni- 
wanyanganye mali yenu yote pia". tukatoa nguo kumi 



— 8 — 

hongO; tukampa, akakataa. na sisi tukakataa vilevile 
kumpa zayidi. akaleta vita, tukapigana naye. wakaua 
watu wawili kwetu, wakachukua mizigo miwili ya bicja'a, 
na sisi tukaua watu watatu kwake. 

hatta as-subuhi tukaondoka, tukenda Mikesse. na 

• • • • / 

mkubwa wa mji wa Mikesse Matitu. akatwambia: „ni- 
leteni hongo, mali mengi nataka". tukatoa nguo khamso 
u 'asherin, tukampa. naye mtu mbaya sana, maneno 
yake ya ukali. 

tukalala hatta as-subuhi, tukaondoka, tukenda hatta 

• • • • / 7 • 

Mrogoro kwa Simba Mwene. akatwambia: „leteni hongo, 
ndipo mpate rukhsa ya kuhemera vyakula". tukatoa 
nguo arba'in, tukampa, akatwambia: „sasa rukhsa ku- 
tafuta vyakula mpate kula". 

tukalala hatta as-subuhi, tukenda Viranzi. na mku- 
bwa wa Viranzi Libega. tukampa hongo nguo sitta. na 
usiku ule tulipolala, akaja fissi, akamkamata Munya- 
muesi , akaondoa pua yake. as-subuhi ya pili tukafika 
Mkata, mto mkubwa, mamba wengi na viboko vingi 
wako. na mkubwa wa Mkata jina lake Kigongo. tu- 
mempa hongo lake nguo tatu. na siku ile alitoka 
mwanamke moja, anakwenda kuteka maji katika mto 
ule wa Mkata, akakamatwa na mamba. tukenda mbio 
kumkamata, hatukumpata, mamba amemchukua. 

tukaondoka tenna tukenda Mgomberenga. na mku- 
bwa wa Mgomberenga jina lake Waziri. maji hapo 
yako mbali sana, yapata zajddi ya sa'a mbili kunako 
maji. na siku ile mpagazi mmoja akaugua. wanyam- 
para wakasema: ^na tushinde hapa leo". lakini mimi 
nikakataa kushinda, kwa sababu maji yako mbali sana. 
tukaondoka tukenda Mkondoa. na mkubwa wa Mkon- 
doa Sefu bin Slemani bin Juma^ Reami. tumefika pale 
pa Sefu, akatufanzia h^shima kama tuko pwani.r hatta 
as -$ubuhi tukenda kwa Mwinyi Msagara. tukampa nguo 

1* 



^ 4 -- 

knmi na tano hongo lake, naye akatnpa ligombe mkabwa 
sana. siku ya pili tukashinda kwa Mwinyi Msagara — 
hatta mchana wakaja Wahehe, wakapiga mji wa pili 
qariba na Mwinyi Msagara, marra wakenda zao na 
mali waliyoteka. 

tukalala hatta as-subahi, takenda Kilossa. hapo 
hapana katoa hongo. hapo twalilala, as-sabahi takaon- 
doka, takapanda kilima kikabwa sana, yapata sa'a sitta 
hatta kwisha kilima. takenda hatta Eadete porini, ha- 
pana nynmba wala watu. ai^-sabahi takaondoka takenda 
Tabagwe, pana mto mkabwa sana. kafika kapanga mi- 
zigo yeta, takajenga na hema, mpagazi moja akenda 
akeba mahindi na maboga. wakamkamata wenyi ma- 
boga, wakamfanga, wakamleta batta kambini takatoa 
ngao mbili, takawapa, maneno yamekwisha. 

sika ya pili takafika Mpapaa. takataka kajenga 
hema yetu, sultani akasema mwenyewe: „marafuqu, 
hakuna kujenga^. tukamwuliza: ^kwa nini hakuna ku- 
jenga?^ akasema: „mpaka mhonge, ndio mpate kujenga*'. 
tukatoa nguo settin, tukampa sultani, akasema: „rukhsa 
sasa, jengeni^. tukalala, hatta usiku akaja mwevi, 
akaingia ndani ya hema, akeba sufuria moja. tulipoon- 
doka usingizini, wakamkutia watu mwevi huyu, wen- 
gine wakampiga risasi. yule mwevi akafa. hatta as- 
subuhi maneno yakenda kwa sultani. akafanya hokumu 
yake sultani kawambia : „huyu amekwenda kwiba usiku 
kwa wangwana, amepigwa — bassi — hapana maneno^. 
ndivo alivowambia watu wake. 

tukalala hatta as-subuhi tukenda mpaka mji wa 
Kambi. pana vilima vingi, na chini ya kilima pana 
maji ya chumvi. khalafu tukaingia ndani ya pori la 
Chunyu, pori kubwa sana. tukakaa mle siku tatu, ha- 
tujapata mji. siku ya nne tukafika Einyazungu. na 
mkubwa wa Kinyazungu Nyagaru. hiyo ndiyo mwanzo 



— 5 — 

wa Ugogo. huyu Nyagaru akaleta wanyampara wake 
kambini, wakatwambia: „mbukua*), wangwana"? tuka- 
tikia: ;,mbuktiani*)" ? tukawauliza: „mkasaka chichi *)" ?. 
wakatujibu : ^tukasaka mahongo ya mtemi ^) , sultani 
wetu^. wakasema : ^mumpele mienda, ni kusaka magana 
matatu^ ^). na sisi tukawajibu : „magana matatu nyingi". 
wakajibu: „mumpele tauli*)"? tukawambia: „tutawapa 
igana"'). wakakataa, wakasema: «iayemiangu**)". baada 
td^awapa nguo igank na kha«.8iiS, wakatwl^bia: ,ma- 
neno yote sasa yamekwisha". wakatuletea mawele^), 
tukapokea. 

tukalala hatta as-$ubuhi tukenda Msanga, na sul- 
tani wa Msanga jina lake Mabokera. akaleta munyampara 
wake kambini, akatwambia: ^leteni hongo langu^. kha- 
lafn tukatoa nguo miteni na 'esherin, tukazipeleka kwa 
sultani, ma ana ndio lazima, sababu tupate maji na cha- 
kula. sultani akatwambia: „nguo hizi kidogo, nataka 
mkatoe na ningine kama hizi". tukatoa jumla nguo 
arba* mia u arba'in, tukapeleka watu kwake, tuka- 
taka maji na chakula. akatunyima chakula, akasema 
„hapana^« 

tukalala hatta as-subuhi tukenda zetu Madako. 
na mkubwa wa Madako jina lake Tshayaya. tukape- 
leka nguo mia na tano hongo lake , tukanunua maji 
ya kunywa kwa nguo ^esherin, sababu hapana maji 
kabisa. 

hapa tukasikia khabari ya simba. kulikuwa na 

simba, killa siku hukamata watu. siku qabla ya kufika 
kwetu wakaondoka watu wengi kwenenda kumvizia ku- 



1) wie geht's'? — 2) wie geht's euch? — 3) was sucht ihr? 
4) H&aptling. — 5) Oebt ihm Stoffe, er will 800 Tlicher habeu. — 
6) Wieviel wollt ihr ihm geben? — 7) Hundert. — 8) Nein, meine 
Freunde. — 9) Hirsenart. 



- 6 - 

taka kamwua. walipofika katika mwitu, wakamwona 
yule simba, sababu hakwenda mbali na mwanamke yule 
aliyomkamata jana. wakajigawa wale watu, mmoja 
akampiga yule simba, lakini risasi haikumpata sana. 
marra simba akamrukia. na huyu mwenziwe alipomwona 
amekamatwa na simba , naye akataka kumpiga yule 
simba, risasi isimpate simba, akampiga mwenziwe. simba 
alipomwona yule hana nguvu, akamwacha, akamrukia 
yule aliyopiga bunduqi. naye alipokamatwa , akapiga 
kelele nyingi. jnile mwenziwe wa tatu alipomwona 
mwenziwe anapiga kelele kwa ghadabu za simba, naye 
akapiga bunduqi yake, isimpate simba, ikamfikia yule 
mwenziwe, aliyokamatwa na simba. yule ikawa amelia 
kelele nyingi sana, simba akamwacha akenda mbio. na 
yule akafa, na mwingine alikuwa na majeraha, ba^ada 
ya sa'a haba akafa vilevile, na simba amekimbia. 

as-subuhi tukenda zetu mpaka Ungomvia. na mkubwa 
wa Ungomvia jina lake Mabokera. tumetoa nguo miten 
na khamsin mahongo yake. hatta el- asiri wakaja Wa- 
massai, wakawapiga wenyewe Wagogo, wakachukua 
ngombe zote za Wagogo, wakenda zao mbio kama wa- 
Jivokuja. na sisi hatukulala kwa kuogopa Wamassai, 
kwa sababu tumechukua mali mengi. hatta as-subuhi 
tukenda zetu Mtoni Bubu, hapana nyumba wala mtu 
— porini. tukajenga boma kubwa sana kwa kuogopa 
Wamassai. 

siku ya pili tukafika Unyangwira. sultani wa Unyan- 
gwira jina lake Makenge , mzee sana. akatwambia : 
„nileteni mahongo". tukatoa nguo sitta mia, tukam- 
pelekea. akatwambia : ;,kesho hapana rukhsa kuondoka 
wangwana". tukamwambia: „kwa nini kutuzuia, na 
mahongo tumekupa? sababu gani?^ akasema: „nataka 
mjenge boma langu". tukamwambia: „tumekuwa wa- 
tumwa wako^? akasema: „bassi hamjui kamawatumwa 



- 7 — 

wangu? mimi si sawasawa kama na soltani wenu wa 
Unguja?*' tukamwambia: ;,hewallah, tutajenga". hatta 
a§-subuhi tukaondoka na mashoka yetu kwenda 'kukata 
miti ya boma. tukenda tukakata, hatta el-'a§iri tuka- 
rudi. siku ya pili na siku ya tatu tukajenga boma, 
kwa siku ya nne tukapata rukhsa, tukenda zetu hatta 
Mtiwe. na sultani mwanawe yeye Makenge. tukatoa 
nguo mia mahongo yake. 

hatta as-subuhi tukenda zetu Kilimatinde. na mkubwa 

• • • • 

wa Kilimatinde Massomoka. akatwambia: „wangwana, 
toeni nguo elfu mahongo yangu, ndipo mpate rukhsa ya 
kuondoka^. tukakataa, tukatoa nguo khamso mia , tu 
kampelekea. akasema: „shurti mnipe santur^). tuka- 
mwambia: ^hatuna ^antar^. akasema: „kama santiir ha- 
pana, mnipe vitambi bora esherin". tukampa. 

tukaondoka a§-subuhi, tukenda zetu hatta Muhalala. 
huu ndio mwisho waUgogo. na yule sultani wa Muha- 
lala mwanawe huyu Makenge. tukatoa nguo thalatha 
mia na arba^in, tukampa mahongo yake. siku ya pili tu- 
kafika Mabunguru Mtoni, hapana nyumba wala mtu — 
porini. siku ya tatu tukenda Mwale. na huyo mkubwa 
wa mji jina lake Kilunda. ametaka mahongo, lakini sisi 
tumemnyima, hatukumpa. hatta a§-subu]hi tukafika Jiwe la 
Singa, na sultani wa Jiwe la Singa jina lake Wamba. 
tukatoa nguo miten mahongo yake. 

tukaondoka tukenda Malwa. qabula hatujapanga, 
tukakuta Warugaruga, wanatoka kwake yeye Wamba. 
zile nguo tumempa, hazikutosha, ataka kuja kunyan- 
ganya. tukapigana nao , tukaua watu sitta , hawaku- 
pata kitu kutwaa. tukateleka, lakini hatukulala pale, 
tokenda tukalala Malwa Madogo porini. 

a^-subuhi tukafika Mgunda Mkali porini, siku ya 



1) Spielohr* 



- 8 — 

pili tnkenda Bimbisanda, na sikn ya tatn tnkenda Tshaya 
porini. pana ziwa knbwa la maji na mamba wengi na 
viboko vingi. wakaja Warngarnga, wanatoka kwa snl- 
tani Nynnga ya Mawe. tnkapigana nao siku tatn. wa- 
kachnkua mitnmba ya ngno sitta, wakachnkna mizigo 
ya barnti miwili, wakana na wanngwana watatn kwetn, 
wakenda zao. 

tnlipotoka paie tnkafika Tnla, snltani jina lake 
Maganga. hapo hatukntoa mahongo, tnmekataa sababn 
yeye sultani mdogo , hana ngnvn. tnkaondoka tenna 
kwenda Ziwani Nyahna porini. sikn ya pili tnkenda 
Lnbuga, na mkubwa wa Lnbnga jina lake Nsilatali. 
hatukuhonga kitn. siku ya tatu tnkafika Kigwa, na 
mkubwa wa Kigwa jina lake Mabokera. siku ya nne 
tukenda hatta mtoniWala. tukalala hatta as-snbuhi tn- 

• • • • • 

kenda Kwihala. na mkubwa wa mji hun jina lakeKasni. 
mji huo ndio mwanzo wa Unyanyembe. 

tukapumzika pale, hatta as-i^ubuhi tukaingia Tabora. 
auwali Tabora Kanyenye, mji wa Mw'arabu, jina lake 
Muhina bin Slemani Le'urubi pamoja na Sa'idi bin'Oth- 
mani. na mji wa pili unakwitwa Bahareni, wa Mw'arabu, 
na mwenyewe jina lake Sa'idi bin 'Ali. mji wa tatu 
unakwitwa Lufita, mwenyewe Sa'idi bin Salum pamoja 
na Mwenyi Mlenda, mtu wa mrima. mji wa nne una- 
kwitwa Mkowani. mwenyewe Mw'arabu Srfidi bin ^a- 
bibu el-Afif. na mji wa tano nnakwitwa Bomani, 
wa MVarabu, jina lake Seti bin Juma\ na mji wa 
sitta unakwitwa Mbugani, na Mw'arabu mwenyewe Sa- 
lum bin'Ali. na n,ji wa saba' Tshemtshem, mwenyewe 
Mhindi na jina lake Juma' bin Dina. na mji wa nane 
nnakwitwa I^ambo, wa Mw'arabu, na jina lake Mu- 
hammed bin Na^ur. na mji wa kenda nnakwitwa Mbi- 
rani, mwenyewe MVarabu ' Ali bin Sultani. na mji wa 
kumi jina lake Malolo, wa Mw'arabu, mwenyewe Rashid 



— 9 — 

bin Salom. na mji wa kami na moja nnakwitwa Ewi- 
hara, mwenyewe Mw^arabu, na jina lake 'Abdallah bin 
Nasibu. na mji wa kumi na mbili unakwitwa Grange, 
mwenyewe Mw*arabu, na jina lake Thani bin ^Ab- 
dallah. na mji wa kumi na tatn unakwitwa Miemba, 
mwenyewe mtumwa wa Mw^arabu, anakwitwa Farhani 
bin ^Othmani. na mji mwingine unakwitwa Ituru, wa 
Mw^arabu, mwenyewe Mohammadi bin Juma^ baba ya 
Tipu Tip (^ammed bin Mohammadi), na ndugu yake 
Mohammed bin Sa'id el-Wardi. 

Wa^arabu kwanza walikaa mrima wote. khalafu 
wamekopa mali kwa Wahindi, wakala mali yote pia, 
ndio wamekwenda zao Tabora, wakenda wakajenga 
miji, wakanunua watumwa, wakalima. wengine wame- 
kwenda kana mkuu wa msafara wa Wahindi, waka- 
chukua fe^ija ya Mhindi, wakakaa Tabora, wakam- 
sahau Mhindi na mali yake kabisa. kazi yao khalafu 
kulima mpunga na ngano kule Tabora. 

khalafu Wahindi wakashitaki kwa Seyyid Bar- 
ghash. Seyyid akapeleka luwali, jina lake Sa'idi bin 
Salum el-Lemki. akenda akamwambia , kawakamate 
Wa^arabu, watoe mali ya Wahindi, kwa sababu we- 
nyewe Wahindi wakafanya makelele sana. alipokwenda 
luwali, akawambia Wa*arabu : „toeni mali ya Wahindi" 
— wakamwambia: ;,hatuna kitu sisi kabisa". wakam- 
fanzia h^shima kubwa sana, kuUa mmoja akampa kitu, 
akazidi kukaa luwali, akastarehe. 

khalafu ndio imekuja vita na sultani Mirambo kuja 
kupiga Tabora. luwali akapeleka barua kwa Seyyid 
Barghash, na Seyyid akamjibu akamwambia: „pigana 
naye mshenzi, baruti na bunduqi na risasi kwangu". 
hatta wamepigana vita vya Mirambo sana, wameuawa 
Wa^arabu wengi sana, hatta na sultani wa Tabora 
amekufa, jina lake Mkassiwa. ba'ada ya kufa kwake 



~ 10 - 

Mkassiwa Wa^araba wakaona: „tapekeyetii, tntafanyaje 
sasa? na tumweke Silanda katika asultani wa Tabora!^ 
na mwenyewe akasema: „jina langa ndio Issike"^). 

khalafa ndio ameleta vita tenna Nyungu ya Mawe. 
anatoka kwenda inchi yake Ejwere, maqsudi kunyan- 
ganya usultani Issike. Wa*arabu wakasimama waka- 
pigana sana hatta wakamfukuza Nyungu ya Mawe. 
akenda kwake, wakakaa kitako Wa'arabu pamoja na 
Issike wao. 

khalafu amepanda Amiri Pasha*) pamoja na amri 
ya jerman'). akafika kwa Issike, akamwambia Issike: 
„lete mizinga yetu sisi na viasi vyetu, ndipo tufanye 
udugu". ma'ana Issike amevitwaa vitu hivo kwa misa- 
fara ya Mabeljiki *) na ya Madeutschi. Issike akakataa, 
akakusanya 'askari wake wengi sana, akenda akapeleka 
vyakula vingi sana na ngombe wengi sana na mbuzi 
wengi sana. Amiri Pasha akasema: „sitaki chakula 
chako, tunataka mali yetu, utuletee, pamoja na huu 
mlingote wa S^yyidi, tutundikie bendera ya jerman". 
mlingote akampa, walakini mzinga na viasi hakumpa. 
khalafu Amiri Pasha akenda zake. 

nyuma ya Amiri Pasha akaja bwana Prinzi, akapi- 
gana naye Issike hatta akamwua na watoto wake, na 
'askari wakamwagika wote, na watu wake wakatawan- 
yika wote. 

ndio tenna Wa'arabu nguvu zao zikawa ndogo, 
sasa wako chini ya miguu ya jerman. wengine wame- 
kwenda Manyema, wengine wakaenda Uganda, wengine 
wakaenda Ruemba, wengine wakashuka pwani. wako 
mojamoja sasa, hawajui la kufanyiza. ile starehe yao 



1) Issike hiess dieser Soltan richtig, nicht Sikki. — 2) Emin 
Pascha. — 3) engl. german. — i) Belgier. 



- 11 - 

ya Tabora imeondoka. wanatafuta chaknla, wale wa- 
shibe — hawapati, sababu wale washenzi hawalimi 
kwao kama kwanza. hulima kidogo cha kutoshea wao, 
ndio sababu chakula kidogo na yote ghali. 

tangu tulipowdsili Tabora, tumekaa miezi miwili, 
kwa sababu ya kutafuta wapagazi wengine. tiatta 
tulipowapata wapagazi, umekuwa mwezi wa tatu. na 
kuUa Munyamuesi upagazi wake nguo kumi. hatta 
siku moja tukaondoka, tukenda zetu na safari yetu 
hatta kwa sultani Mtimsi. siku ya pili tukafika mji 
wa Kassekera. na huyu mkubwa wa Kassekera jina 
lake Mayole. siku ya tatu tukaondoka tukenda zetu 
Talikwa. na huyu mkubwa wa Talikwa jina lake 
Mualabu, Munyamuesi. tukalala usiku akaja mwevi 
kambini, lakini hakupata kitu. tukampigia kelele, 
akenda mbio. 

hatta as-subuhi tukafika mji wa Kuigunda, sultani 
wa Ugunda, na jina lake Ndisha. tukatoa nguo sa- 
ba'in, tukampa mahongo yake, akasema: „nguo hizi 
kidogo, kama hamtanipa nguo nyingi, hamtapata rukhu- 
8u ya kanunua vyakula kwenu ninyi na watu wenu". 
hatta tulipotoa nguo themanin mahongo yake, akapokea, 
lakini yeye hakutupa kitu, ametupa kuku moja na viazi 
kidogo. bassi ndio kitu alichotupa. 

ba^ada ya kulala tukaondoka tukenda Issimbiri. 
na mkubwa wa Issimbiri jina lake Sigimbi, mtu wake 
yeye Ndisha. siku ya pili tukafika mpaka Kakoma, 
mji wake yeye Ndisha. siku ya tatu tukenda Kinywa 
Simba, vilevile mji wake yeye Ndisha. na siku ya 
nne tukafika Kassinde, sawasawa mji make Ndisha. 
huu ndio mwisho wa inchi yake Ndisha. 

tulipotoka inchi ya Ndisha, tukenda mto wa Ugala, 
mto mkubwa sana, lakini porini, hapana nyumba wala 
mtu. tukakata miti, tukaweka ndani ya mto, ndivyo 



— 12 — 

takapata kavuka. hatta as-sabahi takainsia aawali inclii 
y.Ug.1.. .. sutani w. ■ indii ya Ugl ««>kwitw. 
Kassagara. takatoa ngao komi na tano, takampa, 
ndio mahongo yake. naye hakatapa kita, ametapa 
asali kidogo ya nyaki ndani ya kibaya. 

takalala hatta as-sabahi takaingia tenna mji wa 
pili wa Ugala, wake yeye Kassagora. yvko mkabwa 
wa mji ale, jina lake Mwana Mlimka, alikawa anamwia 
mpagazi weta. talipoingia mjini akamkamata, qabnla 
hatajapata chakala wala maji ya kanywa. takaqa$i- 
rika sana sisi waangwana. kwa nini akataonea sana 
mshenzi haya? hatapigani naye? wengine wakasema: 
^haifai kapigana naye, wacheni tafanye maneno tar- 
tiba^. takakaa hatta asika, yale mpagazi akatoroka, 
sababa hana mali ya kamlipa. 

hatta a$-$abahi mshenzi akaleta maneno kweta 
sisi: „waangwana, mmepoteza mta wanga, sasa mali 
mtalipa ninyi?^ na sisi takamwambia: „mali yako 
qiasi gani tatakalipa?* akasema: „mali yanga ngno 
saba^". takamwambia: ;,vema". tukatoa ngao saba', 
takampa. khalafa takamwambia: „sika ya pili asi- 
fanye hivi. mta hajafika mjini — marra na kamka- 
mata? jana amefanya vibaya sana. kawa wata wa- 
baya — tangalipigana nawe, walakini sisi hatataki 
kelele. sasa mali yako imewa§ili^. akasema: „mimi 
ni racji, mali yangu imefika". 

tulipopumzika , tukaondoka tukenda zeta mpaka 
Ukalala, pia inchi ya Ugala, na mkubwa wa inchi ile 
jina lake Mweru Mpambara. akasema: ^nipeni ma- 
hongo^. tukamwambia: „vema, tutakupa a§-sabahi". 
hatta usiku tukatoroka, sababa mali yamekwisha kwa 
mahongo. tukaenda asiku kacha hatta ai^-^abahi, taka- 
fika mtoni Mtambo. haa ndio mwisho wa inchi ya 
Ugala. 



-. 13 — 

katika safari yetn takafika TJssaawira. na mku- 
bwa wa inchi ya Ussaawira jina lake Simba. talipofika, 
akapiga ngoma. takamwaliza: ^^ngoma bizi za nini, 
saltani?" akasema: „mke wanga amekafa". bassi 
wale wapagazi weta wakafanya oga kwa zile ngoma 
alizopiga saltani. wakatoroka Wanyamaesi saba^ wa- 
katwaehia mizigo. takamwaliza: ^^sasa mkeo amekaia 

— wataka nini ?^ akasema : ;,mnipe sanda ya kazikia 
mke wanga^. takamwaliza: ^sanda qiasi gani?^ asema: 
;,kama mtakavyo wenyewe kanipa, mimi ntaqabali^. 
takampa ngao mbili. akenda akazika. 

hatta asika takamwambia: „saltani, wata weta 
wamepotea, atatapa wengine, wachakue mizigo yeta?« 
naye akatajiba: ^laleni hatta a$-$abahi, mkesha honga 

— ndio tatatengeneza maneno ya wapagazi. 

takalala hatta a$-ijabahi takapeleka ngao khamsin, 
akasema: ,,hii kita gani?^ takamwambia: ,,ndilo hongo 
lako^. akatwambia: ,,mnasema kweli ao mnasema (}i- 
haka ? mimi bado nna kilio cha mke wanga, na ninyi 
mnanambia awongo? mimi nataka ngao elfa mahongo 
yanga, ndipo mpate rakha^a kwenda zena^. takam* 
wambia: «anataka mahongo ao anatanyanganya?" 
asema: „kama nataka kuwanyanganya , nisingaliwa- 
nyanganya*) toka jana?" wakaja wanyampara wake, 
wakasema: ^^bassi ninyi wangwana hamtoi mahongo 
ya kweli? takamsikiliza saltani maneno yake, wala- 
kini mnatoa ngao khamsini, mnafanya mchezo, mna- 
sahaa — haya si saltani?*^ tukatoa ngao miteni, ta- 
kampa mahongo yake. akatwambia: ;,nimeqabali ; sasa 
moto ameharibika, kwa sababa ya haya mke wanga 



1) nisingalinyaDganya, usingalny., asingaliny. kommt nebrn der 
Form singaliny. hungaliny. haDgaliny. vor und zwar scbeint erstere 
yoriD beliebter zu sein ais letztere. 



- 14 — 

amekufa, bassi, hamnipi kidogo^ nikafanzia dawa, ni- 
kapata kufanya moto mwingine? waqati wa kurudi 
hamtaki kupika ninyi? huu si mji wenu?" tukam- 
wambia: „vema, sultani". tukatoa nguo tatu, tuka- 
mwambia: «hizi, upate kufanzia moto mwingine. 

hatta a§-9ubuhi tukenda Ussense. na mkubwa wa 
Ussense jina lake Kalimba. akatwambia: „waung- 
wana, Tabora kwema? luwali hajambo?" tukamwam- 
bia: „hajambo". „Issike amepigana na Jerman sababu 
nini?" tukamwambia: ;,sababu — Issike amejifanya 
sultani, naye si sultani. ataka kushindana na Jerman, 
atamweza wapi? Jerman baruti kwake tele, mizinga 
kwake tayyari, bassi huyu mtu wa kuwezekana?" aka- 
sema: ;,sisi watumwa wa Jerman, kwa sababu hatuna 
nguvu. bassi ndugu zangu hamtaki kunipa ^ada kidogo, 
kwa sababu mimi sitaki mahongo kama wenzangu. 
nitake mahongo, anisikie bwana mkubwa aje nipige? 
mkanipa kidogo, ijapokuwa kidogo sana — chaiiitosha". 
tukampa nguo ^asherin. tukaona h^shima yake kubwa 
sana , ametuheshimu sisi hatta bwana mkubwa , kwa 
sababu anamwogopa bwana mkubwa qdbula hajaenda 
kwake. 

tukalala hatta as-§ubuhi tukenda zetu mpaka 
Gongwe. na mkubwa wa Grongwe jina lake Kakamba. 
na sisi ametufanzia h^shima kubwa, ametupa vyakula 
vingi na kitoweo, akatupa samaki. naye hakutaka 
mahongo kwetu, tumempa kwa heshima kwetu nguo 
'asherin. hio ndio mwisho wa Ukonongo. 

tukaondoka pale tukenda zetu Mbugani, panapo 
mizimu') yao, na jina la mizimu yao inakwitwa Ka- 
tawi. ndipo porini, hapana nyumba wala mtu. pana 
nyama wengi sana, simba wengi, na chui wengi, na 



1) Seelen der Yerstorbenen, 



^ 15 - 

fissi wengi; na mbogo wengi, na panda milia wengi, 
na viboko vingi. 

takalala hatta a$-$abahi, takenda zeta, takaw&^ili 
mji wa Eawende. na mkabwa wa mji jina lake Soloma. 
talipofika mjini, akatafangia lango. ^ninyi wangwana^, 
akatanliza, ^mmekaja na vita?" tnkamwambia: ^^sisi 
wasafiri". asema: ;,hasha, hao nwongo wena. ninyi 
mmekaja na Mzanga. mmetangalia maq9adi , yeye 
mmemwacha nyuma. hatta mkafika mjini , akija yeye 
marra moja , atapigana^. tukakataa j takamwambia : 
^hatakaja na Mzanga, na kama ha$adiqi — tale kiapo". 
akasema: „wangwana, kiapo kitawafaa wapi? mji 
wanga sitaki mwingie. kwa nini msijenge kambi hapo 
nje, na vyakula wataleta hakohako? walakini kaingia 
mjini mwanga sitaki'^. 

takapanga mizigo yeta nje, takajenga na hema 
yetu , takawambia na wapagazi : „jengeni boma jema 
sana, kwa sababa mshenzi hayu mbaya, kazi yake 
kanyanganya mali ya wata". akataletea vyakala kale- 
kale, takanimaa. takapika, tukala hatta tukashiba, 
tukalala, lakini haikujiri neno. 

hatta as-$abahi tukenda zetu mtoni. na huo mto jina 
lake huitwa Mfune — porini, hapana nyumba wala mtu. 
tukalala hatta a§-9ubahi tukenda Kafissa, na inehi jina lake 
Kawende. na huyu sultani wa mji huu Kafissa, jina lake 
Tshata, akatufanzia h^shima kubwa sana, akatupa na ma- 
jumba ya kulala na vyakula vingi. hatuna khabari, kama 
atufanyizia khada^a ya kutunj'anganya mali zetu. tuka- 
lala hatta usiku, akaleta watu, wakaizunguka nyumba, 
akatwambia : „ wang wana , amkeni ! ^ tukam wambia : 
„saltani, kuna nini usiku huo? kama una maneno, 
sababu hungojei as-$ubuhi?^ akasema: namtaka mku- 
bwa wa msafara atoke nje, tuje tuonane, na maneno 
yanga nataka nimwambie^. takasema: ^hasba lillah, 



— 16 — 

maneno yako ngoja a^-^nbnhi". marra watoto wake wa- 
kafanya haraka, wakapiga bandnqi. tnkajna — kweli 
hivi vita. na sisi tnkajifnnga silaha zetn na bandnqi 
zetn, tnkatoka nje, tnkaona washenzi wengi na bun- 
dnqi zinalia kwao, na sisi kwetn tnnapiga bnndaqi. 
wenguie wa washenzi wakaznngnka nynma ya nynmba^ 
wakapiga moto ile nynmba yetn sisi. tnkasema: „ja- 
ma^a, tntapigana vita viwili — moto na watu! sasa 
tnfanye shanri gani? na tnjigawe, wengine wateke 
maji, wazime moto, tnpate kntoa mali yetn, na wen- 
gine tnpigane na watu^, tnkapigana hatta ai^-^ubnhi, 
na moto nkazimika. tukapata nn$9 ya mali zetu. na 
washenzi wamekufa watn ^asherin na wawili, kwetn 
sisi wameknfa watn kumi. 

sultani akatwita akasema : „sasa hapana vita, ninyi 
na tufanye nrafiqi, na mali yenn iliyopotea nitalipa^ 
kwa sababu haya sikufanya mimi, wamefanya watoto 
wangu. kama hamniamini, na tule kiapo cha kwetu 
sisi washenzi^. na sisi tukakhada'ika, tukathanni ma- 
neno yake kweli. tukaqubali knfanya nrafiqi na yeye 
Tshata. tnkatia mizigo yetu nyumbani mwake, aka- 
sema: ^^kaeni kitako, wageni wangu, na bnnduqi zenu 
nipeni mimi zote pia, kwa sababu nakataa watoto 
wangu, wasifanye ghazia, wakesha waona na bundaqi 
— roho zao watafanya oga, watakwenda porini na 
waanawake wote. chaknla atatupikia nani? na ninyi 
mmekwisha kuwa ndugu zangu, mna hofn nini?" tu- 
kampa bunduqi zetu zote pia, hatta na pembe tnkam- 
vulia tukampa, akatia nyumbani mwake, akasema: 
„wangwana, sasa uhodari wenu nkowapi? silaha zote 
nimekwisha twaa, mtapigana na nini? hamjui mali 
yenu nimekwisha wanyanganya, sasa mnataka roho 
zenu ao hamzitaki? kama mnataka roho zena, msi- 
seme — kwangu yako mali. kama mnataka knfa, 



— 17 — 

kaeni kitako hapa pangu, ntawaua wote pia, kwa sa- 
babu waungwana jeuri sana^. 

,,alikuja mnngwana mmoja hapa, jina lake Ma- 
tuumla, akaja, akanifanzia hila, akachukua mali zangu 
pembe 'esherin, akanambia: ;,ntakuletea mali mengi". 
nimekaa mwaka mzima, sijamwona hatta sasa. na leo 
muungu uraenipa kutwaa kwa mkono wangu. tenna 
mniachie mimi mjinga kama nani? ao mimi mnafanya 
si sultani? kama mnataka mali zenu, kaniletee Ma- 
tuumla, tuje tufanye hesabu ya mali zangu, alizochukua 
Matuumla, na ninyi ndipo niwape mali zenu. na watu 
waliokufa — enda walipa wote pia, na mali zilizo- 
potea — nazo ntalipa, walakin shurti mje na Ma- 
tuumla, ndio mpate yote hayo kwangu. na kama 
hamkuja naye — hayo hampati. labda mje kwa vita! 
na mkileta vita kwangu mimi, shurti mniambie — kwa 
kuwa: „sisi tunakuja, ukae tayyari!" waanaume hawa- 
fichani ; kwetu sisi washenzi vibaya sana kufichana, 
sijui nini waungwana kwenu. hayo ndio maneno yangu; 
ka-ma mmesikia — sikilizeni sana, na kama hamku- 
sikia — mali yenu mmepotea". na sisi tukamjibu yule 
sultani tukamwambia: „sisi huyu Matuumla hatumjui, 
walakini umetunyanganya mali zetu kwa kutuonea, 
kwa sababu hatuna nguvu. weye — kwa sababu sul- 
tani — ndipo ukanyanganya mali ya watu. na sisi 
tungalikuwa na nguvu kama wewe — nasi tungaliweza 
kunyanganya. walakin haiduru, bahati yako, kula mali 
yetu, 3'alale ndani ya tumbo lako". akatujibu: „bado 
— tenna mnasema — roho zenu haziogopi? hamfanzi 
safari mkenda zenu? maneno mengi yote ya nini? 
manamme hufanya maneno mengi sana? kama mna- 
weza kupigana — piganeni. sikupigana?" na sisi 
tukamjibu: „tutapigana na fimbo? na bunduqi zote 
zeta umetwaa? kama wataka tupigane na weye — 

y e 1 1 e n , Safarl za WMnaheli. 2 



— 18 — 

tape banduqi zetu, utazame kama tutapigana ao hatu- 
tapigana!^ akasema: „mimi ima wazimu, niwape bun- 
duqi — khalafu mnipige mimi? kama mnaweza, tafu- 
teni nyingine, mje mpigane na mimi. hivyo tenna on- 
doketoi, kwa sababu hawajaja watoto wangu, wenyi 
kichaa, watazidi kuwamaliza^. 

tukafanya mashauri: „jama^a, hatwendi zetu? tu- 
nasema — na mshenzi hasikii! labda roho yake ita- 
gheiri, atafute kutuua? mali zetu zimepotea, na roho 
zetu hazipotei?" wengine wakasema: ^hatwendi zetu 
Karema, tukampe khabari Mzungu, kwa kuwa Tshata 
ametunyanganya? sasa tutaondoka waqati gani hapa? 
kuondoka mchana haifai, labda watatufuata washenzi, 
wakapata njiani watuue — afacjali tumwendee sultani, 
tumwambie : „maneno yako tumequbali, maU zetu weka 
vema, nasi tunakwenda mtafuta Matuumla^. 

tukapatana tukenda kwa sultani tukamwambia: 
^maneno yako kweli, sultani, tukikuletea Matuumla, 
utatupa mali zetu?" akasema: ^bassi mimi nnasema 
uwongo?^' tukamjibu: „bassi, sasa tunataka rukhusa 
kwako, tulale usiku kucha hatta as-subuhi tutakwenda 
zetu, sultani, inshallah tutakuletea Matuumla". aka- 
sema: „hayo si ndio niyataka hayo? haya, twaeni 
nyumba mkalale, nanyi msifanye hofu. laleni hatta 
a^-^ubuhi , tuagane vyema , na chakula ntawapa njiani 
hatta mfike kwenu". tukenda zetu hatta kule nyum- 
bani alipotuonyesha. tukakaa kitako na masikitiko 
yetu ya kusikitikia mali zetu, zilizopotea, na ndugu 
zetu, waliokufa. hapana sababu , wala Matuumla ha- 
tumjui. 

tukalala hatta usiku tukatoroka, tukenda zeta 
Karema. kupata njiani mwenzetu mmoja akakamatwa 
na simba. tutamfanya nini simba — hatuna bunduqi? 



- l^ - 

tntampiga na nini? tutafanya kelele tu? akamchukua 
mwenzetu, akampeleka mwituni, akenda, akamla. 

na sisi as-§ubuhi tukawa^ili Karema, tukamkuta 
Mzungu amelala bado. tukawambia watu wake : „bwana 
yuko wapi?" wakasema: ^amelala, walakini qaribu 
ataamka". tukakaa kitako mlangoni. hatta sa^a mbili 
u nus^ ilipopata ya tatu bwana akaamka, akauliza: 
ee boi, kuna nini huko?" akasema: „wamekuja wa- 
ungwana, wanatoka Tabora^. banaakasema: „wameleta 
barua yangu mimi? hela — nenda kawaulize^. tuka- 
mwambia: „sisi hatukuleta barua, sisi tumepigwa Ka- 
fissa na huyu sultani Tshata , ndiye aliyetupiga , aka- 
tunyanganya mali zetu zote, na ndugu zetu amewaua. 
bassi — twamtaka bwana, tumwambie maneno yetu**. 
boi akatujibu : „bwana sasa yuko mezani, kaeni kidogo, 
mumngojee, atakuja sasa hivi^'. 

hatta alipokuja bwana, tukamwambia: „bana, tu- 
mepigwa? akauliza: ,,nani aliyowapiga?" tukajibu : 
„Tshata^'. akatwambia: ;,walakini mimi nimesema, kama 
waungwana wote kwanza wafikie kwangu ! mmekwenda 
fanya nini kwa mshenzi? walakini haicjuru, ntapeleka 
^askari, waende wakaulize „umenyanganya waungwana 
sababu nini?^ na nyie toeni mtu moja kwenu, afuatane 
na 'askari wan^u, akasikilize maneno anayosema 'as- 
kari wangu pamoja na Tshata, na nyie wenyewe mpate 
sikia". 



wakafanya safari, wakenda zao hatta kwa Tshata. 
'askari wakamwambia: ;,weye Tshata sasa umekuwa 
mwanamume wa kunyanganya mali za watu? huogopi 
amri ya serkali?" akasema: ;,mimi sikuwapiga burre, 
nimewapiga kwa sababu yangu ya Matuumla, kachukua 
mali zangu — pembe ^esherin". ^askari wakamwambia: 
„hasha, sisi hatuqubali, lete mali ya waungwana yote, 
ndivyo alivyotwambia bwanamkubwa". alipoona nguvu 

2* 



- 20 - 

zimezidi, akatoa mali mshenzi, akawapa 'askari. wakaja 
nayo hatta Karema, mali yetu yaliyobaqia. 

walipofika Karema, Mzunga akatwita: ^enye wa- 
ngwana^ njooni hnko, mje mtazame mali yenu, ndio 
haya aliyotwaa Tshata?*^ tukatazama tukamwambia : 
;,ndio bana, mengine yamepotea na moto^. akasema: 
„hai(}uru, chukueni haya yaliyosalia". tukamwan:ibia 
tenna : ;,hewallah bana, lakini sasa tunataka mitambwi. 
tuvuk^ na mali zetu, twende zetu Marungu". akatwa.m- 
bia: „mimi sina mitumbwi, nna mashua yangu moja, 
nayo imekwenda Marungu. mkitaka mitumbwi, nen- 
deni kwa washenzi, ndio wenyi mitumbwi^. tukamwu- 
liza: „washenzi gani?'' akasema: ^wenyi mitumbwi si 
Wafipa" ? tukamwambia : »huyu mkubwa wa Wafipa 
nani?" akasema: ^sultani wao si Kapofi?" 

tukalala, hatta a$-subuhi tukamwaga bwana mkubwa: 
kwa heri, tunakwenda zetu^. tukafika ^atta kwa Wam- 
pembe, ndio mizimu yao Wafipa. wanakuja katam- 
bika *) siku zote hapo. na mitumbwi yote ndipo ilipo hapo. 
tukenda tukawambia wenyewe: „twataka pahali tu- 
pange^. wakatwambia: „ingieni mjini, sisi na waungwana 
ndugu zetu. sultani wetu anawapenda sana waungwana'^. 
tukaingia mjini wote na mizigo yetu yote. wakatapa 
nyumba ya kulala. 

l^iatta as-§ubuhi tukawambia : „tunataka mitumbwi*^. 
wakatuuliza : mitumbwi ya kwenda wapi ?" tukasema : 
^jtunakwenda ligambo Marungu". ;,mnakwenda fanya 
nini?^ tukawambia: „tunakwenda fanya bi^ashara ya 
pembe". wakatwambia: ;,ndio, lakini sisi hatuna amri 
ya kutoa mitumbwi, mwataka — nendeni kwa snltani 
Kapofi, huyu ndiye mwenyi mitumbwi. akesha toa amri 



1) die Seelen der Verstorbenen anrufen. 



— 21 ~ 

yake, bassi tutakuja wapa hiyo mitumbwi mwitakayo^. 
tukawambia: „bassi, tupeni mtu moja, atupeleke hatta 
kwa sultani, twende tukatake mitumbwi". 

tukalala hatta a§-§ubuhi, wakatupa mtu moja, tu- 

kafaatana naye hatta kwa sultani Kapofi. akamwambia 

mtu wake: „hapa inchi wamekuja na wageni, wanaku- 

taka wewe, uonane nao, w^akwambie maneno yao waliyo 

nayo". akamwambia: „bassi, nenda kawete, nisikilize 

khabari yao waliyo nayo^. akaja hatta nje pale tuli- 

pokaa, akatwambia: mnakwitwa na sultani, walakini 

msiende watu wengi , nendeni watu wawili ao watatu, 

kwa sababu huyu si sultani mdogo, ni sultani mkubwa 

sana , wanamjua watu wote inchi zote^. tukaondoka 

watu watatu, tukamfuata yule mshenzi. tukenda hatta 

kwa sultani, tukamkuta amekaa kitako juu ya kiti. 

ameweka waanawake wawili na huku wawili, na mbele 

yake wawili, na nyuma yake wawili. na watu wa- 

memzunguka, mwenyewe kattikatti. ameweka kibuyu 

cha pombe, ameshika mwanamke mmoja, ndio anampa 

pombe sultani. hatta tulipokwenda, akatwambia: ;,wa- 

ngwana, hamjambo sana ?" tukamjibu : „hatujambo, sul- 

tani^. „pombe mnakunywa? niwape, na nyie mpate 

kunywa?^ tukamwambia: ;,hatunywi sultani". akasema: 

„mnaogopa kwa sababu mnasali ; ndipo msinywe pombe?** 

tukamwambia: ^hasha, mioyo yetu haipendi kunywa 

pombe, tunaogopa kulewa, kwa sababu mtu akisha lewa 

— hupiga kelele, hutaka labda na kupiga na watu , na 

hayo mtu mgeni haifai? yataka mtu mgeni akae vyema 

na watu". akasema: „bassi, sasa mnataka nini? ni- 

wape ugali?" tukamwambia: „hatutaki, kama unga 

twataka, tupike wenyewe namna yetu ya mrima^^ twa- 

liogopa sumu, lakini hatukumwambia mwenyewe kwa 

sababu ataqa§irika, hatta mitumbwi atatunyima. bassi 

akatupa unga na kuku, akatuonj^esha na nyumba. aka- 



— 22 - 

tupa na vyungu vya kupikia ugali wetu, tukapika ule 
ugali; tukala. 

tulipokwisha kula, tukamwambia yule mshenzi tn- 
liyokuja naye: „tupeleke kwa sultani, kwa sababu ha- 
tujapata kumwambia khabari yetu ya. mitumbwi. bassi 
sasa tunataka tumwambie, na yeye apate kujua, kama 
tutapata kwake mitumbwi, tupate kujua, roho zetu zi- 
furahi^. tukenda zetu kwa sultani, tukamwambia : ^ySul- 
tani, tunataka mitumbwi kwako, tunataka kuvuka kwenda 
rigambo Marungu". akatuuliza: ^Marungu mnakwenda 
kwa nani?" tukamwambia: ;,tunakwenda kwa sultani 
jina lake Mlilo , huko ndio tunakokwenda". akasema : 
„haya bassi, tupatane lijira wangu wa mitumbwi mna- 
yoitaka. mtanipa qiasi gani?^ tukamwambia: ;,qiasi 
unakijua wewe mwenyewe mwenyi mitumbwi yako^. 
„khassa mnataka mingapi?^ tukamwambia: „sisi twa- 
taka mitumbwi sitta". akasema: ^mitumbwi sitta hiyo 
— mnipe nguo miteni^. tukamwambia : ^pamoja na 
baharia?^ akasema: „hasha, na themani ya baharia 
nayo mbali". tukamwambia: „bassi utupunguzie, sul- 
tani wetu, na sisi wanao". asema: „bassi, nipeni ninyi 
qiasi mnachoweza^. tukamwambia: ;,tutakupa nguo 
khamsTn^. akasema: „e^, mnafanya ^ihaka, kama mna- 
taka mitumbwi, semeni kweli''. tukamwambia: ;,tuta- 
kupa nguo settin, na baharia tutapatana nao kwa the- 
mani nyingine. hizo settin ni zako wewe pekeyako". 
akasema : ;,vema, nimequbali, walakini mnipe bunduqi 
moja^. tukamwambia: ;,sultani unatukumbusha kilio ! 
bunduqi tuipate wapi? bunduqi katunyanganya Tshata 
zote^. akasema sultani : ;,hivi Tshata amekuwa mtu 
mbaya? hawaogopi? hakusikia kitendo walichotenda 
Issike , mwana Kiungi ? naye ataka hivohivo ? bassi 
wanangu, sikujua kama bunduqi mmenyanganywa. ni- 
peni bassi nguo zangu settin^. tukafungua mtumba 



— 23 - 

tukampa nguo settin. akasema: ;,haya, sasa pataneni 
nabaharia, wapate kuwavusha, wawapelekebattangambo, 
mfike kwa Mlilo, nd wao wapate kurudi upesi^. 

tukaweta baharia wote pia, na mkubwa wa baharia 
jina lake Makunganya. akasema: „pataneni na wau- 
ngwana hawa lijira wenu wa kuwavusha Ijatta ngambo". 
mkubwa wao akasema: ^watoto wangu nguo rinerine, 
wote pia, na mimi mwenyewe nguo tano na vitambaa 
vya kufungia kichwa. watupe na posho yetu'^ tuka- 
wapa nguo hnefane wote pia, na mkubwa alivotaka. 

tukalala hatta as-subuhi, tukapakia mali yetu ndani 
ya mitumbwi na sisi wenyewe. wakavuta makasia. 
hatta sa'a heda'shara ikaja (Jaruba kali, tukaona twa- 
taka kufa. Wafipa wakatwambia: „upesi upesi kunako 
mizimu yetu, twende tukatambike, labda upepo utare- 
geza". tukenda upesi upesi hatta tukafika kisiwani. 
tukashuka wote pia na mali zetu. Wafipa wakatwambia : 
;,toeni nguo moja nyeusi, mtoe na bendera moja, mtoe 
na shuka moja nyeupe, mtoe na ushanga kidogo mweupe, 
na ushanga kidogo mwekundu, tupeleke mizimuni^. 
tukafungua mizigo upesi upesi, tukatoa vitu walivyo- 
taka , tukapeleka mzimuni. na huo mzimu jina lake 
Wampembe. tukapeleka vile vitu vyote, tukamtaja kwa 
jina lake, tukamwambia: ;,weye ndiye Wampembe, tu- 
mekuletea zawadi zako hizi , twataka utupe salama ya 
safari, twende salama, tukarudi salama". tukakaa robo' 
sa'a — upepo ukaregeza. 

tukamwambia: „haya, upesi tupakie mali yetu". 
tukapakia, nasi wenyewe tukajipakia. baharia wakashika 
makasia yote pia, tukasafiri. hatta srfa sitta za usiku 
tnkawasili rigambo ya Marungu kwa sultani Mlilo. wa- 
lakini hatukufika mjini kwa srfa ile, tumelala mitumbwini. 
hatta a§-§ubuhi tukashuka, tukenda mpaka kwa 
sultani, tukaonana naye. akatuuliza : ;,waungwana huko 



— 24 — 

kwema? nanyi nyote hamjambo?*' tukamwambia: „ha- 
tujambo sult-ani". „kwa nini hamwendi leta mizigo 
yenu, mkaje mkingia mjini?" tukarudi hatta pwani, 
tukenda tukatwaa mizigo yetu. tuliporudi, tukamkuta 
sultani katutafutia nyumba tayyari. tukatia mizigo yetu 
ndani. akatuuliza: „waungwana, mnataka nini?" tuka- 
mwambia: „tunataka bfashara ya pembe, kama zipo — 
lete tufanye bi'ashara". akasema: „baruti na bunduqi 
mnazo?''^ tukamwambia: ;,baruti hatuna, kwa sababu 
tumenyanganywa na Tshata, sasa tumepakia na bida'a 
tupu". akasema : „vyema, laleni hatta as-subuhi, tuta- 
zidi kuonana". tukenda kulala. 

a§-subuhi akaja, akutwita, tukamkuta ameweka ka- 
lasha mbele yake , akasema : „ wangwana , mnataka hii 
mnunue?'' tukamwambia : „twataka, sultani, kuna mali 
mabaya?" akasema: ^.haja, fanzeni bi^ashara". tukai- 
nunua kalasha, themani yake nguo 'asherin, tukapeleka 
nyumbani kwetu. akatoa na bori moja palepale, qabla 
hatujaondoka, akasema: „mnunue na hii". tukamwuliza: 
;,themani yake qiasi gani"? akasema: „nataka nguo 
khamsin". tukamwambia: „hizo nyingi sana^^ tukai- 
nunua kwa nguo khamso u thalathin, tukaipeleka nyum- 
bani kwetu. akatuonyesha pembe moja kubwa, babu 
Ulaya, kwa sababu nzuri sana. tukamwambia: „qiasi 
gani themani yake?" akasema: „nataka nguo miteni". 
sisi tukampa nguo mia. akasema : „n'ongozeni". tu- 
kamwongeza nguo kumi. tukainunua, tukaipeleka nyum- 
bani kwetu. akatoa na pembe moja — imeoza. tuka- 
mwambia: „hii ya nini? mbayambaya". akasema: „nu- 
nueni kwa ubaya wake. mtanipa nguo ngapi" ? tu- 
kamwambia: ^tutakupa nguo kumi^. akasema: „ni- 
peni". tukainunua. akasema: „kwa herini, sasa nime- 
choka, labda kesho tutafanya bi^ashara". 

a^-gubuhi akaja, akatwita, asema: „wangwana, 



— 2B — 

Lamnipi pipa moja la baruti, niwape watoto wangn, 
waendeporini?" tukampa, tukaagana naye kutupa pembe, 
ndio themani ya pipa letu. khalafu akatoa pembe nin- 
gine, akatwambia : „fanzeni bi ashara". tukainunua kwa 
nguo saba'ln, tukapeleka nyumbani kwetu. 

tukalala hatta as-§ubuhi jua la kupata sa'a mbili 
— watoto wake, waliokwenda porini, wamerudi, waka- 
sema: ;,tumepiga tembo wawili^. tuliposikia vile — 
tukajuta, kwa sababu tumeagana naye pembe moja, 
na leo baruti yetu imechuma, imeleta pembe nne. aka- 
twambia sultani: ^wangwana, bahati yetu njema, ba- 
ruti yenu imepata fayida^. tukamwambia : ^^inshallah, 
sultani". 

tukalala, hatta as-subuhi wakarudi na pembe zote 
nne, wakaingia mjini kwa furaha kwa kucheza ngoma, 
na kunywa pombe nyingi. akaja akatwita sultani, aka- 
sema: „wangwana, njooni mtwae pembe yenu ya baruti 
tulivoagana". tukachukua pembe moja, tukenda tukai- 
weka nyumbani. tukamwambia sultani : „na hizi hu- 
tuulizi? akasema: ;,miye bassi nakataa? leteni mali, 
tufanye bi^ashara". tukanunua moja kwa nguo mia, 
tukapeleka nyumbani kwetu, tukanunua ya pili, na the- 
mani yake nguo mia, tukaipeleka nyumbani kwetu. na 
moja ndogo tukainunua kwa nguo khamsln na tano. 

bassi bicja^a yetu imekwisha. sasa tufanye mashauri 
gani ? na deni yetu pwani kubwa sana. na mali nyingi 
yamenyanganya Tshata! afa(}ali tuchuuze, tukatwae 
ile pembe kubwa, tuliyoinunua kwanza, twendee tu- 
kaiuze kwa huyo Mzungu, aliyo Marungu. tukafanya 
hivyo, tukapata bida'a na baruti na bunduqi na ushanga, 
tukauza pembe yetu. tukarudia mpaka nyumbani kwetu 
kwa yule sultani wetu, tukafanya bf ashara tenna. aka- 
leta pembe moja nzuri sana, sababu ameona bi(jla'a yetu 
na baruti na bunduqi na ushanga — akazidi kufurahi. 



- 30 -- 

nguo kumi^. tukayanunua, tukampa nguo kumi, tuka- 
peleka, nyumbani kwetu. 

tukalala hatta a§-§ubuhi, tukamwambia: „sultani, bi'a- 
shara tenna hapana?" akatwambia: „nguo zenu zipo tu 
bado?^^ tukamwambia: ;,zipo". akaletapembemojandogo. 
tukainunua kwanguo'esherinnannena shindano khamsin, 
tukaipeleka nyumbani kwetu. akaleta na pembe moja 
ndogo, tukainunua kwa nguo kumi na nane na shindano 
mia. sasa bicja^a yetu imekwisha, tukamwaga sultani : 
„kwa heri, tunakwenda zetu bendarinikwetukwaMlilo". 
akasema: „vema, nimesikia, mtaondoka leo?" tuka- 
mwambia: „leo hatuondoki, kwa sababu jua limekuwa 
kali, tutalala, tutaondoka as-§ubuhi". 

tukalala hatta as-subuhi, tukafungafunga mizigo 
yetu, tukaondoka. kupata njiani yule sultani wa Ka- 
bwire akatuletea watu, kuja kutupiga porini. tukapi- 
pigana nao, tukaua mtu moja, hawa wengine wakenda 
mbio hatta kwao. na sisi tukenda zetu, tukawasili 
Tshoma kwa yule sultani, aliyokopa mali yetu. tuka- 
fika pale tukalala. 

hatta a§-subuhi tukamwambia: „sultani, tupe mali 
yetu, twataka kwenda zetu". akasema: „shindeni leo, 
wanangu, kwa sababu pembe ziko porini, ntapeleka 
watu, wende wakazilete, hatta jioni watawdsili hapa'^ 
tukamwambia: „vema, walakini wasiende lala porini 
huko, kwa sababu tuna hamu ya kwenda zetu, kwenda 
kutazama mali yetu kwa Mlilo, kwa sababu tumeon- 
doka siku nyingi". tukalala hatta a§-§ubuhi, jua kupata 
sa'a tatu, waliokwenda porini — wakarudi, wakaleta 
pembe mbili, zile tulizoagana naye yule sultani wa 
Tshoma. akatupa mwenyewe pembe zetu, akatwambia : 
„mali yenu yamewasili?" tukamwambia: „yamewa§ili". 
„mulikuwa mkanifanya mwevi! sasa mali yenu siku- 
wapa mwenyewe ? nimenyanganya nini ? aliyewanyanga- 



^ 31 - 

nya — si sultani wa Kabwire?^ akaleta meno matatu 
ya ngiri, akasema: „chakaeni waangwana; maq$adi 
knwanyanganya^. 

takalalahattaa^-^ubuhi, tukendazetu hattaKissanso. 
sika ya pili tukafika bandarini kwetu kwa Mlilo*, tuli- 
koacha wenzetu, tukapiga bunduqi, wakaja, wakatu- 
furahia, wakatuuliza khabari ya Kabwire. tukawam- 
bia : „kwema , walakini mchenzi huyu alitufanzia hila 
sana, lakini muungu hakusimama naye, kwa sababu 
alitaka kutunyanganya. bassi, na sasa tumefika salama, 
tupeni ninyi khabari ya huko'^ wakatwambia: „huku 
kwema ; zama mlipoondoka , tukapata khabari , kwa 
kuwa mmepigwa njiani na washenzi. bassi khabari hiyo 
kweli ao uwongo?** tukawambia: „uwongo", 

hatta a$-§ubuhi mkubwa wa safari akatukusanya 
, wote pia, katwambia: „nipeni khabari yenu, bi^a'a zi- 
. mekwisha, sasa tufanye shauri gani?" tukamwambia: 
^hapana mashauri illa ya kupima pembe zetu, tupate 
kuzijua frasila ngapi". akatwambia: ^wambieni watu 
bassi wapate kuzitoa pembe, tuzipime'^ tukatandika 
mizani, tukapima pembe. jumla ya pembe zote, kubwa 
na ndogo, njema na mbaya, zikatokea frasila wahed u 
thalathin. brfadaye akatuuliza: „ee, pembe hizi mwazio- 
naje? zitalipa mali za Wahindi?" tukamwambia : „zi- 
talipa wapi? na mali nyingi tumenyanganywa !" „sasa 
bassi tufanyeje ? si kheri tukenda tukabadili ? tukata- 
futa njia ningine ya kwenenda , tukazidi kuelemea 
mbele?" tukamwambia: ;,mashauri yote pia yako kwako, 
wewe, mkubwa wa msafara, likawa jema — tutafuata, 
na likawa baya — tutafuata". akatwambia: ^moyo 
wangu mimi unanidanganya kwa hivo , kwa sababu 
kwenda pwani — nawaogopa Wahindi kwenda nishitaki 
na kunifunga, moyo wangu umefanya oga. sasa bassi 
tutaondoka kabisa? ao watu wengine watabaqi hapa? 



— 32 ~ 

na tukae bassi , hatta jioni tumwendee sultani wetu, 
tumwage, tusikilize mashauri yake. atatupa rukhu^a, 
ao atatuziwia? kwa sababu washenzi watu wa hila^. 
tukamwambia : ^,vema". 

tukakaa hatta jioni, tukamwendea sultani, kwenda 
kumwaga, tukamwambia: „sultani, tumekuja kwako 
qasidi kukuaga". akasema : „mwaenda wapi ?" tuka- 
mwambia: „twaenda kwetu, kwa sababu bi ashara zeta 
zimekwisha". akasema: ,,kwa herini, wageni wangu, 
mtaondoka leo ao kesho?" tukamwambia : „tunaondoka 
a§-subuhi". 

tukalala hatta as-subuhi , tukenda zetu sisi sote 
pia na pembe zetu, tukenda hatta Sumbu. na mkubwa 
wa Sumbu jina lake Mwenyi Tereka, mtu wa mrima. 
tukiwasili, kwake akatuuliza: „wageni, mmekuja hapa 
ao mwaendambele?" tukamwambia: ^tunakwendambele^*. 
^iatta as-§ubuhi tukenda zetu hatta lyendo. na sultani 
wa lyendo jina lakeKitimbo. hatta as-subuhi tukachu- 
kua pembe zetu zote pia hatta kwa Mzungu, tukamwam- 
bia: „bwana, pembe hizi tumenunua^^ akatwambia: „vema, 
na tupatane". tukapatana kuUa frasila reale khamso 
u tissa'ini kwa themani ya barra. tukamwuliza pembe 
zetu zote pia. tukafunga bida* , nu§s tukatwaa baruti 
na bunduqi , nuss tukatwaa ushanga , mizigo yetu pia 
jumla mizigo khamso u settini. 

akatwambia mkubwa wa safari : „na tuulize sasa 
— tutakwenda njia gani?^ tukamwita mshenzi , tu- 
kamwambia: „unajua wapi na wapi?" asema: ^naijua 
inchi ya Lunda, hatta Luemba kwa Kitimkuru, hatta 
Itawa kwa Samma, hatta kwa Kafimbi, featta kwa 
Mamba, hatta kwa Mkalikali, hatta kwa Kasembe". 
tukamwuliza : „bf ashara njema zdyidi wapi ?" akatwam- 
bia: bi'ashara njema zayidi, kama mwataka kuchuma 
kweli, mpate furahi nyoyo zenu, mwende Kissinga kwa 



— 33 — 

Mkalikali''. tokamwambia : ,mb&li sana?*^ akasema: 
.^^mbali, lakini hamtaki kopata mali? japokuwa mbali 
— si kaenenda?^ tnkamwambia: ^ntatnpeleka?" aka- 
sema : ^tnnapopatana — ntak\%'enenda^. ^twambie ujira 
wako qiasi gani?^ akatwambia: ^nipeni nguo komi na 
tano, walakini sitachukaa mzigo, kazi yanga mimi ra- 
bani katangalia mbele ya njia. mnipe na ashanga ki- 
dogo , nimpe mwanamke wanga pamoja na wanangn, 
sababu nna watoto watatn^. takafangaa mzigo, ta- 
kampa ngno knmi na tano, alizozitaka, na nshanga 
wake tokampa. takaaliza: ,safari leo ao kesho?^ aka- 
twambia: „mtakapo popote wenyewe*'. takamwambia: 
„leo tatafate yyakala, hatta kesho tafanze safari''. 

tokalala hatta a§-$abuhi, takaondoka, takenda hatta 
Pumpe. na sultani wa Pumpe jina lake Tshungu. tu- 
lipowasili akatwambia : j^waungwana, mnatoka pwani ao 
bapa kwa Mzungu?" tukamwambia: „tunatoka hapa 
kwa Mzungu". kwa sababu tulimficha maqsudi, akesha 
jua kama tunatoka pwani — atatunyanganya. akasema : 
;;qaribuni". tukatoa nguo tano tukampa. 

tukalala, hatta usiku akaja mwevi kutaka kwiba. 
wenyewe tukaamka, tukampigia kelele, hatta tukamka- 
mata, tukamfunga. hatta a§-§ubuhi tukampeleka kwa 
sultani, tukamwambia: „sultani weye huna haya? wa- 
geni , tuliokuja kwako , na Wshima yako , tuliyokupa, 
hatta usiku unamleta mtu wako maq§udi kuja kutwibia 
mali zetu? weye huogopi?" akatwambia: „waungwana, 
hatta kumjua simjui. na kama ham§adiqi — mtendeni 
kitendo, mnachotaka ninyi wenyewe, ndipo mpate kujua, 
kama huyu sikumwamrishamimi". tukamwambia: „vema, 
tumesikia^. tukarudi hatta kambini kwetu. 

tulipofikia tukafikiri : „sasa tutamfanyaje huyu 
mshenzi?" mkubwa wa safari akatwambia: mpigeni 
bakora kumi, kwa sababu tumepata rukhsa kwa sultani 

VeUen, Safari za Wasaaheli. O 



-- 34 - 

wake. mkesha mwacha aende zake, kwa sababa hakatoa 
kita". tukampiga bakora kiimi, takamwambia : „nenda 
zakol sika ya pili asifanyize kama hivi. akifanza — 
— atakafa. leo amekaja kweta sisi wata wema, kesho 
atakwenda kwa wabaya, watakaaa, kwa sababu wata 
si wamoja". 

hatta as-^ubuhi tukenda zetu hatta Mtoni Eavabu, 
na huyu sultani wa Mtoni Eavubu jina lake Eapoma. 
ni mtoto wake yeye Tshunga. hatta a§-subuhi tukenda 
zetu tukafika duwali ya Luemba. na mkubwa jina lake 
anakwitwa Porokosso, mwana waEitimkuru. tulipofika, 
hatujaingia mjini , akapiga ngoma , akakusanya jeshi 
kubwa. akawagawia baruti, akawapa na ri§a§i, akawapa 
na mishare. mnyampara wake akamwuliza : „sultani, vita 
hivitunakwenda wapi?" akamwambia: ^jhuoni waungwana 
wamekuja? hao hawakuja pekeyao, wamekuja pamoja 
na Mzungu, maqsudi kunipiga mimi. wametangulia wao 
mbele, Mzungu wamemwacha nyuma, maqsudi tuamini 
roho zetu, tupate kufungua mlango, waingie mjini — 
usiku Mzungu atupige. hio ndio khada*a yao. *aqili 
zao zote nazijua". mnyampara akamwambia: „bassi 
tupeleke watu, wakenda wakauliza, kama kweli wame- 
kuja na Mzungu ao pekeyao ?" sultani akamwambia: 
;,bassi, nenda weye na watu wawili watatu wakupeleke". 

aliposikia waziri, akatoka yeye na watu wake, akaja 
hatta kwetu sisi waungwana, akatwambia : „waungwana, 
nipeni khabari yenu, iliyowaleta huku kwetu, mpate 
nambia mimi , nipeleke khabari kwa sultani. walakini 
msiseme uwongo, semeni kweli". tukamwambia: ;,sisi 
tumekuja kutafuta bi^ashara ya pembe , na kama ham- 
$adiqi, tupeni vyapo vya kwenu vya kishenzi, tupate 
kuwaapia, kwa kuwa — sisi hatuna shari". akatwam- 
bia: „nimesikia maneno yenu, ngojeni nikampe khabari 
iSuitani wangu". 



- 36 — 

alipokwenda kwa sultani, akampa khabari zote pia, 
kama tulivyomwambia. akamjibu akamwambia: ^nime- 
sikia maneno, yaliyotoka kwa waungwana, wambieni, 
wazunguke nyuma ya mji, wende wakapange. kuingia 
mjini hawaiia rukhsa". akaja akatujibu. tukamwambia 
kirongozi: „ondoa safari, twende tukapange tusikilize 
khabari vyema. miaka hii washenzi wote wameta'addi 
kwa kutaka kudanganya mali za watu". tukaenenda 
hatta tukapanga, tukajenga hema yetu, tukawambia 
wapagazi: „shikeni mashoka, tujenge boma kubwa, tukae 
kwa hazari". tukajenga boma letu hatta ilipokwisha". 

wakaja washenzi watatu wakatwambia : „tunatoka 
kwa sultani, ametutuma kuja kwenu kutaka mahongo. 
mtampa ao hamtaki?^ tukamwambia: „tukatae sababu 
nini? mahongo yake qiasi gani ?" wakatujibu: ;,hatuijui 
themani yake, toeni kama mnavotoa wenyewe. tuon- 
doke sisi na ninyi , tuwapeleke kwa sultani , mkapate 
kusikia anavosema mwenyewe sultani". tukachukua nguo 
'asherin, tukenda hatta langoni — tukazuiwa, wakatwam- 
bia : ;,mnaingia hivi billa rukhu§a ? mnafanya jeuri hii ? ; 
kawambia nani?" tukawajibu: „siye tumekuja peke- 
yetu? hatukufuatana na wenyeji?" wakatwambia: „si- 
mameni hapo , hatta tupeleke khabari , mpate rukhusa 
yake sultani, ndipo mwingie ndani, mpate onana naye 
sultani". tukamwambia : „vema, nendeni^. 

wakenda zao hatta kwa sultani, wakampa khabari: 
^waungwana wako mlangoni, wanataka kuja huko kwako. 
iko rukhsa ya kuja ao hapana?" akauliza: „wamechu- 
kua nini?" wakamwambia: „wamechukua nguo". aka- 
wambia: „wacheni wapite. watu wawili watatu wata- 
fanya nini?" marra tukawaona wakaja hatta pale mlan- 
goni, wakatwambia: „twendeni zetu, mkaonane na sul- 
tani". tukaenenda hatta kwa sultani, tukaingia hatta 
ndani, tukamkuta amebarizi, amekaa juu ya kiti. huko 

3* 



^ 36 - 

waanawake watatuj na huko watatu, na nyuma ya 
mgongo watatu, na mbele ya tumbo watatu, na mmoja 
ameshika kibuyu cha pombe, anamnywesha sultani. na 
mtu mwingine anampepea mainzi sultani. alipotuona 
akawambia watu wake: ^ondokeni mkae upande moja, 
hukomwapishe, wakae waungwana". akatuuliza: ;,waung- 
wana, mmeletea nini?^ tukamwambia: „tumeleta nguo 
za mahongokuja kukuhonga^. akatuuliza: „nguongapi?" 
tukamwambia: »nguo 'asherin". akatwambia: ^zatosha, 
leteni mweke hapa mbele yangu". tukampelekea hatta 
mbele yake, akatuuliza: ;,sasa mmekuja hapa, ao mna- 
kwenda mbele ? " tukam wainbia : „ sisi nia y etu tunakwenda 
Kissinga kwa Mkalikali, kwenda tafuta bi'ashara ya 
pembe. na wewe — pembe kama ziko kwako, tuna- 
taka tununue". akatwambia: ,,pembe nizipate wapi? 
mimi maskini, kazi yangu kulima mtama tu. wakipita 
waungwana, wakanipa nguo moja mbili — nikapata kuvaa, 
kama mlivonipa mimi, na wenzenu hunipa vivihivi''. 
tukamwaga sultani huyu, tukenda kambini. 

tukalala hatta as-subuhi, tukenda hatta porini. na 
hilo pori jina lake Dshaga , hapana nyumba wala mtu. 
tulipofika tukapanga mizigo yetu, tukajenga hema, tu- 
kawaamrisha Wanyamuesi : „kateni miti, tupate kujenga 
boma, kwa sababu mahala hapa pabaya sana, pana simba 
wengi na mafissi mengi na chui wengi. na washenzi 
wengi huja kuwanyanganya watu^^ tukajenga boma, 
hatta likesha, kwa miti mikubwa sana, tukachimbia, tu- 
kafunga fito na kamba. 

hatta as-subuhi tukaondoka tukafika Kissinga kwa 
Mkalikali. tukatua mizigo yetu njiani, tukapeleka kha- 
bari watu wawili: „nendeni hatta kwa Mkalikali, mkampe 
khabari — kwa kuwa „njiani tumewacha waungwana, 
kuja kupasha khabari mwenyi inchi yako, utoe rukhusa 
yako, wapate kuingia mjini wageni wako^, akafurahi 



— 37 - 

sana, aliposikia vile, akaondoka mwenyewe sultani, aka- 
waita watn wake watatn kwenda kutwaa wageni njiani. 
akawambia: ^mniletee wageni wangu upesiupesi". wa- 
kaja wale watu hatta njiani, wakatukuta tumekaa ki- 
tako, wakatwambia : ;,haya waungwana ondokeni, twende 
zetu mjini, mnakwitwa na sultani, anahimiza upesiupesi 
mpate kuonana naye'^. 

tukaondoka tukachukua mizigo yetu. hatta tukaingia 
mjini, akatuonyesha majumba, tukatia mizigo yetu. tu- 
kakaa tukaweta watu wakubwa mjini, wanaokaa chini 
ya sultani, tukawambia: „tunataka mtu, atupeleke kwa 
sultani, tupate kuonana naye, ndipo roho zetu zitulie. 
kama hatukuona na sultani — tutafanya wasiwasi". 
wakatwambia: „vema, ngojeni tupeleke khabari". wa- 
kenda hatta kwa sultani, wakamwambia: „waungwana 
wanataka kuonana nawe, bassi tupe rukh$a waje, ao 
wasije?^ akawajibu sultani: „wana haraka ya nini? 
madam wamekwisha kuwa^ili mjini — hatuna buddi 
tutaonana. nendeni mkawape khabari^. wakaja wa- 
katwambia: „sultani anena ^pumzikeni kwanza, mtao- 
nana naye tartibu*^. tukawambia: „hiyo si qawa'ida 
ya mgeni ya kufika mahala kutoa kuonana na mwenyeji 
— haifai. illa kwa kuonana naye, tukapata kuuliza 
khabari naye , ndio roho zetu zipate kutulia^. waka- 
twambia : ;,bassi, tutarudi tenna marra ya pili, tukampe 
khabari". 

wakenda hatta kwa sultani, wakamwambia: »wa- 
ungwana hawaqubali illa kuonana nawe^. akawambia : 
„bassi kawaiteni, tupate kuonana, wanipe khabari zao, 
walizokuja nazo , wameletwa na nini^. wakaja hatta 
tulipo, wakatwambia : „je waungwana, m tayyari, mpate 
kwenda onana na sultani?** tukawambia: „sisi tayyari". 
wakatwambia: „bassi sisi tutakwenda mikono mitupu?" 
wakatwambia tenna: „tafuteni nguo moja mbili mpe- 



— 38 — 

leke, zilizo kubwa za kuonana naye &ultani". tukafun- 
gua mtumba, tukatwaa debwani moja na kitambi bora 
kimoja, tukawambia: „twende zetu", tukenda hatta 
ndani, tukamkuta sultani amebarizi, amekaa juu ya ki- 
tanda, amekusanya na watu wengi, wamekaa chini ya 
sultani. na sultani amevaa ngara ya simba, ameshika 
na shoka ndogo mkononi , na mkuki ameshika pamoja 
na shoka, na mkono wa kushoto amezuia kiko cha 
bangi — anavuta. 

hatta tulipowasili , akatwambia : „kaeni kitako". 
tukakaa kitako. „je waungwana, nipeni khabari yenu, 
huko mlikotoka, mmepita salama ? hatta maporini ham- 
kupatikana na neno baya?" tukamwambia: „bassi — 
msaiiri hana buddi na kupatikana na mabaya". akatuu- 
liza: „sasa mnakwenda wapi? mmekuja hapa kwangu 
mimi tu, nambieni, nipate kujua, kama wageni wangu?" 
tukamwambia: „sisi wageni wako. yakitupata mema na 
mabaya kwako — hatuna mahala pengine pa kwenda". 
akatwambia: „marhaba, ni vema, wageni wangu". tu- 
kamwaga: ;,kwa heri, tunakwenda kambini'^ akasema: 
„nendenii, zayidi ya khabari tutaulizana kesho, kwa 
sababu hamjapumzika, wala hamjala chakula''. tukenda 
zetu hatta kambini tukalala. 

hatta a§-§ubuhi akaleta watu kuja kutwita. tu- 
kenda hatta kwake. tukamkuta sultani emeshughulika, 
tukamwuliza: ^Mkalikali una nini?" akatwambia: „ni- 
mepata khabari mbayambaya — kwa kuwa vitakuja 
vita leo hapa mjini petukuja kutupiga. bassi waungwana, 
kaeni vema". tukamwambia: ;,vema, tumesikia". tu- 
kenda hatta kambini kwetu, tukamwambia mkubwa wa 
msafara: ;,tufanyeje sasa? tupe mashauri yako sasa, 
kwa sababu weye ndio mtu mzima! tumekuja hapa — 
na vita vinatujia^^ akatujibu: ^ntafanzaje bassi, ndugu 
zangu ? sisi tumefuata mali — tupate ao tukose ! kheri 



— 39 - 

na shari itatakuta hapa na hapa, sisi na mwenyeji wetu, 
kwa sababa hatutakofa pekeyeta — tatakafa sisi na 
wenyeji. mali yetu yakipotea — na yao yatapotea 
na ya watoto wao". 

as-subuhi na mapema ilipopata sa'a mbili — bun- 
duqi zikalia. na huyo aliyokuja na vita kuja kumpiga 
Mkalikali, jina lake anakwitwa Kigongo, ni mtu wa 
Msiri. tukashika bunduqi , tukatoka nje , sisi na wen- 
yeji wetu, tukachanganyika pamoja kupigana na vita 
vilivokuja. tukapigana nao hatta sa^a sitta, tukawa- 
shinda, wakenda mbio. tukaua watu arba'in na wawili, 
na sisi waungwana tukafa watu sitta, jumla wote pa- 
moja na washenzi watu khamso u saba'ini, ndio walio- 
kufa katika mji wa Mkalikali. 

hatta as-subuhi sultani akatwita: ^^waungwana, ni- 
peni mashauri yenu; roho zenu zaweza kujizuia, ao 
mnaogopa, kwa sababu tumepigana na Kigongo?^ tu- 
kamjibu: „sultani, kama tunaogopa — tunaweza kupi- 
gana? na watu wetu wakafa — hujui kama tuna- 
weza?" akasema: „kweli waungwana, ninyi hodari, 
hatta mkaweza kunisa^idia vita — hamnijui wala si- 
wajui!^ tukamwambia: ;,sultani bassi, hapana bi'ashara? 
kama ipo , tupe tufanyize , kama hapana , pia twambie? 
tupate kujua. na tukipata kukaa, tujama'ini roho zetu 
— kwa kuwa tutapata bi^ashara, tufurahi roho zetu". 
akatwambia : ;,mtafanza bi^ashara". 

tukalala hatta a$-$ubuhi, tukamwendea sultani 
kwenda mwamkia. tukakuta pembe moja kubwa, ame- 
iweka mbele yake. tulipokwenenda akatwambia : waung- 
wana, bi'ashara mliyotaka si hii?" „haya bassi na tu- 
patane, qiasi gani pembe yako?" akatwambia: „nataka 
nguo mia na pipa mbili za baruti na bunduqi mbili na 
qartasi mbili za ushanga". tukamwambia: ^hivo vitu 
vingi sana, sema kweli, tupatane". akasema: „bassi — 



— 40 - 

hamsemi na nyie mnavotaka?" takamwambia: „tata- 
kapa nguo khamsln na bandaqi moja na pipa la barati 
moja na qartasi mbili za ushanga''. akatwambia: „le- 
teni mali nitazame^. tukafangaa mzigo, tukampelekea 
mali. akatwambia : „bi'ashara imekwisha". tukaichu- 
kua kwetu , tukenda tukaipima , ikatokea frasila tatu. 
mkubwa wa safari akasema: „mshenzi mpumbavu, pembe 
tumeipata vema hii, tumeipata rakhisi". 

siku ya pili tukaenenda kwake kumwamkia, tuka- 
kuta pembe mbili, ameweka mbele yake. akatwambia: 
jjWaungwana , nalitaka kutuma mtu sasa hivi kuja ku- 
weta mtazame pembe. sasa mmekwisha kuja wenyewe 
— kaeni kitako, tufanye bi^ashara". tukazifanyiza zote 
mbili kuwa pamoja na themani yao, tukazinunua kwa 
nguo mia na pipa mbili za baruti na bunduqi moja na 
qartasi mbili za ushanga, tukazipeleka kwetu. 

hatta tulipokwisha , akaleta pembe ningine kubwa, 
akatwambia: „fanzeni na hivi^. tukamwambia: „qiasi 
gani?" akasema: „ninyi mnataka qiasi gani?*^ tu- 
kamwambia: ;,twataka kwa nguo settini na pipa la ba- 
ruti na bunduqi^. akatwambia: „leteni mali**. tuka- 
fnngua mizigo , tukampelekea mali , kama tulivosema. 
akatwambia : „bassi — bi'ashara imekwisha , chukueni 
pembe yenu*'. tukaichukua kwetu. 

tukenda kambini kulala. hatta a§-9ubuhi akatwita: 
^jWaungwana, mali yenu yote nikopesheni mimi, nita- 
wapa pembe kuwa pamoja*. tukamwambia: ^sultani, 
hii khabari gani? kuna sisi maskini — tukakukopesha 
weye mtu wa inchi yako ?*^ akatwambia : ^nipeni, msi- 
fanze khofu, wala mimi siwanyanganyi , ntawapa mali 
zenu*'. tukaenenda hatta kambini kufanya mashauri yetu. 

mkubwa wetu akatwambia: ^na tumpe, tubakha- 
tishe, hawezi kutunyanganya sisi*^. tukakusanya mali 
yetu, iliyosalia yote, tukampelekea, tukamwambia : ;,la- 



— 41 — 

kini solt^ tofongae upesi upesi, nsitaweke sikn nyingi, 
kwa sababn tnmetoka kwetn knwa sikn nyingi sana, 
na haya mali si yetn, mali ya wenyewe Wahindi. sisi 
hnkopa, tnkaja tnkafanya brashara, maqsndi kntnma'ini 
fayida^. akatwambia: ^hamtakawia, ntawapa pembe 
sasa hivi kwa sikn mbili zizi hizi, wakesha rndi watn 
wangn, waliokwenda kwa mwanangn, nilLkopeleka kha- 
bari zangn. wataknja na pembe, hawataknja bnrre". 
tnkamwambia : „vema, tnmesikia". 

tnkakaa sikn mbili, ya tatn tukamwendea: „snltani, 
'ahadi yetn imekwisha, tnpe pembe zetu, tupate kwenda 
zetn^. akatwambia: ^hivihamnakhabari?^ tukamwuliza: 
^khabari gani?" akatwambia: „ynle mpagazi wenu siku 
moja alikwenda kunya knnako maqaburi yetu, hamjui 
kama vibaya? ao kwenu hakuna vibaya? bassi, mta- 
pata kitu kwangu? si kwa sababu hii?^ tukamwambia: 
;,bassi, hapo alipokunya, usingalitwambia tukalipa ? sasa 
ndio unafanya hila, wataka kunyanganya mali yetu, 
kwa sababu umekopa, huna pembe za kutulipa". aka- 
twambia: „si kwa sababu hiyo, nawambia, kwa sababu 
vibaya tu". tukamwambia: „bassi vibaya mtoto aki- 
haribn — si kuruddiwa?" tukafanya mashauri yetu. 

usiku tukatoa watu watano, wakenda hatta kwa sul- 
tani Kigongo kule Msiri , wakenda wakampa khabari 
yetu yote — kwa kuwa : „Mkalikali ametunyanganya 
mali zetu, tumekuja kumshitakia wewe sultani, tuletee 
watu upesi, waje watuda'ie haqqi yetu kwa Mkali- 
kali^ 

ba'ada ya siku mbili wakatutokea watu, wanatoka 
kwa Msiri pamoja na watu wetu, wakapiga bunduqi, 
wakaingia batta mjini, wakamwendea sultani, waka- 
mwambia: ^Mkalikali umenyanganya waungwana, wape 
mali yao sasa hivi, wala hatutaondoka sisi". akawam- 
bia: ^bassi, ntawaj^a mali yao". akaingia nyumbani, 



~ 42 — 

akatoa pembe kabwa na ndogo, zote pia tano, aka- 
twambia: „haya mali ya waungwana". tukachukna 
pembe zetu hatta kambini. 

hatta as-subuhi tukapima pembe zetu zote pia, zi- 
katokea frasila arba'in na manni mbili. mkubwa wetu 
akasema: ,,sasa safari ya pwani tenna, kwa sababu 
naona, tutalipB» mali ya Wahindi, na siye tutapata fa- 
yida, japokuwa kidogo*. tukamwambia: „sasa tupite 
njia gani?" akatwambia: ^tupite njia ya Iramba". tu- 
kenda zetu hatta Iramba. na huyu sultani wa Iramba 
jina lake Grongotembo. tukakakaa siku moja, tukenda 
hatta Kikuyu porini, hapana nyumba wala mtu. tuka- 
pita porini , tukafika Kidete , na siku ya pili tukaenda 
hatta Tshaga porini. tukalala hatta as-subuhi, tukafika 
auwali ya Luemba, na huyo mwenyi mji jina lake Mko- 
refumo. hatta as-subuhi tukenda zetu hatta kwa Tshewe. 
akatuuliza Tshewe: ^waungwana mnapita njia gani? 
mtapita njia ya kwa baba ?^ tukamwuHza : babako 
nani?" akatwambia: „hamnijui kama mtoto wa Kitim- 
kuru?^ tukakaa kwake, akatufanzia h^shima nyingi. 

tukalala hatta as-subuhi, tukenda zetu, tukafika 
Makomba. pana ziwa kubwa porini, lakini hapana mtu 
wala nyumba. siku ya pili tukenda zetu hattaMweru, 
pana pahali pakubwa, mna viboko vingi na mamba 
wengi, kwa kulla namna ya samaki imo, hatta daga 
limo, hatta ushimba umo. tukalala hatta as-subuhi, tu- 
kafika kwa Kitimkuru, kwa mwenyewe sul^ani mwenyi 
inchi yake. 

tulipowasili mjini mwake, akatupangisha nyumba, 
akatwita: „wambieni waungwana waje tuonane. wana- 
toka wapi huko? wanaacha njia, zinazopita watu, wao 
wanatokea njia ya pekeyao ?" tukaenenda hatta kwake, 
tukamkuta jeshi na watu wake. akatwambia: ^waung- 
wanajambo? khabari ya huko mmesikia?'' tukamwam- 



- 43 - 

bia : „hatakaisikia^. akatwambia : ;,mwaiiangn amekufa, 
nnataka sanda kwenn, nizikie mwanangn*'. tnkamwam- 
bia: „sanda itatoka wapi? nasi tunatoka barra, wala 
hatutoki pwani". akasema: ^bassi, mtafanyaje? na huyu 
mwanangu amekufa, nendeni mkafanye shauri. msini- 
fanzie kelele hapa, upesi upesi mniletee sanda upesi^. 

tukenda zetu kambini, tukafanya mashauri: „je, 
sasa tufanyeje ?^ tukatoa 'aqiba yetu nguo tano , tu- 
kampelekea. akatwambia: ;,waungwana nyie wapum- 
bavu — hatta *aqili hamna! mimi sultani mkubwa — 
mnamletea nguo tano?" tukamwambia: „tufanyeje? 
bi<}a'a zimekwisha". akatwambia : „kama zimekwisha, 
nije nitwae kwa mkono wangu mimi mwenyewe?" tu- 
kenda zetu kambini, tukatoa bori ya pembe, tukam- 
pelekea, tukamwambia: „hii sanda yetu sultani, upate 
zikia mwanao". akafnrahi, akawa racjli. 

hatta as-subuhi tukenda zetu, tukafika mwisho wa 
Luemba. siku ya pili tukafika Mambwe. na sultani 
wa Mambwe jina lake Fambo. tukalala salama, hatu- 
kuona kelele. na vilevile tukapanga vema kwa Tin- 
gamanda na kwa Kassonso na kwa Kakungu. hio 
ndio mwisho wa Mambwe. 

tulipotoka hapa, tukaingia Unyamwanga. na sul- 
tani wa Unyamwanga jina lake Kanamlilo. kwanza 
akatufanzia vema , lakini hatta as-subulii na mapema 
qaribu na alfajiri akatupigia ngoma na bunduqi zikalia. 
tukapigana. wakafa watu wawili kwetu. tenna wa- 
kachukua na pembe moja, wakachukua mzigo moja wa 
vyakula. ilipopata sa'a sitta, vita vimekwisha. tukenda 
zetu Iiatta kwa Sambi, na siku ya pili tukafika kwa 
Serengeni, hatta siku ya tatu tukafika kwa Mtanga 
Holile. hio ndio mwisho wa Unyamwanga. 

tukalala hatta as-subuhi, tukenda zetu hatta Ubungu. 
na sultani wa Ubungu jina lake Mamsanya. siku ya 



^ 46 - 

hatta as-§ubuhi tukachukua mashoka, tukenda tu- 
kakata miti, tukarudi nayo. tukamwuliza sultani: 
„tuonyeshe boma tulijenge wapi?" akatwambia: „mji 
wangu si huu? zungusheni mji". tukasimama kujenga 
boma, mudda wa siku tiss'a boma limekwisha. tuka- 
mwambia: „kwa heri, twende zetu, kwa sababu kazi 
yetu imekwisha^. akatwambia: „bassi, hamnipi za- 
wadi?^^ tukamwambia: „tukupe nini? nasi tumeagana 
kujenga boma, na leo boma limekwisha, si bassi?" 
akasema: „nipeni walau majembe, japokuwa kidogo", 
tukampa majembe 'asherin, akawa racji. 

tukalala, hatta usiku mpagazi wetu mmoja aka- 
kamatwa na chui. akachukua shikio lake, sababu tu- 
kapiga kelele — mtu akamtupa. 

tukenda zetu hatta kwa Mawala. tukapanga, tu- 
kapeleka mahongo , akakataa. tukamwambia : ;,una- 
fanya uqorofi wa nini tenna?" akatwambia: „nataka 
mwende mkanisa^idie kupiga Wahehe, ndio mahongo 
yangu, kwa sababu Wahehe huja usiku, wakachukua 
rigombe zangu, hatta zimekwisha zote". tukamwambia: 
^sisi vita hatuwezi. tumetoka kwetu kwenda kuchuma 
mali, hatukujia kupigana sisi". akasema: „hampati 
rukhsa ya kuondoka". 

tukenda kambini, hatta usiku tukatoroka, tukenda 
zetu hatta Marwa porini. tukaingia Marenga Makali 
porini, hapana nyumba wala mtu. tukenda zetu porini 
hatta Kilimatshanenffe. hatta as-subuhi tukafika Tutumi, 
ndio auwali ya Kutu. siku ya pili tukafika Mgazi. na 
huyu sultani wa Mgazi jiua lake Muhunzi. naye aka- 
tufanzia heshima. tukaondoka tukenda zetu hatta Ki- 
perepetu. na mkubwa wa Kiperepetu jina lake Kiren- 
gawana. siku ya pili tukafika hatta Mniyombo. na 
mkubwa wa Mniyombo jina lake Mangwatwa. tukenda 
zetu hatta Mbamba. na mkubwa wa Mbamba jina lake 



^ 47 — 

Kiratu. kisha tukafika Kole porini, na tenna Mbwiga. 
na mkubwa wa Mbwiga jina lake Mzeremela. tukenda 
zetu hatta Kirengwe. na mkubwa wa Kirengwe jina 
lake Mkunguze. na bumo mote hamna mahongo. ma- 
hongo yamekwisha inchi ya Ugogo, sababu hao wa- 
shenzi walimwogopa sasa Mzungu kutoza mahongo. 
nao Wadeutschi wamekwisha ingia barrani, wamejenga 
maboma pale, kuwaangalia hao masultani, walionyan- 
ganya safari njiani mali yao, wakakamata na watu 
wao, wakawatozea mahongo. na sisi tulipopita sasa 
humo — kazi yetu kula na kulala tu bassi , hatuna 
gharama kabisa. 

tukenda zetu Kidunda. na mkubwa wa Kidunda 
jina lake Mgumba. hatta a§-subuhi tukafika Rufiji, mto 
mkubwa sana, una mamba wengi na viboko vingi. na 
huyu mkubwa wa Rufiji jina lake Korogero. tukakaa 
pale, sababu mkubwa wa msafara akawa hawezi. tu- 
kashinda siku saba', ya nane akapata hajambo kidogo. 
tukamtid njiani , akenda akaehechema kidogokidogo. 
tukenda zetu hatta Mvuha. na huyu mkubwa wa 
Mvuha jina lake Makuka. siku ya pili tukafika mpaka 
Luguru, tukapanda vilima vingi sana, tukapoteana. 
tukalala mbalimbali, wengine wakalala juu ya mlima, 
wengine wakashuka bondeni. hatukuonana illa kwa 
siku ya pili kwa sa'a tatu, ndipo tulipoonana wote pia. 

a§-§ubuhi tukaondoka, tukawa§iK Ziwa la Manse, 
ziwa kubwa sana, limekaa kama bahari. na viboko 
vingi na mamba wengi na samaki wengi. na katti- 
katti ya ziwa pana nyoka mkubwa sana, na jina lake 
huyu nyoka anakwitwa nondo. hatta mtumbwi hau- 
thubutu kuingia hapo, kwa sababu ya kumkhofu huyu 
nyoka. 

hatta a9-§ubuhi tukaja zetu hatta Lowela. tuka- 
lala batta a^-^fubuhi^ tukageuza njia ya kwendea Ba- 



— 48 — 

gamoyo. tukenda zetu hatta Sungwi. siku ya pili 
tukawa§ili Mtoni kwa Kidunda, siku ya tatu tukenda 
zetu hatta kwa Mpangile, siku ya nne tukavuka mto 
wa Ruvu. tukavukia chini — maji yametufika kiunoni. 
tukaja zetu hatta kwa pazi Mrombwa. 

kisha kulala tukaondoka, tukaja zetu mpaka Yombo. 
tukapumzika pale. hatta as-subuhi tukenda zetu hatta 
Dunda. na huyu mkubwa wa Dunda jina lake Djaha. 
pana mwitu mkubwa sana. hatta majumba yao wame- 
jenga ndani ya mwitu, na mashamba yao wanalima 
ndani ya mwitu. akija mtu, hatajua kama pana mji, 
illa atajitukia yuko mjini. 

tukalala hatta a§-subuhi, tukaja zetu hatta Nsole. 
tukandika barua kupeleka pwani kwa tajiri yetu — 
kwa kuwa: „sisi tumewasili Nsole, qaribu tutafika 
pwani. upesi tuletee vyakula na nguo za kuvaa, kwa 
sababu tu uchi, tunatoka mbali". tukat^hinda siku 
mbili, ya tatu tukaondoka, tukenda zetu hatta Kanga. 
hatta as-subuhi tukawasili mashamba auwali ya Baga- 
moyo Sanzale. tukaondoka tenna, tukaja zetu hatta 
Tshemtshem, alipojenga daraja bana mkubwa. tuka- 
vuka daraja, tukapanga kambi. watu wanakwenda 
wakarudi, wanaotoka mjini kuja kututazama na vya- 
kula kutuletea. tukalala hatta as-subuhi, tukaingia mjini 
Bagamoyo. 

tukakuta wametoa ngoma kuu, wameweka uwan- 
jani kutupigia — siwa na zumari. wakatufurahia sana. 
pembe zikenda hatta for^ani, na sisi tukenda nyum- 
bani kwetu. hatta as-subuhi tukawaendea wenyewe 
Wahindi, tukawambia: ^jtwendeni mkatazame mali 
yenu^^ wakenda wakapima pembe hatta zikesha, zika- 
pigwa chapa ya serkali. khalafu wakachukua hatta 
nyumbani kwao Wahindi, tukawambia: ;,tufanye he- 
sabu; tupate kuwalipa mali yenu". tukafanza hesabu 



- 49 - 

mwanzo hatta mwisho, zikakusanyika daftari zote pia. 
wakajilipa mali yao yote pia, haikusalia kitu juu yetu. 
tukapata fayida reale khamso mia. akatwaa mkubwa 
wa msafara, akatugawia. wa reale mia akampa, wa 
khamsin akampa, wa thalathm akampa, wa 'asherin 
akampa, kuUa moja kwa qadiri yake, hatta tukesha 
wote pia. 

hio ndio safari yetu, tuliyokwenda mwaka juzi. 
na ta'abu yetu iliyotupata ni kubwa. kulla mahala 
tulipokwenda, tulipopigana — tumepigana, tulipohonga 
— iumehonga, tulipojenga maboma — tumejenga, tuli- 
polima mashamba — tumelima, tulipokufa — tumekufa. 
wala hatukufika qaribu, tenna tumefika mbali. safari 
ina ta'abu kulala na njaa, kushinda na kiu — hapana 
raha hatta marra moja. na mtu, kama hajasafiri barra, 
haijui ta'abu ya dunya. utaona kuUa siku raha na 
starehe yako nyumbani mwako — kwa nguo njema, 
kwa kitanda chema, kwa chakula chema. hujui ta'abu 
kama watu wanata^abika — mpaka uende barra, ndipo 
utapojua, kama kweli barra trfabu. haiwi kulala chini, 
na mwendo mchana kutwa — hapana kupumzika — 
hio ndio khabari ya barra. 



Vtlten, Safari za Waeaalieli. 



4 
I 



Safari yangn ya Nyassa 

waqatl bwana Major Ton Wissmann allpopeleka 
stima ^) katika Jnto la Nyassa 

ya 
Selim Mn Abakari. 

katika mwezi sitta u 'asherin marz sene elfu the- 
manie mia tisa'In na moja nikaondoka na bana wangu J 
doktor Bumiller Mannheim, tukasafiri Berlin na khalafu 
flamburg. kutoka Hamburg katika meli tukafika Am- 
sterdam, Lisbao, Napoli, Port Said, Suezi, Aden, Tanga 
na khalafu TJnguja. I 

kuondoka Unguja tukasafiri mpaka Mzumbiji^), na 
toka hapo hatta Quilimane na Shinde. tukashuka Shinde, 
tukafanya kambi kubwa sana min ajili ya mizigo yetu, 
tuliyopakia katika meli ;,Peters" na „Wissmann", kazi ' 
ya meli tunayoipeleka bahari ya Nyassa. na sisi tuli- 
pofika Shinde, tulikuwa na kazi nyingi ya kushusha 
vitu na kuvitengeneza , na kutengeneza namna ya sa- i 
fari itakapoondoka , kwani ta'abu sana zile safari ka- i 
tika mto wa Nyassa. siye hatupiti inchi kavu, lakini 
mtoni. na mizigo mizito, ma§anduqu ya chuma; na 



1) eogl. steamer. — 2) Mosambigue. 



— 61 — 

matishali^) yaliyokongolewa vipande, na meli^) yote 
ilikongolewa vipande. 

knle Shinde tumekaa miezi miwili kutengeneza 
safari yetu. nasi hatukuwa na wapagazi, tuna 'askari 
tu, Wasuateli na Sudani na Wasomali. kwanza kusa- 
firi kwetu tumeondoka bana Wissmann na bana Bu- 
miller na bana Eltz kutangulia mbele kutafuta kambi. 
tukasafiri katika matishali na stima yetu inayokwitwa 
„Pfeil". tukenda panga kambi ya pili pahali pana- 
pokwitwa Msongwe. na Msongwe tumekaa mwezi u 
nussu, kungoja vitu vingine vinavyotoka pwani, na 
tenna ku^allimisha ^askari. 

na katika qabila kule ya Msongwe wanakwitwa 
Wachegunda. nayo qabila hii wengi ni Wareno, wame- 
changanyika sana na Wareno. nao hujua sana lugha 
ya kireno. mavazi yao kama Mabanyani. na maakuli 
ya kule kuna mitama na mahindi na ndizi, na nyama 
ya kule kondoo na kuku, shidda huona ^ombe. lakini 
kuna nyama msituni wengi na mitoni mamba wengi 
sana. majengo yao ya watu hawa ni kama majengo 
ya kizaramu, lakini nyumba zao kubwa kidogo. 

tulipoondoka hapo, tukenda Msange, ndio mji wa 
Wengereza. na hapo pahali hugawana Zambesi na 
Shire, khatari sana kwa nguvu za maji. imepotea 
watu wengi sana , wamekufa. na mtu akitumbukia 
katika maji hayo, hapatikani tenna. na siye tume- 
poteza mtu moja hapa. kule Msange tumekaa qadiri 
ya mwezi. na hapo 'askari wetu Wangoni wametu- 
kimbia, kwani waliogopa kufanya kazi, wakakimbia 
na Wasuaheli watatu. 

na katika Msange, mtu akiwa na nguo kidogo, 
yapata zira'a nne, hupata kuku thena'shara amma 
kondoo. 



1) Stahlboote. — 2) engl. mail. 

4* 



- B2 - 

hapo Msange ndipo pahali nilipoona mtu aweza 
koga katika mto, bapana khofu, mamba wa hapa ha- 
wacjuru watu. lakini katika mto wa Zambesi mtu 
hawezi koga kwa kuogopa mamba wengi. na katika 
mamba, tuliowapiga, tukaona vikuku vya watu ndani. 
mtu akiondoka as-subuhi sana, waqati jua linatokea, 
kuUa pahali unapokwenda, utakuta mamba na viboko 
wengi sana. 

kuondoka Msange tumepita inchi kavu l^atta Chi- 
romo, vitu vyetu vimepita mtoni. Chiromo ni mji 
mzuri kidogo, mathali kama pwani. pale pana Consul 
wa Wengereza, wako tenna 'askari wa Unguja. na 
aliyokuwa hobsa^) wao ni Sleman Maulidi. hapo tuli- 
kuwa na furaha kidogo , na kazi ilipungua kidogo. 
waqati ule vitu vyote tumefanza kambi tatu, na vitu 
mikononi mwa bana Eltz. 

Chiromo tumekaa mwezi moja vilevile, tukenda ku- 
piga nyama sana. na kule Chiromo ukenda katika 
mbuga, huweza kuona nyama wa mwitu kwa marra 
moja hupata elfu, nyama wa mwitu namna nyingi 
sana. kuna mbogo wengi sana, kuna chui, kuna simba. 

siku moja tumekwenda kupiga mbogo na doktor 
Rover pamoja. tumekwenda katika mbuga waqati wa 
maghribi; ilikuwa ilifanya jiza kidogo, khalafu mbaa- 
mwezi ikatoka. mbaamwezi ilivotoka, tukajongea mbele 
kidogo, marra tukaona weusi kama boma lililojengwa, 
bana Bumiller kasema: „nini hii?^ Washenzi waka- 
twambia: ^mbogo". hatukui^adiqi. bana Bumiller aka- 
mwamrisha 'askari moja Mgazija, jina lake Saleh, ka- 
mwambia: „nenda katazame^. yule Saleh akachukua 
bunduqi yake, akapiga magoti, akenda hatta akafika 
qddiri ya zira'a tis'a, akawakuta kweli ni mbogo. 



1) farbiger Offizier, verstummelt au8 dem engl. officer* 



- 63 - 

akarudi, akaja, akasema: ;,Tnbogo^ bana BumiUer 
kasema: ;,haya tupige". tukajongea kidogo hatta hapo 
walikuwako. walipotuona wakatawanyika , wakabaqi 
wawili. marra bana Bumiller akaamrisha bunduqi sitta 
zikapigwa. kupiga — wale mbogo huzidi kuingia ukali 
kutujia mbele. doktor Rover alipoona, wametujia qa- 
ribu, alitupa bunduqi, akakimbia juu ya mti na boi 
wake vilevile. bana Bumiller alisimama na 'askari 
moja Jumrf bin Mwinyi, naye hodari sana. bana Bu- 
miller akapiga moja, akazidi kuamrisha kupiga bunduqi, 
khalafu yule mbogo mwingine akakimbia. ndio siku 
niliyojua, kama kweli mbogo mkali sana. hapana kitu 
khatari kama kupiga mbogo, khassa akiwa pekeyake. 

tukaondoka Chiromo safari ya Katunga. tukapita 
inchi kavu, mwendo wa siku nne tukafika Katunga. 
ndio mji wa Wengereza. hapo tukajenga kambi ya 
nguvu min ajili kungojea safari nyingine ya nyuma, 
inayoleta stima na mashua na mizigo. na Katunga 
tumekaa sana, na kazi ya hapo ilikuwa ngumu sana. 
'askari pale Idzima wachukue matishali kuyapeleka 
Blantyre. ndio uzia sana, sababu kupanda kilima, na 
kipande kimoja Idzima kuchukuliwa na watu sitta'shara. 
yapata kuchukua siku nne wakichukua vile vipande, 
na mtu akienda hana mzigo huenda siku moja u nu§§. 
bana Bumiller alikuwa na kazi sana, ma^ana kazi ya 
kupeleka vitu juu yake, hatta -miye nilikuwa niki- 
mwona huruma jissi alivota'abika. 

mizigo mingine walikuwa wakichukua hao Wan- 
goni, walio'ajiriwa katika Katunga na Blantyre. kuUa 
mtn hupewa zira^a nane amma ushanga kwa safari 
moja toka Katunga hatta Blantyre, aroma toka Blan- 
tyre b^tta Mpimbi. waanawake wa Wangoni waka- 
chukua nao vilevile p&moja na waanaume. wale wa- 
kubwa wao huitwa capitano. siku moja huja wapagazi 



— 54 -- 

miten, sika nyingine wapagazi khamso mia hatta sitta 
mia, haina qawa*ida. na ushanga wa kule hufa'a 
ushanga ^jkijani kiviti" na ^maji ya hahari". watu wa 
kule hupenda sana ushanga, ndio uzuri wao. 

tulipokaa Katunga, ilikuwa ikiingia ghdfula j'^a 
'askari wa Sudani, walitaka kutoroka. na sababu — 
'askari moja ndio aliyofanya fitna hii, jina lake Ibra- 
him. kazi yake ilikuwa akimsa'idia bana doktor Rover 
kazi ya daktari. akiwambia 'askari wengine: „tu- 
kimbie, sababu kazi hii kazi ngumu, hatuwezi kuchu- 
kua mizigo". na katika mizigo ile huchukuliwa si 
kwa nguvu, lakini matajiri wetu waliwanasihi ^askari 
wetu kwa tafa^^ali, ya kuwa wachukue zile mashua, 
wapeleke upesi, safari ipate kwenda mbele. ma^ana 
wangechukua wapagazi, wangaliharibu, ma'ana hawajui, 
ya kuwa zile mashua ni mali. lakini 'askari walijua 
kama mali, na tenna manfa^a kwetu zikifika salama. 
'askari wengine katika ile tafa^dali walifurahi, nao 
wametambua, ya kama wakichukua wapagazi — zita- 
haribika, bassi afa^^ali hii ta'abu tupate wenyewe na 
mali ifike salama. walakini wale Sudani walisikia 
khabari ya fitna, ikawaingia kichwani, wakafanya 
shauri moja kutoroka. siku waliyotaka kutoroka, ali- 
kuwa 'askari moja katika jama^a ya hawa Sudani, 
alikuwa hawezi sana. naye asili yake ni Barbar, jina 
lake Murjan, naye alikuwa mpishi wa matajiri wetu. 
alikuwa rafiqi yake ya yule Ibrahim, akamwambia: 
^jUtafanya shauri gani sasa na weye huwezi? ^askari 
wote wa Sudani watakimbia". yule akaingia khofu, 
akamwita mkalimani 'Othmani bin Sa'id, akamwelezea 
khabari zote. 'Othmani akenda akamwambia bana Bu- 
miller. marra bana Bumiller akaamrisha tarumbeta^). 



1) Trompete. 



— 66 — 

akakusanya 'askari wote. wakaja wakafunga kalla 
namba^) m^afa wao. akawambia: ^leteni silaha zote^. 
wakatoa silaha. akamwita effendi*) wa Sudani Faraji 
na mashaushi') wote, akawauliza shauri waliyo nayo. 
wakataka kutuficha. bana Bumiller akawaelezea kha- 
bari zote, ya kama amesikia walitaka kutoroka wote. 
wakasema : ^jkweli, lakini fitina hii ameileta mtu moja'^. 
akawauliza, wakamwambia: „Ibrahim ameleta fitna hii". 
bassi bana Bumiller akawambia: „kama mkiona neno 
msilolipenda , bassi nambieni, lakini kukimbia haifai, 
ma'ana kazi hii hatuwezi kuwashurutiza kwa nguvu, 
illa kwa tafa44^1i ^^ hesani. na nyie mnajua, ya 
kama mtapata h^shima juu ya kazi hii, na mshahara 
utazidi. na nyie mnaona wenzenu Somali na Wasua- 
heli hufanza vilevile. na siye Wazungu tunasumbuka 
vilevile kama jiinyi katika kazi hii, hapana mwenyi 
starel^e hapa hatta moja, si mtu mweusi, mala Mzungu, 
wala Mw'arabu — wote tunasumbuka katika kazi hii". 
mwisho yule Ibrahlm akachukuliwa akafungwa. 

na siku ile sisi watu wanne tukafanya zamu kwa 
bana Bumiller, sababu tukaogopa wale Sudani wasije 
kufanya shauri kumpiga bana Bumiller. hatta siku 
ya tatu, tulipoona imewaelea ile khabari, hatukulala 
zamu tenna. 

zile mashua zikachukuliwa zote pamoja na mizigo 
ya vyakula kupeleka Blantyre. bana mkubwa aka- 
tangulia Mpimbi kufanya kambi, yeye na bana Fuchs, 
na bana Bumiller akakaa na mizigo. waqati ule kazi 
ilikuwa nyepesi, sababu hapana vilima. na Blantyre 
kulikirwa kuzuri sana, tumekaa kama kule pwani. kuna 
maduka ya Wazungu, kuUa kitu unachokitaka hupata. 



1) engl. number. — 2) fftrbiger Offizier. — 8) farbiger Unter< 
offizier. 



- B8 — 

Wkima nyingine kuchnkua mashua ndogo knfangasa 
matishali nd knyavata. hatta jioni sika ya tata taka- 
wd§ili milangoni mwa mto, anaokwenda Fort Johnston. 
na pale hatta Fort Johnston ni sika moja. sika ile 
takafanya kambi nyingine, sika ya nne takafika Fort 
Johnston. 

talipofika takaona faraha kidogo. takaona jama^a 
wa Ungaja, waliofaatana Wengereza kama 'askari. 
nao wamekaa knle kama ndio kwao, wameoa Washenzi, 
wamezaa nao. na yale saltani wa kale haitwa Mponda, 
na kale kwake mji wake haitwa vilevile Mponda. naye 
amepiga sana na Wengereza, lakini sasa wamemshinda. 

na pembe kule nyingi sana, pembe inatokea Hiyao 
na Nyassa na Utonga. na Wangoni haleta kale pembe 
nyingi. nako kana ne'ema sana ya jntama na mchele 
na mahindi na mahogo na viazi. tenna kana kondoo 
na kaka wengi sana , na nyama wa mwita wengi mno. 
na wata wa kale halewa pombe sana. katika inchi hizi 
zote, talizozipita katika safari yeta, hapenda kalewa 
pombe. 

Fort Johnston hatukakaa sana, yapata labda siku 
saba'. tukasafiri katika stima ingereza, wakafangasa 
matishali yetu kutupeleka Konde. na bahari ya kale 
mbaya sana, ina mawimbi, ikichafuka — mta hawezi 
kula chakula. afa^ali bahari ya chamvi, mta haweza 
kustahamili kuliko bahari ya Nyassa. 

kutoka Fort Johnston hatta siku ya tano tukapata 
chombo cha Wa'arabu, waliopakia watumwa. na sikn 
ile hatukuingia katika sitima ya Wengereza, tumetweka 
wenyewe matishali yetu. tulipoona kile chombo cha 
Wa'arabu, tukawambia watue. wakakataa, tukaweta 
marra tatu — hawakusikia. marra ya nne tukaweta 
— hawakujibu — tukapiga mzinga, nao wakajitupa ba- 



— 59 — 

harimwote wakavukia pwam. hatokuwapata , wame- 
kimbia wote, na kuwapiga wenyewe hatukutaka. 

tukaondoka tukenda tukajenga kambi nyingine ka- 
tika kisiwa cha Watonga. wale Watonga hupenda 
kukaa visiwani, sababu wanaogopa Wangoni. ma'ana 
Wangoni huja wakawapiga Watonga, wakiwachukua, 
wakiwafanya watumwa wao. na mno ukimwona Mtonga 
humkuta na tundu za kingoni mashikioni — bassi mtu 
hujua, ya kama huyu amechukuliwa na Wangoni. uki- 
taka kumqasiri Mtonga, humwambia — ya kama „weye 
mtumwa wa Wangoni", huqasirika sana. na machezo 
yao ya kivita ya kimafiti. na 'ajabu yao hujigenza 
majina ya ki'arabu, na jina lake, aliloHpewa na wazee 
wake, halitaji. atakwambia „miye Seyyid Barghashi", 
mwingine ;,miye Seyyid 'Ali^ , mwingine ;,Mohammed 
bin Salim^ amma „Mohammed bin Khalfan Rumaliza^. 
wao hawajui ma^ana ya majina, wanataka majina ya 
ukubwa tu, 

nao Watonga welevu sana. wakikaa na watu wa 
pwani siku kidogo , hujua upesi maneno yao. na kha- 
bari ya amri wakifundishwa , hujua upesi. nao hodari 
ya kazi. na siye tulipofika kuleRumbira^), bana Bron- 
sart ameleta Watonga, ili kuja kufanya kazi ya upa- 
gazi. nao walikuwa hodari sana. nao tenna hodari 
kuchukua machera ^). ikabidi ya kuwa mtu akiwa ha- 
wezi katika safari humchukua siku nyingi na miezi 
mingi katika machera. nao sasa ndio 'askari wanao- 
tumika kule Konde kwa Wadeutschi na Wengereza. 

siku tuliy ofika Rumbira, tukashuka tukafanya kambi 
pwani. na wale Washenzi, waliokuwa pale, walistuka, 
wakathanni vita. tukajenga kambi yetu. tukakaa hatta 
siku ya pili, ili kutafuta pal^ali pengine pazuri tujenge. 



1) Langenburg. — 2) HftDgematie. 



~ 60 — 

lakini hatuknpata, palepale iuliposhukia ndipo tulipo- 
jenga. tenna vikashuka vitu vyote katika matishali, 
tukaanza kujenga mabanda. 

hatta siku ya tatu usiku walipolala , ilikuwa mvua 
sana na (Jarba. na ^ask'ari , waliokaa zamu kutazama 
matishali, hawakuangalia vema, matishali mawili yame- 
vuta nanga, yamekwenda baharini. shaushi alipoona 
matishali hayapo, akapiga kelele. marra akaondoka bana 
Major na bana Bumiller kuwambia watu wote, ya kama 
matishali yamepotea. bana Major ameqasirika sana. 
marra 'askari wakachukua tishali lililobaqi na mashua 
ndogo, wakavuta wakenda kutafuta yale matishali. hatta 
qaribu na al-fajiri wakayapata wakayaleta. tenna tangu 
siku hiyo matishali hapana rukhsa kukaa pekeyao illa 
kulaliwa kuUa tishali watu wawili. 

tukakaa pale Rumbira, tukajenga boma. tukesha 
tukajenga na mabanda ya'askari na majumba ya kutia 
mali. qAdiri ya mwezi moja tumejenga pale. mwezi 
wa pili bana Major akaamru, yeye na bana Bumiller 
wagawe safari, wende wakatazame inchi kwenyi amani 
na kwenyi ukhasama. bana Bumiller ikabidi, j^a kuwa 
yeye kupanda vilima kwenda Ukinga. 

waqati ule tulioondoka pale, hatukujua, ya kama 
pale inchi, inayokwitwa Ukinga, illa tulipokwenda, wa- 
katwambia wao wenyewe, waliozaliwa kule, ya kama 
wao Wakinga. na kutoka Rumbira hatta kufika Ukinga 
siku tatu vilimani, hapana asili ya mtu, huoni mtu wala 
nyumba, vilima vitupu, wala hapana bonde, hupanda 
hushuka vilima tu. na pahali pa kupigilia hema ha- 
pana. tukitaka kulala , huchimbia udongo amma hu- 
jengea mawe — mtu akalala , kwani khofu mtu asije 
kuporomoka chini. 

siku ya tatu tukafika Ukinga. na kule hapana mji, 
kuUa mtu hufanza kibanda chake katika shamba lake* 



^ 61 -^ 

inclii ya kule nzuri sana kwa kutazama kwa macho 
na vilevile kwa kulima, sababu udongo wake wa incbi 
hii mwema sana, hufa'a kuUa maakuli kupanda. na 
ngombe na kondoo wengi sana kule. na miti ya huko 
mianzi mingi sana na tenna mizuri. nyumba zao miti 
wanayojengea mianzi. hufunga mianzi sitta hatta saba' 
majukwaa ^), na miamba miwili huzungusha kama boma, 
yatosha kwa watu wawili amma watatu kulala. na 
mtu akiwa mbali, hatambui kama ndio nyumba ya bin 
Adam, huthanni kama majani yamewekwa, lakini ki- 
nachotambuza ni moshi wa moto. 

hawa Wakinga hawakupata bado kuona Mzungu. 
walipoona matajiri wetu weupe, walishituka, wakaogopa 
sana. tukawauliza wakatwambia, kama ndio Wazungu 
wa kwanza, walioingia katika inchi yao. nao hawana 
nguo, lakini nguo zao hutwaa majani , huweka rabele 
ya utupu. na waanawake hupandisha winda wa majani. 
na katika bi'ashara, tuliyofanya, hntwaa nguo hukata 
qadiri ya nyanda^) tano, ndio tunanunulia vyakula na 
^uku, nao hupandisha winda na zile nyanda tano. 

na mtu akiwapa kitu kidogo kama nguo , amma 
kitu kingine, ahsante yao hucheza kama nyani, hnfanya 
&&-&J hukuna vilevile mbavuni kama nyani. nao hukaa 
qadiri ya robo' sa'a kwa furaha yao kucheza kama 
nyani. 

kwanza waliogopa sana kuja kwetu kambini, hatta 
mwisho wakatuzoea min ajili ya kupata vitambaa. nao 
wakikimbia hukimbilia vilimani wote, hupiga makelele, 
huitana wote pamoja. na ukisimama kilimani, ukapiga 
kelele, watu wote bondeni husikia. ukelele wao vizuri 
sana kusikia^ hupiga kelele na ^auti kubwa mfano wa 
kwimba. 



1) Gerust. ^ 2} Fingerdicke. 



- 62 - 

ba'ada ya siku tano ao sitta tnkaondoka; tnkauliza 
njia ya kwenda Ilsango. wakatupa mkalimstni moja, 
anayejua kisango na maneno ya Ukinga, kutupeleka 
tufike Usafa. tukapita tenna inehi ya Ukinga. na ka- 
tika 'ajabu, iliyotupendeza katika ile inchi, ina maji 
mengi. ukenda mwendo wa nu§su sa'a, hupata bonde 
la maji, na ina ne'ema sana. na maakuli wanayopanda 
wenyewe: mbaazi za kizungu na kunde na mawese^) 
na nyangwe*) na mahindi mengi sana. mtu mwenyi 
'aqili akipita hapa, anajua inchi nzuri ya kulima na 
'afya. 

tumekwenda mwendo wa siku nne tukafika Usafa. 
katika mpaka wa Usafa na Ubena, pahali tulipojenga 
kambi yetu Usafa, palikuwa nyumba kidogo. tukakuta 
na kambi ya Wahehe, waliotoka siku hiyo katika kambi 
yao, wakanyanganya ngombe ya Wasafa hao. na hawa 
Wasafa wakatwambia, kama leo amma kesho a$-$ubuhi 
watarudi hapa. siye tukalala katika kambi yao. ili- 
kuwa zamu kubwa siku ile min ajili kuwakhofu Wa- 
hehe. hapana mtu aliyolala, kuUa mtu silaha mkononi. 
hatta usiku wakaja hawa Wasafa wakatwambia, Wahehe 
watakuja sasa hivi. na siye tulikuwa na bunduqi 
arba'in na tano na mzinga moja na bombom moja. 
'askari wakaondoka wote, wakawekwa mahali pao. 
na Wazungu hawakulala hatta kidogo. tukaangalia sana, 
lakini hatta as-subuhi hatukuona mtu. 

ikaondoka safari tenna, tukaingia kattikatti ya inchi 
ya Usafa. na katika inchi ile vilevile vilima kama kule 
Ukinga, lakini vikubwa kuliko kattikatti ya Ukinga. 
watu wa kule huwakuta mojamoja huvaa nguo. inchi 
yake vilevile nzuri sana, ina maji tele, iijia ne'ema ya 
mtama na mahindi na viazi na migomba nd mawese 



1) kleine schwarze Kornfracht. — 2) Batatenftrt. 



— 68 — 

mengi. na salama zao watu wa kule wakikatana, hukaa 
robo' sa'a huamkiana, hukusanya mikono pamoja, hu- 
sema robo' sa^a „aje, aje". wao hujua kidogo khabari 
ya pwani, kwani wako katika ura'ia wa Merere wa 
Konde huona Wa'arabu waliotoka pwani. 

nyumba zao kama nyumba za Wakonde, hujenga 
na mianzi na miti. kuna miti mingi na mikubwa sana. 
mtu akiingia mwituni, hawezi kuona jua. na kule mwi- 
tuni kuna tumbiri wengi sana. tumepiga tumbiri wengi, 
waliokaa mitini. nao wakitutisha, killa siku wakitwam- 
bia, kama Wahehe wanakuja. wale wanaogopa sana 
Wahehe. watu wa kule Usafa wanaqubali kazi ya upa- 
gazi, lakini Wakinga hawaqubali kabisa. 

tukaondoka Usafa kushuka kwenda Usango. tuka- 
kaa siku mbili njiani , siku ya pili tukafika pabali qa- 
ribu na Ut^ngure. napo pana mji mdogo. tukafanya 
kambi pale. tukakuta mtu moja wa pwani pale, jina 
lake Mwenyi Tshande, naye mkalimani wa Merere. tu- 
kamwuliza: „unatoka wapi?" akasema: ^.natoka Ut^n- 
gure^^ tukamwuliza : ;,hapa hatta Utengure sa'a ngapi?" 
katwambia: ^huchukua sa'a mbili". tukamwuliza: „tu- 
taweza kufika leo?" akatwambia: ^afaijali laleni hapa 
hatta kesho, sababu hamkupata rukhsa ya Merere ya 
kufika Ut^ngure. nami ntatangulia nikampasha khabari, 
ya kuwa wamekuja Wazungu, nao Madeutshi, wanataka 
kuonana nawe. labda atanipa rukb^a kuja kuchukua 
ninyi, ma'ana hiyo ndiyo kazi yangu kupeleka wageni 
kwake". kbalafu akaondoka, akenda zake Utengure 
kumkhubiri Merere. 

hatta usiku wale wazalia pale mjini wakataka ku- 
tutisha wapate kutunyanganya. waliondosha watu, wa- 
liwapeleka nje, ili kattikatti ya usiku waje watwambie 
;,Wahehe wanakuja sasa hivi^. na wale watu wali- 
kuwa watata. hutokea mojamoja^ hujifunga silalj^a zake, 



— 64 -- 

hnja kwa ghazia na kutoka jasho, hutwambia : ^^ Wahehe 
tumewacha hapo qaribu, sasa hivi wanakuja". sisi tu- 
liamka, tukachukua bnnduqi zetu, tukazungusha boma 
letu. tukakaa tayyari. lakini siye tulikuwa tukijua, 
kama uwongo, wanatutisha, wapate kunyanganya. na 
ile 'aqili yao haikuongoka. 

hatta as-subuhi akatokea yule Mwenyi Tshande, 
katumwa na Merere kuja kutuchukua. tukenda mwendo 
wa sa'a mbili tukafika Ut^ngure. tulipoqaribia mjini, 
tukaona bendera ya kideutschi, tukafurahi sana tuli- 
voiona. kufika mjini Mwenyi Tshande akatuonyesha pa- 
hali qarlbu ya mji, akatwambia: „jengeni kambi hapa, 
na miye nakwenda mjini kumkhubiri sultani, kama 
umekwisha fika". akenda zake mjini, akakaa mudda 
wa sa'a, akarudi akaja kambi akatwambia : „ngojeni 
kidogo, atakuja wakili wa Merere kuja kumchukua 
bana Bumiller, akaonane naye^. ilipopita sa'a moja, 
akaja mtu moja, akatwambia, kama Merere leo hawezi 
kuonana na Wazungu. marra bana Bumiller akamwam- 
bia Mwenyi Tshande, ende akamwambie Merere — kama : 
„sisi hatuwezi kungoja hapa siku nyingi, bassi afanze 
leo tuonane, mudda wa sa'a moja nataka majibu yake, 
amma kama hataki, ntakuja miye mjini billa rukh§a*^. 

akenda Mwenyi Tshande mjini, akenda kamwambia 
Merere, — kama: „Wazungu hawataki kungojea sana 
hapa , wanataka shauri yao ishe upesi. bassi wajibu 
wako kuwaqurubisha kwa h^shima billa kuingia we- 
nyewe mjini, ndio mrua^)". Mwenyi Tshande akaam- 
rishwa na Merere na mawaziri watatu, kuja kutuchu- 
kua kwenda kuonana na Merere. bana Bumiller aka- 
fuatana na bana Illich na 'askari tis'a. tukaingia mjini, 
tukenda katika tembe lake. na kattikatti tembe lake 



1) Achtung, Respekt. 



— 65 — 

imeznngashwa boma na kattikatbi majumba. na ma- 
jnmba hayo ni nyamba zake mwenyewe na masnria 
yake. talipokwenda tamewekwa nkambini , naye bado 
bakuja katika ale akumbi. tukakaa ^ddiri ya na^^a 
sa^a ili kamngojea. bana Bumiller akaazika, akamwa- 
liza Mwenyi Tsbande : ;,yako wapi Merere ?" na kulla 
akiuliza, husema: ^sasa hivi atakuja^. akamwambia: 
;,kama sasa hivi haji, mimi taondoka, sitaki kuonana 
naye, bassi mwambie upesi^. akaingia ndani, akenda 
akamwambia. marra tukaona watu wanakuja, wakam- 
leta katika baraza. akaja akakaa kitako akatwamkia. 
lakini kutwamkia ni kisango „aje mwanamtwa! aje, 
aje , aje^ , watu wote kuamkia kwa qauli moja „aje, 
aje^. wakageaza ^tuhongeje, tuhongeje, a a a a!" na 
katika salamu hiyo huchukua sa'a nzima hatta watakd- 
pokwisha. 

walipokwisha kuamkia, akawanza katauliza khabari. 
naye akiuliza, hamwulizi mkalimani wake, la, lakini 
humwuliza wakili wake. na yule wakili wake humwu- 
liza mkalimani, na yule mkalimani huniuliza mimi, 
mkalimani wa bana BumiUer , na mimi nikamwambia 
bana wangu kwa kideutschi, na maneno yake ya bana 
Bumiller hujibiwa vilevile. 

naye alianza kwa kufarahi, ya kwamba amekuja 
Mzungu, na bado Mdeutschi, ma'ana tangu Wadeutschi 
walipoingia katika barra ya Afrika hakupata kwenda 
Mzungu Ut^ngure, illa hawa mapadri^), alikwenda mtu 
mmoja. naye alikuwa na hamu sana kuonana na mta 
wa sirkali. bana Bumiller akamwambia — ya kuwa: 
„mimi nimeondoshwa na bana mkubwa Wissmann kuja 
hapa kukutazama na kutazama inchi nyingine, tusizo- 
zijua, na watu wengine, wasio na bendera ya kideutschi^ 



1) MisBionare. 

y • It • B , Safari c» WMaahtU. 



- 66 - 

iawape bendera. nami nimefarahi nilipokaja hapa, marr^ 
nimeona bendera ya kideatschi, marra nimejaa weye 
ni rafiqi ya sirkali deatschi". bassi waqati ale aka- 
sema Merere : ^tafacjdal nna mashaari nataka kasema 
nawe. tafa^^al ngoja hatta kesho, aje mchana taonane 
tafanye mashaari haya^. khalafa takaondoka takenda 
zeta kambini. 

hatta sika ya pili takaradi kwa Merere. na ta- 
lipokwenda hatukamkata tayyari^ lakini Idzima kamngo- 
jea sa'a nzima. na bana Bumiller hastahamili. Idzima 
kamtama mkalimani, akenda akamhimiza. hatta ilipo- 
pata sa^a, akatokea barazani. alipokaja barazani, kaanza 
salam yake, nayo yahitaji sika ile na^i^a sa^a hatta 
yakisha. akamwaliza bana Bamiller, ya kwamba ataka 
sikiliza khabari ya Uhehe j shaari gani ? ma'ana ame* 
sikia khabari ya bana Zelewski, ya kwamba amepigwa 
na Wahehe. nao alikawa m^iba mkabwa wa Madeatschi, 
na yeye Merere vilevile ana m^iba, ma'ana hawa Wa- 
hehe khasima zake tanga zamani. akamwambia tenna: 
^wamenifakaza katika inchi ya babanga, wamenileta 
hatta haka Usafa, ma^ana haka Ut^ngare ni Usafa. 
nami naomba da'a karadi katika inchi ya ai^ili yeta, 
bassi iwapo mtaweza nyie Madeatschi kanitilia msa^ada, 
twende takapigane na Wahehe. miye ntaweza hau 
upande wangu kuzuia; na nyie mwanze pande nyingine^ 
lakini nileteni qadri ya 'askari miteni na Wazungu 
wanne, na miye ntaweza kuwapitisha hatta waingie 
Uhehe". khabari ile kamfurahisha bana Bumiller, aka- 
mwambia: ,,ahsante sana, shauri hili tunataka, lakini 
lazima niende nikamkhubiri bana mkubwa Rumbira^. 

akatufahamisha tenna na mshenzi moja, a^ili ali- 
kuwa hddimu yake, jina lake Kimaraunga, akatwambia, 
kama anataka kwenda kumpiga. ma'ana sasa ameta- 
kabbari yule hddimu, kichwa chake kikubwa; sasa ame- 



- 67 — 

pata mali, amejitenga mbali, anataka kumpiga band 
^v^ake. bassi bana Bomiller, kama ataweza, atafa448*li 
«iku hiyo tuondoke takampige Kimaraunga. bana Bu- 
miller akamwuliza: ^^itachukua siku ngapi toka hapa 
hatta kufika huko kwake?^ asema: ^huchukua siku 
tano^. akamjibu: „siwezi kwenda huko, lazima nirudi 
kwa bana mkubwa kwanza, kwani hakunipa amri ya 
kupiga watu billa sababu. bassi nieleze khabari yake 
vema, nikamkhubiri bana mkubwa. akitoa rukh^a, ta- 
rudi kwenda kumpiga amma kufanza suluhu mpatane". 
lakini katika 'aqili ya Merere hakutaka ile ^uluhu, 
dzima yake ni kutaka mpiga Kimaraunga, amnyanganye 
pembe, yateke, na watu wake afanye watumwa. haku- 
jua, kama ^azungu hawataki kunyanganya. 

akazidi kuleta mashauri mengine piga Washenzi 
wengine, waliomo qaribu ya inchi yake, wasio nguvu. 
akatwelezea na mshenzi moja, aliyo qaribu ya Ut^n- 
gure, mwendo wa sa'a mbili tu, akatwambia, mshenzi 
huyu humzarau, bassi ataka amwondoshe katika mji 
wake, amma amwadabishe awe chini ya miguu yake. 
na yule mshenzi anamsumbua Merere sana. ma'ana 
katika mji wake Merere hawezi kuingia — imezun- 
gushwa kwa handaqi mbili za maji, ni asili kutafac^^ali 
sisi kwenda kumpiga. walakini katika 'aqili ya bana 
Bumiller alijua, kama yule Merere hataki wale Washenzi 
wadogo wenyi miji yao pekeyao kujikalia billa kwa 
hokumu yake, ataka yeye hokumu pekeyake katika 
barra hii yote. na bana Bumiller humwitikia: „vema, 
lakini amri shurti itoke kwa bana mkubwa. akisha 
toa amri bana mkubwa, lazima ntapiga. lakini vibaya 
miye kuletwa huku kuja kufanya ^uluhu na kuweka 
bendera - kuja kuwapiga watu burre', nao hawana 
sababu waliyonitenda". Merere akashika tama'a, ya 
knwa bana Bumiller arudi Rumbira, atakwenda kum* 

5* 



— 68 — 

tengenezea maneno maziiri kwa bana Wissmann, apate 
kawapiga Wasbenzi, waliomo katika pande za TTsango. 

tukakaa siku nne kwa Merere. na knlla siku hn* 
leta cbaknla cba 'askari ngombe na nnga, na Waznnga 
wakaletwa kondoo wanne na knkn na mayayi. taka- 
mwaga^ takamwambia: ^tonataka rndi finmbira^. aka- 
toa wata na pembe mbili, kalla moja frasila tano, kwenda 
kamwamkia bana mkabwa Wissmann. akamwamrisba 
yale mkalimani wake Mwenyi Tsbande na wata wake 
beda'&shar, ili katwonyesba njia kuturadisba Rombira* 

ametupitisba vilima vya Usafa kasbukia Konde. na 
katika njia, aliy otapitisba , ilicbakua siku sitta hatta 
kafika ba^ari ya Kyassa. njia biyo ina mianzi sana 
na mitu ya miti mingine mikubwa sana. ,na mtu aki- 
toka na mitu hii ya mianzi na miti mingine husbnkia 
Konde. 

na siye tulipokuja Konde, ilikuwa iucbi nzuri sana 
tuliyoiona. na watu wa kule watu wa nguvu sana, 
lakini hawavai nguo. katika nyumba zao nadifu. wao 
na ligombe wao hulala katika nyumba moja^, lakini 
mchana) mtu akiingia katika nyumba, akiona ule una« 
(Jifu, hajui kama kulikuwa ngombe. nao wana ngombe 
na kondoo wengi wa 'ajabu. kulla mtu bnwapenda 
iip;ombe wake kama mtoto wake, ndio sababn butwaa 
itgombe akawalaza katika nyumba. naye baoni uchafu 
ya kuwa haya mavi, anaona bora kama Inlu, butwaa 
mavi akajengea nyumba yake» na ligombe wao, aki- 
mwona bwana wake, bumtambua. 

nao chakula cbao mno maziwa na ndizi za kucboma. 
tonna kuna vy azi vingi sana, kuna magimbi % knna mabindi, 
kuna mtama na mawese na v^^azi vikna vingi sana na mu- 
hogo na mbaazi na knnde na cbooko na cbooko za kizanga. 



1) BaUieaart 



— 69 — 

lakini chaknla chao kizari wanachopenda sana ni ndizi. 
vyakula hivo vyote hofa'a katika inchi, ndongo wake 
ni mwema, hankatai vyaknla. kolla waqati holima, 
ikiwa jna halima, ikiwa mvna hulima. na tenna vja- 
kola vyao vyote rakhi$i. mkono wa ngao hnpata mi- 
knngn miwili ya ndizi, hnwezi knichakna pekeyako. 
amma hapata pakacha la vyazi, huwezi kavila sika kami. 
na malesi mizigo miwili ya wata wenyi ngava hapata 
kwa mkono na nni^sa , na mbnzi hnpata kwa apande 
wa ngao, na kaka hapata wawili kwa mkono moja, na 
mayayi thalathini kwa mkono moja. wao wenyewe ha- 
wali mayayi, hnfaga bassi. wageni, wanaokuja katika 
inchi, ndio wanaoknla kama Waznnga na Washenzi 
wengine, wanaotoka katika inchi nyingine. wao wana- 
knla samaki na nyama ya ngombe na nyama ya kondoo 
na nyama ya mbogo na nyama ya kiboko na mamba 
wanakala. hala nyama mbicbi kabisa ao ya kuvanda, 
ma^ana wanaacha nyama hii, wakichinsha sika mbili 
tata , hawatii chamvi , na nyama huvanda. hawana 
chumvi katika inchi yao. wakiona chumvi hupigania 
ile chumvi. hubugia chumvi, hawataki kuunga. chnmvi 
ndio ghali. ukiwa na chumvi, utapata kulla kitu uta- 
kacho katika inchi ya Konde. ukitaka i%ombe uta- 
pata kwa chumvi, ukitaka mbuzi utapata, ukitaka mtu- 
mwa utapata kwa chumvi, ukitaka pembe utapata kwa 
chumvi. ukitwaa gao ^) la chumvi, utapata chakula cha 
siku tano. 

inchi ile ina ne'ema sana. hapana inchi nzuri ka- 
tika inchi ya kideutschi ya Afrika yote kama Konde. 
inchi yenyewe ina udongo mtupu, na popote maji mengi 
sana. kulla kitu chafa^a kupanda kule Konde. na mtu 
akiwaona wenyewe, waanaume na waanawake, jissi wa- 



1) HandYoU. 



-" 70 — 

livo na ngayn na ^nra nznri, hnjna kama kweli inchi 
ya 'afya. nao tenna waknbwa sanaWakonde. na nmar- 
dadi wao katika miknki, hnichnkna qadiri ya miknki 
mitano, miknki minne hnwa mkononi moja na mknki 
moja hawa mkono wa kolia. 

hnznka nywele zao, hntwaa mafnta hujipakaa mwili 
mzima. bassi mwili wake hnngara kama chnpa. na 
akenda mtn, hnthanni anatoka jasho, lakini ni mafata 
yanayochiririka. nao wakenda katika njia, hnenda kwa 
tartibu na majivuno kwa mguu mojamoja kupiga mgna 
chini sana kutingisha inchi. 

na machezo yao hupiga ngoma, hucheza manamme na 
mwanamke. mwanamke hutingisha kifua na mwanamme 
huruka akitingisha kifua na kupiga miguu chini ua mi- 
kuki yake mikononi. na mtu akiwa mbali, akisikia ma- 
chezo yao Wakonde husikia inchi kutingishika jissi wa- 
navopiga miguu chini kwa nguvu. nao hawembi, lakini 
hunguruma tu , kwa jissi wanavoona nguvu. na ukim- 
kuta Mkonde katika migomba , hatazami mtu kwa ki- 
buri chake, husema dunya yao pekeyao, sababu huona 
hapana inchi kama inchi yao. 

na mtoto akizaliwa kwao, kwa siku ya pili hutoka 
nje kwa djili hawana stara. hutwaa udongo mwekundu, 
wakampaka mama yake, humfungia huyu mtoto mgon- 
goni. kwa siku ya kumi ya kuzaliwa mwanamke ana- 
kwenda zake huko mashamba, akenda kulima na mtoto. 
na mwanamke akichukua mimba, ijapokuwa mwezi wa 
tis'a, hana stara. hana nguo illa majani ya mgomba. 
hana chakula kilicho ni cha mgonywa, chakula chake 
hageuzi. na chakula cha mtoto ni maziwa na ugali 
na ndizi na malesi. mtoto huyu hnchukuliwa mgongoni 
wa mwanamke hatta khdtima yake. akisha kna ha- 
somi, kazi yake knchnnga Ugombe na kulima. waana- 
wake nawatoto hnlima, waanaume huchunga ligombe bassi. 



— 71 — 

wakioa hufanya karama ya pombe la iidizi na ma- 
ziwa ya ndizi za kachoma. hacheza machezo yao, 
hatwaa ngoma, wakajizungasha uanjani, watu wawili 
huwa katti. hupiga ile ngoma, na mwanamme hucheza 
na mikuki, na mwanamke hucheza kwa mabega. mwa- 
namme hupiga mguu chini, akatingisha na mabega. 
wakisha mchezo wao hutoka, wakavaa kengele miguuni 
vijana wa herim moja. huchukua mikuki wakicheza 
wakipinduka na kwenda mbio. na mwendo wao sawa- 
sawa, miguu hupiga chini mshindo moja. huenda kulla 
pahali palipo jama'a yake. na wao hufarahiwa hutoa 
rigombe na maziwa. hii ni furaha yao. wakesha kuku- 
sanya, wakenda zao, hugawa nussu kwa nus§u, wakampa 
bana *arusi na nu§8u huchukua wao. nao hawapendi 
mtu mwingine aoe watoto wao , shurti wao wenyewe 
kwa wenyewe waoane. 

hawafanyi vita na watu wengine, hupigana wao 
kwa wao. silaha zao mikuki, hawana bunduqi, hawana 
mishare. lakini wao hodari sana, hawaqubali kujenga 
boma, wametuma'i mikuki yao. \v^amekaa katika mi- 
gomba yao , wanasema „hapana watu kama sisi kwa 
uhodari". wakitokea waungwana hurudi nguvu zao. 
huwa§ihi husema „hapana watu kama waungwana", kwa 
ajili wanaona zile bunduqi, wanaogopa kuliko radu. 
wanasema: „waungwana tusiwapige, kwa ma'ana hawa- 
na da'awa, huleta vitu tukinunue, na ne'ema katika 
inchi tuwafanze , ni ndugu zetu". wakiona mshenzi 
anapita katika inchi j'^ao, hawaqubali, humpiga, hu- 
sema: „hawa wanakuja kutuchukulia ngombe wetu, 
na wakitupigia inchi yetu na ngombe wetu tutakula 
nini?* ngombe wanaona bora kuliko inchi, kuliko wa- 
toto wao. 

na katika khabari za watumwa sultani wao hu- 
semai ;,watu wangu wote watumwa wangu", lakini 



— 72 - 

watn wengine wana watnmwa wenyewe, hapigana wa- 
kawateka, ao honunaa kwa ngombe kwa wenzi wao. 
hananaa mtamwa moja kwa ngombe moja. na ngombe 
moja atananaa kwa doti mbili za ngao. be^i ya mtamwa 
mwanamke sawasawa na mwanamme, ma^ana hawajai 
ma^ana ya mwanamke na mwanamme , hasema ;,wote 
wamekhalaqiwa na mta moja". 

na katika inchi zao wako nyama tele. kalla nyama 
iko, hatta tembo wako, na vifara viko na mbogo wako 
na viboko viko na mamba wako. 

mpiga tembo hapiga na bandaqi, lakini wenyewe 
hapiga na mikaki. hamwandamia mahali alipo, hamwen- 
dea kwa tartibu , hatta akifika qariba — hampiga 
mkaki wa samu mbavuni. akesha hukimbia, sababu 
wanaogopa (}aruba za tembo. na tembo huenda akafia 
mahali pengine. wao humfuatia kinyumenyume hatta 
mahali atakapofia. akisha kufa huchukua pembe, wa- 
kakata na nyama yake, huenda kuuza, na pembe huenda 
kuza vilevile. frasila moja utapata kwa jora sitta. 

na kiboko hupiga na mkuki. mkuki huu huwa na 
kamba na kamba huwa ndefu sana. wakimpiga hu- 
wachia ile kamba, akenda hatta akachoka kurudi nguvu 
zake, nao wanamvuta wakampandisha inchi kavu. hu- 
chukua nyama yake , na ngozi huitupa na kichwa hu- 
kitupa. na mamba vilevile wanapiga na mkuki. 

mtu akifa shurti watu wote waalikwe. wakisha 
kuja, huja katika nyumba wakaondosha killa kitu chake 
cha huyu aliyekufa. wakahesabu i%ombe wake , waka- 
hesabu mbuzi wake, na kulla kitu, kilichomo nyumbani, 
chahesabiwa. humwamru mtoto wake na mama yake, 
humwambia — ya kuwa : „tunataka kuzika". wao hu- 
toa rukh^a, hutoa ligombe na mbuzi, ngombe nne amma 
tano amma sitta, akaamru na mashamba yake: „nen- 
deni mkaharibu vitu vilivyoko katika mashamba, kolla 



- 73 - 

chakala kilichoko, nendeni mkavikate Tyakola^. sababu 
anaona nchanga, anasema: „sioni kitn kawa bora ka- 
liko mame wangn, nimcmkosa mame wanga — na vita 
yyote nivikose^. hnchakaa zile ngombe wakachinsha, 
wakafanza karamn na machezo. khalafa wakisha kala 
na kacheza haenda knzika. wata wote hachakaa mi- 
kaki, haenda mbio na wengine wanarndi. wakifika 
penyi qabari lake hamzika. hachakaliwa na ngno zake 
zote. wakisha mzika, haradi katika mashamba yake 
kahariba vyakala vyake vya haya aliyekafa. wana- 
haribn migomba na mahindi na vyazi na malesi na ma- 
gimbi, yote wanahariba, hatta nyamba yake hatia 
moto. na mkewe hnenda zake kwao na watoto wake, 
hachakaa na n^ombe zao. na^sa ya mali ya ngombe 
hachinsha, hnwapa wata, na nnssa hachakaa mtoto 
wake na mamake. 

na yale mke akitaka kaolewa tenna — haolewa, 
hana msiba. m^iba wanasema wale ngombe , walio- 
chinshwa, na mashamba yaliyoharibiwa, na nyamba ili- 
yotiwa moto, hasema hatosha msiba. 

taradi sasa katika safari yeta. sika hiyo talivo- 
fikaKonde, takaaliza katika mission yaWazunga. wa- 
katwambia, mwendo wa sa^a thena'shara tutafika 
mission. ilikuwa sa'a sitta za mchana, tukenda mwendo 
hatta sa'a thend'shara za jioni. 'askari wakachoka, 
ikalazima 'askari kujenga kambi. bana Illich na bana 
Kraase wakakaa na 'askari pamoja. bana Bumiller 
akaniamrisha kuchukua mizigo mitatu yake na wapa- 
gazi watatu na Mwenyi Tshande na 'Othmani. tuli- 
kuwa bunduqi sitta, illa kufuata usiku wa jiza na vili- 
mani na mito, lazima tufike katika mission siku ile. 
Mwenyi Tshande akasema: „haifai, ma'ana hapa kam- 
bini hatta knfika penyi mission, tukenda upesi, lazima 
sa^a sitta itachukua. na haku khatari kwa hawa Wa- 



— 74 — 

sbenzi, wajinga bado, wakisikia watathanni vita. na 
nyama huko wengi , na simba na chui wengi , afa^ali 
tulale hapa". bana Bumiller akasema: „sitaki, lazima 
nifike katika mission leo". ikatulazima kwenda usiku 
katika usiku wa jiza na njia mbaya. tukenda katika 
njia hizo , kazi ya kupanda kilima na kushuka na kn- 
vuka mito. hatta tukafika qaribu ya mission, ilikuwa 
sa'a tano u nus§u ya ki'arabu usiku. marra tukasikia 
Washenzi wanakuja, waketa kwa maneno ya kikonde. 
wakauliza: „watu gani nyie?" tusiwajibu. wakanliza 
marra ya pili. Mwenyi Tshande akawajibu akawambia: 
„huu msafara wa Mzungu , tunakwenda katika hii 
nyumba ya mission^. ndio ma^ana waliotupisha. 

hatta ilipopiga sa'a then'ashara wa robo*, tukafika 
penyi mission. nao hawakujua, kama pana kuja Wazungu. 
wakaamka na bunduqi zao, wakathanni vita, wakauliza 
kwa maneno ya kikonde. Mwenyi Tshande akawajibu: 
„wanakuja Wazungu". na banaBumiller akaweta kwa 
kideutschi : „siye rafiqi yenu". khalafu waliposikia sauti 
ya kideutschi, wakazidi kujongea kwetu kuja kutucbu- 
kua. wakafurahi sana walivoona mtu jama^a yao, na 
bado mtu wa sirkali. wakafanya h^shima sana , wa- 
kaongea naye sana. akawambia: „nangojamsafarawangu, 
kesho ntaondoka". hatta a^-^ubuhi tulivoamka, tukakaa 
batta sa^a tano , ndipo msafara ulipokuja. marra tu- 
kaondoka tukenda mbele katika mission nyingine. na 
kutoka pale hatta kufika mission nyingine huchukua 
sa'a kumi. 

tangu tulipoondoka, tumeingia katika mashamba ya 
migomba hatta kufika mission nyingine. bapana mti 
mwingine illa mgomba, nayo mwendo wa sa'a kumi. 
mtu akiingia pale , haoni jua kwa migomba. tukafika 
katika mission ya pili, na bado 'askari hawajafika. hatta 
siku ya pili wakafika as-^ubuhi. 



— 75 — 

tnkaondoka kwenda mission ya tatn. tenna pale 
qariba ya bal^ari ya Nyassa, mwendo wa sikn moja. 
pale ndipo tolipopata khabari, ya karaa bana Wiss- 
mann amekwisha reje'a Rambira katika safari yake ya 
Mafiti. na kntoka hapo mission ya tata tameondoka 
ai^-i^ababi, tamekwenda hatta sa^a sitta, tamepamzika 
na katelekcza. 

wale Wakonde wa knle ni ba'acji nyingine. na 
mkabwa wao mwingine, jina lake Makenya. na Wa- 
konde wote wanamwogopa Makenya kwa akali wake. 
naye hnwafanzia nzia wale mission. na mission aka- 
twambia, tnangalie sana katika inchi hii ya Makenya, 
ma^ana yeye khatari sana. 

na siye kafika kole mchana, hapo talipotelekeza, 
takenda mbele watn sitta vilevile na bana Bamiller, 
maW msafara anakwenda polepole , hatawezi kafaa- 
tana nao. takenda hatta sa^a heda'shara jioni, takafika 
pabali penyi mto kangojea msafara, waje walale pale, 
na siye twende mbele. msafara akafika wote. bana 
Bamiller akawambia bana Illich na bana Kraase — va 
kawa: ,,jengeni kambi hapa mlalo, na miye nakwenda 
kalala kwa Makenya, ma^ana nimesikia hapa na kwa 
Makenya sa'a tata, na nyie hamtaweza kwenda mme- 
choka. bassi nachakaa wata wanga na vita vyanga 
kidogo, nende nikalale hako kwa Makenya. na mkisi- 
kia bandaqi imelia — mjae, ya kama kana vita. kama 
hamkasikia bandaqi — hapana neno. na mkiondoka 
ai^-i^abahi, msinitafate, ma^ana ntachakaa mitambwi ni- 
vake Rambira apesi, nipate knleta matishali yaje ya- 
chakae msafara^. 

takawacha msafara weta nyama, takenda mbele, 
ili kwenda kwa Makenya. talipokwenda mwendo wa 
s^aa, knlla mta tanayomwaliza „Makenya qariba", 
hnsema „Makenya papo*'. yale Mwenyi Tshande akam- 



~ 76 - 

iama Mkonde kamwambia: ^^npesi nenda kwa Makenya 
kamwambie, kama anakuja Mzungu wa sirkali, bassi 
asije kufanya ghazia yake, kama anavofanzia mapadirL 
hawa hawaqubali, akifanza wazimu kidogo — watam- 
piga, wachukue na mali zake zote. bassi afanze tar- 
tibu, aje akutane naye katika njla, amchukue kwa 
h^shima qabla hakufika penyi nyumba yake". 

yule Mkonde akenda akamwambia Makenya. Ma- 
kenya akaogopa, akaja upesi, akatukuta njiani. na 
alipokuja, hapana mtu aliyomtambua , kama ndio Ma- 
kenya mwenyewe — jissi alivoogopa. alinyenyekea 
kama mtoto mdogo. akaja akatuchukua, akatupeleka 
penyi nyumba yake, akatwambia: ;,laleni katika 
nyumba yangu, na miye ntalala pahali pengine". vile 
ni kuogopa pia. lakini na siye hatuqubali kulala katika 
nyumba yake, afacjali tulale nje katika hema yetu, 
ma'ana tulithanni alitaka kufanya 'aqili kutia nyumba 
yake moto. bana Bumiller akampa rukhsa, akamwam- 
bia: „nenda kalala, kesho as-subuhi nataka mitumbwi 
kutuvusha twende Rumbira , walakin watu wangu 
walioko nyuma, 'askari wangu, na Wazungu wengine 
watazame vema, wasije ku^urika. na weye fanza sa- 
fari katika siku hizi, wende ukamwamkie bana mkubwa. 
na wewe ukituletea vyakula ukituuzia, ma'ana tuna 
watu wengi katika mji wetu Rumbira, na nyie mta- 
pata manufa'a mengi, nguo na ushanga, killa kitu 
mnachokitaka mtapata". bana Bumiller akenda kulala, 
lakini Makenya hakuaminisha kwenda kulala, kwani 
asije kuja Mkonde mwingine akatu^uru sisi, khalafa 
ta^abu ataipata yeye. bana Bumiller amempa rukh^a 
kwenda kulala, lakini yeye hakwenda, akakaa nje mpaka 
as-§ubuhi. tulipokwenda kulala , ilipopata sa'a moja, 
ikaja (}arba na mvua, ikatwangushia hema. hakuweza 
mtu kulala kwa mvua na upepo na mbu wengi sana^ 



- 77 — 

siku ya pili a$-§ubuhi tukaondoka kweuda kuingia 
katika mitumbwi kwenda Kumbira. na hapa faatta 
Kumbira yapata sa'a tatu, tulipoqaribia Rumbira, 
wale hawakujua, ya kama ni siye, sababu tulitokea 
upande mwingine. hatta tulipofika, ndipo walipojua, 
ya kama sisi. tenna wakafurahi sana, ma'ana wali- 
thanni kama tulipotea, kwani tangu tulipoondoka Rum- 
bira, hawakupata khabari yetu. 

bana Bumiller akaamrisha matishali kwenda ku- 
chukua msafara wetu. tenna tukakaa Rumbira siku 
sitta'shara.' na katika siku hizi Washenzi wakaja 
knfanya bi^ashara. nao wakaleta vyakula vingi sana, 
na ngombe na kondoo na knku, killa kitu walieho 
nacho wakaleta, nasi tukanunua. na hawa wafalme 
wakaja wakamtazama bana mkubwa, lakini hawana 
nguo kabisa, huvaa winda tu. 

tukakaa siku kidogo kule Rumbira. bana mkubwa 
akaamrisha safari, ya kuwa bana Bumiller asafiri ende 
Usango kwa Merere, min ajili ya kupatana naye atu- 
tafutie wapagazi. tukasafiri na bana mkubwa pa- 
moja, ili kupitia Konde, ende akapige nyama kwanza, 
ndipo wagawe safari. tulipokwenda Konde, tumekwenda 
mwendo wa siku mbili, tumefika katika mji wa mission, 
ndio waliotuelezea penyi simba na faru. wakatupa 
kirongozi kutupeleka. kutoka hapa mission hatta ku- 
fika penyi simba — siku moja u nu§su. tulipofika 
huku kwa siku ya pili, tukajenga kambi katika mwitu, 
ili kungoja usiku, ya kuwa simba atakuja amma chui. 
na siku hiyo hatukulala, tumeingia mwituni kuandamia 
simba na chui, walakin hatukuwaona, tumesikia wa- 
kilia. 

na hapo tulipojenga hiyo kambi yetu, pana maji 
ba'a4i mbili, moja maji ya baridi na moja maji ya 
moto — yanachemka, yanatoka katika ar^i^ nayo hu*> 



— 78 — 

ruka sana jissi yanavochemka. mtu hayawezi kuya- 
kamata. na mtu mwenyi fonza, akitia migau yake 
ndani ya maji baya — matekenya^) hufa. na maji 
haya nathanni mazuri kuyakunywa, lakini hatukuya- 
jaribu. lakini Ulaya nimeona maji kama hayo^ yana 
'afya kwa watu wagonywa, kama watu walinambia, 
ma'ana mtu akinywa huendesha kama msahla ^). 

tumekaa siku tatu katika kambi hiyo, hatukupata 
kupiga simba. tukarudi kwenda kule mission. qaribu 
ya mission tumejenga kambi, ndipo tulipogawana safari 
yetu. bana mkubwa alitaka kwenda piga faru, na 
bana Bumiller kwenda kwa Merere. bana Bumiller 
akachukua ^askari kumi na saba^, na bana Oehm kwenda 
naye pamoja. 

tukaachana tukenda zetu mwendo wa sa'a sitta. 
mpaka sa'a moja ya usiku tukafika pahali penyi mji 
wa Konde. nao watu wa pale wakali sana, na ujinga 
wao mwingi. bado hawakuelewa khabari yaWazungu. 
walipoona bendera yetu wakashituka. wakaja wale 
Washenzi wote kuja kuzungusha kambi yetu kuta- 
zama mavazi ya 'askari. khalafu akatokea yule ndugu 
yake ya yule mkubwa wa mji ule, naye pande la mtu, 
akatokea pale na kiburi chake na majivuno yake, aka- 
chukua mikuki sitta mikononi. mkalimani wetu ^Oth- 
mani bin Sa'id akamwambia mkalimani wa kikonde, 
kama awambie hawa, watupe kuni tupikie, amma wa- 
tuuzie. wale Washenzi wakakataa, wakatwambia : „ta- 
futeni kuni wenj^ewe. amma nani aliyoweteni kuja 
huko ? siy e hatuogopi Wazungu , wala bendera yenu. 
bassi msiwe mkijivuna sana, siye hatujui Mdeutschi na 
bendera yenu na saltani wenu, tunamjua sultani wetu 



1) in kikonde Sandfloh. Die Saaheli sagen funza und wadudu 
wa Kepa (Kapstadt). — 2) Abfuhrmittel. 



-- 79 - 

tu". 'Othmani alivosikia vile, na 'askari Saleh, Comore, 
akamkamata yole mshenzi mrefu, akamtupa chini ku- 
mnyanganya mikoki. ^Otbmani akaamrisha na 'askari 
wengine kumsa'idia Saleh. hatta 'askari wengine wa- 
likuja, yule mshenzi akainuka juu. Saleh akamkamata 
akamtupa vilevile. 'askari wakamchukua, wakamleta 
kambini kwa bana Bumiller. marra ikaamrishwa „shika 
bundaqi mikononi", „bunduqi tayyari^. tukazungusha 
kambi zetu, kwani Washenzi wote wataka kutupiga. 
alipoona vile tulivozungusha kambi kwa bunduqi zetu, 
na yule mshenzi akafungwa — bapa Bumiller akamwu- 
liza 'Othmani — ya kuwa: „sababu mlivomfunga huyu 
mshenzi?" 'Othmani akamwelezea khabari zote, ya 
kuwa ametukana bendera yetu, asema hawajui bendera 
ya kideutschi. bana Bumiller akauzika vilevile, akam- 
saili — ya kuwa: ;,kweli umesema?" yule mshenzi 
akasema: „ndio nimesema, lakini nisamehe sasa^. ika- 
lazima kufungwa siku hiyo hatta a§-§ubuhi na kuleta 
ngombe kumi na wawili, waje wanunue bendera, wa- 
pate kuijua. 

lakini jissi walivoogopa Washenzi wote — ni 
kwenda usiku wakifika hapo penyi mkubwa wao, wa- 
kifanya mashauri Itiatta waje wamwondoshe yule mwenzi 
wao katika kifungo. katika sa'a saba' ya usiku, tu- 
kasikia watu wanakuja. alikuwa yule mkubwa wa 
Washenzi, anakuja kutaka racji kwa bana Bumiller, 
awasamehe, naye aqubali kuleta ngombe then ashara, 
wanunue bendera, naye amrudishe ndugu yake. bana 
Bumiller akamwambia: ;,mimi singalimf unga , lakini 
yeye amejifunga mwenyewe. ma^ana miye sikuja huko 
kuja kutaka ngombe amma mali, lakini nimetumwa 
kutazama inchi hii, na kufanya ^ulul^u watu wasio- 
patana, na kuweka bendera sultani wetu. na huyu 
ameitukana bendera yetu. lakini kama angalikuwa 



- 80 - 

mtu mwenyi *aqili, akajua ni 'aibu kutukana bendera 
— ningalimpiga risa§i, lakini huyu mjinga hajui. ndio 
ma'ana mlete ^ombe thenashara, mpate kujua, ya 
kama haifai kutukana bendera. na kbabari hii isipite 
marra nyingine'^ akaqubali, wakaleta ngombe. 

tukaondoka katika safari ya kwenda kwa sultani 
moja, jina lake Maisote. na tangu tulipoondoka pale 
ikawanza mvua ya masika. tukapigwa na mvua — 
hatta mwendo wa siku moja hatuwezi kwenda kwa 
siku mbili, kwa jissi maji yalivokuwa mengi. ma'ana 
ikinya mvua sana Konde, lazima mtu aogelee. na 
nyumba zao vilevile huogelea kwa maji mengi. 

tukenda mwendo wa siku tatu, tukafika pahali 
pana mtu mkubwa, walakin hatujui upande gani una- 

« 

kokwendea, kama unashukia upande wa Nyassa, amma 
unakwenda upande mwingine. bana Bumiller aka- 
mwambia 'Othmani: „nenda panda katika kilima, uka- 
tazame huo mto unashukia wapi?" 'Othmani akawacha 
bunduqi yake na pistole yake kwetu, akenda kutazama. 
na siye tukenda mbele. hatta aliporudi, haukuta msa- 
fara, umekwisha ondoka. akatufuatia nyuma, asitupate. 
alipokwenda mwendo wa nussu sa'a, akakuta Wakonde 
wawili, nao wana mikuki. akataka kuwaoliza, kama 
hawakuona msafara wa Wazungu, wanaokwenda mbele 
huku. na wale Washenzi 'azima yao wanataka kum- 
nyanganya 'Othmani. wakaja wakamkamata waka- 
mwambia: „lete koti^) lako^. akataka kusita kidogo, 
lakini wao wakamwambia : ;,kama hutatoa tutakupiga*'. 
akawapa ile koti. „vua na kanzu yako", wakasema. 
akakataa. na wale Wakonde wakubwa sana, watu wa 
nguvu, nao hawana nguo, walikuwa utupu. walipom- 
kamata 'Othmani, walitaka kumwangusha chini. aka- 



1) engl. coat. 



- 81 - 

pigana nao t^atta yapata na^^a sa^a. 'Othmani aka- 
choka. wakamtapa chini, wakamchoma mkaki katika 
mgaa. alivoona wamemtapa chini, akafikiri ^^tafanyaje 
sasa^ ? akapata h^kima, akamkamata moja atapa sana, 
akavata, akamtapa chini. 'Othmani akachakaa mkaki 
wa yale, aliyoangaka chini, knpigana na yale mwingine. 
yiile mwingine akakimbia. alivokimbia marra atokea 
yale mkalimani wa Merere, Mwenyi Tshande, amemjia 
'Othmani. lakini yale Mwenyi Tshande hakamjaa, ya 
kama ndiye mta wa bana Bamiller, illa alivoqarabia 
ndivo alivotambaa, kama haya ndio mkalimani wa bana 
Bamiller. tenna akaja akamchakaa 'Othmani, waka- 
faatana wakaja hapo talipojenga kambi yeta. 

wakaja wakataelezea khabari zote, ya kawa 'Oth- 
mani alipigwa na Washenzi, wamemchoma mkaki. ika* 
bidi katafata yale saltani wa ile inchi, atafate wata 
hao. takamwambia: kama hakawatafata , siye tata- 
fanya vita^. yale saltani akasema, kama hawezi ka- 
watafata, sababa hawajai. na siye takawacha khabari, 
lazima awatafate, hatta takiradi kwa Merere — lazima 
atape wata hao. 

takaondoka kwenda kwa mfalme Maisote, aliye 
chini ya amri yake Merere. talipofika katika inchi 
yake, akatnshika kwa Iti^shima. takakaa sika tata 
kwake, kwa sababa bana Bamiller hawezi. kaondoka 
hapo bana Bumiller amechakaliwa ndani ya maehera 
kapanda jaa ya vilima, na mvaa nyingi. tamekwenda 
mwendo wa sa'a tisa' kapanda kilima kimoja. kale 
jaa ya kilima takajenga kambi yetu. ilikanya mvaa 
sana. takakaa madda wa sa'a mbili, wakatokea Wa- 
safa, waliotoka Usafa, wakaja wakatwambia, kama 
njia haiendeki, kwani Wahehe wanakaja. na bana 
Oehm, alivosikia khabari hiyo, akamwambia bana Ba- 
miUer — kama: ;,taradi twende zeta Nyassa, kwani 

T e H • B , Saf»ri z» Wasaaheli. 6 



^ 82 - 

hatima watu wa kapigana na Wahehe''. bana Bnmiller 
akakataa, akasema: ^sirndi nynma, mpaka niwaone, 
lakini sikimbii vita nisivyoviona^. hawa Washenzi 
wakazidi katutisha, kama wanakuja Wahehe wengi 
sana, lakini bana Bumiller hakusikia maneno yao. 

tulivoondoka ai^-$ubuhi, tukafuata njia kwenda 
TJsafa. naye akachukua wale watu wawili, walio- 
twambia khabari hii, ya kama watuonyeshe hapo Wa- 
hehe walipo. wakatangulia. tukenda mwendo wa sa^a 
tisa' — hatukuona mtu, wala hatukuona ^alama ya 
mtu mbaya kupita. tukazidiwa na mvua, ikabidi ku- 
lala kule mwituni kwa mvua nyingi. hapo tulipo- 
jenga kambi, tuliwasha vibiriti vingi, havikuwaka kwa 
mvua nyingi na baridi. 

tukakaa hatta siku ya pili tukaondoka tukenda 
TJsafa kuuliza hawa Wasafa — ya kuwa: „kweli Wa- 
hehe wamekuja huku?" wakatujibu — ya kuwa: „ha- 
tukuwaona Wahehe kupita". ndipo tulipojua, ya kama 
wale walitaka kututisha kweli. 

tukakaa Usafa siku nibili kupeleka khabari kwa 
Merere, ya kuwa tunakuja. alipopata khabari, akaleta 
watu kutuchukua hatta tukafika Ut^ngure. tulipofika 
kule Ut^ngure, akatushika kwa h^shima, akatupa 
nyumba mjini kukaa. lakini katika sisi kukaa Uten- 
gure na yeye kutupa nyumba kukaa mjini — alikuwa 
ana khofu, Wahehe wasije kutujia usiku kambini, ndio 
ma'ana aliyotwita mjini. tukakaa siku nane kwa Merere. 
kuUa siku ni kufanza shauri ya wapagazi, lakini yeye 
hawezi kukataa. na bana Bumiller hawezi. hatta 
siku moja bana Bumiller akamwita katika nyumba 
yetu kufanya shauri, tupate kuondoka. na siku hiyo 
alikufa mpagazi wetu. akakataa asema: „siji huku, 
ma^ana amekufa mtu. naye bana Bumiller asije nyu* 



— 83 — 

mbani kwangu mpaka zipite sika nne , sababa amekafa 
mta, na miye baifai kaona mta, aliyoona maiti^. 

ikawa sika ya pili bana Bamiller akamtama mta, 
akamwambia: „nenda kwa Merere , mwambie, nakaja 
kwake^. akamkataza. na siye tanataka kaondoka. 
alipokaja majiba, ya kawa yeye asiende, akamradisha 
mkalimani, akamwambia: „nenda mwambie — vema, 
siji leo, lakini kesho lazima aje kwanga. na kama 
hakuja — khabari itakayopita — asinilaama". 

aliposikia vile Merere, akakhofa sana. sika ya 
pili a$-$abahi akaja kwetu. wakafanya mashauri ya 
wapagazi. hatta ilipopata nu$$a sa'a, akamwambia, 
mudda wa siku tatu atatoa wapagazi. bassi tukakaa 
pale siku tatu, akatupa watu arba^ini, akatwambia: 
^wengine watakuja nyuma'^. tukawachukua, ili tupitie 
njia ya kwendea Unyika. 

na katika njia tunayopitia, kulla mji tunaofika, 
hukata mfalme mwingine. na wale Wanyika mali yao 
mbuzi na ngombe. na vitu wanavj'opanda kule mawese 
na mtama. na mtu akifika katika mji, wakijua, kama 
pana kuja wageni, hufunga lango la boma, hukimbiza 
ngombe zao na mbuzi zao kwa sababu ya kuogopa. 

mji tulipofika kwanza katika inchi ya Unyika, 
huyo mfalme huitwa Karondo. wakatufungia lango, 
na siye hatuna vyakula. bana Bumiller akamwamrisha 
mkalimani — ya kuwa: „nenda mjini, ukamwambie 
mkubwa wa hapo, kama afungue mlango, atupitishe 
mjini, amma kama hataki, walete vyakula hapa tunu- 
nue, ma'ana watu wangu hawana vyakula". akaja 
yule mwenyewe mji, akatwambia: „hatuna vyakula, 
na siye hatuna mbuzi wala ngombe^. alivosema vile, 
bana Bumiller akasema „kama huleti chakula, bassi 
fungua mji tuingie, tukae sote tufe na njaa^. akatutia 
mjini. 

6* 



- 84 - 

tnlipoingia takakata wote wamekimbia, wako watn 
kidogo tn. na yyakala wamevificha. takakaa madda 
wa na^ija sa'a, akatokea 'askari mmoja nje katafata 
kani. alipoingia mwitoni, akakata mbazi na iSgombe 
na kondoo wote kule mwitani. akaradi 'askari, akaja 
akasema, kama wako ngombe na mbnzi wengi. marra 
ikaamrishwa bandaqi sitta, wakakasanya mazizi ya 
]%ombe na mbazi kaleta. walipozileta , bana Bamiller 
akamwambia yale mknbwa pale mjini: „iigombe hizi 
si zako?^ akasema: ^^zeta^. akamwaliza: „mbona 
anasema hana mbazi huna ngombe?^ akasema: ;,hizi 
za wata wengi, si za miye pekeyanga^. lakini bana 
Bamiller hakazitaka barre^ alitaka kazinnnaa. ikabidi 
siye kachakua zile mbuzi na ngombe, taondoke pale 
mjini, ili kumtaka kumtisha yale mshenzi na kamwa- 
dabisha, asiseme uwongo tenna. msafara akaondoka, 
na yule mwenyewe akatufuatia na watu wake kutu- 
tafa(}(}ali tawarudishie mbuzi zao na iSgombe zao. na 
(Jdmiri yetu twataka kuwatisha ^iatta sika ya pili tu- 
warudishie, 

tulipofika mwituni, tukajenga kambi, tukachinsha 
iigombe moja na mbuzi wanne. Jt^^'tta as-^ubuhi tuka- 
wakuta wale Washenzi walilala qaribu ya kambi yetu, 
hawana roho kabisa kuwachia mazizi yao. bana Bu- 
miller akaamrisha 'askari — kama: „rejesheni mali 
zao hawa Washenzi^. na mkalimani akawaelezea: „aki- 
pita Mzungu ao mgeni mwingine hapa, lazima mshike 
uzuri, mpe kula na kunywa. kama mkifanya kama 
mmefanya leo na sisi, mtakuja kupata adabu yenu^. 
wakafura^i sana, wakasema „ahsante*'. na zile tuli- 
pochinsha tukalipa nguo. 

tulipokwenda mji wa pili, wakataka kutufanya 
vile, lakini hawakuwahi kuficha, ma'ana marra tali- 
kwenda kufika mjini. kulla nyumba tunayoingia hawa* 



— 85 — 

kuta wanafanga vita wanataka kukimbia, ma'ana wali- 
thanni tnmekaja kawapiga na kawanyanganya mali 
yao. na ngombe zao ziko bomani, vilevile wakataka 
kuziondosha. takawambia: ^ykwa nini mnaondosha 
i%ombe?^ wakasema: „twataka kwenda kuchanga 
sasa^. takawambia: „hapana rokh^a kuondosha, wa- 
eheni hapa, ma^ana nyie mnaogopa. siye hatanyanganyi, 
lakini kita tanachokitaka hananaa^. waqati ale wa- 
kaziacha. wakatanzia ngombe wawili na anga na ma- 
hindi, na bana Bamiller wakamlefcea kaka. na kale 
wote wakitaka kampa mtu h^shima, humletea kuku 
na unga na mayayi amma pombe, hawana kitu kingine. 

nao majengo yao hujenga mwituni. na maboma 
yao huzungusha handaqi za maji. na kama wamepi- 
gana vita paliali, wakiua mta, huchukua kichwa, waka- 
tungika katika boma lao. na akifa mtu — hawaziki, 
hutupa. na nyama akifa — bawatupi, hula. 

tukaondoka safari ya hapo kwenda Karonga. tu- 
kenda mwendo wa siku mbili, tukafika qaribu ya Ka- 
ronga. pana mji wa Mw^arabu na mtu wa mrima. 
na kule kote huitwa Mlozi. na Wakonde wote humwo- 
gopa Mlozi. tulipofika huko, wakatwambia Washenzi: 
„tazameni sana, ma'ana huyu Mlozi mkali, hapatani 
na Wazangu, na nyie watu kidogo". wale wanathanni 
tanamwogopa kama wao. tulipofika tukajenga qaribu 
na ule mji wa Mlozi. na yeye ana ghazia nyingi ku- 
tisha watu. usiku walikuwa wakipiga ngoma na bun- 
daqi za machezo. na katika machezo yale walitbanni, 
labda siye tutaogopa, lakini sisi tukalala kambini 
mwetu. 

hatta a^-i^ubuhi tukaondoka, tukapitia njia ya 
kwendea kwa Mwakilima. tulipofika kwake, tukakaa 
pale penye nyumba yake. akatushika kwa b^shima 
saua. naye mshenzi mrefu; kasimama uzuri na kuum- 



— 86 — 

bika kwake kuzuri. nyumba yake nacjifu sana. naye 
kaipakaa chokaa kama nyumba ya pwani. na mtu 
akiingia ndani, vilevile nadifu. 

na kule kutushika uzuri — ataka tumsa'idie tum- 
pige mshenzi mwingine, anayemwuzi, jina lake huyo 
mshenzi Mwakiyusa. naye mpaka moja na inchi yake. 
akatuchukua a§-§ubuhi yake, ili kutuvusha katika inchi 
yake, mtu asije kutu^uru, amma kutufanzia ujuvi ka- 
tika inchi yake. hatta tulipofika mpakani, akatwambia : 
;,sasa nnarudi, ma^ana hiyo si inchi yangu. nikiingia 
na nyie pamoja, Mwakiyusa atasema, nampelekea vita, 
na miye sitaki maneno naye". tukamwambia: »njoo, 
tufuatane". akakataa kabisa kuingia katika inchi hiyo. 
tukaagana. 

tukaingia katika migomba hatta tukafika kwa 
Mwakiyusa. tukajenga kambi pale. tukauliza huyu 
Mwakiyusa — kama: „yuko wapi?^' wakatwambia — 
ya kama : ^hayupo , amekwenda tembea". bana Bu- 
miller akawambia: „ondosheni watu wakamwite, na- 
iaka kuonana naj^e". wakatucheka wale Washenzi. 
na kutucheka kwao ni kiburi tupu, wanatuzarau 
— sisi kuja katika inchi yao, marra kutaka kuo- 
nana na yule mfalme wao. wasipeleke mtu, waka- 
sema: „yeye mwenyewe atakuja, wala haiytaji ku- 
peleka mtu". tukawambia: „leteni vyakula na ma- 
ziwa na ngombe na kulla kitu, tunataka kununua, 
ma^ana hatuna vyakula". wakakataa, wakasema: 
;,hatutaki". tukawambia: „kama hamkutuuzia, tuta- 
chukua kwa nguvu^. wakazidi kutucheka, wakaona 
upuzi kabisa, kwa sababu wao wakajiona na nguvu 
sana na mikuki yao. tukangoja mudda wa sa^a tano, 
hawakuleta vyakula. ikabidi 'askari waingie majum- 
bani wachukue wenyewe vyakula. nao wamezunguka 
katika kambi yetu yapata watu themEnie mia, na siye 



— 87 — 

bnndaqi sabaVashara na Wazuiigu wawili. wakapiga 
makelele majumbani, kama wananyanganywa vyakula. 
wakaja wakatwambia: ^kama akiingia mtu katika 
nyumba — tutampiga mkuki". bana Bumiller akawajibu 

— kama: „nyie watu, mliozunguka kambi hii yote, na 
waliono mjini humo wote — akaonyesba kwa mkono 

— jua likifika hapo — nataka kulla mtu awasili hapo, 
alete na kitu kidogo h^shima yangu. kama hamkuleta, 
nitatia inchi hii yote moto, siogopi mikuki j^enu. hizi 
bnnduqi mbili zangu zitanitosha kupiga katika inchi 
hii yote^. wakaondoka kwenda kufanya shauri. ilivo- 
pata nussu sa*a, akaja yeye mwenyewe Mwakiyusa, 
akaja kuangukia tumsamel^e. wakaleta na vyakula, 
wakaleta na rigombe then'ashara na kondoo 'asherin, 
na ndizi nyingi , na kulla ^aina ya vyakula ya Konde 
huleta, ili kutuhonga sisi. waqati ule tukafanya urafiqi. 
tukampa na bendera ya kideutschi, tukamwambia, yeye 
lazima aje Rumbira kwa bana mkubwa, aje amwamkie. 
akatupeleka yeye mwenyewe hatta kwa Makenga. 

na yule Makenga ni rafiqi yetu. tulipofika kule, 
akafanza ghdzia ya machezo na kuleta ligombe na kuku, 
vitu vingi akaleta. naye mwenyewe akaingia na sisi 
pamoja katika mashua kutupeleka Rumbira. tulipofika 
Rumbira, ikawa furaha sana tuliyorudi salama. 

hatukukaa sana Rumbira, tumekaa siku arba't'a- 
shara, ili kufanya mizigo ya safari ya Tanganyika. 
bana Wissmann na bana Bumiller na bana Fuchs na 
bana Oehm ndio wanaopeleka safari Tanganyika. tu- 
kachukua matishali mawili, tukaingia na 'askari wetu 
kuvukia Karonga. siku tuliyosafiri Rumbira, tukafuata 
chanjari matishali yote mawili. tukatweka mpaka 
mwendo wa sa^a tatu. marra tunaona ^arba inakuja. 
lakini tishali, aliloingia bana Wissmann, limekwisha 
kwenda mbele. hatta mudda wa nu§§u sa'a hatuku- 



— 88 — 

mwona. siye tukatweka hatta kattikatti ya usiku 
tukafika qaribu na inchi ya Mwakaringa. tishali letu 
likafunguka misumari yake, ikafanya kama linataka 
kukatika vipande viwili. likajaa maji, na siye tumo 
kattikatti ya bahari. na shehena nyingi, watu na 
ma$anduqu. hatukulala, illa kazi yetu kuteka maji 
kwa zamu. hatta ilipofika al-fajiri, tukavutia qariba 
na pwani. lakini siye hatuwezi kushuka kwa ma- 
wimbi, min ajili maji yanakupwa. ikabidi waqati ule 
kutupa vitu baharini. na mashua ndogo tulitaka tu- 
wavushe matajiri wetu kwanza, lakini ile mashua hai- 
kuweza kwa mawimbi. 'askari wanaojua kogelea, wa- 
kajitupa baharini, na Wasango wote wakajitupa baha- 
rini, mashua iwe nyepesi. wakaogelea hatta pwani, wa- 
kavuta mashua kwa kamba. wakafa Wasango wawili. 

tulipofika pwani, hapana mji illa mwitu mtupu. 
tukajenga kambi , na kupakua vitu katika tishali, tu- 
pate kulitengeneza. tukakaa hapo siku mbili, tuka- 
funga lile tishali. na msafara ukapita barrani, ili 
kweiida Karonga. tishali akachukua bana Fuchs na 
watu sitta kulipeleka Karonga, kwani hapo Karonga 
ndipo tunapoondoshea safari yetu ya kwendea Tanga- 
nyika. tukenda mwendo wa siku mbili j^atta tukafika 
Karonga. na katika siku ya pili hiyo, tuIivoqurubia 
Karonga, katika kambi tuliyoijenga, palikuwa nyumba 
za Wakonde katika migomba. hawa Wakonde wali- 
votuona, wataka kukimbia. bana Bumiller akamtuma 
mkalimani kuwarudisha na kuwambia, kama sisi si 
watu wa vita. wakarudi wakaja katika nyumba zao. 

siku hiyo niliyogombana na bana Bumiller sababu 
ya $anduqu. $anduqu ilikuwa na vitu vingi vyake, 
akanita usiku kanambia, nitafute dawa ya homa. na 
katika ghdzia iliyokuwa katika i^anduqu sikuweza kui- 
ona. akauzika, akanambia: ^nenda zako^. nikataka 



— 89 — 

kwenda zangu, walakini sijni pa^ali nnapokwenda, sa- 
babn kule barrani na miye sina kitu, wala sina silaha, 
na nsiku -wa jiza. nilivokwenda nikawambia jama^a 
zangu Wangazija, wakaebanga, kulla mtu katoa rupia 
sitta hatta kumi, ikapata qadiri ya rupia mia. na nguo 
wakanipa, lakini bana Bumiller hakunifukuza kwa nia 
yake , alifanya kunitisba na kuniadabisha tu. alivojua, 
kama nalitaka kwenda zangu , akamtuma 'Othmani bin 
Sa'id, kamwambia: ^nenda kamwite". 'Othmani aka- 
mwambia: ^amekwisha ondoka^. akaondosha ^askari 
sitta usiku kunitafuta. na wale jama'a zangu walini- 
ficha hatta a§-§ubuhi wapate kunitafutia njia ya kuni- 
peleka Karonga. walivosikia , kama ananita , wakani- 
chukua wakanipeleka kwake^ ili kusikiliza khabari, ali- 
taka kunifanza. akaamrisha mimi kukaa ndani ya ka- 
rokoni mpaka a$-subuhi, naye akaweleza wale Wanga- 
zija: ^sikumfukuza , lakini nalitaka kumwadabisha tu^. 
hatta a$-§ubuhi akaja, akanichukua katika karokoni, 
akanipa kazi yangu. 

tukafanga mizigo , tukaondoka tukenda zetu Ka- 
ronga. nasi tulivofika Karonga, tukakuta bana Oehm 
hawezi na homa, iliyomshika, homa ya ndui. akachuku- 
liwa akapelekwa mahali pengine katika shamba, ili kuu- 
guza. tukakaa pale — mudda wa siku tatu, ili kun- 
goja, labda atakuwa hajambo. hatta siku ya tatu akafa. 
na ^askari moja wetu akashikwa na ndui vilevile, tu- 
kamwacha Karonga. 

tukasafiri kwenda zetu Tanganyika. tukenda mwen- 
do wa siku mbili, tukafika nyika. siku tulipofika nyika, 
Wasango wetu wakatukimbia. bana Wissmann akamwam- 
risha bana fiumiller kwenda kupeleka khabari hii kwa 
Merere , ya kuwa watu wake , aliotupa , wametupa mi- 
zigo yetu wamekimbia. bassi tunataka watu wengine. 

siku hiyo tukaachana msafara wetu, bana Bumiller 



— 90 - 

akachnkaa 'askari 'asherin na sitta, Snciani knmi na 
moja na Wasnaheli knmi na watano. mwendo wk siku 
tatn tukafika Usango. tulipofika — Merere akashtnka. 
akatunliza : ^knna khabari gani ?" akamwelezea kha- 
bari, ya kuwa watu wake wamekimbia, bassi na atnpe 
watu wengine. na wale waliotukimbia , wamekwisha, 
fika kule mjini. akawakamata akawafunga. akatwam- 
bia: „vema, ntakupa watu^. 

tukakaa pale qadiri ya siku nne kutafnta watn. 
naye akatwambia, kama anataka kukusanya watu wake, 
ili watupeleke njia ya kupitia kwa Zunda na Kimara- 
unga. ma'ana Zunda na Kimaraunga ni watn wake, 
nao wamemw'asi. nao wanapiga misafara, inayopita 
katika inchi yao. akatwambia: „bassi twende tnkafanye 
mashauri nao. [tnpatane, kama wamekataa tnpigane 
nao^. bana Bumiller akamjibu: „vema, lete watu, la- 
kini sitaki vita. kama nikenda kuonana nao, takwenda 
kufanya §uluhu na kuweka bendera yetu ya kideutschi. 
kama wakikataa bendera knchukua — waqati huu la- 
zima nitapigana nao. 

Merere akamwamru mtoto wake Mgandire na wa- 
ziri wake, akaondosha na watu elfu nne, ili kntupeleka 
katika njia hizi, lakini sisi hatukujna, ya kama atachu- 
kua watu wengi. siye kuondoka Ut^ngnre tnliondoka 
na watu kidogo, hatta tulipokwenda mwendo wa sa'a 
sitta tukafika kambini, tukakuta kambi imejengwa, wa- 
mezungusha boma Wasango arba't alaf, tnkashtuka. 
bana Bumiller akamwuliza yule Mgandire — kama: 
„watu hawa wote wanakwenda kufanya nini?" kamwam- 
bia : ;,watu hawa wanakupeleka kwa Kimaraunga na 
Zunda, kwani watu wabaya hao. siye tnnajua, kama 
lazima watafanya vita". 

siku ya pili tukaondoka, tukenda hatta sa'a sitta, . 
tukatelekeza , wakatwambia: „mwendo wa sa'a mbili 



— 91 — 

hatta kufika kwa Zunda^. sa a saba' u nu$$u tukaon- 
doka, tukenda kwa Zunda. na qaribu ya mji pana mwitu 
kilimani. na mtu akisimama hapo kilimani, huona huo 
mji wa Zunda. tulivokuwa tunakwenda qurubia mji, 
wakatuona. marra wakaji, hazari, wakajua Wasango 
wanakuja. wakatoka nje na bendera yao, wakaanza 
kucheza na bendera na kuipepea bendera, ili kuonyesha 
kama ni vita. Wasango wakatwambia: „wale wana- 
taka vita, sababu wanatuonyesha bendera yao na ku- 
piga bunduqi kwa furaha ya vita". hatta tuliposogea 
qaribu na mji, tukatuma mkalimani wetu kwenda ku- 
wambia, kama anakuja Mzungu, wasifanye vita. wa- 
kamjibu: ;,mbona tunaona Wasango wengi? haiyum- 
kini, kama Wasango hawa watakuja huku burre, billa 
kuja kufanya vita". akarudisha kuja kutwambia, kama 
hapana rukh§a kwenda mjini. akarudishwa yule Be- 
lushi Jemadari, aliyokaa miake sabaH'ashara kwa Me- 
rere, kwenda kuwambia: „huyu Mzungu hataki vita, 
ataka kusema na mfalme wenu na kumpa bendera ya 
kideutschi, ma*ana nyie ni ra'ia za Madeutschi". akenda 
akawambia. akamwambia — kama: „vema, Mzungu 
na aje pekeyake, lakini asije Msango wala mtu mwin- 
gine^. 

alivorudi akaja akatwambia bana Bumiller akawa- 
rudisha Wasango kuweka mbali, wasije mjini. aka- 
chukua na 'askari kumi na wawili na yule Belushi na 
wakalimani watatu, wawili Wasango na mmoja Mnyika. 
tulipofika langoni, tukakuta ule mwango umefungwa. 
wakatokea watu wawili nje kusema nasi. wakatwam- 
bia — kama: ^hapana rukhsa kuja na watu weugi. 
kama mnataka shauri — huyu Mzungu pekeyake na 
mkalimani moja, lakini hapana rukhsa kuchukua silaha, 
waingie mikono mitupu". 

tukafikiri, tukaona katika 'aqili yao wataka kumtia 



-- 92 — 

bana Bamiller kale bomani, wende wakamfange, amma 
wamwae. bana Bamiller akataka kaingia. takamwam- 
bia — kama: „asiende pekeyako, lazima akiingia hako 
bomani — afaatane na wata wako qadiri ya bandaqi 
sitta bassi". bana Bamiller maneno yale yakamtaa, 
asiingie. akawambia : mwiteni mfalme wenn , aje , ta- 
fanye shanri, kama nyie hamsadiqi, kama siye maqsadi 
yeta kaja hapa kafanya salaha". bassi wakamwita 
ytile mfalme, akafuatana na waziri wake, wakaja. bana 
Bamiller akamwambia : ^tanataka pahali tajenge kambi, 
khalafa tafanye shaari". yale mshenzi akatnonyesha 
pahali pasipo maji, na bado mbali ya mjini, tajenge. 
talipoona vile alivotaonyesha pahali pabaya kajenga 
kambi, tukakataa kujenga pale. tnkenda pahali pen- 
gine pazuri katika mashamba yao, palipoelekea na mjini, 
tukajenga kambi. tukawambia — kama : ;,huya bana 
anataka, ya kama mlete chakula cha 'askari na ngombe 
tununue^. wakatwambia: ;,hapana ngombe na vyakula 
hapana, ta'abu sana, pana njaa katika mji". lakini kha- 
bari ile pia ni nwongo , vyakula viko na rgombe , la- 
kini hawataki katoa billa kufanziwa ngava. akaam- 
biwa : ,.kama haleti vyakula na kutuazia na rigombe — 
tutachakua kwa nguva. na siye kunyanganya hata- 
taki, afa^ali alete tununue". akatwambia, kama ana- 
taka rnkhsa, akafanye shauri na watu wake. bana Bu- 
miller akamwambia: „kama nnakwenda, kwanza chakua 
hii bendera ya kideutschi, akatweke katika boma lako. 
na kama akiona msafara wa Wazungu amma Wa*arabu, 
tungika bendera hii, khalafu hawaku^uru. hatta Me- 
rere akiona bendera hii — hakupigi^. yale Zunda asi- 
sikie, akamwambia: ^kwanza niwashaari wata wangu". 
akamwambia : ^^vema, nenda kawashauri^. 

akenda akakaa madda wa sa*a. takatama mtu ende 
akamwite, upesi alete majiba, kama anataletea chakala 



- 93 - 

na tenna majibu ya khabari ya bendera. yule mkali- 
mani akenda, akamleta yuleZunda. akatwambia — ya 
kama : ^bendera hatuijui^. bana Bumiller akamwambia: 
„lazima uijue, sababu weye uko cbini ya bendera hii". 
yeye akasema : ^.la, miye ehini ya bendera yangu mimi, 
sijui bendera ya kizungu wala ki'arabu^. bassi bana 
Bumiller alivosikia vile, akaamrisha 'askari kumka- 
mata yeye na waziri wake wafungwe. wakawafunga, na 
huyo moja mtu wa Zunda akatumwa: ^nenda mjini 
upesi kawambie , kama hawakuleta vyakula upesi — 
tutamwua huyu mfalme wao na waziri'^. akarudi mjini 
kwenda kuwapasha khabari. 

akarudi akaleta ngombe wawili na unga na mbuzi 
na maj^ayi. wakathanni tutawafungulia , walakini tu- 
kawambia — kama : „hawa hawakufungwa min ajili ya 
vyakula, lakini ni kiliehowafunga ni msemo wao we- 
nyewe, ma^ana wameitukana bendera ya kideutschi, 
kama hawaijui. bassi mkawambie hao, walioko mjini, 
kama waje wachukue bendera ya kideutschi, nao wa- 
fungue mlango". alipokwenda akawambia, wakaleta 
majibu — ya kuwa: „hatutaki bendera, na wachukue 
huyu mfalme na waziri wake, wafanyize watakavo. wa- 
kifa — wako wengine, lakini hatutaki kupatana na 
Wasango, na bendera hatuitaki". wakapewa mudda 
— ya kuwa: ^siku ya pili sa'a'nne, kama hawakuja 
kuichukua bendera na suluhu, tutakuja kupiga mji 
wenu, tutie moto". 

tukalala pale, hatta siku ya pili a§-subuhi tukatuma 
mtu kwenda kuwauliza, kama wanataka amma hawa- 
taki. akarudi akatwambia, kama hawataki suluhu wala 
bendera, tufanyize tutakavo. 

bana Bumiller aliposikia vile, marra akaamrisha 
^askari na Wasango kwenda kupiga lile boma. tukenda 
kupigana mudda wa sa'a nne, lakini hatukuweza, kuin- 



- 94 - 

gia bomani. tnkachukna mashoka kwenda kupiga mlango 
tuuvunje. lakini alikuwa Sudani, ndiye mchukua ben- 
dera , akachukua shoka kupiga lango , alipoinua mkono 
marra ya pili — alikuwa mtu bomani, alimpiga risasi 
akaanguka. akatokea kijana mwingine, akachukua shoka 
lile kupiga langoni, akaanguka vilevile juu ya Sa'id 
Harubu, wakatokea 'askari katika handaqi ya maji kue- 
lemea juu ya boma. na waanawake, waliomo ndani, wa- 
kachukua maji ya moto wakatumwagia. bana Bumiller 
akaniamrisha kumtafuta mwenyi tarumbeta, ili kupiga 
tarumbeta kuwarudisha 'askari. nilipofika mwangoni, ni- 
kamkuta'askari moja, rafiqi yangu, akanambia: ^usiende 
mbele, sababu yuko mtu hapo anatuandamia , na siye 
hatumwoni , naye amekwisha piga watu watatu". ni- 
kaambia: „natafuta mwenyi tarumbeta, awarudishe ^as- 
kari^. akanambia: „yuko hapa, namwita^^ akamwita, 
akaamrishwa kupiga tarumbeta, 'askari wakarudi wote 
kambini kwenda kupumzika. nao wameumia 'askari 
wanne na watatu wamekufa. 

bana Bumiller akatuma tarishi katika mji wa Wen- 
gereza, Mwenzo, ili kumkhubiri bana mkubwa kutuzi- 
dishia 'askari na mzinga. na kutoka hapo hatta kufika 
Mwenzo mwendo wa siku tatu. kuUa siku tulijaribu 
kupandia boma, lakini hatuwezi kuingia, limezungushia 
kwa handaqi ya maji. tumefanya busara zote — hatu- 
kuweza kabisa. na katika siku tatu hizo, tulizokaa 
pekeetu, kuUa tukipigana nao tukichoka tukirudi kam- 
bini — hupeleka mtu kule mjini , ili kwenda kuwaam- 
risha kuleta vyakula vya mfalme wao na hongo letu. 
hawakuqasiri wakileta, lakini kufungaa mlango na ku- 
chukua bendera — hawataki. 

na Wasango wakaleta busara yao ya kupigana — 
ya kuwa wafunge mizigo ya majani, ndio wafanzie nguo, 
kwani risasi ikipiga katika majani haina nguvu. 



-- 95 — 

^atta siku ya nne hatukapata majiba ya bana 
mkubwa, ikalazima kupandia boma tenna. tulipofika 
katika boma, tukachoma moto , lakini haikufa'a kitu. 
wakaumia Wasango wanane na waziri wao akafa. ali- 
voona vile mtoto wa Merere, ya kama waziri wake ame- 
pigwa risa$i , amekufa , tulivorudi kambini , akachukua 
watu wake wapata mia, akenda upande wake, ataka 
kulipandia boma pekeyake. lakini kupigana kwao si 
kuzuri, hupigia mbali bundaqi zao, na wakifika bomani 
hawana nguvu. nao waoga risasi, ma^ana katika kambi 
yetu walichimba katika ariji, wakilala chini ya ar^i, 
kwani wakipiga katika boma, risasi kufika hatta kam- 
bini mwetu. nao wameumia watu watatu usiku. 

hatta siku ya tano, watu walioshika zamu ya Zunda 
hapo alipofungwa, kattikatti ya usiku wakapiga make- 
lele: „huyoZunda anakimbia". wakamfuata mbio hatta 
qaribu ya boma lake wakamkamata, lakini huyu waziri 
hakupatikana. alivoulizwa, nani aliyemfuugulia kamba, 
akasema: ^mchawi amefungua kwa uchawi^. akdzidisha 
kufungwa. 

hatta^as-subuhi yake akatokea bana Fuchs, akaja 
na mzinga mmoja na'askari 'asherin. marra alipokuja, 
akaamrisha bana Bumiller kwenda kupiga boma. wa- 
kaurekebisha mzinga, wakapiga hatta mudda wa sa'a 
sitta. haikufa'a kitu, wala hapana hila nyingine za 
kufanza. ikabidi kuondosha t^rishi mwingine kumwita 
bana mkubwa. 

tukakaa pale kumngojea bana mkubwa mudda wa 
siku nne. ^atta alipokuja bana mkubwa, akaleta bom- 
bom ^), tukapiga — vilevile haikufa'a. hatta usiku aka- 
leta busara ya kukusanya mawe na mishare na mikuki, 
akatwaa makumbi na majani na vitambaa vibovu ku- 



1) Maximge8chutz. 



-^ 96 - 

fungia mikuki na mishale na mawe, na katia mafuta 
TJlaya, tuwashe moto, tutupe juu ya nyumba zao ndani 
ya boma, na kurusha moto wa Ulaya. hatta usiku wa- 
kagawa 'askari kulla mtu pahali yake kuzungusha boma. 
na katika sa^a sitta usiku wakisikia tarumbeta , kuUa 
mtu atupe moto ndani ya boma. ilipofika sa'a sitta, 
wakafanya hivyo. wale Washenzi wakawacha mji wa- 
kakimbia, lakini hapana mtu aliwaona pahali walipotoka. 
al-fajiri tukaingia kule bomani, hatukukuta mtu hatta 
moja, illa moto na ngombe na mbuzi. nao wamechimba 
vilevile katika ar^i wakilala, ndio ma'ana risasi zisi- 
wapate. 

tukakaa kule mjini hatta as-subuhi , tukaondoka, 
tukautia moto kabisa. tukenda zetu Mwenzo. tulipo- 
kvvenda mwendo wa sa^a nne, tukafika mwituni, tuka- 
wakuta watu wa Zunda, wanatungojea na kucheza 
mchezo wa vita na kupigana' bunduqi. lakini hatukuwa- 
tazama, wala hatukusema nao. tiimekwenda zetu. na 
kalla mji tunaopita, wamefunga lango lake. 

siku ya tatu tukafika Mwenzo. na Washenzi wa papo 
wamesta'arabika kidogo, sababu kuwa Wazungu Wenge- 
reza, nao wamewafundisha kidogo tabi'a za pwani. na Mun- 
gereza, aliyokuwa hapo, alitufanzia b^shima sana. naye 
amemwoa Mshenzi, hataki kabisa kurudi tenna Ulaya. 

tulivoondoka hapo , tukenda kwa Mwenyi Fipa. 
tukenda mwendo wa siku mbili, siku ya tatu tukafika 
kwake. aliposikia, kama tunakuja, akapeleka watu kuja 
kutuchukua njiani. tulipofika mjini kwake, akafurahi, 
akaleta vitu vingi katika kambi yetu kwa h^shima. 
nao Washenzi wa kule wameeta'arabika kidogo, kwani 
huja misafara mingi kule. nao hodari kulima. na inchi 
yao nzuri. na kazi yao sana hupiga tembo. kuamkia 
kwao, wakiamkia mtu mkubwa, hupigia kidevu chini, 
^'halafu hupiga makofi. 



— 97 — 

tukaondoka kwa Mwenyi Fipa, .tukenda kwa mfalme 
mwingine, wakatufuatia watu wa Mwenyi Fipa, waka- 
tbannia tunakwenda kumpiga Kimaraunga. hatta tuli- 
pofika kwa yule mfalme mwingine, vilevile akatufanzia 
heshima njema sana na kucheza iigoma. akaleta vitu 
vingi sana, na kumtafa^cjali bana mkubwa akampige 
Kimaraunga, kwani huwauzi sana, naye kawazuilia 
kwenda kupiga tembo kule Rikwa. bana mkubwa aka- 
kataa, akasema: „sitaki vita". na pale na Rikwa siku 
moja. tukapanda vilima vya TJfipa, tukenda zetu Tan- 
ganyika. na juu ya vilima kuna bardi sana, usiku hu- 
ganda barafu. katika kambi tulipolala, jissi ilivokuwa 
bardi, bana Bumiller hakustahamili ile bardi, akatwa- 
mbia, tumfanzie moto chini ya kitanda. na usiku ki- 
tanda kimeungua kidogo , naye hana khabari. hatta 
a§-subuhi tukakuta barafu juu ya meza imeganda. 

a§-§ubuhi yake tukaingilia katika inchi ya Warungu. 
na watu wa kule hupiga nyama vilevile. na kulima 
kwao si sana. hatta siku moja tukagawa kwenda piga 
nyama. bana mkubwa amekwenda kupiga nyama ya- 
pata sitta siku hiyo — mbogo, punda milia na swara. 
na siye tukakuta simba mwituni. bana Bumiller akai- 
fuatia kuipiga, lakini imetukimbia, hatukipata. 

usiku wake tumelala porini, akaanza kulia fungo, 
washenzi wakatwambia, kama kesho amma kesho kutwa 
itakuwa vita, kwani nyama hiyo hailii burre. 

siku ya tatu yake tukafika Karambo katika mpaka 
wa Wengereza na Wadeutschi. hapo tukakuta huyu 
mfalme wa mji huo Karambo , akatwambia — kama : 
^njooni huko mkae bomani, ma'ana Wawemba wana- 
kuja". tukaingia bomani tukakaa. hatta usiku magha- 
ribi tukasikia bunduqi zapata tisrf, wakapigia katika 
boma. walewenyejiwakatwambia: „hawaniWawemba". 
tulipoondaka nje, wakakimbia. na siye tukaona moto 

T 0I t e n , Safari za Wasaaheli. 7 



^ 98 - 

mwingi sana mwendo wa nu§§u sa'a, ndipo walipojenga 
kambi yao, lakini tukawacha. tulikuwa na bunduqi 
khamso u 'asberin na mzinga moja na bombom moja. 

as-§ubuhi yake katika sa'a then'ashara, jua linavo- 
toka, tunaona msafara unaokuja, msafara mkubwa. nao 
wana kuUa 'aina ya bendera, bendera ya bun Sa'id, na 
ya kingereza, na ya kifranza, na ya kibeljik, na ya 
kideutschi. khalafu tukathanni msafara wa Wa'arabu. 
tulipouliza wale wenyeji, wakatwambia: „sultani Ki- 
timkuru, anataka kupiga miji yetu'^ lakini sisi hatu- 
ku§adiqi min ajili ya zile bendera. haikupata nussu 
sa'a wamefika pale mjini. nao hawa watu wakubwa 
wa vita kuUa mtu na bunduqi yake na mkuki na mwa- 
vuli kama msafara wa kinyamuesi. walipofika bomani, 
bana mkubwa akawauliza, kasimama juu ya boma : 
^msafara wa nani?" hawakusikia kile kiunguja. aka- 
mwita mkalimani wetu Slemani, aliyejua maneno ya 
kiwemba , akamwamru kuuliza , „msafara wa nani ?^ 
wakajibu: „sisi watu wa Kitimkuru na mwenyewe yuko 
kattikatti ya msafara, anakuja". akauliza: ^mnataka 
nini?" wakasema: ;,tunataka mji huo, kwani ni watu- 
mwa wetu". akawambia: „bassi ngojeni hatta tutoke, 
ndipo mje hapo mjini". wakatwambia: „hatutakikungoja, 
tunataka mji huo leo, kama hamkuondoka, tutapiga pa- 
moja na watu wenu". bana mkubwa akawambia: „mimi 
sitaki vita, wacheni tufanye suluhu, mpatane". lakini 
Wawemba hawakusikia, wanataka lazima wavunje lile 
boma. na kule kusema nao wanazidi kuzungusha boma. 
bana Fuchsi na bana Bumiller wanamwambia bana 
mkubwa, kama haifai kusema sana, kwani hawa watu 
wengi sana kuliko sisi, yapata themania elfu, na ka- 
tika boma hili hatupati wote pamoja watu miteni. wa- 
kamwambia: „bassi wacha kusema nao, piga mzinga 
na bombom , ma^ana wanaweza killa mtu kuvunja mti 



— 99 — 

mmoja, na wakiingia hapa, tumepotea zote^. hasikii 
bana mkubwa, akazidi kasema nao. na mshenzi mmoja, 
waziri wa mfalme wa Karambo, akatwambia: ;,kama 
ninyi hamtaki kupigana, miye ntaanza kupiga". marra 
akapiga bunduqi yake. alivoipiga, ndivo bana mkubwa 
alipiga bombom na razinga. akawambia 'askari: „fun- 
gueni boma, tutoke nje". likafunguliwa boma, haiku- 
pata mudda wa daqiqa nane, Wawemba wamekimbia 
wote. 

nao palikuwa waanawake wawili, walitekwa na 
Wawemba, ili kuwafanya watumwa. walivoona vile tu- 
navopigana na Wawemba, wale waanawake wakakhi- 
yari kuqabili ri$a§i zetu, ili kuja kututafuta. na wote 
wawili walipigwa ri§asi, lakini hawakufa. tukawachu- 
kua kuwafanzia dawa. tukauKza: ^nini ma'ana kuqa- 
bili risa§i zetu?" wasema: „afa4ali kufa kuliko ta'abu 
ya Wawemba". 

hatta mudda wa nu§9u sa^a tulivofuatia nyuma ya 
Wawemba , ikatokea jeshi moja ya Wawemba , yapata 
watu thalatha mia, kutokea nyuma yetu kutupiga, la- 
kini mw'ezimgu hutuja'alia, tukaona qabla yao, tukaanza 
kuwapiga. wakapiga bunduqi marra mbili, wakakimbia. 
na kulla pahali tunapoingia mwituni, hukuta maiti ya 
Wawemba. na upande wetu hapana aliyoumia. wale 
washenzi wa mji walikuwa na furaha kubwa. wali- 
chukua vichwa vya watu waliouawa, wakaviweka pa- 
moja, wakapiga ngoma, wakazungusha na kucheza wa- 
kipiga ngoma. na katika miji ya qaribu ya Karambo 
wote walikuja katika mji huo wa Karambo kucheza 
ngoma, sababu walifurahi walivopigwa Wawemba. 

hatta siku ya pili tukaondoka, tukenda zetu Tan- 
ganyika. na hapo mwendo wa siku moja u nussu hatta 
kufika Tanganyika. tukakuta watu njiani, wakatwam- 
bia: ^Wawemba wamekwenda mwendo wa siku nne kwa 

7* 



- 100 — 

siku moja, jissi walivokuwa wakiogopa*'. siku ya pili 
tukafika bahari ya Tanganyika. na hapo tulipofika, 
bana mkubwa akachukua mitumbwi na watu wake ku- 
pitia baharini, ili kutaka kwenda Kituta, mji waWen- 
gereza. na siye tukapita barrani. hapo tulipojenga 
karabi ya kwanza, tukamngojea — siku ya pili hakuja. 
bana Bumiller akachukua watu na vyakula kwenda 
kumtafuta, ma'ana hakuwa na vyakula. wakenda mwendo 
wa sa'a tano , wakakutana naye , wakakuta ile mitum- 
bwi imepigwa na wawimbi imevunjika, wakaja nao 
kambini. 

na katika watu wa kule Tanganyika nyumba zao 
kama nyumba za Wakonde, lakini si na^ifu kama za 
Wakonde. nao huvaa nguo kama Wanyamuesi. na vya- 
kula vya kule mtama na mahindi na ngano na samaki 
wengi sana. na bahari ikichafuka, huwa mbaya kuliko 
bahari kubwa. nayo khatari sana koga baharini min 
ajili ya mamba na viboko. 

na kambi ya mwisho ya kufikia Kituta, msafara 
ulivoondoka as-subuhi, tulivokwenda mwendo wa nussu 
sa'a, tukakuta kiboko mwituni. bana Bumiller na bana 
Fuchsi wakakifuatia kutaka kukipiga, lakini hawaku- 
wahi kupiga , kilikimbia mbio , kikapita kattikatti ya 
msafara wetu kutafuta bahari. na watu waliokuwa 
qaribu, wote wakashtuka kwa kishindo kwa jissi kina- 
vokwenda upesi na ghazia yake. ma'ana hawakuweza 
kupiga kwa hivo kilivopita katika jeshi ya watu. wa- 
kakifuatia hatta kikaingia baharini. na mtu akiona ki- 
boko, hutbanni hakiwezi kukimbia, lakini huenda upesi 
kuliko frasi. 

tulivoondoka hapo, tukenda mwendo wa sa'a sitta, 
tukafika Kituta. na ule mji wa Wengereza, wana duka 
lao la bi'ashara ya pembe. na wale washenzi wa hapo 
welevu kidogo, wanaelewa na khabari ya pwani, ma'ana 



— 101 — 

huja Wazunga wengi na Wa'arabu, khasrsa Rumaliza *). 
na washenzi wa hapo walifurahi sana tulipofika. killa 
siku walicheza ngoma. hatta wakicheza ngoma, huwita 
'askari kucheza nao. na 'askari hawajui, lakini wali- 
kuwa wakiwafundisha. na mchezo wao hutia ngoma 
kattikatti, hupangiana katika msafa mwanamke na mwa- 
namme, huingia kattikatti ya wanja hucheza, wakarudi 
wakaingia katika m$afa, hubadilisha kwa zamu. hatta 
mwisho wao hupiga makofi, ndio wanapumzika. 

nao nadifu, huoga sana, na nguo zao hufua, wa- 
meshika kama tabi'a za pwani. na waanawake mardadi 
sana. na kupika kwao matbal kidogo kama mapishi 
yetu, lakini si sana — kidogo. na bahari ya Tanga- 
nyika inawapa samaki wengi na wakubwa, nao wana 
mafuta wengi. 

tukakaa Kituta siku saba'. wale Wengereza wa- 
katwambia, kama pana Mshenzi, anakaa pande za Urunga, 
yeye huwazarau sana, akafanya vita nao, bana mkubwa 
awasa^die, amwondoshe huyu mshenzi, jina lake Ka- 
bunda. bana mkubwa akaondoka na 'askari, wale 
Wengereza wakafuatana nao kwenda kumpiga yule 
mshenzi. na kutoka Kituta hatta kufika kwa Kabunda 
yapata siku sitta. wakenda kule, wakapiga, wakachu- 
kua na mateka watu, waliofanywa watumwa kule, wa- 
kawaleta Kituta. 

tukafanya safari ya kurudi Nyassa, lakini tuka- 
rudi njia nyingine, inayotokea Karonga. siku tuli- 
yoondoka Kituta, tumekwenda katika mji moja wa 
mapadri ya Wafranza. tukalala hapo. kuondoka tu- 
kenda siku mbili porini, hapana maji wala mji. na 
pahali tulipolala, tumekuta matope. hatujui kama maji 



1) MolbAmmed bin Ehalfan. 



— 102 — 

amma mkojo wa tembo, lakini hapana mtu aliyowacha 
— wote wamekunywa yale matope. 

hatta siku ya nne tukafika mji katika Unyika. 
hapo tulipata vyakula na maji. tukenda tenna kupiga 
nyama. siku ya tano tukafika Mwenzo. na Mwenzo 
walivopata khabari , ya kuwa sisi tunakuja , wakaja 
kutuchukua njiani kupiga ngoma na bunduqi kwa fu- 
raha, ma'ana wanatujua. tumekaa pale, sababu wame- 
tuzoea. 

ba'ada ya siku nne tukaletewa tarishi kutwambia, 
kama bana Sakrani^) wamefuata Wazungu wawili, wa- 
nakuja kumtafuta bana mkubwa. tukaondoka Mwenzo, 
siku ya pili tukakutana naye njiani. akamwelezea 
bana mkubwa, amekuja kumwita. tukareje'a tukenda 
mwendo wa siku tatu, tukafika Konde. na tulipofika 
kwa Mlozi tukalala. siku ya pili tukenda Katunga, 
ilikuwa jua kali sana, na majani yamekauka. katika 
sa'a sitta ya mchana tukaona moto mbele yetu. hatta 
yapata robo' sa'a kufika penyi moto — wengine wali- 
wahi kupita na wengine hawakuwahi. na majani mengi 
pale. bana Fuchsi akataka kwenda mbele upesi ku- 
kimbia mbio ule moto — ukamwunguza nywele zote 
na ndevu zake. msafara mwingine ukakaa nyuma hatta 
ule moto ukazimika. jioni tukafika Karonga. tukakaa 
siku tatu. bana mkubwa akatuma mtu kuleta mashua, 
na msafara upitie Konde hatta kwa Mwakaringa, hapo 
tutaletewa mashua. tukenda mwendo wa siku mbili, 
tukafika katika inchi ya Mwakaringa. yakaja matishali 
yetu kutuchukua, ili kwenda Rumbira. 

tulivoingia katika mashua, 'askari furaha yao ku- 
bwa mno, kama walivosikia, meli imekwisha jengwa. 



1) Hauptmann Prince. 



— 103 - 

inakwenda tenna. wakemba wimbo katika kuvnta ma- 
kasia, wimbo huo: 

^bassi we! 
mgogoro bassi we! 
meli imekuja, 
mgogoro bassi we!" 

na bana mkubwa na bana Bumiller wakawasa'idia 
kwimba wimbo huo. 

tukafika Rumbira, lakini hatukukaa sana. bana 
mkubwa akenda kupiga nyama Konde, yeye na bana 
Bumiller na bana Sakrani. huyu akachukua 'askari 
yake kabisa kwenda zake kwa Merere, mudda wa 
mwezi arejee Rumbira. 

bado kidogo bana mkubwa akarudi. alipokuja, 
meli siku hiyo ikaja na bana Eltz. ikabidi yeye kukaa 
Rumbira, na siye kurudi pwani. wakafanya mashauri, 
ya kuwa bana mkubwa aingie katika stima kwenda 
Fort Johnston, warudi waje khalafu, ndio turejee 
pwani. 

aliporudi akauliza ^askari, anayetaka kurudi, na 
anayetaka kukaa Rumbira. wengine wakasema „tuna- 
taka", wengine wakasema „twataka kurudi pwani". 

tukafanya safari kurudi, tukaingia katika meli, 
na jina lake „Hermann von Wissmann", tukenda Fort 
Johnston. kule tukashuka, tukaingia katika matishali 
ya Wengereza hatta kufika Mpimbi. na kufika pale 
tumekaa katika kambi yetu ya zamani siku moja, tu- 
kasafiri kwenda Matope. mashua yetu, iliyo mwisho, 
waliingia bana Fuchs na bana Frank. siye tulivotan- 
gulia mbele , tukenda pahali , tukashuka kutelekeza. 
tukaona mtumbwi unakuja kutwambia — ya kama: 
;,ile mashua imekaa nyuma, sababu bana Fuchs ha- 
wezi". bana mkubwa akarudi mwenyewe nyuma, 



— 104 — 

akenda kamchnkua, akaja naye Matope. takakaa Ma- 
tope siku tatu kumwuguza, lakini ugonywa umemzidi. 
na siye tukalala kwa zamu kumtazama. hatta siku ya 
nne bana mkubwa akamwamrisha bana Bumiller ku- 
chukua msafara atangulie Blantyre. bana mkubwa 
akamtazama bana Fuchs. tulivoondoka usiku tukafika 
Blantyre. hatta as-subuhi akaja tarishi, akatwambia, 
kama amekufa. bana mkubwa akamzika kule, akaon- 
doka, akatufuatia Blantyre. 

alivokuja Blantyre, tukaondoka kwenda Katunga. 
hatta siku ya pili tukafika Katunga. tulipojenga kambi 
yetu, walikwenda ^abashi wawili mtoni kuteka maji. 
moja akapigwa kofi na mkia wa mamba, akamwan- 
gusha majini, akamchukua. mwenzi wake akapiga 
makelele, hatta watu walivoshuka mtoni — hawa- 
kumwona. 

tukakaa hatta siku ya pili, tukachukua mashua, 
ili kuingia mtoni kwenda Tshiromo. kule Tshiromo 
tukakaa siku mbili, ili kupiga nyama. bana mkubwa 
akapiga mbogo, na bana Bumiller vilevile mbogo moja. 
kuondoka hapo tukafika Msange. na hapo bana Bu- 
miller alishikwa na homa sana, tukathanni atakufa. 
tukapata makapakapa^) ya Wengereza, tukaingia, tu- 
kafika Msongwe. tulipofika Msongwe, ugonywa ukam- 
zidi. ikabidi kushuka pale na kutazama hali yake. 
tukakaa siku tatu. lazima kuUa sa'a mbili kushika 
zamu kumtazama. na bana mkubwa vilevile akashika 
zamu yake. siku mbili hakuweza kusema, siku ya 
tatu hajambo kidogo. tukampakia katika stima, akawa 
hawezi hatta tulipofika Shinde, khalafu akapata ha- 
jambo kidogo. 

na katika njia ile tuliyopita waqati wa kwenda 



1) Flaitdampfer. 



— 105 — 

Nyassa, tumekuta vingiDe waqati wa kurudi, ma'ana 
kulijengwa sana, wamekuja Wazungu na Wahindi na 
Mabanyani. khai^$a kule Shinde tumekuta zimejengwa 
nyumba nyingi na maduka mengi. tukakaa siku nne 
ikaja stima ,,Wissmann^, ikatuchukua hatta Mzumbidji. 
na kule tukaingia katika meli kubwa „Eanzler^, kwenda 
Daressalama na Unguja. hio ndio mwisho wa safari 
yangu ya Nyassa. 



Safari yangu ya Ulaya toka Daressalama 

hatta Berlin 

* 

Sclim bin Abakarl. 

katika mwaka elfu themanie mia arba^ u tisa^in 
niliondoka Daressalama katika meli^) ya Ostafrika- 
Linie, ^azima yangu kwenda TJlaya. nilipoingia katika 
meli, nikaona anasa kubwa katika mabaharia, wanao- 
pandisha Wazungu, wanaosafiri kurudi Ulaya. na dasturi 
kule Daressalama , ikiingia meli katika bandari , huja 
Wazungu wengi katika meli. wengine wanakuja kuta- 
zama meli, na wengine wanakuja kunywa bier, na wen- 
gine wanakuja kuaga rafiqi zao na ndugu zao. huja 
katika meli kwa furaha na buriani kuwapa ndugu zao. 
na wengine unaona hali zao mbaya , hawawezi kwa 
homa, wanavopata rukhsa kwenda kubadili hawa kwao 
Ulaya. wakiingia katika meli, sura zao hubadilika, 
huonekana wazima kidogo kwa furaha wanavokwenda 
kwao kuugua, bassi roho zao hurutubika kidogo. 

na hawa, wanaokuja kuwapa rafiqi zao buriani, 
huamrisha mvinyo kugongeana pamoja na ndugu zao 
na rafiqi zao kwa furaha na masikitiko wanavoachana. 

1) engl. mail. 



~ 107 - 

na waqati meli inavoondoka, mashaa zote huzun- 
gusha meli pande zote mbili na nyama, ili kangoja 
meli ikiondosha nanga. sa'a mbili tata qabla ya kaon- 
doka, meli inapiga selo ^) ya kaondokea. na ikitoka 
bendarini, wata hapepea vitambaa na kapigia hipp hipp 
hurrah! mashaa haziondoki mpaka meli iondoke milan- 
goni. na zile mashaa nyingi hapendeza sana kwa azari 
wao. mta akiwa katika meli — anatazama, kwani kalla ^ 
mashna hatandika bendera yake, na mavazi ya baharia 
kama mavazi ya mabaharia ya manowari. kalla mashaa 
mavazi mengine, nayo nadifu sana. 

na meli ikifika milangoni ya bandari, anaona ki- 
siwa chenyi mnara wa taa. hapitia upande wa mkono 
mshoto ikitoka. mwendo wa nussu sa*a meli hufika 
visiwa vya Kondutshi. hatta ikifika sa'a, meli iko 
kattikatti ya kisiwa cha TJnguja na mrima, tenna mtu 
anaona barra muli na barra kisiwa. bado kidogo ki- 
natokea kisiwa cha Tshumbe. na toka hapa mwendo 
wa nussu sa'a inatokea nyumba ya Tshukwani. na 
nyumba hiyo ya sultani wa Unguja ya kubadili hawa. 
nayo iko katika rasi ya Tshukwani. 

na sultani akitoka mjini, akienda badili hawa kule 
Tshukwani, hupendeza mno, kwani huenda kwa ghazia, 
kwa magari ya frasi mnamo waanawake, masuria wake. 
lakini qabla yeye kuondoka mjini, hutanguliza ^askari 
na matarumbeta na watu wa kumkhodumu. na siku ana- 
yokwenda yeye hufuatana na magari na wapanda wa 
frasi, na Wa^arabu huvaa ya kibedui ^), hupanda ngamia, 
hutangulia mbele, wengine huwa nyuma. na njiani 
husimama 'askari. hapana rakhsa mtu kupita mpaka 
sultani apite. na akipita, mtu akimwona, salamu yake 
„§ubalkheri seyyidna". na gari }ake frasi wanne hatta 



1) engl. sail ho ! Schiff in Sicht ! — 2) nach Beduinen-Art. 



— 108 - 

sitta, nao hawa namna moja, mno huwa weape. na 
gari kitambaa chake kimesakwa kwa zari ya zahabu. 
nao wanaopanda frasi sharti wafate panga zao , ziwe 
mikononi. na Wa'araba hachakaa mikaki ya ki^arabu, 
hashika mkono mame na apanga hatia begani. 

na meli ikiwacha Tshakwani, ikiqarabia mji, anaona 
jamba la sultani bet el-'ajaib, na mnara wa taa, na 
nyamba za mabalozi '), na nyamba ya sim ^). tenna wa- 
qati ale selo imepanda mnarani. na wata wa pwani 
wakisikia „selo", hafarahi sana, kalla mta haita „selo^ 
kwa marra moja. ijapokawa wanakala chakala amma 
wana§ali, na wata waliozoea kaita „selo" — hawacha 
kazi waliyo nayo, huita „selo" kwa faraha, ma^ana 
ndipo wanapopata fayida yao. tenna kalla pahali wa- 
napokaa hashakia pwani katengeneza mashaa zao kun- 
gojea meli. na ikifika bendarini huja na mashaa nyingi, 
wanavuta wanaijia meli qabla haikatia nanga. sasa haja 
robani^) na bendera yake kaja kawaonyesha pahali pa 
katia nanga. na robani mwenyi rakhsa ya kapanda 
wa kwanza katika meli. waqati wa katia nanga hupiga 
mzinga mmoja, ndio destari. 

na mashua zimezunguka meli hungojea ngazi *) ku- 
rekebishwa. hapo ndipo penyi uzuri , hupendeza sana 
wale watoto wa pwani. hupigana kwa kugombea ngazi, 
kulla mtu ataka mashua yake ndiyo iwe ya kwanza 
kuegesha ngazini, hupigana kwa makonde na vigongo, 
na kutukana, kwa makasia kugongana na kusukuma 
mashua ya mwenzi wake. kulla mwenyi nguvu husu- 
kuma asiyo na nguvu, sababu apate yeye ngazi kwanza. 

na ngazi ikisha rekebishwa, wakiegesha mashua 
zao, bassi wakipanda ngazini kama nzige kwa wingi 



1) balozi Eonsul. — 2) Post- und Telegrafen-Amt. ^ S) Lootse. 
--4) Fallreep. 



- 109 - 

na kasakamana. na kama wakiingia katika meli hnwa 
kama wazimn macho yao. hningia kwa vishindo na 
ghazia knuliza watn, waliomo katika meli, anayetaka 
kushnka. 

waqati nle ma'abiria hntcngeneza knshnka kntazama 
mji. bassi wakifika pwani, hnsimama wachnknzi tayyari, 
hnja knmehakna 'abiria mabegani katika mashna, hnm- 
peleka inchi kavn. na iwapo ynko mwenyi mizigo — hn- 
pigania, knlla mzigo hnpigania watu wawili amma wa- 
tatu, knlla mtn ataka knchukna, min ajili knpata rizqi. 

na ba^ada ya hivo wako mabichboi ^), kazi yao hun- 
gojea wageni, wanaokuja, ili kuwapeleka mjini knon- 
yesha njia. nao vilevile hupigania wageni. huja qAdiri 
ya wanne, husukumanahuambiana: ^ondoka, huyu mgeni 
w^angu, namjua". mwisho hupigana, na mgeni akiona 
wanapigana — huchagua mwingine, asiyoingia katika 
ugomvi wao. ndivo wanavopeleka wageni mjini ku- 
waonyesha katika hoteli na miqahawa na madukani. 
wengine wanakwenda Mnazimoja, panapo nynmba za 
Wazungu, zinazokwitwa club. na wengine wanakwenda 
Ngambo ^) kutazama nyumba za wenyeji , na wengine 
wanapanda punda kwenda mashamba, wengine wana- 
chukua magari, lakini kuUa mtu hnwa na bichboi wake. 

na wanaokwenda madukani kununua vitu, hnenda 
hnpunjwa na Wahindi na Mabanyani. kitu rakhi§i 
hunnnna ghali, kitn ghali hununua rakhi§i, kwani be'i 
wanaishika Wahindi: iwapo mtu ananunua kitu cha 
rupia — hushika be^i ya rupia kumi. nao hnshindana 
sana katika be'i, hnpunguza hatta^mwisho hufika rupia. 
katika mashindano ya bi'ashara yao mtu akisema „si- 
taki", akitaka kwenda zake — humrudisha »njoo, haya 
nunua, sema bana, ngapi utanipa?^ ukimwambia „nta- 



1) engl. beach-boy. — 2) Negerviertel Zanzibar's. 



^ 110 - 

kupa hivi" — hukataa. nkiondoka anakwita vilevile 
„njoo, njoo, patana bana, hapana kosana, nnnaa bana''. 
itakawa hivo mpaka madda wa sa'a mbili tata. akiona 
kama kweli hananai, anataka kwenda zako — huka- 
faatia njiani hukuita „haya njoo, chukua bana, bakhti 
yako^. 

na wengine huenda sokoni , huenda kutazama vitu 
vinavyonadiwa. wengine hununua, wengine wanatazama 
namna wenyewe wanavonadi kwa makelele. na mtu 
akiwa katika soko , ukisema na mwenzio , hasikii kwa 
makelele, ma'ana watu wengi kule , na madalali waki- 
fanya kelele zao wakinadi — watu hawasikilizani. na 
kunadi kwao: husimama wanunazi, huzungusha msafa, 
na dalali huingia katti, hushika kitu kinanadiwa, huanza 
katika pesa moja kushauri watu, na wanunuzi humjibu 
majibu ya kupandisha be'i. mwingine husema pesa 
mbili, mwingine pesa tatu, naye huwa akisema ;,fels" '). 
iwapo akiqubali husema „allahu barek" -) — humpa. 

na katika soko kuUa aina ya vitu vinavyotoka 
shamba kama ndizi, nazi, machungwa, embe, mastafeli, 
kangaja, madafu, malimao, mafenesi, ndimu, mananasi, 
mapera, madanzi, machenza, zambarao, matunda manga, 
mapapaye , matoffaha , shoksboki , mabibo, mabalungi, 
kwp.ju , duriyani , topetope , muhogo , mahindi, viazi vi- 
dogo, viazi vikubwa na kulla namna ya mboga. 

na vitu vya mjini, vinavyoletwa sokoni , ni silaha 
kama panga na bunduqi, na fimbo, na miavuli, na nguo 
kama kikoi, na kanzu, na kofia, na visibao, na suruali. 
na tenna vyombo vya waanawake kama kanga, na 
kanzu za kike, na suruali za kike, na madisimali, na 
kaya nyeusi, na binagir, na mikufu, na mitali, na vi- 
kuku, na vikoa, na mapete, na vipini, na hazama, na 



1) fels = pandisha. •— 2) Gott segne dich. 



- 111 - 

useja. haleta na sinia, na Bahani, na mabaqali, na 
masanduqu, na vitanda, na magodoro, nd, mito, na vyoo, 
na mazulia, na visu. killa kitu huweza knnunua sokoni, 
na mtu hupata rakhisi kuliko madukani sababu ya 
kuwa mnada. 

na wengine wanakwenda mashamba kutazama mi- 
qarafuu na minazi. na mtu akenda njiani , akiqurubia 
mashamba ya miq^rafuu waqati inapozaa, ^arufn yao 
huenda mbali sana. qadiri ya mwendo wa nusi^u saa 
husikia 'arufu yake. na ukiwa mbali, ukatazama miti 
yake, hupendeza sana, jissi ilivosimama uzuri, imenyoka, 
matawi yao yameinukia juu. na ukiingia katika shamba 
yenyi miqarafuu mingi — hupendeza mno, jissi ili- 
vokwenda misafa mi^afa sawasawa, kulla upande hu- 
kuta miti yote sawasawa, sababu imepandwa mwaka 
mmoja. 

na katika mavuno yao hualikwa watu kwa siku 
moja, huja kuichukua kwa ngoma na machezo na kwimba 
kuipeleka for(}ani, iende ikatozwe 'ushuru. ikisha hupe- 
lekwa nyumbani kwa mwenyewe, amma hupatana na 
tajiri kule forcjani hununua. na katika mji mzima wa 
Unguja ni 'arufu tupu ya qarafuu, killa pahali mtu 
anapokwenda. 

turejee sasa katika meli yetu, inayotuleta Ulaya. 
tulipoondoka Unguja, tukenda Tanga. safari ya saa 
sitta. na ukiondoka bandarini Unguja, meli hutambaa 
qaribu ya pwani, hufanza kama inakwenda kupiga rasi ya 
Marukhabi. na ukipita hapo Marukhabi unaona nyumba 
nzuri ya sultani ya kubadili hawa pamoja na bustani 
nzuri. nyumba ile ilikuwa mali ya Mw'arabu, jina 
lake Marukhubi , akanyanganywa na Seyyid Barghashi. 

na meli ikifika mbele kidogo, huona nyumba ya 
Mangapwd^ni, ni vilevile mali ya sultani. na kwa juu 
vilimani huona mashamba mazuri ya xniqarafuu na 



— 112 - 

miembe na michaDgwa na minazi tele. batta ukiwa 
baharini, nkitazama — hapendeza nmo. 

baada ya kapita nyamba biyo tenna kinatokea 
kisiwit cha Tambata. na hawa Watumbata wanajaa 
kazi ya bahari s^na. na kusafiri kwao husafiri kw^ 
nyota. wao mno huwa m^nokhoza, kwani katika ba- 
hari ya sawaheli hujua kulla pahali pazuri na pabaya 
pa kupita na chombo. ijapokuwa usiku w^ kiza, naye 
hana dira, lakini huwezd. kupita ile miamba ya k]iatari 
na fungu za khatari, naye asidurike na chombo chake. 

na hapo Tumbatu meli ikipita, unaona kisiwa cha 
TJnguja na barra qaribu na Pangani, ya^ani kisiwa cha 
Maziwe, ndio milango ya Pangani. na bahari ya hapo 
mbaya kidogo, haikutnlizana. baada ya kupitd barra 
ya Pangani mwendo wa sa'a mbili huona Tanga. na 
ukiingia milangoni , ukatazama mjini , hupendeza sana 
lile komo ') la minazi na miembe na michungwa, na katti- 
katti nyumba nyeupe za kizungu. na nyuma kwa juu 
huona m^afa wa yilima vya Usambara, vimefungana 
kama kilima kimoja kwa kimoja. 

na bandari yake ya Tanga nzuri sana, maji yake 
yametulizana. bandari hii imejificha kwa upepo mbaya. 
ijapokuwa kusi amma kaskazi, maghribu amma matla i, 
haiwezi kuijiuru chombo, mtu akiwa katika bandari ya 
Tanga. nayo ndiyo bandari ya pili katika inchi ya 
Madeutschi Afrika kwa uzuri, kwani iko ghobani^) 
njema. na tenna samaki wengi sana. meli ikisha ege- 
sha, huwa na mitumbwi mingi, inayoleta samaki kuuza. 

Wazungu, walioko pwani, wakisha iona meli, hu- 
chukua mashua zao, na kuUa mtu hutundika bendera 
yake m&shuani, wanakuja kuipandia meli kuwatazama 



1) kiangazija =s Hain. Die Suaheli sagen kiza cha minazi. — 
2) Bacht. 



— 113 - 

jS^ma^a yio na rafiqi z^o, na kulet^ maabiria, wanao- 
taka kusafiri kwenda Ulaya. na zile mashua, mabaharia 
wanaovuta makasia — huvuta kwa amri. na mavazi 
yao ni mamoja, mavazi meupe, desturi vilevile k^ma 
kule Daressalama. 

na mtu akishuka pwani, hufika kw^nza for^ani, 
khalafu anakwendea bomani. mtu akiingia sasa mjini, 
hustaajjabu sana jissi ulivotengenea mji, kwani zamani 
ulikuwa mji mdogo na nyumba ndogo na mbaya za 
makuti, lakini sasa, walipoingia Madeutschi, wameuvunja 
mji, wamejenga vingine, nyumba zamisafa. toka nyumba 
za mawe hatta za udongo shurti zifuatane msafa mmoja, 
na njia ziwe pana na kulimiwa. na mtu akiingia sasa 
mjini anatembea, anapoona zile nyumba na zile njia na 
bustani jissi zilivolimiwa — hujua, kama kweli inchi 
hii imeingia w^tu hodari, wenyi h^kim^ na ma'arifa. 

na miye nimeona Tanga na Daressalama qabla ya 
Wadeutschi kuingia Daressalama ilikuwa mathal ya 
shamba qadiri ya watu thalatha mia, hapana zdyidi, 
na nyumba mbovumbovu. na sasa mtu akiona D^ressa- 
lama hushituka kwa jissi ilivo kubwana jissi ilivotengenea 
kwa nyumba nzuri, na njia nzuri, kwa bustani njema. 
na watu wengi'wamo sasa, watu wa sirkali, na watu 
wa kazi, na mabazazi kama Wahindi na Wa'arabu na 
Wazungu wenyewe , waliofanya madukA. na upande 
w^ pwani qaribu na bandari imezunguka majumba ya 
mawe ya Wazungu, na foro^a kubwa, na nyuma yake 
ya majumba haya ya mawe pana majumba ya mawe 
madogo kuliko ya Wazungu, nyumba hizo ndizo za 
Wahindi na za Waarabu. na nyuma ya nyumba hizo 
za Wahindi na zk Waarabu pana nyumba za udongo 
katika njia nzuri na nadifu. nyumba hizo zote zime- 
pakwa chokaa nyeupe, unavozitazd,ma huwa kama bafta. 
na kuUa nyumba ina baraza yake, wenyewe wanAikaa 

Ye 1 1 e n , Safari za Wasnajieli. 8 



_ 114 — 

wakizimgamza wakicheza mabao na dama n^ k^rata. 
nd. wenyewe ndio Wasoaheli, ndio wanaokaa katika 
majomba hayo. 

sasa na turudi katika khabari zetn za Tanga. Wa- 
zunga wamejenga sasa gari la moshi^) kule Tanga. 
walipoanza kujenga, wamechimba katika ardi chini, wa- 
kafanya h^ndaqi, ili kujengea uzuri, liwe na nguvu. 
gari hilo sasa linakwenda hatta kufika Korogwe. ukienda 
kwa miguu toka Tanga hatta Korogwe hupata qadiri 
ya siku nane — gari linakwenda mchana kutwa. 

na kuondoka Tanga hatta Mombasa mwendo wa 
sa'a tano. mtu akifika qaribu ya inchi, akiingia milan- 
goni, kwanza huona gereza ya zamani ya masultani 
waMvita*), huiona kwa juu. khatari sana kwa chombo, 
ikiwa pana vita. bandari ya Mombasa nzuri, iko ghobani. 

na hapo Mvita wenyeji wa hapo watu mahushumu, 
nao watu wa 'elim. na msemo wao kisuaheli, lakini 
namna nyingine kuliko kiunguja. vitu vingine huita 
namna nyingine kama kule Unguja, lakini watu husi- 
kilizana na watu wa Unguja. na maduka ya hapo ya 
Wahindi na Wazungu na Wa'arabu na watu wa Mvita 
wenyewe, lakini si mengi. 

na vyakula vya hapo zayidi mtama. mpunga upo, 
lakini si mwingi. na tenna mahindi yapo na muhogo 
na viazi. ndizi zipo, lakini si nyingi. na matunda si 
mengi sana kule. 

na hapo Mombasa ndipo linapoanza gari la moshi 
la Wengereza, linakwenda hatta kufika Uganda. 

meli ikiondoka Mombasa, inakwenda kutwa, siku 
ya pili iko Amu. bandari yake mbali sana, na milango 
mibaya ya kushukia pwani. kutoka bandarini hatta 
kufika pwani robo' sa^a. na mtu akiwa bandarini. 



1) Eisenbabn. — 2) Mombasa. 



-. 116 - 

haona n^nimba nznri sana na minazi mingi. na aki- 
sliuka pwani, katika mji njia zake nyembambdr sana, 
majomba yamesongana. na mji si nadifa, lakini katika 
nyamba yao, mta akiingia, haona nadifa sana. ma- 
jamba ya mawe mengi sana hapo. na kalla pahali ana- 
pokwenda, akifika barazani, wenyewe hakaqarabisha, 
hakapa kiko cha kayata, ndio neno la kwanza. na 
wenyewe hatta waanawake havata viko. nao hanywa 
tembo sana, lakini tembo tama, ndio maji yao wanayo- 
kanywa. kalla pahali, mta anapokwenda, haqaribisha 
„qariba njaga" *), haaliza kama wat^ka chembo ^) amma 
kuvata kiko. wana h^shima sana. 

• 

wata wa Ama ndio wata zamani m^qabaila w^sta- 
'araba'), walioko sasa katika barra ya saaheli. nao 
wanajaa 'elim sana, na katanga mashairi hajaa sana. 
ndio pahali katika barra ya saaheli, panapopatikana 
wata, wanaojua kutunga vyuo vya hadithi na kufasiri 
vyuo vya ki arabu katika lugha yao. khabari yao kama 
tabi a ya ki'arabu, kill^ kitu wanayotumia shurti waan- 
dike kwa kalamu. nao wana khabari nyingi za zamani, 
wanazozijua katika barra ya suaheli. watu wengi hu- 
safiri kwenda Amu min ajili ya kwenda kusoma 'elim. 
katika 'elim yoyote unayoitaka katika islamu, ukenda 
Amu, utaweza kuallim. 

na katika vyombo vyao vya kusafiria madau na 
mitepe na betela. mitepe misumari yake ni kamba, 
hapana misumari ya chuma, na tanga ni jamvi. na 
watu, wanaosafiri katika mitepe, wana t^bfa moja 
mbaya. kulla mtu huchukua chakula chake mbali katika 
kikapu chake. iwapo mmoja amekwishiwa na chakula, 
akimwambia mwenziwe „nipe chakula, maana changu 



1) uduga. ~ 2) tembo. — 3) ai-abisieite Si&mme. 

8* 



- 116 - 

kimekwislia" — humwambia „hakuna njugu^), mckepe*) 
ni mmoja, lakini kuUa mtu na kitumbache" *). 

kule Amu kuna ufuta mwingi, na mtama mwingi, 
na pamba jingi, na njugu nyingi, na matunda mengi, la- 
kini mpunga si mwingi sana. 

na meK ikiondoka Amu kwenda Aden, imemMzima 
mwendo wa siku sitta. watu wakiqurubia katika barr^ 
ya Somali wanaona vUima, viKvyoko katika rasi ya 
Gardafui. na rasi hiyo khatari sana kwa ku(Juru vyombo, 
kwani rasi hiyo inakwenda mbaK sana baharini. tenna 
bahari ya hapo mbaya, sab^bu maji yana mikondo*) 
miwiK, inayopigana pamoja. na ile mikondo ya maji 
huvuta jahazi sana kuipeleka upande kwenyi rasi. ndio 
ma ana watu, wakipita hapo, lazima watazame sana. ka- 
tika meK yetu wote walilewa kwa bahari ^), watu kidogo 
waKokuwa wazima, na waliokuwa mezani kidogo sana. 

kuondoka hapo hatta kufika Aden sa'^ arba u 
'^esherin. na mtu akifika qaribu ya Aden, huon4 jebaK 
la Aden, lakini hatta kutia nanga inachukua saa mbili 
u nu§§u. juu ya jebaK hilo pana mKngote wa bendera, 
huona kuKa upande unaotokea jahazi amma meK. na 
ule mKngote hupandishwa selo, wapashe khabari waKo 
mjini. 

tenna pana buruji, iKyojengwa min ajiK ya mi- 
zinga kuiweka juu. kwani Wengereza wameijenga bu- 
ruji hiyo, kama pana vita wao na qabila nyingine wa- 
kapigana, ikipita merikebu ao manowari waizamishe na 
ile mizinga iKyopo katika buruji. maana hiyo ndio 



1) ndugu. — 2) mtepe. — 8) kitumba chake = kikapu chake. 
4) Stromung. — 5) fiir ^seekrank sein" bat der Suaheli folgende 
Ausdrucke : kulewa kwa bahari , kulewa baharini , kuona kizungu 
cha bahari, kuona msukosuko wa ba^i, kuona mrama wa b&^ari, 
kaona ta'abu ya bal^ari. 



— 117 - 

njia kabwa in&yofangana na Ulaya na Afrika na barra 
Hindi na Sini ^) , Idzima meli zipite Aden , hapana njia 
nyingine. 

talipokwisha zangoka jebali, marra takaona ma- 
jamba na bandari. haikapata nassa sa'a takatia nanga. 
na mbele ya bandari haona kama majumba meape, la- 
kini si majamba — ni chumvi *). na anayefanya chumvi 
hiyo ni Italiani. meli ilipokwisha egesha bandarini, 
takaona ghdzia ya mashaa na meli zinazokuja. mashua 
hizo za Wasomali. nao hupakia pembe za nyama za 
mwitu, na ngozi za chui na za simba, na vitunga, huchu- 
kaa na vitambaa na miswaki , hapakia na Mayahudi ^), 
wanaouza ngao za hariri na vitambaa vya hariri na 
manyoa ya mbani. 

wakifika katika meli, huwa makelele sana, watu ha- 
wasikilizani kabisa kwa makelele yao. wanainua vita 
vyao, huonyesha ma abiria, nao huanza be'i kubwa sana, 
hualiza kwanza pauni ^) mbili amma tatu, hatta kushuka 
rupia mbili tatu. nao hawapati sika zote rukhsa, ku- 
panda katika meli, lakini wakipata rukhsa, wakija 
katika meli, huja huwadanganya ma'abiria kwa ku- 
cheka na kucheza. na mchezo wao kama watu wenyi 
wazima amma wata wapumbavu. hupiga makofi na 
kupiga makelele, tenna hukusanya miguu pamoja huru- 
karaka. vyumba vyote vya meli hufungwa na madi- 
risha hufungwa kwa kuogopa wevi, maana Wasomali 
wanakwiba sana. kama hawawezi kupita milangoni, 
hupita katika madirisha kwiba vitu. nao hawa Waso- 
mali hawasumbua sana hao Mayahudi, huwapiga na 
kawatoza mapesa kwa kuwatisha, kwani Mayahadi 
wa hapo kama popote waoga sana. 

watoto wadogo wa Wasomali wana mitombwi yao 



1) Ghina. — 2) Saline. — 3) Juden. — 4) engl. pound. 



- 118 - 

midogo. huweta Wazungu, huwambia walupe fed^a 
baharinif waizamie wachukue. nao huita kwa makelele 
„hev e daiv" *), hev e daiv^ , wakitupiwa nao huzamia, 
'ajabu haipotei kabisa. lazima kuipata katika maji^ 
ijapokuwa maji marefu sana. wao hodari sana kwa 
kwenda mbizi«). 

na mtu akishuka pwdni, akifika for^ani, vilevile 
hufanya ghdzia kwa kupigania m^'abiria wawafuate. 
wengine huleta magari ya frasi, wengine wanaleta 
punda, wengine wanaleta frasi na ngamia kuwapangisha 
maabiria. na hao mabichboi wa Aden khatari sana, 
haifai kusikia maneno yao, maana watu wabaya na 
wevi, wana^uru watu. wakipata mtu faragha — peke- 
yake, naye mgeni, humpiga humnyanganya fe<}da yake. 
ndio maana haifai kwenda mbali pekeyake. 

wengine wa ma'abiria walikwenda na magari ku- 
tembea Tawahi na Aden, wengine walichukua ngamia 
amma punda na frasi. wengine walikwenda hoteli na 
miqahawani, n& wengine katika maduka kununua pembe, 
na ngozi, na vitambaa vya hariri, na manyoa ya mbuni. 

nao wanaopangisha watu frasi na gari hawana qa- 
waida, hupangisha kama watu wanaofanya biashara. 
'aqili yao huwacha mtu akapanda, hatta waqati wa 
mwisho wanamwambia be'i. na be'i yao hushika ghali 
sana. iwapo mtu mwenyi 'aqili, haqubali kutoa be'i 
anayoitaka. akiuliza rupia nne — mpe rupia u nu^su, 
akitaka asitake, mwachie ende zake. 

ukiingia katika mji wa Aden, utaona nyumba za 
mawe tu, za mawe meusi. na kulla pahali unapokwenda 
hukuta mqahawa, lakini michafu sana miqahawa ya 
Aden. na watu wenyewe wachafu sana. hatta midele, 
wanayopikia qahawa na vikombe, wanavy ony wea , vi- 



1) engl have a dive. — 2) taachen. 



- 119 - 

chafa sana. na kule Aden hapana maji ya mto wala 
maji ya ardi. maji yao maji ya mvua, amma maji ya- 
nayotoka barrani. huletwa katika viriba, hupakia ka- 
tika ngamia na punda na frasi, huuza bilauri ya maji 
pesa. na ukinunua mtungi wa maji ya kogea hutoa 
rupia. 

napo pana inchinia^), inayopika maji ya chumvi 
kuyazima maji ya chumvi yawe ya baridi. na watu 
wanayotumia maji hayo ni 'askari wa Wengereza. 

nao watu wa Aden wamechimba chini ya jabali, 
wamefanya shimo kubwa sana, wakajenga kwa udongo 
wa Ulaya, ili ikinya mvua yaingie maji. namo huin- 
gia maji mengi sana, lakini Aden hupita mwaka amma 
miaka miwili isinye mvua, na ikinya — hunya siku 
chache tu. 

hari sana kule Aden. sijaona pahali penyi jasho 
kama Aden. na katika inchi hiyo mtu hawezi kuona 
asili ya jani bichi amma mti, hakioti kitu, kumekauka 
kama jiwe. 

na Adeni vyakula.vya hapo zayidi nyama ya kondoo 
na ya ngamia. nyama ya ngombe hawali sana, labda 
Wazungu na Wasomali wanakula, lakini hawaWaarabu 
wa Aden hawali. na vyakula vyote vya Aden vina- 
toka katika barra ya Yaman. mpunga na mchele una- 
toka barra hindi, na matunda hutoka Misri *) na Ulaya. 
lakini a§ili ya chakula , wanachopanda wenyewe , illa 
chakula cha hapo — samaki. 

kule Aden pana ziyara*) za mawalii*), mmoja jina 
lake ^Eidarusi. na ^ifa yake ^Eidarusi sakin el-Aden. 
naye alionyesha 'ajabu nyingi za walii. na kuUa mwaka 
huenda wakizuru ziyara yake na kuweka nacjiri. nayo 



1) engl. eDgine. — 2) Egypten. — 3) Wallfahrtsort. — 4) Hei- 
liger. 



— 120 — 

ziyara ina karama sana. na ya pili ziyara ya Shekh 
^Othmani. nayo vilevile ina karama. nayo tenna kolla 
mwaka hufanziwa desturi yake kuizuru kwa machezo 
na karama, huwa kama siku kuu, ikiwa ziyara. na zi- 
yara hizo , ikipita mwaka, nao hawakufanza qawaida 
ya ziyara, wanasema huduru watu, huonyesha 'ajabu. 

na kitu kinachotoka Aden, kinachopelekwa katika 
inchi nyingine kufanza biashara ni buni na ubani. na 
buni, inayotoka Aden, ni buni ghali kuliko buni ya 
dunya yote. nayo hupendwa sana, na pahali pana- 
polimwa huitwa Mokha. a§ili ya Mokha ulikuwa mji 
mkubwa zamani katika inchi ya Yaman, lakini sasa 
umekufa, umekuwa ghurabu. hapana mtu hatta mmoja 
sasa, lakini majumba ya mawe yako. 

na wenyewe watu wa Aden hawanywi qahawa 
§afi. qahawa wanayokunywa maganda ya bunL nao 
wanasema *afya kuliko buni yenyewe. 

meli ikiondoka Aden kwenda Suezi mwendo wa 
siku nne. tulipoondoka bandarini, tukatokea nje, tukaona 
visiwa vingi viko baharini. na kutoka bandarini hatta 
kwisha visiwa hivo huchukua saa arba u^esherin. na 
hapo ndipo penyi khatari ya hari, hu^uru watu. watu 
hufa kwa jasho, khas^a Wazungu hawastahamili kabisa. 
meli ikiondoka Aden amma Suezi, ikipita katika bahari 
hiyo, hutia Wa'arabu amma watu wengine wa barra 
hiyo kutia moto kule katika inchini ^), kwani Wazungu 
hawastahamili kule chini. na miye, nimeona' marra 
tatu katika safari tatu wamekufa watu. bahari hiyo 
inakwitwa bahari nyekundu kwa kisuaheli, amma bahari 
akhmar kwa ki'arabu, ao bahari ya Musa. mtu huona 
kama mawingu yamvua, lakini ile ni hari pia, inayotoka 



1) eDgl. engine. 



- 121 ~ 

katika maji, yalivoshika moto kwa juu. na maji haya- 
tulizani kabisa, na tenna hapana upepo. 

na mkiwacha visiwa vile vya Farsan, moto hupun- 
gua^ kidogo. na mtu akiqurubia Suezi, huona barra 
zote mbili, barra ya Afrika na barra ya Sham. hapo 
bahari inakwitwa juto la Suezi. na hapo katika upande 
huu pana kilima huitwa Seina, ndipo alipokuja nabbi 
*Isa, akaomba dua yake, akapiga fimbo baharini, maji 
yakakauka, akapita kwenda barra ya Sham. na hao 
makhasimu wake, watu wa Firaun, waliomfuatia nyuma, 
kutaka kumpiga, walipoingia kufuata njia yake ya ba- 
harini, wakafika kattikatti — na yeye amekwisha vukia 
barra ya Sham — maji yalichanganyika, yakawazamisha. 
hapo pameelekea sawasawa na Misri. 

tulipondoka hapo, sa'a thend^'shara tukafika Suezi, 
lakini meli haikusimama sana. na mashua za hapo, zina- 
zopandia meli, mashua za matanga na sitima^), lakini 
hapana mashua ndogo. hapo ndipo watu huchukua taa 
ya sim^) na rubani, anayepeleka meli mtoni. tulipo- 
toka bandari ya Suezi, haikupata daqiqa sitta, tukaingia 
katika juto lililochimbwa. mto huo, waliouchimba Wa- 
franza, zamani hapakuwa mto, ilikuwa inchi kavu. na 
meli zilipokuwa zikitoka Ulaya zamani, zikenda barra 
Hindi na barra Afrika na barra 'Arab — lazima ku- 
zunguka Capetown kulla pahali zinapotoka. lakini ali- 
pata mtu mmoja h^kima kuchimba ule mto, achanganye 
hizi bahari mbili, bahari ya Ulaya na hii bahari ya 
Musa, maana si mbali. kutokaSuezi hatta kufikaPort 
Said qadiri ya mwendo wa siku tatu u nu§8 kwa 
miguu, na kwenda katika meli saa arba u 'esherin, 
kwani meli haiwezi kwenda upesi, kwa ajili mto mwem- 
bamba. lazima, ikija meli, inayotokea mbele^ bassi ^i- 



1) eBgl. steamer. — 2) Scheiuwerfer. 



- 122 - 

kikatanai Idzima moja ifangiwe kando na moja ipite, 
ndipo ifunguliwe. 

kulla chombo, kinachopita mto wa Suezi, hupimwa 
ukubwa wake na shehena yake, hutiwa be^i, hutozwa 
^ushuru. na ^ushuru huu ghali sana. katika hizi meli 
kubwa za sasa, ikipita marra moja, hulipa qadiri ya 
mark khamsin elf na zayidi q4diri ya shehena yake. 
wenyi mto huo wanapata mali sana , kwani zinapita 
meli nyingi na manowari nyingi, sababu sasa njia ime- 
kuwa qaribu ya barra zote kuHko zamani. 

na mkifika katika mto , marra nyingi hufuata wa- 
toto wadogo na wazee, hufuata meli, wakiomba vyakula 
na mapesa. kulla upande huweza kuwatupia vitu. na 
mtu akiwa mbali, huthanni meli iko katika inchi kavu. 
na mtu akilala katika chumba chake cha meli, hutbanni 
vilevile yumo katika inchi kavu. mto huo unagawa 
sasa barra ya Afrika na barra ya Sham, lakini zamani 
ilikuwa mpaka mmoja, watu wakenda kwa miguu. 

kattikatti ya mto iko bahari ndogo. na zamani ni 
ziwa la maji, huitwa Bittersee. hapo meli hupata kwenda 
upesi na rukh^a kupishana meli. upande wa Mi^ri pana 
mji, unakwitwa Ismailia, zamani alijenga Ismaili Pasha. 
ni mji wa kubadiU hawa, nao ni mji mzuri na bustani 
zake nzuri sana. 

tukiondoka hapo. tukaingia vilevile katika mto 
mwembamba hatta tukafika Port Said. mtu akiingia 
katika Port Said, huwa ghdzia sana na vumbi la makaa, 
maana Idzima kulla meli, inayokuja hapo, hupakia 
makaa. waanawake na waanaume wa hapa huchukua 
makaa. na watu wanaofanya kazi Wanubi na Su- 
dani, nao hodari sana kwakulla kazi, hufanya upesi sana* 

nazo huja mashua nyingi kuchukua ma^abiria na 
kuuza vitu — nguo, na vitu vitamu, na picha^) mbaya 

1) engl. pictare. 



— 123 — 

za ^aibn, na machtmgwa, na mapera, na kofia nyekunda, 
na kuUa aina ya matunda huleta, na vitu vingine vingi. 
na watu wa hapa wevi sana. mtu hujiMc^ari sana ka- 
tika meli, huibia mtu fec^^a na saa, kulla kitu cha 
mali hutaka kuchukua. 

na mtu akishuka pwani, vilevile hupigania watu 
katika mashua. pana vilevile mabichboi wa kupeleka 
watu na kuwaonyesha mji na maduka. lakini khatari 
sana, haifai kuwafuata popote. 

tulipoondoka Port Said, tukaingia katika bahari, 
inayokwitwa bahari ya kattikatti, maana inayokwitwa 
kattikatti — imekaa katti ya barra ya Ulaya na barra 
ya Afrika na barra ya Sham. bahari hiyo ina ghoba 
nyingi na nzuri. nayo ina mawimbi sana, na rangi yake 
kana rangi ya nili. 

siku ya pili tulipoondoka , tukaona kisiwa kimoja 
kikubwa, kinachokwitwa Kreta. na siku ya tatu tu- 
kaona inchi ya Italien na kilima kimoja kikubwa, ki- 
nachoitwa Aetna, kUima cha moto, unaotoka katika 
ardi. kilima hicho kiko katika kisiwa cha Sizilien. 
zamani kisiwa hicho, watu wanasema, kilikuwa pamoja 
na barra Italien. na sasa kimekatika, kimo mbali, meli 
inapita kattikatti. milango hiyo khatari, kwani pem- 
bamba sana, pana fungu, na maji yanavuta sana. na 
zamani merkebu za matanga, wanasema zimezama n^ongi 
sana hapa kwa maji yalivo mabaya, kwani maji yake 
yanavuruka kama mtu anavuruka uji. na mji unau- 
ona hapo ni Messina. mtu akipita usiku, hupendeza 
sana taa zake. ngambo ya pili huitwa Reggio. 

tulipoacha kisiwa cha Sizilien, mwendo wa saa 
themintashara tukafika Neapoli. na hapoNeapoIi ben- 
dari kubwa ya Italien, nao ndio mji wa 'ezi. iwapo 
mtu akiqurubia Neapoli, huona visiwa vidogovidogo ba- 
harini. na katika visiwa hivo pana kimoja kidogo sana, 



- 124 - 

ndio ma arafa, na jina lake Capri. wata wengi hnenda 
wakitazama kisiwa hicho, sababu pana pango. na pango 
hilo inaweza knpita mashna kwenda npande wa pili. 
nalo hntisha. hoitwa pango nili, sababa maji ya hapo 
kama nili, na pango lenyewe nnra lake kama nili sa- 
baba ya maji yake. 

qariba ya Neapoli, sa'a mbili kwenda pale, kiko 
kilima cha moto, kinachokwitwa Vesav. na moto hao 
ametokea katika arcji yapata miaka theminta'shara 
mia a 'asherin, kama wata walinambia, na hatta sasa 
kalla sika anawaka. nao amezamisha miji miwili, ili- 
yokawa hapo qariba ya kilima hicho, miji hiyo ina- 
kwitwa Pompei na Herkalanam. na sasa salfani wa 
Italien anafanza kazi kaichimbaa miji hiyo, ili kata- 
fata ba^ara ya jissi ya moto anavohariba mji. nao 
wamekwisha pata vita vingi katika miji hiyo waliyoi- 
chimbaa. ^ajaba katika wata, waliokawa katika miji 
hiyo, wanaochimbuliwa sasa — mta akiwaona — ha- 
wakata vilevile walivokaa kitako zamani sika, ilivo- 
shaka huo moto, unaokwitwa zaha kwa kiangazija. 

tulipoingia bandarini, akaja robani kutla meli ndani. 
mtu akiingia ndani ya bandari, hupendeza sana mji, 
kwani mji huo uko katika ghoba, umezungusha bandari 
kama boma, na tenna uko kilimani. na mtu akitazama 
yale majumba yalivo mengi na makubwa na meupe — 
hupendeza mno. na mawingu ya hapo hupendeza mno 
katika namna yake, na usiku, taa zinapowashwa , vile- 
vile hupendeza mno. 

tulipotia nanga, zimekuja mashua nyingi sana. 
nyingine huleta ma'abiria, nyingine waUpakia watu 
wenyi matarumbeta na vinanda na matari. watoto wa- 
dogo na waanawake na waanaume huja wakipiga vi- 
nanda na kucheza na kwimba na kukinga miavuli kuom- 
bea mapesa, na wengine walileta matanda^ na mboga. 



•- 125 - 

na picha , na fimbo , na sa'a , na miavuli , na nguo , na 
lozi, kulla aina ya matunda, na kulla aina ya kitu 
kinachouzwa. watu hao vilevile wabaya — huiba. nao 
wanajua ku^ihaki watu kuwanyanganya. 

ba'ada ya kutazama machezo yale, tukashuka mjini 
kwenda hoteli. na mtu akisha fika pwani, vitu hufun- 
guliwa kutoza 'ushuru. na khas^a kitu, wanachota- 
futa — tumbako, ndio khatari, na kitu kipya vilevile. 
na mtu hukuta wachukuzi wengi hapa, na mabichboi 
hupigania mizigo , kama mtu hakutazama sana huibiwa 
vitu vyake. 

tukakaa siku moja katika hoteli, nikenda kutazama 
mji. na katika mji wake si na<}ifu sana — mchafa, 
na wenyewe wachafu. nao hupita, wakitembeza vitu, 
kama kule kwetu Unguja. vyakula vyao mno tambi 
zinazokwitwa makaroni. nao husimama njiani waki- 
chukua mikononi wakila. na hapa pana hari sana wa- 
qati wa jasho kama kule barra yetu. nayo ndiyo inchi 
inayofaa kupanda matunda ya kwetu. 

tulipoondoka Neapoli, tukaingia katika gari la 
moshi, tukenda Rom — Mailand — Luzern — Munchen 
batta tukafika Berlin. tukakaa siku mbili u nuss ka 
tika gari la moshi. na mtu akisha shuka katika gari 
la moshi, hujiona khafifu sana, kama mtu aliyovunjika 
mafupa. 



Safari yangn ya Udoe hatta Uzigna 

na khabarl za Wadoe na mila yao 

inatoka kwa 
Mtoro Mn Mwenyl BakarL 

bismillahi er-rahmani er-rahim! 

hiki qi§sa cha safari yangu zamani nilipokwenda 
Udoe na Uzigua. siku moja nimefikiri moyo wangu, 
mimi kijana mzima sasa, wala sijui safari iliyo yote. 
bassi marra nalikwenda kwa Muhindi kubadili bi^a^a 
pekeyangu, hapana mtu hatta mmoja aliyejua. nili- 
pokwisha kubadili bi<}a'a, kwa siku ya nne nikampa 
khabari mama yangu, nikamwambia: „mimi nataka 
kusafiri". akaniuliza: „unakwenda wapi?" nikamjibu 
— ya kama: ^nakwenda Zigua kutembea na kufanya 
bi'ashara kidogo". mama yangu akaniuliza: ^utakwenda 
na nani Uzigua, na wewe mgeni katika barra?" ni- 
kamjibu: „nakwenda mimi pekeyangu, wa pili muungu, 
atakayenisa^idia kuUa maafa katika njia^. akanambia: 
„nenda", lakini moyo wake hauna furaha. 

bassi tulipokwisha kuagana mimi na mama yangu, 
ikawa kutafuta wapagazi wa kidoe na kizigua hatta 
nikawapata. tukapatana mimi nao hatta tukaelekezana. 
tulipokwisha kupatana, tukaondoka, tukenda hatta 



- 127 - 

takafika skamba, jina lake Nsole, takapamzika katika 
shamba la Mwinyi Maalidi. akaja Mwinyi Maalidi, 
akanializa: ^Mtoro, anakwenda wapi na bi(Ja'a?" ni- 
kamjiba: ,,nakwenda katembea Uzigaa^. akanambia: 
^saJama inshaallah !^ bassi marra Mwinyi Maalidi aka- 
mwita kitwana chake, akamwambia: ,,nenda akamwan- 
gulie madafa bana wako , aje anywe maji", na yeye 
mwenyewe akenda akakata miwa mitata mikabwa sana, 
akawapa wale wapagazi wanga wakatafane. na yale 
kijana akashaka jaa ya mnazi, akatafata kifao, akafaa 
madafa, akaniletea nikanywa. khalafa Mwinyi Maalidi 
akanambia: ,,tafa(}<}ali nataka ashinde hapa panga''. 
nikamjiba : ,,ashanta maneno yako , walakin sika ya 
leo nataka anisamehe, ma'ana nataka nikalale Danda 
leo". bassi wapagazi walipokwisha katafana miwa na 
mingine wakachakaa, na mimi nilipokwisha kanywa 
madafa, marra nikataka rukhsa kwa Mwinyi Maalidi, 
akanishindikiza hatta mwisho wa mashamba ya Nsole, 
khalafa akaradi, nasi takenda zeta. 

tukenda hatta talipofika qariba ya Mkwaja wa 
Mvaani, tukaona embe zimezaa sana. wale wapagazi, 
walivoona embe, roho zao hawakaweza kajizaia, wa- 
kanambia: ;,hapa tutae, tupumzike". na mimi nika- 
wajibu: „vema"; wakatua mizigo. walipokwisha kutua, 
marra nikawaona wanapanda juu ya miembe, waka- 
tingisha embe. na nyingine wanakula juu ya mti kama 
mfano wa popo. kisha wakashuka juu ya miembe, wa- 
kakasanya embe zao, wakatia katika vikanda. 

khalafu takaondoka tukenda zetu hatta tukafika 
mto wa Chatota qariba ya Dunda. tukakutana na 
pazi, anatoka shambani kwake, nikamwamkia, aka- 
nializa: ^anakwenda wapi na bi^a'a?" nami nikamjiba: 
^^nakwenda Zigaa katembea". bassi akanambia: „twende 
nyambani kwangu, akapumzike kidogo^. takenda mimi 



- 128 — 

naye na wapagazi wangu hatta tukafika kwake. aka- 
mwita suria yake, jina lake Vumilia: ^nenda katika 
shamba la muhindi, ukamvunjie mahindi Mtoro". bassi 
na yule suria yake akenda akavunja mahindi, akaja 
akachoma, tukatafuna mimi na wapagazi wangu. hatta 
tulipokwisha, nikamwaga, nikamwambia : mwenemzi ^), 
sasa nataka kwenda Dunda, sababu nimeehoka sana". 
akanambia: „vema, walakin lini safari yako?" nikam- 
jibu: „kesho a§-§ubuhi". akanambia: ;,na mimi kesho 
ntakuja huko kwa ndugu yako'*. tuzidi kuagana. 

tukaondoka, tukenda hatta Dunda. tulipowa§ili, 
wapagazi wakatia ndani mizigo. nami nikaingia ndani, 
nikamwamkia mke wa ndugu yangu, ma'ana ndugu 
yangu alikuwa hayupo barazani, amekwenda kutembea. 
marra akapata khabari, ya kama nimekuja, naye marra 
akarudi nyumbani. tukaamkiana na kupeana khabari 
kama niliyo nayo. 

hatta as-§ubulii akaja pazi, tukamwamkia, akaniu- 
liza : „utasafiri min gheri ya kwenda katika maqaburi 
ya wazee wako?" Abdallah, ndugu yangu, akasema: 
„kweli pazi maneno yako^^ marra tukaondoka, tukenda 
maqaburini tukazuru. tulipokwisha tukaja nj^umbani, 
wakanihimizia chakula nikala. nilipokwisha wakanam- 
bia: „mbona unakwenda pekeyako Uzigua? nawe 
mgeni, hujasafiri!" nikamjibu: „ntafanyaje? nataka 
kufanya safari moja ya barra". wakasema: ^haifai^. 
wakanipa mtu moja kufuatana naye. na ndugu yangu 
mdogo Slemani akasema : „nami ntampeleka hatta 
Zigua". 

bassi nikawaaga, tukaondoka tukaenda hatta tuka- 
fika Sanganzeru mbele ya Dunda. nikaonana na Mkwe- 
lengala, mkubwa wa Sanganzeru, naye akataka kuni- 



1) mirenye mji. 



- 129 -• 

chukua kwake. nikamwambia : ^sipati kwenda kwako, 
kunra^i sana, sababu wingu la mvua linakuja, nami 
nataka kwenda kulala TJsako'^. bassi tukenda zetu 
mudda wa sa'a moja ikanj^a mvua kubwa sana, ikawa 
nimeuzika sana, nikajuta kusafiri kwa ta'abu ya tope 
katika njia na mashimo yamejaa maji. nikaona 'azabu 
kubwa sana, wala hapana pahali pa kupumzika. bassi 
tukenda — marra nimeingia katika shimo la inaji, marra 
nimeteleza kwa tope zilivo nyingi — hatta tukawa§ili 
Usako imekuwa usiku auwali ya 'isha. nimechoka 
sana, sina nguvu. 

tulipofika Usako, marra nikamwona Mwinyi Shelie, 
ndugu yake pazi. tukaulizana khabari yeye na mimi. 
akaamru mkewe kufanyiza chakula upesi. marra akaja 
ndugu yake, pazi Tandukizi jina lake. nikamwamkia, 
na khalafu tukazungumza , akanambia : „unakwenda 
wapi?^ nikamwambia: „nakwenda Uzigua kufanya 
bi'ashara kidogo". akanambia: ^utaiweza pekeyako 
bi'ashara ya Uzigua?" nikamjibu: „sababu nini?" 
akasema: „mbuzi wao ao ngombe wanauza ghali sana, 
na wewe mgeni". nikasema: „hai(Juru , ntatazama, 
nikaona mna makhla§a katika bia^sbara — ntanunua, 
na kama hamna — ntawacha". bassi marra akaja ki- 
jakazi, akasema : „chakula kimekwisha". Mwinyi Shehe 
akajibu: „mwambie apakue^. kikapakuliwa chakula, 
akaleta kijakazi, tukala pazi na Mwinyi Shche na mimi. 
tulipokwisha kula, pazi alitaka kuweka maongezi. ni- 
kamjibu: „nisamehe mvcle wangu, nataka kulala, sa- 
babu nimechoka sana kwa mvua na matope". tukaa- 
gana mimi naye na kupeana buriani. 

hatta a^-^ubuhi na mapema tukaondoka, tukaingia 
katika pori la Mwidu. pori hilo (Ja'ifu sana, simba 
hutembea usiku na mchana. siku chache qabla ya ku- 
pita sisi katika safari, mwenyi safari amefuatana na 

Y e 1 1 e n , Safuri s» Wftiiia^eU. 9 



— 130 -* 

kirongozi wake , akatokea simba njiani , akamkamata 
mwenyi safari, alikuwa juu ya punda, hakupata kum- 
shika sana, lakini alianguka chini. marra simba aka- 
mrukia kirongozi, akenda naye. mwenyi safari ali- 
poondoka, akatazama mbele yake, kirongozi wake ha- 
yupo — simba amemchukua, sababu safari yalikuwa 
nyuma, na wao walikuwa mbele pekeyao, na simba 
amekuja kama mfano wa radi. 

hatta tulipotoka katika pori la Mwidu, tukaingia 
Shakini, tukenda kwa Mdoe mmoja, jina lake Mtengwa 
Kidedede. tukapumzika, sababu jua lalikuwa kali sana, 
na kiu imetushika. 

na katika inchi y a Wadoe na khabari zao na dasturi zao 
nitawaelezea mambo yote ba'ada yakwisha safari yangu. 

hatta siku moja tukaondoka, tukenda kulala Wame 
kwa Mzigua mmoja, mji wake mbaya sana. kuna taka 
nyingi na mavi ya ngombe mengi sana na vidudu ka- 
tika kitanda — mtu hawezi kulala. bassi tukalala, 
nami moyo wangu unawaza usiku na uche hima, tuon- 
doke katika mji huo. 

bassi usiku ulipokucha, tukaondoka, tukenda ku- 
vuka mto wa Wame. na mto huo mbaya sana, una 
mamba wengi na viboko. na mtumbwi wao mdogo 
sana. lakini tukavuka salama hatta ngambo ya pili. 

kama safari kubwa inataka kuvuka hapa, kwanza 
hupiga bunduqi katika maji kufukuza mamba katika 
maji, 'askari na wapagazi wapate kuvuka kwa miguu, 
sababu mitumbwi haba. 

na kule ngambo tukaona Wazigua, wamejifunga 
vita, wanataka kwenda kupigana wenyewe kwa wen- 
yewe. nikamwauliza Mzigua moja : ;,wanagombea nini?" 
akanambia: „wanagombea mipaka ya inchi, huyu ana- 
sema >upande huu wangu«, na mwingine anasema »upande 
huu wangac, ndio sababu yao^. 



^ 131 -^ 

nikenda zangu hatta nikafika katika mji wa yale 
jumbe Kingaru. mji wake mzuri sana, ana mhuzi wengi 
sana na ngombe. akaniqaribisha, akanipa kiti, nikakaa 
kitako, akaniuliza: ;,wewe kijana wa wapi?" nikam- 
jibu: „kwetu Bagamoyo". akasema: ^wazee wako wote 
wazima?*' nikamwambia: „baba yangu amekufa". bassi 
akamwita mke wake akamwambia: „fanyiza chakula 
hima^^ tenna tukazungumza mimi naye, wakaja Wa- 
zigua wengi sana kunitazama, moyo wangu ukafanya 
khofu kidogo. marra chakula kimekwisha tukala. aka- 
niuliza: ^umekuja kufanyiza nini huku ZigUa?" ni- 
k^mwambia: „mimi mgeni katika barra, nasikia kwa 
watu killa siku Zigua nzuri sana, bassi moyo wangu 
umetam'ani kuja kuiona Zigua^. akaniuliza: „hii bi(}a^a 
unataka kununua nini?" nikamwambia — kama: ;,ki- 
nachofa'a pwani nitanunua tangu mbuzi hatta ngombe, 
tangu ngombe hatta mpira^^ akasema: ;,vema, kwanza 
nakutaka usare — wewe uwe ndugu yangu, sababu mimi 
sina ndugu". nikamjibu: ;,vema". 

akamwamru mtumwa wake kwenda kuleta mbuzi, 

akaja mbuzi akachinshwa, likatolewa ini. akaja mdu- 

milizi na kinoo na wembe, akaniweka juu ya kichwa 

na huku anasema: „wewe mungwana, umetoka pwani, 

Kingaru amekutaka urafiqi. nawe umekuja na bida'a. 

Kingaru akatwae doti moja ao mke wa Kingaru aka- 

twae doti moja, na weye ukaqa§irika, ukenda pwani 

kumshitaki, kwa sababu ya doti yako, Kingaru aka- 

fungwa na sirkali — weye ufe. ao umeona 'adui ya 

Kingaru, anamteta Kingaru, na weye ukamsa'idia 'adwi, 

ukasema ^kweli Kingaru mbaya" — ufe. ao umemwona 

Kingaru ao ndugu ya Kingaru katika mji wako na 

weye usimtazame kwa chakula ao kwa maji — ufe 

weye na wa kwenu". ba^ada ya maneno hayo, aliyo- 

nambia mimi, na Kingaru huambiwa kama haya. ba'ada 

9* 



ya kudniniliza akachanja acbale, akatwaa ini la nyama, 
akachanganya kidogo cha dama yeta, akatapa, tukala 
kipande Kingara na kipande mimi. tolipokwisha^ akaja 
mkewe, nikampa jora ya kaniki na kitambi na ashanga. 
nayeye nikampakanzana kofia, akawarafiqiyanga sana. 

khalafu nikamwambia: „sasa nataka kafanyiza 
bi'ashara". akanambia: „kanako mbazi wazari na 
ngombe wazari mbali sana, wewe hana haja na kwenda, 
kaa hapa, walakini toa mta wako mmoja, na mimi 
ntatoa mtu wanga, tawapeleke kanako mbazi wazuri, 
wakanunae^. nikamjibu: „vizari sana^. hatta a§-9ubuhi 
wakaondoka, wakenda na wale wapagazi wangu ku- 
nunua mbuzi na ligombe. wakashinda kule waliko- 
kwenda. hatta siku ya pili wakarudi na mbuzi na 
ngombe wazuri, nikafurahi sana. 

ba^ada ya siku sitta nikamwaga, akanambia: „na- 
taka nikupe watumwa wangu na mbuzi wangu na 
ngombe wangu, uende nao Bagamoyo ukauze, sababu 
hawa watumwa wajinga". nikamwambia : „vema«. 

nikaondoka mimi na wapagazi wangu, tukenda 
hatta tukaiika Wame. jua limekuchwa, na mtumbwi 
hapana. mashauri yakatupotea. na pahali hapo ni 
njia ya simba , na katika mto mamba anakamata sa- 
maki. khalafu nikawambia : „hapana mashauri illa tuji- 
tose — mwokozi muungu'^ wapagazi wakasema : ;,ndio 
mashauri yako, walakini mamba anakamata samaki^. 
nikawambia: ;,yuko mbali kidogo". wakasema: ^haya". 
bassi nikasema: „ewe rabbi tunu§uru watumwa wako 
kwa siku ya leo". tukajitosa na maji yanavuta sana. 
muungu akatuvua, na yule mamba asituone hatta tu- 
kavuka ote salama. 

tulipofika ngambo ya pili, tukapanga nyumba kwa 
Mdoe mmoja, jina lake Luaga. na pahali hapo pana 
^aridi nyingi sana. wale wapagazi wakahimiza chakula 



— 133 — 

tukalala. hatta as-ijabahi takaondoka, takenda mchana 
kutwa, hatta mshuko wa al-'a^iri tukafika Usako kwa 
pazi Pandukizi. akaja pazi na ndagu yake tukaam- 
kiana. akaamru tenna mke wake kufanyiza chakula. 
hatta tulipokwisha , akaniuliza; „safari yako nzuri?** 
nikamjibu: „al-hamdu lillahi^. bassi akanambia kha- 
bari, iliyopita Usako, ya kama mama yake amekufa. 
nikawapa mkono wa ta^azia. 

hatta usiku tukalala, as-subuhi nikamwaga pazi 
na Mwinyi Shehe, tukaingia katika nyika ya Usako 
kwenda Mwidu. na hiyo njia tuliyoipita yalikuwa ya 
zamani — yalikufa. tukaifuata tukakuta siafa wengi, 
wote wamechanganyika — wanapigana vita. na vita 
vyao 'ajabu kubwa. Asili yake mdudu mmoja katika 
wale siafu aliuawa na wenziwe, tenna wale siafu wa- 
kafanya vita, lakini kwanza walikwenda siafu watatu 
kuuliza khabari. walipofika wale siafu, nao wakauawa, 
tenna wale wengine wakajua, ya kama kuna vita kweli. 
nao wakaondoka wakenda katika vile vita wakapigana. 
na kupigana kwao hawapigani wote, wengine wana- 
pigana, wengine wanachukua walio na madonda, na 
wengine huwachukua wale waliokufa, hawaqubali ku- 
wawacha. na mapigano yao huumana na meno juu ya 
kichwa hatta afe. akisha akenda kwa mwingine. nao 
waqaidi sana, hawa wakifa — wanakuja wengine, na 
nyuma hawarudi, wajapokwisha wote. kazdlika wale 
wanaowapata katika vita wenyi madonda huwapeleka 
katika mashimo yao, wakawaweka, wanaopona wata- 
pona na watakaokufa watakufa. 

kazalika vita vya sangara. hawataki kuona moto 
katika njia. wakiuona moto, watajikusanya wote san- 
gara, wakauzime moto. na kuuzima kwao huuzima na 
mate. nao watakufa wengi. hawa wanakwenda na 
hawa wanarudi, na wengine wanachukua jama'a zao 



- 136 — 

aliyekamatwa na simba. kumpuni ^) alitaka mtu kerani 
Mtoni kungojea safari zinazopita kutoka barra. ame- 
patana na Mw'arabu mmoja, naye akaqirri akenda kukaa 
pale kivukoni. na pahali hapo desturi yake killa mwaka 
waqti wa masika mamba hukamata mtu na simba kazalika, 
panakwitwa Kiyembayemba. siku hizi yule Mw'arabu 
amelala usiku, akasikia mlangoni kama mfano panapo 
mtu, akastuka katika usingizi, akenda pale mlangoni. 
alipoushika mlango — akakutana na simba. simba ali- 
pomwona Mw'arabu , alimpiga makucha ya kichwa. 
Mw'arabu akapiga makelele. simba aliposikia kelele yake, 
alimkamata kichwa alimtoa nje. na wale watu, walio- 
kuwa ndani ya nyumba , wote roho zao zalikuwa na 
khofu. simba akamla yule Mw'arabu. 

hatta a§-subuhi wale watu wakapeleka khabari kwa 
kiimpun. kiimpun alipopata khabari, ya kama mtu wao 
ameliwa, akenda nyumba ya serkali kupeleka khabari. 
serkali aliposikia maneno ya kiimpun, alimwamru bana 
wa 'askari kupeleka mtego Mtoni na mbuzi mmoja. 
akatega mudda wa siku mbili, siku ya tatu akanasa 
yule simba. wakaja watu kuleta khabari, ya kama 
simba amenasa, akaondoka bwana wa 'askari pamoja na 
'askari, wakenda hatta panapo mtego. walipofika ku- 
taka kumqaribia, simba akanguruma kwa ukali, hawa- 
kuweza kufika panapo mtego. akaamru kumpiga. ri§asi 
wakamleta mjini, wakamtembeza mji mzima, watu wote 
wakamwona. wakatega marra ya pili mtego, akanasa 
simba mwanamke. hatta siku ya saba' akanasa simba 
mwingine mwanamume, jumla yao walikuwa simba wa- 
tatu wamenasa kwa siku saba^ 

nimesikia khalafu khabari nyingine ya simba ali- 
yenasa, lakini hawakumpiga. zamani moja katika mrima 

1) Verstummelt aus Eompagnie. Gemeint ist die Deutsch-Ost- 
afrikanische Gesellschaft. 



— 137 — 

kule Lindi palikuwa na simba hukamaia watu killa 
siku. wakamfanyia mtego kumtega. hatta siku moja 
akanasa. siku ileile palikuwa na mwanamke wa kizungu 
anapita kutembea. yule mwanamke alipomwona simba, 
roho yake ikaingiwa na oga sana, sababu bakumjua ya 
kama amenasa. mbele hakuweza kwenda, wala nyuma 
hakuweza kurudi. khalafu moyo wake ukarudi, fahamu 
zikamreje'a, akareje*a mbio mjini, akatoa khabari mjini, 
ya kama simba amenasa. yule mwenyi mtego alipo- 
sikia, akajifunga na bunduqi yake, akenda hatta alipo 
simba na Wazungu wengine naye pamoja. alipotaka 
kumpiga yule simba — ri§asi yake yalikuwa mboYu 
— mshindo haukutoka. simba alipoona mshindo wa 
bunduqi haukutoka, akamrukia akamkamata. wale wen- 
ziwe aliwofuatana naye, walipomwona mwenzao ameka- 
matwa, na wao wakakimbia. katika mbio zao walizo- 
kwenda mmoja khofu ilimshika, akaanguka chini, naye 
alifuatana na boi wake, akamwangukia juu yake, moyo 
wake ulithanni ndio simba ananikamata sasa. marra 
akapiga kelele nyingi sana akaondoka akazidi kwenda 
mbio, fahamu hana, akenda kujitosa katika mto, na huo 
mto ulikuwa na khatari ya mamba, lakini amenusurika. 
na mwenyi mtego, aliyekamatwa na simba, alipiga ma- 
kelele mengi sana, simba akaona uchungu — akamwacha. 
lakini amemtia kidonda mwanzo wa kifuani hatta miguuni. 

nikashinda Dunda , hatta as-subuhi nikenda mjini, 
walAkin niliporudi nimepitia njia nyingine. nimepita 
njia ya Yombo. kwanza nalivuka Chatota, khalafu ni- 
kenda mto wa Mtakashari. nilipotoka mto wa Mta- 
kashari , nikaingia mto wa Chasimba. khalafu nikenda 
zangu, nikavuka mto wa Chombe, lakini ulikuwa ume- 
kauka hauna maji. lakini waqti wa masika mto huo 
huwa na mamba. 

nilipotoka Chombe, nikaingia Vikukuni. mashamba 



— 138 — 

haya wanalima Wandengereko , lakini inchi wenyewe 
"Wazaramu. nilipotoka Vikukuni, nikenda Matimbwa. 
na bayo mashamba ya Matimbwa mazuri sana, mabonde 
yake na inchi yake rutba sana. hustawi kuUa mbega 
— mtama, mpunga, mahindi, hatta miwa na ndizi, wa 
kazalika minazi. na asili ya mashamba hayo wenyewe 
Wazaramu, qabila yao Wanzerekera na Wavyuma na 
Wapandeni — ndio wenyewe. bassi tulipofika pale 
Matimbwa, nikenda kwa babu yangu, jina lake Mwenyi 
Makubi bin Chuma, naye ndiye mkubwa wa katika 
inchi hiyo. aliponiona, akanihimizia chakula, nikala. hatta 
waqti wa al-'a§iri nikenda mashamba ya Nsole. nili- 
potoka Nsole, nikaingia Bako. nilipotoka Bako, ni- 
kenda Ugeni. na pale Ugeni pana shamba la Tshanzi 
Mdumi. nikenda nikaonana naye. akataka kuniangulia 
madafu, nikamwambia: ;,jua limekuchwa, sasa nataka 
kwenda mjini^. bassi akanishindikiza hatta Bongwa, 
khalafu akarudi. 

nilipotoka Bongwa, sikusimama illa nimewasili mjini 
Bagamoyo. nilipofika Bagamoyo, akaja mama yangu 
na ndugu yangu mwanamke na jama'a wengine wa- 
mekuja kunihongeza, ma'ana — mtu akisafiri akirudi, 
huja watu kumhongeza, humpa mkono wakamwambia: 
„hongera"; naye hujibu: ^al-hamdu lillah". marra ni- 
kafanyiziwa uji nikanywa, khalafu nikoga, nikavaa nguo 
nyingine, khalafu nikenda mskitini kusali, magharibi 
nikarudi nyumbani, nikalala hatta as-subuhi. 

nikamwita dalali, akaja nyumbani, nikampa vile 
vitu, nilivyonunua Udoe na Uzigua. akapeleka sokoni, 
akauza jumla. nikampa mbuzi na ngombe wa yule ra- 
fiqi yangu Kingaru. akauza jumla, akaniletea fe^^a, 
nikawaqabi(Ji wale watumwa wake. wakalala hatta 
a^-^ubuhi wakenda zao. nikawambia: „salamu kwa bana 
""^nM sana, nami, muungu akinija'ali, ntakuja marra 



~ 139 — 

nyingine kumtezama^. wakasema : „vema''. bassi tangu 
safari hij'^o hatta sasa bado kwenda upande huo, simjui 
yule rafiqi yangu mzima ao amekufa. 



khabari za Wadoe. 

mwanzo wa maneno. 
maneno haya yanayokuja ba'ada ya kuandika safari 
ya Udoe ni khabari za Wadoe na dasturi zao. nimezi- 
pata kidogo kwao, zamani niliposafiri, na nyingine ni- 
mezipata katika mji waqti wanapokuja na bi^ashara zao 
kuuza. mna wengi wanajua maneno ya kisuaheli, hao 
ndio nilivokuwa nikiwauliza dasturi zao. nami waka- 
nambia, nikazikusanya katika kichwa, na sasa nataka 
kuziandika zote. na dasturi za bin Adam nyingi sana. 
mtu huzaliwa na wazee wake, katika udogo wake hu- 
shika dasturi za wazee wake. akikua nyingine huzi- 
shika, nyingine akaziwacha. na katika qabila za mrima 
na za barra mila yao mingi inafanana, na mingi ina- 
kuwa mbalimbali. nami sasa nitaandika mila ya Wadoe 
qadri nitakapojua. 

khabari za Wakamba na Wadoe na 

mapigano yao. 
zamani za kwanza katika mirima katika inchi, 
inayokwitwa sasa Udoe, mlikuwa na watu huitwa Wa- 
kamba. walikuwa watu wabaya sana na jeuri nyingi 
sana. watu, waliokuwa katika mirima, mashauri ya 
kufanya yakawapotea. khalafu pakaondoka mtu, akenda 
Kutu, akamkuta pazi, akakaa katika mulki wake, aka- 
mwambia: „mwenemzi pazi, nimekuja kwako, nataka 
vita uende ukaipige pwani, na hiyo pwani inchi nzuri 
sana". pazi akamwuliza: „'alama yake nini inchi hiyo?^ 
yule mtu akatoa chumvi, akampa pazi. pazi akaonja 



- 140 — 

chumvi, ikampendeza sana, sababu yeye haijni chumvi. 
khalafu akamjibu: „vema, nimesikia maneno yako*^. 
pazi akapeleka khabari kwa watu wake wote, wakaku- 
sanyika kwa pazi kusikiliza amri. bassi khabari ya 
pazi ikawa killa siku anasema: „kesho tutakwenda 
pwani^ ; siku nyingi zikapita, wala asende. 

na yule pazi ana ndugu yake mwanamke, jina lake 
Mlalukali. alivomwona ndugu yake Lukali *), killa siku 
amekaa tu, wala hana hamu ya vita, akaqasirika sana, 
akamwambia: „sababu nini amekuja mtu kutoka pwani, 
amekualika vita, na wewe sultani na hamu ya vita 
huna? kama wewe unaogopa, mimi ntakwenda pwani 
nikapigane". Lukali aliyosikia maneno ya ndugu yake, 
ghacjiabu zikamshika. pazi akapeleka khabari tenna kule 
Usukuma, akawaita Wavira na Wanyamwendo, waje 
wafuatane pamoja kwenda pwani. marra akafunga sa- 
fari ya vita. wakazidi watu kukutanika, wakawa wengi 
sana. vikatoka vita. hatta walipofika kattikatti ya 
njia, wakakuta jeshi myingine ya vita. pazi akatrfajjabu 
sana — ya kama: „nani yule mwenyi watu wengi kama 
mimi?" akashinda pale pazi, safari haikwenda, akatuma 
mtu kwenda kuiuliza ile jeshi, inatoka wapi inakwenda 
wapi. marra. mjumbe akarudi , akamjibu pazi — ya 
kama : ;,ile jeshi ya Tshanzira ^) haina pahali ma'alumu 
pa kwenda illa wanatembeabassi". pazi akafanya ura- 
fiqi na Tshanzira. ba'ada walipokwisha urafiqi wao 
pazi na Tshanzira ikawa safari moja kwenda pwani. 

khabari ya yule mwanamke Mlalukali. 

siku moja tumbo limemshika sana, akaugua siku tatu, 
hatta ya nne akafa. Wadoe ^) wakapata khabari , ya 

1) Der friihere Name des pazi. — 2) clia nzira = cha njia. 

— 3) Nach Vertreibung der Wakamba wurden die an der Euste 

H uiederlassenden Wavira, Wanyamwendo, sowie ein Theil der 



-^ 141 -^ 

kama Mlalubali amekufa, wakaja wakamtaka kwenda 
kumzika. walipompata wakafanyiza mashauri ya kumla. 
khalafu wakamkatakata wakamla. ikawapendeza nyama 
ya mtu, ndio mwanzo wa kula watu Wadoe, khalafu 
wakaondoka, wakenda ^atta wakawa§ili pwani. wakam- 
kuta Mkamba katika mji amestarehe. 

maneno ya vita. 

pazi alipowasili pwani, marra ali'azimu vita kumpiga 
Mkamba. khabari ya Wadoe kupigana kwao naMkamba : 
Mdoe, killa akimwua Mkamba, humkata nyama yake kama 
mfano nyamayambuzi, na khalafuhuitia katika majungu, 
wakaipika, wakisha wanakula. kazalika nyingine wana- 
choma wakala. vikawa vita vikubwa sana. Wakamba wa- 
lipoona mambo ya Wadoe wanakula watu, roho zao zi- 
kaingia khofu, wakakimbia, wakauacha mrima. na pazi 
akapata inchi, na khabari ya Wakamba imekwisha. 

majumbe, walio qaribu, walipomwona pazi hodari 
sana, ameweza kumpiga Mkamba, hatta akamwondosha, 
wakamwambia pazi : „sasa wcwe mume, sisi waana- 
wake". na ma'ana hiyo wameiweka mila, tangu za- 
mani hizo pazi haonani na jumbe. na katika ba'acji ya 
Winde na Sa'adani mwene haonani na mwekambi ^). 
katika daraja hizo, tulizozitaja, pazi kuonana na jumbe, 
ao mwene kuonana na mwekambi, katika watu wawili 
— mmoja wapo — atakufa. dasturi hiyo hatta sasa 
katika mrima. na mwanzo wake ni hivo vita. 

tureje'e tenna kwa pazi. ba'ada alipopata inchi, 

eigcnen Leute Lukali's von den ubrigen Kiistenbewohnern Wadoe 
genannt und zwar weil in ihrer Unterhaltuog fortwahrend das Wort 
doe als Bejahung, Betheuerung etc. vorkommen soll. 

1) Alle jumben von Gama bis Uvinje heissen jumbe mwekambi 
oder diwani mwekambi z. B. jumbe mwekambi Ismail, Bana Kheri 
bin mwekambi Juma^ Der jumbe mwekambi steht seinem Bange 
nach uber den jumben z. B. von Bagamoyo , er steht direct unter 
dem mwene, hat aUo denselben Rang wie der shaha bei den Suaheli, 



- 142 - 

pazi akawambia majumbe: „mimi mtu wa barra, siwezi 
kukaa pwani^ nami nataka kwenda zangu^ hapana vita 
tenna, mna mashauri gani?^ majumbe wakasema: ^sisi 
hatuna mashauri, kama utakdlosema wewe — kwetu sisi 
bassi". pazi akawambia: ;,inchi nnawapa mkae, wala- 
kini mjue sana, ya kama mimi ndio mwenyewe. wa 
kazalika killa mwaka mnipe kanda langu la inchi, 
ma^ana ^ushuru". majumbe wakauliza : ;,nini kanda lako 
unalotaka? twambietujue". pazi akaweka dasturi : kulla 
mwaka kuja katika mji kutwaa bi(Ja*a. naye aliwaon- 
yesha mvinje^), akawambia: „killa mwaka mweke biija'a 
na visua mwanzo wa chini ya mvinje hatta juu, hilo 
ndilo kanda langu". wakaqubali majumbe. 

bassi pazi akenda zake Kutu, walakini zamani ana- 
pokuja katika mji kutaka kanda lake, huwa kishindo 
kikubwa kama mfano wa vita. Wa'arabu na Wahindi 
na Wasuaheli wote hufunga milango na maduka, wala 
watu hawatembei sana siku hiyo, ma'ana huja na watu 
wengi sana, bassi kama kitu watakachokiona — watachu- 
kua, wajapomwona mtoto wa Mw'arabu — humchukua. 
bassi khalafu majumbe humqaribisha pazi, wakatafuta 
bicja'a, iliyo nzuri, wakaipanga katika mvinje, na kha- 
lafu humpa pazi akenda zake. 

na dasturi hiyo imekaa siku nyingi katika mrima, 
ya majumbe kumpa pazi kanda lake, walakini khalafu 
majumbe waliondoka wakaenda kwa Seyyid Barghash 
wakamwambia: ^Seyyid, tunataka neno hili utuondolee 
kwa mapazi^ *). khalafu Seyyid Barghash akaweta ma- 
pazi wote, akawambia: „sasa hakuna kutaka kanda la 
inchi kwa majumbe, illa kaeni ndugu moja*'. na ma- 
pazi wasimrudi jawabu Seyyid Barghash, wakasema: 
„vema, tumesikia". ikesha khabari ya kanda. 

1) Baum. — 2} Die Ubrigen pazi im Kustengebiete hatten 68 
unterdessen dem pazi aus Kutu nacbgemacht. 



- 143 - 

khabari ya Wadoe na Wazaramu. 

ba'ada y a kapata ile inchi ya mrima, wakagawana pazi 
apande wake Zaramu yote na Mdoe apande wake ba^ada 
ya kavaka mto wa Ravu mkaranga wote — mwenyewe 
mwene. hokuma ya Winde hatta Shakini na Kwere — 
mwenyewe mwene, hupatana na majambe wa Winde Ma- 
kame ya Shani ^) na Mwekambi ^). na hokama ya Baga. 
moy hatta Benderessalama na Zaramu yake — mwenyewe 
pazi, hapatana na majambe wa Bagamoyo hatta Bender- 
essalama. hao ndio mwisho wa asili ya mrima zamani. 

mlla yao ya Wadoe. 

dastari ya mtoto kazaliwa. 

ba^ada ya sika saba' mtoto hapewa jina. akizaliwa 
mtoto mwanamame, hupewa jina la baba yake, aliyezaa 
baba yake , na akiwa mtoto mwanamke , hupewa jina 
la bibi yake, aliyozaa mama yake. ao yule mtoto ma- 
jina yake humwuguza — hutafutiwa jina jingine katika 
ndugu ') wa kwa baba ao ndugu wa kwa mama. na 
jina hilo humpa babu yake ao bibi yake. na kama watu 
hao wamekufa, jina atampa baba yake ao mama yake. 

na yule mtoto humtazama sana katikakulala kwake, 
asilale kifudifudi ^). iwapo atalala kifudifudi — bassi 
mtoto huya hawamlei, husema mtoto huyu mbaya. 

na iwapo ametoa meno ya kwanza ^), humtia katika 
ungo, wakampeleka kulla nyumba zilizomkhu§si. siku 
hiyo hufurahi sana. na yule mtoto humtunza, killa mtu 
humpa kitu alicho nacho, killa nyumba, atakayopelekwa, 
harudi billa ya kupata kitu. 



1) Die jamben von Winde heissen alle Makame ya Shani. — 
2) Die jamben von Qama bis Uvinje heissen alle Mwekambi. — 
8) Verwandtschaft. — 4) auf dem Gesicht. — 5) unteren Schneide- 
Kfthne. 



— 144 — 

na mtoto anapoota meno ya juu kwanza — ha- 
wamlei, wanasema mtoto mbaya, humwita kibi. hum- 
tupa amma huwapa watu wengine wanaopita kumlea, 
ma'ana watu wa qabila nyingine, wasio na mila hii. 
na wazee wake wakimlea — hupatwa na mara^i, sababu 
wana khofu nyingi sana. 

na hiyo siku ya saba', anayopewa jina yule mtoto, 
humlaza kattikatti ya mlango , akaja kungwi , akamtia 
katika ungo, akisha humweka chini kungwi. akashika 
mchi, na ule mchi huweka juu ya kifua cha mtoto, wa- 
lakini si sana — kidogokidogo. huweka ule mchi marra 
saba' juu ya kifua cha mtoto. marra ya kwanza hu- 
mwambia : ;,shindia moyo wako, ukipewa kitu na watu 
wengine — ukitapike " . ma^^ana y ake watu wengine ma'adwi, 
humpa kitu yule mtoto, akachanganya na uchawi, akala 
— hu^urika. marra ya pili humwambia : „shindia moyo 
wako, ukipewa maji na watu wengine kuyanywa — yasi- 
kae tumboni, marra uyatapike". na marra ya tatu hu- 
mwambia : ^shindia moyo wako , ukisikia maneno ya 
watu ya siri, usiwe mwongo — ukayatoe^^ na marra 
ya nne humwambia: „shindia moyo wako mtoto, huwi 
mwenyi iitna kugombanisha watu*. marra ya tano 
humwambia maneno yaliyofanana na haya hatta kutimu 
marra saba^ huhasibu marra saba' , ma'ana yake zin- 
diko ^), wanamzindika mtoto, anashikwa na watu wengi. 

na dasturi yao katika kulea *) mtoto kama Wasua- 
heli na Wazaramu, ma'ana mwanamke akiwa analea — 
hatwaliwi na mwanamume mudda wa mwaka. na kama 
atatwaliwa na mwanamume — mtoto ataharibika, ata- 
kuwa na nyogea. na hiyo nyogea mtoto kuUa siku 
huhara , wala hawi mnene , huwa mwembamba sana. 



1) Zaubermittel , dass das Kind bewabrt bleibe. — 2) Brast 
geben. 



- 145 - 

tiyo ndiyo nyogea. bassi yataka wapatikane watu, 
wanaojua dawa ya nyogea, wamfanyie yule mtoto. na 
kama hapana mtu — atakufa mtoto. 

Wasuaheli wote wameshika tabia* kiyo, illa mwana- 
mume akiwa na wake wawili anaweza kulala na mkewe 
wa pili na mtoto ha^uriki. na mwanamke akiwa ana- 
lea, huwa na wivu sana, naye huwa mkali kama mu- 
mewe anatembea. 

dasturi yaWadoe tangu kuwa wadogo hatta 

ukubwa wao. 

Wadoe hawana dasturi ya kupeleka watoto wao 
katika jando. tangu asili mila hiyo hawakuiweka 
Wadoe, illa sasa, sababu wanakwenda killa marra ka- 
tika miji, nao wanalala na waanawake, walio katika 
miji, bassi waanawake wanawambia : ^sababu nini ninyi 
waanaume wazuri hamwingii jandoni?" bassi wale Wa- 
doe wakireje'a kwao, hutafuta mangariba, wakawatahiri. 
ao mle katika mji hutafuta pahali, akamwita ngariba 
akamtahiri. na akenda kwao, huwapa khabari kama 
alivofanyiza. pakitokea mwingine yamempendeza mambo 
yale, naye hufanyiza. lakin sasa wengi wanatahiriwa, 
wakesha wanakwenda katika mji, wakatafuta wa'allim, 
wakawafundisha kusali na kuUa mambo ya haramu na 
lialali. na wengine wanajua kusoma, lakini si wengi, 
wanaojua kusoma. na wakesha kujua mambo kama 
hayo, si mno kupenda kureje^a kwao, hushika sana dini. 
kwao wanakwenda kutezama jama'a zao, wakesha hu- 
reje^a pwani. na akiwa katika mji, jina, alilokuwa nalo 
kwao, huliwacha , hupewa jina la kiislamu. na akitaka 
kuoa anaoa kwa mazehebi ya islamu. 

mambo ya mtoto mwanamke aliyevunja ungo. 
ma'ana yake ba'ada ya kupata miaka kumi na minne 

Telten, Safari sa WaenaheU. 10 



- 146 - 

ao kumi na mitano bassi huwa mwai*i ^), na ma^ana ya 
kwitwa mwari — yule mtoto hutoka na damu, ndio 
ma'ana ya kwitwa mwari. bassi yule mtoto akiona 
ametokwa na damu, asinyamaze kimya, lazima alie sana, 
hatta aje mama yake ao bibi yake wamwulize: „una- 
lilia nini?" naye awaoneshe darau iliyomtoka. na wale 
wazee wake wakiona damu, watajua, ya kama amekuwa 
mwari. bassi tenna hakai katika nyumba ya wazee 
wake, atakuja kungwi lake, ambebe, ende naye hatta 
nyumbani kwake, amwoshe na kuUa siku kumfundisLa 
dasturi ya mambo yote ya kike. hatta ukapata mwezi 
mmoja, wazee wa yule mtoto na kungwi lake watatoa 
khabari kwa watu wote, ya kama mwari anataka ku- 
chezewa ngoma. bassi wakesha sikia wale jama'a zake 
wote, ba^ada ya siku saba' hupika pombe nyingi sana 
za mwari kwenda katika mkole'^). na huko kunako 
mkole, ndiko kunako mizungu *) mingi sana. na ma'ana 
ya mkole — mti, jina lake mkole. mwari hukaa chini 
ya mti huo kimya, hasemi wala hali. na watu wana- 
cheza ngoma mchana kutwa hatta jioni, ndipo wana- 
porudi majumbani. na yule mwari atareje^a kwa kungwi 
lake. tenna hana jina jingine, killa siku jina lake 
mwari, hatta aolewe azae mtoto, khalafu atakwitwa 
mamiye mtoto. 

na dasturi ya mwari — nguo havai kifuani; ma- 
ziwa huwacha wazi, nguo yake huvalia kiunoni. ukipata 
mwaka mmoja, hufanyizwa pombe marra ya pili, wa- 
kacheza ngoma, hiyo ndiyo marra ya mwisho. tenna 
mwari hutoka nje, akatembea na kusema na watu, sa- 
babu zamani, alipoanza kuvunja ungo, hana rukh^a 

1) mwari wird jedes junge Madchen mit Beginn der erstcn 
Menstruation genannt. Sie behalt diesen Namen so lange bis sie 
ein Kind bekommt, dann wird sie meist mamiye Mtoro, mamiye 
Khamisi etc. genannt. — 2} Baum, — • 2) mizungu ya kike. 



^ 147 — 

knsema na mtn , wala kucheka na mtu , iDa yeye na 
watu, walio katika nyumba anayokaa. kama hakutimi- 
za mwaka — nyumbani na nje hatoki. 

naye mwari si Idzima juu yake kunyoa nywele za 
kinena pekeyake. afanyapo mambo kama haya, na 
wazee wake wakamjua, akazaa mtoto — hawamlei, wa- 
tamwua, ma'ana yake si dasturi mtoto mwanamke 
mwari kunyoa nywele za kinena pekeyake , ijla kwa 
amri ya kungwi lake. hiyo ndiyo dasturi ya mtoto 
mwanamke mwari. 

dasturi ya mtoto mwanamke akiwa anataka 

kuolewa na mume. 

yule mume humposa baba yake. na baba yake 
huambia ndugu zake na jAma^a zake wote, na wao hu- 
sema: ^sisi hatuna maneno, walakini maneno kwa bibi 
yake na mwenyewe mke^^ bassi khabari huambiwa 
bibi yake na yule mtoto mwanamke. bibi yake husema : 
„mimi nimequbali na mjukuu wangu amequbali, wala- 
kini mume tunataka kumwona". bassi yule mume hu- 
pelekewa khabari — ya kwamba: ^wakwezo na bibi 
zako na babu zako wote wamekuqubali , wa kazalik^ 
na mchumba wako amekuqubali, walakini mke anataka 
kuonana nawe kwanzi^. bassi yule mwanamme ata- 
kuja katika nyumba ya bibi huyu panapo mchumba 
wake, akakaa naye pekeyake kuzungumza naye. hatta 
jioni atakuja bibi yao kuwatazama. yule mwari aki- 
chekacheka, bibi yake atamwuliza: „khabari gani?" 
yule mwari atasema: ;,huyu ndio mume wa kunioa 
mimi". bassi na bibi yake atafurahi sana. marra ata- 
kwenda kufanyiza ugali wa mtama, ulio mzuri sana, 
na kuku wa kuchoma amletee. akisha kula, yule mume 
ataaga kwenda zake. na yule bibi atapeleka khabari 
kwa baba yake, ya kama mwari ndiye mume anayem- 

10* 



_ 148 - 

taka. bassi babiye mtn atasema vitu vya nposa wa 
mtoto wake. 

wa kazalika yule mome iwapo jongoo^) — hali- 
pandi mtungi, Ao hupanda marra moja juu ya mtungi, 
khalafu likaanguka, bassi yule mwanamke hachekicheki. 
akija bibi yake kamwuliza „wamwonaje mwanamume 
huyu" , yule mwari hunyamaza , hasemi wala hacheki. 
bassi mwanamume khanithi hafai. kama ametoa fe<}da 
yake, watamrudishia. na kama bado kutoa, hawaitaki 
fe^^a yake, na yule mume haji tenna. na bado mwen- 
yewe mume hamtaki — baba yake wala mama y^ke 
wala babu yake hawamwozi kwa nguvu. 

na khabari ya uposa wao yaliknwa kuposana kwa 
nguo doti arba'ini, na ushanga, na vitambi sitta ao 
saba', na mbuzi tangu wanne hatta sitta, walakini sasa 
wanaposana kwa fedda reale 'esherini na mbuzi vile- 
vile kama watakavopatana. walakin ukesha mpata mtoto 
wa kidoe kwa dasturi ya mrima — umepata mwanamke, 
ma'ana ana adabu nyingi sana na moyo wake unaoga, 
una khofu ya ugoni, hawi na macho ya nje kama wen- 
gine. huo ndio mwisho wa dasturi hizi. 

khabari ya kuoa mtoto mwanamume. 

kama anataka kuoa mke, shurti aonekane hodari 
sana, anaweza kulima na kujenga nyumba pekej^ake. 
ba^ada ya kwisha kubaleghi, atamwambia baba yake 
— ya kama: „mimi nataka mke". na baba yake aki- 
mwona mtoto wake hodari sana, anaweza kazi zote, 
atamwuliza : ;,umemtafuta mchumba ao bado ?" kama 
amempata, atasema: „nimempata mchumba, amenipen- 
deza". bassi baba yake atapeleka posa kwa wazee wa 
mwanamke. wakiqubaliwazee wamwanamkeposa, kama 



1) impotent. 



— 149 — 

yule babiye mume anaweza kutoa fe4(Ja yote kumposea 
mwanawe — atatoa. na kama maskini — hana kitu, 
mwenyewe mtoto atatoa fetjda ampe baba yake, na 
baba yake apeleke kunako uposa. walakin maneno ya 
uposa : watu walio katika mji wanasema „posa", Wa- 
doe wanasema kufunga zengere" ^). 

bassi akesha oa hupata h^shima kubwa kwa wakwe 
wake. na dasturi ya ukwe wa kidoe, mtu hali na 
mkwewe ^) pamoja, wala katika nyumba ya mkwewe 
haingii. akifanya mambo kama hayo amekuwa hana 
adabu , watu wote watamcheka. na Wadoe mkwe '^) 
humpenda sana, killa kitu cha tunu humpa. na waoWadoe 
hawana fungate^) katika 'arusi siku saba' kukaa katika 
nyumba. hiyo si dasturi yao. wala mtoto mwanamke 
si sherti kuweka kizinda hatta siku jbl ^arusi. 

qi§sa cha kuoana kwao kwa Wadoe. 

mtu mwenyi kutaka mwanamke wa kidoe kumwoa, 
ba'ada ya kupatana mwanamume na mwanamke, kwanza 
aende kwa babu yake na bibi yake, aseme nao sana, 
tenna awafurahishe avvape kitambi killa mtu kilicho 
kizuri. wakesha furahi watasema na babiye mtu, ya 
kama „mume huyu ndiye mume wa kumwoza mwari, 
ma^ana mwari anampenda sana". bassi babiye mtu ha- 
semi maneno. ba^ada wamequbali watu hao, marra 
ataozwa. 

na kuozwa kwao hawaoi kama islamu, sababu wao 
hawana dini wala hawajui kusoma, wala hawana mw'al- 
limu wa kuwafundisha dini iliyo yote. wamekuwa kama 
mfano wa vipofu wasiwo macho. bassi khabari ya kuoa : 
siku ya kuoa hukutana watu, wakaja kwa babiye mke, 
na mume na jama^a zake vilevile. babiye mke hutamka; 



1) Ehe. — 2) Schwiegerelteru. — 8) wie bei den Suaheli. 



— 150 - 

akamwita yule 'arusi, hnmwambia: „nnakapa mtoto 
wanga huya , ndio mke wako. na kulla pahali unapo- 
taka kwenda naye rukhsa, walakin kwa lugha ya kidoe". 
na yule mume huqubali maneno yale. marra atatoa 
ushanga na jogoo la kuku , ampe babiye , huo ushanga 
ndio nikaha yao. ba^ada ya kwisha pakiwa , pana 
pombe hutolewa, watu wakanywa. na babiye mke hu- 
pika ugali mwingi wa mtama na mhindi, na kitoweo 
nyama ya kuku ao mbuzi, iwapo wanaweza mambo 
hayo. na kama hawawezi — maskini, hufanya pombe 
qadiri ya watu watakaokunywa, ma^ana dasturi kubwa 
kwao. 

na ba'ada ya kwisha kuoa yule mume , huja wa- 
tani ^) zake , wakamtania *) , humwambia : „mwanamke 
huyu humpati, illa utupe utani wetu". bassi yule mame 
atatoa utani awape. na akitaka kuingia katika nyumba, 
kazalika atakuja babu ya mke , atamwambia mume : 
^nataka poka mke^) wangu". na ma'ana „poka mke" 
— „umeninyanganya mke wangu^. bassi yule mume 
hawezi kufanyiza uqaidi, sababu hiyo dasturi, atatoa 
kitu ampe babu yake. ba^ada ya kwisha mambo hayo 
yote, mke ame§ihi kuwa wake. tenna mume ana khi- 
yari kukaa katika mji wa wakwe zake, ao kwenda pa- 
l^iali atakapo na mkewe. 

Wadoe wazuri sana, khas§a waanawake. ma'ana 
watu, walio katika miji, wanapenda kuoa watoto wa 
kidoe, sababu dasturi yao nzuri. wa kazalika mtu, 
akioa mwanamke wa kidoe , mfano wake kama aliye- 
nunua mtumwa. ma'ana mume wake akifa, harudi kwao, 
atakaa katika nyumba ya mumewe, na kule kwa wazee 
wake atakwenda kuwatazama tu. 

1) Yerwandte desselben Stamme6. — 2) kutania heisst jemandem 
Yon den Stammverwandten das gewohnheitsmassige Geschenk ver- 
abreichen. — 3) Hier ist mke scherzweise fiir mjokua gebraacht. 



- IBl ^ 

khabari ya kuachana. 

mwanamke na mwanamume wanapotaka kuachana, 
katika watu wawili mmoja ataanza ugomvi, mume ao 
mke. akiwa mume, atalala na mwanamke mwingine, 
aje as-subulii , mwanamke akitaka kusema , humjibu : 
„unanitakia nini?" mwanamke hunyamaza. na akapika 
chakula, humwambia: „chakula hiki kibichi, mimi siki- 
wezi kukila"' na katika maongezi humtaja yule mwa- 
namke, aliyelala kwake, ya kama mwanamke mzuri 
sana, anajua mambo mengi, bassi yule mwanamke hu- 
qasirika sana, hupeleka maneno kwa wazee wake. na 
yule mume havimcjuru, killa siku hufanyiza mambo ya 
kumkirihi. tenna mwanamke akimwona anazidi killa 
siku kufanyiza mambo mabaya , naye mwanamke ata- 
fanyiza uzuri wa kikwao. akisha atapika chakula, awache, 
afunge mlango, atoke, ende kwa mwanamume, anayem- 
penda, akazungumze hatta hamu yake imwishe. aka- 
rudi nyumbani, mume wake ameqasirika, atampiga sana, 
na khalafu yule mwanamke atakwenda kwa wazee 
wake. tenna mwanamume atakuja kwa wazee wa mwa- 
namke kumtaka mke wake. mwanamke atamjibu : ^^mimi 
kwako siendi, hapo uliponikuta — kwetu, na sasa uta- 
kaa papa hapa^. bassi mwanamume, kama anampenda 
mke wake , atambembeleza , amwangukie miguu , kha- 
lafu mwanamke atamfuata. na kama hampendi atamwu- 
liza : „utanifuata ao hunifuati?" mwanamke atajibu: 
^sikufuati". atamwambia: ^unataka nini sasa?" mwa- 
namke atamjibu : „wewe sikutaki, nakuona kama ndugu 
yangu". mwanamume akisikia neno hilo, marra huqa- 
§irika, bassi atamwacha. 

na kuwachana kwao si kama islamu kuandika td- 
laqa na kumpa mahari ao kusamehe mahari. hawana 
dasturi hiyo, illa humwambia baba yake mke — ya 



— 152 — 

kama: ;,mtoto wako amefika^. na babiye mtn hujibu: 
„amefika". bassi mwanamume atatafuta mwanamke 
mwingine, na mwanamke atatafuta mwanamme mwingine. 
hiyo ndiyo khabari ya Wadoe kuachana kwao. 

khabari ya kuzika. 

kama mtn amekufa , dasturi ya Wadoe hupeleka 
khabari kwa watu, walio jama'a zake. nao wote huja, 
na kuUa mtu huchukua sanda yake doti ya bafta ao 
zayidi kuja kuzika. bassi watu wakesha kukutana, hu- 
amru sanda kukatwa na kushonwa. hatta inapokwisha 
kushonwa, humtia yule maiti katika sanda, wakisha 
humweka juu ya kitanda , walakini tenna huja watani 
wake kumtania, sherti wapewe 'ada yao. na kama ha- 
wakupewa 'ada yao — maiti hatoki kwenda kuzikwa, 
ma'ana ndio dasturi yao. na ba'ada ya kwisha kuzika 
huenda kwa mganga kutezamia, sababu gani iliyomwua 
maiti huyu? amekufa kwa amri ya muungu, ao ame- 
rogwa? bassi iwapo amerogwa na mchawi, wanamjua, 
watamkamata wamfunge kamba, kwa dasturi ya zamani 
na yeye mchawi watamchoma moto, lakin sasa wana 
khofu. 

na kuzika kwao: maiti akifa hawamwoshi kama 
islamu, humzika vilevile. nao hulala tanga siku tatu 
ao saba'. illa khitima hawasomi, wala hawana dasturi 
ya kuvunja fungu ^) katika qaburi ba'ada ya siku ar- 
ba'ini, walakini, kama wanataka kwenda kuzuru ka- 
tika qaburi, hupika pombe ao togwa. siku ya kwenda 
katika qaburi, hutia pombe katika kibuyu na unga 
wa mtama, wakenda hatta panapo qaburi, humwaga 
unga na pombe juu ya qaburi. na kama amekuja 
mkewe katika qaburi, kama mumewe amekufa, hulia 



1) Grabhugel nach 40 Tagen ebenen wie foei den Suaheli. 



— 1B3 - 

sana. na kuUa mwaka, wakitaka kuzura, dasturi yao 
ni kama hiyo. 

wa kazdlika siku ya kuzika, kama ana ndugu yake 
yuko mbali kidogo, nao wamezika pekeyao, hawakum- 
ngoja, akija, ataqasirika sana, na kama hawakupatana 
mashauri — vitakuwa vita. labda atoe amri ya kuzika 
baba yake ao ndugu yake — juu ya hayo ataqasirika. 
hiyo ndiyo khabari ya kuzikana kwao Wadoe. 

khabari ya mwene anapokufa. 

siku ya kufa mwene kwanza hawatoi khabari, ya 
kama mwene amekufa, illa wanajua watu walio katika 
n^nimba. hatta as-subuhi hupelekwa khabari kwa mwene 
mwingine, ya kama mwene fulani amekufa. na khalafu 
walemamwene *) wotewatakuja, wakafika katika nyumba 
ya maiti. huja na ngoma ya msiba, nayo hupigwa vi- 
zuri sana, haipigwi illa amekufa mwene ao mtu mkubwa 
katika Wadoe. na khalafu wale kina mwene wakesha 
kukutana, na sanda zimetimia, na kuUa ^ada iko tayj^ari, 
khalafu mwene atatoa amri ya kunadi sanda ya kuUa 
mtu, aliyoleta, tangu ndugu zake hatta jama^a zake. 
na huyo anayenadi sanda jina lake kibirikizi. ba^ada 
ya kwisha kunadi, sanda itaamrishwa kushonwa. wata- 
kuja watani kutaka utani wao. watapewa, na khalafu 
watafurahi watasema ; „hache kula". watarukaruka kwa 
furaha nyingi, sababu ndio dasturi yao. khalafu wa- 
takwenda wakachimbe qaburi wale watani. na yule 
maiti katika kitanda watamchukua wao hatta qaburini. 
bassi ba'ada ya kwisha qaburi kuchimbwa, huletwa 
pembe , ikawekwa katika qaburi , ikafukiwa pamoja na 
yule maiti. wakisha zika, atakuja tenna kibirikizi kwa 
mwene kuuliza khabari ya tanga: „pana tanga ao ha- 
pana?" na mwene atajibu: „lipo tanga siku saba'^. 

1) plur. wene und mamwene. 



— 158 — 

simami illa katika mji wa mwene. na wengine limngia 
ndani ya mwita kuwatazama wata waliokaja na yita. 
kama pana vita — watapigana, na kama hapana vita 
— watasikiliza amri, inayotoka kwa mwene. kama 
kuna vita viko mbali, atawambia — ya kama: „nendeni 
katika mji wa fulani mkaapige, sababa jeari, hasikii 
amri yanga". bassi Wadoe hawairadi amri ya mwene 
wao. na vita vinapoingia katika mji, mwenyewe mwene 
naye hapigana. na anapopigana hajifanga bandaqi na 
ata na mishare na sime yake kianoni. 

na vita kama viko mbali, sika ya kataka kwenda 
vitani kwanza hatambika ^) katika maqabari, hapeleka 
pombe na anga, ndipo wanapokwenda kapigana. illa 
iwapo vita vimewatokea ghafla katika mji, imekawa 
Idzima kapigana billa ya katambika. haya ndio maneno 
ya kilingo cha mwene, yamekwisha. 

khabari ya nyamba^zao mfano wanavojenga. 

kwanza hakata miti ya kasimamishia nyamba, na 
khalafa hakata fito za kufangia viwambaza. tenna 
haenda mwitani, wakachana kamba, ma'ana kamba zao 
zinatoka katika magome ya mti. vikesha timia vita 
hivyo, hapima kiwanja cha nyamba. na tenna hachimba 



1) Am Orabe der Yerstorbenen mit denselben reden. Die 
Suaheli sagen auch kufyagia maqaburi d. h. sie liegen auf den 
Knien, reinigen mit den Handen das Grab und sagen ihren ver- 
storbenen Angehorigen, was sie fiir die nacbste Zeit vorhaben und 
erbitten sich deren Beistand. Vor einer Reise in's Innere z. B. 
besucht der Suaheli das Grab .seiner Eltern und spricht etwa fol- 
gendes: ^nimekuja kwenu, wazee wangu, mimi msafiri. muungu 
anifungulie safari yangu, nuakokwenda niseme na watu vema, neude 
salama, nirudi saiimini. na nitakaporudi nitawakumbuka kwa ki> 
jungu ao karamu. bi' ashara yangu itoke, na matdjiri yangu niseme 
nao vema. 



- 159 - 

mashimo kwa duwara, wakesha hatia miti ya kasima' 
mishia nyumba katika yale mashimo. na tenna hu- 
chimba shimo kattikatti, hiyo ndiyo nguzo kubwa. wa- 
kesha huvifunga viwambaza na vinapokwisha viwam- 
baza hufunga iito za juu, ndio wanasimamisha msonge ^). 
na nyumba zao mfano wake kama mwavuli, zina nguzo 
moja katti. walakin iwapo imejengwa vizuri, hukaa 
miaka mingi sana. 

mwanamume akijenga nyumba, hatta ikesha, hu- 
fanyiza pombe ao togwa, akawaalika jama^a zake — 
ya kama: „kesho nnawataka mje kwangu, kuna pombe, 
nataka msa'ada wa nyasi^)^. bassi wakesha sikia, killa 
mtu atakwenda mwituni kunako nyasi, akakate killa 
mtu mzigo mmoja wa nyasi, walete kwa yule jama'a 
yao ; wakesha wanywe pombe. hio ndio karamu yao. 

kazi ya mwanamume imekwisha katika nyumba, 
sasa kazi ya mwanamke. mwanamke akiona mume 
wake nyumba amekwisha kuijenga, naye atafanyiza 
pombe, awambie waanawake wenziwe — ya kama: 
„siku fulani nawataka kwangu, kuna pombe ya kukan- 
dikia nyumba". bassi waanawake wakisikia, hatta siku 
wanayojua, leo tunakwenda katika kandiko, killa mwa- 
namke huchukua mtungi wake wa kutekea maji ya 
kukandikia nyumba. hatta wakafika, marra watakwenda 
katika shimo la udongo. wengine wanachimba udongo 
na wengine wanachukua, wengine wanaponda na ku- 
kandika na kuteka maji. na huku wanakwimba nyimbo. 
mudda wa siku mbili nyumba imekwisha yote kukan- 
dikwa. 

tenna mwanamume atapanda juu kuwezeka, na 
ma'ana ya kuwezeka ni ile nyumba kufunikwa ma- 



1) Dach. — 2) Die Wadoe verwenden umotomoto-Gras zum 
Decken ihrer HUtten. 



— 160 - 

nyasi juu, wasipate jua wala mvua. wakisha wata- 
hamia. 

na nyumba zao hazina vyumba wala kumbi, wa- 
najenga behwa^), meko, na pahali pa kulala, na choo 
kidogo si mbalimbali, illa choo kikubwa wanakwenda 
mwituni kufanya haja zao. na katika nyumba zao 
wanazisafi sana. ukaingia moyo wako haukirihiki, illa 
mtu aliye mchafu tangu zamani, huwezi kukaa nyum- 
bani mwake. haya ndiyo majenzi yao Wadoe. 

khabari ya mji wao Wadoe. 

"Wadoe miji yao wanapotaka kuijenga, sharti wata- 
fute mwitu ulio mkubw^, mwenyi miti yaliyo na imara. 
na khassa ule mwitu ukawa na maji yapo qaribu, 
huupenda mno. wakesha uona mwitu, umewapendeza, 
killa mtu atashika munda na shoka, waukate mwitu, 
na majani kuyapiga moto. hatta ukesha husimamisha 
jengo, wakajenga majumba katti ya mwitu. na katika 
pembe ya mwitu hufanyiza boma la miba. na miba 
hiyo khatari sana, mtu mwengine hajui kama mna 
miba illa wao wenyewe. na mfano wa miba hiyo: 
huchonga miti , ikawa na ncha iliyo kali. wakisha 
wakaizika killa pahali, mji mzima, na mbele ya lango 
lao kazdlika, ma'ana hilo ndilo boma lao. illa husaza 
njia moja ya kutokea. huko hawatii miba ^). ikawa- 
tokea khatari ya vita, watoto wao na waanawake wao 
huwapitisha katika njia hiyo isiyo miba. na wenyewe 
waanaume huziwia mji kusikiliza mwisho wa khatari, 
wakiweza kupigana — watapigana, na kama hawawezi 
— watafuata njia, waliyopita watoto wao, wauwache 



1) grosser Eaum, der alles vereiaigt. — 2) Die Spitzen sind 
so verborgen, dass man sie nicht sehen kann. Nur auf den den 
Bewohnern bekannten Wegen sind keine« 



— 161 — 

inji. na huko wanakokwenda kuna mwitu mwingine 
ulio mkubwa. wakaingia katika mwitu huo, mtu mwin- 
gine hajui kama mna watu humu. hukaa kimya, wa- 
kasikiliza hatta vita vishe. ndipo wanapotoka nje. 
na lango lao la pili, jina lake kiri, hulifunga marra 
tatu. hufunga kwa miti, iliyo mikubwa, na kamba. 
kwa vita vyao wenyewe kwa wenyewe hupigana siku 
nyingi. illa vita vya mzinga hatta sa'a moja haipati. 

wa kazalika katika mji wao ndani ya mji majani 
ya vyakula mahindi ao mtama, na kulla matakataka 
hatta majivu ya moto hawamwagi katika mji, illa 
wanamwaga nje ya mji. mudda wa miaka mitatu pale 
wanapomwagia majivu na mataka panakuwa clmguu 
kubwa. na hiyo chuguu hawavunji kabisa, huwacha 
vilevile hatta wakihama. 

wa kazalika kuni zao za kupikia sharti za kuchagaa 
miti yake, hawapikii ovyo billa ya kuchagua, ma'ana 
mna kuni nyingine — mzio ^) , haziingii katika mji ku- 
pikiwa. na kama mwanamke mgeni amevunja ukuni, 
usioingia katika mji, na wenyeji hawakuuona ule ukuni, 
ukatiwa jikoni — bassi haipati mudda wa sa'a wataona 
majoka yanaingia katika mji, ao usiku simba ataingia 
ndani ya, mji. na akiingia simba , hatoki illa apate 
mtu kumla. bassi wenyewe wakisha ona ule ukuni 
katika jiko , marra watautoa. wakesha watafanyiza 
dawa zao za kuondoa majoka, na simba asirudi tenna 
katika mji ma'ana miji yao wanapojenga huijenga kwa 
zindiko*), kulla nyama asiwaduru. na ba'ada jua 
likatu^, hawapaliani moto, sababu wanachelea mambo 
kama hayo ya simba na nyoka. 

1) Yerbot. — 2) d. h. sie machen dawa, stecken einen Stein 
oder Holz mit den nothigen Zaubermitteln an einem Kreuzweg vor 
dem Ort in dic £rde, damit derselbe vor Schlaugen und wilden 
Thieren bewahrt bleibe. 

y 9 1 1 e n , Safari za WasaaheU. 1 1 



— 162 - 

na tabia' yao wanapojenga pamoja, mmoja usiku 
akipiga makelele, mnyama kama amemwingilia katika 
nyumba ao mwizi — bassi fahamu wote watatoka nje, 
wajifunge sime, wakamsikilize mwenzao jambo lililom- 
pata. huo ndio mwisho wa maneno hayo. 

nguo za Wadoe. 

a§ili zamani Wadoe walikuwa hawajui nguo, wali- 
kuwa wakivaa magome ya mti. huyaponda, wakesha 
wakayasuka na nyuzi, wakavaa. na jina lake mavazi 
hayo yanakwitwa kiyombo. bassi mwanamume husuka 
viyombo viwili vya mke wake, kimoja hujifunga mbele 
na kimoja akajifunga nyuma, yamekwisha mavazi yake 
mwanamke. na mwanamume kazalika. na hivo viyombo 
haviwi virefu, mpaka wake magoti bassi, na mwanzo 
wake kitovuni, kichwa na mabega vi wazi, hapana kitu 
cha kujifunika. na wakizaa mtoto, kazalika humfanyizia 
bwende ^), akavaa kiunoni, wakamfunga mbele, nyuma 
hana kitu. na wengine wanajua kusuka viyombo, wen- 
gine hawajui, wananunua. kuna watu wengine hawana 
kazi illa hivo viyombo. na kuuza kwao hupatana kwa 
themani ya mhindi ao mtama, sababu zamani walikuwa 
hawajui mapesa wala fedda, walakin sasa wameknwa 
werevu, wanajua killa kitu, wanavaa nguo kama watu 
wengine, waanawake wanavaa leso na kaniki, ao huvaa 
doti ya shuka moja. na waanaume huvaa shuka, wa- 
lakin huishona pande mbili, jina lake kigwembe. na 
kama hawezi kuzipata shuka mbili pamoja, huvaa shuka 
moja mwanzo wa kitovuni hatta katika magoti. bassi 
amekwisha, hana kofia kichwani wala kanzu maungoni. 



1) Die Wadoe nennen jedes Einderkleid bwende, die Suaheli 
sagen shegele pl. macb. Doch ist ihnen auch der Ausdruck bweode 
bekannt. 



- 163 - 

na asiku wtoapotakd kulala, zile nguo alizovaa 
mchana, na usiku Atajifunika ileile. na kama w^qti 
wa baridi huweka gogo la mti, wakalichoma moto, 
wakaliweka qaribu ya kitanda, bassi ule umotomoto 
ndio mfano nguo y^ pili, sababu nguo ya kujifunika 
hawana .usiku. na mwanamke akiwa na mimba — sani 
huvaa kaniki. hio ndio dasturi ya mavazi yao "Wadoe. 

khabari ya nguo zao wanavofanyiza. 

namna wanavofanyiza nguo zao: hawazifui, illa 
huzivaa tangu kutoka dukani kwa Mhindi hatta zikawa 
chakavu. bassi zinapokuw^ chakavu, huzitia mafuta 
ya nyonyo, waanaume na waanawake hufanya kama 
hivo. na hayo mafuta ya nyonyo asili yake mti wa 
mbono, huzaa matunda, wakaj'^achuma, wakesha waka- 
yaanika ju^ni hatta yakakauka. na khalafu huyapika 
katika mitungi hatta yakawiva. tenna huchuja yale 
mafuta , huyatia katika vibuyu , wakayaweka. na ma- 
futa yake dawa sana kwa maradi ya mshipa ^), iwapo 
mtu mgony wa, akichuliwa ^), hupata uzima. 

wa kazalika wale walio mardadi wanafua nguo 
zao, lakin si killa siku. amma mafuta zayidi wana- 
tumia katika nguo , wa kazalika na kupakaa maungo 
mazima waanawake na waanaume. na nguo zao bu- 
weka chini ya mchago wanapolala , ao huzitia katika 
kilindo , ao mtungi, ndio masanduqu yao. na nguo 
ikiwa kukuu hawaitupi, huiweka vema hatta waqati 
wa vyakula, mashamba vinapowiva, humpa mtu ungojezi 
wa kungojea vyakula mashamba visiliwe na nyama, 
ndege ao nguruwe. ao hutokea mtu, aliye maskini, 
kutafuta nguo, iliyo kukuu, kununua kwa them^ni 



1) Rheamatismas. — 2) kuchiia bei Bheumatismas mit Ri- 
cinusoel fest einreiben. 

11* 



— 164 — 

ndogo, sababu ngao mpya hawezi kuipata. tiyo ndiyo 
khabari ya ngao zao wanavofanyiza. 

khabari ya waanawake mavazi yao 

katika kiuno. 

waanawake wa kidoe mwanzo wa kapata 'omri wa 
miaka knmi hunanuliwa ushanga na wazee wake mwingi. 
akesha ule ushanga hutungwa, ukasukwa kama mfano 
wa mtu, anayesuka mkeka. temia ukawa na kiwimbo, 
kilicho kinene, mfano wa mguu wa mtu. na khalafu 
yule mtoto mwanamke huvaa katika kiuno chake. huo 
ni uzuri mkubwa kwa Wadoe. na akiwa mwanamke 
mkubwa, huwa na ushanga mwingi. bassi anapouvaa 
mwanamke, akiwa mwembamba wa kiuno, akivaa 
ushanga huo, atakuwa mnene kiuno chAke. nao huvaa 
wanapotoka nje kwenda kutembea, walakin wanapotaka 
kulala huuvua. nao hutangulia kuvaa ushanga, na 
khalafu akavaa nguo. na ushanga huo wote huuvaa 
vijana na wazee. na akifa hurithi mjukuu wake. na 
kama hana mjukuu, bassi haurithiwi na mtu mwingine. 
na wenyewe wamezoea uzito wa ushanga huo. huchu- 
kua mtungi wa maji , na mitungi yao mizito , waka- 
panda juu ya vilima upesi. na mwanamke akiwa na 
mume, humnunulia ushanga huo kwa wingi. na kama 
hakumpa, hawapatani mashauri nj^umbani, killa siku 
ugomvi, sababu hapana mwanamke wa kidoe asiyekuwa 
na ushanga huo kiunoni mwake, ajapokuwa maskini, 
amcqirri kukosa vitu vyote, walakin apate ushanga. 
na wao Wadoe waanaume, mwanamke akivaa ushanga 
huu, hufurahi sana. 

wa kazalika siku, wanayoalika na ngoma, bassi 
siku hiyo ndipo wanapojipamba. katika miguu huvaa 



— 165 — 

vitmdi^), na mikononi kazalika huvda vitindi. na kha- 
lafu atavaa kaniki, ajitande kitambi, atie mafuta ya 
nyonyo katika kichwa. na anapokwenda vile vitindi 
hulia miguuni. na hivo vitindi shaba kama sengenge, 
huikunja duwara qiasi cha miguu yake na mikono yake, 
na khalafu hufanya uzuri mkubwa. na kidoleni huvaa 
pete za risasi, na shingoni akavaa ushanga, walakin 
si mwingi. wakesha wakenda ngomani. hayo ndio 
mavazi ya mwanamke wa kidoe. 

khabari za nywele zao waanaume na 

waana wa ke. 

waanawaume wengine wanasuka na wengine wana- 
nyoa. na kusuka kwao kwanza huosha nywele na 
majani ya mkunungu na maji yaliyo moto kidogo. na 
majani yake yanateleza sana maji yake. akesha osha 
kichwa, huleta udongo mwekundu, khalafu huzisukd 
zile nywele, na kupaka udongo juu yake. akesha suka 
hutia mafuta ya nyonyo kichwani. huo ndio msuko 
wa waanaume. 

wa kazalika waanawake wanafanya kama hivo. 
mwanamke hanyoi nywele zake, illa anayetoka katika 
uzazi, ba^ada ya kwisha kuzaa kwa siku arba^ini, hu- 
nyoa nywele zake, amma kama hakazaa hazinyoi. wa- 
lakin waanawake namna wanayosuka nyingine na wa- 
anaume namna nyingine, bali^) wote wanatia udongo 
mwekundu kichwani na mafuta ya nyonyo. waanawake 
wanasukwa na waanawake wenzao, na waanaume ka- 
zalika, walakin khabari ya kusuka waanaume yalikuwa 
zamani, sasa mno wananyoa. na waanawake misuko 



1) suah. sengenge Messing- oder Eupferdraht , den sie in 
Spiralen drehen.. — 2) aber. 



— 166 — 

ya kizamani wameiwacha, wanasuka namna ya sasa. 
kazalika udongo mwekanda hawaatamii sana. 

na sika ya kwenda ngomani mwanamke wa kidoe 
haosha nywele zake, akesha akazisaka kwa msako wa 
zamani, akavaa kaniki yake chini, akajitanda kitambi 
barawaji, na migaani akavaa vitindi, na mikononi ka- 
zalika. bassi sika hiyo mwanamke, kama ana mame, 
hamqabalishi kwenda pekeyake, na akikataa — uta- 
kawa agomvi. ba'ada ya kwisha kasaka nywele, la- 
zima asoni hatinda sekini^) ma'ana hiyo sekini mwa- 
namke hazidi kawa na haiba aso wake. na jina la 
kidoe sekini inakwitwa denge. waanaame wengine ha- 
tinda sekini, lakini sherti awe na ny wele nyingi. lakini 
waanaame wananyoa dawara kichwa kizima, waana- 
wake wananyoa mbele ya uso. lakini kama hajaolewa, 
si desturi kunyoa denge, kusuka haicjuru. 

namna ya meno yao. 

meno yao ya Wadoe yanaota kamili kama kwa 
watu wote, lakini ba'ada ya kuwa mkubwa, hutaka 
kufanya uzuri, huwashauri wazee wake — ya kama: 
„nnataka kupanya mwanya*)". tenna huitwa fundi, 
akaja na vyombo vyake, wakamwambia: „tanataka 
umpanye meno huyu kijana". wakesha patana naye 
yule fundi, watamleta yule kijana mbele ya fundi am- 
panye. na kupanya kwake huja na vyuma viwili, ki- 
moja hushika mkono wa kiume, na kimoja mkono wa 
shoto. tenna humpanya kama mfano wa mtu, ana- 
yefanyiza nakshi katika ubao. lakin desturi ya meno 



1) Die Frauen rasieren Stirn und Schlafen aus, wahrend die 
Manner einen Ereis rund um den Kopf herum ausrasieren lassen. 
— 2) sie splittern die beiden obern Vorderz&hne ab bis sie spitz 
werden und so eine Lucke (mwanya) entsteht. 



— 167 ~ 

wanayoyapanya — meno ya juu, lakini ya chini hawa- 
yapanyi. na hayo ya juu si yote illa meno mawili. 
nayo hawayapanyi yakiwa na ncha kama meno ya 
paka, illa qadiri ya kujua mtu huyu amepanya. ka- 
ztilika waanawake vilovile wanapanya, lakini wana 
qabila wanawopanya, wengine hawapanyi. na yule 
fundi akisha, humpa mchele wake, sababu si desturi 
kupanya burre. na ile siku anayopanya, hawezi kula 
chakula kilicho moto , illa kipoe. wala pale anapo- 
kwisha kupanywa, marra hawezi kula chakula, illa 
upite mudda kidogo. huo ndio uzuri wa meno yao 
Wadoe. 

kazi wanazofany iza waanaume kwa Wadoe. 

waanaume ba'ada ya kurudi mashamba kulima, 
hutoa kicha ^) cha muyaa na kisu, wakisha hutandika 
jamvi , wakakaa kitako , wakachana '•') muyaa , na huku 
wanatafuna muhindi mteke^j wa kuchoma. wakisha 
chana ule muyaa, huanza chanzo *) cha biimbo ^) kusuka 
qadiri pima settini. likesha bambo hushona jamvi 
lililo kubwa. linapokwisha jamvi, hupeleka Winde 
kuuza. jamvi moja hupata rupia u nu§s. na khalafu 
hununua chumvi, akanunua mavazi, khalafu akarudi 
kwake. 

na kazi ya pili husuka vikapu vikubwa na vidogo. 
vikapu vikubwa kazi yake, wanapovuna mashamba, 
hutilia muhindi ao ratama, wakachukua majumbani. 
wa kazalika vingine hupeleka Winde kuviuza. na vi- 
kapu vidogo vilevile. 

wa kazalika husuka na vitanga. na hivo vitanga 
msuko wake duwara, lakin vikubwa sana, huvisuka 



1) Bundel, auch tita la muyaa. — 2) in Streifen schneiden. — 
3) weich. — 4) kleiner Anfang. — 5) Mattenstreifen. 



— 168 — 

kwa wlngi, wakiwapelekea Washihiri, wanavipenda. na 
ngongo zinazobaqi katika miyaa huziknsanya qadiri 
ya mizigo thalathini, wakauza kwa Washihiri, hupata 
mapesa ya kutumia. 

na wengine kazi yao kugonga mpira mwituni na 
kuchimba sandarusi. 

hio ndio kazi ya waanaume. 

kazi ya waanawake. 

ba'ada ya kurudi mashamba, huchambua chunga 
na kuhimiza chakula, akala yeye na mume wake. tenna 
hutwaa jembe lake, akenda panapo shimo la udongo, 
akauchimba, na khalafu hutia katika kikapu, akarudi 
nyumbani kwake, akauponda hatta ukawa leini. tenna 
huanza kufinanga vyungu na mitungi, akafinanga na 
mikungu ya kulia vyakula. ba'ada ya kwisha kufinanga 
vile vyungu, huviweka juani mudda wa siku tatu hatta 
vikakauka. vikesha kukauka hukata kuni, akatwaa 
vyungu vyake, akavichoma moto hatta vikawiva. vi- 
napokwisha wiva, huja waanawake wa kidoe, waka- 
nunua vyungu na mitungi, na vingine hutumia mwen- 
yewe. na kama akiona havitoki, huvichukua Winde 
akaviuza. 

na kazi yake ya pili mwanamke husuka mikeka 
ya ukindu^) na miyaa, walakin haina nakshi kama 
mikeka , wanayosuka waanawake , walio katika miji. 
mikeka yao yote meupe. na Wadoe hawajui jina la 
mkeka, wanasema hinda la kulalia ao la kukalia. na 
yakiwa mengi huuza. na asiyojua kusuka, wala ma- 
pesa hana ya kununua mkeka, wanatandika nguo zao 
juu ya kitanda, lakini wenzao huwacheka sana wafa- 
nyapo mambo hayo. hiyo ndio kazi ya waanawake. 



1) Baum, aas dessen Bl9,ttern Mattenatreifen geschnitten werden. 



^ 169 - 

khabari ya ukulima. 

inchi yao Wadoe ina ta*abu kubwa ya maji, sa- 
babu mkuranga. watu wakiondoka as-§ubuhi kwenda 
kuteka maji — majira ya kaskazi hurudi sa^a nne. 
walakini vyakula katika mashamba vinastawi. 

wote wanalima mume na mke. kwanza mume hulima 
shamba yake, akapanda killa mbegu muhindi, mtama, 
mhogo, viazi, karanga na kulla kitu. na mwanamke 
shamba lake mbali pekeyake, walakin mbegu lazima 
mume anatoa. na katika ba'acjii ya siku mume huenda 
katika shamba la mke wake kumsa'idia, iwapo ile 
shambaina majani mengi, mwanamke hayawezi pekeyake. 
kazalika siku ya kupanda hendi mwanamke pekeyake, 
huenda na mumewe kumsa'idia mpando. na siku, ana- 
yopanda mume, huenda mwanamke kumsa'idia mumewe. 
iwapo mpando umekuwa qaribu, na shamba zao bado 
kwisha, wote wawili husa'idiana kuwahi huo mpando 
pamoja na watu, sababu watu hupanda kwa miongo ^). 
wakiukosa mwongo, ukiwa umetangulia pekeyako ku- 
panda, ao umepanda nyuma, watu wute wamekwisha, 
wewe hupati vyakula. watu wakivuna auwali, wewe 
ukavuna mwisho, vyakula vyako vitaliwa na ndege, 
ao ukatangulia kuvuna qabla mashamba ya watu wen- 
gine hawajavuna — kazdlika vitaliwa na ndege. ao 
mimea itakufa kwa maji, sherti mpande sawasawa na 
kuvuna kazalika. 

ai(}a zamani za nyamizi''^), vyakula vimewiva, ma- 
shamba lazima mume kumsa'idia mkewe kumpa mtu 
wakaamie pamoja. kazalika atafute mtu mwingine am- 
sa'idie sbamba yake, ma'ana katika ukulima ta'abu 
kubwa kuamia ndege. huo mwisho wa makulima yao 
mke na mume. 



1) Jahreszeiten. •— 2) kuamia ndege. 



— 170 - 

khabari ya mavuno yao. 

vyaknla vinapowiva mashamba, wakitaka kuvana, 
havuni mtu moja pekeyake , illa hualikana jama^a na 
majirani — ya kama: „siku kaza wa kaza mimi nta- 
vuna shamba langu, allah allah mje!" hatta ile sika 
waliyoagana — ikatimia, killa mtu huja na kapu yake, 
wakenda shamba kuvuna. na wakesha vuna, killa mtu 
humpa qadiri yake. nao hawavuni illa kwa tambiko *) zao. 

wa kazalika khabari ya tambiko ya mavuno : ba'ada 
ya kwisha kuvuna , ukiwa mpunga , hutwaa mchele qa- 
diri ya magao ^) mawili, wakapika katika kijungu kipya, 
na khalafu hupeleka panapo njia panda. wakesha wa- 
kajenga kibanda kidogo , wakakiweka kile kijungu pa- 
moja na ule wali walioupika. na ma*ana yake wana- 
sema sehemu ya kinj^amkera '). na vyakula vipya ha- 
wavili kwanza illa kwa mkumbi. na huo mkumbi unga 
wa mti, rangi yake majani, huchanganya pamoja katika 
chakula, wakesha wakala. bassi wakesha kufanyiza 
mambo hayo, ndipo nao wanapokula vyakula vipya. 

wa kazalika iwapo wamevuna mtama ao mpunga, 
lazima hufanga kicha cha mpunga ao shuke la mtama, 
wakalipeleka njia kuu kuliweka. bassi vitu hivo ka- 
tika wao Wadoe, wakiviona katika njia kuu, hawachu- 
kui, sababu si mila yao, illa apite mta, atokaye Winde 
ao Bagamoyo, akiona atachukua. 

ai(Ja ba'ada ya kwisha kuvuna, hutenga vyakula, 
ambavo watakula, wakiviweka mbali, na watakavyo- 
tumia huviweka mbali. na mahindi ya katumia hawa- 
yamenyi majani, wanawacha vilevile mudda wa mwaka. 
illa wanapotaka kufanyiza chakula hutwaa qadiri. hii 
khabari ya mavuno yao. 



l) Erklarung folgt. — 2) Handvoll, — 3) kmyamkera — Geist. 



- 171 - 

maneno ya vyakula vyao. 

vyakula vyao wanavyovipenda muhindi ao mtama. na 
huo muliindi jinsi wanavofanyiza : kwanza wanautwanga, 
na khalafu wanautia katika jungu la maji ukaroana *). 
wakesha wakautwanga marra ya pili. bassi pumba^) 
yake huibambika^) katika maji mudda wa siku mbili 
ao tatu, wakesha huitoa katika maji, wakaipika uji. 
wanauita uji wa bambiko , wanaupenda sana uji huo. 
kazalika na ule muhindi ba'ada ya kuutwanga hutokea 
unga mweupe mno na ugali wake kazalika mweupe. 

aicja mtama kazalika wanaufanya kama wanavo- 
fanya muhindi, lakini ugali wa mtama hawaupendi, 
sababu mzito katika tumbo, hautoki hima. 

muhogo na mpunga wanalima sababu ya kuuza ku- 
pata mavazi, walakini hawakuja^ali, ya kuwa ni chakula. 
nao as-subuhi wanakula ugali, ao ni huo uji wa bam- 
biko. na mchana kazalika ugali. na usiku hawali, illa 
wanakula jioni jua linapotua. na chakula cha as-subuhi 
na mchana wanakula katika nyumba zao, illa chakula 
cba jioni hukutana wote, wakala pamoja. waanaume 
wanakula pekeyao na waanawake pekeyao. 

na tabia' yao wanapokula, tonge zao wote wana- 
mega upande mmoja, tenna pahali pamoja, ma'anayake 
wanasema , ugali kumega upande mmoja vizuri sana, 
ma'ana unaobaqi hauharibiki, mwanamke anaweza ku- 
fanyiza togwa. ma'ana ule ugali unaobaqi waanawake 
huutia katika mitungi, wakaupika togwa, wenyewe 
wanasema mvato. wanalipenda mno togwa hilo. wana- 
kunywa wanapokuwa shamba wanalima ao wanaporudi, 
ma'ana li baridi sana. 

na tabia yao katika vitoweo hutowea chunga. na 



1) weich werden. — 2) Spreu. — 3) in Wasser stecken, zu- 
decken und stehen lassen. 



— 172 — 

hiyo chunga ni mboga, walakini chnngn sana. huipika 
na khalafu wakachuja, ule uchungu ukaondoka kidogo. 
na khalafu huipika marra ya pili, wakesha wakatia 
chumvi na ufuta ao pato ') nyingine. na hiyo pato 
nyingine ni kokwa za matango , yaliyo mapevu , ao 
kokwa za mbede. na mbede ni kama matikiti. bassi 
kokwa zake ndizo wanazozikaanga hatta zikaungua, 
khalafu huzitwanga katika kinu, unga wake wakatia 
katika chunga, wakatowelea na ugali wa mahindi ao 
wa mtama. wenyewe wanapenda mno Wadoe. 

wa kazalika Wadoe panya na nyani na kima wa- 
nakula. lakini zamani walikuwa wengi wanaokula, sasa 
haba wanaokula. 

namna ya silaha zao Wadoe. 

silaha zao tangu zamani walikuwa hawana bunduqi, 
illa silaha zao nyuta na mishare na sime. sime huji- 
funga kiunoni, mishare hushika mkononi, na upindi be- 
gani. na hiyo mishare hutia katika bode , ndani ya 
bode huwa na mishare khamsini. na watoto wao hu- 
wafundisha kurasha*), huweka kitu mbali, akisha hu- 
mwambia „piga". akiweza, tenna huenda naye ma- 
shamba kumfundisha kurasha ndege hatta ajue. kazalika 
sime vilevile humfundisha jinsi inavotumiwa. humwon- 
yesha kitu kilicho kiteke, akamwambia „piga". na yule 
mtoto hupiga, lakini marra moja hawezi, Ula kwa ku- 
fundishwa marra nyingi, sababu silaha ya sime ma- 
pigano yake yanataka ma arifa. kazalika uta na mshare 
unataka ma'arifa, kama hujui ma'arifa yake hupigi kitu. 

wa kazalika mundu wanachukua Wadoe, lakini si- 
laha hiyo hawaichukui katika vita, hiyo sUaha ya mjini 
ya kujengea majumba ao kukatia mwitu mashamba, na 



1) Fett. — 2) schiessen. 



-^ 173 — 

kualia nyoka. wakiwa katika mji silaha zoie huzivuaj 
hubaqi na huo mundu. lakini kama wanagomba wen- 
yewe kwa wenyewe hupigana kwa hiyo miundu. amma 
silaha ya shoka wao hawana. 

na tdngu zilipoingia silaha za bunduqi; nyuta na 
mishare wameiwacha wote, wanashika bunduqi, lakini 
sime hawakuiwacha. 

na silalia ya mwisho ni kisu, wanachukua ya kuwa 
kukatia nyama, ao amejichoma mwiba kutolea. hawa- 
kukifanya kuwa silaha. imekwisha khabari ya silaha zao. 

namma ya sumu^) yao wanayotia katika 

silaha zao. 

• 

namna ya kwanza jina lake msunguti. na huo msun- 
guti ni mti wa mwituni, mbaya sana. bassi wale wa- 
winda, ndivo wanavoqaribia mti huo, huupika uchungu. 
na kupika kwao kwanza huuchuna magome yake, akau- 
pika katika chungu, kilicho kipya, hatta yakawiva. na 
mudda wake siku saba. yale mafuta, yanayotoka ka- 
tika yale magome, ndio msunguti. bali msunguti jina 
la mti, amma yale mafuta jina lake uchungu. bassi 
unapokwisha kupikwa, yale majungo huyavunja, sababu 
khatari kubwa mno. kama mtu hajui, kama jungu hilo 
limepikiwa uchungu , akaliramba — marra atakufa, ha- 
pana ^ubira. 

kazalika hokumu ya ule uchungu huutia katika 
mishare yote na mikuki, sababu anapokwenda kuwinda, 
akimpiga mnyama mshare mmoja — haondoki. ujapo- 
kuwa ule mshare haukumpata sana, muradi atakufa, 
sababu sumu mbaya. na bin Adam kabisa hawezi kuu- 
chukua. 

na a§ili walivovumbua sumu hiyo, Wakamba ndivo 



1) suak liga pl. mal. oder uchungu. 



- 174 - 

walivokuwa wakitia katika mishare yao. kazalika 
nyingine, jina lake kalega, mti huupika kama msunguti, 
lakini hiyo sumu ya kulega haiui upesi kuliko msun- 
guti. na wakitaka kupaka katika mishale zao ao mi- 
kuki, hawashiki na mikono , wanapaka kwa ujiti. wa- 
shikapo kwa mkono , khalafu wakila chakula , mwenyi 
'omri , ulivo mchache , atakufa. na wanapoweka , ha- 
wamwonyeshi mwanamke, wanachalea kuwaua. na mwa- 
namke akiwa na he(j[i, haishiki sumu hiyo — vibaya, 
hukatika ile hecji. hiyo ndiyo khabari ya sumu. 

namna ya kuvinda kwao. 

kwanza wanawinda kwa wavu. na huo wavu ni kamba, 
zilizo nyembamba, wanazisuka zikawa na tundu nyingi. 
na khalafu huchukua wavu , wakenda nao mwituni wa- 
katega. na kutega kwao hunyosha ule wavu mwanzo 
wa pembe hatta mwisho wa pembe, tenna wakafunga 
na miti. wanapokwisha, wote huondoka, wakenda wa- 
katafuta nyama mwitu pahali walipolala. wakiwaona 
huwasituza, wakapiga ukelele. na wale nyama mwitu, 
wakaposikia ukelele wa wana Adamu — husituka. tenna 
wale wawinda huwafukuza wale nyama upande ulivo 
na nyavu zao. na huku wanapiga makelele. bassi wale 
nyama watakwenda mbio hatta wakaingie katika nyavu. 
wakesha waje wawakamate. hila zimeweshea wale 
nyama. 

kazalika namna ya pili hutega nguruwe ao nyama 
wengine kwa namna nyingine. kwanza huchimba ma- 
shimo, yaliyo makubwa. huku na huku, tenna wakenda 
kuwatafuta nyama mwitu , wakawasituza vilevile , wa- 
kenda mbio hatta katika mashimo. wakiwa ndani ya 
mashimo, hawawezi kuruka. huja na mikuki na ma- 
shoka, wakawapiga ndani ya yale mashimo, wakapata 
nyama. 



-- 176 -- 

illa ndege, waliwo wakubwa, huwatega kwa tanzi. 
hufunga kamba katika mti, wakesha hufanya kitanzi, 
wakaweka chini ya kitanzi ndege aliyo mdogo. bassi 
dege, lililo kubwa, likaona kidege, hutam'ani kwenda 
kukimata — marra litanasa. 

ao wanagonga urimbo, wakapaka katika mti. wa- 
kesha wakaufunga, wakabandikajuu ya urimbo nyenze^). 
ndege akiona nyenze, hutam'ani kwenda kumla, akakaa 
juu ya urimbo — amenasa. hizi ndizo hila za matego 
yao ya kuwinda. 

mambo ya watu wenyi mar^^i. 

mtu mwenyi ukoma Wadoe hawali naye, wala ha- 
wakai naye qaribu. lakini humtafutia waganga wa 
kumtibu hatta apate nafu u. na kama waganga wamem- 
tibu, naye killa siku vidole vinakatika, na kupona ha- 
poni, bassi humwambia: „wewe tenna si mwenzetu, mtu 
mwingine, na katika mji huu toka^^ bassi akiwa na 
jama'a zake, huenda nje ya mwitu, wakamjengea ki- 
banda pekeyake, vyakula hupika mwenyewe. na kisima 
chake cha maji pekeyake, ma'isha yake hukohuko mwi- 
tuni. ao akiwa bakhti yake da'ifu, usiku atakuja simba 
ao fisi wamtafune. 

kazalika mwenyi wazimu, akiwa hakutibika, killa 
siku anapiga watu, na kuvua nguo, akenda uchi, ao hu- 
taka kuunguza majumba katika mji, naye vilevile hum- 
toa katika mji, wakamjengea kibanda katika mwitu 
pekeyake. 

aida kazalika ugonywa wa buba huogopa kukaa 
naye pamoja, sababu wanasema, ugonywa mbaya wa 
buba, marra hutoka kwa huyu ukaingia kwa huyu, 
naye humtoa katika mji. 

1) Wurm. 



— 176 — 

mara^i matatu hayo Wadoe wanayokhofn sana, illa 
mara<}i ya ndui — mgonywa wa ndui hawamtoi katika 
mji, watamwuguza hatta apone ao afe. 

kinyume cha Wazigua — mgonywa wa ndui na 
wa buba humtoa katika mji, walakini mgonywa wa ukonia 
rafiqi yao, wanakula naye, wanakaa naye pamoja. 

na tabia' ya Wadoe mwanamke mwenyi mume, na 
mume huyo amekufa kwa mara^i ya ukoma ao ya buba 
— hapana amtakaye. hiyo ndiyo khabari za mara(}i. 

haya maneno ya vyapo. 

iwapo mtu mwizi, iamekwiba, lakini hawakumwona, 
wanatuhumiana , bassi kwanza hupika maji ya moto, 
wakesha wakajikusanya wote kama wanavojituhumu. 
wakesha wakaombokeza ^) : „mimi fulani, kama ndio 
niliyokwiba kitu cha fulani , kiapo kinigwie , na kama 
sikwiba , kiapo nihongeze^^ bassi tenna mtu hutia 
mkono wake katika jungu la maji j^a moto , kama ha- 
kwiba — mkono utatoka salama, na kama mwizi — 
mkono utaungua, hawezi kuyashika maji ya moto. 

namna j^a pili : humwita mganga akaja, wakamwam- 
bia — ya kama: „sisi tunataka kiapo kwako eha sanga^. 
bassi hupatana naye yule mganga fungu lake wataka- 
lompa. wakesha patana, mganga hutoa kibuyu chake, 
na ndani ya kibuyu mna shindano, jina lake sanga. 
watakuja, wanaotoka kuapana, mganga atasema maneno 
yake — ya kama : „sanga unakwenda katika jicho 
kutafuta mwizi, iwapo ni mwizi — usitoke sanga, na 
kama si mwizi — si nyumba yako sanga, toka nje^. 
atamtia shindano katika jicho , na huko anakwimba : 
„sanga ndekera^) mwanangu*)". na watu wanaitikia. 
kama si mwizi, shindano haiingii katika jicho. na kama 



1) = dumiliza. — 2) = niwachie, — 8) gemeint ist das Augo. 



— 177 — 

ni mwizi, shindano inaingia na khalafu hutoka tenna, 
lakini jicho hugeuka likawa jekundu. na watu wote 
watajua, ya kama huyu mwizi. na yule mwizi hana 
hila ya kukataa , kama „mimi si mwizi" , atalipa vitu 
vilivokwibiwa. na akikataa, watampeleka kwa mwene, 
naye mwene atamlazimisha kulipa. 

iwapo wote wamehongera, hapana mtu kiapo kili- 
chomshika, itakuwa da'awa kubwa, ao awalipe fe^^a 
ao mbuzi awape watu, aliwowasingizia wizi. na kama 
hakutoa watapigana. hii ndio khabari ya vyapo vyao 
Wadoe. 

khabari ya udugu wao jinsi wanavotakana. 

huondoka mtu mmoja , akamwambia mwenziwe : 
^somo, mimi nakutaka udugu". na yule wa pili hum- 
jibu: „vema, nakutaka^. bassihumwuliza: „kwenuwapi?" 
naye humwambia: „kwetu pahali kaza wakaza, na wazee 
wangu kina fulani. na mkutano wao sana katika pombe, 
ndipo wanapojuana watu wengi. bassi wakesha patana, 
yule mmoja humpeleka kwa wazee wake, akawambia 

— ya kama: „huyu nnamtaka urafiqi". na wazee wake 
humjibu: „vema". bassi tenna, akiwa anajiweza, ata- 
toa mbuzi, wamchinshe wafanye udugu wao. na kama 
si mweza wa mbuzi, atatoa kuku, muradi wapate ini 
la nsare ^), khalafu atakuja mdumilizi ^) , awadumilize, 
awambie : „ wewe umemtaka Mtengwa udugu, na Mtengwa 
ana ndugu wadogo waanaume, na wewe una mke, ndugu 
za Mtengwa wakilala na mke wako usiqasirike. ukiqa- 
sirika, ukenda pwani kumletea 'askari, ao ukenda kwa 
mwene kumshitaki, nawe ukataka kulipwa ugoni — 

— ufe^^ na yule wa pili huambiwa kama hayo. kha- 



1) Blatsbruderschaft = udugu, und sare yangu = ndugu yangu 
mein Blutsbruder. — 2) Leiter der Geremonie. 

Yelton, Sftftfi la WMHftl^tU. 12 



- 178 -. 

lafu Wakachahshwa wote wawili, wakapewa nyama ya 
ini killa mtu kipande , kikapakw^ damu ya huyu na 
huyu, wakala pamoja. 

namna nyingine hufanyiza udugu kwa mchanga wa 
Mzia^). nao mchanga huo mweupe kama sukari, lakini 
mwembamba kama unga wa ngano. wanapotakana udugaj 
killa mtu huramba mchanga huo, lakini manuwiyo^) 
kama tuliyotangulia kuyasema katika ini la kuku. 

wakesha fanyiza udugu huo, hupendana kama nduga 
wa kuzaliwa. hawatetani, wala, wakiombana kitu, ha- 
wafichani. na zamani za kwanza uduga huo walikuwa 
wakirithiana , mmoja wapo iwapo amekufa, lakini sasa 
hayako mambo hayo. yamekwisha maneno ya usare 
na udugu. 

khabari ya kaomba mvua. 

iwapo wameikpsa mvua, hufanyiza mashauri kina 
mwene wote — ya kama : „mwaka huu jua , vyakula 
haviji juu tukipanda, lazima twendeni mzimni"'). bassi 
hutafuta doti ya kaniki na doti ya bendera, wakaon- 
doka mamwene, wakenda Nguu, kunako mzimu, kutam- 
bika. na huo mzimu umo katika pango ya jiwe, wala- 
kini nafasi sana. wanapofika huamkia mzimu wale ma- 
mwene. na mzimu nao hunguruma kama mfano wa 
mvua. na kama wamefaatana na mtu mbaya, mzimu 
wao huambia: „katika safari yenu mmefuatana na mtu 
mbaya, amevaa nguo namna kaza wa kaza". bassi aki- 
wamo katika safari, watamfukuza. bassi wakiwasili 
katika mzimu, watasema maneno yao kama wayatakayo 
— ya kama: „mwaka umetutupa jua jingi, vyakula 



1) Mzia ein Ort in der NHhe von Pangani. — 2) Anwendung 
tss madumilizo. Das Verb nuwiya (ar.) = dumiliza. — 8) mzimani 
Ort, wo die Geister der Yerstorbenen hausen. 



^ 179 - 

haviji jiia, na mara(j[i mengi sana, sasa tunakaombea 
utape mvaa". kfaalafa atangarama marra ya pili mzi- 
ma, bassi watafarahi wote, ma^ana wamejibiwa. na 
kama mzima ameqa§irika — haajiba, atanyamaza kimya. 
na iwapo wamepata faraha, mvaa itakanya nyingi, na 
kama hapana faraha, wataradi na jaa. 

na asili ya mzima hao — mta, alikawa jambe 
katika Ukami. naye alikawa mchawi sana. bassi hatta 
sika moja wata wakafanyiza vita kaja kampiga — wa- 
simweze, sababa ri§asi wala sime wala mshare havi- 
ingii vitu hivo katika maango yake. lakini walikawa 
na magomvi yeye na mke wake. na yale mke wake 
akawambia wale wa vita: „kama ninyi mnamtaka ka- 
mwaa mame wanga , mimi ntawapa ma*arifa yake". 
wale wa vita wakamwaliza mke wake : ;,nini ma^arifa 
yake ?" mwanamke akajiba : „mame wanga mchawi sana, 
nanyi wote mnajaa*'. wakajiba: ^kweli'^. akawambia: 
^,mkataka kamwaa, marra moja afe , tafateni kikonyo 
cha mboga , mampige , hao ndio mzio ^) wake , marra 
atakafa". bassi marra wale wa vita wakatafata ki- 
konyo cha mboga. walipokipata, marra wakampiga yale 
jambe palepale hakavata mgaa wake, marra alikafa. 
na kafa kwake hakaonekana , illa marra yalivama ta- 
fani, na yeye asijalikani alikokwenda. tafani ikampe- 
leka hatta katika pango hiyo ilij^oko sasa. kwa ba'a^i 
ya sika wakaona katika ile pango silaha zake na ngao 
zake na kilemba chake, wakapeleka khabari wata ka- 
tika mji — ya kama : „jambe tameona katika pango 
ngao zake, walakini yeye hatakamwona". wakenda watu 



1) Verbot. Jeder Familienstamm hat ein bestimmtes Fleisch 
oder gewisse FleischstUcke oder Fische, die s&mmtliche Familien- 
angehdrigen nicht essen diirfen. Der Betr. sagt z. B. mwiko wangu 
kidaU mein Yerbot ist ein Bruststuck (vom Thiere zn essen). mzio 
hier ist dasselbe wie mwiko. 

12* 



— 180 — 

kntezama) wakaona kweli, ikasiri knwa ndio mzimu. na 
ma'ana ya mzimn wameona 'ajabn ya mambo hayo ya 
mtn aliyeknfa, naye wasimjne pahali alipokwenda. na 
^ajabn ya katika mwitn hno: wenyi mzimn katti ya 
mwitn — walakini ndani mchanga mwenpe, kama kn- 
nakwenda watn knfyagia. 

na ba^a^i ya sikn hnlia ngoma katika hno mwita 
na vigelegele kama knnako ^arnsi. hio ndio khabari 
ya mzimn wa Kolelo^). na majumbe; waliwo barra 
wote, hno mzimn wao mknbwa. mamwene na mapazi 
na kina Kingarn^) wote hawan^aran mzimn hno. 



1) Ort in Ngua wo der mzimu seinen Wohnsitz hat. — 2) jamben 
Ton Ukami. 



Safari yangn ya Afrika toka bahari ya 
snaheli hatta bahari ya pili 

katika safarl ya bwana Gtraf Ton GStzen 

ya 
'Albdallali bin Sashid. 

Bismillah er-rahman er-rdhim! 

anwali ya safari yetu — ya bwana G-raf Gotzen 
na bwana Prittwitz — tulitoka na ndovu wawili na 
watu sitta mia wa settin, ^azima yetu kwenda barra. 
tukapandia kwa Pangani. tulipofika qaribu ya Mau- 
wya, ndovu moja akazama katika matope. aka'azimu 
bwana mkubwa Graf Gotzen kuwarudisha, akaonelea, 
ya kama tutapatikana na ta'abu sana njiani ya hawa 
ndovu. wakarudishwa Tanga , na siye tukenda zetu 
Mauwya. tukabaqia siku kumi, kutengeza safari yetu 
batta ikatimia. 

khatima tukasafiri, tukenda Uzigua. tukaona watu 
wake wema sana, na h^shima zilizo nyingi sana. na 
katika bi'ashara yao njema sana. mbuzi huuza kwa 
mikono kumi na sitta ya nguo, mbuzi aliye mwema, 
na unga wa mahindi chakula cha siku nne kwa upande 
— hapana zAyidi, na kibuyu kidogo cha asali vilevile 
kwa upande. 



-^ 182 — 

khatima tulipotoka TJzigua, tukenda vilima vya 
Nguu, tukafika Mgera kwa mudda wa siku kumi. tu- 
lipofika Mgera, bwana Graf Gotzen akasema — kama : 
^hapa na tufanye kambi qAdiri ya siku kumi kutengeza 
vyakula, kwani mbele yetu kuna pori la siku kumi^. 
ikawa kutaakhkhari kutengeneza vyakula ndiani ^) madda 
wa siku kumi. ikawa kununua doti chakula cha siku 
kumi, na mbuzi mmoja kwa doti moja, na ngombe moja 
kwa gora tatu kwao wenyewe Wanguru na Wamassai. 

khatima tulipokwisha nunua vyakula, tukaondoka 
tukaingia katika pori la Wamassai. mudda wa siku tis'a 
ndipo tulipotoboa Burungwe. tukataka khabari ya vya- 
kula, wakatujibu — ya kama: hatuna vyakula, lakini 
iliyo riziqi yenu mtapata, kwa sababu tumeingiKwa na 
nzige. ikawa kutafuta vyakula, tusipate vyakula ka- 
bisa illa unga wa mawele, kitunga kwa upande. 

tukalala siku moja katika mji huo, siku ya pili 
tukaondoka kwenda Irangi. tulipofika Irangi, tukaona 
mji mkubwa mno. muna matunda mengi mno , muna 
mitende na mikomamanga na killa namna ya matunda. 
na mji huo mwenyewe Mohammed bin 'Omari Nabehani, 
yeye ndiye luwali wa mji huo. tukapata h^shima kubwa 
sana, ili kumfurahisha bwana Graf Gotzen. tukauliza 
sa'ari ya vyakula, wakatujibu — kama : ;,vyakula hnmu 
mwetu siku hizi ni^adimu". tukawajibu: „hatta kwamba 
ni 'adimu, twataka mtuuzie kwa uchache wake". ikawa 
kutuuzia ungo wa unga wa muhogo kwa upande, na 
mbuzi mzuri kwa doti mbili, na mbuzi aliye hafifu 
kwa doti moja. 

tukakaa mudda wa siku nne , khatima tukaondoka 
kwenda Uassi, khalafu Ufiome. watu wake wema, la- 
IriTii ckakula ghali. khalafu tukenda Mangati, tukaona 

1) njiani. 



- 183 — 

Iknji mkubwa sana na watu wengi sana. lakini miji yao 
i vilimani, na nguo zao ngozi, na vyakula vyao maha- 
ragwe na maziwa na mahindi. na sa'ari ya vyaknla 
kwao ghali : pishi ya maharagwe kwa upande wa sa- 
tini, na buyu la maziwa kwa apande, na bnyu la asali 
kwa upande, na kuku wanne kwa upande, na mbuzi 
kwa doti moja. 

na wa§ifu wa watu wake — §ura zao kama Wa- 
galla. na wao si mno kuqurubiana na watu, na waki- 
taka fanya bi'ashara, hawaji kambini, hukaa mbali ya 
kambi, wakakusanyikana kikundi, watu wakenda kwao 
kununua vyakula kwao. lakini mtu akifanya nao bi^ashara, 
atahizari nao sana, kwani ukighafilika kidogo — hu- 
kupokonya nguo yako, wakenda mbio. 

khatima tukaondoka tukenda zetu Mburu. watu 
wake wema sanA, na h^shima nyingi sana kwao, lakini 
vyakula kwao 'adimu. 

tukaondoka kwenda zetu Nyaraza, ziwa la chumvi. 
twalikuwa na mtu mmoja mgonywa wa ndui, amebaqia 
nyuma, na mmoja anayemtunza mgonywa. wakaonana 
na Wandorobbo, wakampiga mgonywa wa ndui darba 
mbili za mikuki. akapiga kelele — kama: ^naukwa". 
marra akaja 'askari mmoja, jina lake ^amisi, waka- 
kimbia. wakaja zao mpaka kambini, akawauliza bwana 
mkubwa Grraf Gotzen khabari, iliyopita kwa watu wake 
na Wandorobbo. akauzika ghaya, aka'azimu kuondoa 
safari a?-subuhi ya watu wake. akabaqia yeye mwen- 
yewe na bwana Prittwitz na bwana daktari*), ili ku- 
waotea watu hao, na ^askari wao watatu na maboi wao. 
wakakaa mudda wa sa^a, marra wakatokea kutafuta 
vitu katika kambi. marra ^askari ^assani Jusuf aka-» 
waona. alipowaona akampigia bwana mkubwa uruzi, 

1) Doktor. 



~ 184 — 

ili knfahama bwana mknbwa, ma^ana alikawa na mradi 
nao, alisema: „kalla awaonao mbele, ana amri knpiga 
arazi^. aliposikia saati ya arazi, akafabama, jsikapeleka 
macho, marra akawaona wakaja zao Wandorobbo batta 
qariba ya bwana mkabwa. marra ziliwatoka banduqi 
wote Wazanga watata , wakawapiga , wakenda mbio- 
wakampiga mmoja, lakini hakafa, alikawa jerihi, kha- 
tima wakaradi kaandama safari. ndio khabari, iliyotu- 
pata Nyaraza, ziwa la chamvi. 

khatima takaingia katika pori la kwenda Miatu, 
pori lenyewe lina vilima vidogovidogo. takatoboa Miatu, 
takaona mji wake mkabwa mno, lakini wenyewe wali- 
potaona wakatakimbia katika vilima. takathanni, kama 
waogopa — kambe ni khada^a watafanyia. kwa kalla 
takimwita mta mmoja — hatakimbia. 

tukenda zeta hatta kwa mkabwa wao, ili kataka 
panga. talipofika pahali hapo, ikawa bwana mkubwa 
Graf Grotzen akasimamisha safari , akaseraa — kama : 
naisabiri safari hapa, ma*ana wata hawa labada wana- 
khada'a, wataka katakhada'a, lakini nitatangalia mimi 
na 'Abdallah na Kherallah na Taafiqi na maboi wanga, 
takatezame khabari zao. kama hawana vita, tatakaja 
itwaa safari". akenda bwana mkabwa hatta mjini kwao, 
akataka amani. wakasema: „sisi hatnna amani , wewe 
Mzanga amekuja kwa vita, bassi hatana amani nawe 
kabisa". akawajiba bwana mkabwa — kama : „sisi 
hatakaja wala hatana haja ya vita kabisa, nimekaja 
katezama miji na kapiga picha*) bassi". wakamjiba: 
^kama kweli amekuja kwa amani, panga hapa qariba 
ya mto^. akaridia bwana Graf Gotzen. kumbe vile 
ni khada'a wataka tafanyia! na sisi tasielewe kabisa. 

khatima takapeleka mta mmoja kataalizia vyakala, 



1) engl. picture. 



- 186 - 

ili kanunaa. wakatujibu — ya kama : „sisi hatuji kambini 
kwenu, labuda nyie muje mjini kwetu*. bwana mkubwa 
akawajibu: ,,kama hamleti vyakula vya kununua, tu- 
takuja mijini mwenu kuwapokonya. bassi tezamani khi- 
yari yenu". wakasema — kama: „hatuwezi kuja kam- 
bini, twaogopa^. tuka*azimu kwenda mijini kwao, tu- 
tafute vyakula. wakatoka ba'a^i ya 'askari na wapagazi 
billa silaha, ili kuwatoa khofu. walipofika mjini kwao, 
wakawaona hawana silaha, waka'azimu washenzi ku- 
wapokonya nguo zao; wasiri^ie. walipofanya nguvu, 
ikawa kuwapiga mikuki, ikawa kukimbizana wapagazi 
na *askari hatta qaribu ya kambi. marra ile tukaona 
wapagazi wawili — mmoja amefumwa, na mmoja ame- 
pigwa mkuki. ikiwa wakaulizwa na bwana mkubwa: 
^mbona munaumia, muna khabari gani ?** wakamjjbu — 
kama: ^^khabari ni kheri. tuliondoka kambini, *azima 
yetu kwenda kuhemera. tulipofika mjini mwao, wasi- 
qasiri, ikawa tukiuza wakinunua. khatima yake waka- 
tugeukia unyama, ili kutaka kutunyanganya ; tusiri^ie. 
ikawa kutupiga, tukakimbia. 'alama yetu waiona tuli- 
vofanywa. na wengine wakali kuko, nao allahu a*alam 
kwa hali zao^. 

marra bwana Graf Gotzen, alipopata khabari ile, 
akagha^ibika sa'a ile, akawambia *askari wake: „antre- 
ten^, tupate wapa azabu, watu wangu wasi^a^iri**. marra 
wakajifunga. akatoka bwana Grraf Gotzen na bwana 
wa 'askari Prittwitz. bwana mkubwa akenda upande 
wa yamini, na bwana wa 'askari akenda upande wa 
shemali, ili kuwatafuta. walipoona Washenzi, kama 
Mzungu anakuja, wakakimbia juu ya majabali. ikiwa 
bwana mkubwa kutia moto majumba yao na vyakula 
vyao, na bwana wa 'askari kazalika na katika vyakula 
vyao na mbuzi wao. khatima ikawa kutezama watu 
waliopigwa , tukaona watu saba waliokufa na watatu 



^ 186 ^ 

inajtirahi. ikawn bwana mkubwa kusikitika sana kwa 
khabari yao Wamangati waliotnfanya. 

akawataka mashaari wanyampara wake: ^mmeonaje, 
tuondoe safari hapa ao tushinde?" wakamjibu — kama: 
pkheri tushinde, ma'ana hawa wanatupiga, nasi lazima 
twataka jilipiza^. akawajibu bwana mkubwa: |.iiime- 
sikia khabari yenu, si mabaya ; kesho tutashinda, twendee 
mijini mwao — hapana buddi". 

takalala, hatta as-subuhi na mapema bwana mkabwa 
akapiga ^askari ^antreten^, wakajifonga tayyari. akaon- 
doka bwana wa 'askari Prittwitz na bwana daktari, 
Wazungu wawili, na 'askari arba u*asherin, ili kwenda 
kuwatafuta, na ba'acjii ya wapagazi wachache. waJipo- 
fika mjini mwao , hawakuona mtu, wote wamekimbia 
katika miji yao. ikawa kuwatafuta, wasiwaone kabisa. 
wakateka mbuzi wao na silaha zao, wakatia majumba 
yao moto. khatima wakareje'a kambini. 

hatta siku ya pili tukaiigoa safari kwenda zetu. tu- 
lipofika katti njia, bwana daktari, aliyekuwa nyuma, 
akaona Washenzi wawili juu ya vilima, akauliza: „wale 
ni watu gani?" akaambiwa — kama: ;,ndio waliotupiga 
jana^. ikawa kumpiga, ikampata mmoja katika mguu, 
akaanguka, mwenziwe akakimbia, isiwe mtu kumwendea. 

tukenda zetu hatta mwanzo wa Usukuma kwa Mwera 
kwa Nyuma, jina la mji Uduhe. pahali pazuri sana, na 
watu wake wazuri sana. ikawa sultani wao kumfurahia 
bwana mkubwa, wakamlete^ h^shima iliyotama. tuka- 
taka kwao kujua sa^ari ya vyakula, tukaambiwa sa^ari 
yao. tukaona kama ni rakhi^i sana. tukafurahiwa sana. 
ikawa kununua mbuzi mmoja kwa upande, na kuku 
saba^ kwa upande wa kaniki ao satini, na njugu pishi 
kumi kwa upande, na maziwa buyu kubwa kwa koja 
tatu, za ushanga, na buyu la asali, lililo kubwa, kwa 
koja sitta za ushanga. na vyakula vyao ni onga wa 



- 187 — 

miama na tmga wa mhindi na knnde. na katika incki 
yao haina milima, na ikinya mvua hnwa na matope 
mengi sana. 

takakaa mjini mwao Udahe sika mbili, ili katen- 
geza mitamba na sababa ya Wassakama, waliotaka 
kwenda kwdo, md^ana bwana mkabwa hakataka pita 
njia ya Mwanza, alitaka kapita mkono wa kalia, na 
Mwanza i mkono wa kashoto. khatima wakafanya 
shaari yeye na bwana ^askari , ili atoe mnyampara na 
'askari kidogo, ili kawapeleka mpaka mjini mwao 
Mwanza. safari ingine ikenda zake na bwana mkabwa 
hatta takafika Ukoka. takaona wata wake kazalika 
wazari sana, na ^^shima iliyotama kwao, wasiqai^iri. 
wakamletea bwana mkabwa h^shima yake, akafarahiwa 
sana. ikawa kaaliza sa'ari ya vyakala, takaambiwa 
— kama: „vyakala vimo, lakini vi ghali kidogo". wa- 
kenda kwao katafata vyakala, tukapata kwa qiasi kita, 
lakini ghali. anga wa mtama kitaaga kwa mikono 
miwili ya Mombei^), na kaka wanne kwa upande, na 
mbazi doti mbili. ndio khabari ya Ukoka. 

khatima takaondoka kwenda Shinyanga. kazdlika 
wata wake wema sana, na vyakala 'adima. 

khalafa takenda Nindo kwa sultani jina lake Mn- 
hankira. takaona mji wake mkabwa sana, na mwe- 
nyewe mta mzari sana. akapendezewa bwana Grraf 
Gotzen kashinda sika tata kafangaa mitamba yake, 
ili aianike, ma^ana ilipata mvaa sika nyingi. 

takalala hatta ai^-i^abahi na mapema takenda mjini 
kaaliza sa'ari ya vyakala. takaona hapana vyakala 
vinavotatosha. ikawa takitafata takapata kidogokidogo, 
lakini ghali sa'ari yao; kitanga cha anga wa mahogo 
kwa apande, na kaka watata kwa apande, na mbazi 
doti tata. 

1) Bombey. 



— 188 — 

na mji litio aawali wa wata, wanaofanya miii 
ngao ^) za kavaa. na desturi hii yatoka kwa Waganda. 
namna ya watu hao, mfano wa nguo zao, wanavofahyiza, 
ni hiyo : kwanza hutwaa mti, jina lake mnyombo, wa- 
kaachuna maganda. na khalafu yale maganda hnya- 
weka katika jua kidogo, tenna wakayaondoa yale ma- 
ganda, huyaweka mahali panapo mbau kubwa, tenna 
huja na nyundo wakayagonga na nyundo hatta yakawa 
leini kama mfano wa uzi. khalafu huleta jungu, lililo 
kubwa sana, ao mtungi, wakayatia maganda. wakisha 
huyapika sana hatta yakawiva, tenna huyawacha ya- 
kapoa moto qddiri ya siku saba' ao zayidi. na khalafu 
huyatwaa mle katika mtungi, huyapiga tenna kwa 
nyundo kubwa hatta yakawa leini. tenna hutwaa vi- 
pande wakashona, nguo imekwisha. 

bassi pahali hapo tulibaqia siku tatu. tnliknwa 
na punda 'asherin na watano, waliochukua mizigo. tuli- 
pofika Nindo, ikawa hawawezi kwenda tenna kwa Ajili 
ya matope. bwana mkubwa akaonelea „ni kheri kumpa 
sultani wa Nindo, labuda atanipa wapagazi". akampa 
punda hao sultani wa Nindo', naye asiqasiri, akampa 
wapagazi thelathm kumpelekea mizigo yake hattaMsalala. 

khatima tukaondoka Nindo kwenda zetu Msalala. 
tukafika Msalala, tukaona mji wake mzuri sana. nao 
wakaa mapAdiri ya Wafranza*), wasomesha watoto 
wa Wanyamtlesi. nao hao Wafranza wanaatengeza 
mji wa Msalala vizuri sana billa qiasi; na majomba 
yao mazuri sana. 

na katika mji huo sultani wao jina lake Himo, 
qabila yake Munyamiiesi. aliposikia huyu snltani, kama 
amekuja Mzungu, atoka pwani, akafurahiwa sana, aka- 
tupa h^shima nyingi sana, akamwambia bwdna mkubwa 



1) Riadenstoffe. — 2) franzosische Missionare. 



— 189 — 

— kama: ^mudda wa siku tatu watu wako wasinunue 
vyakula kabisa". siku ya auwali alileta malindo ya 
vyakula, mizigo ya watu khamsini. na siku ya pili 
aJsiatuletea mizigo khamsini ya vyakula, na siku ya 
tatu mizigo khamso u arba'in. khatima akamwambia 
bwana Graf Gotzen : ;,h^shima yako kwangu mimi ime- 
fika, ahsante, sasa nataka uwambie watu wako, waletee 
watu wangu vyakula vya kuuza, ili wanunue, ma'ana 
wamepata posho kwangu". akamjibu: „inshallah, vita- 
knja". akamwuliza: „na vyakula vya hapa vyau- 
zwaje?^ akamjibu — kama: ;,lindo la unga kwa 
upande, na kunde lindo kwa upande, na mbuzi doti, 
mbuzi aliye mwema sana, na buyu kubwa la asali kwa 
upande wa kaniki, na buyu kubwa la maziwa kwa 
upande. ndio §arifa ya hapa petu, ma'ana mwaka huu 
wametujia nzige, ma'ana chakula kuwa ghali", aka- 
mwambia: ^ahsanta sana, nimesikia maneno yako, nime- 
furahiwa sana". 

tukalala siku ya kwanza na siku ya pili na siku 
ya tatu, sababu bwana mkubwa Graf Gotzen akashi- 
kwa na ugonywa. ikawa kutaakhkhari, ili kumngojea 
bwana mkubwa. tukakaa siku tis'a katika Msalala. 
siku ya kumi bwana mkubwa akataka wapagazi kwa 
sultani Himu, akapata watu thalathm, ili kumehukulia 
mizigo yake hatta Kirimbogo. wakapatana kulla mtu 
doti na upande hatta Kirimbogo. 

tulipofika Kirimbogo, tukaona watu wake wema 
sana, lakini hawana vitu, wameshikwa na njaa. ndio 
khabari yake ya Kirimbogo. 

hkatima tukenda Ushirombo. nao kazalika ni mji 
waWafranza, m^padiri. na sultani ni Mnyamuesi, jina 
lake Mwana Ndege, mtu mmoja — ana watu wengi 
na mali mengi, naye ni raflq[i yao mno na Wafranza, 
Wafranza wameatengez& mji wake vizori saoai 



-- 190 — 

r2 khatima tukataka khabari ya sa'ari ya vyakala, 
ma^ana talisikia, kama Ushirombo kona njaa. waka- 
sema — kama: „ni kweli khabari moliyosikia; hapa 
chakula kweta ni kande na viazi, hapana zayidi. na 
sa'ari ya kunde doti, chakala cha sika kami, na yiazi 
apande, chakala cha sika sitta. na katika vitoweo ni 
ghali sana: kaka watata kwa apande, na mbuzi mzuri 
kwa doti tata, na ngombe doti thalathin, na chooko 
pishi tata kwa doti. na ukitaka mpanga — waka- 
tafata pishi tata kwa doti, labada wapatikana; na 
samli kibaba kwa apande^. ikawa lazima takanunaa 
kwa sa'ari hii kama walivotwambia. 

na tabia' zao za watu — hawali waanawake wao 
kuku wala mbuzi kabisa, kwao ni mwiko, illa wa- 
anaume wao hula nyama hizo. 

tukakaa kwao mudda wa siku 'asherin, ili kungojea 
safari, iliyokwenda Mwanza. iliporeje'a safari yetu, tu- 
ka'azimu kusafiri. akataka bwana mkubwa wapagazi 
kwa sultani Mwana Ndege. akapata khamst'ashara, 
ili kumchukulia mizigo yake mpaka Ulangwa kwa sul- 
tani, jina lake Pembe. 

tulipofika kwa sultani wa Ulangwa, alitufanyia 
h^shima, iliyo kubwa sana. naye ana mji mkubwa sana, 
na tenna mji wake ma^ubut sana. naye huyo sultani 
qabila yake Mnyamtiesi. akamwambia bwana mkubwa: 
„leo tafa^cjali shinda hapa pangu^. akamjibu — kama: 
^siwezi shinda kwako, ma'ana sina wapagazi^. akam- 
jibu — kama: ,,tafa<^<}ali shinda hapa, kesho kutwa 
nitakupa watu^. akari^ia bwana mkubwa ili kushinda, 
akamfanzia h^shima kubwa sana, tukafural^wa sote pia, 

na katika khabari ya vyakula katika mji wake: 
lindo la unga wa mawele kwa upande, na kunde pishi 
tatu kwa upande, na mpunga pishi tatu kwa doti. 
na katika vitoweo ghali sana : kuku watatu kwa upaude, 



j 



-- 191 - 

ba mbozi kwa doti mbili, na fgombe doti thalathin, 
na ndizi mikonga miwili kwa npande, na mayayi kumi 
kwa apande, na asali kibaya kikabwa kwa doti moja, 
na maziwa kibaya kikabwa kwa apande. 

na wao wata wa mji hao wata wamoja nadifa 
sana, wana qa'ida nyingi sana za pwani, na adaba 
nyingi sana. 

khatima takaondoka kwenda zeta Usambiro. tali- 
pofika Usambiro, takaona mji wake mkubwa mno, na 
wata wake wazuri mno. talipokwisha fika katika mji 
wa Usambiro, marra saltani wake akataletea h^shima 
nzari sana, takafarahiwa sana kwa h^shima aliyota- 
fanyia, walakini mji wake haana vyakala kabisa illa 
mhogo na kande bassi. hapana zayidi kabisa illa alevi 
wa nsoga, ako mwingi sana billa 'idadi, si wa kaaliza. 

khatima takaondoka kwenda zeta Usawi. tali- 
pofika qariba ya mji wake, takaona kirongozi wake 
amekuja katalaqi. takaandamana hatta mji wake wa 
kwanza, una mtongi wake sultani wa Usuwi. tuli- 
pofika akatufanyia h^shima kubwa mno. akamletea 
bwana mkubwa mbuzi tis'aln kitoweo chake na mi- 
tungi kumi ya asali. hio ndio tabari ya mtongi wake 
wa Kassusura. 

tukaondoka hapa kwenda kwa mwenyewe sultani 
wake. tulipofika qaribu ya mji wake, tukaona mto wa 
kuvuka maji ya kiuno. tukavuka, tukenda mudda wa 
na§§a sa^a, tukafika mjini mwake, tukaona mji wake 
mzuri sana. na sifa za mji huo una ndizi nyingi sana 
billa 'idadi, ndicho chakula chao, na viazi, hawana cha- 
kula kingine. na nyama kwao nyingi mno. na kuni 
katika mji huo 'adimu sana. 

tukataka sa'ari ya vyakula, akasema — kama: 
^usinunue vyakula, nitakuletea vyakula vinavyoku- 
tosha". marra ile vikaja vyakula vinayotato^ha. aka- 



— 192 — 

mwambia — kama: „leo umekuja waqati (Ja'ifu, lakini 
kesho itakuja h^shima yako*^. tukalala batta as-^ubuhi, 
marra tukaona jeshi ya tujia, tukasita'ajjabu. wali- 
pofika kambini, tukaona wanachukua vyakula vingi mno. 
tukajiesabu 'idadi ya watu, waliochukua vyakula, tuka- 
waona watu mia u khamsin, na waliochukua mbnzi 
watu mia, na waliochukua nsoga watu 'asherini, na 
waliochukua mitungi ya asali watu kumi. hio ndio 
h^shima ya siku ya kwanza. 

na siku ya pili akaleta mbuzi thalathin, na mizigo 
settin ya vyakula, ndizi na viazi, na mitungi mitatu 
ya asali. siku ya tatu akaleta mtu wake — ya kama : 
;,kesho nitakuja kukutezama as-§ubuhi". akamjibu — 
kama: „vema", kamwambia -^ kama: „nitafurahiwa, 
kama utakuja kunitezama^. 

hatta siku ya tatu as-subuhi katika sa^a mbili tu- 
kasikia ngoma kubwa sana, tukauliza — kama: „kuna 
khabari gani?" wakatwambia — kama: „sultani ana- 
kuja hivi sasa, ili kukutezama^. marra tukaona jeshi 
kubwa sana mbele na nyuma, na yeye mwenyewe ame- 
chukuliwa katika kiti, kinafunikwa kitambi cha zari. 
naye mwenyewe amevaa juba na suruali na kofia ya 
tunusi^). akaja mpaka kambini kwa bwana mkubwa, 
wakapana mikono, wakaulizana khabari ya pwani. 
akampa khabari za pwani, naye akampa khabari za 
barra. 

akasita'ajjabu bwana mkubwa kwa yale magoma 
wanayopiga, akamwuliza : ;,haya magoma mbona haya- 
nyamazi? sababu yake nini?" akamjibu — kama: ,,hii 
desturi ya ufalme wetu, ma'ana sultani akisema, asi- 
pate sikilikana na mtu, illa mwenyi haja naye, mwin- 
gine asisikie ^auti yake^. tukasita^ajjabu sana. 



1) Tonesischer Fez. 



— 193 — 

na i^ifa zake sultani hayo : akisema na mta — ham- 
tezami kabisa, na akiteka^) — watn wote wake, wa- 
liomwandama, wanalazimiwa na kacheka na kapiga 
makofi *). 

akamwambia bwana mkabwa — kama: »miye kesho 
natama'ani kaja katezama mji wako^. akamjiba — 
kama: „nimesikia bwana mkabwa, nitafarahiwa sana 
utakdpokaja kwanga". takalala hatta as-$abahi; bwana 
mkabwa aka'azima kwenda mjini kwake. akenda na 
'askari kami na moja. alipofika katika mji wake^ wa- 
kamwambia: ^kama wataka onana na saltani — ra- 
kha^a". akapita bwana mkabwa na 'askari wake. wa- 
kapana mikono, wakaalizana hali. akataka bwana mka- 
bwa kampiga picha, akakataa kabisa kwa khofa aliyo 
nayo. akisha kamsihi — asiqabali habisa. 

khatima takaradi kambini. alipofika kambini, bwana 
mkabwa akapeleka mta, ili kampa khabari — kama: 
;,mimi, bwana mkabwa, kesho nenda zanga, nataka 
unipatie wapagazi 'asherin na watano, wanichakalie 
mitamba yanga hatta mto wa Kissaki, ma'ana wapa- 
gazi wanga wengi wamekimbia. bassi fanya ehsani 
anipe hao wata". ilipofika khabari kwa saltani, marra 
wakaja wapagazi 'asherin na watano, wakachakaa mi- 
tnmba ya bwana mkabwa hatta mtoni. 

takavaka mto hao, ikawa kaingia katika miji ya 
Elissaki, walakini miji yao midogomidogo. na vyakala 
vyao ndizi, na mavazi yao ngozi, wdke na waame, 
hapana zdyidi ya mavazi illa hayo. 

na sa^ari ya vyakula kwao : mikanga mitata mi- 
kubwa ya ndizi kwa apande, na mbuzi mmoja kwa 
apande, ndio sa'ari yao. 

na silaha zao mikaki. na $ara zao kama Wasomali. 



1) akicheka. — 2) in die Hande klatschen. 

Yelten, Safari za Wasnaheli. 13 



— 194 — 

na katika miji yao haknna kmii kabisa. wenyewe ha- 
pikia mavi ya iigombe makavn na majani makavii, ha- 
pana zdyidi kabisa. 

ikawa tokenda katika miji yaO| tnkiuliza snltani 
wao, wakiwa wakitadanganya sika batta sika. hatta 
ba'ada ya sikn wakatapa khabari, kama soltani wao 
amejenga qariba ya kilima cha moto, jina lake Kiranga; 
,,bassi kama mmemtaka saltani weta, wambieni waka- 
bwa wa miji, mnnayopita, — kama: ^^twataka kiron- 
gozi wa Kiranga^y ndipo mntakapomwona saltani weta^. 

ikawa bwana weta Graf Grotzen kashika maneno 
yao aliyoambiwa. takenda zeta, takapanda vilima killa 
sika, hatta takafika kwa mwanangwa^) wake. takam- 
taka khabari ya saltani wake, ^^yako wapi?" asitape 
khabari kabisa. ikawa kataficha, sababa wakaona khofa, 
ma^ana hawajaona mta namna kama bwana Graf Gotzen. 

tokasikia khabari, kama kana mwanangwa, jina 
lake Kawahehe, ndiye atakayetaonyesha. takenda l^tta 
kwake. talipofika mjini kwake, takaona kama sasa 
tanaqi(^ maradi wetn, asiqa$iri. akatoletea vyakala 
mizigo saba^in ya yyakala, na mbozi 'asherin, na mi- 
tangi minane ya nsoga ili l^^shima ya bwana mkabwa. 
akafarahiwa sana. 

takauliza sa'ari ya vyakala, takaambiwa, kama 
vyakula vya hapa ndizi na vyazi na nyama — hapana 
zdyidi. na sa'ari ya vyakola tokaambiwa: mikanga 
sitta kwa upande, na mbazi mmoja kwa doti. Kawahehe 
akasema: „na kama wataka sa^ari ya pembe hapa, 
ziko nyingi sana, frdsila kwa doti thalathin, frdsila 
iliyo nzari sana, na iliyo hafifa — doti .khamso a 
'asherin. ndio sa'ari ya hapa peta^. akamjiba bwana 
mkabwa — kama: ^sisi hatakuja kataka pembe, tame- 



1) Sttltans Sohn. 



— 195 - 

koja kntaka tezama miji na knpiga picha; ndio safari 
yango. na hivi sasa nataka wapagazi, watakao kupa- 
gaza, ili knnichnkulia mitomba yangu^. akamjibu — ya 
kama: ^hawa watu wangu hawawezi kachukua mitumba, 
ma'ana si mazoea yao Watussi kuchukua mizigo — 
kabisa; bassi wewe bwana mkubwa uwe ra(}i sana, 
nachelea wasije kuitupa mizigo yako, siyo desturi". 
aliposikia khabari ile, bwana mkubwa aka'azimu ili 
kuifungua mitumba yake, kuwapa watu wake chakula 

— mmoja gora moja, posho la siku tis'ain, ma^ana 
kupunguza mizigo. akawapa. 

siku ya tatu tuka'azimu kuondoka kwenda zetu 
mto wa Mgesi. tulipofika mto wa Mgesi, tukavuka 
salama salimin pia sote. tulipokwisha vuka, tukamwona 
mtoto wa Eageri, sultani wa Ruanda, jina lake Shiran- 
gawe. hapo tulipofika — tokea Pangani hatta hapo 
miezi sitta. tulipomwona akatupa h^shima nyingi sana. 
akamwambia bwana mkubwa — kama: ;,tumetoka kwetu 
pwani siku nyingi, hatujaona mji mkubwa kama huo. 
na tokea tulipoingia Ruanda, twauliza mji wa baba 
yako, watu hawataki kutwambia; ma*ana yake nini?" 
akasema — kama: „wao waogopa, ili wasipatikane na 
mac^ara, lakini kama wataka uonane naye — nitaanda- 
mana nawe tatta kwa baba yangu, upate kumwona". 
akafurahiwa bwana mkubwa na watu wake pia kwa 
matamko ya Shirangawe. ikawa kuandamana naye, 
kwa kulla mji tukipita huenda Shirangawe na watu 
wake wakituletee mbuzi na vyakula vingine kwa kulla 
siku. batta tukafika mto wa Nyavarongo, akatwambia 

— kama: „hapa sasa qaribu na baba yangu Kigeri". 

ikawa killa siku twaqurubia hatta tukafika mjini 
mwake, tukakaa qaribu ya mji wake, tukatuma mwa- 
nawe Shirangawe — ya kama : „kamwambie baba yako, 
kama sisi tumefika chini ya mji wake, twataka onana 

13* 



— 196 - 

naye". akasema — kama: „nimesikia; lakini hanma 
rukhnga ktipanga huku juu kwangu, pangeni hukohuko. 
mimi khatima nitakuja kuwatezama^. aliposikia bwana 
mkubwa maneno yake, akagha^ibika sana, akaona kama 
labuda asema, kama mimi namwogopa. marra ile aka- 
wambia 'askari: „antreten^, tutakwenda kwake, Idzima 
hatuna buddi, laiini wapagazi na watu^ubiri na ^askari 
kidogo*. akawambia watu wake, wapigao miganda, wa 
kwanza 'Abdallah na wa pili^amisi: „pigeni miganda, 
mpite mbele, msitie khofu, mnaandamana na bwana 
wenu Graf Gotzen, ukalie mganda hatta ndani ya mji 
wake, ndani ya ua wake^. d^kamwingilia ndani, aka- 
mwambia waziri wake: „mwambieni sultani wenu, na- 
taka onana naye, wala sina buddi kuonana naye katika 
wagiati huo, bassi mpeni khabari". 

akatoka waziri wake, ili kumpa khabari — ya 
kuwa : ;,bwana mkubwa amewd^ili hapa, ataka mwajaha 
wako hivi sasa^. akamjibu — kama: „nitakuja". marra 
akatokea, wakapana mikono. akauliza khabari za pwani, 
akampa na yeye khabari za barra. 

khalafu akamwuliza khabari ya kilima cha moto, 
akamwambia — ya kama : „kipo, lakini ki mbali sana^. 
bwana G-raf Gotzen akamjibu — kama: „sina buddi 
na kufika, ili kuona moto huo. nataka unipatie watu 
kunionyesha njia ya huko^. akajibu : ;,nimesikia, kwanza 
nenda kapumzike, khatima tutaonana, tuseme khabari 
ya kilima". akatutafutia kambi, tukapanga qaribu na 
mji wake. akatufanyia h^shima nyingi sana, akatuletea 
mbuzi wengi sana na vyakula vingi sana. 

hatta siku ya tatu akaleta khabari — kama: „kesho 
a§-subuhi nitakuja kambini kwako, ili kukutezama hali 
yako". akamjibu bwana mkubwa — kama: „nimesikia, 
nitafurahiwa sana, kama kesho utakuja kwangu'^. tu- 
k^lala hatta a$-i^ubuhi katika sa'a tatu, tukasikia ma- 



- 197 — 

goma, takanHza: „kuna nini?^ takaambiwa — kama: 
^sultani Kigeri anakuja". marra bwana mkubwa aka- 
toka kumlaqi. wakapana mikono, wakenda ndani ya 
hema yake bwana mkubwa. wakaulizana khabari, wa- 
kapana, killa mtu akampa mwenziwe khabari, waka- 
fura^i sana. 

kisha bwana mkubwa akataka kwake wapagazi 
thalathini, ili kuchukua mizigo yake hatta kilima cha 
moto. akasema kama duwali: ^nipe zawadi za pwani, 
nami nitakupa zawadi za barra, na wapagazi utakao 
— sina buddi". akamjibu bwana mkubwa — kama: „si 
desturi yetu kutoa mbele sisi duwali, nipe wapagazi 
thalathini, sitaki kitu kingine kabisa. usiponifanyia 
hayo, sitapendezewa kabisa^. sultani akamjibu — kama : 
^nipe wewe zawadi za pwani kama wataka". bwana 
nikubwa asiqubali. akaqa$irika sultani, akenda zake, 
akasema: „usiponipa wewe kwanza — nami sikupi; 
tenna utarudi pwani, hufiki huko ukotakako, nitakupa 
watu wa kukurudisha pwani". aliposikia bwana mkubwa, 
akagha<jlibika sana, akasema — kama: ^usiponiletea wa- 
pagazi thalathini, nitakwenda mimi mwenyewe na 'askari 
wangu nikawakamate , yeye mwenyewe sultani wao 
apate nijua, kama mimi bwana mkubwa". 

akanyamaza. hatta usiku akawasha vitu vya ku- 
washa^), vina baruti, huruka juu sana, ili kuzungumza 
na watu wake. alipoona sultani moto ule, akaogopa, 
akathanni, kama ataka mtilia mji wake moto. marra 
akaleta mtu wake, ili kumwambia bwana mkubwa: 
„usiwashe huo moto, ukatutilie majumba yetu moto. 
na kama ni hao wapagazi — kesho a§-§ubuhi wata- 
kuwa§ilia, hapana buddi^. aliposikia bwana mkubwa 
maneno yake , akaf urahiwa sana , akaona , kama hawa 
washenzi hawana ^aqili kabisa. 

1) Baketen. 



— 198 — 

tnkalala hatta a^-^nbuhi; tukaond. ameleta wapagazi 
arba'm na mbnzi'asherm. akafnrahiwa bwana mknbwa, 
akawambia: „sasa nitawapa zawadi za pwani«. aka^ 
wapa zawadi za pwani. naye snltani Kigeri akatoa na 
kirongozi kntnfikisha kilima cha moto. 

tnlipofika kilima cha moto, bwana mknbwa akasema 
— kama: ^nataka knkipanda kntazama kilima hicho'*. 
aka^azimn knpanda, akaondoka, akapanda tokea sa^a 
moja hatta sa^a knmi na mbili, akafika jnn ya kilima. 
akaona visima viwili, kimoja kiknbwa na kimoja kidogo, 
na moto wake mwingi sana. akaona'ajabniliyo kubwa 
sana. khatima akareje^a knwapa watn wake khabari 
za kilima na kuona 'ajabu iliyo kubwa sana. na jina 
lake mlima hno Kirnnga kwa jina la washenzi. 

khatima tnkaondoka kwenda Eavn, kntazama ba- 
hari ya Kivn. tnkaiona bahari knbwa sana. tnkafanya 
kambi mndda wa sikn tatn, ili kntazama khabari iliyo 
hapo. tnkaona watn wake waoga sana, waliknwa wa- 
kitnkimbia. khatima tnkawambia — kama: „siye hatnna 
vita na mtn, tnmeknja kntazama bahari ya Kivn^. 
khatima wakaja katika kambi, wakitnnzia vyaknla. 
na vyaknla vyao nnga, na mtama, na asali, na mbnzi. 
na themani yake doti, chaknla cha sikn nane, na mbnzi 
moja doti. na doti yake zira'a nane. na asali mtongi 
kwa npande, na npande zira'a nne. 

tnkakaa, hatta sikn ya tatn wak^tntokea nsikn, 
wakatnpiga mishare. wakapiga mtn mmoja katika wa- 
pagazi wetn. marra tnlipoona khabari ile, wakaondoka 
maboi ya bwana mknbwa, Wasomali, wakawapiga wa- 
kakimbia. nao ni watn walioknja wengi mno, lakini 
wakakimbizwa na watn kidogo sana. tnlipozinyamazisha 
bnndnqi, tnkenda kntezama, tnkaona watn walioknfa 
watn sitta katika washenzi', na kwetn hapana mtn 
illa mmoja majnrnhi kwa mshare katika wapagazi. 



— 199 — 

takakaa hatta a^-^ubuhi, akaondoka bwana Pritt- 
witz kwenda kwa mknbwa wao kneleza khabari, kama 
hivi vita vyatoka kwake ao vyatoka kwa nani? ali- 
pofika njiani, akamwona mknbwa wao anatokea, ili 
knja kwa bwana knmwnliza kh^bari; iliyopita nsikn — 
ya kwamba: „khabari hii iliyopita nsikn — mimi sina 
khabari nayo yA vita vyao; illa a9-§nbnhi ndipo nili- 
posikia. nikasema — kama, labnd^ bwana mknbwa 
atathanni, kama vita hivi nimevileta mimi, lakini nita- 
kwenda mpa khabari, kwamba mimi sijni khabari hiyo. 
na kama ameknfa mtn — haidnrn, wao ndivo walivo- 
taka wenyewe. 

akareje'a yeye bwtoa Prittwitz na mknbwa wao 
washenzi hatta kambini. akampa khabari hiyo bwana 
mkubwa — kwamb^: ;,sina khabari iliyopita jana usiku, 
bassi nataka uwe ra^i sana, mimi sina khabari". bwana 
mkubwa akamjibu: „hai(}uru, ma^ana hapana aliyekufa 
mtu, lakini wao wameumia sana^. wakapana khabari 
za pwani. khatima washenzi wakaondoka, marra wa- 
kaleta mbuzi watatu na mbuzi moja kwA bwana mkubwa. 
na wao wakapata bakhshishi kwa bwana mkubwa. ba^ada 
ya hayo wakaagana wakenda zao. akawambia bwana 
mkubwa — kama: ^kesho nenda zangu kutazama mlima 
mwingine, nataka kirongozi kwako**. akampa, tukenda 
zetu. na hapo ndipo mwisho wa Ruanda. 

tukaondoka tukenda zetu katika pori mudda wa 
sa*a mbili, tukafika katika mji, jina lake Uyungu. na 
watu wa hapo desturi yao kuchonga meno. na mavazi 
yao mbinda kama Banyani. na chakula chao ndizi, 
hapana chakula kabisa illa ndizi. 

tukenda zetu, tukatafuta miji, iliyo na vyakula. 
tukaingia katika pori siku sitta, ndipo tulipoona vijiji 
vidogovidogo, wala havina watu. watu kidogo waUoko, 
wamekimbia. wamepigwa na Wamassai. wala hamna 



— 200 - 

vyakula illa ndizi za shidda sana — vidogovidogo. ta- 
kashikwa na liama sana kakosa vyakala, takaaliza 
khabari — kama: „hiyo ndio miji gani?" takaambiv^a: 
„ndio miji ya Utembe, wenyewe wamealiwa na Wamassai, 
hapana mta aliyobaqia kabisa illa mmojammoja^. bwana 
mkabwa akaona hapana hila ya kafanya, illa kakim- 
bilia miji mingine, tatakayopata vyaknla. 

na wai^ifa wa inchi hiyo : mana milima mingi sana, 
haihesabiki mro mingi. 

takaingi^ katika pori la Mwanzi mudda wa sika 
tata. khatima takawaona wenyewe Watembe. taka- 
pata na vyakala vingi sana, lakini vyakala vyao ndizi, 
hapana zayidi kabisa ; wala 'hawana mbazi wala kaka 
wala kita kingine kabisa. nao hala wata, ni wata wa- 
baya s^na. wala hawana silaha za chama, illa silaha 
zao miti kafanyia mishare na mikaki, ndio silaha zao. 
tenna hawana ngao kabisa, illa ngao zao haponda miti, 
wakafanya ngao. na mavazi yao kama Banyani. na ma- 
neno yao kama mbwa. nao ni wata wamoja wanene 
sana, nao wana chale nyingi sana. mta akija katika 
miji yao, haoni waanawake wao kabisa, Ula waanaame. 
ndio khabari yao Watembe. 

khatima tukataka kirongozi, kutuonyesha ndia, ku- 
likokaa waungwana^). wakatupa watu wawili, walio 
wema. bwana mkubwa akasema — kama: „hawa watu 
wawili, virongozi wetu, watatangulia wao na mnyam- 
para 'AbdaHah. nawatu watatu wawe wakifanya ndia 
-na 'alama katika miti, nasi tutafuata ^alama. ma'ana 
huko mbele nasikia kuna waungwana, bassi napenda 
'Abdallah awe mbele, ma^ana ni Mw'arabu, wakimwona 
Wa'arabu, wenziwe, watapana khabari, ya kuwa huyu 



1) waungwana „freie Leute^ werden im Innern die „Ku8ten- 
leute" genannt. 



— 201 - 

Mzanga amekujti» ili kutembea na katezama miji na 
kupiga picha". 

akamtoa 'Abdallah na virongozi wawili na 'askari 
watata, wakaondoka katangalia, iK kafanya 'alama. 
sika ya pili akaondoa safari. takaingia katika pori 
madda wa sika saba' , hapana miji, lakini talikawa 
takiona ndizi kidogokidogo. hatta takatoboa miji ya 
waangwana, ikawa faraha nyingi sana. wakaonana 
bwana Graf Gotzen na mkabwa wao waangwana, aliyo 
katika mji hao, jina lake Senga kwa kishenzi, na ki- 
ungwana jina lake Kawareware. wakatufanyia h^shima 
nyingi sana, akafurahiwa sana bwana mkubwa kwa 
ta'abu iliyompata — nyingi sana. 

na katika mji huo mna bendera ya beljiki ^). bwana 
mkubwa akasema — kama : ^nataka toa salamu ya hii 
bendera". wakamwambia — kama: „tutafurahiwa sana". 
marra bwana mkubwa akawambia ^askari wake: „an- 
treten^, twataka toa salamu ya bendera". wakasimama, 
wakapiga ;,feuer* mbili, salamu ya bendera. 

kisha wakatuonyesha kambi ya kupanga. bwana 
mkubwa akasema — kama: „twataka watu wako wa- 
fanye soko mbele yako, ili wapagazi wangu wanunue, 
ma'ana watoka katika hali mbaya sana". marra akaam* 
risha watu wa mji kufanya soko, na sa'a ileile waka- 
fanya soko, watu wakanunua vyakula. 

na be'i yao : kuku wanne kwa doti, na wawili kwa 
upande, na mpunga pishi thalathini kwa doti mbili, 
ndio sa'ari yao. lakini mbuzi ghali sana, themani yake 
moja doti nane ao sitta. na ndizi mikungu minane 
kwa doti. na sa'ari ya pembe frasila doti kumi ao 
kumi na moja. na matumizi yaof^ nguo kwa wao wa- 
ungwana, na washenzi matumizi yao ushanga mnene 



1) belgische Flagge. 



— 202 — 

sana ao nguo, lakini nguo hawapendi sana kama 
nshanga wao. 

tokapumzika katika mji hno siku tano. wakataka 
kutuuzia pembe. bwana Graf akasema: „sitaki pembe, 
mimi sikuja fanya bfashara, nimekuja fanya picha, na 
kutazama miji na watu wake, na kujua khabari za 
miji". tenna akawambia bwana Grraf — jinsikama: ^mimi 
nimekuia fanya ndia, kama mwataka kwenda pwani, 
niMewaf.nyi.V bap... kl,.fc. n.yo .iUr^^l^.'. 
wakajibu — kama: „tutafanya shauri na wenzetu, tu- 
tafute pembe , tupite njia hiyo , uliyopita wewe". aki- 
furahiwa sana bwana mkubwa kwa maneno yao wali- 
yosema. akawauliza — kama : „twataka fika kwaWa- 
zungu, twasikia huko mbele kuna Wazungu, bassi twa- 
taka mtupeleke huko^. wakamjibu — kama : „ni kweli, 
kama kuna Wazungu, lakini si kama wewe, hao qabila 
yao waitwa Mabeljiki, ndio qabila yao. twasikia kha- 
bari, ma^ana hatujaona sura zao; hatuwezi wasifia, 
lakini tutawapeleka hatta Kirondo, ndipo panapo na 
mto wa Rugarawa; twasikia, kama ndipo panapo Wa- 
zungu^. 

khatima bwana mkubwa akasema — kama: nna- 
taka kirongozi wa kunipeleka hatta Kirundu". wakamp^ 
virongozi wawili. akaondoka, ili kukimbilia hawa Wa- 
zungu, tulioambiwa. tukenda zetu, ikiwa tukapita miji 
midogomidogo, hamna vyakula illa kidogokidogo, hatta 
tukafika kwa Mwinyi Mzinga, ndipo tulivopata vya- 
kula vinavotutosha. tukashinda siku mbili — chakula 
cha njiani, khatima tukaondoka katika mji huo. 

tukaingia katika pori siku nane, hapana chakula 
illa mboga ya viazi, na tembere jina lake. ikawa ta'abu 
inatupati sana; ikawa wapagazi killa siku wengine 
wakimbia, wengine hufa kwa ta^abu, iliyotupata kwa 
kukosa chakula. bwana mkubwa akasema — kama: 



— 203 — 

^sasa hapana shauri illa kutenda — chinsheni punda 
wangu, ma'ana wapagazi wangu wana niaa sana; enye 
wanyampara wangu, fanyeni mashauri, yafa^ kwa wa- 
pagazi, mnipe khabari kwa upesi^. wakaondoka wa- 
nyampara kuwataka khabari wapagazi wao. wakajibu 
wengine kama ^twataka" , wengine wakasema kama 
^hatutaki, tutastahimili , hai^nru, hatta hapo siku ya 
pili labuda tutaona mji, ulio na vyakula, tutasitirika 
pia sote". 

ikawa kuondoa safari kwenda zetu upesiupesi 
knkimbUia vyakula. mudda wa siku tatu ndipo tulipo- 
toboa mto, jina lake Ruvuto, mto mkubwa sana, na 
maji yake yavuta sana. tulipokwisha vuka katika mto 
huo, kulla mtu hafai kwa njaa iliyompata. hapo ndipo 
tulipopata vyakula kidogo. na vyakula vya wenyewe 
ndizi, hapana vyakula vingine kabisa. tukakaa hapo siku 
mbili, ili kupumzika. 

khalafu kwa siku ya tatu tukaondoka kwenda zetu 
kwa Sishenyongo. tukenda kambi mbili, tukafika ndipo 
tulipopata vinavotutosha. watu wote wakafurahiwa sana. 
siku ya pili tukaondoka, tukafika katika mji mwingine 
kw aMzee Bendera. na siku nyingine tukenda kwa Biro 
Mzungu. ndio mwisho wa miji ya waungwana. 

ndipo tulipotoboa mto wa Rugarawa kwa mudda 
wa miezi kumi. tukauvuka kwa mitumbwi, tukenda 
upande wa pili, ndiko kulikojenga Wazungu, Mabeljiki. 
na jina la mji huo Stanleyfalls. ndio mwisho wa safari 
ya bwana Graf Gotzen kwa miguu. 

ikawa kwenda katika mitumbwi siku sitta hatta 
papo Kisingitini, panapofika sitima^). ma'ana sitima ya 
mto tukakaa siku 'asherini na nne kungojea sitima. 
khatima ikaja sitima. tukaingia ndani kusafiri, na 
safari yetu mchana kutwa hatta mchana kutwa — tu- 

f 

1) engl. steamer. 



— 204 — 

kashuka kiatika mji wa Waziinga. takapanga kambi 
«eta sika zote katika miji ya Wazunga. madda wa 
siku khamst^ashara katika stima ndipo tulipofika katika 
mji moja, lakini jina lake nimelisahaa. ndio mwisho 
wa mwendo wa sitima, kwa sababu hapo pana jabali, 
hapapiti sitima. nao ni mji mkabwa sana, na Wazanga 
wengi sana; lakini pana ^illa kabwa sana — pana 
mainzi wadogowadogo haazi wata sana, na tenna ma- 
ra<}i ya tambo mengi sana. takakaa sika tatu kapam- 
zika, wala hapana vyakula kabisa illa muhogo wa ki- 
vundi, na muhogo mwingine kufanya vyakula kama 
mikate, jina lake chikwanga. 

tukaondoka kwenda zetu marra ingine mudda wa 
siku kumi na sitta katika miji ya Wazungu na miji 
ya washenzi wa Congo, hatta tulipofika Kitambe. hapo 
ndipo mwisho wa mwendo wa miguu. ndipo palipo na 
mji mkubwa sana na magari ya moshi, na merikebu, 
na maduka mengi sana na vitu vizuri na rakhisi sana. 

tukakaa siku saba^ khalafu tukaondoka katika mer- 
kebu ndogo kwenda zetu Banana, kuliko na bahari ya 
maji ya chumwi. mudda wa sa'a sitta tokea Kitambe 
hatta Banana, palipo na Guverneri wao wa Beljiki na 
balozi wa Wengerezfi, katika mji huo. lakini mji huo 
wa Banana una mara^ tele ya matumbo, na mafunza 
mengi katika inchi hii. ndio khabari ya mji huo. 

khatima ndipo tulipoingia katika merkebu kubwa 
kuja zetu Unguja, na bwana mkubwa wetu Graf Gotzen 
na bwana Prittwitz wakenda zao Ulaya. ikawa tuka- 
baqia katika bahari mudda wa siku khamso u 'asherin 
hatta tukafika Unguja. katika watu sitta mia u settin, 
tulioondoka pwani, tukaba^ia'watu mia u settin, hapana 
zayidi. ndio mwisho wa safari ya bwana Graf Grotzen. 



Ehabari ya inchi ya Wazaramn 

na 

dastnri za Wazaramn 

kama zilizotnngwa 

na 
Mtoro bin Hwenyi Bakari. 

mwanzo wa maneno. 

mimi mwenyi kuandika maneno hayo nimezaliwa 
Dunda Uzaramu qaribu ya Bagamoyo. nami sikukaa 
sana kule illa zamani za udogo wangu. nilipokuwa 
mkubwa, nimekaa sana Bagamoyo, lakini marra nyin- 
gine hurudi Dunda, nikakaa miezi miwili ao mitatu, 
nikesha hureje'a tenna Bagamoyo. Jiivyo nikakaa siku 
zote pamoja na Wazaramu, nikasikia dasturi zao, hatta 
nikazijua zote, nyingine nimezisikia mjini, wazee wangu 
wamenambia na nyingine nimezisikia Dunda. na sasa 
nataka kuziandika zote, bassi wanaosoma maneno haya 
na wanaosikia, yakiwapendeza, muungu awazidishie fu- 
raha, awaondolee nyongo ya uchungu wa moyo. 

kwanza nataka kuandika khabari za mapazi^), na 

1) pazi wird in Uzarama der Orts- oder Landes - Aelteste ge- 
nannt, je nachdem demselben nur einer oder mehrere Orte gehdren. 



— 206 — 

tenna amri za hoknina za Wazaramu za zamani na za 
sasa. ba'ada ya hayo nitawa'arrifu killa namna za 
dastari za Wazarama kama nnazozijaa. 

khabari ya inchi ya IJzarama. 

tanga zamani inchi yao Wazarama. tokea wali- 
poanza kaimiliki inchi hiyo katika zamani za kwanza, 
hakatokea mta mwingine kawata'arrac^. tanga a^ili 
mashamba yao hawaazi, illa hakaa wenyewe mapazi 
na watoto wao. na akitokea mgeni, kataka shamba 
kapanga — watampa, lakini watampa sharati zao yule 
mgeni, watamwambia: ^tanakapa shamba, alime qddiri 
ya ngava zako, na kalla ndfaqa panda, na matanda ja- 
mie'i panda, illa mnazi asipande, sababa mnazi nna 
da'awa. wewe akifa, wakija jama'a zako, watatada'i, 
watataka shamba lote, ndio sababa yake^. lakini wen- 
yewe wanapanda minazi mingi. 

zamani moja mbele ya miaka khamso a 'asherini 
majambe wa Bagamoyo walitaka kaaza shamba pahali 
panakwitwa Kivamo qariba ya Bagamoyo. wameaza 
— be4 imekwisha, baqi kuandika khatti barazani kwa 
hayati^) shekhi Na^ar. mapazi wakapata khabari, ya 
kama shambala Kivamo limeazwa, na kesho wanakwenda 
kaandika khatU* mapazi wakapeleka mta kwa shekhi 
Na^ar — ya kama: ;,khatti asiandike shamba wali- 
loaza m^jambe''. nao wakajikasanya jamie'i wote ka- 
taka kawapiga vita. shekhi Nasar akasikia, ya kama 
mapazi wamekaja na vita, wako mashamba. akauliza 
shekhiNasar: ;,sababanini?'' wata wakamjiba : „sababu 
shamba waliloaza majambe Kivamo^. shekhi Nasnr 
akatama mta kaweta. wakaja akawaaliza: „khabari 
yena nini kataka kapigana na majambe?" wakajibu: 



1) verstorbene. 



- 207 — 

;ysisi waananme na hawa waanawake, kwa nini knoza 
mashamba billa ya shanri yetn?^ shekhiNa^nr akawa- 
patanisha, be'i ikavnnjika. 

khabari ya mapazL 

zamani sana hawaknwa wengi mapazi. Snngwi 
aliknwako mmoja, qabila yake Mnmtonga. hoknmn yake 
yaliknwa ^Snngwi hatta Benderessalama. na Yombo 
alikuwako mmoja, jina lake pazi Mazongera. na Dnnda 
alikuwako mmoja, alikwitwa pazi Magnbika, qabila 
yake Mzerekera, naye hokumn yake yaliflka Mbweni. 
kazdlikaMbweni alikuwako mmoja, jina lake paziGogo 
la Msiga, naye alikuwa gabila yake Mzerekera, wali- 
kuwa ndugu moja^). lakini hao ndio mapazi ma^arufu 
wa zamani, sasa wamekuja wengi. 

Kitopeniyuko mmoja, yeye mkubwa wa 'omri, jina 
lake pazi Kwembe. na Yombo yuko mmoja jina lake 
pazi Mazongera. Dunda hapana pazi, amekufa mwaka 
jana. Usako pazi mmoja, jina lake pazi Pandukizi. 
Mbwawa na Tondo mapazi mawili, Mbwawa pazi Ma- 
denge na Tondo pari Ugoko wa Nyani. kazalika Buma 
alikuwako pazi Mkungwipara, naye amekufa. Mlingo- 
tini kuna pazi mmoja jina lake Kumvi la Moto. hawo 
ndio mapazi, walioko sasa, lakini waliwokuwa ma'arufu 
— tuliotangulia kuwataja. 

khabari ya pazi kutawalla. 
pazi akitaka kntawala, kwanza hutaka shauri 
mjomba wake ao ndugu yake ^). wakiqubali watamjibu : 



1) ma^ana mama moja baba mbalimbali. — 2) Dem pazi folgt 
der ^ltere Bruder desselben. Wenn dieser nicbt will, der iiachste 
Bruder oder der Onkel. Sind keine Bruder oder Onkel vorhanden, 
so wird aus dem pazi-Geschlechte der Nachbarschaft oder einem 
befreundeten ein pazi gewahlt. 



— 208 — 

^wewe ndiwe mwenyi npazi, lakin kwanza tonataka 
mnongono ^) wetn^. ma'ana wanataka kita kidogo awape. 
atatoa kama kitn alicho nd,cho, ikawa reale knmi ao 
then^drshara. hnp ndio mwanzo. 

wakesha watakwenda zao. nao watakawa wakitoa 
khabari kwa wata, ya kama falani anataka tawalla. 
ba'ada ya mwaka ataweta marra ya pili kawap^ kka- 
bari: ^mwakani mimi nataka katawalla**. watamjiba: 
„kama atakavo, lakin mnoilgono tameaona, sasa tnna- 
taka inkalio^) weta na 'ada zeta, sababa wewe sasa 
pazi, tatakwamkia, takavalie kofia, nawe mdogo weta". 
atatoa ^ada ^wape. 

marra watakwenda kwa mapazi, waliwo wakabwa, 
kapeleka khabari, ya kama falani mwakani anataka 
katawalla. nao mapazi watataka 'ada zao, watasema: 
;,zamani alikawa mwene viale'), akitwamkia sisi, na 
kofia akivaa, sasa havai kofia, illa tatapeana mikono — 
Idzima atape 'ada zeta". marra watakwenda kamjiba, 
atatoa fe<}4a awape wapeleke kwa mapazij na vinyo- 
gori^), na kina chama^), na kawambwa^), na mwene 
goha'), na jamie'i ya mawaziri ya kipazi watapewa 
fedda. kisha atakaja mshenga *) , anayetoka kwa watn 
wa mji, waliwo wikabwa na vijana, nao watataka 'ad^ 
yao. kazalika watapewa. kama hakawapa. hawamwamkii 
kwa h^shima. 

wakipata 'ada zao wote, na wata wote wamejaa, 
watakaa hatta qariba ya katawalla, atatoa ta'arifa, ya 
kama mwezi kaza wa kaza pazi atatawalla. hatta sika 
zikawa qariba ya katawalla, ataanza kapika pombe 

1) von nongona leise flustern, mnongono Geheimniss. — 2) ma^ana 
nataka lijira wa kukalia maneno yako. — 3) Jungling. — 4) ma- 
waziri ya mapazi. — 6) entsprechend shaha im Suaheli. — G) ent- 
sprechend mwenyi mkuu im Suaheli. — 7) entsprechend mwinyi im 
Suaheli. — 8) Bote. 



— 209 - 

nyamba zote za wata wake. hatta sika ya mkatano 
ya wata wote, sika ya katawalla, atatiwa ndani, waje 
mawaziri wampige kilemba , ao hamfanika kofia yenyi 
makacha ya simba, wamfandishe destari ya daraja yake. 
wakisha kazi ile, atatoka nje barazani, panapo wata, 
awaamkie mapazi, walio wakabwa, na mawaziri wen- 
gine waje kamwamkia. marra watakaja watani kataka 
'ada zao, watapewa. marra watamtia katika kitanda 
na mjakazi mmoja, ameshika mwayali, lakini mjakazi 
sherti awe mzalia. watamtembeza jaa ya kilili killa 
pahali, wanakwimba kwa faraha, wanapiga na bandaqi. 
mwisho watamradisha nyambani kwake, ataingia ndani, 
hatoki nje madda wa sika saba' ao mwezi. 

ba'ada ya kwisha katawalla kakaa kwake sherti 
jaa ya mkeka, na haa mkeka si destari kukanjaliwa 
wote, illa hakanjwa na§§ bi na^?. jina lake kikato eha 
pazi, mta, asiyekawa pazi, si destari kakalia kikato. 
kazalika mta, asiyekawa pazi, hakalii barazani ngozi 
ya simba ao ya chai. mapazi wakimwona haqasirika 
sana. hii ndio khabari ya katawalla kwake pazi. 

khabari ya pazi na jambe katika daraja zao. 

katika mkatano wa wata hao, akiwapo pazi ao 
mwene^), hakaa jaa ya viti, na majambe hatandi- 
kiwa majamvi, wakakaa chini. na katika destari jambe 
haonani kwa pazi macho kwa macho. wakionana — 
atakafa jambe ao pazi. wa kazalika kale Udoe ao 
Uzigaa mwene haonani na mwekambi ^). wakionana — 
atakafa mwekambi ao mwene. watu hao wanapotaka 
kuonana, ikawa katika barza, hafangwa pazia, pazi 
akiwa apande haa na jambe akiwa apande haa. wakiwa 



1) In Udoe wird der Orts- oder Landes - Aelteste mwene ge- 
nannt. — 2) Der unter dem mwene'in Udoe steht. 

y • 1 1 e n , Sftfftri sa Wua»heU. 14 



^ 210 — 

na maneno yao wakasema, walakmi kaonana hawaonanL 
illa pazi na mwene wanaonana, na mwene na majombe 
wanaonana, na pazi na mwekambi wanaonana, hao ba- 
wadnriani. walakini haththi^) hizo sana zamani wali- 

isLTM, wote wanazaranliana, sababa mambo yamekvnsha. 

kaamkia kwake pazi. 

kama pazi na mwene wanakaa pamoja, kwanza uta, 
mwamkia pazi na khalafa amwamkie mwene. na kamwam- 
kia kwake pazi kwanza avae kofia , na akiwa na vyatn 
— avae. na akiwa na fimbo ao kisa ao sime ao bandaqi — 
vita hivo vyote akiwa amechakaa, kimoja wapo *), lazima 
kaweka chini, na khalafa aende qariba ya pazi, apige ma- 
gotiaseme: ^simbamwene®)". nayeataitikia: „aaaa!^ wa 
kazAlika mwene akataka kamwamkia — vilevile. kama 
umechakua silaha, uziondoe zote, walakini dastari ya 
mwene haamkiwi na watu wengine illa na mawaziri wake 
na mashaha. lakini watu wengine wakenda kwa mwene, 
hawamwamkii, hukaa kitako bassi. 

kazi ya pazi. 

kazi ydke ba'ada ya kwisha kutawalla anashika 
hokumu. mtu aliyeua ao mwizi na watu wenyi da^awa 
zo zote zamani yote hokumu yake mtu aliyeua — naye 
huhokumu kuuawa. na hokumu ya mwizi, humlazimisha 
kumlipa. kazdlika hokumu ya ugoni — yule mgoni 
hulipa. 

na kazi ya pili yake ukulima. hulima mashamba 
yeye na watu wake. ikawa kubwa, anaalika watu wa- 
kaja kumsa^idia. naye hupika pombe, akawakirimu na 
vyakula. kazdlika mapazi wa zamani shamba lake analo- 



1) Grad« — 2) kikiwapo. -* 8) Herr der Lowen. 



- 211 - 

lima sirkali. mtu mwenyi njaa akipita, kama kitu ata- 
kdchokiona katika shamba — rokh^a kachakaa, si de- 
stnri kamkataza. 

kazalika nyamba yake akaliona kome ^) lake, akali- 
chnkaa, akamwonyesha mta mwenyi fe44^, ya kama 
hili kome la pazi, nataka fe^^a kaza wa kaza — ata- 
kupa^). mwenyewe akipata khabari, ya kama kome 
lako liko kwa fulani kwa reale kaza wa kaza, atape* 
leka fedija, akatwae kome lake. si desturi ku^a^irika. 
lakini desturi hiyo yalikuwa kwa mapazi wa zamani, 
walikuwa na vitu, hawa wa sasa hawawezi mambo hayo. 

kazalika akiwa barazani pake, huchana muyaa'), 
akasuka vikapu vidogovidogo vya nyumbani mwake, 
ma'ana kukaa hana kazi katika mikono hujiona ame- 
pooza. hiyo ndiyo kazi yake pazi. 

amri za hokamu za Wazaramu za zamani na za sasa. 

l^okumu ya mwizi. 

mtu mwizi akionekana kama amekwiba muhogo ao 
mtama, mwenyi shamba hana rukh§a kumpiga. yule 
mwizi humkamata, akamfunga mikono nyuma pamoja 
na shina lake la muhogo, ndiwo ushahidi wake, humpe- 
leka kwa pazi. humwuliza: „sababu nini umekwiba?" 
mwizihujibu: ^nimekwiba sababu nna njaa". pazi hum- 
lazimisha kumlipa. iwapo anaweza kulipa, atatoa rupia 
mbili, kama hawezi — atafungwa. na kifungo chake 
huwekwa barazani mchana kutwa, hatta jioni humpa 
rukh^a. 

na iwapo amekwiba kitu kinacho themani nyingi, 
kazaUka humkamata wakamfunga, na kile kitu alicho- 
kwiba, hatta panapo barza ya pazi. naye humlazimisha 



1) langer Stock des pazL — 2) den Stock I3,sst er als Pfand 
da. — 3) Bl&tter dei: mayaa-Palme. 

14* 



^ 212 - 

hatia akamwona ameqirri kawa mwizi, na dalUi zote 
za wizi zimeonekana, tenna pazi hnmlazimisha kulipa 
kama khasara aliyokwiba. na kama hawezi kalipa, ha- 
fangwa, hatiwa gogo shingoni. na akiwa na shamba, 
haazwa, ka^aminiwa vita alivokwiba, kapewa mwenyi 
kaibiwa. hii hokama ya zamani. 

sasa iwapo mqaidi, amelazimishwa kalipa, na kntoa 
hataki, mwizi na mwenyi kaibiwa na mashahidi wote 
Jiapelekwa na pazi katika nyamba ya serkali, wakaho- 
kamiwa na Mzanga. hii ndio hokama ya sasa. 

hokama ya kapigana. 

^ zamani wata wakipigana, pakitokea mmoja amem- 
piga mwenziwe darba, iliyo kabwa, marra hakamatwa 
mwenyi kapiga, akapelekwa kanako bokama. marra 
haalizwa: „sababa nini kampiga mwenzio?" naye ata- 
taja sababa ya kampigia. na kama akikataa — ya 
kama ;,sikumpiga" , haletwa mashahidi, hawezi kasema 
neno. ndaga za yale aliyopigwa nao hataka apigwe 
vilevile — pazi haqabali maneno yao, atamlazimisha 
kita ainpe yale aliyopigwa. na kama mkiwa, atam- 
fanga katika gogo mudda wa sika saba', tenna atam- 
fimgua. 

na iwapo amempiga (Jarba, iliyo kabwa, maneno 
hayo pazi hawezi sasa kayafanyiza , illa hamkamata 
aliyepiga na walioshahadia, akawapeleka mjini katika 
nyamba ya shauri. lakini katika maneno madogo pazi 
anayo rakh§a kayahokuma. hii ndio khabari ya ho- 
kamu ya agomvi. 

hokuma ya kufumaniana. 

watu iwapo wamefumaniana mtu na mume mwen- 
^iwe katika nyumba ya mkewe, yule aliyefumaniwa 
huta^yyari sana yeye na mwanamke; marra wataknja 






— 218 — 

watu kuwasemea na kuwachekea. yule mume atawa- 
kamata wote, awapeleke kwa pazi, akashitaki atamwam- 
bia: „huyu nimemfumania katika nyumba yangu yeye 
na mke wangu. marra atauliza mashahidi. wakapati- 
kana, walioona mambo hayo, kuwa hokumu ya kipazi 
atalazimishwa kutoa ugoni reale then'ashara. na kama 
akafanyiza uqaidi kutoa fe(J(}a ya ugoni — pazi ata- 
wambia: „nendeni mjini kwa bana mkubwa, akawaho- 
kumu maneno yenu". wakifika mjini kwa khabari ya 
ugoni, bana mkubwa akaona mashahidi, naye ataho- 
kumu kama sheri'a. 

hokumu ya deni. 

deni zao wanapokopeshana khatti zao kijiti ao ma- 
fundo. yule aliyokopa humpa yule aliyemkopesha ki- 
jiti, naye hukiweka kile kijiti kama siku atakazoagana 
kulipana. na kama kijiti hicho kikampotea, siku ya 
mudda kutimia akataka fecj^a, naye hana kijiti, fe^da 
yake imepotea, wajapokwenda kunako sheri'a, ataulizwa: 
;,unao ushdhidi?" atajibu: „umenipotea^. atamwambia 
huyu pazi: „nenda ukatafute^. 

na iwapo khatti (kijiti) unayo, deni zao kulipana 
kwa ta^abu. siku atakayokuja mdal kutaka fe^cja yake, 
yule anayewiwa marra atakamata jogoo la kuku, ali- 
chinshe, atahimiza chakula, atamwambia mkewe : ^peleka 
maji chooni, akoge mgeni^. marra atakwenda koga, 
apakuliwe chakula, wampe, ale, wakesha watazungumza, 
marra atauliza: „je, raficji yangu, nataka fed(}a yangu 
sasa". atamjibu: „muhogo wangu bado kukauka , lakini 
nenda, mudda wa mwezi akesha ureje*e". naye ataon- 
doka. na atakapoondoka , atampa vilevile jogoo, ata- 
mwambia: ;,chukua, rafiqi yangu, ukafanyiza kitoweo 
kwako, salamu shemeji^) nyumbani". mudda ukatimia, 

1) eigentliclk Schwageri hier ist aber die Frau des betreffenden 



— 214 — 

aiaknja marra ya pili, atamfanyizia heshma kupita 
marra ya kwanza. ataqa$irika mwenjd fe^^a yake, 
atampa maneno maznri. kesha atampa marra nyingine 
kitoweo na muhogo, atamwambia: ^kwaheri, rafic^i 
yangu**. watu wakimwaliza, „umempa rafiqi yako fedcjla 
yake", atajibu „bado, genda ubwere, mburi silemile*, 
ma*ana yake ;,nenda ukarudi, da*awa sikukataa**. Wa- 
suaheli wanasema: „kaunde uje, mwamba haukaliliwi^)'*. 
bassi atakwenda zake rafiqi yake. killa mwezi itakuwa 
anakwenda akirudi, ^atta wafike kunako mashitaka. 
akimpa fe^da yake, da^awa imekwisha. kama hakutoa, 
pazi atawapeleka kunako nyumba ya shauri. hii kha- 
bari ya deni zao. 

tiokumu ya ^amana^. 
mtu iwapo anawiwa, na fe44a ya kulipa hana, 
mda4 anataka fe^^a yake, hutokea rafiqi yake ao jama'a 
wakasema: „mpe mudda huyu, akutafutie fe^^a yako^. 
na yule anayewia hukataa kumpa mudda, husema: 
^killa siku ananisumbua, na fe^^a yangu kunilipa ha- 
taki^. watatukanana hatta khalafu rafiqi moja ata- 
sema : ^mwache, mimi nimem^dmini, akakimbia ao akifa 
— fe^^a» j^^ yangu*. yule anayewia ataqubali , ata- 
sema : „twende mbele ya pazi, akashuhudie tenna anipe 
kijiti^. atakwenda hatta kwa pazi, atampa kijiti, ndio 
khatti yake. bassi hutokea wengine, ba'ada amedami- 
niwa, hutimiza *Ahadi, akafanya jiihudi kuuza vitu vyake, 
vilivomo katika shamba, hatta apate ie^^a, alipe. lakini 



gemeint, da man sowohl bei Bestellnng von Grlissen wie bei Erknn- 
•dignng nach dem Befinden derselben das Wort „Fraa^ vermeidet. 
Man sagt auch salSm watoto wako oder salam nyumba yako. 

1) Bessere das Boot ans nnd komme wieder, iiber eine Elippe 
(die das Boot znm Eentem gebracht hat) &rgert man sich nicht — 
2) Bttrgschaft. 



- 21S — 

mwingine, nkam^amini, ataknachia janga ^), naye aklmbie 
nsimwone ma^isha yake. 

kazalika kafala*) — hoknmn ya kafala kama (Ja- 
mana, lakin ^amana ni knmcjamini mtn na fed(}a, aki* 
potea mtu nkalipa, amma bokumu ya kafala ni kum- 
damini mtu min gheri ya fedda. akapotea mtu, ikawa 
juu yako kumtafuta, hatta umpate. illa iwapo amekufa, 
deni itakuwa juu ya mwenyi ku(Jdmini, 

desturi ya Wazaramu ukam^amini, ao ukamkafili 
— kwao uzia. atakufanyizia matata, mwisho wake 
hatta deni ikulazimu wewe. illa wasiwopenda matata, 
hao wepesi wa kulipa, ma'ana wao kufika barazani 
kwa mapazi ao mjini katika nyumba ya shauri hawa- 
taki, roho zao zinakhofu sana. hio ndio khabari ya 
^amana. 

hokumu ya rahani. 

zamani Wazaramu yalikuwa hawana rahani illa 
mpwawe '). iwapo ametokewa na deni, ao ameua mtu, 
ao amefanyiza ngoni, hana fe^cja — atajiweka mwenyewe 
rahani ao mpwawe, wapeane midda, naye atafute fe^^Ja 
ya watu hatta aipate, akamkomboe mpwawe. lakini 
mtoto wake aliyezaa mwenyewe ao mtumwa wake — 
hao hawaweki rahani, ijapokuwa ana deni nyingi. na 
kama hana mpwa, na kujiweka rahani mwenyewe ha- 
wezi, akiwa na shamba, atairahanisha. 

katika Zaramu zamani za kwanza mtu asiyekuwa 
na mpwa — huyu maskini. akiwa na ndugu mwanamke, 
naye ameolewa na mume, ndugu yake atajitdhidi pa- 
moja na mumewe kutafuta dawa za hoto *) la uzazi. 



1) Elage, Prozess. — 2) Biirgschaft. — 3) mpwa NefTe oder 
Nichte. — 4) hoto ist ein Mittel fiir Einderzeugung, das der mganga 
besorgt. Dasselbe besteht aus Wurzeln eines Baumes, die mit einem 



— 216 - 

ma^ana yake ndaga yake apate mtoto, naye awe na 
mpwa. katika Zaramu mtu akiwa na fe^da qadiri, 
akiwa na mashamba, akipata na watoto, lakini kama 
hakawa na wapwa, wata hawamja^ali kita. hokumu 
hizo za rahani, iwapo imetokea magomvi, moja wapo 
anataka kamthulamu mwenziwe, pazi haingia katika 
maneno hayo. na iwapo yamemshinda, hayawacha, aka- 
wambia: ^nendeni mjini kwa bana mkabwa". na sirkali 
anakataza kaweka rahani watoto ao watumwa. aki- 
wasikia wamewekeana rahani mtoto ao mtamwa, sirkali 
huwafanga wote wawili. ao marra ya kwanza hu- 
mwambia yule mwenyi mtoto — humpa rakh§a ya 
kupata mtoto wake, lakini humwambia : „siku nyingine 
usifanyize khabari ya kuweka rahani mtoto^. huwa- 
sAmehe wote wawili. imekwisha khabari ya rahani. 

hokumu ya mwenyi kuua. 

zamani za kwanza katika hokumu za m&pazi, mtu 
iwapo ameua, marra atakamatwa, afungwe mikono 
nyuma, wampeleke kwa pazi. marra atamwuliza sa- 
babu ya kuua, naye atajibu, lakini majibu yake hayana 
niia, iwapo analazima ya kuuawa, marra ataamru watu 
tai^g., wampeleke Lni, p.n.p. dtadi, lenyi M^nba 
wengi, marra watamtosa. ma'ana zamani killa mkhalifu 
hutoswa katika maji, illa mchawi, ndiye anayechomwa 
moto. 

kazdlika iwapo si mtu wa kuuawa — atafungwa. 



^uhn, ferner chooko-Bohnen und kunde-Bohnen zusammen gekocht 
werden. Dann werden solche Wurzeln in heissem Wasser abge- 
kocht und mit ugali wa mtama Hirsebrei Yermengt. Beide Speisen 
werden gleichzeitig gegessen und zwar 7 Tage lang von Frau so- 
wohl wie von dem Manne. Sie diirfen jedoch auch andere Speisen 
essen, diese gilt nur als Medicin. Die Frau muss daza die Zeit 
ihrer Menstruation abwarten. 



- 217 ~ 

ma'ana hoknmn ya kaaawa namna mbili. yd kwanza 
yule aliyeua, ba^ad^ ya kwisha kuua, pazi huwashauri 
wenyi ndugu yao, aliyeuawa — ya kama : „huyu ameua, 
nanyi mtakaje? auawe, ao mnataka dia?" wale wenyi 
ndugu, aliyeuawa, wakitaka dia — hauawi. ataamru 
watu kumfunga yule, aliyeua, hatta walete fecj^a jama'a 
zake. 

ao ikawa aliyeuawa mtumwa, kazdlika aliyeua 
akiwa mungwana -- hauawi, illa itatoka dia themani 
ya yule mtumwa. 

kazalika kifungo cha zamani mkhdlifu, aliyeua, 
hufungwa gogo katika shingo, na mikononi hutiwa 
pingu za mti, na miguuni hutiwa pingu na mti katti- 
katti. jina lake kifungo hicho kongora ao malinda kozi, 
lakini sasa tangu kuja vifungo vya sirkali, nao wame- 
viwacha vifungo hivo. mkhdlifu aliyeua, akipatikana, 
pazi hawezi kumweka kwake, marra atampeleka mjini 
katika nyumba ya shauri. imekwisha hokumu ya kuua. 

namna ya kurithi. 

zamani mtu akifa, naye amewacha nduguze na 
mama na baba amewacha na mpwawe na mkewe, akiwa 
na mali, yatafanyizwa sehemu mbili. ya kwanza ata- 
pewa mkewe, ya pili atachukua mpwawe, lakini sehemu 
ya mpwa ndio kubwa. waliwobaqi mama na baba na 
ndugu hawapati kitu. tenna watamfanyiza yule mpwa 
ndiye mshauri wao, killa wakiona haja waitakayo — 
watakwenda kwake. 

lakini siku anayorithishwa yule mpwa, hujikusanya 
jama^a zake, wakenda barazani kw^ pazi, kunako fa- 
nyizwa maneno ya urithi. hatta anapokwisha kurithi, 
huwagawia wale jama'a zake, killa mtu kwa qddiri 
yake. 

na yule maiti akiwa amekosa mpwa, mali atarithi 



— 218 ~ 
ndaga yake. kazAlika mtoto wa suria hapati wArlthi 

d^ili. 

lakini sasa watu wote wamekuwA werevu tangu 
ilipoingia sirkali katika Afrika, hapana mtu anayequ* 
bali kupunjwa. mwanzo wa hokumu watakwenda kwa 
pazi, iwapo mameisikia hokumu ya pazi wote — ma- 
neno yamekwisha. na kama hawakuisikia — wata- 
kwenda mjini. na mpwa hawaqubali arithi sasa. iwapo 
amekufa mtu, amewacha mtoto na ndugu, watarithi 
kama sheri'a ya watu wote. na mtoto wa suria sasa 
anapata kurithi kama mtoto wa mke. imekwisha kha- 
bari ya wdrithi. 

dastari za Wazaramn. 

dasturi ya kuzaliwa mtoto. 

mw^namke siku ya kushikwa na uchungu wa uzazi, 
qabla hajazaa, kwanza huitwa mumewe na wazee wa 
yule mke kuja kumwaga mchele, apate kujifungua 
mkewe. naye mwanamke awapo hakujifungua upesi, 
bibi zake na mama zake watamwuliza: „umefanyiza 
neno gani nje? usitufiche sisi, twambie!^ na yule mwa- 
namke akaona ta'abu nyingi, kama amefanyiza neno, 
husema — ya kama: „mimi nimezini na fulani^. bassi 
iwapo ndugu za yule mume hawakusikia maneno yale, 
hutolewa mtu hima, akenda kuitwa jama'a ya yule 
mwanamume, aliyezini naye, kuja kumwaga mchele kwa 
faragha. na kama pale, panapo uzazi, nduguze mume 
wapo, wamesikia maneno yale, itakuwa da'awa. mtoto 
akizaliwa — hawamlei, amekuwa mtoto wa ugoni. sa- 
babu desturi waanawake wa kizaramu, akiwa na mmne, 
si desturi yao kuzini na mwanamuitie mwingine, hu- 
chelea kuzaa mtoto wa ugoni , illa mwanamke asiye 
mume. 



^ 219 — 

Isazdlika yole niiime iwapo 'amemwaga tDchele, 
znarrSL mwanamke amejifungua, juu yake mume kuta- 
fata ubeleko. na ubeleko, unaobebewa mtoto, asili ni 
nguo, aliyokuwa akivaa yule mwanamke zamani, ali- 
pokuwa na mimba. ma'ana; mwanamke akiwa na mimba, 
ba'ada ya miezi saba' hununuliwa shuka mwanamke, 
akajifunga tumboni. lakin kwanza hupika togwa la 
kufundishwa yule mtoto mwanamke mambo ya mimba 
kama atakayoyaona. ba'ada ya kwisha kufundishwa 
hufungwa hiyo shuka, jina lake mkowa. 

wa kazalika iwapo qaribu ya kuota meno, roho 
zao huingiwa na shughuli sana kutafuta waganga, kum- 
fnnga meno yule mtoto, yasiote vibaya, ma'ana yasi- 
tangulie meno ya juu kuota. yakitangulia meno ya juu 
kuota — mtoto hawamlei, watamwua ao watatafuta 
mtu, wanayemjua katika mji, wampe kumlea, sababu 
kwao si dasturi kumlea. lakin kumtoa kwake huyu 
mtoto sherti kwa taguzo^). hukutana wazee wa yule 
mwanamke na wazee wa mwanamume, wakafanyiza 
kitara^) cha sababu ya yule mtoto kutolewa kwake, 
na ma'ana ya kitara kuuliza khabari — amri iliyo juu 
ya yule mtoto. na hicho kitara huwa siku mbili ao 
tatu, hatta wote wajue, ya kama huyu mtoto anato- 
lewa, kwa sababu ameota meno vibaya, ao amri nyi- 
ngine. 

tenna humchukua yule mtoto, kama hawataki ku- 
mwua, hatta wakapata mlezi humpa. na yule mlezi hum- 
fundisha miko') yake yule mtoto, ma'ana kitu kaza 



1) ZusammeDkunft. — 2) = shauri. — 8) mwiko pl. miko 
eigentlicli Loffel, hier „Yerbotene Speise^. Jeder Familienstamm 
hat ein bestimmtes Fleisch oder gewisse Fleischstiicke eines Thieres 
oder gewisse Fische, die sammtliche Familienangehorigen nicht essen 
durfen. Der betreffende sagt z. B. mwiko wangu kidali (Bruststuck) 
oder mzio wangu mkundaji (der mkuudaji-Fisch). 



~ 220 — 

wa kaia vibaya hali, na nyama kaza wa kaza hali, na 
kulla miko ya tangu udogo wake hatta ukubwa wake. 
wakesha kumfundisha yote, watamwachia mtoto kabisa, 
wende zao. imekwisha khabari ya mtoto kutangulia 
kuota meno kwa Wazaramu. 

dasturi ya kuzaliwa watoto wawili pacha. 

Wazaramu watoto wawili pacha shidda kuwalea 
ao kuwapa watu kuwalea, roho zao huwa na khofti 
sana, lakin huwaua kwa faragha, asijue mtu illa wale 
makungwi*). kisha pale alipozalia yule mwanamke — 
ndipo wanapowazika. na mtu akauliza khabari ya 
uzazi „ame]ifangua ao bado**, makungwi hujibu: „ame- 
jifungua, lakini watoto si riziqi, wamerudia nyumbani", 
ma*anayake wamekufa. 

na iwapo watawalea, sherti kwa dawa zilizo nyingi 
kufanyiziwa watoto na mamie mtu, lakin atakufa ma- 
mie mtu ao watakufa watoto. ma'ana mamie mtu ana- 
powalea wale watoto, moyo wake umejaa khofu, na 
mji mzima watu wanata'ajjabu, ya kuwa fulani amezaa 
watoto pacha akawalea. katika inchi ya Zaramu ha- 
wapatikani sana watoto pacha. 

na iwapo watawalea, vyakula vyao hutiliwa katika 
kitunga, hawalishiwi katika sahani ao mkungu. huo 
mzio wao. wafanyapo mambo kama hayo, watoto hao 
kukua kwao hukuwa na mara^i, hutokewa na madonda 
mwili mzima. 

kazdlika wanapokatiwa nguo, sherti wote wavae 
namna moja, si dasturi kupewa killa mtu nguo rangl 
namna nyingine. na wakiugua, hupelekwa wote pahali 
panapo njia panda kwenda kutambikiwa ^. huja watu 



1) Frauen, die der Wochnerin bei der Gebart beistehen. — 
2) tambika die Seele der Yerstorbenen anrufen. 



-. 221 — 

wakemba njdmbo za tambiko ya wale watoto kupata 
uzimia. hachokua mahindi na jiinga, lililo kubwa, na 
knni za mpingo, wakapika kande^) yale mabindi. wa* 
kesha hutia hatika ongo, wakaja watu wakala. hiyo 
ndio tambiko yao. 

na katika watoto hao mmoja akifa, na wa pili 
hana ma'isha. na kuzikwa kwao hawatiwi katika sanda 
ya bafta, sanda yao jani la mgomba ao majani ya 
mnyonyo. wala hawapelekwi katika maqabri ya watu 
wakubwa, huzikwa katika ua, iwapo amekufa kwa 'omri 
wa mwaka mmoja. na kama amekufa katika kuzaliwa, 
huzikwa mle katika chumba alichozaliwa. hiyo ndio 
khabari ya watoto pacha« 

namna ya kulea watoto waanaume wa Waza- 

ramu. 

watoto waanaume ba'ada ya kupata miaka kumi, 
hufundishwa kutega nyavu za kuwindia nyama katika 
mwitu. wakijua kazi hiyo, hufundishwa kutega mi- 
gono ya kuvulia samaki mtoni. kisha huoneshwa dawa 
za nyoka iwapo amemwuma mtu. hatta akapata miaka 
then'ashar, hufundishwa kutaguza^) maneno, ma'ana 
killa panapo kitara^) huchukuliwa kufundishwa wana- 
votaguza. ma'ana hiyo taguzo kwao mfano wake kama 
l^tokumu. katika Zaramu mtu kama hajui kutaguza, 
humfanya huyu hajui ^okumu. akijua kutaguza, tenna 
hushika kazi ya jembe, akenda shamba pamoja na wazee 
wake kuwasa'idia kulima, sababu wao hawendi chuoni 
kusoma. 

kaialika na kumbini wanapelekwa, lakini katika 
bizi zama za sasa, zamani hawakuwa wakipeleka wa- 

]) kande ya mahindi oder parre ya mahindi sind ganze Mais- 
kolben, die in Wasser gekocht worden sind. — 2) = hokuma oder 
amaa. -* 8} shaari^ 



— 222 — 

toio Wao kombiiii. na sika wanayopelekwa katika kombi, 
njsiknkachezamanyago, osikakacba hattaas-sabohikwim- 
ba na kacheza. as-$abahi ndipo wanapotahiriwa. lakini 
manyago wa kwanza wazee wao wakiehezahawanafiiraha^ 
sababa mle katika kambi hakaa sana qadri ya mwezi, 
hatokea marra nyingine wale watoto wakapata mara<}i, 
ndio ma'ana wasiwe na faraha. lakin marra ya pili ha- 
chezwa manyago ya katokea nje watoto — hayo ndio 
yenyi faraha. hafanyizwa pombe nyingi ya 'ajaba 
wakaalikwa wata killa mitaa, na vyakala vingi hapikwa. 
bassi asika haanza manyago hatta as-sabahi. sa^a ya 
kwanza wale watoto hanyolewa ny welci na wazee wao 
hawananalia mavazi yaliyo mazari. na mtoto mwenyi 
jama'a wengi, killa mta hamletea vazi lake, ikawa 
kitambi ao kanza. bassi tenna wale watoto hafonikwa 
akingo wasionekane, tenna hapelekwa kwa wazee wao, 
na hako wata wanakwimba nyimbo, na wazee wao wa- 
nafurahi na kumwaga mchele katika njia na yigelegele. 
na wengine wanatoa mapesa kawatanza wale wana- 
okwimba. hio ndio khabari ya kolea kwao watoto 
Wazaramu na kuwapeleka kumbini. 

khabari ya mtoto mwanamke kuwa mwari^). 

mwanamke akiwa mwari, kwanza hupika pombe ya 
kupelekwa muyomboni *) kwenda kufundishwa mizungu') 
na desturi za kujaa koga, sababu waanawake wanapo- 



1) mwari wird jedes jauge Madchen mit Beginn der ersten Men- 
struation genannt. Sie behalt diesen Namen bis sie geboren bat. 
Dann heisst sie gewohnlich mamiye Mtoro, etc. — 2) mayombo- 
Baum, unter dem ihr alle auf die Menstruation beziiglichen Eegeln 
mitgetheilt werden. — 3) Verstand. Meist ist fur Verstand jetzt das 
arab. Wort *aqili in Gebrauch, doch hdrt man auch h&ufig ana mi- 
zungu mingi er hat yiel Yerstand. Hiervon ist daa Wort Wazungu 
„Europ&er^ abgeleitet d. h. die Leute, welche viol Yerstand be^iteeHf 



«i* 223 ««« 

kuwa wari, sherti wapewe mizungu hiyo. ba'ada ya 
mwaka hapikwa marra ya pili pombe, na kucheza ngo- 
ma ya muhagata sika saba'. tenna ynle mtoto mwa- 
namke hupewa mikononi mwake mwana sesere^), ma'ana 
yake mtoto wa mti akipika na akitwanga huwa naye 
pamoja, ma'ana akiolewa apate kuzaa. naye mwari 
hasemi na mtu killa siku illa bibi yake ao watoto 
waanawake, walio wadogo, ndiwo anawozungumza nawo. 
na nje hatoki kwenda ngomani wala kutembea, hukaa 
nyiimbani mudda wa miaka miwili. na bikra yake 
haipotezi, illa kwa mume atakayemwoa. akiwa nyum- 
bani huwa na khofu kuzini, huchelea kupata mtoto wa 
Jl^aramu. 

na kuposwa kwake huposwa ndani ya nyimiba 
aliyomo. na huyu mchumba wake humletea masurufu 
chakula na nguo na kuUa tunu hatta atoke nje. 

na kungwi lake humfundisha adabu ya kukaa na 
^ume katika nyumba. sababu iwapo ameolewa, na yule 
jnwanamke anafanyiza mambo, yasiyo njia, mumewe 
akiqasirika, huenda kwa kungwi lake, akamwambia 
;,mwari wako hukumfundisha kitu^. yule kungwi hu- 
qasirika sana. huenda kwa mwari wake, akampa ma- 
neno yaliyo mabaya, ma'ana Wazaramu, na watu walio 
katika mji ^) waanawake huogopa makungwi zao kuliko 
wazee wao. na ra(Ji za makungwi zao wanapenda kuzi- 
pata. mwanamke akikosa ra^i za kungwi lake, wenziwe 
wote humcheka, tenna humwambia ana wazimu. naye 
shidda kupata mume. tussi la mwanamke, ukitaka 
kumqasiri, mwambie: „wewe msungo, hukwenda mu- 
yomboni". bassi akiwa mwanamke mwenziwe, watapi- 
gana mchana kutwa, hawishi ugomvi wao. na akiwa 
ameambiwa na mumewe, siku hiyo atamwacha. na 



1) Foppe. — 2) d. h. dio Soaheli. 



ma'aiut ya hili jina la mgoiigo ni mwanamke, asiyejoa 
mahaba ya kozungumza na mume, wala asiyejua mambo 
ya katika nnyago. waanawake wa kizarama na wen- 
gine hukaa na wamne zao kwa vema kwa knchelea 
knpelekwa mashitaka kwa makangwi zao. imekwisha 
khabari ya mtoto mwanamke knwa mwari. 

dastari ya kuoana kwao. 

Wazarama wakitaka mke, kwanza haenda kwa 
mjomba wa yale mwanamke, akampa khabari — ya 
kama: ^mimi namtaka mpwa wako kamwoa". na yale 
mjomba hamjiba: ^vema, lakin nataka mkalio wanga 
wa maneno, ndipo nikajae kama wewe mkwe wangu". 
bassi yule mame hatoa reale moja ao mbili, akampa 
yale mjomba mkalio wake. tenna haenda kwa babiye 
mta, akampasha khabari — ya kama: ,,mtoto wako 
ametokea mchumba anataka kamwoa^. babiye mtu 
hajiba: „miye sina mashaari, maneno yote yako kwenn". 
tenna haradi kwake yale mjomba kamsikiliza sika ata- 
kAyokaja yale mchamba. dastari ya Wazarama babiye 
mta hana Izini juu ya mtoto wake, illa amri ya 
mtoto wa kizaramu killa neno juu ya wajomba zake. 
atakdpokuja yule mchumba, atatoa fe<}(}a ampe mjomba, 
naye ataweta nduga zake na jama'a zake, wagawane 
fe<}<}a. ma'ana yake dasturi ya Wazaramu mtoto ha- 
rithi kwa wajomba, kwa baba yake hapati kita. 

khalafu watamwoza yule mtoto mume. na kuoza 
kwao hawendi kwa mw'allim kufunga khutuba, illa 
huoza kwa mila yao na lugha yao, humwambia: „nna- 
kupa mwanangu wewe, ndiwe mumewe, mkae mkisiki- 
lizane". na mume huitikia maneno yale. na 'arusi 
hawafanyizi karamu kupika wali na kuchinsha ligombe, 
illa hufanya pombe, wakaalika watu kuja kanywa. 
kaz&lika killa ngoma huja — kibende, sangara, kom* 



farahm ^arusi. wala hawana dastnri ya kutembeza 
bikra kuonesha killa mtu, illa yule mume, ba'ada ya 
kupewa mkewe, humla bikra taratibu, kama siku ana- 
zotaka mwenyewe. illa iwapo bafai, killa siku anam- 
tazama macho, tenna bampati ba^ada ya miezi sitta, 
atashitaki mwanamke kwa mapazi, ya kama huyu mwa- 
namimie hafai. 

na wakesha oana, bawana desturi sana ya kuwa- 
chana, hukaa miaka mingi, wakazaa watoto na waju- 
kuu. na mumewe akifa, haolewi na mume mwingine, 
illa ndugu ya mumewe, ao ndugu za mumewe wawe 
ra^ kuolewa'na mume mwingine, huko ndiko kuoana 
kwao Wazaramu. 

dasturi za kuachana kwao. 

mwanzo wa ugomvi katika nyumba mwanamume 
huwa kazi ya kufanyiza kupata ma§urufu ya kumpa 
mwanamke kula na nguo hana, na kulima shamba 
hawezi. yule mwanamke huvumilia siku nyingi. akiona 
ta'abu sana, humwambia; „wewe mwanamume kama 
huniwezi niwache". na mume hukataa kumwacha, mwa- 
namke hushitaki kwa pazi, akasema, kama 'aibu aliyo 
nayo mwanamume. tenna atamwacha, lakin anapo- 
mwacha — asitokee mume marra kiunwoa, itakuwa 
da'awa kubwa, ma'ana atasema: »huyu mwanamke 
asingalitaka kuachwa, illa wewe — ndiye uliyemfitini". 

namna ya pili mwanamke kutaka kuachwa, aki- 
mwona mwanamume hafai, killa siku wanakula wakilala, 
marra atataka kuachwa. ao mwananjume ametoka ku- 
fanyiza bi'ashara, amepata feij^a, na ile fe^^a hamwo- 
nyeshi mkewe, killa siku anaifukia katika shimo, ao 
hutia katika mfuko, akajifunga kiunoni, bassi mwana- 
mume huyo hawana siku nyingi wataachana. 

na kuachana kwao kama kuoana kwao. hawendi 

YelUn, Safui m WafiulieU. 15 



— 226 — 

kwa' m^^'allim koandika talaqa^ illa ynle 'mwanamnliie, 
akiona nzia mwingj, hnenda knle kwa mjomba wake 
akamwambia: „mimi na mke wangn hatnpatani". bassi 
akiweza knwapatanisha — atawapatanisha. na kama 
hawezi, mwaaamume atasema: ,,mimi mwanamke ame- 
nishinda, sasa pokea mwanao, amefika kwako". hiyo 
ndio tdlaqa yao. yamekwisha maneno ya tilaqa. 

' dastnri ya Wazaramn kama mtn ameknfa. 

nao wanakwenda knzika kale mazikoni, sherti wende 
na masikitiko. hatta wakafika qaribn ya nynmba ya 
ynle mtn, aliyekufiwa, huanza kulia na mkono knshika 
kichwani. khalafu atakuja mtn knmshika mkono, am- 
peleke panapo nfuo *) , wampe kata ya maji , amwagie 
yule maiti maungo mazima. na kulla atakdyekuja — 
hufanya kama hivo, lakini sherti watn waliomkhu^^i. 

na kama aliyekufa ni mtu mkubwa katika ule mji, 
pazi atakuja kuzika. akiwasili qaribu ya nyumba, hu- 
amru mazunguri*) kupigwa. pazi yuko mbele na ma- 
zunguri nyuma. watu wakasikia mazungnri yanalia, 
watu wote huzidi kuUa. na hayo mazungnri hapigiwi 
mtn illa aliyezaliwa katika npazi. 

wanapotaka kuzika watauKza: „maiti huyu hana 
ndugu, waliwokuja kumzika ? sababn tunataka kushona 
sanda". killa mtu aliyechukua sanda yake atatoa, wen- 
gine huchukua doti ya bafta, wengine huchukua riale, 
lia wengine huja na mbuzi, killa mtn kwa qadiri yake. 
na killa mtu husema: „hii ndio sanda yangn''. wakesha 
amri ile hukata sanda hushona. tenna huweka sehemn 
ya watn, waliwochimba qabri, na waliwochimba nfuo. 



1) unter die Bettstelle, auf der der Tote beim Waschen mht, 
wird ein Loch* gegraben, in welches das Wasser abl&uft. Diesea 
heisst ofuo. -▼ 2) ngoma. 



— 22? — 

na watu waliwoosha maiti , * wote hupewa 'ada yao. 
tenna humtia sandani maiti, wakenda kuzika. nao hu- 
laza^) tanga siku saba^ 

kazdlika mtu anayekwenda kuzika mkwe wake, 
sherti aliye machozi yamtoke. na kama hakulia ma^ 
chozi kumtoka, watu humfanya yeye ndiye mchawi. 
na mtu anayekwenda kuzika, kama ana nywele — asi-' 
nyoe kichwani , si desturi kama , anakwenda tangani, 
akafanya mambo kama hayo, watamkamata wamwulize : 
„sababu ya kuja tangani kunyoa nywele? wewe ndiwe 
mchawi uliyemroga maiti huyu". hiyo ndio dasturi ya 
kuzikana kwao Wazaramu. 

kuzikwa kwake pazi. 

pazi akifa, marra hutolewa watu, wakenda kuwam- 
bia mapazi. wanapokuja killa mtu huchukua sanda 
yake. wanapowd§ili wale mapazi, marra huamru ngo- 
ma kupigwa, na watu kwenda kumwosha. na wale 
wosha, wakiingia ndani, huvua kofia. marra watakuja 
watani, watataka 'ada yao. wakipata watakwenda qa- 
burini kuchimba qaburi. wataamrishwa watu kushona 
sanda, na wanaposhona — sherti wapige ngoma ya 
mazunguri. kazalika maiti akichukuliwa kupelekwa qa- 
burini, lakini waq[ati huo ghazia nyingi. magoma ya- 
nalia na watu wanalia, na watani wanafanyiza kelele 
zao, siwa na mazumari yanalia hatta qaburini. 

lakini akiwa na mke, waqti wa jeneza linapotoka, 
huja mtu mwanamke akambeba yule mke wake hatta 
panapo mlango, lilipowekwa lile jeneza. tcnna yule 
mke husema: ^buriani, mume wangu". lakini akiona 
lile jeneza ya mumewe hulia sana. marra hurudishwai 



1) Gaosatif ?on lala. 

16 



- 228 — 

vileyile amebebwa, na jeneza likachnkiiliwa kwenda 
qaburini. 

wakesha zika, atakuja kibirikizi kuuliza khabari 
ya tanga. likiwapo pazi atajibu, naye kibirikizi ata- 
wambia watu wote, ya kama usiku pana tanga. wa- 
naolala tanga vijana na waanawake. na tanga lao 
hawalali juu ya yitanda, wanalala chini tangu sikn 
aliyekufa hatta siku ya kuondoka tanga. nao hawajui 
kusoma khitima ya kuondolea tanga, illa waliwofuata 
mazehebi ya kiislamu. mapazi wanalala katika nyum- 
ba zao, illa wanakuja as-$ubu^i kuamkia na siku ya 
karamu. 

ba'ada ya mwaka huenda qaburini kujenga panga. 
na hilo panga huchonga mabao, wakaweka mwanzo wa 
qabri hatta mwisho — ndilo panga. lakini siku ya 
kwenda kusimika hilo panga hufanya karamu. 

khabari ya kuhani kwao. 

wanapokwenda kumhani mwenzao. aliyefiwa, hawa- 
yai nguo zilizo nzuri, wala hawapakai mafuta. kazdlika 
huchukua killa mtu qAdiri ya kitu alicho nacho, tangu 
fe(^(}a hatta nafaqa, humletea yule mfiwa. nao huanza 
yiKo tangu njiani, na waliwo nyambani wakisikia yilio 
— nao hulia. tenna huja mtu na baquK la maji kuwa- 
futa machozi na kuwabembeleza wasizidi kulia. kisha 
humpeleka panapo qaburi kumwonyesha. 

dasturi nyingine ba'ada ya kuzika. 

kazalika mashambizo^) aliyooshewa yule maiti — 
hugawana, wakapewa jama'a zake wa kuumeni na wa 

1) Sobald jemand gestorben, wird er mit neuen Kleidern (Tftchern) 
bekleidet, die mashambizo genannt werden. Diese behalt die Leiche 
bis nach der Waschnng an. Alsdann wird er mit sanda „den Leichen* 
tuchern*^ bekleidet. 



— 229 — 

kukeni, illa mali yake na mashamba hurithi mpwawe. 
lakini desturi hiyo yalikuwa zamani ya kurithi mpwa. 
na waliwoshika mazehebi ya kiislamu, killa mwaka 
humsomea khitima, na kupika waK, wakala watu. na 
walioshika mazehebi yao, hufanyiza pombe killa mwaka. 
na msiba wao mudda wa mwaka ndipo wanapokwisha. 
khas^a ikawa mke amefiwa na mumewe, ao mume ame- 
fiwa na mkewe — mwaka mzima halimi wala hasafiri. 
liutumia vyakula vyake, vikesha — jama'a zake hum- 
sa'idia kumpa hatta atakapolima. 

mila ya mizimu na khabari za uganga na za 

uchawi kwa Wazaramu. 

wao hawana dini, illa wameshika mila ya mzimu 
na tambiko. mtu akiwa hawezi, humwambia: „wewe 
unauguzwa na mizimu ya wazee wako, siku nyingi 
hujatambika". bassi hufanyiza pombe, akaweta watu, 
wakamtambikia tambiko ya gombo. hiyo tambiko kubwa 
ya Wazaramu. husema katika ile tambiko — ya ka- 
ma: „ninyi mmetangulia qaburini na huyu kijana hana 
uzima. sasa amekwenga pombe, kukumbuka majina 
yenu, sasa kwa fa^ila zenu, kama ninyi ndivo mna- 
OBiwuguza, tambiko igone, apate uzima". 

na kama hakupona kwa ile tambiko, hutafuta 
mganga akaja kutezamia. tenna mganga atabashiri — 
ya kama: „wewe umerogwa", ao wenyi hosuda wana- 
kwambia „unapata sana^, ao „mkeo kuna mtu anamtaka, 
naye hampati, anataka kukuua". bassi yule mgonywa 
huuliza: „mwisho wake nini"? humjibu: „tafuta mtu 
akuchomoe, vitolewe vitu vilivyo ndani ya mwili". yule 
mgonywa hujibu: „mtambua ndwele^) ndiye mganga". 
tenna yule mganga atafungua mkoba wake, atoe chuku^). 



1) Krankheit. — 2) Schrdpfhorn. 



— 230 ^ 

wembe na mavnmba, akesha atamehanslia , amwamikey 
khalafa itatoka damn katika mwili. ndani yake itakawa 
na vange la nywele, ao litatoka jino la bin Adam, ao 
shindano na vita vingine. bassi yale mgonywa akiona 
mambo yale yametoka katika mwili wake, atata'ajjaba 
sana. tenna mganga atamwambia: ^ameona vita vili- 
votaka kakaaa"? naye atasadiqi kweli. ba'ada ya 
sika haba atakawa mzima. 

na kama atakafa — watamzika, lakin ba^ada ya 
kwisha kazika watakwenda kwa mganga mwingine, jina 
lake mpiga mbizi'), watachakaa na ashanga mweape 
kampelekea yale mganga. naye atakawa katika inchi 
nyingine. bassi wakifika kwa yale mganga, hawata- 
mwambia, ya kama sisi tamefiwa tanakotoka, watampa 
ale ashanga waliochukaa, kisha watakwenda kalala 
wote. ma'ana hao ashanga ndio njozi*) zake, wanawita 
kingala. hatta a$-$abahi watakwenda kamwamkia 
mganga, tenna watampa khabari — ya kama: „sisi 
tamekaja kutezamia kwako". yule mganga atatoa kiko 
chake, atie tumbako na mavumba avute. khalafu ba- 
'ada ya kwisha kuvuta, atatoa khabari ya uganga wake, 
atawambia: „ninyi kweli kwangu mmekuja kutaka ku- 
tezamia". kwanza atawapa khabari ya mwanzo wa 
safari yao, walivotoka katika mji wao, na mambo wa- 
liyoyakuta njiani. atasema yule mganga, kama wame- 
kutana mtu mmoja njiani — atawambia, na kama wame- 
kuta nyoka njiani — atawambia, kama kitu walicho- 
kiona — atawapa khabari. nao wataitikia „tAile"*). 
khalafu atawabashiria — ya kama: „nmakotoka — 
kwenu, mmefiwa na mwanamume. kama mwekundu 

1) mbizi eine kleine Schelle. — 2) Traum, ndozi im kiamu. — 
8) suah. = kweli, jedoch wird tdile nur zum mganga gesagt, om 
ihn zu erfreuen, wenn er seine Sache richtig gemacht und man mit 
ihm zufrieden ist — t&ile mganga. 



— 231 — 

aiaw^mbia. nao wataitikia watasema: „kweli". tenna 
atawapa sababn ya maiti kufa kwake na ugony wa alio- 
ugua. na kama amekufa kwa uchawi atasema : „ndugu 
yenu ameuawa na mkewe, na sababu mwanamke ham- 
taki mwanamume, ao sababu nyingine. kama yeye 
mwanamke ndiye aliyemwua nafsi yake — atawambia, 
ao amepewa na mtu mwingine uchawi kumletea katika 
chakula — yote atayasema, ma'ana sherti ajue bayana 
zote yule mganga. nao wenyewe waqubali yote, hapo 
ndipo watakapo kumqirri, ya kama anajua kutezamia. 

tenna wakirudi, iwapo mkewe ndiye aliyemwua 
ao mtu mwingine, watapeleka maneno kwao — ya 
kama: „ndugu yenu ametuulia ndugu yetu". nduguze 
watauliza: „kwa dalili gani"? watatoa khabari kama 
khabari iliyotoka kwa mganga. ikawa thabiti ndio 
aliyoua — hawana maneno. iwapo ndio mkewe aliyo- 
mwua — naye watamwua, 

na kuua kwao hawaui kwa bunduqi ao kwa kisu. 
kwanza humfunga kamba yule mchawi, wakamwuliza: 
„ba^ada ya huyu nani mwingine umeua"? naye huka- 
taa. tenna hukata kuni za mkuruti, kisha wakam-- 
chukua nje ya mji yule mchawi, tenna zile kuni huzi- 
panga, naye wakamtia kattikatti ya kuni. wakesha 
wakamchoma moto, tenna ataungua hatta moto ukafika 
qaribu ya kiunoni, husema mwenyewe kama watu alio- 
waua. na kama uchawi wake anao mwenyewe — ata- 
sema: „uchawi wangu sikumpa mtu". na kama ana 
mtu mwingine amempa, atasema: „mwanafunzi wangu 
fulani". 

na huo uchawi namna nyingi. kuna mwingine wa 
kiume, mwingine wa kike. lakini uchawi wa kike 
mbaya. wanauficha katika matako yao. mwanamke 
aliye mchawi, akitaka kumroga mtu, hutwaa punje ya 
mahindi ao ya mtama, zamani anapoingia katika l^e^i 



- 232 — 

nle muhindi, hnutia katika tundu yake ya nchi, aka- 
changanya nadawazake nyin^ine katika chakula, akampa 
mnmewe ao mta mwingiae, hnmwambia: „kula peke- 
yako". bassi yule mtu atakula, akiondoka hapo — 
mgonywa, hana siku nyingi atakufa. na uchawi huo 
jina lake mahema. ao huvimba tumbo mfano wa bunju ^), 
kama mwanamke mwenyi mimba; lakini hawi na ma4- 
sha — atakufa. labda apate waganga, wanaojua sana 
pale alipokula, marra wamfanyizie dawa. 

mifano ya nywele zao Wazaramu. 

njrwele zao wanasuka wadnaume na waanawake, 
lakini huzidia udongo mwekundu na mafuta ya nyonyo, 
ndipo wanapozisuka. na wanaosuka waanaume waliwo 
vijana na waanawake vijana, lakini wazee hawasuki 
wananyoa. na kusuka kwao kama mfano wa punje za 
muhindi. na wanapokwisha kusuka, hufunga kitambaa 
juu ya kichwa, kilicho chekundu, kuzuia zile nywele, 
zisipate mchanga ao vumbi. nazo wanazita mburunge 
ao kikonge. lakini wanaofanyiza mambo hayo, ni wale 
waliwoshika mazehebi yao, wasiwokwenda kumbini, 
wala wasiwoingia katika njia ya Uislamu, ma'ana hio 
ndio 'alama yao. watu wote wakiwaona namna hiyo 
katika inchi ya Zaramu, killa mtu atajua, huyu ame- 
kataa kwenda kumbini. tenna hayumo katika njia ya 
Uislamu. hio ndio namna ya nywele zao Wazaramu. 

meno yao ya Wazaramu. 

hawayachongi — huyawacha kama yanavoota. la- 
kini huyasukua meno yao sana na mswaki. na mswaki 
ni mti, katika matawi ya mti hukata vijiti, hufanya 
miswaki, sababu miswaki hiyo ina kiini kizuri. amma 



1) dicker ronder Fisch. 



- 233 - 

wengine hatwaa matawi ya mcliikichi, wakafanya 
mswaki, lakini si sana — kwa kukosa ule mswaki 
nafsi yake. 

nguo zao za waanaume na waanawake. 

waanaume wanavaa vitambi , watu wanaojiweza, 
kitambi barawaji ao kitambi kareati. na wasiojiweza 
wanavaa shuka moja na kanzu, hawana kofia, illa watu, 
waliwo wakubwa, huvaa mavazi ya kamili na kofia 
za alfia*). 

kazalika waanawake nguo zao mno huvaa kaniki 
ao kitambi. nao ni katika wanaojiweza, waume zao*) 
liununua vitambi, viKvo vikubwa, kimoja chini na ki- 
moja cha kujitanda. hawavai ukaya, illa wanajifunika 
ushungi*). na wengine huvaa kaniki moja bass na 
upande wa kujitanda. weugine hujifunga nguo moja 
kiunoni hatta miguuni, kifuani hawana kitu. hayo 
ndio mazoea yao, anachelea maziwa yake kuanguka. 
kazalika waanaume, waliwo watu wazima, hupenda 
kuvaa kunguru *), ao shuka ya matamvua *) ya kibarawa, 
hujitupia mabegani wanapotembea. imekwisha khabari 
ya mavazi yao Wazaramu. 

khabari ya nyumba zao. 
nyumba zao wanapotaka kujenga, kwanza hukata 
miti ya mkuruti, sababu migumu sana. wakesha hukata 
pau *) za kufungia mapaa, tenna hukata fito za kufungia 
viwambaza vya mbele na vya nyuma. marra hureje'a 
tenna mwituni kuchuna kamba za kufungia. vinapokwisha 
tumia vitu hivo, marra hupima kiwanja, wakachimba ma- 
shimo yote ya nyumba, tenna hutia nguzo za mbele katika 
baraza, hufunga viwambaza vya mbele na vya nyuma. 

1) Jamben-Mutzen. •— 2) neben wanme wao. — 3) Tuch fiber 
dem Eopf zu tragen, so dass nur das Gesicht frei ist. — 4) grosses 
carriertes Tuch. — 6) Fransen. — 6) upau pl. pau Dachbalken. 



— 234 — 

marra hakata vyamba, wakakata na kumbi zoie mbili. 
linapokwislia boma ') bnzimika ngazo za katti, ndizo za 
kosimamishia mwamba') wa knfangia paa. na nyumba 
zao bajenga za mgongo'). wao si mno n^nimba za 
mapaa manne. na baraza zao hawajengi zikainnka, 
mtu anayetaka kaingia ndani ya nyamba sherti ainame 
sana. illa wengine hajenga nyamba yenyi kiraba*) 
kikabwa, na kiraba chake haweza kaingia wima bara- 
zani. na aa hawajengi, illa wakitaka hafanyiza akomea 
mdogo wa kogea na kwendea haja ndogo. 

nyamba inapokwisha, wakitaka manyasi ya kaezekea, 
kazdlika wanapotaka kakandika — hawambia wenziwe — 
ya kama: „sika kaza wa kaza mimi nataka nyasi na 
adongo kakandikia nyumba yangu". nao hamsikia amri 
yake, haja kamsa'idia. wakesha kazi ile, hawapa ka- 
rama yao. hii khabari ya majengo yao. 

khabari ya miji yao, 

miji y^o hawajengi katika mwita, wao wanapenda 
pahali palipo qariba ya maji, ndipo wanapojengea miji 
yao, lakin sherti kwa zindiko *) la khatari ya knlla 
mnyama tanga nyoka hatta simba. wala hawajengi 
boma katika miji yao, na nyamba zao hawajengi zi- 
kashikana. akawa mji mmoja, killa pahali hatokea zi- 



1) Holzgerust des Haases ohne Dach. — 2) Tragebalkeo, deren 
es gewohnlich 5 im Hause gieht. — 8) Haus mit Dach nach 
Yorn und hinten nur, nicht auch nach den Seiten. Ersteres auch 
nyamba ya mcheche genannt, w&hrend ein Haus mit Seitendach 
nyumba ya mapaa manne heisst. — 4) Entfernung von der Erde bis 
zum Dach d. h. Stockwerk, da die Bauser alle einstockig sind = 
arab. ghorfa. — 5) Schutzmittel in Gestalt eines Steines, den sie 
mit der dazu nothigen dawa zum Schutz gegen wilde Thiere am 
Eingang des Dorfes an einem Ereazweg eingraben, so dass er aber 
zu sehen ist. Oder sie nehmen an Stelle des Steines eine Holzkeale 
mit der Nachbildang eines menschlichen Gesichtes. 



— 236 — . 

kawa nynmba kami na pengine tano, lakini jina la mji 
hnjalikana ynle mkubwa. 

kazalika katika miji yao kifau cha nazi mzio mkabwa, 
hakitiwi katika jiko kapikiwa, sababu ya zindiko lao 
walilozindikia simba na nyoka. kazalika katika miji 
yao hawaweki chugua kama Wadoe. 

wengine nyumba zao wanajenga qaribu ya kivuko 
katika mto. huwa na k^mba na ngogo *) wengi, hufan- 
yiza vimvaba *) vya kuvulia kamba, wakafanya kitoweo. 
ao huweka mtumbwi, mtu akipita kutaka kuvuka, humpa 
pesa moja, ao kama amechukua chumvi, humpa kidogo. 
lakini pana ta'abu ya mbu pale panapo kivuko waqti 
wa masika, mtu mwingine hawezi kulala. na mvua 
zinapokuwa nyingi, mto hujaa hatta nyumba zao huelea, 
zikawa juu kwa juu. ^o marra nyingine maji yakiwa 
na nguvu, huzichukua zile nyumba, na watu wakafa. 
lakini wanajenga kwa 'aqili na h&zari ya maji ya 
masika. 

kazalika hapo qaribu ya mto wanapapenda, kwa 
sababu ya mashamba ya mpunga na mahindi yanastawi. 
lakini waqti wa kuamia ndege — sherfi juu ya ma- 
dungu '). wakiamia — chini mamba anawangoja, ma^and, 
hutoka katika mto, akaja inchi kavu maq9udi kungoja 
watu, watakdoshuka juu ya madungu awakamate. na 
nsiku hutoka viboko katika mto kwa wingi kuja juu 
ya mashamba kutafuta vyakula, nao hukaa katti ya 
njia kungojea watu, wanaopita, huwakata na meno pande 
mbili. ndiwo u'ddui wao, lakini juu ya hayo Waza- 
ramu wamependa kufanyiza mji qaribu ya mto, kwa 
sababu hufuata manfa'a hayo tuliyoyasema. hii kha- 
bari ya miji yao. 



1) kleiner Fisch. — 2) Rease. — 3) Gestell aaf 4 Stangen 
rahend, oben ein Platz zam Sitzen oder Stehen. 



~ 236 — 

kazi ya waananme na kazi ya waanawake. 

katika Zaramu waananme kazi zao hachimba san- 
darasi. hnpatikana kwa ta'aba sana, ma^ana hachimba 
mashimo kwa majembe. na pahali panapopatikana hiyo 
sandarasi — inchi yake kava sana, wanapofakaa kwa 
mikono yao — kacha zote hawakatika. nayo haichimba 
waqti wa jaa, zamani za masika haipatikani. 

na wengine hagonga mpira. nao mpira ta^aba kaa- 
pata. ma'ana mpira mti, kwanza huukatakata ule mti, 
ukatoka utomvu, ukavuja atomvu hatta akesha. tenna 
huutoa ule utomvu, wakaviringa katika matumbo yao 
ao mikononi. mudda wa siku kumi ao zayidi wamo 
katika mwitu, wanagonga mpira, hatta vikanda vyao 
killa mtu vijae. 

na waanaume wengine kazi zao kujenga majamba, 
na wengine hukata miti wakiuza, wengine hutafuta 
kamba mwituni, illa wazee, wasiwo nguvu, husuka vi- 
tanga^) na vikapu na majamvi. na wengine kazi zao 
huchonga ngoma za madogori na muhagata na zumari 
na vijiko na pawa. 

kazdlika wengine huchukua mkoba wa dawa, aki- 
pita killa panapo mgonywa — humwita, akafanyiza 
dawa zake, kiisha humpa kitu kidogo akenda zake. hii 
kazi ya waanaume. 

kazi ya waanawake : as - ^ubulbi akiamka, kwanza 
hushika ufyagio, akafyagia nyumba yake tangu ndani 
]|iatta uanja. akisha huosha vyungu na mikungu na 
mitungi, marra huenda kisimani kuteka maji, akajaza 
mitungi yote tangu maji ya kunywa hatta maji ya koga. 
akisha kazi hiyo, hushika kazi nyingine, hutwaa kanda 
la muhogo, akatwanga unga, akauweka katika vikapa. 



1) runde Matte, die alsUnterlage far Getreide dient oder anch 
als Tablett beim Essen gebraucht wird. 



- 237 - 

akawa t^i'yya'ri. marra hnenda mwitnni kntafnia kniii. 
akirudi knnako knni, knenda shamba knchnma mboga 
ya knfanya kitoweo. kisha hnichambna akaipika. na 
iwapo mfinanzi, ataponda ndongo, afinange yynngn na 
mitnngi. na kama msnsi, atasnka mkeka, lakin si mno 
waanawake wa kizaramn knsnka mikeka. 

na wengine kazi yao knumika ^) waanawake wenzao. 
na namna ya knnmika mtn, humchansha chale mbili, 
akaleta chukn, akamwnmika pale alipomchansha, ma^ana 
ndani ya chuku huwa na tundn juu, akainyonya, na 
damu ya mtu inakuja. huyacha ile chukn mudda wa 
nu^sn sa^a, kiska hnzibua. 

na wengine wana kazi ya kuzalisha, lakini wenyi 
kazi ya kuzalisha waanawake wazee, sababu wanasema, 
mwanamke akiwa kijana akizalisha, macho yake hu- 
haribika hima kwa kutezama knnga, ma'ana ya kunga 
damn. hii ndio kazi za waanawake. 

knlima kwao Wazaramn. 

Wazaramu hulimia jembe na mundu. jembe ndilo 
linalolima, na mundu kazi yake unakata masiki^). na 
ba'ada ya kwisha kulima shamba, likawa jeupe, hu- 
panda muhogo na mbazi na kunde pamoja na maboga, 
kazdlika chooko na mahindi. lakini mnhogo unakawa 
sana kupatikana rizqi yake, lakini chooko na mahindi 
na vingine, tulivotangulia knvitaja, havina siku nyingi. 
hivo ndivo vyakula vyepesi kuota, ba*ada ya siku 
khamsini wanaweza kuvila, lakini muhogo sherti miezi 
sitta. na mbegu') yao kubwa ya ukulima muhogo, 
lakini mtama na mahindi wanapenda sababu ya kunza. 
na mashamba yao hawalimii mbali na miji, illa nyuma 



1) schrdpfen, — > 2) siki pl. mas. Warzelrest, Gestriipp. -^ 
8) £rtrag. 



- 238 - 

ya nynmba, ndiko konako shamba lake« sababa aki' 
limia mbali, hapati kitu kwa wizi, waliwo wengi. lakini 
juu ya hayo shamba kuwa qaribu ya nyuinba hawa- 
wachi kwiba. zamani mwaka jozi, njaa ilipoknwa 
nyingi, wameuawa watu wengi Zaramn katika mashamba, 
na wengine hupigwa mishare, wasiweze kuondoka, wa- 
kaja kukamatwa na vikapu vya muhogo. 

namna ya mavuno yao. 

ba'ada ya miezi sitta muhogo unapokuwa mkubwa, 
huenda shamba wakaungoa. tenna wakauanika juani 
mudda wa siku tano, hushona makanda wakautia, mwin- 
gine huweka matumizi yao. kazalika kunde na cliooko 
na mbaazi vilevile huzitia katika makanda, lakini mbaazi 
huzipika kwanza, tenna wakazianika, zisioze, ndipo 
wanapozitia katika makanda, ma^ana huzitumia mudda 
wa mwaka, huzifai\yiza chakula ao kitoweo wanapo- 
kikosa. 

mtama wanapouvuna, wanakata mabua yake, kisha 
huuwacha siku tano ao sitta katika mashamba hatta 
ukakauka. tenna huenda na makapu wakautia, wakau- 
peleka majumbani, wakauputa hatta ukawa $afi. tenna 
huutia katika vikanda. 

illa mahindi wanayavuna namna mbali. ba^ada ya 
kutoka shamba yale mahindi huyafunga kosa ^) qddiri 
zitakazotokea. kisha huzifunga zile kosa juu ya 
mwamba wa nyumba palipo qaribu na moto, maaua 
ule moshi ukipata katika yale mahindi hayaozi. 

kazalika vyakula vikawa vingi zamani za mavuno, 
hualika watu kwenda kumsa^idia kuvuna. na vyakula 
vipya hawali, illa kwa mavumba, sababu Wazaramu 
wengi wana pepo wa kinyamkera. akila billa ya ma- 



1) Bund Ton 60 Maiskolben. 



- 239 -• 

vamba, atashikwa na homa, asika pepo wake atapanda 
kichwani, apige kelele nyingi sana, hatta aje fandi wake, 
alete dawa ampe, ndipo makelele yatakdpokwisha. 

ao hajengea kibanda cha kinyamkera zamani za 
mavano, hapika kijanga cha wali^ wakapeleka njia panda, 
wakaweka kile kijanga na wali, wakenda zao. 

vyakala vyao. 

wanakala mahogo, haatwanga katika kina, wakaa- 
changa anga, tenna haasonga agali. na kitoweo ni hao 
mahogo. ma'ana majani yanayotoka katika mahogo 
hafanyiza mboga ya kisamva, wakaipika wakatowea 
ngali. Wazarama hawapendi chaknla kingine kashinda 
ngali wa mahogo. ma'ana wengine halima mahogo akawa 
haakastawi ale mahogo, nanyambani mwake mna mpangai 
atatoa mpanga ao mtama, akabadili na mnhogo. ma^ana 
wali wa mpnnga ao mtamaWazarama wakila, hawaaoni 
tama kaliko agali wa mahogo kwa ngara ao kwa sa- 
maki wa maji baridi ndohe ao pere ao samaki wengine 
wa maji baridi. 

namna ya pili ya chakala cho mahogo, haatokosa 
mahogo mbichi pamoja na mbaazi. lakini chakala hicho 
kifangaa kinywa^) ao anaporadi shamba. kazdlika nao 
hawali ndani ya nyamba, chakala hakitoa barazani, 
killa mta, atakdyepita, akiwa na njaa, hnja akala. na 
mgeni akitokea kwao , wakimwona hana kita cha ka- 
tamia^ hapo atakapofikia, atakala chakala hatta sika 
atakazoondoka hawamwambii tanataka kita kaza wa 
kaza. na iwapo ndio kw^nza wanavana, na mgeni ana- 
kwenda zake, watampa qddiri ya vita wanavovima. 
nkiwa mpanga ao mtama ao mahogo — maradi haon- 
^ doki mikono mitapo. 



1) erstes FrUhstUck. 



- 240 - 

namna ya pombe na togwa. 

pombe yao namna wanavopika : kwanza huroweka') 
mtama mudda wa sikn saba' hatta nkatoa miche') nle 
mtama. ba^ada ya sikn saba' hnntoa katika maji, wa- 
kantwanga, wakanchnnga nnga. wakisha hntwd^nga mn- 
hogo, wakachnnga nnga, marra waananme hnenda mwi- 
tnni knkata knni, knwaletea waanawake. hatta ^i^- 
i^nbnhi hnanza knpika pombe. na mwanzo wao hnteleka 
mitnngi jikoni na maji, hatta yale maji yakawa moto. 
tenna hutia nnga wa mnhogo katika yale maji, ba^ada 
yake hnkoroga^) mchana kntwa, hatta nle nnga na 
maji nive. tenna hnipna, wakawacha ikapoa hatta a^- 
^nbut^i, hntia nnga wa mtama, wakaipika marra ya 
pili, hatta ule unga wa mtama niye. tenna huipna 
marra ya pili, wakaiwacha mndda wa sikn mbili ika- 
poa. hatta siku yake huja na kamo*) za knchujia*) 
makapi ya ule unga wa muhogo pamoja na mtama. 
bassi huikamua batta ikawa i^afi. lakin siku ya kwanza 
kukamua, wanapokunywa hawaipendi, ma'ana imekuwa 
baridi kama mfano wa togwa, illa siku ya tano na siku 
ya sitta wanapokunywa marra huwalevya, huwa kali 
sana. 

kazdlika khabari ya togwa inapikwa kama pombe, 
lakini togwa halilevi. kwanza hutwanga kimea, na ki« 
mea ma'ana yake ni huo mtama uliowekwa kama 
khabari ya maneno ya pombe, lakin togwa hupikwa 
mtama mtupu pasipo unga wa muhogo. kwanza hupika 
chenga ^) za kile kimea, tenna huipua, wakawacha ^atta 
ukapoa. usiku hutia kimea, unga kidogo, katika lile 
togwa. kisha wakafnnika, likalala hatta ai^-^nbnhi, wa- 



1) nas8 machen, anfeacbten. — 2) mche Keim. — 3) am« 
riihren. — 4) Sieb. — 5) durchseien. ~ 6) die harten K5rner, die 
beim Mahlea Ubrig gebliebea sind. 



— 241 — 

kanywa hawa baridi, tenna li tamn sana. wanaokn- 
nywa pombe, togwa hawalipendi, sababn li tamn mno. 
hii ndio khabari ya pombe pamoja na togwa. 

silaha zao. 

• 

wanashika mishare na nynta tangn zamani, hawajui 
silaha nyingine. illa sasa zilipoingia bnndnqi, nao wa- 
nashikai lakini si mno kntnmia kwao. nayo wanaitnmia 
na snmn hiyo mishare. kazdlika miknki wanashika, 
lakini hawawezi knitnmia katika mapigano , illa watn 
w^winda, wanaowinda viboko, ndiwo wanawojna silaha 
ya miknki. 

silaha nyingine ni kisn. hnfanyiza kisn, kilicho 
kirefn, ncha yake nyembamba, hnjifnnga yynnoni. na 
yingine namnna kama hiyo, lakini hivyo kazi yake hnnlia 
mamba. navo yina ncha kali, ma^ana, wakitaka knna 
mamba, sherti hnmchoma katika jicho, katika mwili 
kisn hakiingii, magamba yake magnmn sana. 

namna ya vita vyao. 

iwapo zamani mmoja amemw^a^i mwenziwe, anataka 
vita, marra hawapigani, illa kwanza hnpelekeana sala- 
mn. na salamn z^o hnsema: „sababn nini wewe fnlani 
nmenra^i? sasa nakn^arrifn, nataka nwe katika amri 
yangn. na kama hntaki amri yangn, bassi katika vitn 
viwili hivyo nnaknletea, chagna kimoja wapo". na ka- 
tika vitn hivo hnmpa mshare na jembe. ma'ana ya 
mshare — vita, na jembe — nknlima. iwapo anataka 
vita, atachnkna mshare, akinpokea — marra atanvnnja, 
amrejeshee vijiti vitnpn. bassi marra atajna, ya kama 
anataka vita. 

naye atapeleka khabari kwa watn wake, apige 
ngoma ya vita. wakija watawambia, ya kama fnlani 
ametn^ a^i, anataka vita na sisi. nao wakisikia maneno 

Yelieii, Safui n WMiulielL Ig 



— 242 — 

yale, killa mtu atajifiiDLga kwa zana ya vita. wata- 
kwenda kwa mkubwa wao wote, marra watajizindika 
maungo yao ^), wote wende kunako vita. 

na vita vyao huenda usiku, wakifika katika mji, 
huuzunguka wote. marra mtu mmoja atapiga bunduqi 
ya kuwaamsha. hatta wakiamka katika usingizi, marra 
wanaingia katika mji, wanachoma moto majumba. bassi 
yule waliyemwendea, iwapo naye ana nguvu za kuweza 
kupigana, watapigana huo usiku. akimwona mwenziwe 
ana nguvu zdyidi kuliko yeye — atakimbia, awache 
mji. marra wale wa vita watateka vitu vyote, wa- 
mwache maskini. kule atakakokimbia , 'aqili ikamrudi, 
marra atatoa mtu kumpelekea yule aliyemshinda — ya 
kama; „mimi bassi vita, nataka amani". vita vyao 
havina siku nyingi. 

khabari ya amani. 
ba'ada ya kupigana, mmoja akashindwa, atakwenda 
kwa mwenziwe kuanguka miguu, atasema: „mimi ka- i 
tika amani yako , na kulla amri utakayo mimi ni pa- J 
moja nawe, wala sikumbuki miaka yote kutaka vita 
na wewe". ba ada ya kwisha maneno haya, ham$adiqi 
maneno yake, atareje'a. ba'ada ya siku haba ataleta 
mshenga. na yule mshenga, aliyetumwa maneno yale 
ya amani, katika mikono yake hupewa ushanga mweupe 
kupeleka, ma^ana huo ushanga ndio 'alama ya amani. 
kama hana ushanga wala hawaqubali amani yao, hujua 
ya kama hawa waongo, hawataki amani. iwapo ^me- 
qubaK amani yao, atawambia: „mimi sherti — mle 
mchanga" *). nao watari(}ia kula mchanga. watasema 



1) sie machen iiberall am Eorper kleine Ritze in die Haat and 
reiben dawa hinein, die sie vor Pfeilschussen und Speerstichen be- 
vahren soll. — 2) vergl. folgenden Bericht iiber die Blatsbruder- 
scbaft. 



— 243 - 

katika shornti zao za yamini : ^tanakola mchanga na 
fulani hatana vita naye tangu sisi hatta tanacho kizaa 
sisi , tokawaz^ kufanyiza a'ddoi naye — tafe^, bassi 
wakesha sharati hizo — beina yao hawa adaga ma'isha 
yao. imekwisha khabari ya amani. 

khabari ya adaga wao. 

adaga wao wanawotakana katika mkatano wa pombe 
ao katika safari. katika pombe iwapo amekaja moja 
katika ale mji wenyi pombe mgeni, hana mta anayemjaa, 
hatokea mmoja mwenyeji wa mji, killa marra hamtilia 
kibaba cha pombe, akampa, na kakaa naye pamoja aka- 
zdngamza. na njaa ikamwama, marra hampeleka nyam- 
bani kwake, akiwa na mke, humwambia mkewe: „fanyiza 
chakala hima, mgeni ale^. ynle mwanamke hafanyiza 
chakala, akisha akampelekea maji chooni koga, marra 
hampa chakala akala na kamwonyesha kitanda, akiwa 
na asingizi akalale. tenna akiona ehsani nyingi, ha- 
mwambia : „somo, mimi nakataka arafiqi, tawe pamoja 
mimi nawe". naye haqabali, marra hawambia wazee 
wake — yakama: „haya mimi ananitaka arafiqi". nao 
wanamjiba: „kama anamtaka — fanyeni". marra ha- 
kamata kaka, wakamchinsha, wakatoa ini lake, waka- 
fanyiza sharati kama talizotangali^ kazisema katika 
arafiqi wa kidoe^). 

nanma nyingine — hala mchanga wa Mzia. na 
mchanga haa anatoka Pangani, pahali panakwitwa Mzia* 
na kama pazi wao hana ale mchanga na wao hawawezi 
kwenda kale Pangani, hapeleka mta kwa majambe wa 
Bagamoyo ao wa Daressalama, amma wa mji mwingine, 
hamwambia — ya kama: „pazi anataka mchanga wa 



1) yergl. safari yangu ya Udoe hatta Uzigua im Eapitel kha- 
bari ya adagu wao. 

16* 



— 244 - 

Mzia^. nao hawapa borre, wdkampelekea pazi. hntiwa 
ule mclianga ndani ya baknli na maji, hnnywa pamoja 
na maji na mmoja atasema: ^mimi, kama nitam<}iira 
rafiqi yanga, ao akitaka kitn nikamnyima, mchanga wa 
Mzia aniyayashe kama maji'^. na wd. pili hasema kama 
hivo. bassi killa mta amemwamini mwenziwe, ya kama 
huyu ndngu yangu. hii khabari ya udugu wao Wa- 
zaramn. 

khabari ya vyapo vyao. 

wakitaka kampa mta kiapo, hapika maji ya moto, 
wakamwambia yale mwizi katia mkono katika majL 
iwapo mwizi — mkono ntachabaka, kama si mwizi — 
hauchubuki. ao humwambia yale maji kunywa. iwapo 
ni mwizi — hamwangaza yale maji. 

namna nyingine ya kiapo : hapepea manda ao 
shoka katika moto, na ale manda haapaka mavamba. 
akesha kapata moto sana, haja mwizi atasema: ^mimi 
kama mwizi — kiapo nigwie, na kama si mwizi — ni- 
hongeze". yale mta haramba ale manda, kama si ^ 
mwizi — haangai. 

namna nyingine ya kiapo cha sanga. sanga ni hiyo 
shindanOy kaja mganga, akamtia mwizi katika jicho. 
kazdlika akiwa mwizi; shindano haingia. na khalafa 
haimbiwa wimbo — ikatoka. na kama si mwizi hnsa- 
limika salama. ' 

hii khabari ya vyapo vyao. lakini destnri hii ya- 
likawa zamani, sasa wameiwacha, sasa wanaogopa, sa- 
baba yale mwizi, iwapo amechabaka alimi ao jicho — 
hataka kwenda mjini kashitaki, hasema „mimi si mwizi, 
wamenipa kiapo, nami sikachakaa kita". 

namna ya sama yao. 
katika mishare wanatia sama. na hiyo simia wa- 



— 245 — 

naipika achimga ^). kwanza mti wa msungati wana- 
chuna magome yake, wakayapika hatta yakawiva, tenna 
magome huyatapa, maji yaliyotoka katika magome — 
ndio wanayofanyiza suma. ma'ana yale maji huyapika 
pekeyake ^atta yakaganda, yakiwa kama mfano wa 
znafata. marra hayatia katika vibaya wakafanika. ha- 
waweki katika nyamba, wanajenga kibanda mwitani, 
ndiko wanakoficha sama zao, illa ya katamia kidogo 
hatia katika kibaya. na kalla mwaka akisha haipika 
marra ya pUi, hachanganya ya zamani na mpya, wa- 
kaipika pamoja, ma'ana hazidi kawa kali. ndio kha- 
bari ya sama yao. 

kawinda kwao. 

wanawinda na nyava ao mikaki. nyava wana- 
windia nyama za mwita, tohe ao paa ao parahara. 
kwanza hachimba shimo, kisha wakazangasha nyava 
npande moja wa shimo , marra wakawasaka walikolala 
wale nyama. tenna hawafakaza, wakenda kafikia ka- 
tika nyava, tenna hawakamata, wakawapiga kwa mi- 
koki, wakafa. na wasioingia katika nyava — haingia 
katika mashimo. 

illa viboko na mamba hawapiga na mikaki, na hiyo 
mikaki wanayowindia haitia sama. na kawinda kwao 
viboko waqti wa asika, ma*ana viboko wanatoka wengi 
kwenda mashamba kala majani. wakiwaona hawapiga 
kwa mikaki ile yenyi sama. na akifa hamtoa meno. 
wengine hala nyama ya kiboko, lakini wenzao hawataki 
kakaa nao pamoja, sababa wanasema, nyama ya kiboko 
inanaka sana. bassi wale wawinda wakipata nyama ya 
kiboko, hajenga kibanda katika mwitn, wakala nyama 
yao kale hatta ikesha. khalafa hureje'a katika mji. 

1) Gift. 



— 246 — 

na wengine Imla nyama ya mamba. kaidlika ni 
kama wanaoknla nyama ya kiboko, hawaingii katika mji. 

wengine wanawinda na mishare, lakini si mno kn- 
liko nyavn na mikuki. waqati wa masika maji yakiwa 
mengi, wanawinda billa ya mikuki, wala nyavu hawana, 
illa wanakaa katika mikondo, wanayopita nyama wa- 
dogodogo tangu tohe hatta funo na wengine, wakipita 
huwapigia makelele wale nyama, watu wengine huwa- 
ziwia kwa mbele na wengine nyuma, hatta wakipata 
kattikatti huwapiga. sababu waqati wa masika nyama 
hao hawana nguvu, wala hawawezi kukimbia. hiyo 
ndiyo khabari ya mawindo yao Wazaramu. 

namna ya kuvua samaki. 

kwanza wanakata miti mirefu, mfano wake kama 
mianzi, lakini miembamba, wakesha husuka machachd. ^), 
yaliyo marefu. khalafu huenda katika tambiko, waka- 
tambika. marra wanakwenda katika mto wenyi maji 
mengi kusimamisha ile miti na yale machacha. lakini 
kwanza sherti atansnilie fundi kuzama katika maii. sa- 
babu hayu fundi anapokwenda katika maji, huchnkua 
dawa za kuwafumba macho mamba na majoka yaliyomo, 
wasicjurike. akisha fanyiza dawa zake, ndipo wana- 
poingia watu kufunga hayo machacha ya kutegea sa- 
maJd. tenna mamba wanakutana nao katika maji — 
hawawa^uru. na wakiwa katika maji hawataji jina 
la „mamba" , wanataja „gogo ^)" ao „mkonge" '). bassi 
wakesha kazi ile , hutoka katika maji , wakakaa hatta 
usiku, huingia marra ya pili katika maji, samaki wa- 
meingia ao bado. iwapo wameingia, huwachd; wakalala 



1) lange dunne Stange. — 2) Baumstumpf. — 3) Ast Yom 
mkonge-Baum. 



~ 247 - 

hAlta as-subuhi, ndipo wanapowatoa samaki. nao hu- 
wapata wengi sana. killa samaki huwamo, wanawoliwa 
na wasiwoliwa. wakesha watoa, hugawana mafungu 
wale sd.maki. fungu moja humpa fundi, na fungu moja 
hupewa mwenyi A§ili ya ziwa , ndio tambiko yake. sa- 
babu desturi ya kuvua katika mito, iliyo mikubwa, sherti 
kwa tambiko. huenda yule mwenyi d§ili ya ziwa, aka- 
tambika kwa wazee wake, ndipo anapowapa rukh§a 
kuvua. na kama watavua min gheri ya yule mwenyi 
mto, hakuwa ra^i, watapata samaki, lakini si wengi. 
hutokea ba^adi ya siku watu wengi kukhasirika na 
mamba. imekwisha khabari ya kuvua kwao samaki ka- 
tika mito. 

namna ya h^rizi zao. 

wao hawaandiki h^rizi kwa harufu za qorani k^ma 
Wasuaheli, illa, wanapotaka h^rizi, huenda kwa mganga, 
akamwambia: „mimi nataka hiSrizi". naye mganga hu- 
mwuliza : „unataka h^rizi ya namna gani?" atajibu : „na- 
taka h^rizi ya macho ya watu, ao h^rizi ya simba nyi- 
kani asini^uru, ao h^rizi ya vita, nendapo vitani usi- 
ni^uru mshare wala ri§a§i, ao h^rizi ya uchumi nipate 
fayida". bassi akisha mwambia mganga, atasema: 
„kwanza nataka mchele wangu". watapatana mwanzo 
wa reale moja hatta tano kwa mtu mweza. marra 
mganga atakwenda mwituni kutafuta mzizi wa herizi 
aliyoitaka. marra atakuja nao , tenna atatoa kibuyu 
kinacho mavumba, atoe na kitambaa cheupe. na mle 
katika kibuyu kingine huwa na asali ya nyuki pamoja 
na mafuta ya nyonyo, ndio wino wa kuandikia. bassi 
ule mzizi ataupaka yale mafuta na asali pamoja na 
mavumba, akisha atashona h^rizi. na siku atakayompa, 
kwanza atamchansha katika uso na mkononi na kiunoni, 
kisha atamwambia „vaa". marra atamtoa khofu moyo 



— 248 - 

wake. na yule mganga atampa shuruti zote — ya 
kama: „mimi nakupa h^rizi yangu, iwapo umesema na 
mtu, nawe ume(}urika, niletee khabari^. kazalika mzizi 
anaochimba yule mganga, jina lake kamila kumbwene. 
hii ndio h^rizi ya macho ya watu. 

wa kazdlika h^rizi ya vita mzizi wake namna mbali, 
unakwitwa ndugo. vilevile huenda kwa mganga, aka- 
mwambia: „natakah^riziyavita". watapatananakhalafu 
atafanyiza h^rizi, aishone na kitambaa, na ndani atie ma- 
vumba. vilevile ikisha atamchansha maungo mazima, 
killa pahali chale moja. tenna atampa h^rizi, atamwam- 
bia: ;,iwapo utakwenda vitani, mshare haukupati. illa 
utaduga katika mwili , marra utaanguka , lakini an- 
galia — ukenda kwako , mudda wa siku mbili usilale 
na mwanamke". 

ai^a h^rizi ya uchumi ni kama hizo tulizotangulia 
kuzisema sherti zake, lakini hiyo hujifunga kiunoni killa 
siku. jina lake unakwitwa mkili. 

kazalika h^rizi ya simba — wasafiri na wawinda 
sherti huwa nayo. na kuandikwa kwake sherti upati- 
kane uso wake simba na h^rizi yake ya mtu aliyemwua. 
wenyewe waganga wanaijua pahali ilipo , sababu wao 
husema: simba anapokamata mtu, h^rizi yake huitema, 
akala nyama hatta ikesha, tenna huimeza. nayo shidda 
watu kuipata, illa hutokea bakhti kupatikana. iwapo 
simba ameuawa, huchuna kipanda uso chake, wakapata 
na h^rizi yake, hiyo ndiyo wanavoandikia watu h^rizi, 
wakawapa. lakini ghali sana, wananunua kwa fe^^Ja 
nyingi tangu riale kumi hatta khamust*ashara. 

wenyewe waganga wa simba wakikutana na simba 
njiani, hawa^uru, illa humtukana, humwambia: „mtu 
mzima wewe, huna haya? unataka nini njiani? watoto 
wanataka kupita". yule simba akasikia maneno ya 
yule mganga, marra ataguna ataingia mwituni. mganga 



— 249 — 

anaijaa dawa za simba — hamwogopi katika njia. hii 
khabari ya l^^rizi. 

maneno ya nganga wa nyok)a, 

Wazaramu desturi yao — wengi katika miguu yao 
wamechansha dawa ya nyoka, sababu asiwaume. na 
kuchanshwa kwao — kwanza humwua nyoko, aliye 
mkubwa, nondo ao chatu ao futa amma vuvi; hayo ndio 
majoka makubwa. wakesha na katika majoka hayo 
tuliyoyataja, marra hutoa nyongo yake na meno yake, 
kazalika na ngozi yake, lakini meno na nyongo huya- 
ungnza katika moto, hatta y^kawa majivu. hiyo ndiyo 
dawa, jina lake unakwitwa usira yale majivu. kaza- 
lika ngozi yake ndio kiti cha kukalia mtu anapotaka 
kuchanshwa dawa ya nyoka. akisha chanshwa, marr^ 
hupakwa yale majivu pale alipochanshwa. kwa desturi 
yao Wazaramu mtu aliyo chanshwa dawa ya nyoka asi- 
mwume — hamwumi. na iwapo atamwuma — hawi 
na uchungu, marra patanyamaza pale alipoumwa. akisha 
mwuma hawi na ma'isha yule nyoka, marra atakufa. 
kazalika akimwuma, husimama, hakimbii, humwambia: 
„reje'a marra ya pili". yule nyoka humwuma marra 
ya pili, hiyo ndiyo sumu yake, bassi endako — yule 
nyoka atakufa. naye akenda kwake, hasemi „nimeumwa 
na nyoka", husema „nimegombwa na nyoka^. 

namna ya kuomba mvua. 
katika Zaramu mvua iwapo imepotea , vyakula vi- 
nakauka, marra watu wanakwenda kwa mapazi kuwambia 
— ya kama: „mna mashauri gani? vyakula hamna 
mashamba". nao huwajibu: „tufanyeje?^ wale watu 
huwajibu mapazi: ^tutambike kunaJko mizimu", nao 
mapazi, iwapo wana nafasi ya kwenda kunako mizimu 
ya Ukami, watakwenda, ao watakwenda kunako maqar 



- 250 - 

bnri ya wahenga^) wao, waliwowatangulia , hupeleka 
shuka na bendera na baniki katika maqaburi, husema 
ya kama: „tumekuja sisi watoto wenu, sababu mwaka 
huu vyakifla, tukipanda, haviji juu. leo tumekuja kwenu, 
wazee wetu, kufyagia katika maqaburi yenu, muungu 
atushushie mvua , vyakula viote , tukapata vyakula. 
killa mwaka tutakuja katika maqabri". na wakisema 
maneno hayo hupiga magoti wakafyagia kwa mikono. 
nao hawavai kofia, wala hawendi na nguo mbili. ba*ada 
ya kwisha tambiko , muungu atakapo kuwakumbuka, 
huwashushia mvua kwa wingi. husema: „tambiko zetu 
zimegona". huko ndiko kuomba kwao mvua. 

khabari ya pepo. 

katika Zaramu watu wengi wana pepo. na pepo 
wao mno kinyamkera. mtu akishikwa na homa, huja 
mganga na mavumba, akampa yule mgonywa. na ma- 
radi yakazidi juu ya mwezi, mganga husema: „huyu 
kinyamkera kimemshika". jama'a zake humwuKz^ 
mganga: „tufanyeje sasa?" mganga hujibu: „kwanza 
tumpike nyungu ya mawe". marra huenda mwituni, 
wakatafuta mawe ya vidurazi, wakakata na mizigo ya 
kuni. hatta usiku huchimba shimo , wakakoka moto, 
marra huyatia yale mawe katika moto, marra hufunga 
jamvi kuziwia moshi usitoke. hatta mawe yanapowiva, 
hujd yule mgonywa, akawekwa juu ya kiti qaribu ya 
lile shimo, lililotiwa mawe, marra huleta mtungi wa 
maji kuyazima yale mawe. naye humfunika nguo 
maungo yote, ule moshi humwingia mwilini. hatta ya- 
kesha kuzimika mawe, humtoa ndani ya nyungu, marra 
huenda kulala. 

a^-subuhi mganga huleta jimbo la koga na kupakaa, 



1) Vorfahren. 



— 251 — 

ma'ana jimbo la majani, mudda wa siku saba'. marra 
Bufanya mashauri ya kumpunga madogori^). wakesha 
patana mashauri, yule mganga huenda kualika waganga 
wenziwe na waanafunzi wake. hatta usiku huleta ngoma 
zake na ngoma za madogori, jumla yake ngoma sabrf. 
ngoma nne hupiga mtu mmoja, na mbili hupiga mtu 
mwingine, na moja hupiga mtu moja. marra huletwa 
mgonywa, wakampaka mavumba usoni, wakamremba killa 
rangi — nyeupe, nyeusi, nyekundu. tenna hupiga ngoma 
mwanzo wa usiku hatta as-subuhi, na mwele *) anachez^, 
na wasiwo pepo wote wanacheza. na wengine wana- 
jiwa^) na pepo, huanguka uanjani kwa mshindo wa 
ngoma. mtu mwenyi kinyamkera kama mwenyi wa- 
zimu. anapocheza pepo wake, usimwonyeshe kidole, 
akiona kidole, atakufukuza. akikupata atakikata na meno. 
khabari ya pepo — wale waganga watapunga usiku 
kucha, hatta as-subuhi watamkomoa pepo, wampe lijira 
wake mganga, ende zake. imekwisha khabari ya pepo. 

mambo ya watu wenyi ukoma na mara^i 

mengine. 

watu wenyi mara^i katika Zard,mu ndui, buba, 
tego, yote mara^ hayo hawayakhofu, illa ukoma wa- 
naukhofu sana. lakini wanakaa naye mwenyi ukoma 
katika mji moja. mara^i wasiyoyapenda mabalanga, 
ma'ana mara^i hayo huchubuka mtu mwili mzima, akiwa 
mwekundu. na akila chakula, huyayuka mikono yake. 
na asili ya kutoa kumpenda yule mwenyi mara^i — 
zamani akula naye chakula pamoja hutoke^ kumsibu 
mtu yale mara^i. 

wa kazalika mtu mwenyi wazimu wanamfunga gogo 



1) kumfanyizia ngoma ya madogori. — 2) Eranke. — 3) passiv 
Yon kuja. 



— 262 — 

migaimi, wakampa chakula na maji, hapo walipomfonga, 
hawamwachi kutembea ovyo, sababu huchoma moto ma- 
jumba ya watu na kuwapiga watoto, ndio ma'ana wa- 
kamfunga. 

kazalika mara^i ya kifafa ^) wanakula naye pamoja, 
lakini maji anayokunywa, akazaza katika kata, maji 
hayo mtu mwingine hayanywi. ma'ana maradi hayo 
mabaya kama mfano wa mara^i ya pumu *). a§ili yake 
mtu hukohoa, na pumuzi killa marra huja juu, khas^a 
siku za mvua, hawezi kufanyiza kazi mwele wa pumu. 
hii ndio khabari ya watu wenyi mara^i. 



1) Fallsucht. — 2) Schwindsucht. 



Safari yanga ya Rnssia na ya Sibirien 

niliyofanya pamoja na bwana wan^ Dr« Bnmlller 

Sellm bin Abakari. 

bismillah er-rahman er-rahiml 

katika safari yanga ya barra Rassi sene elfu tha- 
latha mia n arb^at^ashara mwezi mfnngno tatn nimeon- 
doka na bana wangu doktor Bnmiller Berlin Friedrich- 
strasse Nordexpress kwenda Konigsberg. tuKpofika 
Konigsberg sikuwa na khatU ya miihuri^), bana wangu 
akafanza sim Berlin kutiwa katika muhuri wake. tuli- 
pofika katika mpaka wa Deutschi na B>ussi, tukaipata 
simu - ya kuwa - rukhsa niingie katika inchi ya 
Russi, kwani qawa^ida ya Russi, hakuna mtu kuingia 
katika inchi yake — shurti awe na miihuri. katika 
IJlaya zote mtu anaweza kusafiri kuUa inchi billa kuwa 
na miihuri, lakini Russi na Turki huwezi kuingia katika 
inchi zao billa kuwa na muhuri. katika inchi hizo zote 
nimekwenda, lakini Russi imezidi katika mtihuri wake. 
tulipokwenda katika inchi ya Turki, sikuwa na mAhuri, 
lakini nimeweza kuingia. na inchi ya Russi ingalikuwa 

1) Pass. 



— 2B4 — 

sikutiwa katika muhuri wa bana wangu, singaliweza 
kuingia katika inchi yao. 

bana wangu alipata barua ya serkali, ya kuwa 
yeye hana ^ushuru. kulla inchi tunayopita, hapana 
rukh§a kuutoza 'ushuru, wala haihitaji kufungua vitu 
yyake. tulipofika katika mpaka wa Russi, nikaondosha 
barua yake ya serkali kuonyesha watu wa forcjani, 
wapate kunirukhu§u na mizigo yangu, lakini, waKpoiona, 
wakanena; „hii haifai, lazima utafungua mizigo yako". 
bana wangu akakataa akanena: „sifungui mizigo yangu, 
kwani nna khatti ya waziri wetu, ya kuwa sitozwi 
^ushuru". na siye tulikuwa na mizigo mingi, mizigo 
khamso u arba^ini, hatuwezi kufungua marra mbja. 
nasi tumefanza uzia sana, hawakuqubali kutuwachia. 

bana wangu akawambia: „sasa sina wasa*a kufun- 
gua mizigo, lakini nipeni mizigo mitatu, iliyo na nguo 
zangu naitaka kuvaa siku mbili hatta mizigo mingine 
ikija". tukaacha mizigo yetu yote katika mpaka wa 
Russi na wa Deutschi, tukachukua mizigo mitatu, ili- 
yokuwa na nguo zetu, tukawambia: „mizigo yetu tupe- 
lekeni Petersburg, tutakuja kuchukua forcjani, hapa 
hatuwezi kufungua, ma^ana tukikaa kufungua mizigo 
arba^in na mitano, hatutapata nafasi kusafiri na gari 
hUi. bassi mizigo yetu ileteni nyuma, siye tunatan- 
gulia, tukachukue mizigo mitatu". tukasafiri tukenda 
zetu Petersburg. 

tulipowasili Petersburg, marra nimepata fikira, 
kama sasa tuko katika inchi nyingine. na mavazi ya 
kule namna nyingine kuliko inchi za Ulaya, na magari 
namna nyingine. katika magari yao madogo sana, na 
mavazi ya masais ^) kama waanawake wazee. kweli mtu 
akiwa katika safari, hu'allam maneno mengi, na mtu 
huingia aqili nyingi. 

1) Kutscher. 



— 255 — 

tukatoka for^ani, tukenda zetu Hotel Europa. tu- 
lipokwenda kule tukapumzika. khalafu bana wangu 
akaondoka, akenda kutembea, kanambia, nikisha kazi 
yangu, nikisha kula, nende zangu nikatembee. nili- 
pokwisha kazi yangu, nikenda zangu mezani kwenda 
kula. na miye sijui maneno ya kirussi, nikitaka kuu- 
liza kitu, hawasikii maneno yangu. nikaondoka nikenda 
kuita mkulimani wa kideutschi. akaja kuwambia vitu 
nnavotaka, ndivo walivoelewa. 

na wale watu maboi wa katika hotel mno si qabila 
ya«Russi, sana watu wa kideutschi amma Tartari. na 
hawa Tartari islamu. watu walikuwa maboi katika 
meza yetu wote wislam. nilivouliza vyakula vyangu 
na kitu nnachokitaka kunywa — walista'ajjabu : „kwa 
nini huli nguruwe, amma hunywi wein"? nikawambia: 
„niimi sinywi wein, wala sili nguruwe, kwani miye 
islam". nao wakanijibu, — kama nao wislam. nika- 
thanni wananicjihaki , nikanena: „itakuwaje nyie kuwa 
wislam katika inchi hii?" wakanambia: „sisi qabila 
yetu huitwa Tartari, na Tartari huwa islam". siku- 
§adiqi. nikathanni wanasema uwongo. nikaondoka, ni- 
kenda zangu katika nyumba yangu, nikaipiga kengele, 
akaja boi, anajua kideutschi. nikamwuliza: „hawa 
watu gani, wanaofanza kazi katika meza yetu?" aka- 
nambia: „hawa Tartari." kamwambia: „dini yao dini 
gani?" kanambia: „islamu." nikasta'ajjabu sanaj kuwa 
katika inchi ya Wazungu pana wislam namna hii. 

nikaondoka nikenda kutembea katika mji, na miye 
sijui maneno, sijui mtu. nikenda zangu kwa bawabu 
wa katika hotel yetu, nikamwuliza pahali, mtu anapo- 
weza kwenda kutazama mchezo amma kutembea. aka- 
nieleza kuUa pahali penyi mchezo. nikamwambia : 
„nipe barua moja, uniandikie maneno ya kirussi, na 



— 260 — 

kienda kolala; lazima husajudia ile picha ya ^lsa , ndio 
shahada yao katika mkubwa na mdogo, tabra yao ni 
moja. 

sikn moja nimekwenda katika nynmba za machezo 
na bustani ^). na mtu hawezi kuingia katika Ulaya zote 
billa kutoa mapesa, lakini Russia wale 'askari, wana- 
otwaa zile barua za mapesa, ukimpa mapesa kidogo 
kwa faragha — utaweza kuingia katika machezo. ma'ana 
nilipokwenda nimetoa rubel nne kuingia. mudda wa 
nu^^u sa'a nimeona watu wengine wamekuja hawana 
khatti ya kuiDgilia katika nyumba ya machezo, khalafu 
wakamkonyeza , wakamwambia yule 'askari: „hatuna 
khatti ya kuingilia hapa, na siye tunataka kutazama 
machezo, bassi chukua robo' moja, utuweke pahali". 
yule 'askari marra moja akachukua ile robo', akaweka 
wale watu watatu pahali panapo be4 yake rupia nne. 
nimesta'ajjabu sana, kwani katika Ulaya huwezi ku- 
fanza namna hivo, ukifanza namna hiyo huhokumiwa 
vibaya sana, na yule ^askari atapata ^azabu zayidi kuliko 
wale, sababu ni kama uivi. 

na Moskov ndio mji wa a§ili wa Russia, zamani 
ndio mji wa 'ezi, lakini sasa mji mkubwa wa Russia 
ni Petersburg. lakini Moskov kuna 'afya kuliko Peters- 
burg, sababu Petersburg homa nyingi katika mji, lakini 
katika mashamba ya Petersburg kuzuri sana. zayidi 
watu wakubwa wa Petersburg hukaa mashamba, sababu 
mabardi wa kule nzuri kuliko mjini. 

na mji wa Moskov wa zamani uliungua. wenyewe 
Warussia wametia moto maqsudi, kwa ajili ya Wa- 
franza walipokwenda kupigana kule. sasa umejengwa 
mpya, mzuri zayidi kuliko mji wa zamani. 

na mji wa Moskov mji wa brashara sana, zayidi 

1) Theater. 



— 261 — 

ya Petersburg, ma'arufu katika dola zote kuliko Peters- 
burg. bi'ashara ya kule mno inatoka barra ya Shami^) 
na barra ya 'Ajam^) na Bukara'). watu wa kule hu- 
leta vitu vyao Moskov mabassati na ngozi za kondoo 
na ngozi za nyama wa mwitu huja kuuza Moskov, 
ma*ana mabazazi wa katika Ulaya zote huja hununua 
vitu kule Moskov. kulla mwaka kuna musim*) mkubwa 
sana, bi'ashara kubwa sana hufanya Moskov, ma'ana 
mabazazi hutoka Ulaya hununua vitu rakhisi kule, vina- 
vyotoka barra yote, huenda kuuza ghali sana Ulaya kule. 

na katika mji wa Moskov ndio wenyi mapadiri^) 
makubwa wa Russi. na makanisa yao mazuri sana. 
lakini dini yao namna nyingine, huabudu mtume moja 
kama Wazungu. na wako wislarau wengi sana kule 
Moskov. na wislamu wa kule vyakula vyao nyama ya 
frasi. nilista'ajjabu sana, kwani siye kwetu nyama 
ya frasi makruh, lakini kwao halali. na islamu wao 
Sunni, husali sana na kusoma. 

na tenna wao mabazazi sana. uchuzi wao hubadi- 
lisha vitu nguo kukuu na nguo mpya na ngozi, kuUa 
aina ya vitu hubadilisha, wapate fayida. ukimpa kitu 
kikukuu hubadilisha upate kipya. na wale Tartari 
bi'ashara yao kama Wahindi, kofia zao kama Wahindi 
vilevile, wanajua bi'ashara kuliko hawa Warussi wen- 
yewe, ndio watu na(}ifu kuliko Warussi wenyewe. 

siku moja tumenunua vitu vyetu kufunga, tuka- 
taka kwenda Sibirien. tumefunga killa kitu, ma^ana 
Sibirien hakuna kitu kununua kule. na ukenda kule, 
kulla mtu atakwambia: „ununue dawa ya kunguni na 
dawa za chawa". kuna wadudu sana kule Sibirien, 
sababu watu wachafu sana. 



1) Asien. — 2) Persien. — 3) Buchara. — 4) Messe. — 5) Geist- 
lichkeit. 



— 262 -r 

inlipoondoka Moskov, tnkenda Nishinovka, vilevile 
mji wa mnsim. na watu wa knle zayidi ni Tartari. 
knna meskiti mingi sana. tnmekaa sikn moja, tnkaingia 
katika stima katika Wolga kwenda Samara. na mto 
nle mknbwa sana. tnkasafiri sikn nne hatta krtfika 
Samara« 

na katika stima, tnliyoingia, wale ma'abiria Russia 
knlla mtiL hnwa na chayi yake na snkari, knlla mtn 
hnchnkna vyombo vyake vya knfanza chayi na knnywa 
chayi, kwani wagnmn sana. uao katika stima hnnnnna 
maji ya moto bassi knfanza chayi yao. aliknwa mwa- 
namke moja na watoto wake wamekaa tangn sa^a nane 
ya a$-§nbn]^ na snfuria ya maji ya moto wameknnywa 
chayi hatta sa'a tis^a ya nsikn , kikombe hakiondoki 
midomoni kabisa, kazi — hnnywa chayi. nimekaa kn- 
watazama watn wale, nikathanni watachoka waondoke 
wakapnmzike amma walale — lakini hawaondoki, bi- 
rika ya chayi ikisha hningiza maji ya moto. hatta mimi 
nimechoka, nimekwenda knlala mndda wa sa'a tatn 
tangn sa'a saba' hatta sa^a knmi, nimeondoka nikenda 
mezani, nikawaknta vilevile wanaknnywa chayi. ni- 
kanliza mtn mmoja, mkamwambia: „hawa hawachoki 
knnywa chayi?** akanena: „hii destnri ya Rnssia, kazi 
yao hnnywa chayi, hawachoki". na knlla mtn hnwa 
na kipande cha snkari mkononi, hnnma kwa meno, kha- 
lafn akinywa chayi, hawatii katika vikombe. kipande 
kimoja cha snkari ataweza knnywa vikombe sitta vya 
chayi. nimesta^ajjabn sana. 

na katika magari na stima nkisafiri katika inchi 
ya Rnssia — ntazame sana vitn vyako, hniba sana wao. 
pana watn hnsafiri maq$ndi knfnatana ma'abiria kwiba 
vitn vyao. 

knle Samara tnlipofika, watn walishtnka sana, wa- 
lipoona mtn mwensi. wakasema, kama hawakapata 



— 268 -- 

kuona mtti mweusi billa miye. nikenda tembea katika 
njia — hunikimbia, huthanni shetani ameshuka kwao. 
wazee na watoto wakiniona wote hunikimbia. 

tulipoondoka Samara kwenda Omskow, wakatwam- 
bia watu, tutazame sana vitu vyetu, sababu njia ile 
ina wevi sana. miye Idzima nikae juu ya mizigo na 
mkulimani wetu. mmoja akilala — shurti mmoja awe 
na zamu, haifai kulala watu wawili, tukilala sote — 
vitu vyetu vitaibiwa vyote. 

na waqati ule tulipoondoka Samara, bwana wangu 
alikuwa hawezi sana, aiishikwa na ugonywa wa tumbo. 
mudda wa siku nne hakuweza kula chakula. na siye tuko 
katika gari. nataka nimtazame bana wangu, na mi- 
zigo isiibiwe — nikiondoka kwenda kumtazama — Id- 
zima mkulimani akae juu ya mizigo yetu. ugonywa 
wake wa bana wangu — alikula samaki wa kule. mtu 
akisafiri katika Sibirien, ajihazari sana, asile samaki 
wa kule, ma*ana huduru watu wengi. hatukujua sababu 
ya ugonywa kule, katwambia mtu moja, tuliofuatana 
naye, ba*ada ya kumwuliza, kama hakula samaki, ka- 
eema, kama amekula, lakini samaki wa huko haifai 
kula kulla mtu, sababu kuUa tumbo haliwezi kustahi- 
mili kwa samaki wa kule. 

njia ya Samara hatta Omskow ndio njia *) nzuri 
niliyoiona katika Sibirien. mwitu wa kule mzuri sana 
na hewa nzuri sana. ndio pahali panapogawa Shami 
na Ulaya. tulipofika Omskow, tukafanyiwa heshima sana 
na Guverneri wa kule , ma^ana a^ili yake Mdeutschi, 
jina lake Taube. tumekaa mudda wa siku mbili katika 
hotel, na hapo ndio tulipoanza kuumwa na kunguni. 

na katika magari yao mtu hawezi kuchukua mizigo 
mitatu, kuUa gari huchukua mizigo miwili na mtu 

1) Gegend. 



•- 264 — 

imnoja. toliposhiika katika gari la moshi Omskow, tn- 
mechukua magari sitt'ashara ya frasi knpakia vitu 
vyetu kwenda katika hoteL na njia hatta katika hotel 
matope mengi, mtn hawezi kwenda kwa migau, shurti 
aingie katika gari amma apande frasi. 

tnlipoondoka Omskow batta Ob, bana mknbwa na 
bana Bumiller walitaka gari lao pekeyao, wametaka 
kwa Guverneri. Guvemeri akawambia : „ vema, tafanza 
wasa^a mwe na gari lenu pekeyenu". tulipoondoka tu- 
kasafiri, wakatufuatisha'askari wawili na frasi, na ma- 
hobsa ^) wawili kutupeleka for^ani. na wale mahobsa 
wakenda kutengeneza gari la bana mkubwa. tulipofika 
for^ani, hatukupata mahali pa kukaa, gari limesheheni 
watu wengi sana. tulitaka sisi kureje'a kulingojea gari 
jingine, lakini wale mahobsa wakatufanzia wasa^a tu- 
pate kukaa. mwisho tukaingia katika gari tukenda Ob. 

tumekwenda mwendo wa sa'a nne, tukafika forda 
ya kwanza. tulipofika hapa, wakaingia wevi katika 
gari letu, walitaka kwiba mizigo yetu. na mkulimani 
wetu alikuwa akijua tabi'a ya watu wa kule, akanam- 
bia — kama: „hawa wevi, tukae zamu sisi watu wanne", 
na wale walikuwa wakituandamia — tukilala webe 
vitu vyetu. khalafu tukafanza kelele, tukawafukuza 
katika gari letu, tukawambia: „ninyi nmataka kwiba 
vitu vyetu". tulipoambia vile, wakajua kama wevi, 
marra ile wakaondoka wakakimbia. 

tulipofika Ob, kwa siku ya pili tumefika, pana mji 
mdogo, ndio mwisho wa gari la moshi. tukakaa siku 
mbili katika hotel, hatukuweza kulala kwa kunguni 
katika hotel ile. naliuliza pabali pa koga. wakenda 
wakanitia katika chumba, ambacho mtu hawezi kusta- 
hamili kwa jasho. nikaingia mudda wa daqiqa mbili 



1) Offizier ; yerstummelt aus dem engl. Officer. 



— 265 — 

— sikuweza kutoa pmnzi kwa moto mwingi. nilista'ajjabu 
sana, watu wa kule wana bardi sana, nao wanaweza 
koga maji ya moto zdyidi kuliko watu weusi. 

watu wa kule maskini sana. huchukua vi^andu^u 
vyao, hufunga tumboni, wakiombea mapesa. wengine 
wanakuja kuomba mapesa ya kanisa. 

na nyumba za kule nyumba za miti, nyumba ndogo 
kabisa, vyumba viwili na jiko ndani. na watu hulala 
pamoja — chumba kimoja — na nyama wao. na- 
sta'ajjabu katika 'ajabu niliyoona — watu, walioko 
katika inchi ya bardi, na pahali walipolala, siwezi ku- 
lala miye mtu mweusi kwa moto. wao hustahamili 
jasho sana, hustabamili na baridi sana. 

na mvinyo yao kama mafuta ya taa, ukiwasha 

— moto huwaka kama taa. nao hunywa tele ya ma- 
futa haya. 

siku ya pili tumeondoka kuingia katika stima^) 
kwenda BernaUl. na katika mto, tulioingia, zamani 
kulikuwa zahabu nyingi sana na fecj^a nyingi sana. 
hatta siku ya pili tukafika Bernanl, tukenda katika 
hotel. ule mji wa Bernaul kuzuri kidogo. na Bernaul 
hapana gari la moshi, Idzima kusafiri na gari la frasi. 
na watu wa kule vilevile wakaniogopa, hawakupata 
bado kuona mtu mweusi. 

tumekaa siku tatu Bernaal, tukataka kuonana na 
yule guverneri wa inchi ile, apate kutupa muhuri wa 
kusafiria, ma^ana kama mtu hakupata muhuri wa gu- 
verneri, hawezi kupata frasi na gari. akaja bana mkubwa 
wa Bernaul kuja kumtazama bana Wissmann. bana 
Wissmann akamwambia, kama ataka miihuri. kamwam- 
bia: „la, miye siwezi kufanza miihuri, miihuri shurti 
nende Domskow, khalafu utapata miihuri". na bana 



1) eDgl. steamer. 



~ 266 — 

mknbwa haknwe^a knreje'a Domskow, sababn mbali. 
yale bana wa Bernanl akamwambia: ^tafanza sim kn- 
leta sahihi ya mkono wake, khalafn ntapata barna ya 
watn wa shamba waknpe farasi". ma^ana yrile gnver- 
neri wa Domskow ndiye anayehoknmn watn wa ma- 
shamba, naye huhoknmn 'askari, na ^askari hnitwa Ko- 
saki. bana Wissmann aliknwa na muhnri wa snltani 
wa Enssia, kapata rnkhsa knlla pahali apewe frasi 
anayotaka, lakini watu wa Sibirien hawasikii amri ya 
snltani, wanasikia zayidi ya gnverneri. nkionyesha 
khatU ya gnverneri, marra hnknpa frasi na magari. 

khalafn akatnletea sim guvemeri wa Domskow, 
tnpate barua ya safari. tnkannnna vitn vyetn Ber- 
naul, tukanunua mikate na bisknti na mboga na jokho 
za baridi za ngozi za kondoo — vitn vya miezi mi- 
wili, kwani kule juu Altai hapana vyakula, shurti watn 
wanunue vyakula kule Bernaal amma Biskow. tuka- 
gawa mizigo yetu. mingine tnkapeleka mbele Semi- 
palatschinski na mingine tumechukua. tnkaingia katika 
magari ya frasi, na kuUa gari moja frasi sitta, hnenda 
sana kama upepo. kulla mwendo wa sa'a tatu uki- 
fika mjini — Idzima utapata frasi wapya. na wale watu 
wa mji wa kwanza hawana rukhi^a kupita na frasi wao 
mji wa pili. 

na katika vivnko vya mitoni wana mashna zao, 
hupakia magari na frasi katika duwara. na. ile duwara 
huzungushwa na frasi hatta huvukia ^ambo ya pili. 

tukenda hatta mji wa mwisho, tukataka mahali pa 
kulala. wakatupeleka katika nynmba ya serkali kwenda 
kulala, na mizigo yetu wameiweka nje, wakaweka mtn 
wa serkali kukaa zamu. na kulla mji wa Sibirien nna 
nyumba ya serkali na mtu wa serkali wa kutazama 
vitu vya wageni. na katika nyumba zile za serkali 
havitozi qo' odi, illa utalipa kitu chakula kwa mwanamke, 



^ 267 — 

anayekaa katika nyumba kntengeneza vitu vyote vya 
nyomba. na mwandmke hnya na manamme wake wa< 
mewekwa kwa hokumu ya serkali. na yule mtu ana- 
tafutia frasi, analeta magari kwa watu wageni. a§-su- 
buld tulitaka kulipa hesabu yetu, yule mwanamke tu- 
kamwuliza: ,,qiasi gani?" akasema: „kama mwataka". 
na mtu akimpa reale mbili amma reale tatu hufurahi sana. 

tukaondoka tukasafiri kwenda Biskow, hatta siku 
ya tatu tukafika. na mji huo udio mwisho wa posta 
na sim ^). tumekaa siku mbili vilevile, tukasafiri Biskow 
kwenda zetu vilima vya Altai. na farasi wa kule Bis- 
kow wakenda sana kama upepo juu ya vilima, na ka- 
tika mito ya maji hupita na magari yao. na kuUa 
gari hutiwa frasi tis'a na watu wawili wa kupanda. 
mwendo wa daqiqa kumi kulla frasi huhesabiwa ko- 
peken tatu qo^odi yake. nasi tulikuwa kulla marra 
huchukua frasi themdnie u ^asherin, na siku moja hu- 
pata frasi settin. 

na kule tumeona watu walevi sana, kha^^a wa 
mashamba. kulla juma^ a mosi na juma' a pili hawana 
kazi illa kunywa mvinyo, wao na waanawake wao hu- 
lewa pamoja hatta na watoto wao. hupita njiani wa- 
kipiga makelele, mtu hawezi kulala kabisa. 

na watoto wao — mtoto wa miaka minne — hu- 
panda frasi pekeyake. mno huenda kwa frasi. frasi 
wengi sana kule, lakini frasi wao si wazuri kama frasi 
wa Ulaya. na kulla frasi themani yake utapata tokea 
rubel kumi hatta ^asherin. na vitu vyote vyao huchu- 
kua juu ya frasi , hatta kondoo na mbuzi wao , amma 
hufunga miti nyuma ya frasi, hupakia kondoo huburura. 

na watu wale Semski hawasikii neno la mtu amma 
hokumu ya mtu billa guvemeri wao. nao hawamjui 



1) Post und Telegraf. 



— 268 — 

guverneri, hnhokamiwa na watu wanatoka kwa guver- 
neri. nao wapumbavu sana. ukiwaonyesha barua, kama 
inatoka kwa guverneri amma kwa sultani, japokuwa 
haikutoka kwao, husadiqi, ma^ana hawajui kusoma. 
bakhti kulla mji ukiona mtu mmoja, ajuaye kusoma na 
kuandika. 

na fed^a ya safari fe44a ya qartasi. na kama fe^^a 
hiyo mpya, hawachukui, husema: „hii si ya sultani". 
hawakujua kama sultani mwingine sasa, wao hujua sul- 
tani Alexander bassi. 

na ta'abu katika gari la frasi huumiza mbavu sana, 
kwa jissi wanavopanda katika vilima na mawe. shnrti 
ukae katika mito, uweke katika gari na mbavuni. 

na katika safari hii tulipopita na magari, tukipita 
mashamba, bana wangu akitangulia, walipomwona watu 
wa shamba , humwamkia , lakini si zayidi kama miye, 
miye huniamkia sana kama miye sultani, sababu hu- 
mwona bana wangu mweupe kama wao, lakini miye 
mweusi, hawakumwona bado, wakathanni miye ndio 
mwenyi safari. 

tukenda hatta tukafika inchi ya Kalamik. hawa 
Kalamik sura zao kama China. nao hawana nyumba 
katika inchi yao. dini yao huabudu shetani. na ma- 
kazi hukaa juu ya vilima, hunena kama shetani hukaa 
juu ya vilima, kulla kilima kina shetani. nao hukaa 
juu ya viKma vilevile, hulala ndani ya hema ndogo 
sana za magunia. nao hawakai pahali siku mbili — 
kama Wamassai, wao hufuata pahali penyi majani na 
mbuzi wao na kondoo na frasi. na mahali wanapokaa, 
huchinsha farasi , huchuna ngozi yake , hutungika juu, 
husema ndio kanisa lao. hurekebisha katika kilima, 
husema ndio penyi shetani, huabudu ile ngozi na shetani. 

nao Kalamik hawajui kulima. wala hawajui koga. 
ma'isha yao hawashiki maji, wala hawanawi uso. wao 



linnaka sana, tenna hapana watu wenyi cliawa kama 
wao. 

vyakula vyao nyama ya kondoo na nyama ya frasi 
na nyama za mwitu. na wakiwa na nyama hupakia 
juu ya frasi, huweka katika matandiko yao ya frasi, 
hukalia juu yake. huenda kulla pahali wanapotaka 
kuehunga frasi na kondoo. hatta jua likichwa, wana* 
jenga vihema vyao, wanalala pale. hulala kuUa ma- 
hala wanapofika, hawana mji illa moja tu. na mji wao 
Angudai wapata nyumba thelathin , ndio mji mkubwa 
wa Kalamik. hapo lazima tukaanza kupanda frasi kwenda 
vilimani. alikuwa hawezi sana bana wangu, siku tatu 
hawezi homa. tukapanga frasi kusafiri kwenda Altai. 
na wale Kalamik wakiniona — hunisujudia, hawakupata 
kuona mtu mweusi. wao wanaabudu shetani, waka- 
thani]|i miye ndiye shetani wao, aliyeshuka vilimani. 

na tabi'a kule mwanamme huweza kuoa kwa miaka 
kumi na mwanamke kwa miaka minane. na mtu ha- 
wezi kujitahidi kukaa nao pamoja hatta asip^te chawa, 
hawawezi kwenda chini, kulla mahali huenda kwa frasi 
na ngombe, hatta watoto wa miaka mitatu na waana- 
wake pia juu ya frasi. frasi zao ndogo kama punda. 
kulla mtu huweza kupanda kwa kuwa taratibu sana. 
hapana frasi dunyani kupanda vilimani kama frasi za 
Kalamik. 

tenna nimeona kule ^ombe — nu$$u frasi nu^su 
ligombe, na mkia wake wa frasi. 

mno hupiga nyama za mwitu liao Kalamik. nyama 
za kule sala ^) nakondoo, lakini kondoo wa mwitu wa kule 
ana pembe kubwa kuliko mbogo. na tenna simba Ulaya *), 
na simba hawa hawakai pahali illa penyi barafu. 

na ukiona pahali palipolimwa, ujue kama pana Russi, 
lakini Kalamik hawajui kulima kabisa, 

1) Hirsch. — 2) Eisb&r. 













^ 268 — 

gaverneri, huhokamiwa na watu wanal/' 
neri. nao wapumbavu sana. ukiwaon^ ^ \ 

inatoka kwa guverneri amma k\^ ^ 
haikutoka kwao, hu§adiqi, mj^^ 



2S 



kuandika. K^ 

na fedcja ya safari fe^^'^ % t\ ^ 



bakhti kulla mji ukiona mtu ^^ ^ ««> 



Si 



hiyo mpya, hawachukui. ^^ l^ j^ 
hawakujua kama sultan'^^'|i^ | g g 
tani Alexander bassi. ^r^^ ^«^ ** 

na ta'abu katik':'^'?^ I "^ -1 ^ 
kwa jissi wanavop:/^ |^ ^ ? g. g' ^* 
ukae katika mito/>f I | f' '" 

na katika '- i '4 i 

mashamba, h? >■ f ^ ^^. 

wa shamba ,. ' ' ^o mpaka wa Russia 

miye hunir * ^ vVarussi wakakaa zamu ya 

mwona V mwisho wa Kalamik, inaanza Mon- 

mweus^' oi§. Wakirgisi wislamu, lakini tabi'a zao 

mwer iialamiki, na mavazi yao kama Kalamiki. wa- 

^^bia wakulimani wetu, ya kuwa hawa islamu ^ 

F /^^adiqi. nikawambia: „huku hapana islamu, pahali 

^^^^i kama hapa islamu atakujaje hapa?*' wakulimani 

^^anambia: „waulize ismu yake islamu". nikawa- 

piga: „salam 'aleikum". wakanijibu: ^^^aleikum salam"' 

jiao wakasta'ajjabu sana, ya kuwa miye islamu. kha- 

lafu nikatambua tenna, ya kuwa wao wislama katiir^ 

kofia zao na kui^ali kwao. 

wakatuqurubisha katika nyumba zao, wakatufanzia 
vyakula, wakachinsha mbuzi na kondoo, tukala. waka- 
tupangisha na frasi zao za kupigia nyama, wakatnpa v 
na watu wa kuchunga frasi. i 

na maziwa yao Kalamiki na Kirgisi maziwa ya 
frasi ; hupenda sana. na mtu akinywa bilaori moja; 



] 
I 



— 271 -^ 

ttilewa mtu kama mvinyo. Kirgisi walinipa ninywe 
— nikakataa, nikawambia kama hiyo mvinyo. waka- 
sema: ,,hakana, siye wislam". nikawambia: „haifai ku- 
nywa, sababu inalewa. 

hatta tulipofika vilima, tukenda kupiga kondoo. 
tukenda tukajenga kambi juu ya barafu, tukakaa hatta 
siku ya pili, tukaondoka al-fajiri kwenda piga nyama 
vilimahi. tumepanda frasi tangu sa'a hed'ashara al- 
fajiri hatta sa'a tatu ya a§-9ubuhi, tukafika juu ya ki- 
lima. tukakuta kondoo wakubwa sana, tukataka ku- 
wapiga. Kalamiki wakatwambia: „bado msipige, ngo- 
jeni, ma'ana sasa wamelala kondoo, na wakilala, haifai 
kupiga". ma'ana kondoo wa kule wakilala, wawili 
amma watatu huwa na zamu, hutazama kama wanakuja 
watu na hunusa 'arufu za watu sana. wakijua, kama 
pana kuja watu — huwaamsha wale wengine, waka- 
kimbia. Kalamiki wakatwambia — kama : „tukae hatta 
waamke wote — wanakula, waqati ule hawashiki zamu, 
kuUa nyama hutazama kula, huendea mbele kanatokea 
upepo". 

tumekaa pale mudda wa sa'a saba' hatta walivo- 
amka wanakula. wakatwambia Kalamik: „sasa rukhsa 
pigeni". tukapiga moja, tukareje'a kwenda kambini. 
na ukipiga nyama, Kalamik hufanza kelele sana kwa 
furaha ya nyama, wao hutaka nyama bassi, hawajui 
kama pembe zao ndio mali. 

nao wana 'ilimu kwenda kupiga nyama. huchukua 
fupa la nyama, hutia moto, khalafa hujua, kana mtu 
atapiga amma hapigi. tulipokwenda , tumekaa siku 
sitta, hatukupiga nyama. siku moja huyu mpiga nyama 
akachukua. fupa, katiamoto, akanambia: „nataka ta- 
zama, kama bana wako atapiga nyama^. alipoondosha 
lile fupa katika moto, akanambia: „kesho bana wako 
atapiga nyama mkubwa^« 



hatta al-fajiri walipoondx)ka knpiga nyama; wakenda 
yilimani vya katika barafa, wamekaa. mndda wa sa'a 
then'ashara — hawaknona kitu. hatta walikuwa waki- 
reje^a kuja zao kambini, wakashuka kilimani maghribi 
— marra wakakuta kondoo, bana wangu kampiga kondoo 
mkubwa sana na pembe zake nzito sana. ndivo nilivo- 
$adiqi 'elimu yao kama kweli. 

hatta siku ja pili akanambia: „yilevile atapiga 
nyama, lakini hana pembe". waliyokwenda wakapiga 
kondoo mwanamke, hakuwa na pembe, ndogo sana pembe 
zake. 

siku moja bana wangu akanambia, atakwenda piga 
nyama mbali sana. akanambia hajui, kama atarudi siku 
hiyo kambini, amma atalala huko. na bana yon Wiss- 
mann akaenda China. nikamwambia bana wangu: ^ni- 
takuja na weye pamoja, kama utalala huko". nikachu- 
kua sufuria moja na nyama kidogo na chumyi na pUi- 
pili na yifya yya kupikia. tukapanda frasi zetu, tu- 
kenda zetu kupiga nyama. tulipokwenda mwendo wa 
sa'a tatu, ikatokea upepo wa bardi, unanyesha barafu^) 
-^ hatukuweza kwenda mbele wala hatukuweza kureje^a 
nyuma. Kalamik wakatwambia — kama : ^hatuwezi 
kwenda mbele, pigeni frasi upesi, twende mahali penyi 
majani, tupate kuwasha moto". tulipofika mahali penyi 
majani, pana kijuto kidogo, lakini maji yake si mengi. 
tukashuka juu ya frasi, Kalamik wakaanza kutafuta 
kuni kuwasha moto. miye na bana wangu tukatafuta 
mawe na majani kujenga ukuta kuzuilia upepo wa ba- 
rafu. tukajenga ukuta wapata zira'a mbili, tukakaa 
pale. marra ile ikaja barafu sana na upepo mbaya 
sana — mtu hawezi kuona mbele. ilipopita sa'a mbili, 
ikanyamaza kidogo, tukapanda frasi zetu kwenda mbele. 



1) schneien. 



— 273 — 

mwisho tukafika hapo pahali penyi nyama, tukafanya 
kambi hapa. 

tnliposhnka; bana wanga akachukaa Kalamik moja, 
wakapanda vilimani kwenda kutafuta kondoo. nikabaqi 
miye na watu wawili kutafuta kuni kuwasha moto. hai- 
kupata mudda wa sa'a, ulirudi upepo mbaya sana. bana 
wangu akarudi upesi. tukaanza kujenga ukuta wa mawe 
na udongo kutengeneza pahali pa kulala. na siye ha- 
tukuwa na hema, hatukuweza kurudi kambini, tukafanza 
ukuta kidogo wa zira'a moja a nu§§ kuzuilia upepo na 
barafu. tukachukua matandiko ya frasi, tukatandika 
chini, hatukuwa na nguo za kujifunika illa makoti zetu 
za baridi. nikapika uji kidogo na nyama ya kondoo, 
kuUa mtu akapata kikombe kimoja — bana wangu na 
miye na wale Kalamik, tukalala. lakini sisi hatuku- 
weza kulala kwa bardi, na Kalamik wakalala zamu 
kuwasha moto na kutazama frasi. na kule khatari sana 
kwa simba ya Ulaya na mbwa wa mwitu, ndio nyama 
wabaya sana. lakini mweny'ezimuungu atuja'alia, hatu- 
kuona nyama mbaya. 

hatta a§-§ubuhi tukaondoka kwenda tafuta nyama 
tupige, lakini hatukupata. tumeondoka tangu sa'a tatu, 
hatta sa'a kumi tumefika kambini. tuliona ta'abu sana 
katika vilima vya Altai. na siye tumekaa siku arb'at'a- 
shara kule kambini kwa ajili kupiga nyama. 

khalafu tukareje'a tukenda zetu Kashkashi. bana 
wangu akanipa frasi moja, akasema: ^panda frasi huyu". 
na frasi yule amefundishwa kupiga nyama, frasi wa 
Kirgis, huenda kama tiyyara. ukisema neno kidogo — 
marra hukimbia. na miye sikujua , kama frasi wa ku- 
piga nyama. tulipokwenda mwendo wa nussu sa'a, tu- 
kaona pahali pana pembe. akanambia bana wangu: 
„nenda katazame, labda ile ya nyama wetu tuliyopiga". 
nikampiga frasi kwenda kutazama, nikakuta si pembe 

Ye It e n , Safari za Waeaaheli. 1 8 



— 274 - 

yeta. na bana wanga amekwisha kwenda mbali sana. 
mimi nimekaa nynma , nikataka kumpiga shoti , aende 
apesi frasi, nimfikie bana wanga, lakini frasi wa Si- 
birien akiwapiga — hawaendi, wenyewe wana maneno 
yao wanayosema na frasi. na frasi akisema naye neno 
la kwendea apesi, m^'ana „tsha" , hakimbia sana. na 
miye nikasema ^tsha!^ frasi akakimbia mbio katika 
yilima hatta nikamfika bana wanga. nilipomfikia bana 
wanga, nalitaka kamzaia frasi, sikaweza kamzaia, ta- 
kampita bana wanga. akawacha njia, akapanda vilima, 
takenda mbali sana. bana wanga akathanni, kama ata- 
nitapa frasi. nikamwachia katazama hako anakotaka 
kwenda. hatta takafika mbali kwenyi majani na miti, 
nikafanya 'aqili. kwani nilikaza zile khatama zake hatta 
zikatakakakatika, lakini hasikii kabisa, nikamrejezakama 
nikimtaka radisha upande mwingine — akanyamaza. bana 
wanga akasimama kuningojea, na wale Kalamik walikaja 
kanitafata. niliporadi, bwana wanga akanicheka, akanam- 
bia — kama: „sasa anajaa ta'abaya frasi^. waqati ale 
nalijaa, kama frasi ynle kweli frasi wa kapigia nyama. 

nilipowambia wenyewe Kirgis , wakanambia , kama 
frasi wa knkamatia mbwa wa mwita. wakenda na 
wale frasi kapiga nyama, hawahitaji kapiga bandaqi, 
hawafakaza hatta wakakanyagwa na frasi. 

It^atta talipofika pahali, takafanya kambi. hatta 
a^-^abahi takaondoka, takafanga mizigo yeta. bana 
wanga akanambia: „tanataka madda wa sa'a tata ta- 
fike Kashkashi^. na katoka ile kambi hatta kafika Kash- 
kashi mwendo wa sa'a saba^ takaacha saf ari yeta nyama, 
takapiga frasi weta, na pamoja na kirongozi weta takenda 
mbio sana, hatta mwendo wa sa'a tata takafika Kashkashi. 

tamekaa sika moja Kashkashi, bana mkabwa aka- 
tangalia mbele , akatwambia , ajenge kambi, atangojee. 
na siye takafanga mizigo yeta na pembe zeta, talizopiga, 



— 275 — 

tapeleke Moskov, na mkalimani moja atangalie na vita 
vyeta. na siye takapita njia nyingine kwenda Semipa- 
latshinski. takaondoka al-'asiri miye na bana wanga, 
takenda hatta magharibi — hatakaona mta. takafika 
pahali bana mkabwa alipotwambia, kama atatangojea, 
lakini hatakamkata pahali hapo. takasema: ^twende 
mbele, labda tatamkata". takenda mwendo wa sa a tata 
sa'a nne za asika — tasimpate. takapiga bandaqi na 
kapiga makelele — l^kini hatakamwona. na siye ha- 
tana hema, wala hatana kita cha kalalia billa silaha 
zeta na frasi weta bassi. 

kirongozi akachakaa frasi wake, akenda mbele kwenda 
kawatafata. alipokwenda — hakaona mta, akareje' a pahali 
talipokawa. na apande ale hapana mta hatta moja, wala 
hapana nyamba pahali, kale vilima vya barafa bassi. 

takareje' a nyama, takenda pahali takakata hema moja 
na kondoo wengi sana na ngombe na frasi za Kirgis. 
takenda takawaamsha wale Kirgis katika hema yao, 
tokaaliza, kama hawakaona safari yeta. wakanena ha- 
wakaiona. takawambia wataftozie pahali pa kalala. wa- 
kataqarabisha katika hema yao. 

na wale Kirgis wake wao na watoto wao katika ile 
hema, na rigombe wadogo na kondoo wadogo wakalala 
pia ndani ya hema. na mlangoni hawa paka wa mwita 
katazama wata. na wale wata wana chawa sana na 
kangani. wakatapa ngao zao kajifanika, wakachakaa 
safaria kabwa sana, wakatia maji kapika , wakachakaa 
chayi. na chayi yao kama jiwe, ngama sana, hakata 
kwa visa amma kwa shoka. hapik^ na chamvi, ndio 
sakari yao, wakachanganya na maziwa, hapika pamoja. 
nayo hawa nzito kama aji. wakampa bana wanga ki- 
kombe kimoja na miye kikombe kimoja, tanywe, lakini 
taliona achafa sana, hatawezi kanywa. lakini takikataa 
kanywa wataqasirika. kalla mta akanywa kidx)go, na 

18* 



— 276 — 

tamn yake kama kinini ^). tukafikiri tafanye nini hatta 
tasinywe hii chayi! takafanza kama tanalala na ka- 
nywa, tukaimwaga wasione, takawapa vikombe vitupa 
wakatapa marra ya pili, takakataa, takawambia: ;,hii 
yatosha". nao wanaweza kanywa kalla mta vikombe 
sitta, hawaoni achanga. 

tatta a§-9abahi takaondoka takawapa paoni *) moja, 
wakakataa, kwani hawajui zahaba yao, wala hawajai 
fe44a, illa fedcja yao qartasi. nikasema nao kwa ki- 
baba, kaonesha hii zdyidi kaliko qartasi, khalafu waka- 
chakaa. na wale Kirgis wataw'a sana, destari yao ya 
^ala hawaachi kabisa, hasali sana. 

takapanda frasi zeta kwenda knmtafuta bana 
mknbwa. takamkata mta moja njiani , akaja katata- 
fata. takenda hatta takafika kambi ya bana mkabwa, 
na kale ndio mwisho wa Kalamik. tenna takaingia 
katika inchi yaKirgis. takenda mwendo wa siku tata, 
tukafika katika mwita wa sala. na sala wa kole wa- 
kabwa sana kama frasi. na hawa wapiga nyama wana 
zamari yao ya mio la sala ya kaitia sala, ma^ana 
hulia kama sala. sala akisikia haja kama ana wazima. 

bana mkabwa alikwenda kapiga sala, akafaatana 
na mpiga nyama Kalamik. walipofika mwitani, wame- 
kaa pahali, akapiga zamari yake marra tata. marra 
wakaona sala, anakaja mkabwa kama frasi, na pembe 
zake kabwa sana, yapata frdsila moja a nu^^a. akam- 
piga, wakareje'a kambini. wakaondosha wata, wakenda 
kamchnkua nyama. nao hufanga na miti, habnrnra 
na frasi. 

tamekaa sika nne katika kambi kale ya sala, ta- 
kaondoka kwenda mbele. na katika inchi ya Kirgis 
na Kalamik shidda sana kaona mji , haka hapana miji 



1) Chinin. — 2) poand, ein Goldstiick. 



— 277 — 

kabisa. kazi yao hnkaa mwitan^ na maporini kachtinga 
nyama wao. nao hawajai pahali panapozaliwa; sababa 
hazaliwa maporini. 

hatta sika ya pili hatawezi katazama mbele kwa 
apepo na barafa. takajenga kambi jaa ya barafa. na 
shidda moto kawaka katika ile barafa. takakaa hatta 
sika ya pili, takaondoka kwenda zeta. takendA 
mwendo wa sika mbili, takafika pahali panapo nyamba 
za Rassia na za Kirgisi, wanazokalia, mpaka wa Rassia 
na China. ndipo pahali talipokata wata. hapo hai- 
jambo, tulipata vyakala kidogo. kana barafa sana, 
hatta mito imeganda kwa baridi, haweza mta katembea 
jaa ya barafa, asiweze kaangaka ndani ya maji. 

takakaa sika mbili, tukaondoka kwenda zetu Al- 
teiski. tulipoondoka hapo bana wanga alikuwa hawezi 
sana. nikabaqi nyuma mimi naye, bana mkubwa ame- 
tangalia mbele. akenda akajenga kambi, na siye tume- 
baqi nyama na Kirgis moja. kulla robo' sa'a hashuka 
jaa ya frasi, hawezi kupanda jissi alivokuwa hawezi. 
takenda hatta jioni, hatakufika bana mkubwa. tuka- 
shikwa na baridi sana. tukenda polepole hatta la 'esha, 
takakata watu, walioondoshwa na bana mkubwa, kuja 
katutafuta. tukafika kambini, tukakaa hatta a§-§ubuhi. 

hatta siku ya pili mji wa kwanza tukafika ni Al- 
teiski. na Russia wa kule huitwa Kosaki. na ma^ana 
ya Kosaki — lazima hutumikia serkali maHsha yake. 
kwanza anafanya kazi ya 'askari miaka mitatu, kha- 
lafu hupata shamba lake la kulima, lakini vilevile 
huwa katika 'askari. na Kosaki akiwa 'askari, lazima 
achijikae frasi wake mwenyewe, anunue nguo zake mwe- 
nyewe, lakini rukh§a kulla waqati akitaka, huvuo nguo 
za serkali. 

hapa Alteiski ndio mji wa kwanza tulipokuta gari 
la frasi. tukaondoka Alteiski kwenda Sikukuminagosko. 



— 278 — 

walitwambia , kama tutaweza kufika kwa siku kumi, 
lakini siye tuKfanza kwa siku sitta, ma'ana tulikuwa 
tukenda usiku na mchana. na frasi wa kule wana- 
kwenda sana, ukimpa sais mapesa kidogo bakhshishi 
huenda sana. lakini walevi sana, kuUa mji unao- 
kwenda wamelewa waanawake wao hatta watoto wao, 
hupiga makelele njiani. hatta siku moja tumefika pa- 
hali mji mdogo, tukakuta watu wote wamelewa. tuli- 
pofika katika nyumba tunamolala, tukawakuta wote 
wamelewa. akachukua mtu mmoja taa, akataka kum- 
choma bana wangu moto machoni jissi alivolewa. na 
Mrussia akilewa — hasikii maneno ya mtu. 

lakini jissi wanavokwenda katika gari lao la frasi 

— wana machachare sana. mtu hawezi kutazama 
mbele kwa vumbi — jissi wanavokwenda upesi, na frasi 
hawaonekani kwa vumbi. wana maneno yao wakitaka 
kusema kwenda upesi, akisema ^nono^ — frasi huenda 
kama tiyyara. 

tulipofika Sikukuminagosko , ndio mji wa kwanza 
tulipokuta posta na simu. na kutoka mji huu tuka- 
anza kusafiri kwa posta. huweza kununua mtu barua 

— kuUa pahali utapata frasi, ukilipa pahali pamoja, 
hatta ufike pahali utakapo. lakini katika ba(»rua hizo 
uzia sana, ma^ana ukenda katika mji — hukupata frasi 
za posta, huwezi kuondoka, shurti ungoje frasi wen- 
gine waje. na ukichukua kuUa pahali mapesa, kama 
hukupata frasi za posta, huweza kuchukua za watu wa 
shamba, lakini hushika ghali be'i yao. na mtu aki- 
pewa barua ya frasi tis'a, huweza kutaka frasi the- 
lit^ashara, kuUa frasi wa tatu hukuzidishia moja zayidi, 
na kama hakukupa, huweza ta^arradia. 

na watu wa kule katika Sikukuminagosko watu 
wema zayidi kuliko upande mwingine wa kule Altai, 
wepesi katika safari zao. na maakuli kule mema za- 



— 279 -^ 

yidi kuliko Altai. na hew^ kule hubadilika upesi sana, 
marra utaona jua kali kama kule barra Afrika, na 
marra huona mvua huona barafu — ni khabari ya 
'ajabu kubwa mno. na katika upepo wa kule mbaya 
sana, una^uru watu. kutoka Semipalatshinski hatta 
kufika Werne hatta Aulyata ule upepo wa kule wa- 
kiona kama unakuja — hawaqubali kusafiri. na ule 
upepo huitwa „burani^. 

kutoka Semipalatshinski tukenda siku nne hatta 
mji mwingine. na kuUa gari frasi tis'a. na katika 
inchi hiziWarussia nalslamu. na mavazi yao ya wale 
Kirgis ni nguo za ngozi za kondoo min ajili ya bardi 
nyingi sana. na waanawake hupiga vilemba vya mha- 
ruma vyeupe. na vyakula vyao ni mno hufanya ma- 
andazi ya ki^arabu. na maji yao ni maziwa ya frasi, 
jina lake kamis. na kazi yao kazi ya frasi , ngombe 
na mbuzi, ndio mali yao. na tenna kazi yao kuibiana 
frasi, wakibadilisha rangi zao. nao wanajua kuandika 
ki'arabu, na kusoma, na kusali. na mazehebi yao Hdm- 
bali na Hanefi. wao hupenda sana wakiona mtu aliyo- 
khussa dini yao , amma akitoka katika barra ^arab 
— humpenda sana, hutaka kumweka mw'allimu, ili 
kuwasomesha. hapana mtu ana rukhsa ya kuvaa ki- 
lemba, illa amekwenda Makka. na inchi yao imeanza 
tangu Altai hatta kufika Werne hatta Aulyata, ndio 
mpaka. nao hawak^i sana mjini, hukaa zdyidi katika 
pori na nyama wao. na 'ajabu — ngamia za kule mi- 
gongo miwili, na kondoo za kule wana pembe kubwa. 

khalafu tukafika Atropol. kule tumeona vitu vya 
zamani katika tempel yao. tukakaa siku mbili, khalafu 
tukaondoka tukenda Kapal. na tulipofika hapo, tabi'a 
yao ya Kirgisi wa hapa ningine, wao wana bfashara 
zao nzuri za maduka. na katika waqati wa sala hu- 
funga maduka yao mpaka wasali, ndipo wafungue. 



— 280 — 

nasi tumefika katika nyumba ya sherifu mmoja, na 
huyu sherifu ndio luwali wa Kapal. alitushika vizuri 
sana. 

tumekaa siku nne, tukasafiri, tukenda zetuWerne. 
na Werne ni mji mkubwa kidogo kuliko miji hii min- 
gine. na Weme ndio mji wa guverneri. hapa tuka- 
kuta watu, waliosema kideutschi, wakatufanzia h^shima. 
na yule guverneri alitufanzia h^shima vilevile. 

na kutoka Werne hatta kufika Taschkend, inaanza 
uzia wa frasi. na tenna njia mbaya sana. tuliposafiri 
— kulla pahali tunapofika, tukitaka frasi hufanziwa 
uzia sana, kwani watu wa kule wanatama'ani sana ku- 
pata mapesa. ijapokuwa frasi wako nyumbani, atesema 
„frasa hapana, kwani hutaka ukae siku nyingi, apate 
fdyida ya vyakula. walakini kama mtu akiwa na 
*aqili, akifikiri, hagubali kukaa. shurti ufanze vishindo 
hatta akupe frasi. na mtu asipokuwa na pass ya gu- 
verneri, hawezi kuondoka kabisa katika ile miji, kwani 
hawampi frasi. na katika safari yetu tulikuwa watu 
watatu. bana mkubwa huenda mbele mudda wa siku 
moja, khalafu bana wangu humfuatia nyuma, na miye 
ndiye nilikuwa wa mwisho , kwani ni kungoja hatta 
wakitangulia mbele na frasi wao. na kuUa nnapofika, 
nikitaka frasi, hunambia — kama: „hapana*'. hunam- 
bia: „utakaa siku moja ao siku mbili"? na miye nime- 
wafanzia nguvu hatta kupata frasi waqati ule nilou- 
taka. miye hujitia wazimu, huwatukana kwa maneno 
ya kisuaheli, humsukuma yule mkulimani kutazama 
hatta tupate frasi. 

na Aulyata katika inchi ya Bukhara. na watu wa 
kule huvaa wote vilemba na juba. nao wa§alhina sana. 
nao mashjamba yao hulima sana pamba na bariri. na 
kazi yao hufanza mazulia. na katika mazulia mazuri, 
tuliyoyaona, hutoka upande kule wa inchi yaBukhara. 



— 281 — 

katoka Aulyata kwenda Taschkend waqati ule 
tukapata njia nzuri hatta tumefika Taschkend. katika 
ule mji mkubwa wana tabi'a kidogo ya Ulaya. nao 
wana bi'ashara sana ya mazulia na vitambaa vya 
hariri. 

tukaondoka tukenda Samarkand. tukaona kuna 
majumba ya zamani ya majdhil, wamefanza meskiti 
sasa. na qabila za kule zimechanganyika sana. wako 
Bukhara, ndio wenyi inchi, lakini watu wanaofanya 
bi'ashara ni Warussia, Kirgisi, Tartari, Turkestani, 
Ajam, na Farsi. ndio mji tuliopata gari la moshi. tu- 
kaingia kwenda Bukhara. Bukhara tukakaa siku tatu. 
kule huweza kupata watu husema kideutschi na ki'a- 
rabu. na kule ndipo anapokaa Amiri wa Bukhara. la- 
kini huyu Amiri sasa hana nguvu sana sababu ya Wa- 
russia. na watu wa kule wana bi'ashara nzuri, matd- 
jiri ; bi'ashara yao mazulia na ngozi za kondoo ndogo ^). 
na inchi yao nzuri sana, hawa wa kule nzuri sana. 

tukasafiri kule tukenda bahariKaspisch, bahari ya 
maji ya bardi, lakini ina mawimbi sana. tukasafiri 
katika meli, tukenda mji wa Baku. na kule Baku ndio 
pahali penyi mafuta TJlaya. yanatoka katika ar^i. na 
ule mji wa Baku dsili ya watu wa Fars. na ile dini 
yao ya Farsi, wanaokaa barra hindi, dini yao ya moto, 
wameanza kule Baku. na katika haya mafuta Ulaya, 
pahali panapotoka, viko visima vyapata sitta, nayo 
hutoka kwa nguvu sana yapata zira^a thelatha mia. 
nao wamejengea minara ya miti ya kuzuilia nguvu za 
mafuta yasipotee na upepo. na kulla siku katika yale 
mafuta wanayopata hupata vibaba kari tatu, ma^ana 
millioni tatu. 

kutoka Baku tumesafiri tukenda Kaukasus, tuka- 



1) Persianer. 

Yelten, Ssfui la Wuaaheli. 19 



— 280 — 

^iiasas ndio yilinia 
nasi tamefika katika nyumba y^ g^^^^ ^ ^^^^ 

huyu sherifu ndio luwah wa F ^.^^^. ^^ _ ^^.^ 

^^^^- , ., , J^We huitwa Tscherkessen, 

tumekaa siku nne tiv^^j^^ ^ , j^ ^^ j^^^ ^^^ 

na Werne ni mji mku^^/^^^ ^^^^ ^^ ^^^^^j ^^^^ 
gine. na Werne nr'^ .g'^ ^j^^^^ ^^^j^ ^^j^^ j^^pj^^ 
kuta watu, waho>>^^^^ aiaichukua. 
na yule guver^^^^p^ tukenda Moskau kwa gari la 
na Kut '^^^^^^^ ^jjg^ yg^ Warschau hatta tukafika 
uzia wa '"^/^^^^'^ khabari yangu ya safari yangu ya 
■". ^'^yaSibirien. 

^' t^^a safari zangn zote furaha zangu na ta*abu 

^jjilizoziona nyingi, lakini miye nikastahamili, 

0^jj mwisho wake nimeona ma^ana yake. na miye 

^gjnSi khabari nyingi katika dunya, nami nimeona 

^ vingi, nisivyopata kuviona katika barra yetu, 

Vjjjia kuvisikia. na sasa namshukuru mweny'ezimu- 

^ga na bana doktor Bumiller, niliyokaa naye miaka 

^umi na miwili, aliyonionyesha dunya. ma'ana safari 

^amfl' kii na safari zote nilizozifanya naye pamoja 

^ e]^sani kama hiyo asingeweza kunifanzia baba yangu 

jnwenyewe, ijapokuwa ana mali — asingalifanza. wala 

bawezi kufanya kulla mtu mwenyi mali, yataka mtu 

mwenyi roho njema na imani. na miye tangu kuza- 

liwa kwangu nimekaa na watu wengi, wamenifanzia 

njema nyingi na fd^i, lakini sikupata mtu, aliyoni- 

fanzia fddili ya bana doktor Bumiller. na ahstote 

yake mweny'ezimuungu ndio atak&yemlipa fd^ili aliyo- 

nifanzia, ma'ana mweny' ezimuungu ndio anayeweza ku- 

lipa njema, lakini bin Adam havirezi kulipa. 



Orda ya khabari zilizomo zote. 

(Inhaltsverzeichniss.) 

8eit«, 

Safari yaDga ya barra Afrika ya Sleman bin Mwenyi Tshande 
bin Mwenyi Hamisi esh-Shirazi 1 

Safari yangu ya Nyassa waqati bwana Major von Wissmann 
alipopeleka stima katika juto la Nyassa ya Selim bin 
Abakari 50 

Safari yangu ya Ulaya toka Daressalama hatta Berlin ya Selim 
bin Abakari 106 

Safari yangu ya Udoe hatta Uzigua na khabari za Wadoe na 
mila yao inatoka kwa Mtoro bin Mwenyi Bakari . . . .126 

Safari yangu ya Afrika toka bahari ya snaheli hatta bahari 
ya pili katika safari ya bwana Graf von Gotzen ya 'Abdallah 
bin Rashid 181 

Ehabari ya incbi yaWazaramu na dasturi zaWazaramu kama 
zilizotungwa na Mtoro bin Mwenyi Bakari 205 

Safari yangu ya Russia na ya Sibirien niliyofanya pamoja na 
bwana wangu Dr. Bumiller ya Selim bin Abakari . . . 253 



1 



M.yj 



U.C. BERKELEY LIBRARIES 




casQas%5*)