(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "All aboard for storyland"

Google 



This is a digital copy of a book that was preserved for generations on Hbrary shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 

to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 

to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 

publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we liave taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain fivm automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 

at |http : //books . google . com/| 



^i^ 



>«-♦• 



z^s- 




1 



- .> ? 



SCRIPTORES REI RUSTICiE 

VETERES.LATINI 

E secensione'jo. matth. gesneri 

CUM EJVSDEM PRSF. ET LEXICO RUSTICO 

VOLUMEN PRIMUM 

CONTINENS 

CATONEM ET VARRONEM 

PB^MITTITUS MOTITIA LITERARIA 

STUDIIS SOCIETATIS BIPONTlNiE 



EDITIO A C C V RAT A 



B IP O N T I 

fX TypOGRAPHIA SOCIETATIS 
CI3I3CCLXXXVII 



U3? 



j -I'i 7 



/r^d.//>t 






SCRIPTORES RET RUSTICS 



VE TERES LATINI 



CATO, VARRO, 

COLUMELLA,? A LLADIUS, 

« 

Q.UIBUS ACCEDIT 



VEGETIUS DE MULOMEDICINA, 

E T 

GARGILII MARTIALIS FRAGMENTUM. 



in 



JO. MATTHI^ GESNERI 



P R iE F A T I ©• 



^ r^UNGi enim tandem aliquando^ Dei virtute^ 

licet dulci officio 9 & diu yotis noftris expetito : 
quod tanto alacrius ruflicis noftris ^ quin tibi , le- 
ctor , prsftabimus, quo majori nos voluptate finis 
ipfe longi laboris , & quafi occupatus ex difficili 
navigatione portus, afEcit. Ne vero turba oppri- 
mamur , placet ordinem quendam iis ^ quae hie di- 

i cenda funt , prsfinire, ut primo quidem , quas iin* 

gulorum fcriptorum , quos damus , adhuc fata fue* 
rint 9 indicemus ; deinde qua fortuna conjundi iint 
ufi quatuor principes , perfequamur ; ut comme- 
moremus denique , quid auxilii vel ornamenti, poft-^ 
quam aliorum conatus fortuna intercepit » hac edi* 
tione iis acceflerit. 

} L Jam ut M. Catonis Cenforii^ qui agricotatio* 

mm Latine loqui primus injlituit {Qo\. I9 !» iz.) vel 

I ceterorum adeo vitam enarremus , nemo , credo ^ 

exfpedatt inprimis cum 'in omnium manibus ver- 
fetur Fabriciana bibliotheca ^ quae ftudiofos illius 
Scripst. R. R. yd. /• ax 



IV . JO. MATTH. GESNERI 

rel ad fontes ipfos ablegat. Scriptum ab illo de agri- 
cultura.librum , vel ex noftris fatis certum eft , ne 
de Cicerone dicamus ac Plutarcho. Sed utrum is , 
quern habemus hodie , qualis hodie eft , Catonem 
audorem habeat , de eo non facile eft pronuntiare. 
Ulud quidem apparet , quae Varro , Columella , Pli- 
nius 9 Palladius , laudant , ea nihil fere vel parum 
immutata hie legi. Habent etiam pleraque illam ex 
antiquitate gravitatem , brevitatem illam, oraculis 
non abiimilem , interlucentem ilium in aufteritate 
incomta leporem atque fuavitatem , quae faciunt ^ 
ut Catoniana efte , quae hie dantur y dubitari non de- 
beat. Verum enimvero illud nemo temere mibi per« 
fuaferit, qualis nunc exftat^ &.a nobis etiam poft 
multas multorum Quraseditur, talem , hoc eft, hoc 
ordine , his totidem verbis ( ne de orthographia ^ 
quidquam commemorem) conftantem librum ab 
auflore fuo tradltum amicis efle. Primo, fi Servio 
fides ad Georg. i , 4 1 1 , Cato libros fcripfit adjUium 
dc agricultura. Non illud nunc dicam , libros appellari 
a Servio , non librum : librum enim appellat Cicero 
de SeneA. c. if. Scd ad filium & fcripfit Cato,al« 
locutus ilium quidem eft in ingreflu libri , in fine ; 
ut a Tullio faSum videmus , ut a Varrone , ut ab 
omnibus, qui libros fuos aliis infcripfere. Sed hu« 
jus quidem rei nee vola hodie , nee veftigium fu» 
pereft. Deinde , aut male nobis Catonis ingenium 
atque orationem defcripfit TuUius eo ipfo loco^ 

quem modo laudavimus , aut egit Cato paulo difer* 

• 
I. Egit de ilia erudite Pontedera principio notarum fua- 

rum in Addcndis. 



P R JE F A T 1 O. - Y 

ttus uberiufque de natura & rationibus agroniai ^ 

flnimentorum , vinearum , arborum. Profefio qui 

fiiit illo ingenia, quo fuaviflitnus ille fenex, quern 

pingit Tullius ^ ^ is non potuit fibi temperare ab 

amoenioribus etiam quibufdam digreflionibus & 

defcriptionibus ^ quales non tantum Ciceronianus 

Cato profert , fed Varro , fed Columella , fed Pli* 

nius', & quicunque funt viri humaniores. Quern 

modo nominavi Plinius i6, 8, f» 41, noviffimum 

Ubri Catonis ait efft dt afparagis^ ut appartatj nptn* 

dnam ac noviciam viro curamfuijft* At in noftris li* 

bris n0n noviffimum eft de afparagis , fed fequitur 

adbut dz jKrnis faliendis : ac ne hoc quidem fuiffe 

noviffimum , fed de offis Puttolanis praeceptum ad/ 

hacfifle in antiquis libris , ex fummario veteri five 

lemoiate fit manifeftum. Quod ex eodem Plinio a& 

fert ad Cat. 1 1 x Popma^ non videtur magnam vim 

habere : & ea ip(a f quae adhuc protulimus , non ni« 

rois firma forte aliquis dixerit. Sed illud quale eft ^ 

quod Columella }, 2^ }i ex Catone laudat, nut-^ 

lum genus viiium confcnndum j nifi fama ; nullum 

confcrvandum y nifi expcrimento probatum. Ac ne quis 

dicat 9 ex ore forte Catonis hoc acceptum traditum- 

que pofteris , alia formula de talibus utitur Colu* 

melld V. g* 1 , 4 9 I : Cafonianum pnczptum y quoftr* 

tur ufus etiam Cato. Hoc quidem non mifarer , fi 

hodie non legeretur apud Catonem : & tameh fen- 

tentia ejus habetur in ipfo principio. Extra con* 

troverfiam etiam eft illud, ab eodem Columella i%^ 

50^ 19 phira laudari ex Catone ^ quam hodie ea 

2. 1, c add. tamea Brut. 8j. extr^ 



VI JO. MATTH. GESNERl 

ipfo loco leguntur. Itaque pendet animus, an non 
'injuria fada fit a me pariter atque CI. Schoettge* 
nio Columellas, cum ad i , 3,1 ipfum potius Mo- 
deratum feiftinationis poftutare , quam conqueri de 
Catone amiffo aut truncato , maluimus. In eo qui* 
dem certe errare non potuit Columella , quod pra- 
torum commendationem longam 1 , 17, i M* For- 
do Catoni adfcripfit, cum fuffragatorem ejusrei, 
ipfum TuUium habeat. At in bis Catonianis, qua& 
nunc exftant , quiruus demum prato locus aifigna- 
tur. Hoc quidem ejufmodi eft, ut integritatem li- 
bri evertat penitus. Sed funt etiam alia. Notas agri 
boni ex Catonelaudat Plinius 18 , 6, f. 7, n. 1, quae 
in noftris libris non habentur : quafque ex eodem 
repetifie videtur Columella 2, 2, 10. Neque il-* 
lud invenio, quod ex eo afFert idem Plin. 18, 6 , f, 
8 : Quidquid per aftUum fieri pottfi^ viliffimc confiat. 
Ecquis vero putabit, fanum Catonem fuifle, fi im- 
mifcuit ipfe piftoriis operibus votum pro bubus c. 
83 , aut inter vini condituras praeceptum de canibus 
inurdiu claujis c 1 24. De priore jam ftomachatus 
eft Meurfius. Et nos malam manum fufpicati fu- 
mus adc. 3 Si, 3. Minime etiam contemnenda nobis 
videntur , quae de repctitionibus in hoc libello oc- 
currentibus monet CI. Pontedera in ipfo fine , feu ad 
162 , 3. Iterum dico , aut talis vir non fuit , qualem 
nobis' uno ore tradunt veteres , qualem loquuntur 
fragmenta a Gellio aliifque fervata ; aut liber de re 
ruftica , ut nunc eft , non eft Catonis. Itaque non 
tantum fubfcribo fententiae ejus, qui in calce Rhe- 
di-ngeriani codicis annotavit, Exijlimo opus ejfe frag- 



PRMFATIO. VII 

mtntaium ^ ut & alia muUa j qua ad nos ptrvettcret 
fed fragmeata etiam reliqua male digefta atque con* 
futa Tix dimidialum Caionem , vel potius disJeSa 
membra Caionis exhibere. An dicamuSj hie etiam 
efle , quae non fint Catonis } Sufpicionem movet 
Plinius. Hie enim i79i4,Cx4de Catone loquens. 
Ex lis 9 inquit ^ qua commmtatus tfi Cato , faciU ap^ 
para , iUa atau inter lignum & coriiccm , nee alio mo- 
do inferere folieos. At nofter cap. 41 : Vitem fie infe^ 
rito --eam mediam diffindito , rel. £t paulo poft: Vi^ 
tem uneram praacuito , obliquo inter fefe meduUafn cum 
medulla libro colligato. Tenia injiao efl: Terebra vitem 
— pemmdito, Sed fateor , quo minus in argumento 
negante, ut ita loquar , omnia tribuam Plinio , novo 
fcrupulo impedior. Negat ille prunorum. neque JUve'- 
ftrium^ neque aliorum mentionem a Catoruficti 1 ^, 13, 
f. 13. (quod idem de oleo fi^icio 15 , 7, f. y. ac de 
mefpilo arbore 1 5 , 20, f. 22, de amygdalis auiem 
dubie negaverat 15, 22, f. 24) cum tamen ipfe 18 , 
69 f. 7^ n. 2. inter notas boni loli , quas Catonis ma* 
zime verbis fe ponere dicit , prunum Jilvefirem refe- 
rat. Item Plinius 22,25,^61 alica^ dicit, res Rom. 
efi — nondum arbitror Pompe/i M. cetate in ufu fuijje. 
Sed nofter c« 76 ad placenta m fuam adhibet. Verum 
hie quoque Piinii culpa videtur : fiquidem AUcarii 
}am Lucilio noti fuere, au&ore Charifio, L. i. p* 
^^y& alicarias reliqmas habet Plautus Poen, i, 2, 
54. Cum amem illud ipfum maxime liberare poifit 
Secundum ^ manet utique fufpicio ilia adverfus ho- 
diernum Catonem mota : qui undecunque fit 9 con- 
geries eft parum digefta oraculorum ^ qux^ Plinius 

a 4 



VIII JO. MATTH. GESNERI 

yocat » veri & Prifci Catonis ( Horatianum illud 
^pitheton tribuunt illi etiam inter nomina libri an- 
tiqui) turn formularum & defcriptionum ab ipfo 
utique primum profedarum, fed, quantum ad ar- 
chitedonicas Vt g. a cap. 18 ad ii , ita varte cor- 
niptarum, ut nufquam fere minus intelligatur^ plus 
tenebrarum & fudoris adeo ofFundat interpretibus, 
Sed qualifcunque eft, hoc quidem jam Catone con- 
tent! fimus necefle eft. Incredibilem codicum. va« 
rietatem etiam , praeter cetera fcriptoribus omnibus 
communia , ortam effe arbitror, primo ex ipfa ilia 
formularum & defcriptionum obfcuritate , in qua 
facile nimis fuit errare imperitis hominibus ; turn 
inde etiam , quod corredores nunc ex Varrone at- 
que Plinio Catonem , nunc contra emendare aggref* 
fi funt. 

IL Qus communia cum reliquis ruflicis fata ha* 
buerit , deiiide dicetur. Jam illud monendi fumus ^ 
poft Pe. Victorium dtligenter inprimis tradatum 
effe Catonem ab Adr. Turnebo in adVerfariis, qui- 
bus ftrenue ufus eft AusoN. Popma : an fatis libe- 
raliter, alii exiftiment. Certe in fuas areolas tranftu- 
lit pluribus in locis Turnebi explicationes & emen- 
dationes , ubi verbum de Turnebo ipfe nullum fe- 
cit. Exempla funto, in quae primum nunc incidi- 
mus 9 placenta J fpira J fcriblM ytncyti^ ernci f /pari* 
ea^favilli defcriptiones apud Catonem c. 76—84, 
quas eodem plane modo expllcaverat Turnebus 13, 
10. Laterculos Cat. 109 fie interpretatus fuerat Tur- 
nebus 30, 6. Plura hujus generis in Varrone da- 
bimus, Edidit igitur Popma Catonem cum reliquo* 



P R M FA T 1 O. IX 

rum ipfius fcriptorum fragmentis ^ quae a fe colle- 
da dicit (fed fecerat idem diu ante Riccobonus) 
in ofEcina Plantiniana 1590, 8. quae quo minus di« 
vendi poflet editio , offeciiTe videtur Commelinia* 
na omnium rufticorum , pauIo poft emifla. Igitur 
refciffo veteri novum titulum agglutinari reliquis 
exemplis juflit Raphelengius » adjedo annotationum 
Meurfianarum iniigni audario. Novus titulus ita ha« . 
bet : M, Porcl Catonis ds agriculiura f. dt re rujUca 
liter : pojl ultimam A. Popma editionem centunk ani^ 
plius locis auSus corrtStufque fiudio atque opera Jo. 
Meursl. Item fragments ejufdem fcriptoris ab A. Pop^ 
ma diligenter coUeSa rtjlituta. ex offic. Plant, apud 
Chrijlopfu Rapkelengitun 1598/8. lUud de Com- 
meliniana editione non difium temere, inde edam 
arguas , quod iniquior eft in illam Meurfius in 
praefatione^ quam deinde damus loco xiii. Sepa- 
ratim etiam vendita quaedam Meuriianarum no- 
tarum exempla inde coUigo , quod non nova mo- 
do paginarum feries in iis notatur: fed, quod pri« 
ma illarum plagula litera B iignatur : ut intelliga- 
. mus 9 T« A tributum cum praefationibus libeili ti- 
tulum. Minutiora haec fortafle videantur : fed cum 
mutatis perfonis eadem agatur fspe fabula , intereft 
hanim artium non effe ignarum/qui in libris ver- 
fetur. Meurfianarum emendationum fundus eft Ba- 
fileenfis Catonis Varronifque editio 1511,8, quam 
cum Colonienfe Gymnici convenire , ipfe non ne- 
gat , & collatio ipfa me docuit. Cum igitur v. g. 
ad Cat. 10, 4 ex Codice fuo» quern mirificis ma<- 
dat laudibus ^ dolia oUaria xy laudet , is autem , 



X JO. MATTH. GESNERI 

non mious quam reliqui ante Vidorium libri typis 
incufi , duem habeat : errorem nefcio cujus puta- 
vi , nee rationem ejus in varietate ledionis anno- 
taoda habui. 

III. £t fane magnam partem notarum Meuriii 
ita compendii fecimus. Prope enim ab infania abefTe 
putabam adfcribere annotationem unum alterum- 
que verfum impleturam , qua nihil difceret ledor 
aliud 9 quam quod jam fupra brevi nota unius al- 
teriufque liters fatis aperte indicatum eflet. Atque 
hoc quidem eo conlilio fadum eft , quod nemo fa- 
cile improbabit, Sed alias etiam quafdam turn Meur* 
iii turn Popms notas fuo loco fruftra requires, fi 
forte id agas , Ledor : cujus rei reddenda hie ratio 
eft 9 ne quis alio j quaip opus eft , accipiat. Decre« 
veramus initio in quatuor quafi claffes difpefcere 9 
quidquid ad illuflrandos hofce fcriptores pertine* 
ret) atque in prima clafte ponere le£Honis varie- 
tatem , eo modo , quem fecuti etiam fumus , in al« 
tera breviores annotatiunculas , quibus fententia 
redderetur clarior, eafque & ipfas verbis audonim 
fubjicere; tertis autem aflignare uberiores difpu- 
tationes, quibus vel leAionis redderetur ratio, vel 
argumentum ipfdm copiofius explicaretur ; denique 
in indicem conjicere ea omnia, qus ad fingularum 
vocum fignificationem atque ufum pertinerent. £am 
vero rationem , quam nunc etiam optimam judica- 
mus & omni ledorum generi accommodatiftimam , 
quaque ufum tx parte aliqua video in Aretaeo nu- 
per illu^m Boerhavium , fervare aliae quaedam ra- 
tiones non funt pafTs , evenitque , quod eft apud 



P R JE F A T 1 O. XI 

Cofnicum , qua nuhi putaram prima in txperiundo 

rtpudio. Hie igitur fadum eft, dum difperfs jam & 

in fuas fibi ftationes divifae annotationes in Cato- 

nis priora revocantur, & fub vetera figna redigun* 

tur^ paucae quaedam in indice ut manerent, quas- 

dam moratorum inftar palats fero tandem in ad- 

dendis callocandae eflent. Spero tamen nuUam efle 

vel Popmae , vel Meuriii animadverfionem ita prae- 

termiflana , ut non illius ratio vel in variet^te ledio- 

nis, vel alterutro loporunii quos dixi| habita fit. 

Ceterum , redeundum enim in viam eft , iterum re- 

cenfuit Catonem » & notas turn fuas, turn Meurfii , 

fiiumque de inftrumento fundi librum addidit, Au« 

fonius Popma Franekerae 16209 8. cufus ipfius quo- 

que editionis rationem 9 quoties a fuperiore diflen- 

tit, habuimus^Popmae praefationem neutra habet, 

pofterior liec Meurfii« Quoties cum Varrone Cato 

fie editus , quoties item cum reliquis rufticis, deinde 

indicabitur. Codex Gitonis MS. membranaceus re- 

cenfetur in Montfauconii Diario ItaU p. 304 alius 

ibid. p. 3 1 3. alius denique p. 393. Neapoli in biblio- 

. theca S. Jo. Carbonarii efle Catonem de re ruftica 

Tbom. Bartholinus narrat de peregrinat. Medica p. 

26. Recentioris notas a* 1472 fcriptus, &monftro- 

fe vitiofus eft membranaceus item codex , qui after* 

vatur in Rhedingeriana bibliotheca Vratislaviae , cu» 

jus fpecimina plura ad me mifit humaniffimus cum 

viveret fenex Kranzius : conjeceram autem in char« 

tam loca inprhnis difficiliora, & quae opem a bonis 

libris ex(pedare mihi videbantur. Cum 4p parum 

aut nihil juvari viderem ^ nolui abuti optimi fenis 



XII JO. matth: gesneri 

facilitate, vel area Thomas Fritfchii in re panim^ 
ut fufpicabar, ad fummam profutura. An rede con- 
;edaverim , ipfi ledores judicabunt , quibus infpi« 
ciendam omnem , quae nobis innotuit , hujus quo* 
que codicis varietatem exhlbemus. Haec de Catone. 
IV. M. TerENTIUS Varro /4/» tloquenttm Sa- 
fernaruni beneficio agricolation$m expolivit^ (Col. 
1 , 1 9 1 1 ) turn quod methodum ei appltcavit di- 
viiionibus fubtiliter inftitutis , qua$ deinde accurate 
plerumque perfequatur ( vid. v. g* 1 9 5 ^ ^ & 4* 
1 , 37, 4* 2 , 1 , 12* 3 , 3 , I fqq.) turn quod genere 
dicendi utitur erudito , quod polymathian , Grae* 
cam pracfertim literaturam , ubique reiipiat. Hinc 
etymologias ( rid. Indicem hac voce ) fedatur , ut 
audorem librorum de lingua latina Bicile agnofcas , 
collocutores etiam & perfonas quaii ludi fui deli- 
git y quorum nomina ad res , de quibus agitur , apte 
czd^nt : proverbia admifcet plufcula (vid. Indicem 
h« V.) antiquitatem in rebus & verbis, l^g^s^ bifto- 
rias, fabulas y paflim docet obiter , didionem fuam 
translationibus ubique pxne exhilarat ( vid. Indie. 
Mctaphora ) dodumque & abftruiius dicendi genus 
fequitur perpetuo ( vid. PUonafmus , Syrujis in In- 
die) integrior ad nos pervenit Catone, nifi quod 
Aifpicionem nobis movit locus 1,5,4, quam ibi 
indicavimus, & verfus finem vulnera aliquot ha- 
bere infanabilia vxdetur: denique a Plinio i8j 29, 
A 70 laudatur Varronis locus , qui ad rufticam rem 
pertinet baud dubie , fed in libris noftris non in- 
venitur : Farro auBor tfi ^ fi fidicul^ occafu , quodtjl 
initium auSumni ,uva pi3a confcQrctur inter vitcs , mi^ 



P R M F A T I O. XIII 

nus nocerc tempejlaus. Si bene conjecit Juftus Lipfius 

Van Led. 3 » 21 , (quein mihi indicavit 'xiw Fa* 

bricius) cum apud Nonium 7^ 81 legi valuit dt 

n Tufiica , pro eo , quod legitar vulgo dt rcrum na^ 

tura : fi rede illi , quamquam non laudato , nee uUa 

varietatis mentione fada , obfecutiis Mercerus 9 eum 

dtulum reflituit : etiam illo indicio confiabit , non 

integrum efle hodie Varronem ^ apud quern , nifi 

parum attendi ^ non funt hodie verba ilia NcfamiUa 

rixcne cum vicinis (^rixcruur male fcribitur in Mer- 

ceriana y & contra coniilium Nonii. ) Confer, quae 

^cimus ad Varn i , 13 , 6. 

V. Si igitur , ut illuc redeamus , paiTus eft in ju- 
riam feculorum Varro ; at in hoc efi felicior , quod 
fofpiratorem eft nadus,acutifIimumnionftrofarum 
fspe leftionum ^ quas Vidorius ex MSS. Codicibus 
protulerat , interpretem ^ an conjedorem ? Jose- 
PHUM ScALiGERUM ; cujus notas y fi titulo fides eft^ 
primum edidit cum reliquis anno 1573 , 8^ Henri* 
cus Stephanus : vocat enim non anua tditas. Ex hac 
editione turn alias notas , quas poftea' delevit Sea* 
liger, revocavimus (ad 3 , 17 , 4. quos proindc^Sc 
ibid, quam illi in Lydia ) ne quid talis viri pereat , 
turn inprimis ad i , x, 10 nobiles Mureti verfi- 
culos Trabes fuppoiitos atque Accio. Reliqua ad 
Durdrechtanam 16 19 editionem fere exegimus « 
non negledis etiam , quae in margine annotate funt 
lef^iones, quas Aldinas fere efle, jam CI. Pontedera 
ad I, II, 4 obfervavit. AusoNius Popma etiam 
hunc dedit cum notis & conjedianeis ex oiHc. Plan- 
tin. 1601 9 8. Sed minus etiam ^ quam in Cacone fa* 



XIV JO. MATTH. GESNERI , 

Aum obfervavimuSy candori fuo pepercit, ita paffim 

alienis inventis audore diffimulato pro iuis utitur. 

Hoc tetnere non dici comperiet, (i quis infpicere 

volet & comparare annotationes ad i , 23 , 3. if 459 

3. Ulud inigere efi utile 1, 2, 11 debetur Urfino. Add. 

2 , 2, 13 & 2 , 2 9 18» ubi duas Vidorii notas, prae* 

cedentem & fequentem , compilavit. Add. 2,3,8. 

2, 4,10. 2,4,11, ubi locum Strabonis e Scaligeri 

nota ad Tomacina fumiit. Eidem Scaligero quoque 

debentur notae ad 2 , 5 , 14 & ad 2 , '9 , 7, ad 2 , 11, 

2 ; Uriino^autem , qtix ad 2 , 9 , 9 , iremque ad 3 , 

K , 2 adfcripiit ; deniqhe, definendum enim eft, Vi* 

Sorio ea , qus leguntur ad 3,5,9. lUiberale fane 

facinus , & dignum iris Scaligeri , qui vero mire lo* 

cutus eft , fi dixit ea , quae tribuuntur illi in Scali* 

geranis fecundis, s quern* locum indicavit nobis CI. 

Schoettgenius , ut & alterum e Scaligeranis primis p. 

19, ubi dicitur notas in Varronem de R. R. confe- 

cifle Scaliger anno aetatis xxv. Sed de Popmae notis 

illud adhuc dicendum. Mirifice corruperunt eas li« 

brarii, & minime ex dignitate Plantinianas officins 

ediderunt. In mediis vocibus, ut hoc utar, eft in* 

terpundum , toti verfus geminati , & alia id genus 

flagitia. Quae fatis aperta erant, ea reftituimus, non 

fane pauca. Erant etiam, de quibus fufpicaremur, fed 

quae perveftigare tempore inclufi non poteramus. 

Ulud quidem nemo , qui fuperiorem editionem in* 

3. Popma a pauvnnunt fait SallufU ^ ftercora coUegit. (At 

fur Varron, O Us pauvres ju- defcripfit Scaligerum & ma- 

gemens que ceux de Popma ! ce- gnos viros alios !) 7^ me mo - 

luy qui a fait fur- f^arron & quois tant de lui a Geneve. 



P R J£ F A T I O. XV 

fpezerlt « negabit, multo jam commodius eas notas 
emendatiufque legi. De MSS. iUud adhuc unum in- 
dicamus • unum efle Vratislavis in bibliotheca Rhe- 
diogeriaBa feculo fcriptuin Xiv , lemmatibus & ca- 
pitum diftindione carentem, de quo non audeba- 
fiius negottum faceflere humaniffimo Kranzio, quod 
non nimis multa fperaremus a codice y qui nos in 
omithonis defcriptione ^ quam fubmiferat fenex 
optioius, & paucis aliis locis dubiis, deflituifTet. 
Plus opis attulit collatio ex antiquo codice fada a 
Theodoro Ryckio , quam Perizonii rogatu cum 
Schoettgenio communicaverat }o. Theod. Schalbru^ 
chius, Amftelodamenfis Ly cei profeflbr meritlflimus. 
VI. De Columella paulo accuratius agendum*, 
cum ille totus nofter fit , Cato & Varro inprimis 
propter reliqua fcripta ad alxortim quoque curam 
pertineant. Hu}us igitur vitam fcriptam efTe ab Jo. 
Argolo Talioquitienii non tantum ex TeiiTerio p. 
1 60 9 & libro Italico Glorie degli incogniii p. 165 
obfervavit Lichtenhahnius , Medicus in Saxonia ce« 
lebris 9 cujus manu paflim notatum exemplar Aldi*- 
nuffl fcriptorum rei rufticae pervenit ad J. H. Schul- 
zium medicum & philologum clariflimum ^ rerum 
etiam docuit me per literas Fabricius , eam laudari 
in Nic. Comneni Papadopoli hift. Gymnaiii Pata- 
▼ini T. 1. p. 140. Addit vir fummus , Promijfam vi- 
deo in elopis jicadcrmcorum Incognitorum p. 19^. 
Utnim is idem fit liber, cujus Italice modo titulum 
lichtenhahnii fide ret uli , jdm non difquiro. Utrum 
mulco plura dederit Argolus , vel dare adeo potud» 
rit, quam ex ipfo opere viri conftant y nefcio, Quas 



XVI JO. MATTH. GESNERl 

lUa fint, hic repetere nihil opus eft, cum in indice 
audorum fub Columella nomine poTuerimus. Ex 
eOy quod Syriam Ciliciamque fe obiiflfe indicat 2 t 
10 9 18, forte non injuria collegerit aliquis, cum 
imperio, certe cum poteftate, ibi eum fuifTe. £a con* 
|edura fiierit tanto minus improbabilis » (i ex eo* 
dem indice aufiorum de patruo ipfius Marco , aii- 
quis volet cognofcere : qui idem docet, quoties 
Columellam Palladius laudet ^ Vegetiufque, De aeta-^ 
te certius ftatuiinde poteft, quod Senecs viventis 
& florentis vineas commemorat '39393: atqu6 
Cornelium Celfum , fuorum temporum virum no- 
minal 1,1,14: paflim ipfe citatur a Plinio majore. 
qui quidem non nimis illi aequus videtur fuiffe , cu* 
jus rei vel teflimonia vel indicia proferimus ad 1 , 
1, 19. 1, 9,8.2, 15,4. 2, 16,4. 2,11, 5. 5, 
6, 20. 10, 407. An pungat ilium 1,6,3 9 itemque 
in ipfo operis flii prooemio Palladius, ad ea difpu- 
tamus : injuria quidem certe in prooemio , fi hoc 
voluit. lea enim profedo difertus eft Columella, 
non ut argumentum iimplex , quod doceri amat , 
dicendo obfcuret, quod Palladio facilius aliquis ob* 
jiciat^ fed ut clariftima luce perfimdat omnia, & 
mereatur nonilludmodo Vtgtln^ Columella abun^ 
davit dicendi faculias 9 (ed illud qiioque Theodori 
Bezs Epigramma , quod uon in Fabriciana tantum 
bibliotheca, fed hie etiam legi dignum eft : 
Orphca mirata cfi Rhodope fua fata canentcm , 

•$"/ modo yirgilii carmina pondus habmt. 
Tu vero , Juni , fdvtftria rura camndo 

Pofi te ipfas urbcs in ttia rura trahis* 



P R jE F A T 1 O. XVII 

Jupeti^j tjHaks habuittum Roma QuiriteS^ 

Cum taM factmdum viJcrit agricotam* 
Nimirum interdum quad vela laxat oration! , ubi 
argufnentum vim dicentis fecipit, ut in praefationi« 
bas fere , & » ut eMmplis ex medio opere petiri$ 
utamury), io>9'q<!«}i ** » *• 7» ^*f ^-8,8, io» 
ubique autem copiofus eft , & ut rura » quae coluir ^ 
Icta quadam ubertate nitens & fplendidus. Quant 
feUcem trerborum copiam habuerit^exiftimare li« 
cet^ fi fynonyma quaed^nn illius proferamus. Quam 
divj^rfimode de cafeo' loquitur? Lot cogitut^ eon^ 
dudtur^ concrefcitj congtlatur^ glaciatus eft caftusl 
plantaS translatas aut infitas tdaUfcan dicit , con-* 
yahfccre J tomprthenderc ^ UHert^ refpondtrt, Plantaa 
eaedem apud ipibm portuntur ^ dijftmntur ^ patigun* 
mr^ difponuntur y dtprimuntut ^ ftruntut y difftruntuf ^ 
troHsftrunmr , dtpottuntur ^ dzpangiwiut. Sed fe ^ 
quod difficile eratV Aiperailet & ipfam naturae ma* 
tri$ trarietatem aemulatus videtur in re fimplicif- 
iima fi^ quotidiana exprimenda. Operae pretiumeft 
ipii paulum aufcultare. ^^/> if /-^^r colkulum ^ folia ^ 
gtmmds : citdt virgam vitis : crtat palmts mattriam t 
datmaierias^ edit frondcm prima gertninationc ulniusi 
tffufiditur vitis in mdtcriam frondemque i egerminane 
vites: tjidt tx ft vittm ^ fanfitntum (quamquam hoc 
folius forte Varronis eft ) emicat in jugum palmts t 
emicat ttknttr nlix pofita i tmiuutit ocuti pampinos i 
tnafcuntur rami : tvtttit ftfius arundo : tvomitfoium 
htrbas : exit htrba t txigit palmts uvas i fade caultnk 
cicuta : fruticat t trunco vitis : fundit vitis pampinum .* 
gtmmant palmct : gtrminat vitis tx fingulis gtmmii 
Scriptt. R. R* yoL L b 



XVIII JO. MATTiH. GESNERI 

compluribus mattriis cum fruBu : incitatur vitis : mu* 
tere radiculas : proccdit farmcntum , germcn dc cicatrix 
ccyC uncro nepos : prodcunt fcmina : procredtur pal^ 
mes : profundit vitis ex injito germcn , profunditfcfu* 
pra modum numerus palmitum : progemmant palma : 
progerminant , promunt fe^ proJiUunt vites : promunt 
ulmi fameram : prorepunt undiquc pampini : prorunf 
punt novelli cauUs : provenit patn\es ex duro : pullula^ 
fcit , pulluLu vitis : repullefcit vitis^ novis frondibus. 
Sunt q^adraginta prope formulae , cultae oinne$, ni- 
lids , rem unam eandemque mira quadam venuftate 
(ignantes. 

VIL De libro, qui de arboribus infcriptus eft, 
totoque adeo Columells confilio, didum in prooa- 
mio illius libri ab Aldo, a CL Po^tedera, & a no- 
bis denique. Nunc illud addiitius. Diximus , vidcri 
Columellam primum tribus aut quatuor libris rem 
pmnem rufticam efTe compIexum,ia quorum nume- 
ro fuerit ille de arboribus , folus hodie fuorum fra* 
trum fuperftes. Jam fi ponas quatuor fuiffe , omnes 
aliquamdiu fuperftites, habebis, computato integro, 
quod adhuc legimus , opere xii libris conclufo,/^- 
dccim illos , quos laudat Cafliodorus divin. ledion. 
c. 18 ; qui locus CL Fabricio fcrupulum movit. Poft 
Palladium delituifle videtur Columella, cum ilium 
accommodatiorem ratlonibus Aiis putarent agrico^ 
Is y ea credo caufa , quod & lingua magis ad bar- 
bariem declinante , & ilia in menfes divifione ufus 
eft. Certe Pe. Crefcentius , qui Catone , Varrone , 
Palladio ^ frequenter utitur , nufquam , quod recor- 
der, Columellas meminit. Tanto magis gratqlandum 



PRJEFATIO. XIX 

nobis eft , quod tot tamen codices aetatem tulere. 4 
Commeinorat plures Fabricius, il in his primum ex 
fide Menagii, qui ad Diogenem Laertium p. 54 edit. 
Wetft. laudat Columellam monafterii CorbejenfiS| 
qui hodie Parifiis aflervatur in bibliotheca S. Ger« 
mani de pratis. Hunc eundem puto, quern Nic. 
Heinfius faepe laudat ad Ovidium , unde pluf imas 
ipfius obfecTationes & emendationes depromere 
CL Schoettgenio & mihi licuit. Quin aut valde fal- 
lor « aut idem eft Goefianus ille , de quo deinde di- 
cetur. Pergit CL Fabricius : Alii tres MSS. exfiant 
in biblu^thua Mcdiua. Horum uno alteroque ufus 
forte eft amicus ilie Ponteders 6c literarum Geor- 
gius. Quin fufpicari fas eft , in Mediceis numerari 
nunc J & jure quidem , eofdem , quibus ufi funt pri- 
iDO Angelus Politianus , ac poft earn Pe. Viflorius , 
quod & ipfum in hujus editionis apparatu erit com* 
memorandum* De illo quidem vix dubito , quern 
quarcum numerat, ao Venetiis exftare dicit CI. Fa- 
bricius in bibliotheca S. Marci , eundem efle , quo 
duumviri modo laudati ufi funt^ nee Venetiis quae* 
feodum 9 fed Florentiae, apud fodales DIvi Marci 
(nam&ibi colitur Evangelifta;) velin ipfa adeo 
Medicea:de quintoenim,qui Auguftinianorum S. 

. 4. Laudavit Fabr. B. Lat. ita eft , miror, qui FaAum fit , 

T. 1. p. 680. locum Poggii utneque primi typographic 

Florentini ex dialogo de in- neque Angelus Politianus , 

feiicicate Principum , ubi in. neque Viclorius , ejus rei ali. 

ter invencos ab illo audtores quam mentionem fecerint. 

latinos , qui ante detrunca- Quid fi Medicea: bibliothe-^ 

ti & deformes erant , etiam cae Poggiani illi codices Co* 

CoiumeUa ponitur. Quod fi lumell^ illati funt? 



b 



z 



XX 70. MATTH. GESNERl 

Galli fait a Politiano Vidorioque adhibitus , plane 
diibium non eft^quin inter Mediceos (it referen«. 
dus» Quae cum ita (int, probabtle mihi eft»quar« 
turn & quintum Fabricii codices > fub tribus Medi«- 
ceis contineri* £quum eft autem » omnes , qui ma* 
gna Tua cum commoditate utuntur quotidie Fabri- 
cianis thefauris , non tantum comiter ferre , fi is 
non viderit omnia : fed etiam pro virili quemque 
fua nammos aliquot in divitem gaeam conferre. 
Nos quidem hac praefatione tale quid conamur, 
fion autem , quod emendari pofTunt quaedam in li* 
brts prxftantifHinis , viro multis nominibus amabili 
exprobrare. Addi tgttur Fabricianis poteft Codex 
Columellae coUatus » qui exftat in bibliotheca Ed» 
Bernardi n. 7478, No. 132, p. 217. CataL MSS, 
Anglic : itemque quern Neapoli efTe ait in biblio- 
theca S. Joannis Carbonarii Thomas Bartholinus 
de peregrinat. Med. p. 16. Sed huic noftra? edition! 
duo prxfertim MSS. profuerunt. Primo GuiL tio^ 
fius Columellam cum optimas notas Codice contu* 
lerat ad editionem Colonienfem ; eamque collatio- 
nem editioni Parifinae 1533 adfcripferat Janus 
Broukhuiius;qui liber deinde perrenit in biblio* 
thecam Lipiiae conditam a Jo. Jac Kxiio , coniilia- 
rio regis Poloniarum & fenatore Lipiienii , in quam 
▼ir ille rei ruftic^ ftudiofus non magis quam pe- 
ritus magnam vim librorum ad omnes ejus partes 
pertinentium congeflerat. Ex hat igitur bibliothe* 
ca primum utendam acceperat CK Schoettgenius , 
deinde etiam mihi ejus copia fa£^a eft p^r Tho- 
MAM ^AGNERUM Ictum 6c conftliarium regium , 



P R ^ F A T I O. XXI 

ioter maxitna decora fua agricolam etiam & rufti- 
cum poKtiffimum. Hinc lefHones omnes etiam in 
nofiram coIleAionem relatae funt. Non aittem pro-' 
cedit ea collatio ultra Col. 8 ^ 1194: five non 
plura habuit antiquum exemplar ^ five fatigatuseft 
Geefius auc Broukliufius ' adeo. Si prius eft , da» 
mno conjefiuram illam 9 qua videbatur mihi idem 
iUe Codex San. Germanenfis efie, ad quern pro- 
Tocat faepe Nic. Heinfius : hujus fiquidem emen- 
dationes ad finem fere librorum progrediuntur. C^« 
terum adeo f«pe inter fe conveniunt, quae Hein- 
fius laudat, & quae profert Goefius , ad cujus fami« 
liam iHius pervenifle tibros conftat , ut mirum fit ^ 
fi fint direrfi : fi quando diflentire videantur , ut 
T. g. ad 6 pn 7 ; poteft fieri , ut conjcftura Heinfif 
Auicisy pro !e£tione ipfius libri Atticus arrepta fir. 
Cum vero falivam eruditis movififent merito Hein- 
fiananim ilia emendationum fpecimina , tentavit 
quidem aditum ad ea fcrinia Schoettgeniu^, fed re* 
fponfum tulit trifte, non confcnfuhs effc hertdt^ 
Sdnfianos , ut ihtfauri iJU txuris conccdantur^ Bene 
igitur eft 9 quod vel invitis quibufdam hominibus 
anateria certe ^ in qua verfatum eft ingenium Hein- 
fianum, public! nunc juris fada eft, qua uti omnes^ 
in pofierum poftint. Praeter hoc editionis noftrae 
omamentHm multis etiam locis (alutaris fiiit Codex 
depromtus e bibliotheca amplifiimi Ordinis Lipfien 
fisy thefauro tam refi^rto optimorum librorum , 

^ Editio Ro. Stephani coU 8 fuk in bibliotheca Suren- 
lata cum veceri codiceWilh. huf. p. 63 cum notis MSS. 
Goefii ofijua ad Lib. vui e. yiri doAi Fabric, in Uteris* 



XXII JO. MATTH.GESNERI 

• 

quam praeclarum Temper fuit ille ordo virtutis , do* 
firms, humanitacis quafi armamentarium. Hujus 
cum jam multas lefiiones annotaflet Schoetigenius i 
vifum tamen eft, opportunitate itaferente, totum 
de integro codicem conferre , cujus laboris noftri 
non poenitendum ad Columellam & lefiores no^ 
ftros frufium redundare putamus. 

VIIL Sed jam porro de hoc fcriptore feparadm 
qui meruerint videndum eft« Hie interpretes exci* 
pio , quos deinde commode uno quafi fafce com« 
prehendemus. Jam Petrarch^ in Columellam 
notas in bibliotheca Vaticaoa aliquando exftitifle f 
deprehenfum a fe ait ex adverfariis philologicis in« 
timi fui Jo. Rhodii, Jac. Phil. Thomafinus in Pe*» 
trar. rediv. c. 7. p. 34. Sed ille quidem labor me* 
tuo ne perierit , vel fi exftat, ut multum inde ju* 
vari Columella poflit. Plura exfpefiare poteramus 
a PeI Needhamo, qui Geoponicis edendis, quan* 
turn in eo genere poiTet, dedaravit (vid. Afi. Eru- 
dit. Lipf. 1724 p. 376); fed ille fato nuper fun- 
dus, anno feculi xxxii, fpem noftram deftituit, 
non minus ac Menagius, qui idem coniilium indi- 
caverat ad Diog.Laert. p. 54. edit. "Wecft. Quidfi 
hoc refer vatum. eft Abrahamo Gronovio V. C. qui 
non alia de caufa negavit mihi avi fui , cui prin- 
cipatum in hoc doArins genere deferre foleo, ob- 
iervata in Columellam , quem diligenter leditdffe 
^ emendafte mihi conftabac , quam quod ipfe co-> 
gltaret in lucem ea proferre. Utinam^ inquam, ea 
felicitas contingat Viro clariffimo^ ut Needhami & 
Menagli curas adjicere avitis aliquando poftit.Nunc 



P R jE F A T 1 O. xxux 

ad' ea veniamus , qus habemus. Philippus Bero- 
ALDUS prxfatus ille quidem eft paucifliina jam in 
editione Bonon. 1496 foL in cujus titulo etiam cum 
cxfcripdonibus />• Pfulippi Bcroaldi dari hi fcripto- 
res dicuntur, h. e« fi rede interpretor^ ex recen* 
fione Beroaldi. Annotationis enim plane nihil hic 
comparet; fed leftio a mendis Jenfonianae, quam 
atioquin preiTe feqititur, fie fatis diligenter purga- 
ta. In editione Regienfi 1499 ^^^^^ praefatiiincula 
Beroaldi habetur^ ad nomen typographi adcommo- 
dara: fed notas ipfas non vidi prius editas, quam 
in Afcenfiana i ^29 fol. & cum ibi dicantur litera* 
rum ferie digeftae , fufpicari licuit , alio habitu , ad 
feriem nimirum ipfius Columellae, fliifle initio dif* 
pofitas: in Georgii quidem Merulae explicationi* 
bus ita fadum , deinde obfervabimus. Poft Afcen* 
fianam repetitae funt illae Beroaldi explicationes , a 
GaleotOy a Gymnico & a Gryphio. Nos primo co- 
gitaveramus, quales funt,indici noftrs inferere in- 
fegras : fed procedente opere , turn multa in iis de^ 
prehendimus bona tlla quidem & necefTaria adeo , 
cum proderet Beroaldus, fed poftea per Lexica 
omnia fie vulgata ,ut fine emtorum ledorumque in« 
juria repeti hodie vix pofle viderentur ^: alia quaa- 
dam potius ad emendandum Columellam pertinere 

6. Quid V. g. attinebat re- ram^ quam nominat Colu- 

ierre in indicem, qos de ]tieila,e{Ibxr. Ita quae de con- 

verbo decuffare habet Bero- jugatis fibuU difputat ad i , 

aldus ,ac de perfedtione nu- 6> n« funt ea bona; fed olim 

meri denarii, cum jam agno- in Fabro legunCur declatata 

?iflet praefertim, GnBcam lite accuratius &c. 

b 4 



1 



XXTY JO. MATTH. GESNERI 

videbam , quibus olim ohtemperatum effet in fu* 
perioribus edttionibus , fed nulla tamen viri men** 
lione fa£^a. Hie illud mihi eurandum putavi^ ut 
memoria hu)us meriti exftet; igitur, in notis turn 
prioribus, turn poft in addendis, quidquid ad hano 
claflem pertinet, fuo audori vindicavi: explica-t 
tionum aiitem tantum fervavi , ut habita tlla , qu^m 
dixi/ratione, potius tamen jufto liberaliorf quam 
reftridior vid^ri mallem: fcilicet^ quae ad privaa 
voces pertinent y eas indici inferui, alias auteaiin«i 
ter annotationes reliquas coUocavL 

IX. Supereft, ut de decimo libro Columellx five 
hortulo aliquid dicamus, quandoquidem ille priva-^ 
tim fuos fibi eft fautores nadus ; credo quod carmi- 
ne venufto fcriptus, Sc parvs molis eft. Eft igitur 
penes J. H. Schulzium, medicum 6c philologum 
nuper Altorffi, nunc apud Halenfes clariffimuoi , 
libellus antiquiftimus , & in ipfa typographic in^ 
fantia excufus^ nifi fallit expreftionis ratio adea 
imperfe^a ac vitiofai ut cum vitiofiifimis MSStis 
certare po/Tit. Hie igitur libellus in pryicipio hano 
babet praefcriptipnem ; /. Moderau Columella hortuli 
^ommcmarium incipit fxliciur. in fine autem legitigr; 
Citmmcntarium /. ikf« Columella finU. In hoc com« 
mentario , quod plagulas tres cum dimidia impiety 
habentur explicationes » quas plerafque omnes 6c 
multo plures damus nomine Julii Pomponii For- 
tunati infcriptas: fed ita corrupte fcriptae, ita muU 
tis verborum compendiis (in charaftere non Lon- 
^obardico, fed Romano eredo, quern antiquum 
vocant typographi) implicit«| ita denique traje* 



f K Mr AT 10. XXV 

A«, truRcatae , repetitionibufqiie deformate, ut ma* 
gifiK cujusdatn diSata , a difcipulo'neque do3o ne^ 
que diligente fcripta» & imperitiffime typis man* 
data , fine ipfo Columellae carmine , appareat, Emen- 
datiora plqraque & plenior a » nee tamen ilia Talde 
prarclara funt^ quae adfcripto nomine JuLii (in* 
edit« Regienfi JuNii) Pomponii Foetunati cir- 
cumpofita verfibus Columellae leguntur in Bono«' 
nienfi 1494, Regienfi 1496, & Juntina 15117 (nam 
Aldus & Juntarum prior contemfere) itemque in 
Afcenfiana 15299 ubi intextae funt annotatioms vU 
rorum ittufirium Baptifl^ Pii & Philippi Btroaldi^ 
Cf aliquot aiiomm. Cur dicatur aliquot aliomm , non 
video: certe unicam obfervavi Jac. X^nftantini Fa« 
lienfi$ ad v. 178, & pauca bine inde ab Afcenfio,' 
ut videtur, Pii obfervationibus adjeda: fubeo qui-* 
dem nomine edi curavimus^ quae inGruteriana lam« 
pade (e qua defcribendas jam curaverat CI. Schcett- 
genius) non inventa dederat Afcenfins: cuq| ta« 
men alioquin ilia Gruteri editio quibusdam locis 
fit plenior, Sed de Fortunato pariter ac Pio aljquid 
bic dicendum e(l< De illo Pyrrhus Perottus prae- 
fatione ad patrui fui cornu copiae , Pomponius , in- 
quit, Fortunmus^ virficulo nofiro doSiffimus & Roma^ 
fUB Academim princeps w- Nicolaum Pcrottum Slponti 
Pontificem patruum mtum hortatus tfi^ ut M. Kaltrium 
MartiaUm &c Non dubito, quin idem hie fit, cu- 
)us in Virgilium commentarii, cum editioni jam 
parati ^fii^pt a. i486, demum in lucem prodierunt 

7* Scd vid« qnx dicentut in Indice editionum. 



XXVI JO. MATTH. GESNERl 

opera Jo. Oporini Baiiieae 15449 8» Cum non vut- 
gata (it hujus viri notitia, jurat ex prsfationibus 
hujus libri docere, quae ad virum memoria dignum 
pertinent. JuLiUS igitur Pomponius Sabinus hie, 
a patria, credo , Temper Tocatur: unde Fortuna- 
ti nomen illi haeferit, in Commentarii ad Colu-t 
mellam infcriptione ufurpatum , non habeo dicere« 
Hujus viri in Virgilium commentaria jam i486, 
quod diximus, vulgare typis inanimum induxerat 
l^aniel Gaitanus , eumque dedicatrerat Pctro Man" 
fWj infigni Grammances & Rhetotius propagaiorl^ 
quern Cremona quadragima /am annos Ugentem^& ex 
ptSorcy non ex ore^ nciiantem turn audivcrat^ ad qucm 
confugitbanttx uldmis Cifalpin<t GaUia partibus ma^ 
gnomm principum gnati cum pcedagogis crudiendi ; qui^ 
quotits pUniJJimo auditorio legctae , ingenua & libera" 
Us jttventus Jingula tamo fiudio annotabat^ ut nulla 
alicujus didafcalia^quam ipfius^doSior eficipojfedr" 
bitrareiur: cujus etiam diSata in Ciceronem^ Sallu* 
jlium 9 Plinium , Livium , TranquiUum , Cafaris com^ 
mentarios^ (^kos libros omnes ad manus habebat) in 
Ovidium 9 Lucanum , Silium « Juvenalem , Martialcm^ 
Catullum^ Propertium^ TibuUum^ Oratium^ Papini^ 
urn {^quorum Jingubs foepius perUgerat ) praecipue ve- 
ro in Maronem , miris laiidibus efFert Daniel. Huic 
enim Petro Manns , quod dicere ccepimus, fuo prae* 
ceptorif Pomponii commentarios dedicat, hac for- 
mula ufus: Quart tot tuis cumulatus beneficiis & me^ 
ritis , Petre prafiantijjlme , hoc meum pignus , mihi vi-* 
ta ca/iuSj quodpra omnibus thefauris & deliciis meisj 
nc uUa pila Jive columna venule haberet , congejlis un^ 



PRMFATIO. XXVII 

(Uqtufiueis inaUfans haSenus fervavi j non pottu diu^ 

ttus penes me condrure 9 quinpalamfacertm » tuoqut du" 

Bu & aufpicio illud adjutum omnibus Vcrgilianum poc* 

ma inurpmannbus impertiri non dubiiarem — Adejl 

itaquc Pomponius Sabinus , vir nofiri umporis do3iffi'^ 

musi cujus txaSiJ^mum Opus in Vir folium viri doSi 

quanto diutius cxfpeSavtruni imprefforibus tradi^ tan* 

- tofortafft -* Std ad Sahinum meum redeo. Is efi unus^ 

qui in praclariffima ilia ac feUciffima btatiffimi Pit 

Ptmtificis Stcundi academia optimas tfitu literas in lu" 

ctm capis ajfertre^ & myjlica ilia vtttrum annalium 

apophihegmata miro ingenio dilatavit: nee adhucpar- 

at quotidiana antiquorum Gracorum mi confuetudine , 

quos adhuc inclita urbs Roma , eunSarum gentium re" 

gina & imperatrix , ad fui contemplationem trahit , & 

notas in as & marmor incifas Jirutari. unde conJeSu* 

ris non folum colUgit, fed argument is quibusdam , effe 

TumnUiilj quo adhuc Latina lingua indigcat: & mul^ 

ta in manibus funt^ qua propediem lucem habebunt* 

Ustc Daniel Gaitanus ex urbe Cremona i486. Ve- 

rum eo quidem tempore non eft typis mandatus ilie 

Commentarius , fed qoacunque de caufa latuit in te- 

nebriSt donee ab D. Amoldo Arlenio Peraxylo^viro 

doSifflmo^ afferendifque ab interituveterum monumentis 

nato^ nadus ilium ell Jo. Oporiniis, qui 1 544 eum 

edidit^ quoddiximus^judicatque in prxfatione , ^/« 

gnum effe Pomponium kunCj cujus etiam reliqua fori' 

pta^ quibus afe T. lAvium^ Corr^ Tacitum^ Silium Ita* 

limm J & alios quosdam explicatos effe non uno in lo' 

CO tefiatttr^ aliquando in lucem proferantur. Profitetur 

porro Oporinus: Supra fexcenta loca per librariiin* 






XXVIII JO. MATTH. GESNERI 

euriam corrupta emendavimus^ ut non iam aUmaml 
quam nofiram ipjius optram tibi commtndan jure opti* 
mo videri queamus* Tametfi non omnthus eiiam mon^ 
fins , qnmjt in to nobis offcrebant^ conficitndis foS effi 
pares potturimus. Haec paulo verbofius de Pompo- 
nio naftro referre tanto minus dubitavimus, quod 
praefationes hae omiiTae Atnt poftea , licet recuderen- 
tur cum Georgti Fabricii Virgllio Servtoque ipfi 
commentarii. Apparet etiam credo ex his, quae de 
Virgilianis commentationibus afia funt, qui fieri 
poflit , ut nomen Aio alioqut mertto illuftre ferant 
explkationes & difputationes faepe mediocres,pue« 
riles faepe, & plane abfurdae. Nlmirum non ipfe literis 
talia nuindavit Pomponius, fed excepta a rudiffi* 
mis bonarum rerum auditoribus in vulgus tandem 
edita funt. Itaque fufpicor^ Pomponianos in Virgi- 
lium commentarios , quales primo ad OporinOm 
pervenere^ non multo meliores fiiifle illo^ qxiem 
apud CLSchulzium efle diximus, libello. Hincpa- 
tet, quid voluerit fibi Pius ad Coh lo, 23 5, fcri- 
bens: Inful/iffimm imerpres Pfeudo — Pomponius; 
non enim aujim credere ^ taUm mentem in htec errata, 
incidijfe. In banc fententiam etiam accipi volo, fi 
quid mihi exciderit, quod ad Pomponii injuriam 
pertinere videatur: itemque illud a me didum in- 
telligi , quod paulo ante de ejus emendatione com* 
memorabat Oporinus. De ipfo Jo. Baptista Pig 
dicere nihil opus eft, poftquam Pe. Burmannus, 
quem honoris caufa, ftatori harum literarum de- 
^biti Temper appello , in dodiffima ad Valerium Flac- 
cum praefatione obfcuritati nomen & vitam atque 



P RM F A T 1 O. XXIX 

fida Tiri eripuit. Hujus viri ad laudem vel illud 
fads eft 9 quod Burmannus , Plurlma » inquit Jam a 
me fcrlpto confignaia in notis Pii deprchcndcbam , qu^ 
c mc profiSa anu crtdtbdm^ fed qum a Pio jam oc* 
cupaim effc comperiebam — • Poft base non tnoramufp 
quas inclementer paflim in Pium Barthius in Adver* 
fariisy unde quaedam etiam translata funt ad Col. 
10, 40 9 it. 1259 iniquifliniumque illud Adv.. 18^ 
I4t ubi audit illi Pius homo omnium bonorum auSo^ 
rkm vara quodam ingenio confpurcawr* Sed addit, 
verecunde quideoi & n^odpfte , quamquam non raro 
tamen etiam fuce fponfa bene chlatfundum* Sed , quod 
dill, mihi videbatur veriorem candidioremque fen- 
tenuam dicere Burmannus. Illud jam coepi dicere, 
annotationes Pii bic dari, ut a CI. Scbcettgenio ex 
Lampade Gniteriana excerptar fiierant , collata ta- 
men paifim Afcenfiana editione, quae interdum po« 
tius videbatur fequenda. Video etiam, omifTum in- 
terdum aliquid a CI. Scboettgenio , quod vel ipfe 
fiatim damnaverat audor, vel quod alioquin ad * 
rem Columellas plane non pertineret: qua in re^ 
ferius inprimis animadverfa, ftandum ipfius con* 
£lio putabam. Haec de Pio. Reliquae hortuli editio- 
nes, in quibus nihil novi ornamenti accefSt, in Ca«: 
talogo , quern deinde texemus , commemorabuntun 
Lancilloti expofitionem MS. in hortum Columel- 
la Florentiae in bibliotheca M edicea pluteo Lii efTe^ 
narrat CI. Fabricius. 

X. Nunc tranfinnis ad Palladium, de cujus 
state nihil certi videtur poiTe conftitui. Illud qui- 
dedi fatis apertum , Plinio & Quin^iano non ^S.^ 



XXX JO. MATTH. GESNERI 

squaleniy quod putabaf Chriftophorus Mylaeus 
apud SchefFer. de re vehic. 2, 6, p. 1 16« Sed neque 
Hadriani tempore vixifle poteft , qui Apulejum lau- 
det, quo argumento utitnr adverfus Ludovic. Vi* 
vem Cafp. Barthius ad Rutilii Itineran i, 107. Ne* 
que adhuc, qui noftrum laudaveritt antiquior in* 
ventus credo eft Caffiodoro , qui divin. leftt, c. 2.8 , 
jEmilianus^ inquit, explanatos duodccim ^ tibro$ dc 
hortis vel pccoribus aliifquc ^rtbus planiffima lucida.' 
iionc dijjeruit: unde probabile fir, etiam Ifidori 
iEmilianum ad aoftrum efle referendum , quamquam 
corrupciffime ita laudatur 171 1 : Cornelius Celfus & 
Julius jitdcus Emilianus Jive Columella^ injignis era* 
tor (arator Bafil. 1489) qui totum corpus tiufdtm 
difciplina compUxus eji. Nobis, didionem praefer* 
tim & deletum prope Romdnum genium , tiadorum 
item divifionem, ipfamque appellationem adeo, con- 
fiderantibus, tanto minus falli aliquis videtur, quan* 
to recentiorem fecerit. Itaqu^ probabilem, dum cer- 
tius quid proferatur , judicamus fententiam Barthii, 
qui fufpicatur, Palladium l^utilii itinen i , 208 efle 
noftrum, quod turn commune nomen Rutilii, tum 
alia ibi commemorata fuadent : unde nee Petro Bur- 
manno extra veri fpeciem ifta conjeAura videtur. 
De fiindis fuis in Sardinia ipfe Mart. 10, i6, Utrum 
vero Ncapolitanum territorium, cujus ibi mentio- 
nem facit, in ipfa Sardinia (it, quod nobis audo* 
ritas praefertim MSS. perfuafit, an famofior ilia Nea«* 

8. Debebat xili , etiam doro , xii menfes tantum 
non computato de infttioni- cogitaffe videtur, in quos de- 
bus carmine. Si eft a CaiTio- fcripfit opus fuum Palladius. 



P R jE F A T I O. XXXI 

polls? ^ eo tanto facilius eft dirputare^cum etiam 
ibid. f. 24, in Italia plantas grandes ficorum fe dif- 
pofuifle commemoret. Itaque nolim temere erro- 
ris poftulare AnfOnium Sanfelicium , qui in libro de 
fitu & origine Campaniae To. ix theC ItaL Bur-> 
mann. ex hoc ipfo loco Palladii , eum Neapoli , quas 
caput regni eft, fcripfifle colligit. Indicavit mihi 
hunc locum CI. Fabricius. Palladii Codice MS. ufus 
eft Barthius , cujus obfervationes damus ex Adver- 
fariis; diverfus a Leidenfi, quod apparet ad i, 9, 
3, prsfertim ad i, 9, 12. Aflervatur alius in bi« 
bliotheca Rhedingeriana Vratislaviae ( quam in Ca« 
tone & Varrone jam nominavimus ) in titulos di- 
▼ifus , quorum argument a f« rubrica interpofits ip- 
fis titulis funt : nomen fcribitur Runlii & Emlia- 
m. Ad MS. quod in bibliotheca Salvinii ferretur, 
provocat in prsefatione ad Facciolatum CI. Pon- 
tedera. Quern laudat Felleri Catalogus Palladium 
bibliothecs Paulinae Lipfienfis , eum CI. Schoettge* 
nius comperir epitomen efle barbaram hoc titulo: 
Palladii liber breviaius per Gotfridum traSatus pri- 
mus dc plantationibus arborum , rel. Sed Voffianum 
Palladii Codicem, <|ui in bibliotheca Academiae 
Lugdunenfis aflervatur, accurate conferri juflit, qui 
Varroni etiam fuppetias tulit » vir fummus Jac. Pe- 
rizonius , eamque collationem CI. Schoettgenio mi- 
fit , a quo ilia porro dextre adhibita , a nobi$ ve- 
ro tota in varietatem ledionis relata eft* Idem efle 
▼idetur hie liber , quo ufus eft Jo. Frid. Grono- 
Tins, ex cujus obfervationibus haec plufcula rela- 
ta funk Vid. V. g. ad 1,69 j. Quid fi idem quo- 



xxxn JO. MATTH. G£SN£Rt 

que a Vlitio adhibitus? conveniunt certe ad JaiU 
11, 3. 

XL Vegetii Renati aftis veterinariae fire inu<< 
lomedicins libros iv ut fcriptoribus rei ruftics co* 
mites darem ^ primo illud me impulic ,' quod vide'* 
bam non materiam tantum noftris cognatam^ fed 
etiam infignem Columellae locum «apud eum quo-* 
cjue legii ut mutuam fibi opem uterque fcriptof 
prsftare poffe videretun Cum deinde viderem , il« 
lud negotium preeclare jam adum in tertia Ct. Mor« 
gagni epiftola 9 ibique inter fe comparatum utrum* 
que fcriptorem , ut vix quidquam nobis relinque** 
retur, abjeceram cooiilium illud prius; max tamen 
ad illud me retuli, cum prster fpem mihi offerren-^ 
tur hinc ab incomparabili humanitate fummi viri 
}o. Alb. Fabricii exemplum Vegetii cum Corbe* 
jenfi codice 9 coUatum , quod ad ipfum ex Gudia« 
na audione pervenit^ unde quamplurimis Idcis 
emendatiorem dari hune fcriptorem pofle animad* 
vertebam t hinc ab Jo. Henr. Kromayero, huma* 
nibrum literarum in Academia Jenenli PfofefTore 
clariffima, amico veteri, quern malo harum lite* 
rarum fato nuper exftindum nondum eluxi, pri*» 
mae editionis exemplar, cum altero Sambuci ac** 

9. Adfcrlpfit enim , quit mdt nota admodnm anttqwtSi 

auis primus fiiit collationis Uteris unciaLbus exaratus , la»' 

lius audtor : Contuli ciim cerus tamen 6* inde ( forte hind 

exemplari defcripto ex MS. inde ) lacunis defbrmatusi 
bodice Corbejenfis monafUrii , - Quoties deficiat Corbejen* 

tunc temporis Colonic apud S. fis codex , ex noftris notuiis 

PantaUonis depofito. Item il- poteil intelligi. 
lud; Codix Corbejenfis opti^ 



FKJEFATIO. xxxm 

curatiffimo iludio a fe compofitum. Videbar enim 
mihi ipie vix reprehenfione carere poffe, fi tan- 
tam opportunitatem juvandi operis^ nimis fere ad 
hunc diem neglefii, dimitterem. AmbabuS' igttur^ 
quod ajunty amplexus fum munus amicorum » atque 
illud cum meis conjeduris , & annotationibus , pro- 
pter alias occupaliones , & quod moles operis jam 
mettjebatur , breviffimis , in medium quam potui 
diligeptiflime contuii , ad;utus aliquoties ab }0. Za* 
CUARIA Platn£RO » medico non minus quam phi*, 
lologo praeftantiilimo : perfecique , fpero , ut nunc 
majore parte monftrorum , quae obfederunt Vege« 
tium , ^rofligata , cognofci commodius ^ 6c plus uti« 
litatb pracbere ftudiofis queat. Que fuperfuht pau- 
ca, ea forte confici & ipfa poterunt adhibito Co-* 
dice MS. membranaceOy quern inter libros biblio'- 
tbecs Csfares pkilofophicos & philologicos n. 
Lxxxi numeravit Seb. Tengnagelius , quod fubje-» 
cit mihiCLFabricius, ut & illud, Vegetii exem« 
plum cum notis MSS. fuiflfe in bibliotheca CI. AU 
melovenii; nee non hoc » Codicem MS. hujus ope* 
ris fuifle Neapoli apud illuftrem virum Jofephum 
Vallettam; idque ipfum opus cum aliis Veteri* 
nariis efle Noribefgs penes Gottfridum Thoma* 
fium 9 virum , quem & nos experti fumus humanif- 
fimum , fed de hac re propter neceflariam feftina* 
tionem nofiram compellare nolebamus; denigue 
hoc , meditatum effe }o. Rhodium editionem hu- 
jus operis 9 ( id quod obfervaveram etiam ex iplius 
Lexico Scribo. Voc. Fccula) atque loca fufpe£la 
Scripti. R^ R. VoL L c 



XXXIV JO. MATTH. GESNERI 

caftigari fibi petlifle ex MS. Mediceo aliifque^ quod 
conftat ex Epiftolis ad Heinfium SyH. Burmann. 
To. V. p. 447 , 449 , 456 , ubi laudat quoque Jor- 
danum Calabrum de equorum natura , qui MS* in 
bibliotheca Thuana habeatur. '^ Loco , quem me- 
dium laudavimus , tiotat Rhodius , in Sambuci Ve- 
gerio quaedam aliunde acceflifle. £t fane compages 
hujus operis male quibufdam in locis cohaeret. Ta- 
ceo libf o fecundo , caput fecundum , tertium & 
quartum bis numerari : illud quidem attento ledori 
patet, 4, 3,3 fq« haberi introdudionem quafi to- 
tius operis , certe diftributionem , quae vel princi- 
piis ipfis^ vel certe libri tertii ex aufioris coniilio 
initiis conveniat : ita quae i, 19 & 20 habentur , ea 
recurrunt 4, 11 relifua : funt enim plura, quae -ad 
hanc quaeftionem pertinent £t quid illud, quod 
Corbejenfis MSti titulus nultam £icit Vegetii men« 
tionem , fed ita modo conceptus eft , Dlgejlorum 
anis muiomeJicina libri III ? Qui igitur hunc 
operi indicem praefixit, ille videtur non fola Ve« 
getii nobis dedifle, fed aliunde etiam , inprimis quas 
Columella de hoc argumento habet , in unum cor« 
pus digeinfle. £c fane illud eti&m ex varietate le- 
^ionis apparet, minime religiofe tradatum eflfe hoc 
opus, fed diverfa exempla ci fuis dominis ita ha-* 
bita» ut non, quod a Vegetio fcriptum eflfet, ra« 
tionem haberent, fed quid ipfi convenientiflimum 

ID. Quin etiam illud do* Rhodii fuafque ipGus obfer- 

cet Fabricius , To. 3 p. 1 37 , vationes ; ejufque operis jam 

Cafparem Bartholinum Tho. pritnum folium fpeciminis 

F. jam typographis dedifft caufa excufum fuiflfe. 



PRMFATIO. XXXV 

judicarent. hinc medicamenta Vegeti^ts fubftitu- 
ta»quae vel commodiora putarent, vel parabilio- 
ra e. i. g. a. legentibus enim idem patebit. 

XII. De Gargilio Martiali fubjtcere vole- 
bamus « quae ex bibliotheca Latina mediae statis , 
quae hac parte excufa quidem erat» fed nondum , 
cum ifta fcriberem, publicata, communicavit no- 
iMfcum humaniffimus Fabricius, quorumque par- 
tem jam in bibliotheca Latina dixerat. Sed cum 
paulo poft omnibus ea legendi facultas futura fit 
in Ubro , quo carebit nemo ^ qui ifta legit , ac CL 
Schoettgenius iifdem fere veterum locis ufus , ju- 
fiam differtatiunculam de hoc viro fcripferit ; earn 
potius hie exftare, & poft prsfationes reliquas col* 
locari loco XVI debere , vifum eft. Illud unum li- 
cet obfervare, hoc fragiTientum , ne Cafliodoro qui- 
dem • quern laudat Schoettgenius , potuifle pulchrum 
videri , itaque mirifice corruptum efle debere : dein* 
de ex eo, quod ex corpore DiGESTORUM artis 
MULOMEDi££ Corbejenfi defumtum hoc frag* 
mentum teftatur, qui defcripfit,confirmari conje- 
fturam noftram de Vegetio, quam paulo ante pro- 
pbfuimus. 

XIIL Dicendum etiam eft aliquid de femiveter^ 
fcriptore y quern non edimus ilium quidem , fed quo 
tamen faspe utimur. Is eft Petrus Crescentius 
▼el de Crescentiis, ut ipfe fe vocat, civis Bono- 
nienfis, qui, feptuagenarius cum eflet, fcrip(it,& 
Carolo II, Jerufalem & Siciliae regi (regnavit ab a. 
1287— 1308} dedic^y'ii opus commodorum ruratium 
YU librjs comprehenfum « yifum 9 Icctum ^ txamina* 

c 1 



XXXVI JO. MATTH. GESNERI 

mm & approbatum per fapiemiffimum virum fratrem 
Aymtncum , Magiftrum ordinis fratrum prcedicatorum^ 
& per prudcntiffimos fratrts ejus : iiemque per peritos 
in fcientia naturali univerjitatis fcholarium civitatis 
Bononienfis. In epiftola, qua miferat opus fuum 
Aymerico , quern modo nominaTimus, veftigia mi- 
hi deprehendere videbar inquifitionis ^ rei eo tem- 
pore vehementer agitats. Fefirce^ inquit, domina- 
tioni eundem ( librum ) grandi affeSu offero corrigen* 
dum per vejiram prudcntiam y qua fumma ejiy& vc 
Jirorum fratrum : humiliur fuppUcans ^ quod ipfius eli' 
metur rubigo , & quod efi mile non fpematur. — tion 
cmm opus^QVOD DE FIDE NON TRACTAT, r^ra- 
iari vel fpemi -^ficut nee eradicatur rofarium qmbuf- 
dam fpinisyji muUas redoUntes exhibeat rofas ^ rel. 
Ceterum de fe & vita fua ifta quoque in tertia prs- 
fatione Petnis : Ego , qui tempus adoUfuntuz in Logi* 
ca^ Medicina^ & fcientia naturali totum confumfi^ 
& demum nobili Legumfcientice injudayi, pacificijia' 
tus anxius 9 pofi Jlendum fchifma illius egregia urbis, 
^u<e vero & fibiproprio nomine Bononia^ A. e. bona 
per omnia in omnibus mundi climatibus dicebatur^ co^ 
gnoviy quod commutata unitate & flatu pacifico in dif 
fenjionem , odium & livorem , non erat jujlum illius 
perverfce divifionis immifcere negotiis : ideoque annis 
triginta diverfas provincias^ cum earuin reSoribus cir^ 
cumiviyfubje3is Juflitiam libenter tribtuns, reSoribus 
fiddt confiHum ; & civitates in fuojure & flatu pad" 
fico pro pojfe coafervans, Multofque libros antiquorum 
& novorum prudentum perlegi , & diverfas ac varias 
operationes colentium rura vidi, Demum civitate quo-' 



PRJEFATIO. XXXVII 

dammodo divina gratia rtformata ^ tadio latct circui* 
tionis — ad propria redii — ad cultum ruris mentcm 
animunupu convcru & — aBus & commoda ejus j & 
cujuslibtt generis agrorum & plantarum atque ariima'* 
Sum doSrinam obfcure ac imperfeBe ah andquis tradi* 
tarn » & modtmis fads incognitam , defola Chrijii //- 
beralitate confifus diUuidty tarn fecundum prudentum 
natutalis ptulofophia fentendas & radones aptrtas ^ 
quam ex approbads exptricndis^ tradere in fcripds pro^ 
pofuu Liber ijle ruralium commodorum didtur. — Non 
poenituit plufcula ponere , cum in qiiibusdam editio- 
nibus omiiTs fint , fi bene memini , prasfationes. Et 
fane intereft ledoris , noflfe aliqua ex parte virum , 
cujus teftimoniis fspe deinde non nos tantum ure« 
mur, fed Pontedera quoque & Morgagnus; vide 
V. g. huju^ epiftolam 1,12. Niminim Catonis , Var-^ 
ronis atque Palladii (de Columella enim non re- 
cordor) non fententiis modo, fed verborum longa 
(atis ferie faepe utitur Crefcentius : fcripiit autem 
eo tempore', quo antiquiifimorum illi codicum fa- 
cultas efle potuit, ut adeo primae Crefcentil edi- 
tiones , nondum , quod poftea nonnufquam &dum 
fufpicor, ad veteres fcriptores exadae, inftar MSS« 
torum efle iis ^ quas dixi , partibus poflint : ac no<? 
bis quidem non minus, quam praeclarus aliquis li- 
ber MS. faepe rebus dubiis , antiquiflima editio pro* 
fuit. De ea vero, & reliquis, deinde dicetur. jam 
illud monemuSy Vegetio ufum non videri, neque 
Hippiatricis antiquis Crefcentium : adeo alia omnia , 
b. e. barbara , membrorum , morborum , infirumen- 
torum nomina ; alia medendi ratio : quibus quidem 

c 3 



XXXVIII JO. MATTH. GESNERI 

rebus omnibus melius illi cum Laurentio Rufio 
convenit. 

XIV. Nunc denique quae fata habuerint ruftici 
noftri, in quantum junfii fuere, videndum eft« 
Utrum exftet liber manufcriptus« qui omnes illos in 
unum quafi corpus redados habeat , non habeo di« 
cere. Sufpicandi occafionem praebet, quod inter 
tarn multos, quos laudavimus, adhuc nullus eft. 
Paltadius folus defuit illi, quo Vifiorius ufus eft, co* 
dici , quem defcribit in prxfatione expHcationis fua* 
rum in hos libros caftigationum , qui Catonem, 
Varronem , Columellam , & Martialem Gargilium 
comprehenderat 9 quorum ultimi duo perierant. Igt- 
tur y quod norimus , con jundionem illam fuam & 
neceffitudinem debent NicOLAO Jensonio. quam- 
quam enim ille quoque in tria quafi volumina to- 
turn hoc corpus dtvifit, quorum primo Catonem 
cum Varrone junxit, quod.vel praefationes terns 
teftanuir, quas deinde damus: ah eo tamen tempo- 
re plerumque limul editi funt, & rei ruftics fcri« 
ptores jc«r' i^oyy^v di£ti| etfi eodem jure Georgica 
Virgilii, & Plinii aliquot libri aflumi potuiflent. 
Jenfonianam igitur editionem, qua antiquior adp 
hue nulla, quod fciam, innotuit, curavit praccipue 
Ge. Merula Alexandrinus, quamquam medium 
nomen fere in his libris omittitur; non autem re*^ 
cenfuit folum tres priores (nam Palladium curavit 
Francifcus Colucia f^cr^inenjis ) fed etiam enarratio* 
nes vocum obfcuriorum adjecit, ordine librorum 
& capitum difpoiitas initio : qus in Afcenfiana edi- 
tione primum videntur elementari ferie ordinatae. 



PRjSFATIO. xxxix 

De hu)us yiri vita atque libris quaedam dabunt ad<- 
<tiuoaes ad Trithemium in F&bricii Bibl Ecclef. p. 
133. plura G. Stoliius, ob ingenii^ morum, dodri- 
sae elegantianiy ornamennim lenenfis Academiae 
merito dicendus , in biblioriiecae fuae hiftoria Ger* 
manice nuper edt coepta p* 1 5« Nefcio an fatis fa- 
nus fit locus » quem affert ex Gallicis Ncvettis (ute- 
mur enim verbo, quod facillime intelligatur, in re 
novitia) reip. literaris M. Majo a. 1685* p. 473. 
lltraiioitjimal GiUaUy quit enfui mourir Jc depit^ 
& de iant dt pcrfonnts , qtiil attaqua , U ny en a to, pas 
tuu^ qui ofa meitre la main a la plume ^ pour fe dt^ 
fendre^ tarn on craipioit d etre accabli par une rtplique. 
Legitur enim Tomol Facts Gruterianae, p. 583 
fqq. Cornelii Wittelli Corynthii (melius credo Vi- 
teliii Corintbii) defenfio Plinii & Domitii Calde- 
rini contra Georgium Merulam Alexandrinum ad 
Uermolaum Barbarum , in cujus prooemio turn alias 
peifime traducitur vivus yidenfque Merula, turn 
fua oialedicentia in iracundis^m conjeciffe accu- 
fatur praeceptorem bene de fe meritum Francifcum 
Pbilelfum , quae mortis viro ftatim caufa fuerit. Poft 
hunc Philippi Beroaldi ftudio emendati viden- 
tur quatuor viri. De Columella fatis conftat, & 
nos pauIo ante commemoravimus. Sed videtur 
etiam reliquis recenfendis aliquid induftriae impen- 
diiTe: quod ex praefat^one ^ quam loco v damns, in* 
telligas : & docuit nos coUatio inftituta , multa Jen- 
fonianae peccata in Bononienfi & Regienfi emen- 
data efle. Brufchianam enim confulere non licuk. 
lUud autem obfervaiTe mihi videor^ unam quafi fe- 

c 4 



XL JO. MATTH. GESNERl ' 

dam effe earum editionum , quae ante Aldinam prod« ' 
ierunt. Aldus enim edidit hos lil^os, a Jucundo 
Veronensi ex vetuftis exemplaribus , quod in pras- 
fatione profitetur, emendatos; >i quamquam eft 
etiam , ubi rk KetKSf KtifjLWA videatur movifle. Jun« 
tarum deinde editioni priori, a qua vix difcedere 
alteram deprehendimus , operam dedit NicOLAUS 
Angelius Buccinensis , vir ingenio prsftans & 
dodrina. Hanc in explicatione vocabulorum , qui* 
bus utuntur noftri, declaravit: cui cur praelata fit 
in editionibus pofterioribus , ilia altera Georgii 
Alexandrini non video. Hodie neutra valde opus 
eft, poftquam in Lexica hsc talia commigrarunt^ 
& quidem majorem partem & accuratiora , & au* 
ftoritatibus fuis confirmata. Ihgenium autem Ange* 
lii elucet, quod multos locos in Juntarum libris 
videas multo clarius legi & explicatius. Quod fi 
libris bonis ita dextre ufus eft Angelius, bene ha- 
bet. Sed metus eft, ne conjedurae (int bonam par- 
tem: quod inde apparet, quod difceftionem foepe 
ab illis ledionibus, ita lepidis & planis, facitPE- 
TRUs ViCTORius , iUe unus torlibrorum fofpita- 
tor atque iEiculapius. 

XV. Quibus ille libris fretus ad emendandos ni- 
fiicos accefterit, ipfeindicat in praefatione, cui lo- 
cum XI aflignaviihus. Hie fingularem cafum rufti- 
corum narrabimus. Quibus codicibus Vi£torius ufus 



1 1, Indicavit mihi Fabri- annquariorum dtllgentij^mus , 

cius locum Budsi deajfc L. Catonemmprimendum. curavii^ 

V. p. 232. Jucundus Vtroncn-^ multaque in to tmendavu ^ 

fis , profeffionc arcfdteSliis , fed reflituit. 



P R jE F A T r7). XL! 

eft, eos ante dm contulerat cum Jenfoniana editio- 

ne Angelus Politianus , ( cu jus de laude qui le- 

gere vult, adeat Barthii adverf. 47, 5.) ^ varieta- 

tem omnem marginibus illius commiferat. Politia- 

ni ille liber in Magni Ducis Hetrufiae bibliotheca 

fervatur , unde beneficio Anton. Magltabechii , 

cpicm Uteris adierat Schoettgenius , liberali autem & 

erudita opera Henr. Brenkmanmi defcriprae ac- 

<:uratifliine Politiani obfervationes poft longum er- 

rorera tandem pervenere ad Thomam Fritfchium , 

& nunc cum fide in banc editionem relatae funt. 

lisdem codicibus ufum & Viaorium, manifeftiffi- 

me apparebit infpicientibus v. g. Cato. c. 84. 112, 

3. Varr. 3, 17, 4. Quin , quod ad Cat. i , 4. expin-* 

filar \t%\ firribit Vidorius in optimo codice, pro 

quo ipfe/ar conjecerit, i|lud in Politiani collatio- 

ne eodem modo fe habet : nimirum t$ lar fuperfcri- 

ptam far eft. Sufpiciofunr id alicui videri poterat: 

cum conftet inprimis, Florentis etiam nunc effe 

librum Politiani ; ufum autem effe Viftorium etiam 

aliis ejus viri in hoc genere laboribus, Terentio, ut 

hoc utar , ad Cic. Fam. 7, 23. & libris juris (Pan- 

defleiv Florentinum , credo , intelligit) in perora- 

tione notarum ad Colum. feu de Arb. 28, 4. Ve- 

rum enimvero indignum eft, de candidiflimo viro 

tale quid fufpicari, qui fateri libenter folet, per 

quos profecerit. Deinde fi habuiffet Vidorius Po- 

Jftiani collatiohem, habuiffet etiam Jenfonianam 

editionem. Jam vero pluribus ex locis nobis vide- 

bamur colligere, neque hanc, neque aliam feculi 

sv, ad manus Temper optimo feni fiiiffe. Infpiciat, 



XLii JO. MATTH. GESNERl 

qui volet. Yarn 2, 49 7.0. i, ii, i. 3, ^^ 14 in 
navalia; it. 3, ^^^ in id icHum; 3, 1I9 4 /R^/v^ i/r 
fcminas. Nam quod Varr. 3, 9, 18 ad eas videtur 
refpicere , illud ex conjedura facere potuit. tatnen 
ad V, ly 19^ 4 Venetiis excufos libros memorac 
Et plane abit a Poiitiani obfervationibus ad Cat. 
9 5 » 3 » nafcebit ; itemque ad Cat. 1 1 , i , dolia ubi quin* 
que, Salvus certe apud me Vidorii pudor eft, fi 
etiam rationem forte omnium reddere non poflim. 
Ceterum caftigationum explicationem five notas 
optimi viri dedimus comparatione editionum infti- 
tuta pleniores. fed cum non Temper ad manus fue« 
rint, hinc fadum eft, ut aliquot earum in Adden* 
da conjiciends fuerint, inprimis ilia nobilis de vo« 
ce quahdoqut : quem errorem nobis a bene voli ledo- 
ris facilitate condonari petimus. 

XVI. Alterum in Italia praefidium invenere rufti- 
ci noftri plerique Fulvium Ursinum , quem Jlo* 
rem Italia fua extra controverjiam pronuntiabat Li- 
pfius Eled. I, p. 609. Fulvius igitur Urfinus, ut 
rem ex ipiius praefatione paulo repetamus altius , 
cum P£T« CiACCONO Hifpano Rom« faftiiliariter 
vivebat, quod ambo efTent inter deledlos viros, qui 
Pontificis luflu biblia Grsca expolirent, poft fe- 
veripres auteni illas de obfcuris S. Scripturx locis 
habitas difputationes , folebant hi duo aliquem ex 
nobilibus Latinis fcriptcribus perpoliendum fufci* 
pere. In quo quidtm genere^ inquit, fcriptionis , cum 
muUa ex illo congrcffu utcrque nojlrum ad communem 
militaum comulerit^ turn pracipue in Af. Karrone de 
re rujiica^po/i aliorum in cum ediias lucubrationes per* 



, PRMFATIO. XLiii 

purgdndo communis induflria el^toravii. Ad cujusfa* 
m libros cum permulia turn ex 'vuufiis codidbus per 
nos coUatis » ium ex con/e&ura petiue comSiones ej^ 
fitti a nobis in adverfaria relata — & fiacconus mor^ 
ft fails immoiura pravenius effet — Omnia ^ quit ilU 
infuo cturographo ad M. Varronem notaffu^ edere 0pe^ 
rapreiium vifum nonefl^ verum ilia tamum ex lis ex^ 
arpere , qiut miki i^el pcnitus probarentur , vel faltem 
non improbareniur. Quibus prater ea , qui a me fue* 
rant in eundtm fcriptorem notata , & cum Ciaccono cum 
viverer communicaia^ adjunxi etiam Ula^ qua in M* 
Catonem & L, Columellam , vel ipfejam pridtmfcripfif' 
fan ^ vd a Jo. Babtijla Sighicello fcripta ac^epijfem* 
Quin & alia ad rem rufiicam itidem ptninemia olim 
a me colleSa adjui y notas fciUcet ad Kfilerularium ru^ 
filcum Farnejianum & ad^eteres infcriptiorus fratrum 
arvalium ^ iumque ad Servium in Bucolica l^irgilii & 
Georgica^ cujus etiam leSiones nonnuUasin Commenta^^ 
rio jEneidis refiitutas non omittendas cenfm, Deinde 
etiam de lis, quae in ilia coUefiione plane ad rem 
noftram nihil faciunt: quaeque jure a nobis prs- 
termifla putamus. Curabunt ea , qui Virgilium , qui 
Grammaticos veteres edent in pofterum. Ceterum 
longiorem ex Urfini epiftola locum defcribere non 
pigratus furn, tum ut rationem redderem, cur 
ipfius nomen adjedum fit' annotationibus , non ab 
ipfo folo, fed majorem forte partem a Petro Ciac- 
cono profedis : deinde ut defiderium minuerem hu« 
jus in Varronem notarum, quae in Ifaaci Voffii bi« 
bliotheca, quae Leidae aflervatur^ efTe cum dican* 
tur a Colomeiio, rogatus de iis a Schoettgenio 



^XLiv JO. MATTH. GESNERl 

Perizonius refpondit, fruftra eas a fe requHitas* 
Multa funt in his Uriini & Ciacconi notis ingenio 
illorum digna, fed eft etiamiubi audaciores jufto 
videantur illorum conjeflurs. Sspiffime ia iis ufu 
mihi veniti quod libi in Pio accidifle narrantem 
ante audiebamus Burmannum. Bona nobis pars 
emendationum noftrarum lie periit. Quod interdum 
non diflimulavimus^ idem nobis in mentem venif- 
fe, id eo inprimis coniilio fafium, (i ponderis ali* 
quantum accedere poflet conjeduris, de quibus plu- 
ribus, tanto intervallo disiundis, idem videretur. 
Sed non nobis folis hoc coiitigifle , etiam CI. Ponte- 
ders exemplum docet , qui ab initio certe F. Urfini 
notis deftitutum fe fuifle queftus eft, & tamen 
eadem dicit, qux Urlinus ad Varr. 2, i^ 12, & 
alias. Quin ipfe etiam Uriinus ad Varr. i , 16,6 
de oleris appellatione eadem fere dicit, quae ibid. 
Scaliger: &quas ad i, 19, 3 de pecuaria difputan* 
tur, ea prsceperat Viftorius V. L. 3 1» 2}. Solet Ur- 
iinus una comprehendere annotatione plures in vi- 
cinia locos : nos plerumque ea diftraximus , ut fuo 
quodque loco applicari poftet: fed eft tamen, ubi 
conjunda manferunt, ita tam^en vicina, ut diligen* 
ti ledori moleftiam creare non poftint. 

XVIL Noviftime rufticis omnibus commodare 
conatus eft Hieronymus Commelinus, qui ex 
inente Pe. Vidorii , adhibita etiam Bartholomaei 
Brufchii editione, fuam concinnavit, ufus inprimis 
diligenti & ingeniofa opera Frid. Sylburgii. Mo- 
liebatur opus multo amplius, quod ex praefatione 
illiuSi quam damus loco xii, poteft intelligi: fed 



PRJEFATIO. XLV 

fitis interceptum eA: non minus, quam adbuc 
retenta funt^ quae alii viri praeclari in hos fcripto* 
res funt conati. In his numeratur a Fabricio & 
Schoettg«nio Josepuus "^asse , Collegii Reginen- 
fis apud Cantabrigienfes focius, qui guftum aliquem 
dedity refiitutb ad Salluftium aliquot Columellas 
locis y quibus etiam ufus eft laudatus modo Schoetc- 
genius. Sic in eadem Anglia Pe. Needham idem 
agitafle fertur ; de quo fupra diximus , cum de Co- 
lumella ageremus. Quid Jo. Conr. Schwarzius , 
Diredor nuper Gymnaiii Coburgenfis fadus, in 
quo diu bonas literas cum fucceflu & fama docuit, 
quid igitur ille in animo habuerit, ex epiftplis vi* 
ri dodiffimi,qua£ banc editionem ornant, intelli- 
gitur. £t optandum erat, ut vel ipfe nobis curaf- 
fet hos audores , vel certe fua cogitata atque ob* 
iervationes fubmififTet. Egerat quidem cum illo CI. 
Schoettgenius 9 egi & ego, ut fua, fi videretur, no- 
bifcum communicaret, fed maluit ille, quod nee 
reprehendimus, fua iibi feorfim confilia habere, De 
Abrahamo GrONOVio v. e. ante diximus, cum de 
Columella ageremus. Habebit fane nunc aliquanto 
minus negotii , fi quis poft nos admovere manum 
rufticis voluerit : niii tamen iibi negotium datum 
putet peccata noftra deprehendendi , producendi, 
emendandi. Neque ego , fi pofterius fiat , priora de- 
precor. Quid hie a£)um fit, nunc fimpliciter ex- 
ponam. 

XVIII. Anni viginti, credo, funt, cum Thoma^ 
Fritschius, quo nefcio an majorem bibliopolam 
noftra babuertt Ger mania, vir prudens inprimis, & 



I 



XLVi JO. MATTH. GESNERl 

Uteris variis non mediocriter cultus , confilium ce* 
pit edendi hofce fcriptores , prxlidiis , quae turn ha- 
beri poflent , omnibus exornatos. Ufus erat ad earn 
rem opera Christian! Schoettgenii , virt eo 
tempore juvenis, acris, dodi, & perquam diii* 
gentis. lUe virorum, quos adhuc commemoravi* 
mus, eruditorum notas & obfervationes in unum 
corpus digeilit, certe ordinem^ quo quidque po* 
nendum effet, prxfcripfit: varias lediones, quas 
diximus , ( non pervenerant autem ad ipfius manuf 
Medices Politiani ) notis fuis intexuit , quas qui* 
dem momentum aliquod habere crederet: eodem 
retulit eorum , qui in Lampade Gruteriana haben- 
tur , Barthii item , Gronoviique, ac Th. Cree- 
H^u annotationes 9 ex Adverfariis , Obfervationibus, 
Animadvcrfionibus illorum excerptas; acceperat 
«tiam a viro illuftri Gisberto Cupero obferva- 
tiones quasdam in Varronem , neque quidquam in* 
termiferat, quod ad ornandam fpartam pertineret. 
Jacuit deinde opus , credo, quod exfpedarentur co- 
piae lUae Italicae: & Schoettgenius ad alia vocatus, 
in manibus Thom. Fritfchii diligentiae fuae frudum 
reliquit. Circa annum feculi, quod vivimus, xxvi 
ad me ivit vir ille acerrimus, cum interim non 
Medicea tantum collatio venifTet, fed etiam exci- 
tati a CI. Facciolato Duumviri praeftantiiHrni 

Jo. BaPT. MoRG AGNUS & JULIUS PONTEDERA , 

Patavinae Academias & Medicas artis, alter Botani- 
ces prasfertim , Anatomices alter lumina , Uios la« 
bores dodos fane & ingeniofos liberaliter Fritfchio 
indulfiflenti quibus no vis fubiidiis deinde etiam ac- 



PRjEFATIO. XLvn 

cefferunt A. Buchneri & C. S. Schurzfleischii 
qttsdam obfervationes ex bibliotheca, cui turn 
praceram, Vinarienfi defumtse^ itemque eae, quas 
Almeloveenius margin! libri fui commiferat, li- 
beralitate liluftris Uffenbachii , cujus viri nun- 
quam nobis memoria , & grata bene volentis illius 
recordatio » excidet. 

XIX. Petiit igitur a me FritfchiuSi ut univerfas 
copias jam denuo meo judicio digererem ^ quas tan- 
dem aliquando in lucem edere poflet. Putabam ini- 
tio, laboris tantum & diligenti9e mediocris opus 
&ituniin, ingenio' aut dodrinx qualicunque vix 
locum relifkum iri* Sed aliter e venit. Illam flindi hu- 
|us calamitatem vel praecipuam animadvertebam , 
quod nemo unus operam dedifle videretur virorum 
doAonun^ qui a Vidorii inde aerate hos fcriptores 
attigerunt , ut uno quafi tenore perlefiis femel ite- 
rumque & perceptis hifce rei nifties praeceptis, 
ante omnia & orationi quatuor virorum & fenten- 
tii^ ita afluefcerety ut illos tanquam fuos amicos 
& de fententiis & de verbis noflet : ex quo & falfas 
interpretationes nonnwquam , & emendationes 
non neceflariasy quin corruptiones potius, oriri in 
aliis faepe didiceram, Primum igitur omnium fum- 
ma diligentia totos mihi unoque quafi fpiritu co« 
gnofcendos fumfi hos libros, ut non ad omnia fo* 
lam , quantum poflem , attenderem , verum etiam in 
indicem referrem , quidquid ad verba vel res expli- 
candas pertinere videretur ; fpt roque banc rem non 
tantum eo profuturam ledoribus , quod pro Lexi- 
CO uti poterunt ruftico , inpriquis cum in ilium mul« 



xLviii JO.^MATTH. GESNERI ' 

t£ obfer vationes turn nofirae , XxsfXi aliorum conje^ 
fix fint: fed multis in locis fententiam aufiorum 
aperire ^cilius , eorumque tueri integrrtatem nobis 
licuit, quod praefertim in Urfini audacioribus con* 
jefiuris fepiufcule fuit neceflarium. Commode hie 
nobis accidit » & commodius multo ledoribus ac* 
cidet, ilia capitum quae vocancur & titulomm in 
minora fegmen^ divifio, jam a Schoettgenio in- 
ilituta, quas etiam ad parallelifmum , quem vocant^ 
indicandum, unum optimum interpretandi libros 
quofcunque inftrumentum, apprime utilis eft, ut 
mirer, rem ita fatilem, &^lim cognitami negli- 
gi fere in fplendidis librorum antiquorum editio- 
nibus, praefertim cum metus non fit, ne ea fimi- 
Ua bonis libris vulnera infligat, qualibus capitum 
lUa divifio occa6onem dedit* - 

XX. Hie locus eft plura de infelici ilia capitum 
divifione^conjunfiis ei rei lemmatibus difputandi; 
quade re vifum eft hie uno loco ita dic'ere, ut totam 
complefii aliquis aqimo poftit, ae tum in his, turn 
in aliis libris eorum , quae hie difputata funt , memi- 
nifle. Jam ipfos antiquos fcriptores uno fere tenore 
& continuatione libros fcripfifle , fatis conftat , ut 
non tantum hiftorias in unum perpetuum & undi- 
que cohacrens corpus redigerent , fed ea etiam, quae 
diverfitatem aliquam habent , arte quadam inter fe 
devincirent, latentibus, ut in Corinthia columna, 
membrorum finibus, aut in ftatuarii opere commif- 
furis, & fubtiliter permixtis, velut in pifiura ex- 
tremis partis cujufque lineis. Cujus rei nefcio an 
darius & mirabilius exemplum exftetOvidiano Me- 



PR^FATIO. xLix 

tamorphoCeon opere: quod qiii uno quafi fpiritu 
legere volet, ille demum poetx ingenium mirabi-. 
tur, qui mille partes diffimillitnas ita inter fe coag- 
mentaverit , ut uno folido fadum marmore totum 
illud templum videatur. Ita quam apte Plinius ille 
naturae hiftoricus traniitione res faspediverliflimas 
connedlt? ut unum voluifle ilium librum uno quafi 
protelo percurrere appareat. Quae cum ita fmt, 
diflecuifle aotiquos, quae fcripfiflent, in partes ji- 
bris ipfis minores, non eft probabile: qui librorum 
ipfam divifionem ad voluminum & chartarum mo- 
dum neceffitate quadam attemperaverint. 
. XXL Sed exortum tamen mature eQ genus quod- 
dam , unde gradus ad capitum , quaer vocant divi- 
fiones fadus eft. Nimirum qui de rebus diverfis 
rcrib^eot^quas non omnes omnispalati eiTeprae- 
viderent, ii {o\ibzxii indicts quosdam^ lemmata y 
fummaria (his enim utuntur unius ejusdemque rei 
nominibus audores idonei) apponere libris fuis, 
^ fed non partibus eorum , quas ita diftrahere & la- 
cerare nolebant, verum uno in loco fub confpe* 
dum legentis ponebant uniufcujufque argumentum 
libri. Hoc Valerius Soranus fecerat , cujus fe exem- 
plum fecutum ait Plinius in ipfo praefa£^ionis fine^ 
cui indicem ilium fubjungit, quo liber totUs pri- 
mus* impletur. Hoc Gellius, hoc Solirius fecit, de 
quorum fummariis pleni/Hme , ut folet, difputat in 
praefatione ad opus magnum Claudius Salmafius, 
Quod vero ait, ab initio tantum operis, & poft 
praefationem pofitos id genus indices , oblitus eft 
credo Columellae noftri, qui diferte docet in ipfo 
Scripu* R. R, VoL L d 



I. JO, MATTU. GESNERt 

£ne libriy qui undecimus nobis eft, fe illo loco 
omnium librorum fuorum argumcnta fubjecijjij m^ 
cum res exegiffet, facile reperiri pojjit^ quid in quo^ 
que quarenJumy & qualiter quidque faciendum Jit. 6c 
habet in eo ipfo loco lemmata Lipfienfis Codex & 
Goeiianus ^ nee ipfa tamen multum e^ditis meliora , 
aut talia, qualia a Columella fcripta jure putes, 
Quin Martialis quibusdam epigrammatibus, v. g. Xe- 
niis, nifi tamen aenigmata voluit fcribere, plerifque, 
appoiita lemmata fuifle« nee aliter potuifle, res ipfa 
loquitur. Alia qusftio eft, utrum ea^ quae babe- 
snus, fint Martialis 9 quod de toto hoc genere me- 
rito negat Sandius Minervx 3, 14, p. 507. Sed il« 
lud plane di verfum fcriptionis genus eft , & a no* 
firo p'ropoiito alienum. , 

XXII. De noftris illud tenendum : Varronis qui« 
dem & Columellas libros ita inter fe cohaerere » ut 
divifio in capita , quae nunc habetur, plane audo- 
rum confilio repugnet. Teftantur hoc ipii etiam an- 
tiquiflimi libri, qualem Varronis non ipfe modo Vi- 
dorius tra6^avit , fed item etiam de eo oftendit, quo 
Nonius ufus eft. vide ilium in ipfo explicationis 
fuarum in Varronem caftigationum principio, item- 
^ue ad I9 60, I. quern compilavit fuo more Pop- 
ma ad Varr. 3 » 17, 9. Et quo quifque antiquior eft 
Columellas liber, eo minus difcerptus eft, eo mi- 
nus habet lemmatum. Palladius vero in titulos^ 
quos ipfe vocat , opus fuum diftribuit , (i ipii ere- 
dimus 0&. 12, 9: verum ita, opinor, ut non in« 
terponeret lemmata ab orationis ferie fejunQa^ fed 
primis fere tituli cujufque verbis indicaret illius ar- 



P R JE F A T 1 O, LI 

f 

gumentum. Eandem fere rationem , ut retro quafi 
tandem ad hunc veniamus^ cui primae debentur 
aUoquIn , Prifcus ille Cato nofter tenuifle videtur. 
llle enlni » modo liber, qualem nunc habemus, ta- 
lis de manu ipfius exierit , qua de re ante difputa- 
bamus; Cato igitur, ut quidquid ufu venit aut me« 
monam fubiit, ita in chartam conjecit, nulla ra« 
tione habita ordinis , fie tamen, ut primis fere ver^ 
bis , quoties fcribere inciperet i qua de re dtdurus 
efiiet^ indicaret. Hsc ita fe habere tanto videbit 
aperdus , quo quifque diligentius ad libros veteres 
attenderit. 

XXUl. Jam quibus quafi gradibus in eum (la- 
tum res pervenerit t quo nunc eft ^ videamus. Pri« 
mum vel audorum ipforum argumenta , (quae feor- 
fim ipfi univerfa pofuerant^ uti diximus) vel, id« 
que multo frequentius, alia quzecunque lemmata 
marginicommiferunt ipforum locorumiadqus per* 
tinent, raro iilt quidem omnium, fed prout ufus, 
libido , impetus , aut quxlibet altera caufa (liafiiTet^ 
nunc denfiora , nunc rariora ^ longa , brevia , apta » 
inepta: cujus rei exempla plura inveniet, qui vel 
ad dimidiam horam in manus fumere Lipfienfem 
Columellam voluerit. IL Quoties vero ita conve* 
niret, ut verba ipfius audoris lemmatis inftar efle 
poflent , ea ipfa in^licis loco in margine pofuerunt. 
vid. Car. lo. it. ii & ii, pn it. 37. 57^ 66. 
106. 107. up. 136. 161. Varr. i, 59. i, 6o. 
Col. IX f 46 & 47. IIL Cum libri antiquiffimi 
una ferie atque tenore fcripti effent, iique di« 
ft'ndionibus &C interpun^s, quibus nunc utimar^ 

d X 



Lii JO. MATTH. GESNERI 

fer^ carerent, non potuit fieri, ut accurate fatls 
lemmata ilia refponderent audorum verbis : quae- 
re fupervenientibus librariis imperitis atque bar* 
baris , qui vellent fuperare ornatu archetypes fuos ^ 
& indices illos^ quos, mbricx ut fierent, minio 
pingebant^ tanquam emblemata quxdam intexe- 
re, faepiflime abfurdum in moduixi diftrada (unty 
qu£ au£lores volebant conjundiffima. Vid. e. c. 
Col. 1, II, 1.4, II & 13 itemque 16 & 17. CoL 
II, 1 1 & IX , turn 14 & 1 5. Ita pars ultima cap, 51 
ad 51 adjunda. Ac poterat illis malis acutior aliquis 
facile mederi. fed ut eft prona in vitia mortalitas, 
fuccefTerunt interdum his, qui medicinam multo 
pe]orem fad^rent, & Ita concinnarent verba, ut 
veftigia ilia continuats orationis abolerentur , cer- 
te obfcurarenter. IV, Porro cum otiofa aliis vide* 
rentur verba iterum poiita, & rubricam folam fer- 
vnrent, earn vero ipfam, alii vel diflferrent minii 
defe£hi , paulo poft explendam , vel plane ornatum 
non neceiSarium omitterent : ea res truncandis capi- 
tibus occafionem dedit. Exempla fupra ad n. ii. de- 
dimus. V. Denique alii, vel ut minio parcerent, 
vel alia de caufa , vel temeritate , ea , quae lemma- 
tis ftationem tueri verba filiena. debebant, ipfius 
audoris contexto immifcuerunt. e. g« C 3, 7 extr. 
Van Lea. 

XXiV, Poft multiplicem illam a lemmatis cala- 
mitatem » mirum non eft , L que hodie interpofita 
leguntur Catoni & reliquis, ea vehementer inter 
fe invicem difcrepare , ut nuUi fere libro cum al-* 
tero conveniaty nift quod, ut quifque eft antiquif- 



P R jE F A T I O. Liir 

fimtks, ita minime illis phalens ornatuf. 11. Sen- 
tentiae auftoris faepe adverfari, vel quod diftra- 
hunt , quae conjunda effe debebant , vel quod vix 
partem aliquam attingunt eorutn , quae tamen com* 
prehendere videntur omnia. III. Quae tolerabilia 
{xktkt , ea fere ex ipforum verbis audorum repecii a, 
aut plane ex lemmatum ftatione ad contextum ora* 
tionis revocanda efle. Quae cum ila fint, non re- 
prehendendum credo confilium noilrum, quod I ca- 
pinun qutdem divifionem, a primis inde editori- 
bus acceptam , quatis Commelsno placuit ^ fer vavi- 
mus : non quod ea commodiffima fit omnium , fed 
quod ad earn fere provocatum adhuc eft in fexcen* 
tis libris. quam ob caufam non poflet fine ledo« 
rum injuria omitti. Lemmata autem a contexto au* 
doris plane removimus , fi qua tamen ad corpus 
ipfum orationis pertinere viderentur , ea revoca- 
vimus in ftationem iuam. verbo, operam dedimus , 
ut, quantum ejus fieri poflet, prifca fecies hac 
etiam parte bonis nifticis rediret. Denique lemma- 
ta Commeliniana fcriptoribus praepofuimus, colla- 
ta in Columella cum Lipfienfis codicis lemmatibus 
lis, quae undecimo noftrae divifiohis, nve, ut ille 
librarius numerat j duodecimo libro fubjeda fimt , 
ut vel hoc folo fpecimine , quae de varietate lem« 
matum diximus, confirmentur. Plura paflim adno- 
tavimus , hie non repetenda. lUud folum )uvat ad)e« 
cifle, Meurfii iras & flomachum bonam partem in 
vulneribus Catoni per lemmata illatis occupari; 
ClariiT. Pontederam per totum Catonem in eadem 
lemmata crifin fanam & falutarem pofterioribus ad« 

d3 



tiv JO. MATTH. GESNERI 

notationibus fuis exercuifle : CK Morgagnum autem 
Ep. 1,63 luculenter oftendifle , quam contra men- 
tern audoris Columellae capita quae vocantur fic- 
pe divifa (int. 

XXV. Jam ut pergamus commemorare, quid a 
nobis fit prsftitum, varietatem leSionis tum in 
MSS« tum in editis , quarum deinde Catalogum da* 
bimus, obfervatam» feparatim fub unum confpe- 
&um pofuimus^ compendio ea in re & notis ufi^ 
quas poft Catalogum explicatas dabimus^ qua in re 
non modo faftidio leAonim confuluinuis, qui haec 
non amanty quod nunc tanto facilius ea pofltmt prae- 
termittere ; & voluntati eorum , qui bre vi via in* 
genia veterum & recentiorum librarionim difcere 
cupiunt, & ad Criticam facultatem adfpirare ": fed 
etiatm fpatii multum lucrati fumus. Quid? quod plu* 
ribus Meurfii in Catonem notis plane fuperfedere 
potuimus. Ufi Aim us fimili libertate nonnunquam 
in ClarifEmi Pontederae adnotationibus ; non ut in- 
tegras omitteremus , neque enim ille unquam folam 
varietatem propofuifle contentus fuit, fed ut jam 
poittam a nobis varietatem non repeteremus. Ita in« 
terdum loca , ex au^loribus noftris plenius laudata 
a Viro do£^iiIimo, non tota^ pofuimus, fed indi* 
ca vimus tantum librum , caput , fegmentum , ubi le- 
gerentur. Cum enim ille ita fcripferit fuas adnota- 
tiones , ut legi per fe intelligique poffint , etiamfi 

12. Qui hac mente funt, Ni in Juftinum 1722, ix. 

iis non legendam , fed edi- editum praefacionem , qus 

fcendam jam alias commen. mirifice nos confirmaviL 
davimus auream Burman- 



PRMFATIO. Lv 

quis libros coftros ad tnanus non haberet, conce- 

dendum hoc nobis fuit, ut non cogerentur emto- 

res, in quibus funt multt viri boni, fed non ni- 

mis beati, certe nummati modice, bis emere, aut 

fxpius in eodem libro expreiTa verba eadenii quae fa- 

cili nimis negotio polTent evolvere. In CI. Schcett^ 

GENII adnotationibus ufi fumus ea libertate , quam 

ipfe nobis ultro per literas detulit^ operamque (lu- 

diofe dedimus , ut pudoris utriufque noflrum ratio 

confiaret; neqiie fpero unquam futuruin, ut vel 

ipfe V el alius quifquam candorem in nobis bonefta- 

tifve ullam partem defideret. 

XXVI. Atque utinam aeque facile alios cavere 
errores atque peccata potuifTemus /quorum ea de« 
mum lege veniam nobis dari petimus, fi confilio & 
volentes neminem hie hominem laefimus, errorem 
fuum afpere exprobravimus nemini, laudem fuam 
nemini invidimus, alienam ipfi invadere nunquam 
fumus conati. Tanto squius nobifcum agent ido- 
nei harum rerum arbitri, quod per curfum hujus 
operis varie ita fumu^ jaSatl, ut non uno tenore, 
& per tranquillitatem quandam , hoc agere potue* 
rimus , fed faepe nimis vel mutare coniilia , vel ad 
intermifla redire , coadi fimus. Interceffit enim , ne 
alia commemorem , non dicenda, niii cogamur, per 
hofce novem annos^ quibus hoc faxum volvimus^^ 
primo mors Thomje Fritschii, quae incredibi- 
lem rebus noftris plagam intulit ; deinde multo !u« 
fiuofius ut reip. ita nobis fatum ^ilhelmi Er- 
NESTi, Principis Vlnarieniis^ quod nos bibliothc- 
ca una locupletiilima ejus inftrumenti , quo hie opus 

d4 



Lvi JO. MATTH. GESNERl PRjEF. 

erat, mox urbe ipfa excuffit, & migrare per cxx 
millia pafTuum coegit Onoldum, urbem longe il« 
latn quidem mihi dulciflimam ^ vel quod patria eft, 
& pueritis noftrs nidus , vel quod principes habet 
& proceres in me induTgentiflimos , vel quod hu- 
maniffimis viris abundat & nobis amicis; fed ubi 
propter alia impedimenta nulla fpes erat perficien- 
di. Hinc Lipfiam remigrare per CL?c M. p. juffus, 
inveni denuo bibliothecas & commoditates reli- 
quas; inveni Casparem Fritschium , qui fratrem 
mihi fuum redderet , & cum fua liberalitate animum 
mihi adderet , ad telam ftrenue pertexendam , turn 
quod cultum operi eum deftinaret praeftaretque, 
quem in hoc genere nefcio an viderit Germania. 
Sed mbrbum etiam inveni , qui per binos impetus 
plures mihi menfes eriperet: labores inveni plures 
quam putabam &c« 



LVII 



M. PORCH CATONIS 

VITA 

■ 

EX PLUTARCHI GRiECO 



lATINE REDDITA. 



M 



.• Cjxonem firunt^ TufctUo oriundum^ hahitaf' 
ft & viiom eg^fft ^ prmfquam fixpendia fauni & rem^ 
puhlicam captfftnt^ in pradiis paumis in Sabinis. 
Cu/us majons cum in ioeum ignobilts habcnntur y ipft 
Marcumpatrem CaiOj ui egregium virum & firenuum 
milium , ceUbrai. duontm uiam proavum dona mili' 
taria fapius referi obtintujfa : ac cum btUoiores equos 
quinque amififftt in confiiBibus , prtuum ei ex arario 
vinuds caufa redditum. Quia vcrofolcnt Romani ob'^ 
fcuro generc ortos ^ qui incipiuni aBibus inclarcfurc 
fuisy novos homines appeUarcy ut etiam appdlabant 
Catomm 9 novum ilk fe ad magifbrams & claruatem , 
fed fa3is majorum vinutihufqut ferebat pervemjbwi 
ej/e. DiSusfuit ante tertio nomine non Cato , fed Pri^ 
feus : pofi Caionis nomen traxit a folUrtia* Romani 
enim cxptricnum Caium vocieanf. Facie fuii fubru^ 
fus & cajius , ut declarat maligne fatis ille y qui hoo 
minuium epigramma fecit : 



Lvm M, PORCH CJTONIS 

Rufum^ jnordacem , glaucum , ne quidem exani^ 
matum 
Porctum in infernum Perfephone recipit. 
Corporis conjlitutionem laboribus fuis ^ fobrio viSu & 
cxpcditioniius , in quibus a prima cuau adokvit^ptr^ 
quam paravtrat habikm , ad roburque &JanitaUm juxr 
ta comparatam. Orationcm vero , Jieut alterum corpus 
& organum^ non honejlum modo^ vcrum ttiam necef'* 
farium viro » qui non in obfcuro Jit y neque in otio vi- 
3urus , continuo patrocinio corum , qui operam fuam 
requirebam^ in finidmis vicis & oppidulis injirutbai & 
aptabat. Acprimum acris habitus efi caufarum aSor^ 
dcindc orator injignis. Hinc fuit utcntibus to Imorum 
gravieas &pondus magis confpicuum % quod latum carn^ 
pum & rtmpublicam rcquircret rerum dominant. 'Non 
modo cnim a quttfiu judiciario form/ique prabuit Ji 
inugrwn , fed nee gloriam videbatur ab ilia palajira y 
utfummum premium ^ fcBaru Ctttrumqmainclarefurc 
ex pugnis potius cum hojk ineundis atque armis ado^ 
kfcens edamnum gefHebat , corpus habebat adverfis cw 
catricibus oppUtum. nam ait ipfty annos natum fe^ 
ptemdecim prima fefiipendia fecijie , quo tempore Han* 
nibal fecundis protUis ufus incendebat Italiam, Inacie 
exkibebat fe manu Jlrenuum , loco Jlabilem & immo 
mm , vuUuferocem. Verborum minis & afperitate vocis 
adverfus kojlts utebatur: rtSefentiens & docens ^plus 
fapenumero us rebus y quam gladio , percelli hojies. fc* 
rebat per expeditiones ipfe in agmine arma. Servus eum 
fequebatur unus^qui cibaria ejus portahai: cui dici^ 
tur , prandium ^ vel cctnam appontnti y nufquam fuc* 
cenfuijfe y aut objurgajje y immo expletis muneribus mi* 



VITA. Lix 

Stariius^ turn ipji adjuvifft fere^ atqtu una mamtm 
admoviffe* Potabat in txptdidomhus aquam : extra 
quam^Ji immenfo a^jbi Jitirtt ^ turn potabat acctum^ 
am fatifcentibus vinbus , pofiremo loco parum vini 
fumebatm 

Erat agris e/us ca/a Manii Curii , qui ter trium~ 

pkavit^ vicina. Quo cum commtartt affidutj pradii-* 

que angujiias & pcnatium fpeclarct humHitatemyfubiit 

turn iUius viri cogitatio, quiy cum inter Romanes tf" 

fa maximus , & gmtes fubcgiffet maximc bcUicofas , 

atqtu Pyrrhum Italia fuhmcvijjtt ^ hoc rufctdum ipfc 

foJeru^ & banc habitaree cafam pofi trcs triumphos : 

ibi ad focum fcdcntpn ^ atquc ipfum rapas clixanum , 

cum reperijfiru Ugdii Samnitium y magntim auri pon^ 

dus ei obtukrint : quos rtjtccrlt j mgans ejje ei auro 

optiSy ad talis fuffictnt cotna; malic auum vincere Jc 

aurum habtnus , quam ipfum habere. Hdc ftcum vol* 

vens abibat Cato , & domumfuam ex aUtra paru con^ 

umplans , &pradia , &fervitia , & viSum , intendit la* 

borem y fiimtufque immodicos circumcidit. Cum Fabius 

Maximus Tarentum reciperet y fub eo forte admodum 

adolefccns militabat Cato, Hofpitio ufus Nearchi cu* 

jufdam Pythagorici y dcjideravit earn difciplinam in* 

ielligcrtm Dc iifdem cum dijferenum ilium audivijjit y 

quibits ufus Plato efly (^qui voluptatem maximum mali 

efcam vocat : calamitatem anima primam y corpus : li*- 

bcrationem & purgatiorum , illas cogitationes y quibus 

maximc a corporis affeSibus avocat & abducit fc 

ipfam) ampUxus ejl multo acrius frugalitdtem & con- 

tinentiam. Alioquin literas Gnecas fero traditur atti^' 

gijfcy atqtu admodum prcvcSus atate libros Graces in 



^x M. PORCH CATONIS 

I 

mantts fumjijfc : fiuffcquc aliiluaniulum ci a Thucydi" 
de J plus a Dcmojlhcru ^ colLutun ad diccndum. Scri^ 
pta ejus ufU Gracorum praceptis & excmpUs fads 
funt afptrfa , mukaquc ad vcrbum rtddita facuiis & 
Jkntentiis inclujit fms. 

Erat Roma ex nobilitau unus ex princlpibus , ma* 
grutqtu auSoritatis ^ qui & nafunum virtuum advert 
tere mife poterat ^ & candidus in aUnda & efferenda 
erat ad gloriam , f^alerius Flaccus. Hie haiebai pradia 
vicina Catoni. Cujus cum labores & rationes vivendi 
accepijfet afervisj mirarenirque^ cum narrarent ilU^' 
mane eum forum adire^ & pmfio ^ffe iis^ qui opus ha* 
berent : regreffiim ad villam, tempore bYumali vefiitum 
exomide , ajiau operari cum illis nudum , eadem men-^ 
fa , eodem vefci pane , atque idem vinum bibere : fi^ 
mulqiu magnam ejus aliam humanit^tem & modera-^ 
tionem , ad hacfaute dicta fentenuafque referrent : juf^ 
fit eum vocari ad cotnam. Hinc ex cohfuetudine arum'- 
adveruns , ingenium ejus placidum & civile , pUmtte. 
modo culturam & locum illuflrern requirere^ invitai^it 
eum & perpulit^ ut Roma fe ad rempublicam accom" 
modartt. Quo ubi cammigravit , multos illico , qui eum. 
obfervarem & diligereni , patrociniis comparavit. Pro*, 
movente eum enixe ad konores Falerio y tribunatum 
prima loco adcptus eft , inde funSus quaftura. Hinc in^ 
clitus per fe jam fpeSatufque , maximos konores cum 
ipfo Valtrio geffit : conful cum eo fuu , inde cenfor* 
Ex majotihus natu civibus ad Fabium Maximum. ac 
commodavit fe : cujus ^ quamvis clariffimi viri & fum^ 
ma auSoritatist impenfius tinmen mores & vitam^ ut 
praclariffima exempla^ ob oculos pofuit* Undt Afri' 



V n A. Lxi 

canum majorem ^ qui^ quamvis id itmporis ju9tnls tf- 

fUj advtrjus potcntiam iamen infurgebat Fabiiy qui 

9mulari^ videbaiur cum eo\ non dubitavit oppugnart, 

Scd & qtutfior cum to ad btUum in Africam mijfus^ 

ubi ufurparc ctmit turn folitam profujiommy & pecu" 

niam prodigc tffundtrt in mflitis , admonuit turn U^ 

btn: ntc tandfunuus dtmonfiraviifefacen^fcd quod^ 

militibus ad voluptaus & luxum afflumtia ultra rts 

ntceffarias traduSis , pattiam frugalitaum labtfaSa' 

T€U Cut cum refpondiffu Scipio , non indigerc ft qua^ 

fiort Tumium oiitnto^ qui ad btUum plenis vtherttur 

vtlis y {^faBorum tnim dtbtnfty non ptcuni^e ^ populo 

rataorum nddtre') difctjfit Cato tx Sicilia^& cum Fa^ 

bio infinite ptcunia dijffipationtm Scipionis j tjufqut 

luxunofas in paUtfiris & thtatris commoradones apud 

Pains inftHans , quaji non txtrcitum duSartt^ fed 

Mesftfios agitani y tffidt y ut miatrtna^ ad turn eri' 

bunipUbisy qui^fi ita ran habtrt comptrijftnt ^ rura^ 

hereni turn Romam* At Scipio , cum in btlli apparatu 

oftcndiffct viSoriam iruffi , notafftntque illi , ctun vi- 

yere per otium cum arhicis hUaritcr^ ac minimt tfft 

ob iibtralitatcm inftriis & gravibus rtbus focordtm ^ 

proftSus tfi ad btUum. 

At Cato magnam potcntiam coiUgit facundia , mul^ 
tique cum Dtmoflhcntm togatum apptUabant. Vita ejus 
tamtJ^ nobilitabatur y celtbrabaturqut magis* Quippt 
diccndi facuUas communis jam paUtfira juvtnibus , 
quo tnitibantttr omneSf propofita trat. Qui vtro labo' 
ns prifco more fubirtt , frugaUm ccenam , incoSum 
pran^m^ vtfiis JimpUcitaum y & pkbtjos ptnates ama- 
rUy quiqiu magis ductrtt gloriofum ^ non indigert ma^ 



Lxii M. PORCH C A TON IS 

gnificis rebus , quam illas poffidere , rams trat : quod 
jam turn fuam nfpublica intcgriiaum non rttinent 
ob magnitudinem ^jtd provinciarum & gemium impe^ 
rio muUarum turn mukis mlfcerttur moribus , vario* 
rumque 'vivcnM infiitutorum fufciperet txtmpla. Erat 
igitur merito in admiratione Cato , cum alios laboribus 
fatifunus & fiacufuntts urncrtnt dcliciis , ilium vera 
ab utrifque inviSum , non tantum in fiort cttatisj & 
dum honores putrtt , fed fcnem etiam & canum pojl 
confulatum & trkimphum ^Jicut PiSorem athUtam , in* 
fiitutum exercitauonis tmntcm ^& ad exitum ufqut vi- 
UB aquaUter in eo ptrfifitnttm* Siquidtm vefltm nun'- 
quam induijfe aitfc^ qua pluris efftt centum denariisi 
vinum in pratura & confuLuu idem , quod & operas « 
bibiffe; epulas ad ccenam ex foro triginta comparaffe 
affibus : idquefacere reipublica caufa , qu4:> corpus fuum 
ejfct ad perferendam militiam robuftum : Jiragulam ve^ 
Jiem cum ex piSis Babylomcam hereditate accepiffa ^ 
fiatim difiraxijfe : nullam viUam fuam teSorio indu' 
Sam : mancipium nunquam plus miUe quingentis de^ 
nariis emijfe^ quod nee moUcs^ necformofos, verum 
operofos & valcntes^ ut equifones & bubulcos j quare- 
ret; quos y ubi confenuijfcnt ^ venundandos putabat , 
neque atendos inutilest Breviter nihil vilis effe pretii , 
quod fuperfiuum foret : fed quo non indigeas , etiam fi, 
vel ajfe veniit , fe carum ducere. Comparare arva & 
pafcua potius , quam irriguos & nitidos hortos. 

Hac nimia par/imonia ejus adfcribunt aliqui: alii^ 

quaji ad emendandos & reprimendos ceuros adflrin* 

geret femetipfe arSius , comprobant ; niji hoc , quod , 

ficut jumentis , fervis abufus j expelUret & vtnderet eos 



VITA. Lxiii 

in ftfuo 9 moribus ego attribuo nimis aufleris , nu ul* 

bun exifiimantibiis extra quajlum homini ejfe cum ho" 

mim confortium. Atqui benignitati videmus , qttamju* 

fiitia^ latiorem paten campum* Lege enim & juJHtia 

uti trgafolQS homines valemus : benefictntiam & merita 

parrigimus nonnunquam & ad bnua animantia; quip- 

pe emananty vebu ex largo fonu^manfiutudine. Per- 

iirune namqut equorum lahore confeUorum alimtnta , 

& canum non incunabula modoyfed &feneciutis cura , 

ad mitcm homincm. Populus Athenienjis , cum ctdiji'- 

caret Hecaiompedon y quafcunque notavii mulas labo- 

nun maxime toUranies , dimifit liberas pafcere vincu- 

Us folutas^ Aiqui unam ferunt liberatarum uUro ad 

opera dcfcendiffe ^ unaque cum jumenns , quce in arcem 

traheiiuu plaujlra , cucurrij/i & praijfe y tanquam ad* 

hortanum ea & excitantem ; cui pubUce fcivit ufque ad 

mortem alimtnta. Cimonis equarum y quibus Olymplis 

ur palmam tulity etiam exjiant fepuUurct juxta illins 

monumenta. Canes domejticos & familiares cum multi 

aiiiy turn Xaruhippus prifcus ftaun , qui natans navem 

fuam Salamina ufque fuerat comitatus^ cum relinque^ 

ret tirbem populus , in promontoriofuneravit y quod Ca^ 

nisfepulcrum etiam hodie vocant. N&que enim animan-* 

ubus ejly ut calceis & men/ilibuSy utendum , quo feffa 

& minifieriis pro/iciamus attrita : fed fi nihil aliud ^ 

meditarula c^rte humanitatis caufa debemus in his nos 

ante ad manfuttudinem & benignitatem aj/uefacere* 

Ego nt bovem quidem operarium y ob fenium y nedum 

affcSum eetau hominemy ex loco ufitato & vita con* 

futta y velut ex patria migrantem , pccuniola aliqua ve* 

nundemj intitilem Juxta ementibus ac vendentibus fu* 



Lxiv M. PORCH CATONIS 

turum* Cato vera gloriabundus ex his^ eiiam tquum ait 
ft , quo in txpeditionibus conful ufus fiurat% nc reipu' 
blica impueara naulum , reliquijji in Hifpania. Mac 
animi magnitudini fordibufnc affignanda Jint , protu 
opinio tuafcrtyfiatuas licet* 

Ob reliquam temperantiam cent vir inprinus memo* 
rabiiis fuit : quod dux exercitus non amplius Jibi & 
fms tritici ternis medimnis Atticis menjl acciperet^ 
hordei jumentis fefquimedimno minus* Prcvinciamfor* 
titus Sardiniam » cum fuperiores pratores accipere pur 
blice tmtoria , UUos , togas foliti ejfent ^ magnoque far 
mulitio, caterva amicorum ^fumtuque & paratu cotna* 
rum onerarent provinciaUs , ilU dijparitatem incredibi" 
km fecit frugalitatis : nulla enim in re impenfa publi' 
ca indiguit, Oppida ipfejiru vehiculo pedibus obibat , 
unus fequebatur accenfus , qui ei vejlem & cymbium 
ad libandum portabat. In his cum itafacilem & com^ 
munem praberet fe fubditis ^ e diverfo feveritatem & 
gravitatem reprafentabat i adeo inJUxibilis in jure di^ 
cendo , atque in ediBis publicis imperiofus atque rigi' 
dus , lU imperium Romanum nunquam illis vel formi* 
dabilius futrit , yel jucundius. 

Parent reprafentat oratio ejus figuram* Lepida enim 
fimul & gravis erat^Jucunda & urrorem incutienSj far 
ceta & aufiera , fententiofa & contendofa. Qualem Pla* 
to Socratem dicit , foris rudem ^ dicacem & mordacem 
vifum convenientibus ; intus ferii plenum fuiffe^ & re^ 
rum 9 qua^ lacrimas excirent\ & cor verfarent auditor 
rum* Quare nefcio , quid moverit nonnuUos y ut Cato* 
nis diSionem Lyfice orationi compararent potiffimum* 
Verum hac illi , ad quos potius pertinet orationum 



y IT A. Lxv 

affequi genera ^ iifceptent : nos , qui muUo 
ma^ oradonc , quam vultu^ ut quorundam fen opi^ 
-fiioy mores hominum amuruUmusperfpiciypauca diSa 
yus coUigemus. 

Cum aliquando pkbem Romanam , imporiunt an* 
nonam & largitiones ftagitanum , revocamms ejfet ^ 
fumjit hujufccmodi exordium .* Difficile ejl^ QuirieeSp 
ad ventrem aurihus carenum verba faure. Rcprehen^ 
dens luxunam civita^is , Jlrduum ejl , inquit , earn faU 
vam effe civitatem , ubi pluris pifcis ^ quam bos , veneae^ 
Simikm effe ait populum Romanum ovibus* Vt enim 
UUe feorfum fingula non parent y fed ^ univerfm grega^ 
umfequuntur duBores : ita vos quoque^ inquit , quo'^ 
rum confHio nemo veJirAm utatur privatim , ab his in 
l^aium coaSi ducimini* De mutitrum pountia differens^ 
OmneSj infitj mortales mulitribus imperant^ nos omni* 
ius mortalibus ^ nobis mulieres. Ceterum hoc ex The* 
mifhclis facetiis traduSum ejl* lite namque , cum ma^ 
gnopere dominaretur in fe per mairem fiUus , PopuluS 
Atheditnfis , mulier^ inquit^ Gneci^ imperatj ego po" 
pulo Atkenienfiy tu mihi » tibi filius : quare moderate 
uiaturpotefiatCy qua infipiens illeplus Gracis polUt. Po* 
pulum Romanum ait Cato non purpura modo^fedflu* 
diis etiam^faure auSoritatem. Ut enim infeSores^ in* 
quit^ hone maxime tingunt^quam vident effegratam: 
ita juveruus hac pra ceteris difcit & fc3atur , quibus 
honos habetur a vobis. Hortabatur cives ^fi virtute ^ 
continentia magni tvafiff^nt^ ne ad detcrius deflccie'^ 
rent ;fin intemperantia & vitiis ^ ut traducerent fe ad 
meiiora : fatis enim crevijfe eos per ilia. Eos , qui con* 
fulatum ambirent fapius , dicebat more illorum ^ qui 
Scriptt. R. R. VoU L c 



txvi M. PORCH C A TON IS 

viam ignorent J fcmpcr cupcrt^ neerrent, incedcre cum 
iiSoribus. Incrcpabat cives^ quodcrciro tosdem confu^ 
Us dtfignartnt. Vidtbimini , inquit , am kon magni 
tonfuiaamy aut non muhos confulatu duuti dignoSm 
Dt quodam inimico fuo , qui turpUcr &fade vivebiu^ 
Hujus^ inquUy mattr pro txftcrationt ^ non voto^ pu* 
uu ipfum fuperJUum rcUnquere. Qucndam , qui agros 
patemos ad marc fitos vtnumitdtraty monjbrans , de^ 
mirarifimulahattanquampilago vaUdiorem. Qum cnim 
illud agre tambit , hie faciU , inquit ^ devoravit* Cum 
regcm Eumcnem , qui Romam vtnerat , maximo honorc 
exccpijfct fcnatus y principefquc turn ctrtatim ampUSe* 
rtntur^non dijjimulavit Cato y ft fufpcSum turn ha'^ 
bcrt atquc avtrfari. cui cum dictret quidam , Atqui bo' 
nus tji & populi Romani cupidus ; Sit font , inquit : 
at hoc animal y rtx, natura tjl carnivorum. Ntmo vtl 
ex taudatijjimis regibus cum Epaminonda Jit , vtl Pf 
ricle y vtl TktmiJiocU y yel Manio Curio , vtl Hamib* 
cart y Barchino cognomint , conftrtndus. Sibi dictbat 
invidtrt ctmuloSy quod quotidit dt noSt, & pojikabitis 
rationihus fuis privatis y vacartt rtipublictE. MalU ait 
itntfaclis fuis non habtri konortm , quam ptcdanttm 
ft non puniri. Ftniam dart ait ft omnium noxisypra* 
ttrquam fuis. 

Cum trts Itgoios populus Romanus in Bithyniam 
deflinafftty quorum unus ptdibus agtr trat, alter capite 
ex ttrcbrationt & inftSione cavato , ttrtius vidtbatur 
omens : irridtns Cato , Itgationtm ait mitti a poptdo 
Romano , qua nee ptdts y rue caput , ntc cor habtret^ 
Dt txfuUbus Achajct Polybii eaufa a Seipione inter* 
peUatuSy ut magna, difceptatio fuit in curia y his redi' 



y I T J, Lxvi» 

am lis in patriam coitudcntibus y illis dtntganiibus : 
txfurgens CatOy Quafi non fit ^ ait ^ quid agamus^ dt» 
fidtmus Kc totum diem ^ dc ftnibus Graculis qtutreni'. 
teSj hie a noflris « an in Achaja , a fandapilariis effc^ 
rantur. Dtcrtto his Gracis reditu ^ paucis dietus inter* 
pofitis J quarebas Pofybius iterum fenatum fibi dari ^ 
utprifiinos honoris reciptrtnt exfuUs^quos habuerani 
in Achaja , ac fententiam Catonis peruntabat. Qui ar^ 
ridens , Pofybium , ait , ficut Vlyjfem , iurum velU 
Cyclopis fptUmcam ^ quod piUum illic & eingulum per 
oblivionem rtliquiffet^fubire^ Sapientes^fenbat^ ma^, 
jortih fruSum ab infipientibus ^ quam infipitntes ca^ 
pert a fapientibus : hos enim ptrperam fa3a iUorum 
devitart , illos horum nan imitari reSe facia* Juvems 
dicebai magis placerefibi ^ qui erubefcerent ^ quam qui 
pallefccrtnt. Nolle militem fe , qui inter eundum ma* 
nus^ in pugnando movtret pedes ; qui fieruret altius ^ 
quam in pr<elio fremtret^ Prapinguem quendam obte^ 
rtnSf Ubi tale corpus , inquity utile fit reipublica ^ in 
quoy quod inter gulam & inguina interefi fpatii ^ omne 
occupat venter^ Cum voluptarius quidam contrahere 
cum eo cuperet confiutudirum , abnuens negabat vivere 
fe pojfe cum homine^ qui palatum^ quam cor^ haberet 
acriorefenfu pmditum. Amanns dicebai animiun in 
alieno vivere corpore. Triumfe per totam vitam pani* 
iuij/e : Unum ^ quod mulieri arcanum credidijfet; alte* 
rum , quod navigajjet , quo ire poxerat pedibus ; tertium , 
quod unum diem per incuriam inarum effluere patert* 
tur. Adfenem improbe agentem , Tu^inquit^ bone vir^ 
feneSuti multis obnoxia probris noli turpitudinem ad'* 
jungere yieii* Ad tribunum plebis , qui venefcii infa* 

e % 



ixvni M. PORCH CAT0NI5 

mia openus pemiciofam legem magna vi promulgahat ^ 
Haud fcio I inquit y adokfcens , utrum pejus Jit , quod 
mifces , potare , an fancire , quod promulgas. Profcif* 
fus convicio at homine vhfceence & improbce vitce , Ini^ 
^ua J inquitj tecum mihi pugna. tfl. Nam & male au* 
dis facile ^ & dicis promte : mihi turn dicere molejlum 
je/iftum attdiendifum infolens. At mos ejus in dicie^ 
riis ejufcemodi erat. ' 

Conful cum f^aterio Flacco ^ amicofuo & /amiliari% 

faSus y provinciam efi fortituSf quam Hlfpaniam cite* 

riorem Romani vocant. Ubi i:um gentes partim armis 

in ditionem redigent , partim bemvolenzia conciliaret^ 

ingrutrunt magna manu barbaric eratqtu , ne turpiter 

opprimeruur y periculum : quare a CeltiberiSj qui pro» 

pinqui erant^ adfcivit atixilia. Quibus auxiUi ferendi 

-ducenta talenta mercedcm pojlulantibus , cum alii omnes 

foedum dicerent ejfe , cum barbaris Romanos de opis 

fe/ftnda pacifci mercede^ ntgavit quidquam incommodi 

tffe Cato: quippejl viciffentj foluturos ab lioJiibuSy non 

abfc;fin ejfent viSi , non fore » nee a quibus exigerc 

tur^ nee qui exigereht. Ea pugna f adit fugavitque ho* 

fits : reliqua quoque magnificum fucceffum habuere. Op* 

pidorum tis Batim jluvium Potybius auSor eji una die 

mania Catonis imperio diruta fuijfe. Multa ilia erant 

& viris beUicofis abundantia. Ipfeplures urbes ait Cato 

fe cepi^e^quam egiffetin Hifpania dies. Neque eji lute 

joHantia yfiquidem qvttdrigentas fuiffe verum ejl. Mi^ 

litibus y praur corHpendium ex bello magnum y libram 

argenei in Jinguhs divifit : addens , fatius effcy mul* 

tos Romanos cum argento « quam cum auro paucos , 

domum regredi. Ad fe yero^ prater efculenta & pocur 



VITA. Lxix 

Uma^ negavit ex prada quiJfiam reJiiffe* Ntquc re^ 
pnhcndo , inquii 9 cos^ qui hinc emolumcnium captant; 
ytrum malo dt virtutt cum opdmis , quam cum divi* 
tibus dt ptcunia ^ & cum ayariffimis certarc dt qucBJbu 
Ntqut ftfolum ^ftd & comiusfuos prafiabai ab omni 
captura inugros* Habcbat to in btUo fcrvos quinque : 
borum unms | nomine Paccus 9 irts putros emit dt ma^ 
nubiis* Quod $ibi refcivit Caia ^ priufquam in confpe^ 
Sum ejus veniru 9 firangulavit ft : pucrox Cato fuh 
bafia vtndidit ^ prdiumque retulit ad qUaJlortm^ 

Dum adbuc 'agii in Hifpama 9 Scipio Africanu$ 
fuptrior^ qui JimuUaum cum eogenbiU% cupiens iantas 
res gtrcnti objifitrt ^ & res Hifpanicas fufcipere , per^ 
jfccii^ ui fucceffor in ilia provinci/i Catonis crearttuu 
Jgieurmaximis itineribus profeSus accepit provinciam. 
a Coiont. Qui ^ acceptis^peduum quinqut cohonibus & 
quingtntis equitibus^ qui deducerem ft ^ fubegii gtnetnt 
Lacetanorum : a quibus ptceptos perfugas ftxcentos fc» 
curi percuj^. Ob ^ue indignantem Scipiontm irridtns^ 
Ita dtmum » ait 9 magnam Romam fon.fi clari & 
fummi yiri vimais primus non conctdtrem obfcurio^. 
ribus :pUbejique^ qualis ipft ejfet , cum illis^ qui nobi-» 
litatt & claritatt emineani 9 conttndtrtntdt virtute. Ce* 
eerum cum ftnaius ctnfuiffeiy ne a3a Catonis refcin^ 
dcrentur^ vel movetemur 9 Scipionis provincia dt ipfius, 
magis , quam dt Catonis deurpens gloria , nxdla rtpa^, 
pttrata in otio nequidquam prctteriit. Pojl triumphu/n 
CatOf non )utpltrique 9 qui non virtuttm fpeSant ^ fed 
gforiam , ubi ad culmen eyaferint honorum 9 confidatum 
atque triumphos fine ajftctai^jam dtinctps^ rtliSa r<Y 
publica ^ in voUiptates demcrgunt fe & otium 9 ita ipfi 

« 3 



LXX M. PORCH CJTONIS 

quoque vlrtuum rtmifit 9 vel laxdvit ; fed non funs \ 
Atquc quiprimum attinpint rempublicam^ honoremqm 
& gloriam^tiunt^ quafi ab alttro carurt incumhtns^ 
optram fuam omni in re amicis civibufque obtulU^ nee 
patrocinia , vel militiam detreBavit. 

Ac Tiberium Sempronium proconftdem^ in Tkracia 

& ad Danubium res gerentem , legatus cum eo profe^ 

SuSyfuvit; M\ Aciliumtribunus militum comiuttus efi 

ducem in Graciam adverfus Andochum Magnum , fu^ 

pra omnes fecundimt Hannibalem populo Romano ter» 

ribilem. Siquidem Ajiamy quibus jinibus unuit earn 

Seleucus Nicanor^ a principio omnem recepcrat. Inde 

muids nadonibus &bellicoJis barbarorumfubaSis^ ani* 

mos fuJluUrat , bellum ut populo Romano inferret | 

quaji foil jam parijibi adverfario ; fumto belli Jpecio* 

Jo dtulo , afferendce in liber tatem Grtecia , qua id non 

requirebat ( quippe liberad nuper bencficio populi Ro" 

mani a PkUippo & Macedonibus f.fuis Icgibus v/V«- 

iane^ trajecit cum exercitu* Ac Gracia confejlim jlu» 

Sibus jaclata & erecla fuit^ cum earn corrupiffent fpc 

regia concionatores. Igitur Man. Acilius legates mijis 

ad dyitaeeSy &pleraque conJiUa res novas moliendum 

T. Flamininus (^ut in vita ejus expofuimus ) fine mo* 

tu tenuit fedavitque : Cato Cbrinthios , Patrenfes & 

\£gienfes repreffit. Plurimum temporis commoratus efi 

Athenis. Dicitur autem oratio quadam ejus exfiare ^ 

quam'Grace ad populum habuerit\ in admiratione ve». 

terum virtutem Athenienfium habere fe , urbemque put* 

diritudinis '& amplitudinis caufa libenter vififfe. Hoc 

tamen verum non efi ^ fed per interpreum efi populum 

Athenienfem aUocutus : non quin facuUaum habera 



VITA. Lxti 

Grace loquendi 9 /cJ guod niinere vdUt morem pa^ 
irium , & dcrideret illos ^ Grata qulfiupercnt. Quocirca 
Pofiumium Albinum quidcm , qtu hijlorias fcf^ftrat 
Grace 9 vauam ptunttm irrijit^ Jkndam dkenSj/i i/- 
bid opus AmphiSyonum decnto fubaSus ajfuwfiffttm 
Dcmiraios AtktnUnfcs ajunt ejus ctUrUaum , & cur^. 
fum di3ionis .* qua cnim hie exprimtbat firiSim , lon>» 
go iraSu iniciprcicm & mulds verbis expHcajfe. Deni" 
que rcHquiffe eis opiniorum^ vtrba Gracis ex lahiis ^ 
ex corde Romaais procedtre. 

Pofiquamauiemfalium Thtrmopylarum otfcpJitAr^ 
iiochus copiis fuis , locumquc natura mw^itum vallo 
muroque firmmvU , atque ibi con/edit , bcllum exctujij[i 
ratuSy a fronu perrumptre prorfus dcfpcrabant Roma^ 
ni. Cato veto y revocata m m.cntem circuiuone ilia & 
ambiiu Perfarum , no3c cum parte copiarum profeBus 
efi XX cajlris. I^um in verticem.tcndunt p captivus itf'^ 
ueris dux defitxit de via^ in locifque errans inviis & 
abrupds y ptrcuUt intend conjUmatioru & metu milius. 
Hoc periculum Cato cemens y conjiderc ceteris omnibus 
& epperiri juffis , comium trahens Lucium ' quendam 
Manlium , hominem ad monies fcandindos expeditum^ 
noSe intempejla & obfcura^ magno labore & difcrimine 
perrcxie per oteafiros d* faxa v*ijla profpeSum impe^ 
dientia p & omnia incerta reddentia , quoufque in cat* 
km incideruntj qui dcducerct , ut videbatur^ ad ko» 
fiium cafira. Ibi Jigna in apicibus quibufdam pofue^ 
runt confpiaiis y qui fupcr CalUdromon eminebant. Turn 
^^tffifimt^ agmenque ad jigna ilia agentes calUm te* 
nueruni , eoque deduxtrunt agmeru Vbi pautulum pro^ 
cefferunt^ excipiens convtUUs quadam pracidit calUm% 

c 4 



Lxxii M. PORCH CATONIS 

Hie itirum inccnij quid agerent^ trepidabant: nefciil 
ntquc advenenus , prope kojies fc pervtniffe. Jam lux 
appetthoij & umis vifus Jibi tji firepitum exaudirt ^ 
mox videnfub ruft cajlra & fiationem Grmcorum. Eo 
loco fufiinuit Cato agmcn ^femotifque rtliquis y Firmia* • 
nos , quorum ftmperfidcli & promta opera fiurat ufus , 
arceffivit. Qtiibus concurnmibus ^ & frequemibus turn 
circumfilkntibus , ait : Unum dejidero ex hojlibus vivum 
capere , ut qufram , qua hac Jiatiojii , & quam rnulu , 
qua omnium defcriptio^ vel ordoy vel apparatus ^ quo 
nos exfpcHanu Ad hoc celeri rapm & audacia mihi 
opus ejl^Jicut inermes leones animofi (imida petuni 
arumaUa* Fix ea dixerat Cato i cum Firmiani^Jictte 
eonvenerantj confejlim ruentes duurrerunt moruibus ad 
fiationes: in quas ex improvifo irrumpentes^ omnes tur* 
baverunt diffipdveruntque ^ unum cum arrnis raptum- 
Catoni obtjslerunt. Ex eo didicit , reliquas copias cum 
regefaltum inpdere ; qui cacumina montium ibi ferva* 
rent , deltSos JEtolos fexcentos ejfe* Contemta Cato 
f>aucitate eorum fimul & fecuritate , princeps giadium 
Jlringensj cumfirepitu tubarum & clamore movit ex* 
templo in eos. Qui ut ex ntpibus invehentes contem* 
plati font , fuga effufa caftra mafora petentes omnia 
compUverunt tumuUu^ 

Interea confute ex inferiore loco munimenta oppu* 
gnanUf atque angiitis fuperatis^ univerjis prtmentt 
lopiis y Antiochus lapidt in os iSus efi , excuj^fque 
dentibus , retro equum ingenti oppreffiis dolore convert 
tiu Nulla pars exercitus ejus fufiinuit RomanosivC'^ 
rUfn ^ quamvis invia & abfciffa omnia yiam & fugarn 
fr(t^luderent y profundus paludibus praruptifque faxis 



VITA. Lxxirr 

caientes & tap/os excipicntibus : in ta per fauces ef* 

fiiji^ acfcji fnutuo impdknttsidum vubura &fcrrum 

hofilc iimeni, ftmuipfi affligcbant. Cato cum fomper 

minimc parcus laudum fuarum , ut mihi qmdcm vide* 

iur 9 buccinator « aptrtam iaSantiam , m egreporum fa» 

Sorum comitem , non refugit , turn has rts gefias fum^ 

mo cum fajtu cxtulit : atque iUos , qui mm confeUan* 

urn & cadcnttmft viderunt kofks , confejfos fuiffe af^ 

ferie ^ non tanium populo fijomano dcbcn Catonem , 

quantum Catoni populum : ipfum quoque confuUm 

Acilium , adhuc a viSona caUntem^ in complexu ca^ 

lentem Catonem diu tenuijje , & pra gaudio exclamaf* 

fe^ neque ipfum ^ nequi populum cunSum y^ffe Catonis 

mcrins grada referenda partm. lUico a pugna miffus 

tfijUi nuntiaret ipfe Romam prcelium. Brundijium fe^ 

cundo vento tra/ecit^ inde una die Tarentum , quatuor 

aliis pergens Romam ^ quinto die venit j primufque W« 

3oriam nuntiavit. Ac civitatem quidem latitia &fe^ 

fits compUvit : populo vero tantum fecit animi^ m exi* 

JBmara , univerfo terra mar if que imperio ft poffe potirim 

Ha funt ex rebus Catonis bello gefUs fere clarifji-- 

ma. At aSionum civilium vidttur time accufationes , 

& improborum delationes partem non contemnendam 

exifimaffe. Nam turn multos ipfe in judicium adduxit^ 

turn perfequentibus aliis fubfcripfit : ac plane femper 

fubmittebai accufatorem aliquem ^ ut Africano Peti^ 

Hum. At hunc nobifitate & animi celjiiudine calu-^ 

mniasfuas fub pedibus conculcantem , cumopprimere 

non poffet^ miffum fecit : Lucium vero ^fratrem ejusy 

Wtione cum accufatoribusfaUa^ litem ei magna pecu" 

ma aflimavit; quam cum folvere non poffet^ acpropt 



Lxxiv M. PORCH CATONIS 

to effet devtntttm^ in carctrcm ut conjictrttur ^ ^g'^i 
appellatis tritmnUy mijfus tjl. Dicitur Cato , cum in 
adoUfctnttm , qm dtfunSi patris inimicum invdvcroi 
infamia ^ in foro pojl judicium amhulanum incidijfct^ 
dcxtra data dixijfe^ ita parentibus ejfc panntandum ^ 
non agnis , non hadis , fcdinimieorltm Licrimis da^ 
mnationibufque. Atqui ntc ipfc ilLefus in republicd eva» 
fit ^fcdficubi anfam inimicis pmberet^ non defijltbant 
turn in judicium rapcrt^ & ptriculum creart. Ftrtur 
paulo minus qttinquagefics caufam dixijfc ^ unam y 
tamqut pofirtmam , annos natus fix & oSngtnta. in 
qua etiam memorandum illud pronuntiaffe ^ Grave efji , 
cum J qui cum aliis vixijfa hominibus y apud alios cri^ 
mirkt dtptllere. Neque hie fintm fecit contentionum : 
quippe quadrienno poji Servilium Galbam annos natus 
nonapnta accufiivit* Siquidem prope ad tertiam ata^ 
tem^ficue Neflor^ vita & aBionibus pervtnit. Nam^ 
que cum Africano majore^ ut eflfiipra diBum , magnis 
contentioniius inrepublica habitis ^ pertintiit ad Ajfri" 
canum minoremy quifuit iUius adoptlone^nepos jfilius 
PaulUj qui Perfium & Macedonas debeUavit. 

Decem annis pojt confiilatum petivit Cato unfit^ 
ram. FafUgium quoddam eft hie magiftratus honorum 
omnium , 6* quodammodo omnium in republica aSio* 
num confummatio : prafulgetque cum ingenti alia au^ 
Soritdte , turn morum & vita judicio. Neque enim vel 
matrimonium ^ vel fobolis procreationem , vel quotidian 
num vi3um 9 vel convivium fi>lutum & liberum inda* 
gincy qua cujufque libido & inftitutumfity arbitrahan* 
tur preeurmittendum* Quodautem longe ex his acutius^ 
quam ex publicis &' civilibus aSionibus | mores homi* 



VITA. Lxxv 

manpirfpiclpuianm^ cufiodtm & moderaiorem , corrf 

Sonmqmy ru quis ad vobiptaus d^Serei^ am txudcra 

patria & veura injlituta y dtjignabant unum ex nobilita* 

Uj alter um tx pUbt. Ccnfores hos appellabani. Pottfias 

trot us cquum adimmdi , ftnaiu movendi cum ^ qui vi* 

torn agebai turpem & Itbidinofam. Hi ttiam pretia facri» 

fidorum Jiatuentes itiJ^Habant , aeque ex eo ordines & 

munera dijiingutbant : aUarumque rerum habet is ma^ 

gijlraius arbitrium. Quare Catonis petidonem fere no^ 

biliffimi quique & principeS fenatus premebani. Mfiua-- 

ham enim invidia patriciij quod probro affici putarent 

nobiUuaem , homirtibus novis adfummum honorcm & 

poufiaum afpiraniibus : improbi vera , fuarum libidi'" 

nam fiH ipfi confcii & morum patriorum violatof^m , 

aujkritaum ejus inexorabilem in fumma poufiate & 

triJUm verebantur futuram* Itaque coitione faSa , fe* 

ptem ab fe fkibornatos Catoni competitores in campum 

dtduxere. Hi prenf antes pUbem , bonamfpem tanquam 

pladdam quarenti & remijfam ojlendebant cenfuram. 

Contra Cato nihilo knins agebat , immo aperte pro ro^ 

firis miftttans malis , vociferanfque ^ magna lujiratione 

dvitati opus ejfe^ confulere muUitudini , ne UruJJimum , 

fi fapiant ^ fed acerrimum deligant medicum. Eum fe 

eje^& expatriciis unum Valerium Flaccum : iUo enim 

fe folo coUega fperare , luxu & mollitia , velui hydra 

txftSa aeque adufla , opera pretium faSurum : reliquos 

videre quofque molienies mak cenfuram gerere , quod 

eoSf qui gejiuri earn fine reSe , exparefcanu Atqui tarn 

eelfus crat^ & celfis dignus ducibus populus Romanus » 

ut non hbrreret urrores ejus & fuperdUum , fed mites 

illos & magnam knitatem ofkntantes repudiaree , de* 



Lxxn M. PORCH CATONIS 

fignartt autem cum Catone Fldccum , quafi non can^ 
didoium ilium unfum , fed unfonm jam & prad^ 
plenum audicns, 

Allegit igimr in f malum coUegam & amicum Lu^ 
cium Fakrium FUccum. Scnatu movit inur alios com* 
plurcs Lucium Quinuum , quifcpttm annis ante conful 
fuerat : & quod ma/oris momenti ei erat ad gloriam ^ 
Tiii Quintii , qui Philippum debetlavtrat , fratrem* 
Caufam^ cur femitorio loco cum movent^ hanc ha* 
buie. Puerum Lucius formofum fcartum perpetuo habc* 
bat in contubcmio fuo , atque in expeditionibus fuis 
p tantum tributbat ei honoris , quantum nemo fummo* 
rum amicorum ^ vel familiarium , qui circa eum erane. 
Cum jam 'provinciam obtineree proconful^ in convivio 
quodam putr juxta eum , ut folebat , accubans , inter 
ceteras blanditias , quibus per vinum facile ducebat 
eum^ tantopere jactavit fe amare eum , ut fpeSaculum 
domi^ inquitygladiaiorum , quod nunquam fpcBavi an* 
te , praurmiferim , ac currens perrexerim ad te^ quam* 
vis videre hominem avebam interfici. Lucius viciffim 
gratiam illi rependens , Nihil ^ ihquit^ u torqueat hoc^ 
ego facile medtbor* Indc unum ex damnatis rei capi* 
talis attrahi in convivium^ & HBorem cum fecuriprct* 
cep'u arcejji. Turn iterum ex fcorto quafivit , an videre 
ijium vetltt feriri fecuri : cum annuijfety imperavit prct* 
cidi homini capiu: itaqut pUriquc homines' tradunt. Ci* 
cero quoque in dialogo de feneButc jic narrantem in* 
dude Catorum. Livius autem Galium transfugam dicit 
ilium fuiffe , qui fuit interfeBus : ac Lucium non per 
liHorem J Jld fua ipfius manu^ hominem occidijje^ ea* 
que ejje in Catonis oratione fcripta. £Je3um fenatu a 



VITA. Lxxvii 

'Caiom Lucium Titus fratcr iniqtte animo ftrtns pro^ 

yocavit ad populum ^ poftulavitque ^ ut caufam profit^ 

rtt Caio not€t: quo tarn rtftrtntt ^ & txpontnu conyi'* 

vium illud , parabat infitias ire Lucius ; verum cum 

Cato fponjiont cum provocant ^ dttuHaviu Itaque mC' 

rito judicavit populus notatum* Pojha cum bidificrent 

in thtatro j praterito confularium cuneo , nmou indc 

conftdit. Ac motus hinc mifericordia populus , coc^t 

cum magna ctamore tranfin : atque ita macuUun ejus^ 

fuaitniis fieri pourai J cornxit lenivitque. Alium/ena* 

eu movit ManiUum ^ qucm omnium opinio confuUm dt* 

fignatat: quod uxorem intcrdiufuiffitinJpeHanu ofcu^ ^ 

lotus filia. Uxorem fuam ait ^ nifi magno tonitru ^ nuw 

quam compkxum fibi ttdijfe j atque per jocum dicere 

folitum fcj Jove tonantefe beatum effe. 

Jam quod Lucio , Africani fratri , equum ademerit ^ 

tnumphali viro ^ conjiavitjibi Cato invidiam : quod ea 

re videremr Sdpioni Africano infuliare, Plurimos au* 

ttmpotiffimum offendit prctcifo luxu : quern aperte ex^ 

torquere laboranti & infeSa multitudini nan poterae. 

At per ambages id agens , prxcepit , lu vefies , vehigi" 

la y omamenta midiebria , utenjilia , quorum fingula 

pluris^ quam quindecim millium aris ej/int, decuplo 

ampUus aftimarenturj quam earum rerum pretiumji^ 

lurei : voluitquc ^lUa majori cenfu ma jus tributum pen* ^ 

dererUf temofqtu in miUia cerisajfes ajjignavit^ ut in^ 

ferrent; quo .iis odjeBionibus prtjji ^ cum viderent^ ad^ 

firi3os & frugales .a paribus facultatibus minus tributi 

fcrrcy luxum deponertnu Igitur infinfos habuit , qui id 

tributi toUrabant ob luxuriam : inftnfos alia ex parte ^ 

qui luxuriam ob tributum deponebant. Pro diyitiarum 



LXxviil M. PORCH CATONIS 

enim ercptione habu valgus , fieanim ojitntatioru pro* 
hibeantur : ojkntari autcm fuptrfiuis , non neceffariis* 
Quod quidem philofophum Arijlontm ajUnt praciput 
mirari , quod tos « fuptrvacua qui pojfidcnt , potius du^ 
cant bcatos , quam illos , qui abundant neceffariis & 
utilibus. Scopas Thejalusy cum ah to petcrct amicus 
quifpiam rtm tarn ^ qua non admodum illi tfftt ufui , 
dictretqtu , nihil fc ntujfariumy vtl utilt , peterCf Atqul 
his ego f inquitf beatus & dives fum inutilibus &fu^ 
pervacaneis. Ita divitiarum admiratio , nulli affeSui 
confentanea naturaUy ex vulgari & tranflatitia opinio* 
ne introducitur, 

Verum enimvero offenjionesfloccifaciens Cato^mul* 
to erat afperior, Aquam pubUcam canalibus in privaea 
mdificia , out hortos duSam ademit. Evertit & demoli* 
tus efi ea^ qua in publicum proJeSa adijicia eranty mer* 
cedem redemturarum contraxie^ ve3igalia fummis prctiis 
locavit.U nde odium arceffivitjibigrande. AtTiti Quin^ 
tii faclio , coitione contra eumfaSa in fenatu , facrorum 
& publicorum adificiorum ut non e republica faSas lo* 
cationes induxit , concitavitque tribunorumfirocijffimos ^ 
ut Catontm adpopulum auufarent^ multamque ei cen^ 
turn viginti millium aris dicerent. Multum etiam objlre^ 
*puit ei y cum bajzlicam faceret , quam pecnnia publica 
fub curia foro adjunxit y &bajilicam Porciam appellw- 
vit. At apparet , cenfuram ejus populum mirifice compro^ 
baffe^ Siquidem cumponcret eijlatuom in cede Salutis^ 
non i'mperia infcripjit^ nee triumphum Catonis^fed 
quod rempublicam Romanam , ad pravos mores decli" 
nantem ac vergentem\ bona difciplina fanifqup injlitu* 
us & praceptis cenfor correxijfa* Quamquam & iffe 



f^ I T A. Lxxix 

MU dtriftrat cos , quos ta res dcUBabat^ dictbatquc , 

non inuUigerc eos , quod oh fiatuariorum & piSorum 

opera fibi plactrtnty cum imagines pulcherrimas fuas 

in animis fuis circumftrreQt cives. Ad eos , qui mira^^ 

hantur^ cum fiatuas multi homines obfcun haberent , 

turn non habere^ Malo^ inquit , quteri , quare nulla mea 

fiatua exjUt , qitam quare exfiet. Atquc omnino voU» 

iaijue ne laudarl quidem permittera fe bonus civ is , 

nifi hoc e republicafieru. Plurimus fuit tamen infe ipfo 

pradicando. Quippe eos , qid in vita quid titubaverantf 

max reprehendtbantur ^ diure ait folitos y immerito fe 

culpari , qui Catones non ejfent : illos autem , qui fit'- 

3a queedam Jiia imitari Jluderent inepte^finifiros Ca* 

ionts appeUaru Senatum periculojijjimis temporibus ad 

ft 9 fiau in naufragio . ad gubematorem , hfpiure , ere* 

broque abfenu fe res gravifpmas protrahere. Qua qui^ 

dem ei aliorum teftimonio comprobantur : etenim ingens 

fttii ejus in civitate vita & eloquentia & atatis gratia 

auSoritas* ^ 

Fuit item bonus pater yfuavis maritus , nee vulgaris 
in re augenda familiari. Neque id negotium traSabat , 
ut minutum & vile , pbiter tdntum & defun3orie : ita^ 
que etiam^ queecunque ex iis huic loco conveniunt, re* 
cenfenda putavu Uxorem nobiUorem , quam opulen^ 
iiorem , duxit : exiJUmanSy aque utrafque ejfe elatas & 
fuperciliofas ; verum turpitudinis ruhore obfequentiores 
viris ad bonejla fore generofas. Eum , qui liberos y vel 
conjugem y cadtret yfanSifJimis rebus dicebat affcrre ma* 
nus. Majorem laudem eJfe boni mariti^ quam magni 
fcnatoris. Neque vero Socratem veterem efftfibi ob quid* 
quam aliud admirationi , quam quod cum mulieremo* 



} 



Lxxx M. PORCH CATONIS 

rofa Jlupidifqtu Uteris perpemo vixiffit placidt 6^ c&^ 
miter. Cum uxor peperiffu ^ nulLo tarn urgently ni/ipu* 
blico , negotio impedietaiur^ quin ei infantem abluend 
& fafciis involv$nti afjiflertu lUd enim propria laSt 
nutricabatur infantem : frequertter etiam fervorumpiu* 
ros admovebat mamma ^ quo benevolos eos ex educa^ 
tionis confortio erga filium reddertu Ubi primum per 
aiaum intelligere ccepit ^ injlituit eum ipfe in Uteris ; 
Ucet fcltum fefvum Uteratorem haberct^ Chilonem nomi* 
ne J qui muleos pueros erudiebat* NoUbat autem filium ^ 
ut ipfe ait^ afervomak audire^vel aurt veUicariyfi 
tardius difuret ; nee vera ejfe tantuUe difcipUna caufa 
obflriSum fervo : verum erat ipfe ejus ludimagijier, ipfe 
legum doSor^ ipfe Umijia* Neque jaculari modo & ar^ 
mis d^pugnare atque equitare docuitfiUum^fedpugila^ 
turn etiam ^ aflum & algorem tolerare ^vortiuS'& fiu^ 
clus Jluminis nando fuperare. Hijlorias fua manu fe 
grandibus Uteris dicit confcrlpfiffe ^ ut filius difcipU^ 
nam majorum & veterum inflituta domo petere vaU" 
ret. Turpiter loqui non minus filio prafenu , quam vir^ 
ginibus VeflaUbus , cavijfe. Nunquam cum eo in bal* 
neis fuijfe : quern morem videntur Romani habuiffc 
communem. Etenim foceri una lavare defugiebant cum 
generis , denudare fe & retcgere erubefcentts : pdfl ta^ 
men , cum a Gr<zcis adaperire fe didiciffent^ traduxe^ 
ruru viciffim in Graciam , ut id iUi & cum feminisfa^ 
urcnt. Tarn prctclarum fingcrui opus ad virtutem Ca^ 
toni , & conformanti fiUum , cum refponderct JiutUum 
itUus , etiam ob indolem obtemperaret mens « fed effel 
corpus ad tolerandos labores moUius , remifit rationem 
vi3us intentiorem & aufleriorem* lUe tamen cum taU 



f^ 1 T A. yKxxt 

tarpon infignis telle virfuit , prctlidque adverfus ngtm 

Ptrftum dtctrtavit fub duu PauUo ^mUio prmdart. 

Cum vtro gladius a iBu txcujfus & madort effet manu 

dapfus , adiit cum dolorc ctrtos familiarcs fuos i qui* 

hus adjunSis , ftcU de Integra impnffiorum in hoftts. 

Ac cum longo ctriamint magnaqut vi locum vacut//n 

feciffit^ tandem invenit eum in immenfis acervis arm&» 

nun , & f /z cadaverum , tam fociorum ^ quam hofiium f 

cumulis a^eratorum : quamohrem commendavit ado* 

lefcentem PauUtis imperator. Et ipfius^ Catonis ex fiat ad 

fhum epiftoUj qua fupra modum extoUit contcntionem^ 

tfus dc gladio & curam. Pojl PauUifiliam^ Tertiam ^ 

Scipionis fororem , duxit uxorem : nee minus jamfua ^ 

quam parentis , gratia adeo nobiies nuptiasjibi adjun* 

xit. lea Catonis quidtm erga jilitun fedulitas bonum 

effeHum fortkta ejl. 

Servos multos comparabat dc manubiis. Pueros po* 

iijjimum emebat y&eos^ qui adhuc yjicut catuli & pul» 

It y educari cum difciplina & injiitui vakrent. Horum 

in alios penates ingrediebatur nemo^ niji ipfe mitttret 

eos Caio, vel uxor. Rogatus^ quid ageret Cato^ nihil ^ 

fdfi nefcire fe^ refpondebat, Servum aut facere aliquid 

dorru necejfurium iompellebat^ aut dormire. Multum 

gattdebat Cato cubantibuSj manfuetiores ducens vigitan* 

tibuSy & ad quodvis minifierium aptiores fomno refc^ 

3os. ExiJUmans autem^fervos in gravi/pma facinora 

iUabi veneris caufa , certum nummum in ancillarum 

concubititm prajinivit, aUifemime ne fe jungcret quif* 

quam. Ac primum tenuis adhuc ^ & dum fiipendia fa* 

cerUy nulla inrcj quce ad viSum pertirubat ^ morofus . 

. Scripts. R^ /f • Vol. /• f 



Lxxxn M. PJORCII CAT ON IS 

erat ^fidfizdifffmum ajfertbat , cumfervis veneris caufa 
rixari. Pofl rebus lamioribus^Ji quando epuUs amicis 
& coUegis praberee ^ illico fub ccenam loro cajligabat 
€0S 9 qui quid minifiraffent , out parajftru negligemius. 
Dijpdium perpttuo inur fervos & difiraSionem ftrue* 
bat; concordiam eorum fufpeSam habens & tinuns* 
Qui capitaUm fraudtm admifijje videbaneur^ de iis , 
Ji in fudicio fervonon capitis damnati fuijfent^fup* 
I plicium fumebat* Intentior ad quajlum , agficulturam 
Y in obkBamento potius numerabat ^ quam in fruBu, 
Emolununta autem in rebus fecuris & certis coUocans ^ 
locus paravit , aquas calidas , loca fuUonibus idonea , 
pradiuf qua pafcua haberenty & filvas nativas. Unde 
magnum compendium faciebat ^ quibiis nu Juppiur 
pojfu J ut ipje ait , nocere. Fcenore ufus ex maxime im* 
probata nautico ^ ad hunc modum: VoUbat^ ut illi ^ 
'quibus fxnerabatur pecufuam ^ multos afcifcerent fo' 
cios. Cum quinquaginta ejfent & totidem navigia ^ 
unam partem habebat Quintione injlitore liberto : qui 
una cum illis , qui mutuo acceperant pecuniam , negO'^ 
tiabatur& navigabat. Itaque non de toto periculum fub' 
ibat , fed dt exigua portione grandi lucro* Dabat mu^ 
tuo etiam fervis. Hi pueros mercabantur : quos cum 
€xercuijjent & docuijjent Catonis impenfa , anno pofi 
dijlrahebant. Multos etiam retinebat Cato y quanta ma^ 
ximo pretio licitatus alius fuerat , acceptum referenSm 
Hue filium fidhortans y rugae y viri yfed muUeris effe v/- 
duce y aliquid de fuis fortunis diminucre. lUud verofer-- 
vidius eft Catonis y quod injignem virum & divinum ad 
gloriam aufus eft appellare eum , qui in rationibus plus 
relinquaty quod adjecerit, quam quod acceperit. « 



VITA. Lxxxiii 

Eo jam fene , tegati Athcnimjium Romam advtn* 
tarunt^ Carncadcs jicadcmicus f & Diogcms^ Stoicus 
philofophus y pciitum , ut judicio fuhUvarttur popuha 
jithtnicnjis ^ quo indiSa caufa condtmnato y poftulan^ 
abus Oropiis & Sicyoniis judicibus ^ lis (xjlimata qtun^ 
gtntis iaUntis fmrau Has iUico JludioJiJIimi qtdqtu 
adoUf units adibant ^ fnqutntefqm audubant & uU^ 
brabant. Carneadis Upos praciptu^ cujus magna vis^ 
& ea vi non infcrius crat nomtn^ cum injigncs & btni* 
gnos auditons aitraxiffct^ injiar vcnti urbem/bnitu com* 
pUvit ; vulgatumquc fuit , virum Gracum ^ ad miracu^ 
lum ufque tximiumy omnia dclinitnum & aUlcicnum^ 
minim infudiffc juytntuti ardortm , ptr quern rcliqua-^ 
rum voluptatum & obUSamcntorum obliti^ quafi fu^ 
rare quodam acunji raptrtmur ad philofophiam. Cum 
ta rts uteris placeret Romanis , atque adole/ieneiam li-^ 
benur yidcrent Uteris Gracis imbui & exutkntibus viris 
uti , Cato a primo , td?i infiuxit in urbem Gracaram 
difciptinarum admiratio ^ Jlomachahatur : vtritus , nt 
juventus to convcrtera Jiudium ^ atque eloquentice glo-^ 
riam rebus gerendis & difciplina militari anuferret. Ut 
vero in urbe nomen inlrcvie horum philofophorum , ac 
primas orationes eorum clarus vir^ C. jiquilius^ cum^ 
id officii ut prajlaret , enixe pojlulajfet ipfe , in fenatu 
ejl interpretatus ; cenfuit , omnes philofopkos ab urbe 
horupa fpecie ablegandos : atque cum venijfet infenom 
turn , incufavit magijiratus^ quod legatiy qui perfua^ 
dire faciU quidvis vaUrent^ diu illicjine refponfo fe^ 
derent. Quare primo quoque tempore aliquid ejfe cenfuit 
de Ugatione Jlatuendum & decemendum , quod hi ad 
ludos /iterarios regreji^ apud Gracorum fiUos differ e^ 

f 2 



/ 



Lxxxiv M. PORCH C A TON IS 

rent J Romana auum pubts confirrufc^ ux anit ^ ad ob* 
umptrandum Icgibus & magijiratibus. 

Hoc UU , non quo offcnfus cffit Cameadi^ ( ut non* 
nuUi arbitramur) egit^ fed quod phihjhphiam in to^ 
turn , humanUaumquecmncm Gracam & litcraturam ex 
ambiuofie habtrct ludibmo. Quippt qui Socrattm quo^ 
^ue loquaccm dicat & ftditiofum fuiffc -, atqae enifum 
quovis modo tyrannidan ^ccupare , injlitutis tycrfis ma^ 
forum , rapitndo civcs & impdUndo ad contrarias It' 
gibus opinioneSm Ifocratis fcholam dcridtns , ftntfctn 
4ipud turn aie audieorts , tanquam apud inferos anibus 
ufuros & caufas di3uros, Filium a Uteris Gravis revo^ 
cans^vou ufusejl^ quam pro tanta aiate ^ ferociore ^ 
velutvaticinans &pnefagiens, infeSos difcipUnis Gr^^ 
cis amijfuros imperium Romanos. Ceurum hoc illius 
vanum apparuit malum omen ipfo tempore , quo ad re* 
rum C{Umen urbs eva(ityCum omnife Gracice erudiiioni 
& injlitutioni dediffet. Nee philofophis Grtecis modo 
trat infeftui^fed illos quoque^ qui medicinam Romte 
txerubanty habebatfufpeSos: atque audito fcilicet Hip^ 
pocraiis refponfo^ cum rex eum mercede ojlenfa multo^ 
rum talentorum acciret y nunquam daturum fe operam 
hojtibfu Grcuorum barbaris , commune hoc dicebat me» 
dicorum jusjura^ndum omnium^ monebatque filium y ut 
declinaret omnes. Sibifcriptum commentarium ejfe ^ cu" 
JUS praceptis Je famHiam agrotanrem curare , & yi3us 
rationem prafcribere : neminem unquam cibo abfiinere ^ 
alere oleribus & carne anatis, vel palumbif velleporis: 
Itvem enim hone effe & agris convenientem » nifi quod 
iUis , qui ea manducaverunt ^ multa creet inf omnia: hac 
fe mcdicina & viSu valetudinem fuam tueri | fuofque 
confervare firmos. 



VITA. Lxxxv 

CtHrum in to quldcm hand vidctur iram Dcorum 

dcvitajli : nam uxortm & filium amijit. Ipfc corporis 

falubri conJUttuicnc ac robufia firmitcr compaSus in 

longum duravii* Itaqucfcminis grandavuspcrcrcbrojun* 

gebatur^ duxiiqut juvcnem uxortm prattr/ntajttmfuam^ 

tx caufa hujufcemodi: DcfunSanxon^filiadcJpondit 

PauUi filiam ^ foronm Scipionis^ acaeleis cumpucUa^ 

qiUB commcahat ad cum occuUt , confiutudintm habt^ 

hat, Vtrwn ea res angufiis in pcnatibus , ubi nurus erat^ 

non mane^at tt3a. Ac cum mulittculam illam conum* 

tim &,audacius prater thalamum filii in cubicidum Ca^ 

tonis apparerct irmmpere ^ adoUfcens verbum quident 

nullum fecit yfed rubore perfufus , torve cam afpexit : 

qua res non fait clam fene. Utergo eos animadvert 

tit offendi^ nihil incufans^aut qucfiuSf fid progre^ 

dicns pro mortfua cum amicis ad forum ^ Salohium 

qucndam^ qui fcriba e).us fuerat , praferutm & ipfum 

profequentem alta voce appellat , rogatque , ecquidfiliam 

tlocafftt. Quo neganu ^idfe^ nifi illo confutto , faSw 

rum: Atquiego^ inquit^ commodum generum tibi in* 

veni : nifi hercU difpUceat atas* Nam cetera non efi 

conttmnmdus , verum gravis annis. Quern cum earn ctf 

ram utfufciperet , rogaret Salonius^ & quem delegiffet , 

ei dans fiiam fuam nuptui , qua ipjius cfiens effet y 

ejufque indigtra foUicitudine : nulla Cato inierpofita 

morafibi ipfi aperit pueUam peiere. Hie primunt hand 

immerito attonitus fuit eo ftrmone homo^ remotum a 

nuptiis Catonem , remotum autem a domo fe confulari 

& triumphaU exifHmans affinitau : verum ubi ftrio 

agtnum vidit , acupie conditionem Hbens. Ita defcen^ 

dcrunt in forum y aique fponfalia exumplo feure^ Dum 

£3 



Lxxxvi M. PORCH CAT ON IS 

ha ntiptm in manibus funt , Catonis Jilius , adhibitis 
neceffariis y rcquijivit dt patrc , quo fuo pcccato , vtl of' 
ftnfoy novcrcam Jibi fuptrduccret. cui Cato cxclamans^ 
Bona verba y inquit^ filu Omnia facia tua grata mihi 
funt^ ntqut^ quod qutraty quidquam kabeo :fcdplureS' 
cupio mild filios & cives patria relinqucrc tui Jimilcs. 
Hanc fcnttntiam ftrunt prius Pijiflratum ufurpajfc » 
Athmitnjium tyrannum , cum , adultisfiliis ^fccundam 
uxorcm duxijfct Argolicam Timonajfam : ex qua Jo* 
phontem & TkeJJalum fama ejl gcnitos fuiffe. Ex its 
nuptiis natus Catoni ejl fiUus , cui a matre agnomen 
Salonium reddidit. Major filius in prcetura decej/it: cu^ 
juscrebram Cato in UbrisfuiSf utegregiiviri^facit mtn^ 
tionem. Moderate autem & fapienter dicitur earn calami^ 
tatem tuliffe , nee ideo redditum in republica fegniorem* 
Neque enim , ut LucuUus pofmodum ^ & Metellus Pius^ 
tlanguit fenio adrempubUcani gerendam , munus adhuc 
fuum ducens reipublica adminijirationem i neque , ui 
ante Scipio Africanus^ ob incurrentem in gloriamfuam 
invidiam averfus a populo immutavit fe , atque vita 
reliqua finem in otio pofuit : fedjicut Dionyjio qui" 
dam fuajit , ut pro putchfrrimis exfequiis tyrannidem 
haberet , pulcherrimam feneSutiS traduSionem publica 
negotia ducens , remijfionibus & obleSationibus per 
otium utebatur ^ libros componendo 6* rus coltndo^ 

Ac varia quidem fcripta hijioriafque commentatus eft. 
Agriculture operam dedit , in juventute etiam , propter 
emolumentum* Nam duobus generibus dumtaxat qua^ 
fius aitfe ufum, agricultura & parfimonia. Tunc ope* 
ra ruftica prabebant ei obleHationem & contemplation 
nem» Scripjit quoque de re ruflica librum ^ in quo etiam 



VITA. Lxkxvii 

dt pldunus apparandisj & de condcndis pomis fcri^ 
pfit : omni in n ui exccUeref &Jingularis tjjet , tlcAo* 
rans. Qxna quoqug erai run literatior : invitabat cmm 
affidut viUisfids vicinos &finiiimos , quihufcum cifa» 
miliantas inurccderct. Cum Us vivthat hilariur^ erat'^ 
fuc juatnda confuctudo ejus & accepta , non aquaUbus 
modo , ftd juvtnibus uiam. Nempt mukarum nrum 
periius erai ^ multifque rd>us & firmonibus mtmoratu 
dignis inttrfuzrau Menfam inprimis putabat ejfc umici^ 
M concilianda aptam , ac frcqucns ilUc laudatio egre^ 
giorum virorum introduubatur ^ frcquens ctiam malo^ 
rum & improborum obliyio-: nee vituperationi eorum ^ 
vel commendaiioni , permiuebat in ^ convivium fuum 
Cato acccjfum* 

Ex publicis aSionibus ejus arbitrantur novijjimam 
Cartha^nis cxcldiumfidffe^ cuifinem faSo impofutt 
Africa/ms minor; confilio & fementia prctcipue Ca* 
to. Bellumfuit ex hujufumodi conflatum can fa. Cato 
Carthaginem & ad Majfaniffam , Numidia regem j qui 
beliwn inter fe gerebanty ad infpiciendas dijfidii cau* 
fas fuit miffus. Fuerat hie a primo amicus populi Ro* 
mani: illi^ a Scipione bello viSi , paeem apopulo Ro^ 
mono acceperanty imperiiquc ademtione & gravi vecli* 
galifiierant refrenati. Qui cum earn eivitatem^ non^ 
pro populi Romani opirnone^ offendiffet afli9am y vel 
infraSam , verum magna /uventutis fobole fiorentem ^ 
magna affuenteni opulentia » omni genere armorum 
& apparatu beUico refertam ^ qua res Pctnis non me* 
diocres fpiritus darent ; tempus exiflifnabat effe^ non 
ut res Numidia & Maffanijfce componerent & difcepta^ 
rem Romania fed y mficivitaum opprejpffent ^ antiquir 

f4 



Lxxxviii M. PORCH CATO NIS 

ius inimicam & txaurbateun » qua fupra^ quam eredi 
poffcij invaluerat^ porta ptricula ipfos iurum incur^ 
furos. Igittir proptn rtiftrfits doctdt ftnatum^ non tan^ 
ium fuptriorts cladts & vulncra Canhaginienjibus W* 
rium , quantum imprudentue, dttraxifft : acpropt effi f 
ut non infirmions eos^fed exptrdorts ad bdlum fa^ 
citndum , rtddidtrint. Nunc vera ctiam pmludia belli 
Romam agitan btUum Numidicum : paUm & fxdus 
pratexcn belli mora^dum opportuniiatem exJpeSant* 
Ad htec fertur Cato ficos Africanas , togam excu* 
iitndo , in curia confulto effudiffi: quorum cum admi* 
rartntur magnitudinem & fpeciem , dixiffe cum y qua 
has firat uUus ^ eridui navigatione a Roma diftare. 11" 
lud vero jam violentius , quod^ quacunquc dc re dicerei 
femeneiam , femper hoc addiderit : Hoc cenfeo , & Car^ 
ihaginem delendam. Contra P. Scipio , NajicadiSuSy 
perpetuo profententia diabat: -Cenfeo , Cartha^nem re^ 
Unquendam* Multa enim^ meo judicio^ cum populum 
procacitaie videret admitunum ^ & obfecundum return 
curfum atque ferociam fenatui minus diSo audicntem^ 
eotamquc rempublicam ob nimiam potentiam^ quonu^ 
iu vergerety fecum vi trahenicm , volebat hunc ecru ti* 
moHm profreno moderaiorem ^ontumacia injeSum mul* 
titudlnis : minus cenfens poUere Carthaginienfes 9 quam 
m fuperarf poffent Romanos , & plusy quam nt con^ 
ttmrurciuur. Id ipfum vero Catoni anceps vifum ^ la^ 
fcivieau populo^ & crebro ex liamia offendertti ^ urbem 
antiquitus quidcm mognam^ turn vero etiam « quod fro- 
Sa effu terumnis J fobriam imminere: quin potius mt* 
ius externos imperii efftfemel exfcindcndos j ut ita op^ 
portunius intefiinis malis medendis vacarent. Itafuf' 



y 1 T A, txxxix 

diaffe Colo dicitur ttruum & fuprtmum btUum Pu^ 

mcumm ^ffc3o belloy exuffk vita^ vaucinams dc vi- 

rOs fill finan impojimrus btUd tjftt. Hie mm qui Jem 

Jtivtms eraty fed tribunus mHitum fptcimtn in confli* 

Stibus pruJeniia & animi prabebat. Id Romam nun* 

tiatum cum ptrytniffa ad aures CatoniSf dixij/i cum 

pcrhibent: Huic modo cor foli eft, reliqui velut um-. 

bra ferunrur. Hone pradiSionem brtvi Scipiortcon^ 

fimtavit. Progtnitm Caio rtliquit unum filium ex fe* 

cunda uxorc , cut cognomen foBum Salonio diximus : 

unum eiiam ex JefunHo filio nepoum. Salonius inprce^ 

tura d/tccffit: cujus Jilius Marcus conful fide y avus Ca* 

tonis philojbphif viri virtmt & laudefua dtatc clar 

riffimi. 



xc 



NOTITIA LITERARIA 



D E 



M. PORCIO CATONE 



EX 



Jo. Alb. Fabricii Bibliotheca La^.a Jo. Aug. Ernefti 
au^ius edita T. I, lib. I, cap. IL 



M 



M. Caionis majoris atas* 



.. PoRCius Quoy antea Prifcus appellatus » 
etiam Major vulgo audit ob pronepotem Catonem 
minorem Uticenfem. Ortus municipio Tufculo , 
non minus ' egregii Imperatoris Confulifque ac 



i.LiviusXXXIX,4.Plin- 
VIJ[,a7.&XXIX, iHift. 
Cicero Bruto cap. 1 5 &c. Ne- 
pos & Plutarchas Catone 
Majore pag. 336 feq. Ere- 
centioribus Joan. Glandor* 
pius in Onomaftico Roma- 
no pag. 714 feq. ubi de gen- 
te PorciaeGellii XIII « 19 « 
& aliis fcriptoribus : Andr; 
Schottus ad Vidorem de 
viris illuftribus c. 47. Cafpar. 
Sagittarius de vita & fcriptis 
Caconis , Ennii , Pacuvii &c. 
Altenburg. 1672 , 8 ( quo in 



libro pag. 75 tabellam ge- 
nealogicam Catonum exhi- 
bet : ) Martinus Hanckius 
(in Sagittarii libro p. 106 
per typographi errorem Han- 
ferus ) Vir CI. libro utroque 
de Romanarum rerum fcri- 
ptoribus, ac Petrus BsUus 
di(ftionario Hiftorioo-Critico 
edit, fecunda! in Porcius. 
DiiTertatio fcriptoris Galli 
( Mr. Roue ) de duobus Ca- 
tonibus, Cenfore & Ucicenfi , 
de quo Hift. des ouvrages 
des Savans A. 1708, pag. 



\ 



NOT. LIT. DE M. PORCIO CATONE. xci 

Cenforisy (unde CV/z/onW quoque pafHrn dicitur ) 

quam ICti , Oratoris, ^ conditoris Hiftoriarum ac 

Philofophi nomen promeruit. Cum bello Punico fe- 

cundo ab anno, ufque feptimo decimo aetatis non 

infeiiciter pugnaflet , deque Hiipania triumphum ^ 

& multa in Rep. praedare egiffet, baud dubitavit 

magno jam oatu 3 Grscas literas in Sardinia ab £n- 

mo addifcere, nee pauca latihe fcripiit, obiitque 

tertio beilo Punico , quod ipfe fuaferat , ineunte , 

anno U. C. 604. L. Cenforino & Manilio .Coff. 

ante Chriftum natum 149, aetatis 859(1 Ciceronis 

quidem ^ & Plinii calculum fequimur: nam Livius 

XXXIX, 40 eum teftatur anno 86 adhuc caufas 

egiffe , & anno 90 Servium Galbam ad populi jii* 

diciuai adduxiffe; quod narratetiam Plutarchus in 

▼ita p. 344 feq. Confer , ii juvat , Valerium Max. 

vm,7, I. 

Liber it agricuUura. 

Jam turn CicerOnis 5 state nullum fere ex- 
fiabat fcriptum latinum , quod effet dignum le- 
dione 9 fcriptis Catonis antiquius. Cum vero plu- 

loi. Imaginem Catonis Cen- pter eloquentiain , cogno- 

forii poft Bellorium & alios mento Demofthtncm appelta. 

cxhibetJacobiGronovii Viri turn cffe teftatur Diodorus 

CI. Thefaurus Antiquitatum Sic. pag. 382 excerpc. Pei- 

Grsec. Tome III. Diverfus a refc. 

Catonibus^quosGlandorpius 3. Aurelius Vidtor c. 47. 

& Sagittarius recenfent, fuit Cicero Catone Majore c. i 

Cato Sinopenfis , cujus de & 2, & in Lucullo c. 2. 

Hicronymi Syracufani Ty- Quindilian.XII, 11. 

rannide librum allegac Athe. 4. Cicero Bruto c. 20. Pli* 

naos libro Vf. nius XXIX, i. 

2.M.CaconemhunCypro« 5. Cicero Bruto c. 18.] 



xcii NOTITIA LITERARIA 

rima , ut dixi , fcripferlt , unus hodie illius fu- 
pereft dc agriculiura , five de rebus rufiicis ad filtum 
liber , cujus meminit praeter Varronem ac Colu- 
mellam, Gelliumque, Plutarchus p. 351 , o^rm- 

* CKwdffUt (C3p« 76) Xdl rnfi^Mf h^ipnf ( Cap. 15^ 
lOi ) yiyfid^w, h Ttfrr) ^thpnyLoviAMv^f ^-ffpirrbr ^y«tf 
lut) itTiar. Plinius XI V, 4: Coionum ille primus inum» 
pho & cenfurafupra cetera injignis , magis tamen etiam" 
num claritate literarwn , pracepiifyue omnium rerum 
txpeundarum dads gtruri Romano ^ inter prima vero 
agrum colendi , illius eevi confejffione optimus ac fine 
amulo agricola. Servius ad i Georgic. Hoc etiam 
Cato aii in llbris adfilium de agricuUura , &c. Ab 
Catont omata literarum latinantm monumenta fcribit 
Valerius Maxiinus III , 4 , 6 ; & apud Ciceronem de 
fenedute c. 15 Cato ipfeloquens, ^.ri,inquit, in 
eolibro^ quern de rebus rufiicis f crip fi^ dequa (utilitate 
flercorandi) doHus Hefiodusne verbum q\ddtm fecit ^ 
cum de cultura agri fcriberet. Plinius XVI, 39 : Cato 
hominum fummus in omni ufu , de materiis hcec adji* 
cit. Producit deinde verba ex libro de re ruftica 
cap. 3 1. Infcripriones capitum non efle ab ipfo aur 
dore , reGtt vid^tur annotafle Joannes Meurfius , 
licet exftent in editione antiqua , qus prodiit Regit 
a. 1481 , fol. turn in altera ibid. a. 1499 > ^^'* ^^ ^^ 
aliis quibusdam defunt, ut in Bafileenfi anno 1 ^xi^ 
quam optims notae efTe, idem Meurfius judicata & 
in Colonienfi apud Jo. Gymnicuo) i536» 8 , & in 
Lugdunenfi apud Seb. Gryphium 1536, 8. Vid. & 
Ponteders not. ad c. i« « 



DE M. PORCIO C ATONE, xcm 
Oraiio pro Lege Oppia apud Uvium. 

Oratio Catonis pro lege Oppia adverfus L. Vale« 
rium Tribunum ^ cum Valerii refponiione legitur 
apud Livium XXXIV, % fq, ingenio Livii apte ad 
rem & perfonam Catonis exprefla. 

Suppojituia Catonis ah Annio edita. Diflicha mcratla 
alurius fcriptoris. Falerii Catonis dirce^ 

Cetera 9 quae, tanquam ex Originibus Catonis 
petita de Amiquis halite populis fragmenta, una 
cum aViis fcriptis nullius fidei vulgavit commenta-^ 
riifque iU\iftravit Joannes Annius Viterbienfis y fto- 
ms anno 14989 foL frequenter & variis locis ab 
eo tempore recufa , tanquam fpuria, quamquam Ia« 
dniis quibusdam^ quas e Catone Plinius & alii pro- 
ferunty adtextis, praefenti loco omitto. Ita dijhcha 
moralU , quae fub Dionyfii Catonis nomine circum- 
feruntur, nemo ignorat ad Catonem,de quo lo- 
quimur in praefenti, neutiquam pertinjere; non certe 
magis 9 quam Valerii Catonis diras^ de quibus fingu- 
lis diceturloco fuo. 

Catonis majoris diSio. 

Ut ad Catonem Cenibrium nofter redeat fermo, 
orationis ejus formam Ita defcribit Cicero in Bru* 
to c. 17 : jintiquior ejl hujus ftrmo , & quaidam hor^ 
ridiora verba : ita enim turn loquebantur. Id muta ^ 
quod turn ille non potu'u , 6' adde numeros ^ & aptior 
[u oratio , ipfa verba compone & quaji coagmenta p 



/^r 



\ 



* « 



XCiv NOTITIA LlTERARIA 

quod* nc Graci ^uidcm veteres faclitavcrunt : jam ne* 
mincm anteponcs CatonL Plutarchus in Catonis vita 
pag. 339: ivx^^ptf ^/A<^ ^ S'€tv)if ^ nS'W Ko) KATA^jr^ti" 

iyofviffTiKlft Upidus Jimul & gravis , jucundus & ful^ 
minans f facetus & aujlcrus^ fenuntiofus & acris. Hoc 
exemplis deinceps quibusdam confirmat, & non- 
xiuUa iplius acute di^a refert Plutarchus. 

Scripta depcrdita* 

T 

Scripta Catonis dtptrdita hsc apud Veteres com* 
memorantur : 

, Originum five Hiftoriarum ^ Annaliumve Pop. 
Romani UBri VII ^ quibus eum ultimam manum 
paucis ante mortem diebus vel meniibus impofuif- 
ie, e Cicerone conftat. Certe fenex demum illos 
fcribere inftituit, tefte Nepote cap. 3, ubi fingulo- 
rum librorum argumenta. Apud Livium quidem 
XXXIV, 5 , L. Valerius tribunus Catoni vix duo- 
dequadraginta annos nato Origines ipfius objicit. 
Sed videtur Livius eo in loco , ut fspius alibi , tri- 
buere ex ingenio fuo orationem L. Valerio , quam 
ille aliter aliamque dixerat ; ut multis jam eruditis 



6. HiftoTins vocat praeter num libris coUegere Anto- 

Nepotem Charifius lib. 2. nius Riccobonus ad calcem 

Scd AnnaUs Epitoma Livii libri de Hiftoria , & Aufonius 

lib. XLIX. Origines non fa- Popma in fragmentis Cato- 

tis plenus titulus vifus Feflo nis , de quibus ante dixi , Sc 

in Orig. Adi Voffium lib. I, in fragmentis Hiftoricorum, 

de Hiuoricis latinis cap. V. de quibus infra in Salluftio. 
Fragmenta e Catonis Origi- 



r>E M. PORCIO CAT ONE. xcV 

obfervatum , Voflio ,^«lio , atque Henrico Norifio 

Cenotaph. Pifan. difl*. i, c. i, p. 4. Laudes fuas in 

hoc opere minime praBteriifle Catonem ^ docet Plu- 

tarchus in vita p. 344,ipfe Cato manu fua defcri- 

ptum fna|oribus literis legendum filio fuo propo- 

fuit J ut domeftica exempla virtutis edifceret. Id. p. 

348«Laudat hoc opus Cicero Bruto cap. XVII. lUu- 

ftraverat oUm Seaiilius Maximus , ut e Chariiio col« 

ligitur. Fragmenta harum Originum e Grammaticis 

& aUis coUeda reperiuniur inter Fragmenta Hifto« 

ricorum yeterum , feparatim & ad calcem Salluftii 

Cortiani &c. edita. 

Dc re miluari libtr J laudatus poft alios Joan. Sa* 
risberienfi VI , 19 Policratici. Vide de hoc Catonis 
fcripto Srev'echium adVegetii lib. i, cap. 8, qui 
tzmen ^Ilitur , cum plures libros hujus argument! a 
Carone fcriptos putat , & Orationes confhndit cum 
libris; eifi & hi & ills Grscis funt ^6701, & Gel- 
lius quoque Orationem Catonis de falfis pugnis li- 
brum appellat X , 3 , & librum contra Tiberium 
Sempronium Longnm exfnlem 11, 14. 

Libn ^uaJiio/ium'EpiJiolicarum f GtWiixs VII, 10. 

EpifioUz. Plinius, Feftus, Prifciaftus &c. 

Dc OraioTt^ adfiUum. Diomedes lib. I. pag. 358. 
Quindilianus III , i : Romanorum primus^ quantum 
ego quUcm fciam , condidit aliqua in hac maarU M. 
Ca/o iUc Ccnforius. 

Oraiioncs varia (centum & quinquaginta legiflTe 
fe tcftatiir Cicero in Bruto cap. XVII.) quas ab 
adolefcentia , ut eft apud Nepotem, confecit, lau- 
datae Ciceroni , Varroni , Livio , Plutarcho in Vi- 



r 



XCVi NOT IT I A LITERARIA 

t 

ta Flaminii p. 379, Gellio, Fefto, Charifio,No* 
nio J Prifciano &C aliis. Quafdam ex his provedio- 
re state fcriptas habxtafque , Orxginibus fuis etiam 
incluferat, ut viri do(ki coliigunt ex Epitoma libri 
XLIX Liviani , atque e Livio ipfo XLV, 15, & Ci- 
cerone in Bruto. Quamplurimos accufavit^ pro fe 
ipfe caufam undequinquagies dixit. Ceterum Athe- 
nienfes cum non Graece fed per interpretem allo- 
cutus eflet', mirati funt iili^ quod interpres brevi- 
loquentiam eius vix pluribus verbis aflequi valuif** 
fet, ut refert Plutarcbus p« 343 feq. 

JDe liieris educandis. Macrobius III , 6* 

Carmen dc moribus^ liber non veriibus fcriptus, 
fed profa. Carmen enim antiquis dicebantur praece^ 
pta, leges, preces, dirs, & formulae qusevis fo<* 
lemneS) licet minime verfibus fcriptas eflent^ ut de* 
monftravi lib. 1 Bibliothecae'Graecae cap. IX, fed» 
14, Vide Gellium IX, i , & Nonium in tligantes. 

Commentarius , quo mcditur filio , fcrvis , familia* 
ribus. Plinius XXIX , i. Plutarcbus in Vita p. 3 50. 

Apophthcgmata , a fene Catone coUeSa. Cicero I 
OfHc. c. 29. Plutarch, p. 337. 

Dc M. Catone filio , Pratoru 

Filius Catonis npftri M. Cato , Praetor, ante 
patrem 7 denatus, fcripferat dt Juris difciplina li» 
bros, five Commcntarios Juris CiviliSf quorum deci« 

m 

7* Livii Epitome lib. per erat , fumtufecit^T^t^xt^ 

XLVIII : M. Porcius Catofi- tute ^us vide fis Juftinum 

ill in Pratura mortui fanus XXXlil, 2« 
ttnu'ijjimo, ut voluit , nam paiu 



Z>E M. PORCIO CATONE. xcvii 

mas quintus laudatur a PauUo ICto , in leg. 4. D« 

de Verbor. obligat. Meminit & Gellius XIII, 19. 

& Feftus in Mundus. Confer, ii placet, Jac. Oifelii 

notas ad laudatum Gellii locum. Hofce Commen- 

urios inter Catonis Cenforii fcripta perperam re- 

talerc viri dodiflimi » Popma & Riccobonus. 

Dc Catont nepote. 

M. Cato nepos, qui anno U. C. 63 S Conful 
fiiit, fcripfit & ipfe Orationcs^ quae a veteribus al- 
legantur^ & cum Orationibus proavi fubinde con- 
funduntur. Cato nepo»Me a£^ionibus ad populum » 
ne kx (ua abrogetur , Prifcian. Ill, p. 6oi. 

Dc prompoUy C atone minore , Utictnji. 

^ De Qtfaris Anti'Catonibus^ qui oppofiti erant 
laudibus Catonis, vulgo didi ^ minoris , Uticeniis, 
c]ueni Cenforii pronepotem 9 Cicero helluonem li- 
brorum appellat, ac fingulari fcripto laudibus in 
coelum extulerat, dico infra in Caefare, ubi etiam 
de Brutb , qui Caefari , ac At Augufto , qui Bruto 
refpondit. Scripferat & Catonem M. Fabius Gal«> 
]us,queni mitti fibi poftulat Cicero libro VII, Epi* 
Aola 24 ad Galium. Scipionis librum probris in 
Catonem refertum memorat Plutarchus in Catone 
minore p. 787. Nimis,ut folet, audader eruditif- 

S. Vitam ejus fcripfit Plu- ^enealogicam in Chriftianj 
Urchos p. 759 fq- Falderi amoenitatibus phi- 

9. Vide tabellam Catonum lolog. pag. 291 partis III. 

Scripu. R: -«. Vol. I. g 



xc viTi NO T. LIT. DE M. PORC. CATONE. 

fimus Bentlejus ex Horatii lib. I Oda ii tollit , 
repiignantlbus omnibus libris, an Catonis nobik U* 
turn , & pro eo reponit annt Curti. De eodem Cato- 
ne nepote accipiendus Virgilius VIII iEneid. 670 : 
ftcretofqut pios y his danum jura Catontm. Adi, fi pla- 
<cet« diflVrtationem infertam Diario Bafnagli Bello- 
vallii (Hiftoire des ouvrages des Savans) a, 1708. 
p, loi. Idem UticenfisCato materiam praebuit Trag- 
cediis duabus iniignibus, quas libenter fpedavit 
Anglia , Galliaque. Anglicx audorem^Londini'pri- 
mum edits, & deinde Hags 17 13^ 11 recufx, at« 
que ex Italica metaphrafi ab Antonio Maria Salvini 
•Florent. 1715 , 4, Germanice a Jo. Chrijtoph. Got* 
Jchtdio Lipf. 1731 » 8, & Germanica profa ab ejus 
uxorei confiat fuiiTe Jofephum Addifonium^ prae- 
flanti virum ingenio,.qui exfiindus a. 1719, 17 
Jun. At Gallicam compofuit Vtc. Defchamps PariC 
171 5, II. de qua confulendae ephemerides erudi- 
torum^Parif. 1715. Septembn pag. 17 3 feq. & Ha- 
genfes (Journal literaire) Tom. VI,pag. 510. ubi 
mentio editionis , quae Hagae repetita eft cum addi- 
ta comparatione Catonis Gallici Anglicique. De 
Addiionii Anglici Catonis Italica Metaphrafi vide 
Diarium Venetum, Giornale de' letterati d'ltalia 
Tom. XXII I p. 443 feq. 



T^ 



xcix 



MARCI TERENTII VARRONIS 

VITA 



MARTINO HANKIO 



CONSCRIPTA. 



M 



.. TerentWS Varro, C* lAcinio Gcta^ Q. 
Fabio EburnOf ConfuUbus^ Olympiadis iSC anno /, 
l/rbis 6j^y ytnundi ^8^^ ante C. M 114 natus ejim 
Euftbius in Chromcis ad Olympiadis iCC annum 1 9 
num. igoi : M. Terentius Varro philofophus & 
poeta nafcitun 

Ei patria fait Roma* Augujlinus lib. 4 di civitatc 
Da cap. I : Quod ( Farro , cumfctnicos ludos in rebus 
divinis poneret^ profedo non audoritate fua fecit ^ 
led quoniam eos, Romae natus & educatuSy in dU 
▼inis rebus invenir. 

Praceptores cum M. TuUio Cicerofu corpmunes ha^ 
tail 9 Roma quidem L. Mlium Stilonem^ Athenis au^ 
um Andochum Afcalonitam. Cicero in Bruio cap. 5(ji 
Corts (orotic^ pro lege Varia qus infcnbiturt earn 
L. i£lius fcripfit Cottae rogatu. Fuit is omoino vir 
egregius , & eques Romanus cum primis honeftus , 

g * 



c M. TER. FARRONIS 

idemque eruditiffimus & gracis Uteris , & latinis; 
antiquitatifque noftree & in inventis rebus , & in 
aSis, fcriptoruoique reterum literate peritus. Quam 
fcientiam Varro noftcr accepum ab illo , auaam- 
qve per fefe, Vir ingenio praeftans omnique do- 
arina , pluribus & illuftrioribus Uteris expUcavit; 
Sed idem iElius Stoicus effe voluit ; orator autem 
nee ftuduit unquam, nee fuit. Scribebat tamen ora- 
tiones, quas alii dicerent; ut Q. Metello F. ut Q. 
Capioni, ut Q. Pompejo Riifo : quamquam is etiam 
ipfe fcripfit eas , quJbus pro fe eft ufus , fed non 
fine iElio. His enim fcrip^is etiam ipfe interfui , 
cum effem apud iElium adolefcens , eumque audire 
perftudiofe folerem. Cap. ^i : Cum veniffem Athe- 
nas, fex menfes cum Antiocho, veteris Academi« 
noKliflimo philofopho, fiii, ftudiumque philofo- 
phia: nunquam intermiffum , a primaque adolefeen- 
tia cultum , & femper aufium , hoc rurfus fummo 
auftore & doQore renovavi. Lilr. i Academitarum 
qucifiionum , cap. 3 , ad Varronem : Ariftum ( Brutus ) 
Aihenis audivit aliquamdiu , cujus tu fratrem An- 
tiochum. Ibidem cap. 4 .' Q«i<i ? ergo , inquam , An- 
tiocho idmagis Ucuerit,noftro familian, remigra- 
re in domum veterem e nova, quam nobis in no- 
vam e veiere? Certe «nim recentiffima quaeque funt 
correSa & emendata maxime. Quamquam An- 
tiochi magifter Phllo, magnus vir,ut tu exiftimas 
ipfe, negaret in libris (quod coram etiam ex ipfo 
audiebamus) duas Academias effe. Paucis interpo' 
/r«:Mihi vero iWe {Farro), Quid eft enim, quod 
malim, quan» ex Antiocho jam pridem audita n- 



VITA. CI 

cotdari ) AuguJHnus lib. i^ dt civUate Dei » cap. j ; 
Hsc fendfTe atque docuifle Academicos veteres , 
Varro aflerit, audore Antiocho^ magiftro Cicero- 
nis & fuOy quern fane Cicero in pluribus futfie 
Stoicuniy quam veierem Academicum ^ vult videri. 

Amicinam cum codcm Cicerone^ non fuvmis modo ^ 

fed aiam vity coluit. Indicia f tint ^ cpifioUz complurts^ 

& qucejiionts Academics ^ quas ad f^arronem Cicero 

Jcripjit : dc LatinOf lingua iiirlf quorum ms- Ciceroni 

yarro dtdicaviu 

Ceurum in amicls triam Cn. Pompejum Magnum 
habuh 9 in cu/us gratiam ^ cum primum confulatunj, ^ 
M. Craffo colUga^ fufcepturns tffet^ commentarium if a* 
gogicum^anno Vrbis 68 z^ mundi^Sy^y ante C N, 
^f ccmpofuit. A. {^ellius lib* i^.^ cap. y: Cn* Pom* 
pejo coflfulatus primus cum M. Craflb defignatus 
eft. Eiim magiflratum Pompejus cuminiturus foret, 
quoniam per militis tempora fenatus habendi con« 
fulendique , rerum etiam expers urbanarum fuit^ 
M. Varronem , familiarem fuum , rogavit , uti com- 
mentarium faceret ^i(S(x,yoyy\xbv. Sic enim Varro ipfe 
appellate Ex quo difceret , qifid facere dicereque de- 
beret^ cum ienatum confuleret. 

Triumvirum atque tribunum fe fuijfe , profitetur 
ipfima in humanarum rerum lib. 2ty quern locum A. 
Gellius lib. ij, cap. fz ciiat : Ego triumvir vocatus 
a P. PorciOy tribuno plebis, non ivi audoribus 
principibus, &C vetus justenui. Item tribunus cum 
eflem , vocari neminem jufli , neque vocatum a col* 
iega parere invitum. 

In btllo 9 quod Romani ^ Pompejo imperatore ^ con^ 

g 3 



cii M TER. FARRONIS 

tra piratas , C Calpurnio Pifonc , Af, Acilio Glahrio^ 
nt y confulibus , anno Urbis 68S^ mUndi ^88^ , anu 
C, N. €5 ^fufceperunt , Grctcia clajjibus pmfuiu Varro 
Lib. I dt re rufiica , cap. S : Sed quid ego ( Scrofa ) 
ilium (^Hippocratem) voco ^d teftimonium ? Non 
hie Varro nofter, cum Corey rs efTet exercitus ac 
ctaffis, & omnes domus i?epletad eflent aegrotis ac 
funeribus, immiflb feneftris novis aquilone, & ob- 
itrudis peftilentibusyjanuaque permutata , cetera- 
que ejus generis diligentiai fuos comites aC fami* 
liam incolumes reduxit ? Irk prafationc Libri 1 1 : 
Qua de re pecuaria breviter ac fummatim percur* 
ram , ex (ermonibus npftris collatis cum iis , qui 
percuarias habuerunt in Epiro magnas, turn, cum 
piratico bello inter Delum & Siciliam^ Graeciae claf- 
iibus praeefiem. Ubi codex, quern Aufonius Popma 
edidit , pro Sicilia ^ Ciliciam uominat. Plinius lib. 3 ^ 
cap. n : Inde (a Tarento)xxxiI M. promontorium, 
quod Acran Japygiam vocant, quo longiflime in 
maria excurrit Italia. Ab eo Bafta oppidum & Hy- 
druntum , decern ac novem M, pafT. ac difcrimen 
Jonii & Adriatici maris , qua in Grseciam brevif- 
fimus tranfitus , ex adverfo Apolloniae oppidi ^ lati« 
tudine intercurrentis freti L M. non amplius. Hoc 
intervallum pedeftri continuare tranfitu pontibus 
jaftis, primum Pyrrhus , Epiri rex , cogitavit : poft 
eum M. Varro , cum clafTibus Pompeji piratico bel- 
lo praeeffet. Utrumque aliae impediere cur*. F/o- 
fus lib. 3, cap. €: Hie (^Pompejus ) difperfam toto 
mari pcitem ^ femel & in perpetuum volens exftin- 
guere^ divino quodam apparatu aggrefius eft. Quip- 



VITA. cm 

pe cum claflibus fuis^ & focialibus Rhodlorum 
abundaret , pluribirs legatis atque praefeflis utraque 
Font! & Oceant ora complexus eft. Gellius Tufco 
nan impolitus; Plotius Siculo. Gratiliiis Ligufli- 
cum finum , Pompejus Gallicum obfedit , Torquar 
tus Balearicum, Tiberius Nero Gaditanum fretum^ 
qua primum maris noftri limen aperitur : Lentulus 
Libycum , Marcellinus iEgyptiiim , Pomptji juve- 
nes Adriaticum , Varro Terentlus iEgxum & Pon- 
ticum, Pamphylium MetelIus,Aiiaticum Cxpio ; 
Ipfas Propontidis fauces Porcius Cato (ic obditis 
navibus, quafi portam obferavit. Sic per omnes 
squOris portus, linus , latebras , receffus , promon- 
toriayfreta, peninfulas, quidquid piratarum fuit^ 
quadam indagine inclufum & opprelTum eft. 

FidctUT in todcm bcllo^ Cilicia proprator a Pom^ 
pejo creams , cum polUrtt hoc extraordinario imptrio ^ 
P. Stptiminm , ad qutm trcs prions dc Latina lingua 
Ubros fcripjit y quajlorcm habuijfe* Nam lib, 4 dc lin^ 
gua Laiina cap. 3; Ut Afia, inquity (ic coelum di- 
citur modis duobiis. nam & Alia, quae non £uro« 
pa , in qua eft Syria : & Afia dicitur prioris pars 
Afiae, in qua eft Jonia, & provincia noftra Cili- 
cia. Lib. 6*, cap. 7, ad Cictrontm : Inftitutis (ex li- 
brisy quemadmodum rebus Latina nomina ciXent 
impofita ad ufum noftrum , ^ qiiibus tres fcripfi P. 
Septimio, qui mihi fuit quaeftor : tres tibi , quorum 
hie eft tertius. 

jEx hoc bcllo rojlratam ^ id efi ^ navalcm coronam^ 
(jjua donari foUbai pralio maritimoy qui primus in ho* 
fiium nav^m armatus vi tranjilivcrat ^ ut A. Gellius lib* 

84 



CIV M. TER. FJRRONIS 

6 , cap. S rtfcrt ) tribuente Pompcjo , nportaviL Plin. 
lib. y^cap. J/ .• M. Varronis^ in bibliotheca , quae 
prima in orbe ah Aiinio Pollione ex manubiis pu- 
blicata Romae eft, unius viventis poiita imago eft: 
haud fliinore , ut equidem reor , gloria y principe 
oratore & dve, ex ilia ingeniorum, quae tunc fiiit, 
iDultitudiney uni banc coronam dante^quam cum 
eidem Magnus Pompejus piratico ex bello navalem 
dedit. Lib. /(T, cap. 4: Cedunt (^militibus ^ virtuds 
injignc clarijjimumy corona^ & roftratae^'quamvis 
in duobus maximead hocaevi celebres : M. Varro- 
ne e piraticis bellis , dante Magno Pompejo ; item- 
que M. Agrippa , tribuente Caefare e Siculis , quae 
& ipfa piratica fuere. ^ 

C. Claudio Marcello j Z. Cormlio Lentulo Coff. 
anno Urbis 704, mundi j^oi , ante C. N. 47 , /am 
fexagima fepum annorum ftntx ^ cum Cafar & Pom'* 
pejus , belli civiUs auSores , de principatu certarent 9 
Pompeji proconfuUs in Hifpania legatus , L. Afranio 
& Mi Pctrejo collegis ^ trat. Vlteriortm Hifpaniam^ cui 
prcterat y cum adverfus Cafarem tueri non yaleret , /c- 
gionem fuam Cafari tradcbat , a quo dimittebatur in^ 
columis. Suetonius in Cafarc cap. 34 •* Validiifimas 
Pompeji coplas, quae Tub tribus legatis,M. Petrejo, 
& L. Afranio , & M^ Varrone in Hifpania erant , 
invafit. Eutropius lib. Cy cap. ty : Inde Hifpanias 
( Cafar) petiit. Ibi Pompeji exercitus validiffimos 
& fortiftimos , cum tribus ducibus , L. Afranio , 
M. Petrejo , M. Varrone fuperavit. Plutarckus [in 
Cafaris vita^ Hermanno Cruferio inurprete : Hinc in 

Hifpaniam cum exercitu profedus eft^ prius fta- 



VITA. cv 

mens Afranium & Varronem , Pompeji legafos ^ 
fubmovere , illiufque legiones & pro vincias redig^- 
re in poteftatem fiiam , inde in Pompejuni , nullo re- 
li&o a tergo hofie, pergere. £t quamvis in crebra 
pericula, hinc corpore infidiis circumventus, hinc 
praefertim per famem exercitus fui incurrifret^i; noa 
ante tamen infeAari , laceiTere , circumvallare de^ 
fiitit illos^quam caftris eorum & copiis eflet po« 
titus* Floras lib. 4, cap. z^ j^: Sic cirerior Hifpania 
recepta eft , nee ulterior moram fecit. Quid enim 
una poft quinque legiones ? Itaque ultro cedente 
Varrone , Gades > fretum , Oceanus , omnia felicita* 
tern Csfaris fequebantur. Malta clarius & txaSius 
cxponit hoc ipfc Julius Cafar lib. 1 dt btllo civili^ cap. 
^8 : Adventu VibuUii Rufi 9 quem a Pompejo mif* 
fuoi in Hifpaniam demonftratum eft^ Afranius & 
Petre/us & Varro , legati Pompeji , quorum unus 
tribus legionibus Hifpaniam citeriorem , alter a 
faitu Caftulonenfi ad Anam duabus legionibus , ter« 
tius ab Ana , Vettonum agrum Lufitaniamque pari 
numero legionum obtinebat ^ oiiicia inter fe par- 
tiuntur : ut Petrejus ex Lufitania per Vettones cum 
omnibus copiis ad Afranium proficifcatur; Varro 
cum iis 9 quas habebat y legionibus omnem ulte« 
rioreim Hifpaniam tueatur. Lib* 2 , cap. ly & 18 : 
M. Varro in ulteriore Hifpania initio cognitis iis 
rebus , quas funt in Italia geflae ^ diffidens Pompeja- 
Ais rebus , amiciflime de Caefare loquebatur : prae- 
occupatum (t(^ legatione ab Cn. Pompejo , teneri 
obftridum fide : neceffitudinem quidem fibi nihilo 
inincrem cum Caefare interced^re ; neque fe igao- 



cvi M. TER. yjRRONIS 

rare , quod eflet officium legati , qui. fiduciariam 
operam obtineret, qus vires fux, quae voluntas 
erga C«farem rotius provinciae. Haec omnibus fe- 
rebat fermonibus; neque fe in ullam partem mo- 
vebat. Poftea vero, cum Caefarem ad MafUliam dt- 
fiineri cognovit, copias Petreji cum exercitu Afra- 
nii efle conjundas, magna auxilia con veniiTe^ma^ 
gna jciTe in fpe atque exfpedatione , & confentire 
omnem citeriorem provindam, quaeque poftea ac- 
ciderant, de anguftiis ad llerdam rei frumentariae 
accepit; atque haec cum latius atque inflatius Afra- 
nius perfcribebat : (t, quoque ad motum fortuns 
movere coepit. Deleftum habuit tbta provincia ; 
legionibus completis duabus cohortes circiter xxx 
alariasaddidit; frumenti magnum numerum coegit, 
quod Madliienfibus, item quod Afranio Petrejoque 
mitteret ; naves longas x Gaditanis , ut facerent ^ 
imperavit ; complures praeterea Hifpali faciendas 
curavit: pecuniam omnem omniaqiie ornamenta ex 
fano Herculis in oppidum Gades contulit. Eo vi 
cohortes, praefidii caufa^ ex provincia miiit ; Ca* 
jumque Gallonium, equitem Romanum^ familiarem 
Dom^tii , qui eo procurandae hereditatis caufa ve- 
nerat mifTus a Domitio , oppido Gadibus prasfecit: 
aHbia omnia privata & publica in domum Gallo^ 
nii contulit, Ipfe habuit graves in Cxfarem concio* 
nes. Saepe ex tribunali praedicavit , adveria Caefarem 
proelia fecifle , magnum numerum ab eo militum ad 
Afranium perfugifTe. Haec fe certis nuntiis, certis 
auSoribus comperlffe. Quibus rebus perterritos ci» 
ves Romanos ejus provinciae fibi ad remp. admi- 



VITA. cvii 

mftrandam HS. cxc, & argenti pondo xx miliia, 
tntici modios cxx millia poUiceri cogiu Quas Cs« 
fariefle arnicas civitates arbitrabatur , iis graviora 
onera injungebat : qui verba atque oration^m ad« 
verfus reinp* habuifleot , eorum bona in publicum 
addicebat ; praefidiaque eo deducebat , & judicia in 
privates reddebat : provinciam ooinem in fua & 
Pompe|i verba jusjuranduni adigebat. Cognitis iis 
rebus, quae fun t gefts in citeriore Hifpania, pa<- 
rabat bellum. Ratio autem haec erat belli, ut fe cum 
duabus legionibus Gades conferrer, naves frumen- 
tumque omne ibi contineret. Provinciam enim 
omnem Cxfaris rebus favere cognoverat. In infula ^ 
frumento navibufque comparatis^ bellum duci^ 
noo difficile exiftimabat. Ibidem cap. #9 & zo : Dua- 
bus legionibus miilis in ulteriorem Hifpaniam cum 
Q* Caffio , tribuno plebis^ ipfe (Cafar) cum equiti- 
bus DC magnis itineribus progreditur; edidumque 
prsmittit, ad quam diem magiftratus principefque 
omnium civitatum fibi efle praefto Cordubs vellet. 
Quo edi£lo tota provincia pervulgato, nulla fuit 
civitaSy quin ad id tempus partem fenatus Cordu- 
bam mitteret; nullufve civis Romanus paulo no- 
tier , quin ad diem conveniret. Simul ipfe Cordu- 
bae conventus per fe portas Varroni daufit, cu- 
ftodias vigiliafque in muro turribufque dtfpofuit. 
Cohortes duas, quae Colonicae appellabantur, cum 
eo cafu veniflent, tuendi oppidi caufa, apud fe 
retinuit. lisdem diebus Carmonenfes , quae eft lon« 
ge firmiilima totius provinciae civitas , dedu6lis tri- 
bus in arcem oppidi cobortibus a Varrone praefi- 



cviii M. TER. VARRONIS 

dio, per fe cohortes ejecit y portafqiie praecluiit. Hoc 
vero magis properare Varro, ut cum legionibus 
quam primum Gades conrenderet : ne itinere aut 
transjedu intercluderetur. Tanta ac tarn fecunda in 
Caefarem voluntate provincia, progrefTo ei patilo 
longius literal a Gadibus redduntur : iimutatque co« 
gnitum fit de edido Oefaris , confenfifle Gaditanos 
principes cum tribunis cohortium « quae efient ibi 
in prsefidio , ut Gallonium ex oppido expellerent^ 
urbem infulamque Caefari fervarent. Hoc inito con- 
liiio^ denuntiaviffe Gallonio, ut fua fpohte, dum 
fine periculo liceret, excederet Gadibus. Si id non 
feciffet , fibi confilium captures. Hoc timore ad- 
du£lum Gallonium Gadibus excefiifie. His cognitis 
rebus, altera ex duabus legionibus , qus vernacula 
appellabatur , ex caftris Varronis, adftante & in- 
ipedante ipfo , figna fufiulit , fefeque Hifpalim rece- 
pit , atque in foro & porticibus fine maleficio con* 
fedit. Quod fedum adeo ejus conventus cives Ro« 
mani comprobaverunt, ut domum ad fe quifque 
hofpitio cupidifiime rtciperet. Quibus rebus per* 
territus Varro , cum , itinere con verfo y kit Italiam 
venturiim promififTeti certior a fiiis fafius eft, prae- 
clufas efle portas. Tum vero , omni intercluAis iti- 
nere , ad Caefarem mittit , paratum fe efle , legio- 
nem, cui juflerit, transdere. Ille ad eum Sex. Cae- 
farem mittit , atque huic tfansdi jubet. Transdita 
legione , Varro Cordubam ad Caefarem venit : re- 
latis ad eum publicis rationibus, cum fide, quod 
penes eum eft pecuniae , transdit , & , quod ubique 
habeat frumenti ac navium , oftendit. Dio Cajjius 



Kb. 4/1 cum narrajftt^ Pompejanis deditis^ Cafanm 
nulla re ^ contra dcdiiionis leges ^fuiffc gravem^ Gui* 
Mmo Xylandro inurpreu ^ fnbjungLt : Hoc fedum 
Cxiari baud parvum , cum ad gloriam , turn ad rem 
gerendam momentum attulit. Omnes enim Hifpa- 
niscivitates, omnefque,qui in ea erant,milites, 
quorum , praeter eos , qui in Bxtica erant , magnum 
fecum M. Terentius Varro , Pompeji legatus , mi« 
neram habebat, fibi adjunxit. 

Pofikxcj a bibliothecis comparandis atque digereti" 
dis Cafari fuit. Suetonius in Cctfare cap, 44: Biblio* 
thecas Graecas & Latinas, quas maximas poiTet, 
publicare, data M. Varroni cura comparandarum 
ac digerendarum. Ifidorus Hifpalcnfts lib. S originum 
cap, i: Rocnae primus librorum copiam advexit 
iSmilius PauUus 9 Perfe Macedonum rege device, 
deinde LucuUus e Pontica prsda. Poft hos Csfar 
dedit M. Varroni negotium , caufa maxime biblio- 
tbecs conftruendx. Primum autem Romae biblio- 
thecas publicavit 

C Julio Cctfare 111^ M. jSmilio Lepido Cojf. an^ 
no Vrbis yoj , mundi ^[904 , M. Terentius Varro M* 
Bruti proconfulis in Gallia quaflor fuiu Cicero lib.'i^ 
familiarium ^ epifi. 10 ad M* Brutum : Cum ad te tuus 
quxftor M. Varro proficifceretur , commendatione 
eum egere non putabam. Satis enim commendatum 
tibi eum arbitrabar ab ipfo more majorum ; qui, ut 
te non fugit, banc quaeflurae conjundionem libero* 
rum neceilitudini proximam voluit efTe. Sed cum 
fibi ita perfuafifTet ipfe, meas de fe accurate fcri- 
ptas literas maximum apud te pondus habituras , a 



ex M. TER^^jTRRONIS 

meque contenderet , utqtiam diligentiflime fcnbe- 
rem; malui facere, quod meus familiaris tanti fiia 
intereffe arbitraretur. Ut igitur debere me facere hoc 
intelligas; cum primum M. Terentius in forum va- 
nity ad amicitiam fe meam contulit. Deinde , ut fe 
corroboravit » dus caufa^ accefierunt , quae meam 
in ilium benevolentiam augerent: una, quod verfa- 
batur in hocftudlo,noftro,quo etiam nuncmaxime * 
deledamur ^ & cum ingenio , ut noftiy nee fine indu* 
flrja: deinde, quod mature fe contulit in focietates 
publicanorum , quod quidem nollem ; maximis enim 
damnis afFedus eft. Sed tamen^caufa communis or- 
dinis mihi commendatifUmi fecit amicitiam firmio- 
rem* Deinde verfatus in utrifque fubfelliis optima 
& fide & fama, jam ante banc commutationem 
reip. petitioni fefe dedit , honoremque honeftifli- 
mum exiftimavit fruf^um laboris fui. Hac de nojiro 
Varronc capie in ejus vita Marcus Ffrtranius Maurus^ 
Sed an Varro , quern Tidtius Bruto commendat , nofler^ 
qui mm feptuagenarius eratjfu^ritj incenum videtur. 
nam ilia quidem cetate^ qua nojier rixit^ p lures aUi 
fuerunt Marci Terentii Varrones^ de quibus infeqq. 

'A Hirtio^ C, Vibio Panfuy Coff, anno Urbis y40^ 
mundi 35)07» ^^^^ C. N, 4/ , Ccefar QSavianus AugU" 
JiuSf M. LepiduSf & M. Antonius^ triumviri^ turn 
alios multos , turn etiam Varronem nojtrum , inprimis 
Antonio (Jorf an ob Ciceronis quoque /ami liarita tern) in* 
vifum^ profcripferunt. Appianus lib. 4 de bellis civiU" 
bus^ interprete Sigifmundo Gelenio: Varro philofo-' 
phus idem & hiftoricus, miles fimul & dux proba- 
tus I ideo fortaffe , ut iniquior dominatui , profcri- 



VITA. CXI 

ptus eft, Eum familiaribus certatitn cupientibus re- 
cipere, vicitCalenus, & in villa, ad quam ex iti- 
nere Antonius di vertere folebat, eum habuit : a nuU 
lo tamen vel ipfius Varronia-, vel Caleni fervo in- 
dicatus eft. GtUius Ub. j , cap. to: £x quibus ( libris 
fuisj Varro fcribii) aliquantum , cum profcriptus ef- 
fet| direptis bibliothecis fuis non comparuifle^ 

Ctterum inter profcriptos ttiam fuit diverfus a no* 

ftro M. Tcrmtius f^arro Lucullus (anno Urbis €80^ 

munii^Syyy anu C. M 7/ , conful) quern Antonius^ 

hojUumfuomm , Bruei CaJJiique partes fecutum intere^ 

mil. Vclkjus Paterculus lib. 2, cap* yi : Non aliud 

bellum cruen tius casde clariflimoruin yirorum fuit* 

Turn Catonis iilius cecidit. Eadem Lucullum Hor- 

tenfiuinque, eminentiffimorum civium filios, fortu- 

pa abftulit. nam Varro ad ludibrium moriturus An- 

toniiydigna illc^ ac vera dd<exitu ejus magna cum 

libertate ominatus eft. Valerius Maximus lib. 4, cap. 

7, cxcmplo Romano 4: Recognofce, quoufque T, 

Volumnii conftantem erga amicum fuum cariratem 

fineulla reip. injuria evexeris: qui ortus equeftri 

loco, cum M. Lucullum familiariter coluiffet, enm- 

queM, Antonius interemiflfet , in magna fugiendi 

licentia, eifanimi amico adhaeiit; hucufque in la- 

crimas & gemitus profiifus , ut nimia pletate cau- 

fam fibi mortis arcefl^eret. 

Alius ab his duobus M. Terentius VarrOy a trlumvl* 
ris minime profcriptus , eo tempore tribunus plebis , mC" 
tuens^ nef quod Hclvio Cinna^ tribuno plebis^ anno 
Vrbis yoQ acciderat^ per nominis errorcm trucidare^ 
tuT^ edito fcripto Jignificavit ^fe non cjfe VarronemprQ* 



CXIV 



NOTITIA LITERARIA 



D E 



M. TEEIENTIO VARRONE 



E X 



lo« Alb. Fabricli BibUotheca Lat. a Jo. Aug. Ernefli 
auditts edita T« I, Lib. I, cap»VlI. 



M 



.• TerentiuS " Varroy Ronix natus eft anno 
U. C 638. Vir undecunque doftiffimus, Ciceronis & 
aliorum yirorum clariHimorum familiaris, qui^poft- 
quam tribunatii & aliis muneribus fundus fuifTet, 
& in bello civili Pompejanas partes ftrenue cona* 
tus eftet tueri , ^ mature tamen Cacfari vi6tori fe per- 
mifit, & ab eo in gratiam receptus, Bibliothecifque 
grxcis & latinis comparandis ac dingendis prefe- 
fius, in literato otio delituit, totumque fe tradi-* 
dit fcribendis libris. Septuagenario major ab Anto- 
nio ui^a cum Cicerone anno U. C 7 10 profcriptus , 
evafit quidem, attamen direptis bibliothecis fuis 

1. Terentium Sabinorum rum & Aufonium Popmam 
lingua notare moUem ^ do- in Varronis vita , ac prxci- 
cet Varro apud Macr. II, pue Martinum Hankium Ii. 
^4 Saturn, bro 2 de Rom. Rerum Scri- 

2. Vide Vertranium Mau. ptoribus cap. 6. 



NOT. LIT. DE M. TER. VARRONE. cxv 

gravem ia&uram paflus eft , etiam fcriptorutn fuo« 
rum 9 atque in his shoeyoiyytxoO, quem Cn. Pompejo 
fcripferat, ut memorat Gellius XIV, 7, Reliquum 
vitae tempus , nulla interpellante vi , totum peregit 
in literisy piurimaqpe compofiiit, ita ut ipfe duo- 
decimam annorum hebdomadam, hoc eft, feptua- 
gefimuoi & odavuni aetatis annum ingrefliis memo^ 
ret , fe feptuaginta hebdomadas Jibrorum 3 hoc eft 
libros 490 confcripfifle. E tanto 4 numero admo- 
dum pauci , neque illr integri , tanquam tabulae fr9« 
A« e naufragio ereptae, ad noftram pervenerunt 
aetatem : cujus jadurae caufam cognofcimul (at fides 
fit penes audorem) ex Naudaeanis, ubi pag. 37 
(Amftel. 170) , II.) de fatis librorum Varroniano- 
rum hoc relatum legimus : Machiavcl & Cardan one 
dUf que G regain Fll avoie fait bruler la plApart des 
ions livres des Anciens. Cefut lui^ qui fit brAlcr ton* 
its Us (Euvrts de Farron , quifuit Romanorum toga^ 
torum doSiJJimuSf ru ex ejus lib r is plagii reus pojfee 
infimulari divus Auguftinus^ quifuos libros de fiiviea^ 
U Dei totos ex Varrone defcripferat. Aliqui ncgantfa^ 
3um^ mais cela n^efipas aifi a croire; ce Pape en avoif 
Hen fait & entrepris ctautres. £t plures caufae , praeci- 
pue magnitudo & muhitudo voluminum , efle po- 
tuerunt^ cur maxima pars teniporis iniquitate interi* 
erir. Praeter fragmenta fuperfunt L de re ruJHca li^ 
hi lllj quos natus odoginta annos compofuit. In 
primo ]p(ann agriculturam explicat \ in ahero expo* 

5. Gellius III » 10. turse Rom. inprimis fcripto. 

4. Ex clar. Harlcfii Intro- rum Latinorum , Part II , 
dodione in notitiam litera- p. 167. Noriberg. 1781. 

h % 



cxvi NOT. LIT. DE M. TER. FJRRONE. 

nit de origine, dignitate & arte rei pecuariae; in 
tertio. paftiones compleditur villaticas. II. e libris 
XXIV de lingua Ladna exftant liber IV, V, & VI, 
in quibus origines ipfas verborum latinorum perfe- 
quitur, ad M. T. Ciceronem; & liber VII, VIII, 
& IX, qui funt de analogia, fed perinde, ut prio- 
res, hinc inde habent lacunas. Diem fupremum 
.obiit Varro prope aonagenarius , (anno enim odo- 
gefimo & odavo aetatis adhuc fcripfifle traditur a 
Plinio XXIX, 4.) anno Vrbis 727. ante Chriftum 
Datum 27. De Varronis aetate confer Amoldum 
Pontacum ad Chronicon Eufebii pag. 52. 



CXVII 



NOTITIA LITERARIA 



D £ 



L. COLUMELLA 



E X 



}o. Alb. Fabricii Bibliotheca Lat a Jo. Aug. Ernefii 
auftius edita T. U ^ Lib. II , cap. VIL 



CoUimeUa atas. 

JL* Junius Moderatus Columella , Gaditanus , pa« 
tfuum laudans V , 5 M. Columellam ^ iUufirihus di^ 
fcipUnis erudUum » ac diligeniiffitnum agricolain Bait* 
cm provincia^ ipfe Plinio, Palladio, Ifidoro Hifpa- 
lenfi XVII, I, aliifque faepius laudatus , fub Claudio 
Imperatore fcripfit:diverfus9 ut videtur, a Mode* 
rato Gaditano , Pythagorico , ejusdem aetatis Gr«« 
CO fcriptore fuit, Gaditanus & ipfe ; quod fatis vi» 
detur innuere ipfe V , 5 , VII, 2 , VIII , 16 , X , v« 
185 9 licet in dubio relinquit Nic. Antonius, qui 
de Columella videndus lib. i Bibl. veteris Hifpa- 
nae cap. f • Sane Pythagoricum ilium quando ap* 
peUanc five Latini fcriptores, five Grxci 9 Modera* 
turn /emper vocant , ColuauUam nunquam. Et dif- 
ficuber ab Oratore latino, tam prolixum opus phi- 
lofophici argumeniiy Greco ftilo traditum^ exfpe- 



cxviii NOT IT I A LITERARIA 

Aaveris, Meminit &. Ill, 3 , Senecs ejufque vinea- 
rum 9 & faepius Cornelii Celfi equalis fui 9 ut co- 
gnofces ex indice fcriptorum a fcriptoribus rei ru- 
fiicae laudatorum. Columellam laudavit Theodo* 
rus Beza hoc Epjgrammate ^ quod in ejus Juver 
fiilibus legitur : 

Orphta mirata eji Rhodopc faa fata canerutm ^ 
Si modo yirgilii carmina pondus lud^inu 

Tu vero J Junij Jilytjlnit rura canendo 
Pofi u ipfas urbes in tua rura Irakis. 

O Dii! quos olim nutrivii Roma Qtdriutf 
Cum tarn facundum viderit agricolam* 

Scripta^ qua txjlant. 

Dt n rufiica Ubros XII ^ ' ad Publium Sllvinum 
fcripfit, quoriUD decimus dt cuku hortorum » carmine 

I. Ex ipfo Columella con- lumellas a veteribus didtos 

ftat, opus iltud 12 libris ab fervos majores domus. CoUu 

audtore fuifTe abfolutum , m^/ifColumna. C/ntU apudve- 

Ctfi in CalTiodori divinis le- teres columella di&i fervi ma» 

dionibus cap. 28, Columel- jores domus. Lucilius XXlI: 

lam fedecim lihris per diverfas Servus neque infidus Domino ^ 
aff'icultura fpecies , eloquentem neaue inutilis cuiquaM. 

ac facundum ilUbi difertis po* Lucili columella hie Jitus Mem 
iius , tmam mper'nis accommo* trophanes^ 

dum, itaque alios libros tres Salmafio ad Solinum pag. 

Columellam ad hoc argu- ii20, alius fenfusverborutn 

mcntum fpedtantes, & li- Luciliieirevidetur^hicnem^ 

brum de arboribus una com- pe : fub hac columella , five 

putavit Caffiodorus , vel nu- ^TnAn , fitum eife Metropha- 

merum apud eum corru- nem Lucilii fervum. Gatake- 

ptum efTe fufpicemur. Obi- nis tamen II, 2O9 cinniex- 

ter de Columellae nomine pofidonem Donad probat« 

notabis Donatum , qui ad Confer quae viri doAi iad 

Phormion, II , a fcripGt , Co* Martial. II 9 90* 



JDE L. COLUMELLA. cxix 

Epico , non infeliciter fupplet Virgilii Georgica » 
Siderei vaiis refcrens prac€/fm Maronis. Reliqut pro* 
fa oratione fcripti fuot, expetente hoc Claudio Au« 
guftali adolefcente, qui etiam bortorum cuhum fi« 
mill fermone expofitum a Columella tnaluiflet. 

lubri dc gtncribus furculorum^ libro & capite fecuiW 

do Columellae memorati , baud dtverfi efle videntur 

a libro tertio, quarto & quinto hujus ipfius de 

agricultura operis, ex quo etiam nonnulla ad ve- 

tennariain pertinentia ad verbum mutuatiis eft Ve- 

getius in digeftis artis muIomedicinae,ColumellHm 

nominetenus laudaris in praef. his verbis : Ucct pro^ 

xima mtau & Pdagonio non dcfucrhy & ColumelBt 

abundavtrit diccndi facuUas : verum alius coram cum 

ruJliaB ni pracepta confcriberet ^ curas animalium Icvi 

^dmonidonc ptrfirinxit y alius omiffis Jignis caufifqut 

morborum , quafi ad doSiJfimos fcribtra ^ tarn magna 

Tti fundammta ntghxiu Conf. Hieron. Mercurialem 

IV, 1 8, Van Lea. 

Mena^us pag. 54 ad Laertium laudat Codicem 
MS. Columella Monafierii Corbejenfis, qui hodie 
in Bibliotheca S, German! de Pratis affervatur : ejus 
lediones in edit, fecunda Rufticorum Cefneriano- 
rum proferuntur. Alii tres MSS. exftant in Biblioth* 
Medicea , quartus Venetiis in Bibl. S, Marci , quin- 
tus Florentiac in Bibl. Auguftinianorum S. Galli, 
quibus duobus poftremis ufus eft Petrus Vidorius^ 
G>dice MS. Lipfienfi e Biblioth. ampliffimi Sena* 
tus ufus eft Joannes Conradus Sch^arzius. Non- 
nulla Columellae loca illuftrat Barthius Adrerf. 37, 
7; & Richardus Bradley , ProfeiTor Botanices in 

h4 



•1 



cxx NOT. LIT. DE L. COLUMELLA. 

Academta Cantabrigienii in opere eximiO| A fur- 
vey of the ancient Husbandry and gardenings col- 
leded from Gito» Varro, Columella, Virgilius^ 
Lond. 1715, 8. item Vir dodiis in ObC Mifc. Dor* 
viUianis Vol. VII, T» i. item Polenus in Epiftolis. 

Scripia deptrdiia. 

Cetera Columellae fcripta » uti quod adverfus 
Aftrologos compofuifle fe ait lib. XI , c. i , una 
cum alio opere 1 in quo agere conftituerat de lu* 
firationum ceterorumque facrificiorum » quae pro 
frugibus fiunt , more prifcis ufurpato , ad noi non 
pervenerunt. Neque certum eft, an hoc alterum a 
Columella unquam editum fuerit. Vide lib. z. cap# 
ult in fine. 



CXXI 



NOTITIA LITERARIA 



D E 



P A L L A D I O 



EX 



Ip. Alb. Fabricii Bibliotheca Lat. a Jo. Aug. Ernefti ' 
auSius edita T. IK y Lib. HI ^ cap. IV. 



1: AiXADius Rutilius Taurus (Volaterrano Scau* 
rus) ^milianus, ' rir illuftris» & Grsce dodus. 



I. In Codd. ant dicitur 
PalUuUus Rumliu'y v. Barth. 
ad Rodliam 1 , 208. ^mi- 
liamtm inter audores proba- 
biles rei Georgics laudat 
Cailiodorus capw a8 divin. 
lection. Memoratur etiam 
Ifidoro Hifpalenfi XVII , i 
Originuni. Ceterum notior 
& hie fcriptor nomine Pal* 
ladit , ac diverfus eife vide- 
tur a Pailadio rhaort^ qui 
fiater a Symmacho dicitur , 
& cujus pompam atque fa- 
cnndiam celebrat idem, at- 
que Sidonius ApoUinaris V« 
£p. ID. Foit etiam PMadius 
mtdicus^ Alexandrinus, Ga* 
leno junior y qui Grsece fcri- 
pfit in quosdam libros Hip- 
pocratis. Alius PallaSus Ja^ 
phtfta Mcthonaus , Palladii fi. 



lias, fuh Confiantino Imp. 
celeber , tefte Suida , qat 
fcripta ejus commemorat*' 
i)lius PaUadius vitae Chryfo* 
£Dmi & Hiftoriae Laufiacas 
(criptor, ad quem haud du. 
bie referendus liber de Gen. 
tibus Indias & Brachmani- 
bos , quem fub Palladii no. 
mine vulgavit Eduardus Bid 
faeus f & fine audtoris nomi« 
neante Biflaeum, quod hunc 
fugit , Joachimus Camerarius 
^tu^, in libello Gnomi* 
CO, dequo vid. lib. 2 BibL 
Graecae c. 11. $ 6. Omitto 
Palladium, cujus Epiftola ad 
Epiphanium , Ancorato Epi- 
phanii prasmittitur. Fuit & 
PaUadius quidam curfor 
Theodofii Junioris , cujus 
mencio apud Socratem VII ^ 



1 



cxxii NOTITIA LITERARIA 

patria, ut videtur, Romanus, et(i fundorum fua- 
rum in Sardinia^ in territorio Neapolitano, men- 
tionem facit lib. 4 , p. 578 edit. Commelin. Scri« 
pfit poft Apulejum^ cujus teftimonio femel utitur; 
non itaque fub Hadriano y ut perperam affirmat Lud. 
Vives libro tertio operis dodlilimi de tradendis di» 
fciplinis. Scripfity inqaam, diftione fimplici, nee 
ineleganti tamen ^ de Re Rujlica libros XIV^ quo- 
rum primus prscepta rei rufticac varia comple£ti« 
tur, fecundus ufque ad tertium decimum iingulis 
libris fingulorum menfium operas rufticas explicate 
initium faciens a Januario. Ultimus denique ad Pct^ 
Jiphilum 9 ^ quern virum do&iffimum vocat , & cui 



19 &c. Noftrum porro, de 
quo jam agitnus, Palladium 
ab aliis Paludium^^b ali» 

' RutUium Palladianum didtutn 
reperio. Plures Tauri nomi- 
ne daros refert Colomefius 
pag* 240 Opufc. Apud Lab. 
beum vero pag. 198 Biblio* 
thecae novae MIT. vitiofe^ni 
fallor, nofter vocatur Palla« 

,dius Rutilius Pauius Rmu 
tius. Vol. I. Palladios alios 
ultra quinquaginta recenfui 
lib. V Bibl. Graecx cap. 32, 
Volum. IX , pag. 10 leq. 
u1)i de Palladio Graeco Hi- 
flor. Lauf. fcrlptorc. add. 
Profopogr. Cod. Theod. 

2. Incertum , cuinam Pafi- 
philo libros fuos infcribat 
Palladius. Pafiphili philofo- 
phi, qui a C. 371 fub Va- 
IcnCe tortus , mendo ap. Am- 



mian. XXTX, 1. Ad Pafi- 
philum eft leg. 8 Cod. Theo- 
doC de Jurisdidtione,01ybrio 
& Probino Cofl*. a C. 395 > 
quern Valef. ad Amm. 1. c. 
pucat eife Palladii amicum. 
Epiftola , quae libro tertio de- 
cimo fubjicitur , toti opert 
praemittenda yidebatur Jo. 
Conrado Schwartz, qui no- 
yarn Palladii editionem pa. 
rabat. \ride e}us Epiftolam ad 
virum nobiliffimum Gott- 
frid. Thomafium, infertam 
Adtis Eruditorum Germanice 
editis Tom. 2 , pag. 342 feq. 
Sic notum eft, in antiquis 
Geltii editionibus Epiftolam^ 
quam toti operi GeUius prae« 
miferat , ad calcem rejedam 
kgi. Sed ei Gefnerus non pa* 
nit. re<^. 



D E PALLADIO. cxxiu 

faperiores quoque infcripfit libros , agit de infitio- 
ne, verfibus hexametris &S pentametris. Priores li- 
bri rredecim , ut ipfius audoris verbis utar, funt 
NtcfiriBi numeris , nee ApolUnis amntfiutnits. 
Prodiit hoc agricotare Palbdii opus fspius cum Al- 
di Manutii commentario de dierum geoeribus apud 
Palladium, & cum Catonij, Varronis & Columel- 
lae fcripds ejufdem argumenri, caftigatum & illu- 
ftratum a Petro Vidorio atque Hieronymo Com- 
meiino, Phitippo Beroaldo, & pluribus aliis in edi- 
Done Rufticorum Cefneriana. Vidt (|use fiipra di£ta 
funt. Commeliniaoa Palladii editio cum Mf. collata 
exftat in BibK Leidenii. Eft & Erfurti in Bibl Cot- 
legii Amploniani Codex membranaceus, cujus col- 
\sAo novas Rufticorum editioni addita eft. 



CXXIV 



NOTITIA LITERARIA 



D£ 



VEGETIO RENATO 



£ X 



Jo. Alb. Fabridi BiUiotheca Lat. a Jo. Aug. Emefti 
audius edita T. Ill, Lib. UI, cap. XUI. 



■** 



JfcjXSTANT fub rcgeni nomine , ( non Fiavli , fed 
Publii Vcguii ) artis Veterinariae ^ five Digcfhrum 
artis Mulomedicinm Libri IV, ipfo thulo Digeftorum 
indicante ^ efie haec coUedanea , five ab ipfo Ve- 
getio 9 five ab alio , qui Vegetianis alia adderer. 
Primum hi libri BafiL 1 5 18 , 4. editi funt per Job. 
^ Fabrum Emmeum , typographum Juliacenfem , 



I. Vetertna animalia di- 
cuntur ad vefturam idonea, 
veluci vcBerina vel vehenina , 
equi , afini , muli, quos gttU" 
ris veterini nomine com pie- 
ditur PUn. VIII , 42. Hift. 
& XI , 46 9 & veterina pe- 
cori opponic X, 73. Vide 
Feftum , *Nonhimque. Lu- 
cretius V, 888 : 



Ne forte ex homine & ve^ 

ierirto femine equorum 
Confieri credas Ctntaurot 

pojfe. — 
2. In Merklini Lindenio 
renovato p. 1037, male vo- 
cari videas Jo. Febrium : apud 
Voffium p. 79 'de Philofo- 
phia perperam legitur Jac^ 
Fabfu Idem ait, fe accepifTe^ 



NOT. LIT. DE FEGETIO. cxxv 

cum praef. Hermanni Comitis Nuenarii , pracpofiti 
primariae sdis Colonienfis^ad Ferdinandum Hun* 
garias & Bohemiae Regem : quae editio cum notis 
MC fuit in Bibl. Almeloyeenii : item cum anri* 
quiffimo Corbejenfi & optimae nots codice, lite* 
ris uncialibus exarato ( licet lacunis hinc inde de- 
formato) collata in Gudiana. 

Prodiit deinde Vegetius e pluribus codicibus ca- 
fiigatuS) curante Samhuco^'SdSA. 1574, 4. Ab illo 
tempore ^ quod quidem repererimus , editus hie li« 
ber non eft^ donee Jo. Mattluas Gcfncrus ad recen- 
feodum hoc opufculum induci fe paflus eft , partim 
per infignem ilium locum ^ qui e Columellas libris 
de Re Ruft. repetitus, in eo reperitur, partim per 
largam Bicultatem librorum fcriptorum & excer- 
ptoruffl e libris fcriptis , ei oblatorum , fi eum li- 
bram addere Corpori Scriptorum de Re Ruftica 
▼ellet Itaque fecit : ei fubjecit varietatem lefiionis 
e libris illis colledam , admixtis fuis notulis, de MfL 
▼• praef, Gefneri ad Scrip. R, R. %. XL Locum 
Columellae ilium infignem jam comparaverat cum 
libris Columellae & opem mutuam fibi prsftare 
utriuique libros juflerat Morgagni in Epift. 3, 

Novam opens editionem molitus eft Cajp. Bar-' 
iholinus^ Thorns filius, cum fuis & Jo. Rhodii no- 
tis : ejufque jam primum folium fpeciminis loco 

libros illoa Londini apud num. 115, video memorari 

vinim dodtum exftare Mstos Vegecium de re Veterinaria 

alteraque parte audtiores. In editis audHorem & emonda- 

Catalogo librorum Mfl*. If. , tiorem. 
Voflii lA^er Codices latinos 



cxxvi NOT. LIT.J)£ FEGETIO. 

typis exfcriptum eft , una cum dedicatione ad lU 
luftrim Virum Ant. Magliabechium. Jo, Rhodius ia 
Lexico Scriboniano p. 369 promifit ^ fe GargiUi . 
Martialis Veterinarii nondum editi fragmentum cum 
Publio Vegetio emendatiore editurum : interea mul- 
ta Vegetii mulomedici loca emendavit notis ad 
eundem Scribonium. Vegetium de mulomedicina , 
nee minus Chtronis Centauri , Abfyrti & CI. He- 
merotis de arte Veterinaria LIbros X, & Oliverii 
Neapolitan! Librum de equis , MQ fervabat Norim* 
bergae Gottfridus Thomaiius. 



CXXVII 



CHRISTIANI SCHCETTGENII 



D E 



GARGILIO MARTIALE 



BREVIS DISSERTATIO. 



G 



uEtas GargiUL 



AKMUUS MIrtialis quo tempore vixerit , 
docet Lampridus in Alexandro Severo c. 37, qui 
tjus umporis Jzriptonm vocat, Vopifcus autem in 
Probo c« X 9 liter Suetonium Tranquillum & Ju-* 
liuoi C^pitoliaim collocat. Incidit igitur stas ip(iu$ 
in feculuxn 111 a nato Chrifto. Proinde nefcio « 
^uid in mMtea venerit Servio , qui verba VirgHii 
explicans, ubi materiam de arboribus t^ngens his 
verbis utitur , Ceorg. 4, 147: 

Vtrum hxtc ipfe equidem fpatiis exclufus iniqnis 

PmureOj atqit aliis poji commtmorandd- nlinquo. 

hxc addit : GirgUium ManiaUm fignificat. Quo- 

modo enim Virgilius talem indigitare poteil , qui 

tribus poft feciilis demum in lucem prodiit ? Vo- 

lehat forfe fcrbere, illud., quod aliis poeta^reli- 

guir, Gargiliuir Martialem poft tria fecula demum 

ex/ecurum effe. Horatius equidem Epift. i , 7, G^rgi- 

lium quendam venatorem rider ^ qui feras pecunia 

coemtas mulo impofuerat^ & per forum vexerat^ 



cxxviii NOIITIA LITERARIA 

pt eas ipfe cepiiTe videretur, Sed ilium non credo 
hue pertinere. Si enim aurei feculi fcriptor eflet 
Gargilius Martialis , Coluftiella , diligens rei rufti- 
cs fcriptor, ilium non prsteriiflet , fed, quod de 
aliis fecit , in ufum fuum convertiflet. Jam vero 
Gargilius nofter a Palladio demum allegatur , & a 
nemine , qui Palladio eft antiquior , adeoque fecu* 
lum y quod ipli adfcripfimus » optime convenit. 
Quis autem fuerit , quae patria , quas dignitates or- 
naverity nemo veterum ' tradidit. 

Scripju I. Hifloriam Augt^am. 

Ex operibus notior eft » qus tunc quidem ela- 
boravit, injuria vero temporum nobis invidit. Pri- 
mo loco fcripta ejus hiftorica tangenda funt , quie 
fcilicet ad res geftas Imperatorum lom^norum il* 
luftrandas memoriae prodidir. Tef:is eft Lampri- 
dius^quiyCum frugalitatem Alexardri Severi nie» 
morat , omniaque ipfi ad modum & rationem prae* 
bita fiiifle tradit,ad Gargilium Martialem provo* 
cat 9 illorum temporum fcriptorem» qui haec fingu- 
latim perfecutus fit. Clarius id prohat locus Vopifci 
in Probo , qui ilium non optimis , fed tamen veris 
fcriptoribus adnumerat. Verba ejus laec funt : Et mi^ 
Id quidem idanimifuit^ non ut SaUufios , Livios^^ Tar 
citos , Trogos f atquc omncs diftrtijJiaLOS imitartr viros 
in vita principum & tcmporibus dijfirtndis , ftd Ma* 
rium Maximum , Suttonium Tranmillum , Fabium 
Marceliinum ^ Gargilium Martiakm , Julium Capitoli" 
mim , ^lium Lampridium , uurofjut , qui hac & talia 
non tarn difcric^ quam vtrcy mcmom tradidcmnh 



D& CARGIUO MARTULE. cxxix 

//. De kortis. 

m 

Porro ipfum ad horticulturam animum applt* 

tmffe teftes habemus xrts. Servium jam audivimus* 

Palladius duodecies ad ipfum provocat , & loca fa- 

dli negotio aflTerri polTent, fed nihil tx iifdem 

ampltus y quam quae jam dixi , confpicitun Ter« 

lius eft Cafliotlorus ^ qui c. z8 Divinarum Ledio- 

num hoc ipfum elogio ma^at : Quod Ji hujus ftu-- 

dii rtquirantur auSores , de konis fcripjit pulcherri^ 

me Gargiiius Mafdalis , qui & nutrimtnta oUrum , 

& virtutts coram diligtnttr txpofuit , ut ex illiuf 

commenidrii IcSiom , prafianu Domino , unufquif" 

que & foiurari vaUaij & fanari. Neque de folis ole- 

ribus commentatus eft Gargiiius ^ fed de tdta hoN 

ticuJrura; nam ipfum de amygdalis, nucibus, ci- 

trOf ficu, cerafoy & alas hujufmodi ffuf^ibus agen* 

tern cirat Palladius. Ceterum Cafpar Barthius , Cri- 

tfeus non incelebris , Adverf. 38 ,4 , librum de Ar« 

boribus, qui Columellx adfcribitur»Gargilxo Mar* 

tiali tribuit, ejufque rei caufas in Commentario 

dedubus Scriptoribus fe difieruifle tradif. Commen* 

tarii vero illi lucem publicam nondum adfpexe-^ 

runt. Quscunque vero fint rationes Barthianae, 

ego contra Yatibhem habeo non contemnendam ^ 

quae librum laudatum Columellae vindicat. Tefti« 

monium fcilicet Palladii , qui Columellam bis citat ^ 

quae in libro de Arboribus inveniuntur. Prior lo« 

cus ezftat in Februario , tit 10 : Ulmos Columella di'^ 

at feminario deben nuiriri. Hxc exftant libri jam 

didi c. 1 6. Alter in Odobri, tit. 3 : j4j[ferie auttm 

CobuntUa , txplorari fcecunditatem vitium uno anno 

Script. R. R. Vol. I. x 



cxxx NOT. LIT. DE GARG. MJRTIALE. 

non pojfc^ fedquaiuon Inv6nies hsc libro de arbo- 
ribus c» 2. 

///. Dc re Fcterinaria. 

Tandem de re Veterinaria five Medicina anioia- 
liutn fcripiifle hunc noftrum , ex antiquis nemo 
equidem memorat : fragmentum tamen, quod nunc 
edimus, illud fatis fuperque teftatur. Et credibile 
eft 9 ipfiim de univerta re ruftica five oeconomica 
fcripfifle , quia duas has partes illius non poArelnas 
attigit. Petrus Vidorius teftatur in praefatione ad 
Catonem , Varronem &Columellam, in codicis ma- 
nu exarati , quo ad hos fcrlptores reftituendos ufus 
eft, infcriptione, Gargilit Martialis quoque no« 
men adfuifte^ quamvis ipfiim opus defiierit. Idem 
autem fragmentum, quod nunc damus, habuit etiam 
Jo. Rhodius, illiufque edendi fpem fecerat in Lexi- 
CO Scriboniano p. 367 ; implevifle autem non con- 
ftat. Primus igitur illud typis publicisnunc edo, 
idque ex codice bibliothecae Lugduno-Batavse , 
ex quo in meos ufiis olim defcribi curavit vir 
celeberrimus Jacobus Perizonius. Scriptum aiitem 
eft exemplum Lugdunenfe manu recentiore anno 
C1DI3XXXVII nono 0£)obris , ex exemplari mo- 
nafterii Corbejenfis depfomtifm, quod tunc tempo- 
ris Colonias apud S, Pantaleonis depofitum erat , 
prout fub finem adfcriptum legitur. Librarium ha- 
buit non optimum : quare Medici & Critici eruditi 
manum exfpeSat , qui Vegetio & Hippiauicis grae- 
CIS adhibitis loca depravata reftituat. 



cxXxi 

INDEX 

E D I T I O N U M 

REI RUSTICiE SCRIPTORUM 

AUCTIOR GeSNERIANO ET IN 
V wETATES DIGESTUS. 



ETAS I N A TALIS 1470 — 151) 

4 Jmfiuuama principe, f. Feneta T a Georgio Merula curata, quas 
fere regnat per hanc setatem in Venetis & Rggunjibus^ 
Sed ledtonem corretftiorem reddidit Bononienfis I 
VYvL'Seroaldi^ dein repetica. Eafdem fecuta eft Pa- 
lifma Afctnfii 151 3. 

147O Edicio princeps. Vtfutus^ ^oVptrlfic.Jenfonum.CsLf' 
to, Varro, Columella, Palladius. Tres priores re- 
cenfuit Georgius Merula Alexandrinus ; Falladiooi 
Franc. Collucia^ Venetus. 

1472 Vtneia II. foi. Af. Caiq , Af . 7. Varro , £. /i^/i. A^- 
derat. Columella , Palladius Rutilius Taurus jEmlia'. 
nus de re ruftica^ Fenetiis^ Nicolao Throno Duce Vt- 
netiarum inclyto , opera & impenfa Nicolai Jenfon. — 
Repedtio ed. 1470. Eft in bibliotheca pu^Hca No- 
ribergenfi , unde utendam accepit cl. Gemerus. £x- 
ftat edam in bibliotheca Eledorali DreCdenfi , ex: 
the(aoris illaftriff. Bunavii. Ufus eft etiam in fua 
edidone Jul Pontedera. 
1482 Reps I , fol. opera & impenfis Bartbolomei Bottonif. 
alias Brufihii Regienfis. Cato, Varrg, ColumeUay 
^aUadius. In ea legas hoc odaftichpn : 

Priporum qidcunqut fludet. monumerua doceri , 
Terrarum & cidtus , arma Deofque fimul^ 



cxxxn INDEX 

Hos Ugat antiquos Varrortem , eumque CatonU 
Scripta, Coluntcllam^ Palladiumquc legat. 

Rura canunt^ rurifque Deas: his vita maglftris 
Defuevit qiurna pellerc glands famem, 

ImprtJJu Refill nupcr volumina quorum 
Optimc Bottonus nomine Bartholomaus. 
Exftat, Fabricio tefte , Hieron. Commelini manu paf- 
fim annotata, in biblioth. publica Academiae Frane- 
queranae. Ufus ejus lei^tionibus Roma fibi miffis Jul. 
Pontedera : quas nonnunquam di^erfas efle ab aiiis 
omnibus, apparet Cat. 5,1. 
1494 Bonofda I, £. Beroaldi , fol. Opera Agricolationum : 
Columella : Varronis ; Catonifque : nee non Palladii : 
cum excriptionihus. D. Philippi Beroaldi , & Comment' 
tariis qua in aliis imprejjionibus non exftant, — In ad« 
verfa dtuio pagina legitur prxfatio Georgii Alexan- 
drini, infcripta Petro Priolo, M. filio Veneto, ( Enar- 
radonibus prifcarum vocum praemifla ) turn fe« 
quitur brevior ep. Phil^ Qeroaldi : cujus finis hie eft : 
Hojce uno volumine connexos huperrime imprejjit Be« 
nedidus Bibliopole Bononienfis caftigatius limatiufque , 
quam priores imprejfores faHitaverint : Additis nonpau* 
CIS appendiculis : quod veluti illicium emptori Jit : eum- 
que faciat empturientem magis. ' Qtddqutd id efi^ le&or 
candide quafo honi confulito. — Inverfo autehi otdi- 
tie« quern titulus habet^ poft enarrationes vocum, 
fe excipfunt, Cato, Varro, Columella, Palladius. 
-* Sub finem Varronis & ColumeHae nomen imprefTo- 
ris legitur: poft Palladium vero amplius : Opera agri* 
colationum : Columella : Varronis: Catonifque : nee non 
Palladii: cum excriptionihiu. D. Philippi Beroaldi: 
& commentariis qua in aliis unprejjionibus non exjlant, 
Imprejfa Bonon, Impenfis BenediBi hefhris bononienfis, 
MCCCCLXXXXllIL XIII. calen. oSlob. Joane Ben- 
tiuo It, reip, bono habenas falic'uer moderante, Sequitur 
regiftrum plagarum & carmen duplex ad Ledorem 
& impreflbrem. — Exftat in bibl. Archipalatina 
Mannhemii , & Lipfiae in bibl. Paulina. Confendt Cum 
Jenfoniana , fed eft corredtior ; v. Goetzii Memorab. 
Bibl. Drefd. P. II , p. 73. ' 
1496 Feneta III , Fol. Cato , Varro , Columella , Palladtus. 
£t haec eft repetitio Jenfonianse. Habebat Fabricius« 



E D IT 1 O N V M. cxxxiii 

Repi II , foL impeniis Dionyfit Senoehi Regienfis ^ 
imperante divo Hercule Eften. Cato, Varro', Colu- 
mella, PalladiaSy ex Jenfcyiiana recufu Eft.Lip(ia& 
in bibtiocheca Paulina. Fuit quoque in bibliotheca 
Boifiana n. 2837. 

ihid, fol. apud Franc. Ma^alum^ Cato, Varro^ Com 
himella, Palladius. Memoratur Gefnero ex Ikeris 
Fabricti. Sed dubitatur ds ea , uti & de fbperiori 
Veneca ; vid. ad ed. feq« 
Sononut II ^ fol; per Benedidtum ( HeAtrem) Cdv^ 



mella , Varra, Cato , Palladius^ Ex Catalogo Hul- 

fiano T. I,p. ro8. n. 1848. — Qtiatuor igitur ^ inqilit 

Gefiieros, Ji ifia omnts vera funt , quod vthtmenter mi-- 

TtTj edittones eodcm anno in Italia faiUt, Cructm tri- 

bus appofiu^ (fc. Veneta&, Regtenfi Franc. Mazali, 

& huic BononienG ) fint injuria^ fpero , commemoran-' 

wnu Poteft fieri ^ut fueum fecerint bibliopoUt, Gefneri 

fententiae fubfcribit cl. Lengnich in Reytrsegen zur 

Kenntnifs fekener und merkwiirdiger Biicher T^ II, 

p. 62 (q. fed is, quod ad Bononienfem banc, anni 

confiifionem fufpicatur , ab ea ortam , qui Catalo* 

gum bibiiothecas Hulfianas confeceric, eandemque 

efle cum {uperiori Bononienft ait. 1494. 

1498 Rt^U ^ fol. Cato, Varro ) Columelia , PaHadtus. 
apud Dionyf. Bertoehium. ka Gefneru$ ex Uteris Fa- 
bricii. Sed Bunemaonus^ Marchandius . & poft eos 
Maittarius, ex bibliothecaJVlenarf. bibliopotam ci- 
tant Franc Ma^aUm. Unde forte eiE anni confufio- 
ne, orta fit edttio Regienfiii 1496 apud eundem 
bibKopoIam. Memoratur & in Cat. Philippeo y cum 
literis capitalibus depiiflis. vid. Lengnich L c. p. 63. 
Textum habet J[enfbnianae. 

1499 ^^'' l'^> ^^^* ^ndpenfis^ Franciici Ma^li^ imperan- 
te divo Hercule Bften. Cato, Varro, Columella, 
Palladius. Elt in bibliotheca Drefdenfi, & Acade- 
mic Jenenfis. Gefherus eam tradavit , cui videba- 
tur nihil differie Aift in fphahnatis aBonon. 1494, 
adeoque & a Jenfbniana. 

15041 Sonofua III, fol. Cato> Varro, Columella, PaHa- 
diw. ap* ZVlaitcar. T. 11 , p. 16& Ea ufus eft La^ Mar. 
finus. Ad Jenfonianam exprefla. 

^Vi P^rifina I> foU apud Afanfim. Cato, V^rra, Ga» 

i 3 



cxxxiv INDEX 

lum^a 9 Palladius. Schoettgenius negat fe in ea quid- 
qtram diverfi ab ante edia^ obfervaiTe. 
f,l. &a. 4. Columellac de cultnra hortorum Carmen. Sub- 
fcriptio : Etfic eft finis , per me Jacohum de Breda, Un- 
de patet efTe Daventriae editum. Literae funt Gothics. 
Habet Freytagius Conful NumburgenGs. Cofifentic 
plane cum ed. Jenfoni 1472, Bononienfi 14949 & 
Regi'enfibus 1496 •& 1499* 

I JETAS II ALDINA 1513 — 1536. 

qua textus cum Cod. Jucundt Veronenfis coUatus in Me- 
dina I » praeivit ceteris fere ofainibus : Juntinis y quas 
curavit Kic. AngeUus 1515& 1521; Parifinis, novas 
Afeenfii 1529, illifque 1533 & i53^> Bafilientibus 
Adzmi Petri 1521, & Jo. Hervagii 153c; & Lugdu- 
nenfi £ Gryphiafutl^ 153^; Colonienu Jo. Gymnu 
ci I ^36. P. Vegetius de Ittulo- Medic, primum editus 
eft Bafil. 1 528. 

1 51 3 Veneu IV, f. Aldina I, 8. in aedibus Aldi & An- 
> drese Soceri. Libri de re ruftica , M. Catonis , M. 

Terentii Varronis , L. Junii Moderati Columellas , 
Falladii. — In Columella quidem Librum de arbo. 
sibus, antea Libris ad Silvinum infertum, ad mentem 
Jucundi Veronenfis exemit Aldus, & in fine totius 
opens imprimendum curavit, & ordinis librorum 
novi rationem reddidit. Raram vero banc editio* 
nem, de qua dubitabat Gefnenis, defcribit Frey- 
tag Adpar. lit P. II, p. 1336* Memoratur & in ca* 
talogo Hulfiano n. 4072. 

1 5 14 ibid. 8. apud eundem : Cato, Varro, Columella, 
Palladius. Hujus anni exempla non raro in biblio- 
thecis reperiuntur. 

■ * A ldina^ foL min. Operum Vanonis, (in iifque de 
R. R.) cum Fefto & Nonio. 

N. 'Aldina , 4. M. Catonis de re ruftica. 

Aldina, 4. Palladii de R. R. 

15x5 Floremia^ LJuntina I, A^. Angetil^ 8 mai. opera & 
imprefla (ficfiriptum) Philippi /i»3/«. Libri de:re 
ruftica (Cato , Varro , Columella, Palladius ) a Nic. 
Angelio nuper maxima diligentia recogniti & typis 
excufi, cum indice & expofitione omnium diAio- 



L 



EDITIONUM. cxxxv 

nmn. Odditis noper commenUriis Jonii Pomp, for- 
OMtfti in librum de cuku Kovtorum , cum adnota« 
tioiubos PhiL Beroaldi. 

1510 Parifaa M, 8. apud Afanfiwn. Memoratur Fabri- 
CIO in Bibl. Lat a Jo. Aug. Ernefti au<ftiu8 edica 
T.I, p. 33. 

I {II BApktn^ 1,8. apud Adamum Petn, M. Tcrtntii 
Vanoms in cmni Uurarum gemre principis 111 dc agrl- 
culiurs likri, Af. Caionis Latinamm literarum {te/!e 
PlinJ) parentis lib. L de nbus rufiicis, Habts pratcea 
Gracarum &prifcarum dUtionum tnarrationem, — In fine 
pnefationis y cui fubfcripfit UL HUG. nihil repetitu 
dignum eft, praeter ifta : His duobus Adamus nofter 
ptriadumfaBurureft^ quam non dtfuturi fais ^Qj^^O" 
les ) induftriA ejus ^ & ubi viderit , fe operam & oleum 
mm perdere, ex Gracis &. Latinis alios ret ruftic(B fiii^ 
pions pari exarabit diligeniia. Nee folum poft AUum 
bos 4M&ores imprimere condtur^ ut omnes & minoris 
emere poffint ^fed ut emendatiores quoque pofthac habean-' ' 
mr, VaUie in Chrifto^ & vivat in his ftudiis ^ qui dul* 
qffmosfoUs voluerit experiri. Addic Gefnerus : n Num- 
qoid igitur fpes jam turn erat edendorum yg^Trovt^ 
xSp Gnecoram? Num hie Adamus Petri cognatione 
aliqua contingit Henricum Petri ? Ceterum hie eft 
ille ipfe liber Meurlianus, quern tanto Temper opera 
commendat : fed quern .nos ab Aidino rarii&me ab« 
ire deprehendimus.9 
I ■ F lofwtm^ f. Juntina IT, N. Angelii^ 4, apud Juntas^ 
Cato, Varro, Columella, Palladius. Habutt Ponte. 
dera. Nihil diverfiim habet a fuperiore Jundna, ni(i 
adjunda Codri fcholia ad Palladium de infitione. 

1528 f. 1. 8. Cato, Varro, Columella , Palladius , ad exem- 
plar Aldinum impreiG, quod in fine dicitur. Gefne* 
rus ea ofiis eft. Nihil ab Aldinis diverfum habet , 
nifi quod Codri ad Palladium de infitione fcholia 
adjeda funt e praecedente Juntina. 
'BafiUa^ 4. exc. Jo. Faber Emmeus Juliacenfis. Fe^ 
fetii Ratad or lis vetionaria , five mulomedicina libri 
quaiudr^ jam primum typis in lucem editi» Opus fane 
in rebus meMcis minime afpemandum. — Hiec eft editio 
Vegecti princeps, fada ad MS. quod fiiit Herman* 
ni Comitis Nuenariij pra^pofiti primarii xHs Colo- 

i 4 



1 



cxxxvi INDEX 

• . joiienfis^ qui & ei praefatus eft ad Ferdinatidum Hun« 
gariae & Bohemise regetn. Fuit cum no^s MSS. in 
bibl. Almeloveenii , tefte Fabricio : item cu«i and- 
quiflimo CorbejenG & optima^ nots codice, literis 
uncialibus exaraiQ ( licet lagunis hinc tnde defor* 
mato ) collata in Gudiana. 

15^9 Parifin^^ Af»nfix III, foU venupdantur Jodoco Ba- 
dio Afunfia. Cato, Varro , ColuD)ella> Paliadius. In 
hao ed. promittuncur in tituii pagina averfa ettam 
Tcholia Codri in Palladium de Inficione, qux in li- 
bro ipfo non dantur. Sequitur alioquin fere fedam 
Aldi. Argumenta & qusdam ?ari6tates notantur in 
tnargine: paucx annotattones pagina proxima a Ca- 
tonis initiis; prarfktionem habet Jucundi Veronen- 
fis , & earn , quam libro de Arboribus praefixit Aldus, 

I J 33 Panfina IV, foL apud Gateotum a Prato, in aulsi 
majore Rcgii Palatii , ad primam columnam : prelo 
Anconii AugenUi, impenfis autem Joannis Parvi & 
Galeoti a Prato. Cato^ Varro, Columella, i'alladius. 
Fuit in bibliotheea Sioifiana n. 2858. E(t& Lipfise 
in Kxfiana, adfctipca Goeiiani codicis varietate manu 
. Jani iBroukhuQi. Videtur autem ex afiereferre Afcen- 
fianam 1519, defcripta etiam vana ilia fcholiorum 
Codri promiffione. Sed margines hie vacui funt. 

w L i Vinetiis , Aldina II, 4^ C 8 mai. apud AUum. Cato , 
Varro, Columella, Ps^UadJus, Repedtio Aldina 
prioris. 

1554 ^^^^^ 9pud eundem. 8,. Cato, Varro j^ Columella, 
Paliadius^ Memoratur io Cat. Hulfian^ n^ 4079. fed 
Gefiierus non dubttat , quin fit eadem > quam me- 
do laudavimufi. 

I J35 l^afiiitnfis II, 8 mai. f. 4. apud Jo. fferv^gium. Cato, 
Varro , Columella , Paliadius. Ad Aldinam exprefla, 
V. Matttar. Ann. ty p. T, 11 , p. 824. & Freytag, Adpar, 
liter. Vol. II, p. 1338. 

'Lugduni^ 8. apud Sebaft. GrypAiim. Ejusftilt exem<r 
piar apud Gefnerum , uno volumine Catonem-, Var« 
ronem , Palladium complexum : n«c de altero to- 
mo, qui Coluraellam cum Gcorg. Alexandrini S^ 
Bcroaldi expKcationibus & enarralionibus habere 
foIetinGryphianis & Stephanianis , dubitabat. Non* 
dum hie fit memiu Vidorii ; ne(^ue quidquam pr9S« 



m^^m 



E D I T 1 N U M. cxxxvii 

fiitionts hie eft vel adnotatloriis. LedUo edam aperte 
ad fedlam ante Vi(ftorianam pertinet 
1136 Colonia^ 8. apud Jo. Gymnicum* De re roftica M. 
Catonis L. I, M, TerciHli Varronis Lib. Ill, Palladii 
L. XIV,L Junii Moderati Columelte Lib. Xlfl, 
frifcarum vocum in Libris de re ruftica enarratio* 
nes per Ge. Alexandnnum. Philippi Beroaldi in Lib. 
XIII Columellas annott, 
*Parifina V , 4. apud Jo. Lodoicum Tiletaimm , e re- 



i«awi 



-gione collegii Remenfis. Falladiu5. In fine fcriptus 
annas cloloxxxix. Repedtio textus Aldini. Prx- 
fadonem noh habet, ne Aldi quiden; de horis Pal- 
kdii epiftolam : linde Gefneri/s fufpic^batur eHe par- 
tem todus corporis, quod edidiflet idem typogra*, 
phns. Certe paging & quam fi^natu'ram vocapt ty- 
pographi , oilendunc » fuum fibi opus integrum hoo 
volui({b cypographos. 

2ETAS HI riCTORIANA 

1541 — 1585, 

Petri FiAm^ qui fcriptorum R. R. fofpitator habetur, cu- 
rasinconferendocum andquis Codd. & emendando 
Catone & Varrone maximeadhibitas,neque inCo^ 
lumella , qui emendadonis opera baud seque eguilTe 
videbatur, prorfus omiflas, primum exhibet Gry^ 

K' lana 1 541, quae 6i Palladium^ a ViAorio negledtum, 
bet Caftigationum fuarum explicadones idem Vi- 
dorius iibeUo peculiar! edidit , >qui jiuigendus eft 
Gryphianas, Recudit banc ed. Suphanus 1543. Sed 
& Gryphiana H Fi£lorii apud ipfum Seb. Gryphium 
prodiit 1548 Sc fq. Varronis Opera, in iifqoeetiam 
de R. R. cum Viftoiji Caftigg; edidit ter Henr. Su* 
phaaus 1569, iS73 & 1581. 
1541 LugdtsfUy 8, apud Gryphium. 1 Voll.. In primo funt 
Cato & Varroj qui in titulo dicuntur ptr Pcirum 
ViHorium ad vturum txemplarium fidem fuc^ integruo' 
ti rtftitiiti^ In altero Columella & Palladius. Eft in 
bibliotheca Drefdenfi, Prsefixa praefadoViftorii, da- 
ta Florendae XII Kal Quindl cbloXLl , & in pe- 
culiar] pagina toci aliquot Columella ad vetuftorum 
i*mfkrmm colkthnun vi^/uUtU Refpondent pagins 



cxxxviii 1 N D i£ X 

& verTus^qui hie laadantur , Columellas etiam edt« 
doni Grypfaianse 1548. Hanc primam efle Vi<^orii 
editioneni) indicat dies epiftoia; Vidtorii adfcriptus: 
nifi eodem tempore in ItaKa edidit. 
1 54a Lugduni, 8. apud Gryphium, Petri Viftoni Explicatio 
fuarum in Catonem , Varronem , Columellam cafti- 
gacionum ieparatim edita. 

I {43 Parifina Rob. Suph4ni, 8. Lihri dc re ru/llea, M. Ca- 
tonis Lib. U -W* Terentil Varronis Uh. ill per Petnm 
' Viftorium ad veterum exemplarlum fidem jua integri- 
I iati reJliiutL ^- Parifils ex ofieina Roberti Stephani 
iypographi Re^ii M. D. XLIIL ( fequitur epiftola Pe- 
tri VidtoriijyfarcelloCervilo Cardinali infcripta XII. 
Kalend. Quintiles M.D..XLI. Florentias) In fine: 
Excudebat Rob, Stephanus typographus regius Parifils, 
an. MDXLIIL XVl. Kal. Augufi. 

ibid. eod. Palladii RtttilU Tauri JEmiliani Viri iUtt-- 
firit^ dt Rg Euftica UbriXIV. ex offic. Rob. Stepb. 
typ. reg. 

■ . ■ ibid. eod. £. Junii Moderati Columellse de re ruftica 

Ubri XI 1, Ejufdtm de Arboribus liber feparatus ab aliis 
€X off. R^ Steph, typ. reg. — Poft indicem in Coluiyi. 
& locos aliquot volumells ad vetulttorum exem- 
plarium fidem collatos^ legitur in fine: Excudebat 
Robert. Stephanus typograpkus regius. Partfiis , an. 
MDXUU. XI KaL Sepiembris. 

■ i bid. eod. P. V'lSorii explicatio in Catonem , Varro- 
nem & Columellam. Ge. Alexandrini expl. prifca- 
rum vocum in libris de re ruftica. Beroaldus in Co* 
lumellam. Aldus in Palladium. ^Eft mera repetitio 
ed. Viftorii Gryphianae 1541 fq. ) 

Pari^is , 4. Columella hortus , cum interpretatione 
Julii Pomponti Fortunati, cui acceiTerunt annota- 
tiones Bapt. Pity ?h\\. Seroaldi ^ & cuiufdam vin 
dodtiffimi. Parif. M. de Guierche. cf. Cat bibl. 
Bunav. T. I, voL i« p. 334. 

— ■ Francofurti, 4. Columella, cum Nicolai Bartholo- 
nuei carmine de cultu hortonim , & Georgii Vcrcel- 
lani , Annibalis Crucei Mppfo & Carpo Hieron. Fra- 
caftorii. 

C a. Argentorati^ 8. Columella, cum Csena Baptiftee Fiera 



I . 



E D JT I O N U M. cxxxix 

de herbarum virtutibus. Exftat Lipfiss in bibliothe- 
ca Paulina. 

1548 & 1549 Lugduniy S. apud Seb. Orypkwm. Columella 
de re ruftica& de arboribus, 1/48. 
ibid. ap. eundem. M. Catonis ac M. Terent. Varronis 
de re ruftica libri, per Petrum ViShrium ad veterum 
exemplarium fidem fus integritati reftituti, 1549* 
i hid. 8. ap. eund. Palladius de Re Ruftica, 1549. 
ibid. Enarrationes vocum prifcarum in libris de R. R. 
per Ge. AUxandrinum. Phil. Beroaldi in Colum. An- 
nott. Aldus de dierum generibus, umbris^ horis ap. 
Palladium , i {49. 

Huic edition! adjuogends foere P. Vifbra explica* 
tiones foamm in Cat. Varr. Colum. caftigationum ap. 
Gryphium 1542 jamfeparatim editae. Siccerte una 
kguQtur in CataL Bibl. SchwanianaB inter edd. Gryph. 

1549 Panfiis^ 4. apud MortUium. Ck>Iumella. Memoracut 
Maittario. 

1569 Hmr. Sufhaml^ f. n. L M. Terentii Varronis opera 
que fuperfiint In libros deL. L. conjedanea Jofe- 
phi Scaiigeri reCognita & appendice audta. In libros 
de R. R. notac ejufdem Jof. Seal, non antea editae. ' 
His adjttnAi fuerunt Adr. Yurnebi comment, in lib. / 
de L.L. cum emendationibus Ant Auguflini^ item 
P-. FiSorii caftigationes in libr. de R. R. 

1^73 H. Suphani II, Operum Varronis, 8. 

1 574 BafileA , 4. per Petr» Ptrnam. Publii Vtgjtui mulome* 
dicina , per Joannem Sambucum^ 

1576 SafiluBy 8. Cato & Varro: adjundi methodo rufti- 
cae Catonis atque Varronis prseceptis aphorifticis per 
locos communes digeftis a Theod. Zu'mgero typice 
delineatae & illuftratae. Is vero Catonem dedit ex re- 
oenfione ViAoriana , ex ScaKgeriana Varronem. 

I {77 Noribtrga, 4. Rei rufticae opufcula nonnuUa per Jo. 
J. F. Quntrdrium. » Ex catalo0O bibl. Menken. T. 1 3 
p. 190. citatur cl. Theoph. Cnriftoph. Harles Intro- 
dud. in Nocic literatnrae Romanae P. II ^ p. 173. 

1 581 H. Stipluini III. M. Ter. Varronis opera quaefuper- 
fnnt. In lib. de ling. Lat. Conjedtanea Jofephi Sca^ 
ligeri. In Ub. de re ruft. Notae ejufdem. Alia in eun- 
diem fcriptorem, trium aliorum, Turn. Vifl,Augufl. 
Editio tertia, recognita & aufta. CumH. Stephnni 



CXL INDEX 

appdndice Varronis aflertionoin analogiae fermonia 
lat. & J. C. Scaligeri diiT. da eadem. — Turnebi no- 
te funt ex Adverfariorum opere excerpts. 
1585 ParifiiSf 8. Varro, cum reliquis libris & fragnu £s 
Jo. Alb, Fabricii BibL Lat. 

ffiTAS IV 1587—17}$ 

quam Commelinianam vocare liceat,,quod poftUrGni notas 
ad Scriptt. rufticos 1587 editas & Auf. Popmae Ca- 
tonem Plantinianum Hier. Commelinus, cumFrid. 
Sylburgio, ret rufticas audtores ^denuo cum vect. 
editionibus collatos, inprimis Palladium ex mem- 
branis emendatior«m, 1505 d^rit cum Indd. tri- 
bus a Sylburgio. confe<%is. Dolendum veto, quod 
CommelJnus operi immortuus eft, neque fie animad- 
verfiones promiflae prodiere. Atque haec colledtio per 
CXL annos progeniem baud tulit ; fed fingulorumi 
fcriptorum , Catonis & Varronis Op^ra tantum fuos 
curatores invenere, in quibus Cato Fopms — Meur* 
fianus 1598 & 1620; itemque Varro Popjna?anus» 
1601 , & Dordracenus Scaligeri i6i9» quinque poft 
annis recufus * Amftelod. praeftant. Ab eo tempore 
jacuere hsc ftudia ufque ad an. 1735, quo ea reparare 
coepit Jo. Matth. Gefntrus. 

1587 Roma^ 8. Fulvii Urfinl notae ad Caconem, Varro- 
nem , Columellam , Kalendariura Rufticum Fame- 
fianum, & veteres Infcriptt. fratrum Arvalium. 

1590 Lugd. Bat, 8. ex officina Piannniana, Cato, cum 
fragmentis aliorum librorum. cum notis Aiifonii 
Popma, 

1595 Heidelberga^ 8. ex Hieron. ConwuUni typographio. 
' Rei rufticas au^ores latini veceres, lYI. Cato, JVL 
Varro , L. Columella , Palladius. Priores tres e ve- 
tuftiffimis editionibus : quartus e veteribus membra- 
nis aliquammultis in locis emendatiores : cum tri- 
bus indicibuSy capitum, au(ftorum & rerum ac ver. 
borum memorabilium. Criticdrum fy .expofitorum 
in eofdem atque Geoponicos gra&cos notationes fe- 
orfum dabuntur. — Frid. Sylburgius confecic indi- 
ces. Coitiraelinus vero fatis interceptus nee Geopo- 
nicos edere potuit, nee animadverfiones promiitas. 



EDITIONVM. cxtl 

T598 Lugduni Sat, 8. ' Cato , cum notis Jo. Meurfii : qui 
centum amplius loots auiftum, ex Bafileenfi maxi* 
me & Comfneliniana editione , correcfhimque fe dare 
profitetur. Sed Meurfii haec edido libri Catonis non 
nova ell , Ted eadem cum ilia Popms 1 590 , nifi 
quod nova libro frons , novnfque titulus prsefixus , 
Meurfiique praefatio & notse acceflerunc 

1601 Lugd. Sat, 8. ex officina Flantiniana , apud Chrn 
ftoph. Rapktlengium, M. Ter. Varronis opera quas 
cxftant 9 nova edftfo. Edente & recenfente Aufonio 
Popma 9 Frifio. Ejufidem Aufonii in eadem notae & 
cbnjedanea. ^ Hsec editio eft rara quidem , fua& 
que habet virtutes ; at nee accurata cenfetur nee 
e^regia. Infuper quae bona, prsedpue in libr. deR. 
R. attulic Popma , ea furripuifle arguitur Urfino & 
Scaltgero, & notae Popmae funt a librarils mirifice 
comiptse. Adjecit fragmenta Varronis e variis libria 
deperditis colleda, notifque illuftrata; & in biblio. 
theca , quae vocatur, Varroniana de fcriptis difleri- 
tor Varronis tam editis, qnam vetuftate temporif- 
que iniquitate abfcnntis. cF. Gefneri praef. ad Scriptt. 
R. R. $ 5, & Freytag in Adpar. lit. T. Ill , p. 50 fqq, 

1602 dneva , 4. Varro de R. R. Ex Hauptmanni Not 
1619 Dordraei^ 8. ex offic. Jo. Srerewout. M, Ter. Varro- 
nis opera omnia , quae exftant Cum notis Jofephi 
Scaligeri, Adriani Tumthi^ Petri FiSbrii^ & Antonii 
Augttjlinl, His accedunt Tabulae naufragii , feu Frag* 
menta ejufdem audiora & meliora, addids ad iin« 
gula loca audtorum nominibus unde haec petita funt. 
— Convenit cum Stephanianis , tefte Gefnero , nifi 
quod paflim habet varias lediones in margine. 

1610 Frantqutra^ 8. exc. Jo. Lamrinck, M. Porcii Catonis 
de re ruftica liber. Fragmenta quae fuperfunt. Aufo- 
nm% Popma iterum recenfuit, & notas addidit. Ac- 
ceflerunt Jo. Meurfii ad Itbrum de re ruftica hotae. 
Aufonii Popmse de inftrumento fundi liber. Pro bi- 
bliopolio Commeliniano. Sumtibus Jo. Commelini 
viduae^ Repetido ed. Plandn. 1598. 

1623 AmflelodamiyS. apud Jo. Janfonium. M. Ter. Varro« 
nis opera &c. Repetido Dordracenae 16 19. 

(* ad an. 1629 Calat. Bibl. Menarfianae mendofe refert 
Cat. Van. Cokmi. Pall. Pariliisfol. editos,monen« 



cxtii INDEX 

te Fabricio, cum ad an. i{29 referenda fithaec il« 
lorum editio. Simile mendum elTe videtur in Catal. 
Bibl. Hulfianx, qui Scripts R. R« 1535 Bad. 4 edit, 
adfcribit an. 163$.) 

i6{j Ijpfiay 8. As vecerum nonnullorum, tit & mediae 
vergentifque aetatis fcriptorum fere metricorum & 
medicorum, de re herbaria videlicet, i. L. Jun. Mo-' 
derati Columella cultus hort 2, Paliadii Ruialit 
Tauri JEmiliani de infitione : cum aliorum villaticis 
carm. 3. ^(^alafridi Strabi Germani Hortulus : cum 
KvXi Septimii Sereni Moreto. 4. Macri de viribus 
herbarum cum appendice. 5. Incerti fcriptoris Gras- 
ci de iacultatibuis plantarum quarundam Epos ciim 
profa. 6. Thefiali myl^erium ad Hermen , de XII 

: herbis per XII figna zodiaci & de VII aliis fecun* 

duip VII planetas. 7. Aiexandri.Imp. de VII herba- 

1 rum virtutibus quas percipiant ab influentia platie- 

tarum. 8. Jo. JMediolanenfis fchoia Salernit. 9. The- 
faurus pauperum methodici Barb. lo. Apuleji de 
tiominibus & medicaminibus herbar. ii. AnConii 

^ Mufas de Betonica. 12. Veftii Valentis Antiochei de 

Planetar. n^uris, & quibus praefint in regno mine- 
raii , vegetabili & animali. Qui jundtii^ nunc ita 
compa<fU» ut invicem conferri , emaculari , illuftrari 
& enarrari valeant, praemiiTa fimul de auiftoribus 
iplis praefatione & fubjuncfto indice herbarum madli 
ab An. iZivi;w, Phil. & Med. D. ac P. P. Lipfix, ubi 
proftant in Bibliopolio Ellingeriano. £ra Chrifti 
00 locL V. In fine audor : Cum jutibrfs pramtjji omneJ 
& finfpdi ix amea editis rtctifi fint^ iiaque prout ihi 
jacthaiu^ ftrefiurant reliHi; neque navi ipfi^ qui pU' 
rifqui adhturtbant , lAique fublati , nee ipfa adeo fphaU 
maia typag^aphicA^ quorum corrtSlomm B» LeBon com^ 
mandamus ^ reliqua animadverfiombus noftris refervan' 
' Us. Has vero animadverfiones nunquam prodiifTe 
credibile eft. Certe nee ?olam nee Teftigium earum 
ufpiam repent Gefnerus. 
1730 Hala Magdtburg. 12. apud Jo. Em. Fmfchium. M. 
Ter. Varronis libri tres de re ruftica, wegen ihrer 
Vortreflichkeit , Nuzbarkeit und Seltenheit, von 
neuem mit Fleis uberfehen^ bedaechclich ausgebef- 
fcrt, in Paragraphos abgedieilt, mit lateinUchen 



EDITIONUM, cxtiii 

und teutfchen Snmmarien wie auch tentfchen No- 
ten ^erfehen &c. und mit einer Vorfede von des 
Audoris Leben, von feinem und feiner Schriften 
Charader^ingleichenmit etnem doppelten Regiftet 
begleitet 
17)5 Exordia J 8. Synt^ma de rebus rufticis & oefoonomi- 
CIS ex mandato Ernefti AugufH Ducis Saxo Vinarien- 
lis &C. e potioribus rei niftice sque ac alils fcripto- 
libus, p^rpetuum in ufum Gymn. Vinarienfis con- 
fcripcum, & cum Indice quadripartito editum a 
Wolfg. Adolpho Sehrctnio ill. Gymn. Vinar. Sub- 
conredore. — Chreftomathico huic operi fucceflit 
ftadm jucundior ipforum fcriptorum reparatio. 

IE T A S V G E S N E RIA Nji 

173$ - 1787 

cujQs prioceps prodiit 173$; fed auAior curis J. Aug* 
Emeftii 1774, quae duas jilias peperit, alteram 
Mannhemenfem , alteram banc Bipontinam., cre« 
dimus, ornatiorem. 

1735 ^ffia9 4- 2 voll. fumtibus Cafp. Fritfch. Scriptores 
rei rufticz veteres Latini, M. Forcius Cato, M. Ter. 
Varro , L. Jun. Moderatus Columella, Palladius Ru- 
tilius. Taurus ffimilianus. Quibus nunc accedit Ve- 
getius de mulomedicina, & Gargilii Martialis Frag, 
inentum , cum editionibus prope omnibus & MSS. 
pluribus coUati. Adjedae notae virorum clariif. in- 
tegrae, turn edits, tum non edits, & Lexicon rei 
lufticse. Curante Jo. Matth. Gefnero, — Practer viro- 
mm dodorum notas jam editas, haec edido con- 
tinet ineditas Schoettgenii , & Ponteders ad Gefne. 
rum ab ipfo miflas ; deliique & ipfius Gefneri , qui 
& fuis nods & Lexico egregiorei ruilicx & ladni- 
talis rufticorum Scriptorum optfilue de Rufticis me- 
ritus eft. Ad calcem funt Aufon. Fopmse liber de In. 
ftrumento Fundi ^ & Jo. Bapt. Morgagni Epiftolae 
ad Audores rei ruitics. Haec editio reprehenfiones 
experta eft Jul. Pontederae in Andq. gr. & laL enar- 
tadonibus & emendationibus , inprim^s Epift. XLIII, 
quibus tefpondic Gefnerus in praefadone ad Lucia- 



CXLiv t S D E X 

num ; item^us viri dodli in Obf. Mifc* DorvilUa* 
nis T. VII , p* 274 . 286. cui refpondk in pracf. ed« 
Plin. Epp. 

1743 Schleiia^ 8. Catonis de re ruftica liber, cura Jo. 
Chriftoph. Haynlfch. 

177J & 1774 Upfia^ 4. Gefneri II, 2 voll. fumtibus eiuf- 
dcm Cafpari Fritfch. Titolus idem , qui legitur in 
fuperiori. — Hsc edicio paflim locupletata eft be- 
neficio cL Jo. Aug. Ernefti , qui ei edam praefatus 
eft. Is praeter alia , quamquam baud admodum muU 
ta, ornamenta addidit Columellas variantes le<ftio- 
nes ex codice Parifienn in monafterio S. Germanic 
& Palladio varr. ledtt. ex exemplo antiquo manu 
fcripto, quod exftat Erfurti in Collegii Amploniani 
bibliotheca, a J.' F. Herelio mifTas; tom Fontede- 
ise epiftolas concradtas^ & J. A. de Segner defcri- 

{)tionem Ornichonis Varroniani ; textum denique 
iberavit ab operarum vitiis , quae in ed. priorem ir« 
repferant. 
1781 Mannhemii^ 12. V VoU. Cura & fumptibus focieta- 
tis literatae. Scriptores rei rufticae veteres Latini, 
Cato, Varro, Columella, Palladius, quibus nunc 
accedit Vegecius de Muiomediclna , & Gargilii Mar« 
lialis fragmentum, curante Jo. Matth. Gelhero. 



V • 



ED IT 10 NUM. CXLY 



VERSIONES. 



V A R R O N I S. 

G E R MA N I CA. 

1774 M. Terendus Varro von der Landwirthfchaft, mit 
Anmerkungen von Joh. Friedr. Ueytr. Niirnberg, SL 
1781 ladem repetita ibid. 8. 

COLUMELLit 

, ITA LI CA. 

15^4 Venetiisy 8. Petro Lauro Mutinenii interprete. Me* 

moratur Fabricio, 
IJ64 Eadem ibid. 8. 

G A L L t C A. 

x;5i Les donze livres de Lucius Junius Moderatus Colu- 
mella des chofes ruftiques , traduits par Claude Cd^ 
iereau Chanoine de Paris, a Paris » imprimis par 
GuiL Morel. 4. Exftat Hals in bibliotheca publica, 
tefte Gefnero. Fabricius habet annum 1555. 

1556 — revues & corriges par Jean Thierry dc Beauvais, 
& iraprimes a Paris ches Keruer. 4. 

A NG L 1 CA. 

» 

174 J LofkSftt^ 4 ab Anonymo verfum Columenam cum 
notis prodiifle difcimus ex comm. rerum in orbc 
literario geftarum LipfienGbus germ, edi folitis an. 
1745, panic. LV. 

Serif u. R. R. Vol. 1. k 



CXtvi INDEX. 

G E R MA N I CAS. 

.1538 Das Ackenrerk Lucii Columellae und Palladii, ver* 
teutfcht durch Mich. Herren. Strasburg , fol. Fuit in 
in bibl. Rivin. n. 1356. & inter libros in bibliothe- 
ca Goetdngenfi in duplo exftantes, & 1784 divenr 
ditos, n. 3305. 

f6i2 Agricultur oder Acker -Bau der beiden hocherfahr- 
neaRoemer L. Columellas & Palladii &c. frommen 
Haufsvaetern und Haufsmiittern zu fonderlicher 
Nachrichtung &c. durcK Theod. Majum. Magde- 
burg , fol. — In prxfatione reprehendit fuperiorem 
ut' obfoletam & obfcuram. Fuit in bibl. Rivin. n. 
1357. & inter libros ex bibLGoettingenfl 1784 di- 
'venditos, n. 5306. 

t6i3 f* qnam Fabricius laudat & Catal. Kaefianus , credo, 
eadem eft, itemque^a, cui typorum^ ut fufpicor, 
V culpa adfcriptus eft apud Fabricium an* i62i.Haec 
Gefnerus. 

1769 L. J. M. Columella zwoelf Biicher von der Land- 
virthfcbafc, ins deutfche iiberfezt, und mit Anmer« 
kungen verfehen von Michael Conrad Curtius, Vro^ 
feflbr zu Marburg. Hamburg und Bremen » bej 
Cramer. 8« 

P A L L A D I L 

I TA L 1 CJE. 

1518 Virutus^ 4. Petri MarinK 
I {60 ihid, 4* Sanfavini, 

Italica Palladii verFio perantiqua, calamo exarata; 
& ab homine Florentino fcripta commemoratur a Morgag. 
Epift. II, 12 & 13. Add. Julium Nigrum pag. 539HiftQriae 
icriptorum Florentinorum. 

GA L L I CA. 

IJJ3 Parifiis^ 8. audtore Jo. Darclo, Memoratur Fabricio 
ex Crucimanii Bibl. Gall. p. 491, & Catalogo Bibl. 
Bigotianx p. 1 38. Sed Maitcarlus aflignat an.. 



EDITIONUM. cxLVii 

IJJ4 — & officinae Vafcofani tribuit Dardum dich Au-» 
monier du Card, de Tournon. 

G E R MA N I cm. 

In Columella coramemoratat. 



VE G E T IL 

ITAL I CA. 

i{43 Vtnetlis^ 8. cum Hippiatricis Grxcis, in eandem, 
linguam verfis, & Lauf. Rufii libro ejufdem ar« 
gumenti 

GA L L 1 CM. 

\ » Galilee Tertit Carolus Suphanut^ tefte Cnicimanio 
apud Fabricium. 

M$6$ Panfiis^ 4. Bemardus Podms (du Poy Monclar) 
Lucenfis in Beamio. Memoratur eidem Fabricio ex 
Ant Yerderii Bibliotheca Gallica p, 1 17. 

G E R MA N I CM. 

4f6j Franeofiaru , 4. Vegetii Thier - Arzneykunfh — - 

Lipfise in Bibliotheca Kariiana. 
1665 ^^* Arzneybuch de Thiere. — In. Cattdogo e]u£i 

dem Bibliotbecas. 



mm^ 



k X 



CL INDEX 

Catolus orator, Col. z. PrsF. 
CelFus Cornelius, vid. Cornelius. 

CHffiREAS Athenienfis, Varr. i , i. Col. i ; i. . 
CHiERESTEUS Athenienfis, Varr. i , i. idem vrdctur 
effi CHRESTUS Col. i, i. Harduino. vid. Euphrom 
Chiron, Col. i. PraeF. it, lo , 348. 

CICERO Xenophonds (Economicum Latins conruetu« 
dmi tradidit, Col. 11, i. zV. ii, Frxf. & c. 2. laudatur 
Col. I. Praef. iV. 3, 8. & 12, Praef. 

CLEOBULUS, Col. 1,1. videtur idem, qui Varr. i , i. 
Eubolus.v^/ Eubulus vocatur. Suadet hoc varietas Ufiionis 
turoqiuloco, (^ap, Varr. Creobolus; ap. Col. Eu bolus /. Em-, 
bolus y L Cleobulus ) Suadet quod Eubulum ignorat Plinius , 
qui Cleobulum in ysoypA^ovixsvot^, h. e. in Indtcc libri IV 
laudat, Bolum Mendefium hie ex Eubulo formM Rcinejius 
V. L, 1 ^ 2j y p, 122; qui potuit fententiam fuam probare /• A» 
Fabricio viro fummo, magni operis z^ij^p. 4^8. Sed videtur 
repugnare Reinejiana conjeSura, prima patria Boli Hlius , qua 
non incognita potuit ejjt Varroni^ cum nota Columella fuerit* 
Hie autem nojfer , quifquis eft , inter eos refirtur , quorum igno^ 
ta funt patriot. Deinde contradicit ordo eUmentarius , quern fer» 
vat hie Varroy quamquam idem etiam Cleobulo repugnat^nifi 
dicamus , Graci ordinis ratione adhdfijje K^sd^ovhov Lyfi ma- 
cho. Illud unum apparel^ credo ^ idem nomcn & apud Varro* 
nan & apud Columellam fuiffe, 

M. Columella , ;7tf/n^tfi noftri^ laudatur Col. 2, 16. 5> 
5. 7, 2. 12^ 21 » 40 & 43. 

L. COLUMELLA, nofter, Gaditanus fuit, Col. 8, 2« & 
10, 18 «f. de furculorum getieribus, Col. 2^x1. adverfus 
aftrologos fcripfit, Col. 11 » i. de luftracionibus & facri- 
ficiis fcribere in animo habuit. Col. 2, 22. habuit prae» 
dium Geretanum, Col. 3 , 3. Syriae ac Cilicias regiones 
obiit, Col. 2, ID. abundavic illi dicendi facultas, Veg. 
Vrxteo refpieere putamis etiam Pall, x ^ i. laudatur Pall, i, 
19 & 28. 2, 16. 3, 9, 10, xj, 16, 17, 18, 19, 24 & 
26. 4, 8 & 9. 8, 4. 10, I. XX, 3, 5 & 8. X2» X. 

CORNELIUS CELSUS, CoL 1,1. laudatur Col. i , ». 
2, 2, 9 & X2. 3» 1 , 2 & X7. 4, I, 8, ID & 28. 5 , 6. 6, 
5, 12 & 14. 7, 2, 3, 4 & 5. 8, 13. 9, 2, 6,7, XI & 
14. vid. Quintiliani judicium lOj 1, & i2y lu 

CRATES, Varr. i, i. CoL i, !• 



AVCTORVM, cu 

D 

DADIS , Varr. i , i. Col. i , i. 

DEMOCRITUS Abderites,Phyficus, Varr. i, i. CoL i, 
I. ^i/d/itr Col. 3, 12. 6, 28. 8, 8. 9, 14. II, 3. Fall, i, 
3c. in libro « quern jGeorgicon appellavit. Col. 11, 3. in 
libro 7€p1 kviiictdm f. kvri'jru^uZf potiusj CoL 11, 3. 
Deniocrid fagacitas. Col. i. Frxf. fub Democriti nomine 
falfo prodita Boll MendsGi commentaria, CoL 7, )• 
Demofihenes, Col. i. Prxf. 
Dicsarchus de vita Graeciae, Varr. i, 2. //. 2, i. 
, DION COLOPHONIUS, Varr. i , i. Col. i , i. Hicpirpt^ 
ram a Plinio 10 , ^D vacatur Dino , Clitarchi pater, nam in 
InSu diferte vocatlr Dion Colophonitts. vid. Reinef. F. L, 
2, 6, p. t6i fy. Schattg. 
DIODORUS Prienaeas , Varr. 1,1. CoL 1, i. 
BionyCius Uticenfis ^ vid. Caflius. 
DIONYSIUS alius, Vatr. 1,1. CoL r, i. 
DIOPHANES NicenCs, Varr. i , i. CoL i , i. in Bithy- 
nia Magonis libros XX a Dionyfio verfos ad fex redegic ^ 
Varr. i , 1. fex epitomas vocat Columella L c« Diophanes 
fiithyniusji Varr. i , 9* 

£ 

Eimius, Varr. x, 4. & 3, i. in Euhemeri- libris verfis; 
Varr. i , 48. 

EPICUARMUS, CoL x, x. Syracufanos pecudum me* 
didnas diligentiflime confcriprit , CoL 7 , 3. 

EPIGENES Rhodius, Varr. 1,1. CoL x , i. 

Eratofthenes orbem terras ut diviferit^ Varr. x , ^, 

EVAGON Thafius , Varr. x, 1. CoL 1, 1. 

Eubolus, an Eubulus,i>ii Bolus denique^vid. Cleobulus, 

Eudoxus, CoL 0) 14. ejus providentia, CoL x. PraeF. 
De hoc fingularem Jo» Andr. Sehmidhis dijfertationem hahuit 
HelmflaJu ijiy. Schattg. 

Euemerus vr/Euhemerus, CoL 9, 2. ejus libriab Ennio 
Terfi , Varr. i , 48. 

EUPHITON, vcl EUPHYTON, Varr. x, x. CoL i, i. 
Njh hah€t hoc nomen BlbUotheca Graca Fabriciana^ 

EUPHORION, Varr. i , i. CoL x, x. 

EUPHRANII duo, Athenienfis& Amphipolites, Varr. x, x. 

EUi HKON Achenieofis , & Chi^us £uphronis , non ut 



CLii INDEX 

muld putant^ Amphipolites, qui & ipfe laudabilis habe. 
tur agricola, fed indigena foli Atcici, Col. i, i. Idem eft ^ 
qui PUn* 14 , ip firibiiur Euphronios ; fti in indice hujus U^ 
bri Euphron Athenaeus , quod rc&tm puto. Schautg. 

Euthronius de apibus fabulatn narravit , Col. 9 , 2. Etu 
phranium conjicitur in indice Fabrici^no : certe Euthronium 
non haba K§p€t,f iliud ^k^Ah^iAf , in quo funt omnia. 



GARGILIUS Martialis Imdatur Fall. 4, 9* Reliqua vid. 
in Martialis. 

GR£CI citamuTy Van. 2, i. Pall, i j 6, 19, 30, 35. 2» 

15. 3,24, 29, 30, 31, 33. 4, 4, 11. 5, 2. 8, 5. 11,9 
& 24. 12, x> 7» 10, 12, 17^ 18, 20 & 21* 

Grasdnus , vid. Julius. 

H 

Hamilcar, Col. 12, 4. 

HEGESIAS Maronitts, Varr. i, i. Col. i, i. 

Heraclicas Ephefius, Col. 8, 4. 

HESIODUS Afcrxus, Varr. i, i. Boeotius, Col. i, 15. 
citatur Col. 1 1 , i. verfus ilDus tacito nomine laudaiur Col. i^ 3. 

HIERO Siculus, Varr. i , x. Col. i , i. 

Hipparchus, Col. i, i. 9, 14. 11,2. 

Hippocrates oppida in peile fervavit ^ Varr. 1,4. 

Homerus vacatur Maeonius ille Deus^ CoL 1. Fraef. Ho« 
mericus Melanthias, Varr. 2,3. 

HYGINUS , JULIUS ( Higinum & Higinium fere fcribum 
librarii) Col. i, i, laudatur^ Col, 3,11. 9, 1, 11, 13, X4« 
II , 2. la libro, quem de apibus fcripfit^ Col. 9, 13. 

■ 

I 

Ifchomachus Athenienfis (perfina Socratis potius f. Xe* 
nophontis , quam firiptor) Col. 11, 1. & 12, 3. 

JULIUS ATTICUS , Col. i , i. citatur Col. 3 , 3 , 1 1 ^ 

16, 17, 18. 4, 1, 2, 8, 10, 13, 28, 29 , 30 & 33. 
JULIUS GRiEClNUS citatur Col. 3, 2, 3 & 12. 4, 3 &. 

28. de vineiS) Col. i , i. & 4^ 3. vid.de eo Hift. liter, de la 
.France T. I , p. 163 y^. 
Julius HyginuSj v'td. A. v. 



AUCrORUM. CLiii 

L 

Laenius, vld. Sttabo. 

LICINTUS JHsna8,tf/i Menas, Cot. 12, 4, idtmnt Varn 
a, ^t JiSylhurgbimaudimus^etiam Varr. % ^ 11 ^ubl Ticinius 
tfA Menas dm Menates. Maenas « Maenates ^ r/Mm ^ Van. 
s, I & 8. 

Licinius Nerva, Varr. 2,4. 

Lidnius Stolo, vid, h, v. 

LuciliDs. Luciliano charadlere tibelli, Varr. t, i. 

LYSIMACHUS, Varr. 1, i. Col. i, i. 

M 

Maenas an Menas, vid. Licinius. 
' MAGO Pcenus, rufticationis parens , Col. r, i. qui res 
difperfas comprehendic libris XXVIII 5 quos Caifius Dio- 
nyhus Uticenfis vertit libris XX •— Hofce ipfos ad VI \u 
bros redcgit Diophanes ctt: Varr. i , i. quapanim rtpttit 
CoL 1,1. Laudatm Varr. 2« i & 5. 3, 2. CfoL x, i. 3, 
12 & 1^.4, 10. 5, 5. 6, I J 26 & 37« 9, 14 & 15. II, 
4> 39 & 44* Arb. 17. Pall. 3 , 10. & 6 , 7. quo primordio 
ofus (it, CoU 1,1. Cic. de Orat. Num igitur, fi cui fan« 
dus inrpiciendus , aut fi mandandum atiquid procurator! 
de agricultiira, aut imperandum villico fit, Magonis Car* 
thaginienGs funt libri perdifcendi ? 

Mamilii , an Manilii , formula ftipulandi capras, Varr. 2^ 
3. aAiones, Varr. 2, 5 & 7. 

Mzro, vui. Virgilius. 

MARTI ALIS, GARGILIUS, Pall. 2, 15. 4, 9 & 10. 5^ 
3. 6,6. 7, 5. II, 12. 13, 4. 

C. MATIUS, Col. 12, 4 & 44- 

MENANDRl duo , Prienaeus & Heracleotes , Varr. i ; i . 
Col. I , i^vid. Reinef. K L. ;t, 1, p, 1^7. 

Menas, wid. Licinius. 

MENECRATES Ephefius verfn fcripfit, Varr. i , i. ciW 
ttr Varr. 3, 16. 

MENESTRATUS, Varr. 1, i. Col. i , i. 

Meflala orator. Col. i. Praef. 

Meto, Aftrologus, CoL x. Prsef. fr.9, X4« FuitkicAthe* 
mtnfis^ Afiroaomiu indt maxlme ciUhris ^ quod annum ma*^ 
tnum XlX annorum fpatio circumagi ftatuit ^ qmm imtiKtii* 
raMUTvp/XA Graci vocani. Vidt ScholiaJIin Arifiophn Avib, 

Sciipu. R. R. yd /. 1 



/^ 



cur INDEX 

V. 100$, SchoU Arati p, tSi, Aid. Manutium de tputfitis-ptr 
epiJL i» 6, Jac, Nic, Lotnfem Mifc. Epiph. 8^ 22. Salmajlum 
ad SoUnum c. 57, p, S*^ fi* Schattg, 
MNASEAS Milcfius, Varr. i , j. Col. i , i. & 12, 4. 

N 

NICANDER, Col 9,11. Ctc. dt Or at. 1^ 16. Conftat, dc 
rebus rafticns hominem ab agro remotiSimum , Nicandrum 
Coiophonium^ poedca quadam facukate noa ruftica, fcri* 
pfiiTe praeclare. 

NICESIUS Maronites , Varr. i , i. 



Oraculum Cretenfibus redditum. Pall. 11 > 14* 

P ' 

Pacuvius , Varr. i , !• 

PAXAMUS,CoI. 12,4. 

PELAGONIO non defuit dicendi fecultas, Veg. Pncf. 
laudaiur^ Veg. i , 17. ejus pulvis qoadrigarius , Veg. 4, 13. 
caufticum, Veg. 4, 14. collyriam, Veg. 4, 27. 

M'. Percennius Nolanus monftravic ut cyprefli ferantufj 
Cat. 151. 

PERSIS; Varr. i , i. Col. 1,1. 

Philometor, vii. Attalus. 

Pifo Italiatn a vitulis didtam tradit , Varr. 2 , x. 

Plato, divinusauftor^Col. 3^ 20. ejus eloquentia , CoL 
X. Prarf. 

Plautus^ Varr. 2^ i. in Mena^chmis, Varr. 2j 4. 

PLEUTIPHANES, an PLEUSIPHANES , Varr. i, i. 
Col. 1, I. ' 

Pocni, gens acutiflima. Col. i, t. Poeni ex Africa fcri- 
ptores, Col. i , 1. in his Mdgo, Hamilcar. 

Poetac primarii, Col. 1. Praef. veieres, Van. 2, i. 

Pollio orator. Col. i. Praef. 

Pontifices, Col. i, 22. 

M. Porcius Cato , ubi vld. 

Pythagoras Samiuff negat prfncipium mundi , Varr. 2 ^ 
1. Pythagorse fagacitas, CoL i. Praef. 

PYTHION Rhodius , Varr. 1,1. • 



A U CT O R V M CLV 



Rhinton, Varr. 3, 5. Col. 8, i6. n^/r ut auSor aUquu 
Umdautr; fid vid. Lex. Rufi, h, v. 



SASERNJE (RoKWx gends ^ quad ex nums dppdret eonfu- 
U'ikus)' pater & filius, Varr. t, t. Col. i, 1. Uudamur, 
Col. 1. Prsef. if. 3, 17. Safernae liber citamr^ Varr, i, i^, 
18, i9|. & 2, 9« Col. 1,1 & 7. 2 « 13 & 14. 3,3 & 12. 

ScTofii, vf^/.'Tremellius. 

Seneca, vir excellentis ingenii atque d^drinae , Col. 3, 3. 
Stllo ^ vid. JEIhis. 

STOLO Licinius , ii/iir eogn^minatus , Varr. i , i. ejus 
lex , Van. i , 2. laudatur Col. i. Praef. i/. 4, 11. 
' M. Laeoius Scrabo, initentor opyiflorpo^fiW » Yarn 3 , 5* 



Tarchon vates. Col 10, 146. Memoriam illius ex Stra* 
bone aliifque repetit la Ceraa ad Yirgp 8 , )o6. 

M. Terentius Varro, vid, Varro. 

Terentius in Heautontimorumeno, Varr. 2^ 11. 

Thales Milefius dixit FuiiTe principium generandi aniina- 
lium , quod negavit Pythagoras, Varr. 2,1. 

THEOPHILUS . Varr. 1,1. Col. 1,1. 

THEOPHR,ASTUS Peripateticus,Varr. i, i. Col. 1,1. 
ciueur Varr. i ^ 7 , 37 & 40. ^ut^f i^ropk & ^utijuSf 
AiTiW complures libri, Varr. i, 5. 

Timaeus hiftor. Varr. 2, ;. 

TremelUis unde Scrofx cognomen « Varr. 2,4. 

Cn. TREMELLIUS Scrofa peritas agricola , Varr. Sf i. 
CoL I. Praef. ezerdtum duxit in Gallia trunfalpinat Varr. 
1,7. doquentem agriculturam reddidit, Cq]1 i , i.citatur^ 
Col. I, I. 2, I, 5 y 10 & i4» 3, 3, 41 & 12. jy 6* 

Triptolemus, Col. r. Praef. 



M. TERENTIUS VARRO agriculturam expolivit, CoL i, 
1. ddd, 8, lo. fuo6 Corey rae a pefte fervavit, Varr. x, 4 



1 



CLVi INDEX jtUCTORUM. 

• 

ft 7. GraeciaB claflibus praefuit, Varr. 2. Praef. habuit pe« 
cuarias magnas, ibid. & 2, i. ejus uxor in Sabinis fiindum 
babuit, ipfe in Vefuvio, Varr. i , i.}. citatur, CoL i. Praef. 
if. 3 , 3 & 9. 5, I. 6 , ^7. 8 4 8 & 16. Varro rerum rufti. 
carum libro primo, Col. 3 » 3- 

VIRGILIUS Maro carmine rem rufticam traOavit, CoL 
I, I. comptUaiur, Col. i. Vrxf^citatw^ CoJ. i, 3 & 4. a, 
a, 8,9, 10 « 14 & 22. 3, i> 2»9, 10, 12, ij & 21. 
4, II. 5^4.6,27. 7, I, 2, 3, 4» $& 6. 8, 17. 9, 2, 
39*49 5 « 79 8,9, 10 « 14 & 15. II, I & 3. Arb. i. PaU. 
3 , 25. Veg. i', 56. fidereu^ vates , Col. 10 , 434. Mantuanus 
poeta divfno ore teftatur, Veg. i. PrxF. Bucolicis, Col. 3, 
9. in Bucolico poemate, Col. 7* lo. ejus Georgica ex- 
pleta, CoL 10. Pnef. it. 10, {• 

'Vopifcus, vid. Csfar. 

X 

XENOPHON Socraticus, Varr. 1, i. Col. i, i. ejus 
QSconomicus a Cicerone Latino fermoni Craditus ^ CoL 11^ 
I. 12, Pr«f. <r. 12, 2. ciiatur^ Col, 11, i. 12, Praef. 

Z 

" Zeno Cittiseua ait fuUTe principium generandi anima* 
Kuffl^ Varr. a, i. 



»*i 



M, PORCIUS CATO 



DE 



RE RUSTIC A 



CAPITA 

REI RUSTICS 



EX RHEGIENSI EDITIONE 



ANKI CI3 CCCC LXXXII 



M. P. C A T O N I S. 



I. Quomodo agrutn etni paranque oporteat. 

II. Patn$fainilia$ officta. 

IIL Qpomodo agrum in adolefcentia conferere oporteat. 

IV. Bubilia uti bene xdiiicata habeantur, & vicini^ bona. 

V. Villici ofRcia. 

VI. Qaibus locis agfum conferi oporteat 

VII. Quo in loco arbufta & virgae ierantur. 

VIII. Ficos pluriuoi generum quo loco ferere oporteat 

IX. Ud faliifla locis ^quofis ferantur. 

X. Qpot confenros, quot boves aBnofque 6c miniftros at-- 
que iitenfilia villicom habere oporteat. 

XI. Alia infticucio, quot & quibus confervis atque operis 
inftrui villicum oporteat. 

XII. Quot & quae in toFculari parari vafa oporteat 

XIII. Quomodo torcularium & cellam oleariam parari 
oporteat 

XIV. Villam aedificandam fabro quomodo locaveris. 

XV. Maceriae quomodo sedificentur. 

XVI. Calx quo paifto locetur. 

XVIL Materies qui tempore anni tempeftiva fit 
XVIII. Torcularium quomodo acdifices. 

Scripu. R. R. yol. I. A X 



5^ IN D£X C A P I T U M 

XIX^ (iuot vafa vinaria , quibus ftipitibus <& qualitcr facto 

XX. Trapeti columnella quo fit concinnanda modo. 

XXI. Cuppa trapeti quomodo febrefiat,. 

XXII. Quomodo feber trapetunt accommodet 
iXXlII^ Quae ad vindemiam in tempore parari opus fit 

XXIV. Vinum Grsecum & helveolum quo fiat modo. 

XXV. Vinum coAum quo fiat modo, 

XXVI. Quod vindemia fe'^.a , vafe reponantur. . 
XXVIL Sementim uti.facias. 

XXVIIL Oleas, vitcs, ficos , ceterafque arborcs cum ferw, 
y quomodo feras. 

XXIX. S<:erciis ad atbores colendas uti dividaa. 

XXX. Quomodo bubus & ovibus frondem des. 

XXXI. Ad oleam cogendam quae opus fiat 

XXXII. Uti maturac arbores putcntur* 

XXXIII. Vinea quomodo puretur> & vetus uti rcnoTCtur. 

XXXIV. De femehti faciunda & quo loco. 

XXXV. Quis locis faba, filigo & hordeum- fcri dcbcat 
XXXVL Quod fterpus praftantius ad fegeteab 

. XXXVII. Quae mala in fegete fint 

XXXVIII. De fornace calcaria. 

XXXIX. Quid confici per tempeftatem debcat 
XL Quid veris tempore fiat 

XLt. Vitis infitid , pirorumque & malorum , quali modo fiat 

XLIL Ficorum & ole^rum infitio alio modo. 

XLIII. Vites & oleae quomodo infodiantur. 

XLIV. Olivetttm quo tempore putetur. 

XLV. Quantara taleam oleaginam decidas. 

XLVL Seminarium quo fiat modo, 

XLVII. Arundinetum & vitiarium uti fcratur, 

XLVIII. Semina cuprefli, piri, nucis, & pini,ccfccrarumquc 

arbor\im qualitcr ferantur ac fov^antur. 
XLIX. Uti vinea vetus de loco transferatur. 
L. Prata quo modo ferantur. 
LI. Propagatio olex pomorumque. . . 

LIL Qux diligj?ntius propagari voles. 



M. P. G A T O N I Si 

Lin. De foenificio* ^ 

LIV. Bubus pabulum; 

LV. De lignis domini. 

LVL FamillaB cibaria quanta dentur. 

LVIL Vinum familis quantum detur. 

LYIIL Pulmeutarium familiae^quaptuox detur; 

LDC. VefUmenta (amilis. 

LX* Bubus cibaria. 

LXI. Qnomodo ager colatur. 

LXn. Quot ploftra habere oparteat ' , 

LXIII. Funem quam longum efle opoctea^ 

LXIY. De olea legenda. 

LXY. Oleum viride quomodo fiat. 

IXVI. Coftodis & capulatoris officia; 

LXVU. Cuftodis in torculari ofiicia. 

XXYUL Vaia olearia & vinaria ettoUercA 

LXDL Dolia quomoda imbuankuc^ 

LXX. Bubus medicamentum. 

IXXL Bos fi aegrotare cceperit. 

LXXII. Boves ne pedes fubterant. 

LXXm. Quomodo bubus medicamentum detufil 

LXXIV. JPanem depfiticum u^ facias. 

LXXY. Ijbum pti fecias. 

LXXVL Placentam uti facias. 

LXXVIL Spiram uti facias. 

LXXVIII. Scriblitam^ uti facias. 

LXXIX. Globulos ud facias. 

LXXX. Encitum uti facias. 

LXXXI. Hemeum uti facias;,. 

LXXXII. Sphaericam uti facias^ 

LXXXnL Vbtum pro bubus. 

LXXXIV. Savillum uti fadas; 

LXXXV. Pultem Funicam uti facias; 

IXXXVT. Graneam triticeam uti faciask 

LXXXVn. Amylum uti facias. 

iXXXVIIL Salem candidum uti facias. 



^ INDEX CAPITUM 

LXXXIX. GalUnas & anferes uti farcias. 

XC. Palumbum recentem uti farcias. 

XCL A ream uti facias. 

XCIf. Frumento ne noceat gurgulio. 

XCllI. Olea fi fritiftum non ferat. 

XCIV. Fici uti profTos feneant. 

XCV. Convolvulus in vmea ne fiat. 

XCVI. Oves He fcabra? fiant 

XCVII. A mures unguentum. 

XCVIII. Vertioienta ne tineas tangafit* 

XCIX. Fici aridsB ut iiitegrae Tint. 

G. Oleum in metretam ut indas. 

CI. Virgas myrteas uti ferves , item aliud genu9. 

CII. Si bovem aliamve quadrupedem JTerpens momorderit 

CIII Boves uti valeant. 

CIV* Vinum familis per hiemem. 

CV. Si ager a mari longe aberit , uti vinum Graecum iU 
facias. 

CVI. Aquae marinae concinnatio. 

CVII. Quomodo libra doliorum circumlinias , odorata ut 

fmt, & ne quid vitii in vinum accedat 
CVIIl. Vinum (i voles experiri, duraturum fit, necne. 

CIX. Vinum afperum uti lene fiat. 

ex. Oriorem deteriorem uti vino demas. 

CXI. Si voles Icire in vinum aqua addita fit, necne. 

CXI I. Vinum Coum fi facerc voles. ^ 

CXIII. Ut bene odoratum fit. 

CXiV. Vinum fi voles concinnare ad alvutti* 

CXV. Vinum ad alvum movendam. 

CXVI. Lentim quomodo fervari oporteat. 

CXV II. Oleas albae quomodo c6ndiantur. 

Cl^VIII. Oleam albam fecundum vindemiam qua utarit. 

CXIX. Epithyrum album, nigrum «& varium. 

CXX. Muftum fi voles totum annum habere* 

CXXl. J^uftaceos uti facias. 

CXXIL Vinum concinnare ad lotium* 



M. p. C A T O N I S. 7 

CXXin. Vinum ad ifchiacos* 

CKXIV. Ut interdiu canes claufbs habeas. 

CXXV. Vinum myrteum uti facias; 

OXXVL Ad tormina, & fi alvus non confiftat, & fi tinece 

ac lumbric] molelli exfiftant. 
CXXVII. Ad dyrpepfiam & ftranguriam. 
CXXVTIL Habitadonem delutare. 
CXXIX. Area frumentaria uti fiat* 
CXXX. Ligna amurca aPpargantur. 
CXXXI. Dapem pro bubos. 
CXXXII. Dapem quomodo fadas. 
CXXXIII. Propagatio pomurum ceterarumque arbonim. 
CXXXI V. Antequam meflem incipias, uti porcum praeci-> 

dancnm facias. N 

CXXXV. Tunicas & centones^ ferramenta & reliqua utei»t 

filia ubi emantur. 

CXXXVL Politionem quo padlo dari oporteat 

CXXXVII. Vineam redemtori partiario quomodo des. 

CXXXVIII. Boves quomodo feriis conjungere liceat. 

CXXXIX. Quemadmodum lucum collucare debeas. 

CXL Si fodere velis altero piaculo, quid faccrc debeas; 

CXII. Si agrum luftraveris , quid tunc fecere debeas. 

CXLn. ViUici offida, 

CXLIIL ViUicse officia. 

CXLIV. Lex oleac Icgenda?. 

CXLV. Lex oleae faciundas. , 

CXLVl, Lex oleae pendentis. 

CXLVn. Lex vini pendentis. • 

CXLVIIL Lex vino in doliifli 

CXLIX. Lex pabulo. 

CL Fructus oyium qua lege venierit. 

CLL Quo pado cuprefleta feri oporteat 

CLIL Quae Memius, & M. Manlius de vino emCoribuaa^ 

raetiendo monftraverint. 
CLUI. De vino (kcato. 
CUV. Vinum emtoribus quomodo admetiaris. 

,A4 



« INDEX CAPITUM M. P, CATONISi 

» 

CLV. Per hiemem de agro aquam pellere. / 

CLVI; Medicamenta brafGcsBtf 

CLVII. Quot brafficae genera, & qaae natura; 

CLVIII. Alvum dejicere quo modo oporteat. 

CLIX. Ad intertriginem remedia. 

CLX. Luxoin ut excahtes. 

CLXI. Afparagus quomodo (eratur. 

CLXIL Salfuia pemarum ft o£BbUs Pmcohnsil 



/- 



M. PORCIUS CATO 



D E 



RE RUSTIC A. 



UsT interdum prxftare mercaturis rem quacrere, 
ni tam periculofum fiet ; & item fbenerari ^ fi tarn 
honeftum fiet. Majores enim noftri dc habuerunt ^ 
& ita in legibus pofiverunt ^ furem dupli conde- 
mnari^ fceneratorem' quadrupli. Quanto pejorem 
civem exlftimarint foeneratorem, quam furem , hinc 
licet exiAimari. Et virum bonum cum laudabant, 
jta laudabant , Bonum agricolam , bonumque coIo* 
jium. Ampliffime laudari exiftimabatur ^ qui ita lau- 
dabatun Mercatorem autem ftrenuum iludiofum- 
que rei qusrendae exiilimo; verum, ut fupra dixi^ 
periculofum & calamitofum. At ex agricolis & viri 
fbrtiffimi , & milites firenuiffimi gignuntur , maxi- 
jneque pius quaeftuSi ftabilif&mufque confequitur, 
minimeque invidiofus : minimeque male cogitantes 
funty qui in eo ftudio occupati funt. Nunc, ut ad 
rem redeam/quod promifi inftitutum principiApi 
hoc erit. 

L Praedium cum parare cogit^bis , fie in animo 
liabetOy uti ne cupide emas, neve opera tua parcas 
▼ifere, & ne fatis babeas femel circumire. Quories 
ibis^ toties magis placebit, quo^ bonum erit. Vir 



io M. PORCIUSCATO 

cini quo pado niteant , -id animum advertito : in 
bona regione bene nitere oportebit : & uti eo cum 
introeas, circumfpicias , uti inde exiri poflit: uti 
bonum coelum hab^at , ne calamitofum fiet. Solo 
bono^ fua virtute valeat. Si poteris, fub radice 
montis (iet, in meridiem fpedet, loco falubri, ope* 
rariorum copia (iet^bonumque aquarium, oppidum 
validum prope fiet, aut mare, aut amnis , qua na- 
ves ambulant , aut via bona , celebrifque. Siet in 
sis agf-iSf qui non fxpe dominos mutant : qui in his 
agris praedia Vendiderint , quos pigeat vendidifTe : 
uti bene xdificatum liet. C^veto alienan) difcipli- 
nam temere contemnas. De domino bono coldno, 
bonoque xdificatore melius emetur. Ad villam cum 
v^nies, videto, vafa torcula & dolia multa i^e iienf* 
Ubi non ernqt , fcito pro ratione fru^unt effe. 
Inftrumenti ne magni fiet, loco bono fiet. Videto, 
quam m.inimi inftrumenti, fiimtuofufque ager ne 
fiet. Scito idem agrum quod hominem, quamyis 
qu£(luofus fiet, fi fumtuofus erit, relinqui non 
multum. Praedium quod primum fiet, fi me roga* 
bis , fie dicam. De omnibus agris, bptimoque loco 
fi emeris jugera agri centum y vinea eft prima , fi 
vino multo fiet; fecundo loco hortus irriguus, 
tenio falidtiim, quarto oletum , quinto pratum, 
fexto campus fi-umentarius , feptimo filva caedua^ 
odavo arbuftum , nono glandaria filva. ^ 

, 11. Paterfamilias ubi ad villam venit , ubi larem 
familiarem falutavit , fiimdum eodem die, fi poteft » 
circumeat : fi non eo die , at poftridie. ubi cogno- 
.vity quomodo fundus cultus fiet, operaque qus &• 



DE RE RUSTIC A. 



II 



Aa infeGtzque fient, poftndie ejus diei vilicum vo- 
cet', roget , quid operis fiet fadum , quid reftet , 
/atifne tempori opera lient confefta , poflitne quae 
reliqua iient conficer^ : & quid fadum vini , fru-* 
menti , aliarumque rerum omnium. Ubi ea cogno- 
vit, rationem inire oportet operanim, dierum. Si 
ei opus non apparet, dicit vilicus fedulo fefeciflfep 
fervos non valuiiTe, tempeftates malas fuifTe, fer* 
vos aufugifle ^ opus publicum efFecifle. Ubi eas ali- 
afque caufas multas dixerit ; ad rationem operum 
operarumque vilicum revoca. Cum tempeftates plu- 
y\dt fuerint , v^deto , quot dies , quaeve opera per 
irobrem fieri potuerint^ dolia lavari,^ picari, villam 
purgari, frumentum transferrin flercus foras effer* 
n y flerquilinium fieri , femen purgari , fui^es vete- 
les {arciri » novofque fieri : centones , cuculiones 
&miliam oportuiife fibi farcire. Per ferias potuifTe 
foflas veteres tergeri , viam publicam muniri , ve- 
pres recidi , hortum fodiri , pratum purgari , virgas 
vinciri ^ fpinas runcari , expinfi far » mundic^as fie- 
ri. Cum fervi xgrotarint , cibaria tanta dari non 
oportuifife. Ubi hsc cognita asquo animo fient , 
quaeve reliqua opera fient, curare uti perficiantur : 
rationes putare argentariam , frumentariam , pabuli 
caufa quae parata funt ; rationem vinariam , ohea- 
riam, quid venierit, quid exadum fiet, quid reli- 
quum fiet, quid fiet quod yeneat; qus faii acci- 
piunda fient , fatis accipiancur. Reliqua qux fient t 
ut conipareant. Si quid defit in annum , uti paretur* 
qu9 fuperfint , uti veneant : quae opus fient loca- 
to 9 locentuf : quae opera fieri velit, & quae locare 



11 M. PORCIUS CATO 

velit , uti imperet ^ & ea fcripta relinquat : pecus 
confideret. Aufiionem uti faciat. Vendat oleum , 
fi pretium habeat , vinum frumentumque , quod fu- 
perfit. Vendat boves vetulos , armenta delicula y 
oves dfeliculas » lanam 9 pelles 9 ploftrum vetus, fer- 
ramenta vetera, fervum fenem , ferrum morbofum^ 
& ii quid aliud fuperfit, vendat. Patreoi £imilias 
Tendacem 9 jion emacem efle oportet. 

III. Prima adolefcentia pattern ^miliae agrum 
conferere ftudere oportet, sedificafe diu cogitate 
opof tet ; conferere cogitare non oportet , fed face- 
re oportet. ubi «tas acceffit ad annos xxxvi ^ turn 
sdificare oportet , fi agrum confitum habeas. Ita 
aedifices , ne villa fundum quaerat ^ neve fundus vil« 
lam. Patrem familia viilam rufticani bene sdifica«» 
tarn habere expedit , cellam oleariam , vinariam f 
\ dolia multa , uti lubeat caritatem exfpedare, & tei, 
! & virtuti , & glorias erit. Torcularia bona habere 
' oportet 9 ut opus bene eifici poi&t. Olea ubi leda 
fiet^ oleum fiat continuo, ne corrumpatur. Cogita* 
to quotannis tempeftate$ magnas venire, &oleani 
de}icere folere. Si cito fuftuleris, & vafa parata 
erunt , damni nihil erit ex tempeftate , & oleum vi- 
ridius & melius fiet. Si in terra & tabulate olea 
nimium diu erit, putefcet, oleum foetidum fiet ex 
qua vis olea oleum viridius& bonum fieri, poteft, 
fi temperi facies. In fugera oleti cxx vafa bina efl^ 
oportet* Si oletum bonum , beneqiie frequens 9 cul- 
tumque erit , trapetos bonos » pri vos , impares efle 
oportet : fi orbes contriti fient 9 ut commutare pof- 
fis 9 funes loreos pri vos 9 vedes fenos 9 fibulas duo* 



DE RE RUSTIC A. ij 

idenas » medipontos privos loreos , trochleas Grsr 
canicas binas , quae funibus fparteis ducantun Or- 
biculis fuperioribus odonis > inferioribus fenis ci* 
tills duces. Si rotas voles facere , tardju$ ducentur ^ 
fed minore labore. 

IV. Bubilia bona , bonas praefepis , falifcas cla-^ 
tratas. Clatros interefle oportet pede. Si ita feceris , 
pabulum boves non ejicient. Villain urbanam pro 
copia sdificato. In bono praedi6 ii bene asdificave- 
ris, beneque pofiveris : ruri fi rede habitareris , li« 
bentius & fspius venies , fundus melios erit , mi- 
nus pepcabitur t firu£U plus capies. Frons occipitio 
prior eft. Vicinis bonus efto* Familiam ne iiveris 
peccare. Si te libenter yicinitas videbit, facilius tua 
vendesy operas facilius locabis , operarios facilius 
conduces. Si ^dificabis , pperis , jumentis , materia 
ad)ttvabunt. Si quid (bona falute) ufus venerit ^ 
beoigne defeodent. 

' V. fhec erunt vilici ofHcia. Difciplina bona uta* 
tur. Feriae ferveatun Alieno manum abfiinear.Sua 
iervet diligenter. Litibus familiae fuperfedeat. Si quis 
quid'deliquerit, pro noxa {3ono modo vindicet. Fa- 
milis male ne fit, ne algeat, ne efuriat » opere be* 
jie exerceat^facilius malo & alieno prohibebit. Vi- 
licus fi nolet male facere , non faciet. Si pafliis erit, 
dominus impune ne finat effe. Pro Beneficio gra^ 
tiam referat, ut aliis re£le facere libeat. Vilicus ne 
fit ambulator , fobrius fiet femper , ad coenam ne 
quo eat. Familiam exerceat : confideret , qus do* 
minus imperaverit , fiant. Ne pluscenfeat fapere fe^ 
quam doHiinuoh Ajnicos domini, eos habeat fibi 



\ 



14 M. PORCIUS CATO 

aoiicos. Cui jufTus (let, aufcultet. Rem divinam, niii 
compitalibus in compito , aut in foco ne faciat. In* 
juflii domini credat nemini. Quod dominus credi* 
derit , exigat. Satui femen , cibaria, far^ yinum, 
oleum mutuum dederit nemini. Duas aut tres fa«- 
milias habeat , unde utenda roget , & quibus det : 
praeterea nemini. Rationeni cum domino crebro pu« 
tet. Operarium 9 mercenarium, politorem diutius 
eundem ne habeat die. Ne quid emifle velit infciente 
domino, neu quid dominum celavifle velit. Paraii- 
tum ne quern habeat, Harufpicem , augurem , ha« 
riolum , Chaldseum ne quero confuluifle velit. Se- 
getem ne defrudet : nam id infelix eft. Opus rufti* 
cum omne curet , uti fciat facere , .& id faciat fspe, 
dum ne lafliis fiat. Si fecerit, fcibit in menfe fa<« 
milix quid fiet, & illi animo aequiore facient. (i 
hoc faciet, minus libebit ambulare^Sc valebit re- 
dius,&: dormibit libentius. Primus cubitu furgat, 
poftremus cubitum eat. prius villam videat, claufa 
uti Het, &uti fuo quifque loco cubet^ & uti ju- 
tnenta pabulum habeant. Boves maxima diligentia 
curatos habeto. bubulcis obfequitor, partim quo 
libentius boves curent. Aratra vomerefque facico 
uti bonos habeas. Terram cariofam caveto ne ares, 
neve ploftrum , neve pecus impellas. Si ita non ca- 
veris, quo imptileris, triennii frudum amittes. Pe* 
cori & bubus diligenter fubfternanir; ungulae cu- 
re ntur. Scabiem pecori & jumentis caveto. id ex 
fame, & (i impluit, fieri folet. Opera omnia mature 
conficias face, pam res ruftica fic eft, ii unam rem 
fero fecefis, onuiia opera fero facies. Stramenta ii 






D E R E R U S T I C A*. i$ 

deerunt, frondem iligneam legito^eam fubfternito 
ovibus bubufqiie. Sterquilinimn magnum ftude ut 
habeas. Stercus fedulo conferva , cum exportabis 
fpargito & comminuito. Per audumnum evehito« 
Circum oleas auQumnitate ablaqueato , & ftercus 
addito. Frondem populne^m, ulmeam, qnerneam 
caedito , per timpus earn condito , non peraridam ^ 
pabulum ovibus. Item foenum cordum ^ (iciUnienta 
de prato , ea arida condito. Poft imbrem audumnt 
rapinam , pabulum , lupinumque ferito. 

VI. Agrum quibus locis conferas, fie obfervari 
oponet. Ubi ager crafius, & l«tu$ eft fine arbo«< 
ribus , eum agrum frumentarium efie oportet. Idem 
ager & nebulofus eft , rapa , raphanos, milium , pa- 
nicum id maxime feri oportet. In agro craftb & cal« 
do oleam conditiyam /radium majorem , SalentU 
nam 9 orchitem, pofeam, Sergianam colminianam , 
albicerem. Quam earum in his locis optimam di« 
cent efle, eam maxime ferito. Hoc genus olea* in 
XXV aut in xxx pedes conferito. Ager oleto con- 
fenindo 9 qui in ventum Favonium (peQabit, & foil 
oftentus erit, alius bonus nullus erit. Qui ager fri« 
gidior & macrior erit 9 ibi oleam Licinianam feri 
oportet. Sin in loco craflb aut calcio feveris, ho« 
fius nequam erit , & ferundo arbor peribit, & mu** 
icus ruber moleftus erit. Circum coronas & circum 
vias ulmos ferito , & partim populos , uti frondem 
ovibus & bubus habeas , & materia « fi qus opus 
fit , parara erit. Sicubi in his locis rips , aut locus 
faumedus erit , ibi cacumina populorum ferito 8c 
arundinetuni. Id hoc modo ferito : bipalio vorcito ^ 



j6 m. p o k C I u s c a T o 

ibi oculos arundinis pedes ternos alium ab aK6 te^ 
rito. Ibi corrudam ferito, unde afparagi fiant. ( Nam 
convenit anindinetum cum corruda, eo quia fodi- 
tur , & incenditur , & utnbram per tempus habet ) 
Salicem Grscam circum anindinetum ferito f uti 
liet qui vineam alliges. Vineam quo in agro conferi 
oportet^ fie obfervato. Qui locus vino optimus di« 
cetur efle, & oftentus foli ^ ibi.Amiiviaeum minu- 
fculum, & geminum eugeneum , helveolum minu- 
iculum conferito« Qui locus craffus erit , auc nebu« 
lofior^ibi Aminnsum majus, auc Murgentinum) 
lApicium , Lucanum ferito. Ceters vites , milcelle 
maxime , in quemvis agrum conveniiiot, 

VIL Fundum fuburbanum arbuftnm maxime con- 
venit habere, 9 & ligna & yirgae venire pofliint, & 
domino erit , qui utatur. In eodem fundo fuum 
quidquid conferi oportet , arbuftoque vitem copu* 
-lari. Aminna^um minufculum, & majufculum, & 
Apicium/Haec in oUis, oils in vinaceis condun« 
tur , eadem in fapa , in mufto , in lora rede con<* 
duntur^quas fufpendas duracinas^ Aminnaeas ma- 
]ores, vel.ad fabrum ferrarium pro paffiseae refte 
fer vantun Poma , mala ftruthea , cotonea fcantia- 
na , Quiriniana , item alia conditiva mala muftea 
& Punica. eo lotium fuillum aut ftercus ad radi^ 
cem addere oportet y uti ftabilia mala fiant. Pira vo« 
lema , Aniciana & fementi va , ( haec conditiva in 
fapa bona erunt^) Tarentina , muflea 9 & cucurbi- 
tina. Item alia genera qtiamplurima ferito ^ aut in- 
ferito , oleas orchites , pofias , es optima condun- 
tur vel virides io muria ^ vel in lentifco contufae* 



D E R E R U S T I C A. ,7 

Orchites ubi nigr« enint & ficca, fale confricato 
dies V. poftea faleoi excutito , in folem poniro bi- 
duum, vel fine fale in defrutum condito. Sorbain 
fapa cum vis cpndere , vel ficcare , arida ficias , 
item pira eodenfiiofKHlo facias. 

VIII. Ficos marifcas in loco cretofo & aperto fe- 

rito , Africanas, & Herculanas, Saguntinas , hiber- 

nas , Telanas atras pediciilo longo , eas in loco 

craflb, aut ftercorato feriro. Pratum fi irriguum ha- 

bebis, foeniim non deficiet. fi non erit, ficcum , ne 

foenuin defiet , fummittito. Sub urbe hortum omne 

genus , coronam'enta omne genus , bulbos megari- 

cos, murtum conjugulum & album & nigrum, lau- 

nun Delphicam, & Cypricam , & filvaticam , nu- 

ces caJvas, avellanas Praeneftinas, & Gracas, h«c 

6ciro uti ferantur. Fundum urbanum , & qui cum 

fiindum foKim habebit , ita paret , itaque conferat 

uti quam follertiflimum habeat. 

IX. Salifta locis aquofis , humeftis , umbrofis 
propter amnes ibi feri oportet. Et id videto , uti 
aut domum opus fient, aut ut venire poffint* Prata 
irrigua , fi aquam habebis , potiifimum facito : fi 
aquam non habebis, ficca quam plurima facito^ 
Hoc eft pradium, q\iod, ubi vis, expedit fecere. 

X. Olivetum agri CCXL. jugerum. vilicum, vi« 
licam , operarios V. bubulcos lu. fubulciim i. afina- 
rium I. opilionem i. Summa hominum xiir. boves 
trinos , .afinos ornatos ditellarios , qui ftercus ve- 
ftent , III. afinum unum , ovcs c. vafa olearia in- 
flruaa juga v. ahenum , quod capiat quadrantalia 
XXX. operculum aheni , uncos ferreos iii. urccoa 

Scriptu R* R. Fol. /, - . B 



10 M. P O P.CI U S C A T O 

XIL In torcularium quae opus funt vafis qulnis. 
Prela temperatav. fupervacanea lU. fuculas v. fu- 
pervacaneam i. funes loreos y. fubduaarios v. me- 
dipontos V. trochleas v. capiftra v. affercula v. ubi 
prela. fita fient y. ferias m. veaes XL. fibulas 3tL. 
confibulas ligneas, qui arbores comprimat , fi dif- 
hiafcent, & cuneos vi. trapetos v. cupas minufcu- 
las X. alveos x. palas ligneas x. rutra ferrea v. 

XUl. In torcularium in ufu quod opus eft. Ur- 
ceum aheneum i . quod capiat quadrantalia quinque, 
uncos ferreos tres , orbem aheneum unum , molas 
unas, cribrum iinum , incerniculum unum , fecu- 
rim unam » fcamnum unum, feriam yinariam unam, 
clavam torcularii unam , kaum ftratum , ubi duo 
cuftodes liberi cubent,& tertius fervus una cum 
ftaoribus uti cubet. fifciivas novas veteres. epidro- 
mum , pulvinum , corium unum » lucernas cratir 
culas duas , carnarium unum , fcalas unas. In cel- 
1am oleariam haec opus funt. Dolia olearia , oper- 
cula , labra olearia xiv. conchas majores duas , & 
minores duas , trullas aheneas tres , amphoras olea- 
rias duas , urceum aquarium unum , urnam quin- 
quagenariam unam,fextarium olearium unum,la- 
- helium unum , infundibula duo , fpongias duas , 
urceos fiailes ii. urnales u. trullas ligneas duas, da- 
ves cum doftris m. cellas duas , trutinam unam , 
centumpondium incertum unum , & pondera certa. 
XIV. Villam aedificandam fi locabis novam ah 
folo, faber hasc faciat oportet. Parietes omnes (uti 
juffuur) calce>& caementis, pilas ex lapide angula- 
li^iigna omnia, qMae opus funt, li^ina, pofles, 



» 



D E R E R U/ S T I C A. i% 

lugumenta , aflferes, fulmentas, prsfepis bubus ht« 
bernas , & ^eftivas Falifcas, equile, cellas^familie^ 
carnaria ill. orbem , ahena i?. haras X. fbcum , ja^. 
nuam fnaximam, & alteram j quam volet domtnus^ 
feneftras , clatros in feneih^as majores , & minores 
bipedales x. lumina n. fcamma iii. fellas v. telas jo- 
gales diias 9 himinaria vi. pautulam pil^m ^ ubi tti* 
ficum pinfant , unam , fullonicim unam , antepag- 
menta , vdfa torcula duo. Hae rei materiem , & quae 
opu^ funt , dominus prxbebit , &- ad opus dabit t 
fuccidetydolabit. ferram i. lineam i. matefriam ducn«; 
taxat fecabit » ficietque« Condudor lapidem y cal«; 
cetn , areaam-i aquam , paleas^ , terrain , und& lu« 
turn fiat. Si de coelo villa tada fiet > de ea re* vefbA 
uti fiaat. Huie operi pretiumab. domino bonOi^ 
qui bene praebeat , quae opus fuot) & iiuiiios fide 
bona folvat. in tegulas finguhs if. ia tedufen : tit 
oumerabittir tegula : kitegra qua» fion> erit, ufide 
quarta pars aberit , duae pro una ^ conliciares qnai 
enint , pro binis puYabuntur : m aliis quot erunt ^ 
in fingulas quaternae numerabuotur. Vyia , lapide 
calce fundamenta fupta terram pede , ceteros parie« 
tes ex latere , jugumenta & antepagmenta , quae 
opus enmi, indito. Cetera lex ut^villa ex calci^csw 
mentis ; pretium in tegulas fingufas N. s. loco fa^ 
hibri bono dommo haec , quae fupra preiia poixta 
fiint. ex figrto manupretium erit t peAilenti , ubi 
aeftate fieri non poteft, bono domiao pars quarta 
pretii accediat. 

XV. Macerias ex calce, caementis • fili^e, uti do-' 
minus oomia ad opus ppasbeat^ altaai p. v. &cito^^ 



ai M. PORCIUS CATO 

I 

& colamen p. i. craflam p. i. s. longam p. xiv. & 
AMI fublinat locari oportet. Parietes villae fi loc^t 
in pedes c. id eft ^ P^ x. quoquovorAim , libellis 
in pedes v. & perticam unam p, vie. N. x. Sefqui- 
pedalem parietem dominus fundamenta faciat, 8c 
ad opus prsebeat calcis in p. fingulos longitudinem 
opiis eft medium unum > arene modios duos. 
. XVI. Calcem partiario coquendam qui dant ^ ita 
dant. Perficit & coquit, & ex fornace calcem eximit 
calcariust & ligna conficit ad fornacem. DomiQU$ 
lapidem, ligna ad fornacem, quod opus (let, prxbet 
XVIL RobuSy materies item. pro xidica, ubi 
iplftjiium fuerit ad brumam Temper tempeftiva eft. 
C^tjH'a materies 9 qiiae femen habet, cum femea 
ynaturum habet, tum tempeftiva eft. Quae materies 
lemen non habet^cu^n glubebit, tum tempeftiva 
f ft. Ea , quae femen viride & maturum habet , utl 
femen de cupreflb » de pino , quidvis anni legere 
poftis* Iteni quidvis anni matura eft, & tempeftiva , 
}bi dum funt nuces bimae , inde femen excidet , &c 
anniculae eap ubi primum incipiunt hiafcere , tum 
legji oportet , per fementim primum incipiunt ma- 
tiirx effe. Poftea ufque adeo funt plus menfes viir. 
Hctrootinae nuces yirides'Tunt. Ulmus^^um folia 
jcadunt i tum iterum tempeftiva eft. 
^ X Vlil. Torcularium fi aediiicare voles , quadrariis 
vaii^ u^i contra (ient, ad hunc modum vafa compo- 
iitto : arbores craftas p, ii. altas P. ix. cum cardinibus, 
foramina longa P. iii. s. HE— exfculpta digitos vi. 
^b folo foramen primum , p.- h s. inter arbores &c 
.arbores, 6c parietes p« n. in ii. arbores p. i. ~— ^^'^ 



DE RE RUSTIC A. 13 

bores ad fiipitem prlmum dire£los P. xvi. fiipites 
crafC P* II. alti ciim cardinibus P, x. fucula praeter 
cardioes p. ix. prelum Ipngum P« xxv. inibi lingu** 
lam p. II. s. pavimentum fadnis vafis cum canalibus 
4uobus P. xxxiy. trapetibus locum dextra^ lin»« 
Ara f pavimeotum p. xx. W^ier tnnos Aipites vefti* 
bus locum Ps XX 11. AlteriSi vaiis ex adverfum ab 
fijpite extremo ad parietem » qui pone arboreseft^ 
p. XX. Summa torailario, vafis quadrariis latitudi« 
ne p. Lxvj. longitudine p« L. ii. Inter parietes arbo* 
res ubi ftatues 9 fundamenta bona facito , aha p. v. 
iotbi lapides filices totum forum longum p. v. la« 
turn P. II. s. craflum p. i. s. Ibi foramen pedictnii 
duobus facito. Ibi arbores pedicioo. in lapide ftatui-^ 
to. Inter duas arbores , quod loci {upererit ^ robore 
expleto 9 eo plumbum infundito , fuperiorem par^^i 
tem arborum digitos fex altam facito fiet y eo ca-» 
pitulum robuftum indito , uti fiet ilipites ubi flent. 
Fundamenta p. v. facito. Ibi fiUcem longum F. ihSi, 
latum p. II. s. craflum P. 11. s. planum ftatuito y'-ibt 
ftipites ftatuiio« hem alterum ftipitem fiatuito : iiu 
fuper arbores fiipitefque trabjem planam imponito ^ 
latam P* IL craflam P. i. longam p. xxxvii. Vel dii* 
plices indito , fi.folidas non habebis» fub eas trabes 
inter canales , & parietes extremos , ubi trapeti 
flent , trabeculam pedum xxiii. s, imponito fefqui-* 
pedalem , aut binas pro fingulis eo fupponito. lit 
iis trabeculis trabes, quae infuper arbores ftipites 
ftant, coUocato. In iis tignis parietes exfiruito, jun« 
gitoque maieriae^ uti oneris fatis habeat. Aream ubi 
facies , p. v, fundamenta alta &cito » lata p. yi» 

B4 



M. PORCIUS CATO 

areaiDy & canalem rotundam facito latam. p« iv. s. 
ZUr- Ceterum pavimentum torum fundamenta pe- 
dum duonim facito. Fundamenta primum fiftuca« 
to, poftea caemerttis minutis , & calce arenato femi- 
pedem unumquodque corium ftruko. Pavimenta ad 
hnnc modum facito , ubi liberaveris, de glarea , & 
calce arenato primum corium facito; id pilis fubi- 
gito, idem alterum corium facito. eo calcem cri- 
bro fuccretam indito alte digitos duo. ibi de tefta 
arida pavimentimi ftruito. ubi ftruduni erit, pavi* 
to , fricatoque , uti pavimentum bonum (let. Ar« 
bores , flipitefque robuftas facito , aut pineas. Si 
trabes minores &cere voles , canates extra colu- 
mnam expolito. fi ita feceris, trabes pedum xxii. 
lofigae opiis eruat. Orbem olearium latum pedibus 
IV. punicanis coagmenfis facito, craffum digitos vi. 
facito^ fubfcudes tligneas adindito. Eas ubi confi- 
xeris y clavis corneis occludito. In eum orbem tris 
catenas indito. Eas. catenas cum orbibus clavis fer^ 
r^is corrigito. Orbem ex ulmo , aut ex corylo fa* 
ctto'. Si utrumque:habebi$, alternas indito. 
, XIX. In vafa vinaria flipites arborefque binis pe« 
dH>us altiores facito , fupra foramina arbonim pe- 
dem quaeque uti abfient , unae fibulae locum facito. 
femipedem quoquoverfum , in fuculam fena fora- 
mina indito. foramen , quod primum facies i femi* 
pedem ab cardine facito , cetera dividito quam re-^ 
Aiflime* Porculum in media fucula facito. Inter ar- 
bores medium quod erit, id ad mediam collibrato ^ 
ubi porculum figere oportebit. uti in medio pre- 
lum rede iitum iiet. Lingular cum facies ^ de me* 



D E R E R U S T I C A. 15 

So prelo collibrato. ut inter arbores bene conve- 
jiiat» digitum polHcem laxamenti facito. Vefies 
longiflimos pedum xvif i. fecundos pedum xvi. ter- 
tios pedum xv. remiflarios pedum xii, alteros pe* 
dum X. tertios pedum vhi. 

XX. Trapetum quomodo concinnare qportear; 
Columellam ferream « qua? in miliario flat ,*eam re^- 
dam flare oportet in medio ad perpeiidiculum ^ 
cuneis falignis circumfigi oportet bene, eo plum- 
bum efRmdere caveat , ni labet columella. Si mo- 
vebitur, eximito; denuo eodem modo faciro, ne 
fe moveat. Modiolos in orbis, oleaginos ex orchite 
olea facito , & eos circumplumbato^cavetb, he laxt 
iient. Si autem labent , in cupam eos indito. tuni- 
cas folidas, & latas digitum poUicem facito. la- 
beam bifariam faciat, & habeat qujs figat clavis 
duplicibus y ne cadant. 

XXL Cupam facito P. x. tarn craiTam, quam mo- 
diolir poflulabunt, mediam inter or bis , qu& con- 
venia.t, tam craffam quam columella ferrea erit: 
Eam mediam pertundito, uti in columella indere 
poffis. Eo fiftulam ferream indito, qua in colUmel- 
lam conveniat, & in cupam. Inter cupam dextra 
iiniftra perrundito late digitos primoris iv. alte di- 
gitos primoris tres , fub cupa tabulam ferream lata 
cupa media erit, pertufam figito , quae in columel- 
lam conveniat dextraiiniflra. foramina ubi feceris. 
laminis circumplefiito, replicato in inferiorem par* 
tern cupas omnis quatuor laminas : dextra finiflra 
foramina utrinque fecus laminas. Sublaminas poU 
lulas minutas fupponito ^ eas inter fefe configito » ne 



I 

^ 



x6 M. P O R C I U S C A^T O 

foramina majora fiant, quo cupulae minufculae in- 
dentur. Cupam , qua fini in modiolos erit, utrinque 
fecus imbricibus ferreis quatuor defues ^ ibi utrin* 
que fecus fa(;ito,qui figas. imbrices medias clavu- 
lis figito. Supra imbrices eji^trinfecus cupam pertun- 
dito, qua clavuseat, qui orbem cludat. Infuper fo« 
ramen librarium ferreum digitos fex latum indito, 
pertufum utrumque fecus qua clavus ^at;, H^ec 
omnia ejus rei caufa fiunt, uti ne cupa in lapide 
conteratur. Armillas iv. facito^ quas cir^um orbem 
indas, ne cupa & clavus conterantur. Intrinfecus 
cupam materia ulmea am Caginea facito. Ferrum 
fadum , quod opus erit , uti idem faber figat4 HS« 
LX. opus funt , cum plumbum cupam emito HSl 
Iv. cupam qui concinnet^ & modiolos qui indat ^ 
& plumbet , operas fabri dumtaxat f f - vm. Idem 
trapetum oportet accommodet. Summa fumti f fr 
txxii. prster adjutores. 

XXII. Trapetum hoc modo accommodare opor<* 
ter* librator uti ftatuatur parite^. ab labris digitum 
minimum orbem abefle oportet. ab folo mortarit 
orbes cavere oportet, ne quid mortarium terant* 
Inter orbem , & miliarium unum digitum intereffe 
oportet. fi plus intererit, atque orbes nimium abe* 
runt , fani circumligato miliarium arde crebro , uti 
expleas quod nimium intereft. Si orbes altiores 
erunt , atque nimium mortarium deorfum teret , or* 
biculos ligneos pertufos io miliarium , in columel* 
lam fupponito, eo latitudinem temperate. Eodem 
modo altitudinem orbiculis ligneis , aut armilli^ 
ferreis temperato^ ufque dum rede temperabitur. 



D E R'E R U S T I C a. 17 

Trapetus emtus eft in SuefTano -j-f - cccc, & olei 

p. I, compofturae ff LX. ve£^ura bourn , operas fex 

homines vi. cum bubulcis f f LXii. cupam ornatam 

f f Lxxii. pro oleo ff- p. xxv. s, s. f f pcxxix. 

Pompe]]S emtiis ornatus ff cccLXXXlv. Tedura 

ff CCLXXX. Domi melius concinnatur^ & ac« 

commodatur. Eo fumti opus eft. ff LX. Summa , 

f f - DCCXXiV. Si orbes in veteres trapetos parabis 

medios craflbs P. i. digitos iii. altos P. i. foramen 

femipedem quoquoyerfum. eos cum' advexeris , ex 

trapeto temperatq. li emuntur ad Rufri macerias 

ff - CLXXX* temperantur f f xxx, tantidem Pom- 

pejis emitur. 

XXIU. Face ad vindemiam , quae opus funt , uti 
parentur* vafa laventur: corbuls farciantur: pi- 
cennir dolia : qus opus funt , picentur. cum pluet, 
quala parentur, farciantur. far molatur. Bennae 
emantur. oleae caducas falliantur. Uvas mifcellas ad 
vinum prsliganeum ^ quod operarii bibant , ubi 
tempus erit , legito. ficcum puriter omniam dierum 
pariter in dolia dividito. Si opus erit^ defrutum 
indito in muflum , de mufto lixivo coAum ^ partem 
quadragefimam addito defruti, vel (alis fefquilibram 
in culleum. , Marmor fi indes in cuUeum » libram 
indito. id indito in urnam , mifceto cum mufto. id 
indito in dolium. refinam fi indes^ in culleum mufti 
P.m. bene comminuito, indito in fifcellam & facito 
uri in dolio mufti pendeat. earn quaflato crebro, 
uti refina condeliquefcat. Indideris defrutum » aut 
narm^r, aut refinam , dies xx. permifceto crebro, 
iribulato qaoddie, Tortivum muftum circumcida- 



2« M. PORCIUS CATO 

neum fuo cinque dolio dividito, additoque pariten 

XXIV. Vinum Graecum hoc modo fieri oportet. 
Uvas Apicias percodas bene legjto. ubi delegeris , 
in ejus mufii culleum aquae marinae veteris qivadran- 
talia II. yel Talis puri modium. Eum in fifcella fufr 
pendito^ (initoque cum mufto diftabefcat. Si hel- 
veolum vinum facere voles, dimidium helveoli^ 
dimidium apicii vini indito , defruti veteris partem 
tricefimam addito. Quidquid vini defrudabis , par- 
tem triceiimam defruti addito. 

XXV. Cum vinum codum erit , & cum legerur, 
£sicito utt fervetur fadiiliae primum fuifque , facito- 
que ftudeas bene percodum ficcumque legere, ne 
vinum nomen perdat. Vinaceos quotidie recentes 
fuccernito, ledo reribus fubtento cribrum illius rei 
parato, eos conculcato in dolia picata, vel in la- 
cum vinarium picatum. id bene operito, jubeto 
oblini, quod des bubus per hiemem. Indidem, fi va- 
les , lavito. paulatim erit lorea familias ,quod bibat« 

XXVI. Vindemia faSa, vafa torcub, corbulas, 
fifcinaSi funes, patibula , fibulas jubeto dio qiiid^ 
quid loco condi. Dolia cum vino Ims in die face ev* 
tergeantur. Privafque fcopulas in dolia facito ha« 
beas illi rei , qui labra doliorum circumfrices. Ubi 
erit ledum dies triginta, fi bene deacinata erunt 
dolia , oblinito. Si voles de faece demere vinum » 
turn erit ei rei optimum tempns. 

XXy 11. Sementim facito , ocimum , viciam , foe- 
nunoXjraecum , fabam , ervum , pabulum bubus. Al- 
teram , & tertiam pabuli fationem fecito. Deinde 
alias fruges ferito. Scrobis in vervado oleis^ ulmis^ 



D E R E ,R U S T I C A. 19 

vitibus, ficis , iimul cum fbmine ferito. Si erlt locus 
£(cus , turn oleas per fementiai ferito, & qus ante 
fatae eruni, teneras turn fupputato, & arbores abla* 
queato. 

XXVUI. Oleas, ulmos^, ficos, poma, vites, pi- 
nos,.cupreflbs cum feres, bene cum radicibus exi-* 
mito cum terra fua quam plurima , circumligatoque 
uti ferre poflis. in alveo aut in corbula ferri jubeto. 
Ca veto, cum ventus iiet aut imber , efFodias , aut 
feras. nam id maxime cavendum eil. In fcrqbe cum 
pones , fummam terram fubdito. poftea operito ter- 
ra radicibus fini, deinde calcato pedibus bene, 
deinde flftucis vedibufque calcato quam optime pot* 
eris. Id erit ei rei primum* Arbores crafliores di«- 
gitis V. quae erunt, eas prascifas ferito, oblinitoque 
£mo fummas , & foliis alligato. 

XXIX* Stercus dividito he. Partem dimidiam in 
fegetem , uhi pabulum feras, invehito. Et ii ibi olea 
erit, iimul ablaqueato, ftercufque addito. Pofiea pa« 
bulum ferito, partem quartam circum oleas abla- 
queatas, qua maxime opus erit, addito, terraque 
fiercus operito. Alteram quartam partem in pratum 
refervato , idque tum maxime opus erit , ubi Favo- 
nius flabit. Evehito luna filenti. 

XXX. Bubus frondem ulmeam, populneam, 
querneam,ficulneam, ufquedum habebis, dato. Ovi- 
bus frondem viridem, ufquedum habebis, praebeto. 
Ubi fementim fa&urus eris, ibi oves deledato, & 
frondem ufque ad pabula matura. Pabulum aridum,' 
quod condideris in hieme , quam maxime confer-' 
vato , cogitatoque , hiems quam longa (xet. 



31 M.P0RCIUSCATO 

fus erit f . femea adoreum poti/Hmum ferito , qaae 
loca ficca & non herbof^ erunt, aperta ab umbra ^ 
ibi triticMtn ferito. 

XXXV, Fabam in locis validis non calamitoiis 
ferito* Viciam & foenum Graecum quam minime 
herbofis locis ferito. Siliginem , triticum in loco 
nperto , celfo i ubi fol quam diutiifime (iec , feri 
oportet. Lentim in rudedo & rubricofo loco , qui 
herbofus non iiet , ferito. Hordeum , qui locus no* 
vus erit, aut qui reftibllis fieri poterit, ferito. Tri* 
sneftrem quo in loco fementim maturam facere 
non potueris, & qui locus reftibilis crailitudine fie* 
ri poterit , feri oportet. Rapinam $c coles rapicii 
uade fiant, & raphanum, in loco ftercorato bene, 
aut in loco craflb ferito* 

XXXVI. Quaefegetem ft^rcor^nt. Stercus colum- 
J^inum fpargeve oportet in pratum, vel in hortum^* 
vel in fegetem. Caprinum , oyiUum, bubulum , item 
ceterum ftercus omne fedulo confervato. Amur- 
cam fpargas , vel irriges ad arbores , circum capita 
majora amphoras^ad minora urnas cum aquas di- 
midio. addito , ablaqueato prius non alte. 

XXX VIL Si cariofam terram trades , cicer quod 
' vellitur , & quod falfum eft , eo malum eft. Hor- 
deum , foenum Graeciun , ervum , hsc omnia fege- 
tem exfugunt, & omnia quae velluntur. Nucleos in 
fegetem ae indid^is. Lupinum , faba , vicia , fter- 
,cus unde facias, ftramenta , lupinum , paleas , fa- 
balia ^ acus , frondem iligneam , querneam. Ex fe- 
gete v^llito ebulum , cicutam, & circum falida her- 
]^am altam, ulvamque. earn fubfternito ovibus^ bu« 



D E RE R U S T I C A. 33? 

bisque 9 froodetn putidam. Partem de nucleis fuc- 
cernito & in lacum^cpnjicito, eo aquam addito, 
permirceto rutro beoe. Inde lutum circum okas 
ablaqueatas addito , nudeos combuftos item addi-^ 
to. Vitis {\ macra erit , farmenta fua concidito mi- 
nute 9 & ibidem inarato^ aut infodito. Per hiemem 
Iticubratione haec facito. Ridicas & palos« quos prt« 
die in tedo pofueras • ficcos dolato , faculas faci- 
to, ftercus egerito. Nifi intermeAri^ lunaque di^ 
midiata , materiam ne tangas, Materiam, quam ef- 
fodies aut praeddes , abs terra , dlebus feptem pro- 
?cimis , quibus luna plena fuerit , optime exime- 
tur. Omnino caveto , ne quam materiam doles , 
neu caedas, neu tangas» ii potes, niii iiccam^ neu 
gelidam, neu rorulentam. Frumenta face bis farias 
nincefque^ avenamque deftringas. De vinea & ar- 
boribus putatis farmenta degere , & fifcinam face-' 
re , & vitis , & ligna in caminum ficulna , & codi- 
cillos domino in acervum componeto. 

XXXVIIL Fornacem calcariam pedes latam x; 
facito, altam pedes xx.ufque ad pedesiii. fummam 
latam redigito. Si uoo praefujrnio coques , lacunam 
intus magnam facito, uti fatis fiet, ubi cinerem con- 
cipiat, ne foras (it educendus. Fornacemque bene 
Aruito: facito fortax.totam fornacem infimam com- 
pledatur. Si duobus prxfurniis coques, lacuna- ni- 
hil opus erit. Cum cinere eruto opus erit , altero 
praefurnio eruito, in altero ignis erit. Ignem cave- 
to ne intermittas , quin femper fiet , neve no£lu , 
neve uUo tempore intermittatur , caveto. Lapidem 
bonum , in fornacem , quam candidiflimum ^ quam 
Scripit. R. R. FoL I. C 



54 M. PORCIUS CATO 

minime varium indite. Cum fornacem fades , faii» 
ces praccipites deorfum facito. Ubi fatis foderis, 
turn for naci locum facito , uti quam altiffima , &c 
quam minime ventofa fiet. Si parum altam forna- 
cem habebis, ubi facias lateres fummam fiatuiro, 
aut csmentis cum Juto fummam extrinfecus obli- 
yiito. Cum ignem fubdideris , ii qua flamma exibit , 
siifi per orbem fummum ^ luto oblinito. Ventus ad 
praefurnium caveto ne accedat. Inibi Auftrum ca- 
veto maxime. Hoc figni erit , ubi calx cofta erit , 
fummos lapides co£los eiSfe oportebit. item in6mi 
lapides coSti cadent , & flamma minus fumofa exi- 
bit. Si ligna & virga$ non poteris vendere , neque 
lapidem habebis^unde calcem coquaSyde lignis car- 
bones coquito , virgas &c farmenta , quae tibi ufioni 
fupererunt, irr fegete comburito* Ubi eas combuf- 
feris, ibi papaver ferito. 

XXXIX. Ubi tenyeftates malae erunt , cum opus 
£eri non poterit ^ ftercus in fterquilinium egcrito. 
Bubile^ ovile, cortem, yillam Bene purgato. Dolia 
plumbo vincito , vel materie quernea, viti (icca 
alligato. Si bene farferis , aut bene alligaveris , & 
in rimas medicamentum indideris, beneque pi- 
caveris, quodvis dolium vinarium facere poteris. 
Medicamentum in dolium hoc modo facito. Cerae 
P. I. reiinae P. I. fulfuris p. ^^. Haec omnia in cali- 
cem novum indito. eo addito gypfum contritum , 
uti craffitudo fiat quaii emplaftrum , eo dolia far* 
cito. Ubi farferis, qui colorem eundem facias, cre- 
ts crudae partes dujis , calcis tertia commifceto : 
inde laterculos facito , coquito in fornacem , eum 



D,E RE R U S T I C A. 35 

cohterito ^ idque inducito. Per imbrem in villain 
quxiito quid fieri poflit. Ne cefletur , miinditias fa- 
ctto. Cogitato 9 fi nihil fiet , nihilo minus fumtum . 
futurum. 

XL. Per ver haec fieri oportet. Sulcos & fcrobes 
fieri feminartis. Vitiariis locum verti, vites propa- 
gari. In locts crafllis & humedis ulmos, ficos,pd« 
sna , oleas feri oportet. Ficos, oleas, mala , pira^ 
vites inferi oportet luna filenti poll Meridiem , fine 
vento Auftro. Oleas, ficos , pira , mala hoc modo 
inCerito. Quern ramum infiturus eris , praecidito ^ 
inclinato aliquantiim , ut aqua defluat. Cum praeci- 
des, caveto, n^ Hbrum convellas. Sumito tlL^ fur- 
culum durum , eum praeacuito, falicem Graecam di« 
fcindito. argillam , vel cretam coaddito , arenas pau- 
lulum 9 & fimum bubulum. Hxc una bene conde- 
pfito, quam maxime uti lentum fiat, capito tibi fcif- 
fam falicem , ea ftirpem prascifum circumligato , ne 
liber frangatur. Ubi id feceris , furculum aridum 
praeacutum inter* librum & ftirpem artito primores 
digitos duos, poftea capito tibi fiirculum , quod ge« 
hus inferere voles , eum primorem praeacuito obli- 
quum primores digitos duos, furculum aridum , 
'quem artiveras^eximito, eo artito furculum, quern 
inferere voles. Librum ad librum vorfum facito , ar- 
tito ufque adeo, quo praeacueris. Idem alterum fur« 
culum tertium , quartum facito. quot genera voles ^ 
tot indito. Salicem Graecam amplius ciraimligato ^ 
luto depfto ftirpem obliriito, digitos crafibs iii. In- 
fuper lingua bubula obtegito , fi pluat , ne aqua in 
librum permanet, earn linguam infuper librum al* 

C 1 



x6 M.. P O R C I U -S C A T O 

Hgato , ne cadat. Poftea (Iramentis eircumdato » alti^' 
gatoque , ne gelus noceat. 

XLl. Vitis infitio un^cft pet* ver, altera eft com 
uva floret, ea optima eft.- Pirorum ac inaiorum in«# 
fitio per ver^.& per folftitium dies quinquaginta , 
& per vindemiam. Oles & ficoriim infitio eft per 
\^r. Viteni ftc mferito. prscidito» quam inferes. 
^am mediaoi difHndito pet meduUam. eo furculos- ' 
praoacutos artito , qiios inferes , meduUam cum me- 
dulla componito* Altera infitio eft« Si vitis vitem 
continget , utriufque vitem teneram prasacuito , 
cbliquo inter (ek pieduUam cum medulla libro cpi-* 
Ugato Tertia iftf^io eft. Terebra vitem , quam infe* 
res, pertundito , eo duos furculos vitigiiieos, quod 
genus effe voles, in(e£los obIiquo$ arrito ad medul- 
lam. facito iis n>edullaro cum medulla conjungas ^ 
artitoque ea, qua terebraveris , alterum ex altera 
psirte^ Eos furculos facito fint longi pedes binos : 
COS in terram dimittito , replicatoque ad vitis ca- 
l^ut, medias vitis vinclis in terram defigito, terra* 
que dperito. Haec omnia luto depfto oblinito , al- 
ligato , integitoque ad eundem moduin , tanquam 
oleas. 

XLIL Ficos & oleas altero modo. Quod genus 
aut ficum , aut oleam effc voles, inde librum fcaU 
pro eximito , alterum librum cum gemma de ea 
fico , quod genus efle voles , eximito; apponito ia 
" cum locum, unde exfecaveris in alterum genus, fa- 
citoque uti conveniat. Librum longum facito digi-- 
tps ni. s. latum digltos tres. ad eundem modum 
oblinito^ integito , uti cetera. 



D E R E R US T I C A. j^ 

XLIII. Sulcos', ii locus aqtiofus erit, alveato^ 
cffe oportct latos fiimmos pedes in. altos pedes ivi 
infimum latum pedem unum 5 & pa^miim. eos la-^ 
pide conffernit6.# lapis non erit, perticis faligneis 
viridibus controverfis collatis conftemito : fi per* 
tica non erit , farmentis colligatis. Poftea fcrobes 
facito altos p. IH. s latos pedes iv. & facito de fcro« 
be aqua in fulcum defluari ita oleas ferito* VitibcSi 
fulcos & propagihes, ne minus pedibiiisij. s. quoquc? 
verfu» facito. iSi voles vin^a cito crefcat, &^olea^ 
quani fev«i5, femeMn menfe fulcos, & circum ca^ 
pita oleagina, quot 'fnei>iibiu ufq«d donee trimfi^ 
erun«, fodere oportet. Eodem modo ^eteras arbo- 
res procurato. 

XLIV. Olivetiim diebus xv. ante aequiiiodium 
vcrniwn inciptto putare. Ex eo die dies XL v. refte 
putubis. Id hoc modo putato. Qua Iccus rede fera^jl 
epit , qus arida epunt. 6& (I qbid ventus interfre^^ 
rlt , ea omnia eximito. qua locus ferax -non erit , id 
plus concidito, aratoque. bene enodato , (Urpefque 
leveis facito. ^ 

XLV. Taleas oleag^neas , quas in fcrobe faturns 
eris , trtpedaneas decidito , diligemerque^ tradato ^ 
ne liber laboret, cum dolabas aut fecabis. Quas in 
ieminario faturus eris, |l>edalis facico,ea&fic infe- 
Tito. Locus bipalao fivba^us iiet, [beneque terra te* 
nera iiet ] "beneque glutus iiet. Cum taleam demit* 
tes , pede taleam opprimito. ii parum defcendet ^ 
malleolo aut mateola adigito , cavetoque , ne Ii- 
brum fcindas cum adiges. Palo prius locum ne &h 
€txiff quq taleam demittas : fi ita ieveri&y utL &si 







38 M. P O R C I U S C AT O 

talea , melius vivet. Taleae ubi trims funt, turn de« 
nique maturx funt , ubi liber (ek vertet. Si ia fcro- 
bibus aut in.fulcis feres, ternas taleas ponito, ea(^ 
que divaricato. Supra terram , qe plus iv. djgito$ 
tranfverfos emineant , vel oculos ferito. 

XL VI. Seminarium ad hunc modum facito* Lo-» 
cum quam optimum & apertidimum & (lercorofif- 
fimum poteris, & quam (imillimum genus terrs 
(Sx, ubi femina po^turus eris, & uti ne ounis longQ 
femina ex feminario ferantur ^ eum locum bipalio 
yortito, delapidato ^ circumque fa^pito bene , £c in 
ordine ferlto , in fefquipedem quoquovorfum ta* 
learn demittito , opprtmitoque pede« Si parum de- 
primere poteris , malleo aut mateola adigito. Digi- 
tum Tupra terram facito femina emineant, fimo- 
que bubulo fummam taleam oblinito , fignumque 
apud taleam apponito^ , crebroque farito , fi voles 
cito femina crefcant. ad eundem modum alia fe- 
snina ferito. 

XLVIl. Harundinem fie ferito. Ternos pedes ocu- 
los difponito. Vitiarium eodem modo facito ferito* 
que. ubi vitis bima erit , refecato. ubi trima erit ^ 
eximito ^ fi pecus pafcetur. ubi vitem ferere voles ^ 
ter prius refecato , quam ad arborem ponas. ubi 
V. nodos veteres habebit,tum ad arborem ponito^ 
quotannis porrinam inferito^ quotannis habebis^ 
quod eximas. 

XLVIIL Pomarium feminarium ad eundem mo^ 
dum , atque oleagineum facito. Suum quidquid ge- 
nus talearum ferito. Semen cuprefS ubi feres, bi- 
palio vortito* vere primo ferito. porcas pedes qut^ 



D E R E R U S T t C A. 39 

BOS latas facito. eo fiercus minutum addito , eon^ 
farito, glebafque comminuito. Porcam planam fa^ 
cito, pauliim conqavam. tuai.femen ferito crebrum 
tanquam linum, eo terram cribro in<:ernito , altam 
digitum tranfverfum. Earn terram tabula aut pe<li<- 
bus complanato, furcas circum ofEgito. eo perticas 
intendito* eo farcaenta aut crates ficarias imponi- 
to , quae frigus defendant & fpljsni. uti fubtus homo 
ambulare poffit , facito* crebro runcato, fimul her-* 
bae inceperint nafci, eximito. nam fi herbam du« 
ram velles, cuprefTos fimul evelles. Ad eundem mo^. 
dum femen pirorum 9 roalorum , ferito ^ tegitoque.^ 
Nuces pineas ad eundem modum^ nlii tanquam 
alium ferito. 

XLIX. Vineam veterem fi in alium locum tranf- 
ferre voles, duqitaxat brachium crafiam licebit. Pri« 
mum deputato, binas gemmas ne amplius relin« 
quito. Ex radicibus bene effodito , ,[ ufque radices 
perfequitor ]. & caveto,ne radices faucies. ita uti 
fuerit , ponito in fcrobe y aut in fulco y operito- 
que, & bene occulcato. Eodemque modp vineaiti 
ftatuito , alligato , flexatoque uti fuerit ^ crebroque 
fodito. 

L. Prata primo vere ftercorato luna filenti. quae 
trrigua non erunt, ubi Favonius flare coeperit. Cum 
prata defendes j depurgato, herbafque malas omneis 
radicitus effodito. Ubi vineam 'deputaveris , acer- 
vum lignorum virgarumque facito. Ficos interputa-' 
to , & in vinea .ficos fubradito alte ^ ne eas vitis 
fcandat. Seminaria facito , & Vetera reiarcito. Hoc 
facito^ antequam vine9m fodere incipias. Ubi daps 

C4 



40. M. P O R C I U S C A T O 

profanata comeftaque erit , verno arare incxpito I 
& loca primum arato «. qux (icciflima erunt : & 
quae craffifHrna & aqupfiflima erunt, ea poftremum 
arato, dum ne prlus obdurefcant. 

LI. Propagatio potnorum , aliarum arborum. Ab 
arboreiabs terra pulli qui nafcentur ^ eos in terram 
deprimito, extollitoque primorem partem , uti ra- 
dicem capiat : inde biennio poft effodito , feritoque. 
Ficum , oleam , malum Punicum , cotoneiun , alid- 
que mala omnia, laurum^myrtum, nuces Prxne* 
Hinas , platanum. Habc omnia a capite propagart 
cximique , ferique eodem modo oportet. 

LII. Quae diligcntius propagari voles , in aulas , 
aut in qualos pertufos propagari oportet , &c cum 
lis in fcrobem deferri oportet.^ In arboribus , ubi 
radices capiant , calicem pertundito per flmdum , 
aut qualum. ramum , quem radicem capere voles » 
trajicito« Hum qualum , aut calicem terra impleto , 
calcatoque bene, in arborem retinquito. Ubi ita 
fuerit, ramum fub qualo praecidito. Qualum inci** 
dito ex una parte perpetuum. fi vero calix erit , 
conquaflfato. cum eo qualo, aur calice in fcrobem 
ponito. Eodem modo vitem facito^ eam anno poft 
praecidito , feritoque cum qualo. Hoc modo, quod 
genus vis , propagabis. 

LIII. Foenum , ubi tempus erit, fecato, caveto-^ 
que, ne fero feces. Priufquam femen maturum fiet, 
fecato, & quod optimum foenum erit, feorfum con- 
dito. Per ver cum arabunt , antequam ocinum , des 
quod edunt* 

UV. Bubus pabulum hoc modo parari darique 



DE RERUSTICA, 41 

oponet. Ubi fementim patraveris', gtandem parari 

le||ique opprtet, & m aquam conjici. Inde femodios 

fingiiVis bubus in dies dari oportet , & fi non la« 

borabunt , pafcantiir , fatius erit. aut modium Vi« 

naciorum , quos in doliiun condideris. Interdiu pa- 

fcito , nodu foeni pondo xxv. uni bovi dato. Si 

foenum non erit , frondem itigneam & ederaceam 

dato. Paleas triticeas & ordeaceas ^ acus fabaginum^ 

Ticiam , vel de lupinp : item de ceteris frugibua 

omnia condito. Cum ftramenta condes , quaDyher- 

bofiffima erunt^ in tedo condito, & fale fpargi- 

to* deinde ea pro fseho dato. Ubi verno dar^ coe- 

perls 9 modium glandis aut vinaciorum dato, aut 

modium lupini macerati ,& foeni pondo xv. Ubt 

ocinum tempeftivum erk , dato primum. Manibus 

carpiroyid renafcetur; quod falcula fecueris, non 

renafcetur. Ufque ocinum dato, donee arefcat, ita 

femperato , peftea viciam dato , poftea panicum 

dato , fecundum panicum frondem ulmeam dato* 

Si populneam habebis , admifceto , ut ulmea fatis 

fiet. Ubi ulmeam non babebis , querneam & ficul- 

neam dato. Nihil eft quod magis expediat , ^ quam 

boves bene curare. Bo ves , ni(i per hiemem , cum 

non arabunt, pafd non oportet. nam viride cum 

edunty fempor id exfpedant. & fifcellas habere 

oportet 9 ne herbam fe^ejitur, cum arabunt. 

LV. Ligna domino in tabulato condito , codi« 
ciUos oleagineos , radices in acervo fub dio metas 
£u:ito. 

LVI. Familiae cibaria qui opus facient per hie*, 
mem ^ tritici modios iv. per aefiatem modios iv, s. 



4% M. P O R C I U S C A T O 

vilico » vilics epiftatas , opiUoni modios ili« Conv* 
pdditis per hiemem panis P. iv. Ubi vineam fode-> 
re coeperint , panis p. y. ufque adeo dam ficus effq 
cceperint , deinde ad p. iv. redito. 

L VIL Vinum familidB. Ubi vindemia fada erit » 
loram bibant menfes iii. M enfe quarto heminas in 
dies, id eft, in menfe congios ii. s. Menfe quinto^ 
fexto , feptimo , odavo , in dies fextarios , id eft » 
in menfe congios quinque. nono , decimo , unde* 
cimo , in dies heminas ternas : id eft amphoram^ 
Hoc amplius Saturnalibus & Compitalibus in fin« 
gulos homines^ congios. Summa vini in homines 
fingulos inter annum : cum compeditis uti quidquid 
operis facient pro portione addito : eos non eft ni« 
mium in annos (ingulos vini quadrantalia x. ebibere^ 

LVIIL Pulmentariiim familige , oles caducas 
quam plurlmum condito. Poftea oteas tempeftivas ^ 
unde minimum olei fieri poterit, eas condito, par« 
pto 9 uti quam diutiftime ducent Ubi oleae come* 
fx erunt^ halecem & acetum dato. Oleum dato in 
menfes unicuique fextarium i. Salis uniouique in 
anno modium fatis eft. 

LIX. Veftimenta familiae tunicam p. in. s« faga 
alternis annis. Quoties cuique tunicam aut fagum 
dabis , prius veterem accipito , unde centones fiant« 
Sculponeas bonas alternis annis dare oportet, ^ 

LX. Bubus cibaria annua in )uga fingula lupini 
modios cxx. aut glandis modios CCXL. foeni pon« 
do , IDXXD ocini. fabs modios xx. vicis modios 
XXX. Praeterea granatui videto uti iatis vicis feras« 
Pabulum cum feres, multas fiitiones facico. 



D E R E R U S T I C A. 45 

LXL Quid ^a agrum bene ,colere ? Bene arare* 
Quid fecundum ? Arare. tercio , Stercorare- Qui ole* 
turn faepiifime & alriillme mifcehit » is ' tenuiflimas 
radices eicarabit. & male arabit » radices furfuni adiH 
bunt , crafliores fient ^ & in radices vires oleae abir 
bunt. ( Agrum frumentarium cum ares , bene 8c 
tempeftive ares , iirico vario ne ares^. Cetera cuIt 
tura eft multum ferere , & diligenter eximere fe« 
mina, & per tempus radices plurimas cum terra 
ferre. ubi radices bene operueris , calcare bene , ne 
aqua noceat Si quis qusrat , quod tempus oleae 
ferendae fiet , agro ficco per fementim , agro Isto 
per ver. 

IfXIL Quot juga bourn , mulorum , afinorum ha^ 
bebis , totidem ploflra efle oportet. 

LXIIL Funem torculum efle oportet extentum P; 
I.V. Funem loreum in ploftrum P. LX. lora retina-*^ 
cula longa p. xxvi. fubjugia in ploftrum p. xviir; 
fiiniculum P. XV. in aratrum fubjugia lorum P. xvi« 
fiiniculum P. yiit. 

LXIV. Olea ubi matura erit, quam primum cogt 
oportet , quam minimum in terra & in tabulato efle 
oportet. In terra & in tabulato putefcit. Leguli vo- 
lunt 9 uti olea caduca quamplurima iit » quo plus 
legatur. Fa£^ores , ut in tabulato diu fit , ut fracida 
iit 9 quo facilius efficiant Nolito credere , oleum in 
tabulato pofle crefcere. Quam citiflime conficies , 
lam maxime expediet , & totidem modiis colle£tae 
plus olei efficient , & melius. Olea , qu« diu fuerit 
in terra , aut in tabulato , inde olei minus fiet & 
deterius. Oleum , & poteris » bis in die depleto. nam 



^4 M. PORCIOS CATO 

oleam quam diutiflime in amurca & in fracibus erit, 
tarn deterrimum erir. 

LXV. Okum viride (ic facito. Oleam quam pri« 
mum ex t^rra toltito. Si inquinata erltylavito^ a 
foliis & ftercore piirgato. poftridie, aut poft diem 
tertium , quam lefta erit , facito. Oleam , ubi nigra 
erit, ftringito. Quam acerbiflima olea oleum facies^ 
tarn oleum optimum erit. Domino de matura olea 
oleum fieri maxime expediet. Si gelicidia erunt, 
cum oleam coges , triduum , aut quatriduum poft 
oleum facito^ Eam oleam , fi voles , fale infpefgito. 
Quam calidiffimum torcularium & cellam habeto^ 

LXVL Cuftodis & capulatoris officia. Servtft (U- 
ligenter cellam & torcularium. Caveat quam mini- 
mum in torcularium & in cellam introeatur. QuamK 
mundinime puriflimequeiiat, vafeahendo, neque 
nucleis ad oleum ne utatur. nam fi utetur , oleiini 
male fapiet. Cortinam plumbeam in lacum poniro, 
quo oleum fluat. Ubi faQores veilibus prement , 
continuo capulator concha oleum y quam diligen** 
tiflime poterit , tollat^nec ceiTet. Amurcam caveat 
ne tollat. Oleum in labrum primum indito, inde ii> 
alterum dolium indito. de iis labris fraces , amur- 
camque Temper fubtrahito. Cum oleum fuftuleris de 
cortina , amurcam dehotito. 

LX VII. Qui in torculario erunt , vafa pura ha- 
beant, curentque , uti olea bene perficiatur, bene- 
que ficcetur. Ligna in torculario ne caedant. Oleum 
frequenter caplant. Faftoribus det in fingulos fa- 
QuSf olei fextarios, & in lucernam quod opus fiet* 
Fraces quotidie rejiciat. Amu^am conunutet ufquo^ 



DERERUSrrCA. 45 

• 

adeo, donee in lacum, quHn cellaeA, poftremum 
pervenerit. .fifcinas fpongia .efKngat. Quotidie olea 
Faciini conifnuter, donee in dolium pervenerit. In 
torculario & in cella caveat diligentery ne quid 
olei furripiatjur. 

LXVIII. Ubi vindemia & oleitas fada erit , prela 
extollito, funes torculos, medipontos, fubdudar 
rios ia carnario^ aut in prelo fufpendito. Orbes^ 
iibulas , veSes , feiitulas , fifcinas , corbulas , qiiala , 
icalas , patibula omnia , queis ufus erit, in fuo quid* 
que loco reponito. 

LXIX. Dolia olearia nova fie imbuito. Amurca 
impleto dies vil. Facito,ut amurcam quotidie fup* 
pleas. Poftea amurcam eximito & arfacito. ubi are- 
bif , cummim pridie in aquam infimdito. ea poftri« 
die diluito. Poftea dolium calfacito. Minus quam 6, 
picare velis tepeat, fatis eft. Lenibus lignis facito 
calefcat. ubi temperate tepebit, turn cummim indi- 
to 9 poftea linito. Si rt&e Ijveris, in dolium quin-. 
quagenarium cummim P. iv. fatis erit. 

LXX. fiubus medicameotunu Si morbum metiies; 
fanis dato falls micas ill, folia laurea iii^ porfhrfi« 
bras III , ulpici fpicas III y alii fpicas III t turis grana 
III , herbae fabinae plantas in , ruts folia in, vitis 
albs caules in , fabulos albos in j carbones vivos 
in, vioi 5. in. Haec omnia fublimiier legi , teri, da- 
rique oportet. Jejunus fiet qui dabit. Ter triduum 
de ea potione unicuique bovi dato. Ita dividlto , 
cum ter unicuique dederi$,omnem abfumas. Bof- 
qiie ipfus, & qui dabit, fiicito, ut uterque fublimiter 
flent. Vafe ligneo dato. 



4(5 M. P O R C I U S C AT O 

LXXL Bos fi afcgrotare cceperit , dato contimio 
ei unuip ovum gallinaceum crudum, integrum fa* 
cito devoret. Poftridie caput ulpici conterito , cum 
hemina vini, £icitoque ebibat. Sublimiter terat & 
vafo ligneo det. Bofque ipfus , & qui dabit , fubli* 
miter (let. Jcfunus jejuno bovi date. 

LXXIL Boves ne pedes fubterant, priu(quam in 
Tiam quoquam ages, pice liquida cornua infima 
iinguito. 

LXXIII. Ubi uvaK vans coeperint fieri , bubus 
inedicamentum dato quotannis , uti valeant. Pellem 
anguinam ubi videris, tollito & condito, ne quae- 
ras cum opus fiet. Earn pellem , & far , & falem , & 
ferpullum, haec omnia una conterito 9 cum vino 
dato bubus bibant omnibus. Per aeftatem boves 
aquam bonam & liquidam bibaot Temper curato. 
ut valeant, refert. 

LXXIV. Panem depfticium fie facito. Manus, 
mortariumque bene lavato. Farinam in mortarium 
indito , aquae paulatim addito , fubigitoque pulchre. 
ubi bene fubegeris , defingito , coquitoque fub teftu. 

LXXV. Libum hoc modo facito. Cafei p. 11. bene 
difterat in mortario. ubi bene diflriverit, farinae 
filigineae libram , aut fi voles tenerius effe*, felibram 
fimilaginis folum eodem indito, permifcetoque cum 
cafeo bene, ovum i. addito, & una permifceto bene. 
Inde panem facito. Folia fubdito. in foco caldo fub 
teftu coquito leniten 

LXXVl. Placentam fie facito. Farinae fiUgineae l: 
n. unde folum facias in trada , farinae l. iv. & ali- 
cae primse L« ii. alicam in aquam infiindito* ubi be* 



DE RE Rustic A. 47 

ne mollis erit , in mortarium purum indito , fidca- 
toque bene. Deinde manibus depfito. ubi bene fub* 
adum erit, farinx L. iv. paulatim addito. id uti(uni« 
que trada facito. In qualo , ubi arefcant , componi- 
to. ubi arebunt, componito puriter. Turn facies in 
iingula trada« ubi depfueris, panno oleo unfio tan- 
gito , & circumtergeto , unguitoque ubi trada erunt. 
Focum, ubi coquas, calfacito bene, & teftum. Pofl* 
ea farinx L. n. confpergito/condepfitoque. Inde 
facito folum tenue cafei ovilli p. xiv'. ne aciduQi 
fiet &c bene recens , in aquam indito. ibi macerato , 
aquam ter mutaio. Inde eximito, ficcatoque bene 
paulatim manibus, i^ccum bene in mortarium im* 
ponito. Ubi omne cafeum bene ficcaveris, in mor- 
tarium purum manibus ccfhdepfito, comminuitoque 
quam maxime. Deinde cribrum farinarium purum 
fumito , cafeumque per cribrum facito tranfeat in 
mortarium. Poftea indito mellis boni p. iv. s. id 
una bene commifceto cum cafeo. Poftea in tabula 
pura, quae pateat p. i. ibi balteum ponito ^ folia lau- 
rea und^a fupponito , placentam fingito. TraAa fin- 
gula in totum folum primum ponito, deinde de 
mortario trada linito,trada addito fingulatim,item 
linito ufque adeo , donee omne cafeum ,cum melle 
adufus eris. In fummum trada (ingula indito , poft- 
ea folum contrahito oraatoque focum. * de ve pri« 
mo, temperatoque , tunc placentam imponito, tefto 
caldo operito , pruna infuper , & circum operito. 
Videto, ut bene &. otiofe percoquas. aperito,dum 
infpicias, bis aut ten ubi cofta erit, eximito^ & 
melle unguito. hxc erit placenta femodialis. 



48 M. PORCIUSCATO 

LXXVn. Spiraoi fie facito. Quantum voles pro 
ratione,ita uti placenta Ht| eadem omnia facito , 
nifi alio modo fingito in folo trada. cum melle 
oblinito bene* Inde tanquam reftim trades facito , 
ita imponito in folo , fimplicibus completo bene 
arde. Cetera omnia, quafi placentam facias ^ facito)^ 
coquitoque. 

LXXVIIL Scriblitam fie facito. In balteo trades 
cafeo , ad eundem modum facito , uti placentam fine 
melle. 

LXXIX. Globos fie facito. Cafeum cum alicaad 
eundem modum mifceto. inde quantos voles facere 
facito. in ahenum caldum unguen indito. Singulos 
aut binos coquito, verfatoque crebro duabus rudi" 
bus ; codos eximito. eos melle unguito , papaver 
infriato , ita ponito. 

LXXX. Encytiim ad eundem modum facito i uti 
globos , nifi calicem pertufum cavum habeat. ita in 
unguen caldum fundito. honeftum quafi fpiram fa« 
cito. idque duabus rudibus verfato, pra^ftatoque. 
item unguito , coloratoque , caldum ne nimium. id 
cum melle , aut cum mulfo apponito. 

LXXXL Erneum tanquam placentam, eadem 
omnia indito , quae in placentam. id permifceto iti 
alveo. Indito in hirneam fidilem , earn demittito in 
;iulam aheneam aquae calidae plenam. ita coquito ad 
ignem* Ubi co&um erit, hirneam confringito , ita 
ponito. 

LXXXIF. Spaeritam fie fiicito, ita uti fpiram, 
nifi fie fingito detradis cafeo, melle, fpbaeras pu-- 
giuim altas facito. Eas in folo componito , denigs 



D E. R E R U S T I C A: 49 

coiem modo componito atque fpiram, itemque 
coquito. *" 

LXXXlll. Votum pro bubus , ut valeant , ficrfa- 

oto. Marti Silvano in filva interdius, in capita fin«- 

gula bourn ^otum facito farris adore! libras iii. & 

lardi P. iv, s. & pulpae ?• iv. 5. vini fextarios tres« 

Id in unum vas liceto conjicere ^ & vinum item in 

ununi vas liceto conjicere. Earn rem divinam rel 

fervus , Vel liber licebit foiciat Ubi res divina fa* 

Qa erity fiatini ibidem coniumito. Mulier ad earn 

rem divinam ne adiit, neve videat quomodo fiat. 

Hoc votum in annos fingulos, fi voles, licebit 

vovere. 

LXXXIV. Savillum hoc modo facito. Farinae 
felibram, cafei P. 11. s. utia commifceto quaii li« 
bum mellis p. HE— & ovum unum. Catinum fi^ile 
oleo unguito. Ubi omnia bene commifcueris, in 
catinum indito. Catinum texto operito. videto ut 
bene percoquas medium, ubi altii&mum eft. ubi 
codum erit 9 catinum eximito, melle unguito, pa- 
paver infriato, fub textum fubde paulifper, pofiea 
eximito. ita pone cum catillo , & lingulis. ^ 

LXXXV. Pultem Punicam Tic coquito. Libram 
alicac in aquaih indito, facito utibene madeat. Id 
infunditp in alveum purum , eo cafei recentis P. iii. 
mellis P. s. ovum unum, omnia una perinifceto 
bene. Ita infipito in aulam novam. 

LXXXVI. Graneam triticeam fie facito. Seli- 

bram tritici puri in mortarium purum indat, lavet 

bene, corticemque deterat bene, eluatque bene. 

Poffea in aulam indat, S^aquam puram, coquatque. 

Scnptu R. -R. f^ol. I. D 



5© M.PORCIUS CATO 

Ubi coftiim erit, lafte addat paulatim ufqueadeo^ 
donee cremor craffiis erit faftus. 

LXXXVn. Amulum fic facito. Siliginem purgato 
bene , poftea in alveum indat» eo addat aquam bis 
in die. Die decimo aquam exficcato , exurgeto be- 
ne, in alveo piiro mifceto bene, facito tanquam faex 
fiat. Id in linteum novum indito, exprimito cre- 
morem in patinam noyam , aut in mortarium. id 
omne ita facito , & refricato denuo. Earn patinam 
in fole ponito, arefcat. ubiarebit, in aulam novani 
indito, inde facito cum lade coquat^ 

LXXXVIII. Salem candidum fic facito. Ampho- 
ram defr^fto collo puram impleto ^quae purae,iii 
fole ponito : ibi fifcellam cum fale populari fufpen- 
dito, & quaffato, fuppletoque identiden). Id ali- 
quoties in die quotidie facito , ufque adeo donee 
fal defiverit tabefcere biduum. Id figni erit, mac- 
nani aridam , vel ovum demittito : fi natabit , ea 
itiuries erit, vel carnem , vel cafeos, vel falfamenta 
quo condias. Eam muriam in labella, vel in pati« 
nas in fole ponito, Ufque adeo in fole habeto, do* 
4ec concreverit. inde flos falis fiet. Ubi nubilabt- 
tur, & nodu fub tedo ponito. Quotidie, cum fol 
erit , in fole ponito. 

LXXXIX. Gallinas & anferes fic farcito. Galli- 
nas teneras , quae primum parient 9 concludat , pol- 
line , vel farina ordeacea confperfa turundas faciat* 
eas in aquam intinguat, in os indat. paulatim quo- 
tidie addat. ex gula confideret, quod faiis fief* 
Bis in diefarciat, &c meridie bibere ciato^ nee plus 
aqua (ita fiet horam unam. Eodem modo anferem 



% 



D E R E R U S T I C A; jr 

J&xo , nifi , prius dato bibere , & bis in die , bis 
efcam. 

XC, Paliitnbum recentem ut prenfus erit , ei fa« 
bam codam tofiam primum dato. ex ore in ejus 
OS inflato item aquam. hoc dies Vir. fatito. Poftea 
fabam frefam puram y & far purum facito , & fabas 
tenia pars ut infervefcat. Cum far iniipiat , puriter 
facito, & coquito bene, id ubi excoxeris, depfita 
bene , oleo manum unguito. primum piifillum , pofl* 
ea magis dcpfes, oleo tangito depfitoque, dum 
poteris &cere turundas , ex aqua dato , efcam tern* 
perato, 

XCl. Aream (ic facito. Locum ubi facies con- 
fbdito, poftea amurca confpergito bene, iini toque 
combibat. Poftea comminuito glebas bene. Deinde 
coacquato, & paviculis verberato. Poftea denuo 
amurca confpergito , linitoque arefcat. Si ita fece* 
risy neque formicae nocebunt, neque herbae na^ 
fcentiir. 

XCIL Frumehto ne noceat ciirculio , neu mures 
tangant, latum de amurca facito , palearum paulum 
addito, finito macerefcant bene, & fubigito bene, 
CO granarium totum oblinito c-affo luro, poftea 
confpergito amurca omnequod lutaveris. Ubi arue- 
rit, eo frumentum refrigeramm condito, curculio 
non nocebit. 

XCIII. Olea fi fruftum non feret, ablaqpeato. 

Poftea ftramenta circumponito. Poftea amurcam 

cum aqua commifceto aequas partes. Deinde. ad 

oleam circumfundito , ad arborem maximam ur* 

nam commixti fat eft. Ad minores arbores pro ra« 

D 1 



jA M. P O R C I U S C A T O 

tione indito. Et idem hoc fi facies ad arbores fe« 
races , es quoque meiiores fient Ad eas ftramenta 
ne addideris. ' 

XCIV. Fici uti groiTos teneant^ fecito omnia; 
quo modo oles , & hoc amplius« Cum ver appetet^ 
terram adaggerato bene. Si ita feceris, fif-groffi noa 
cadent, & fici fcabrae non fient, & multo feracio- 
res erunt« 

XCV. Convolvulus in vinea ne fiet , amurcam 
condito f puram bene facito , in vas ahenum indito 
congios II. poftea igni leni coquito , rudicula agi- 
tato crebrOy ufque adeo, dum fiat tam crafliim^ 
quam meU Poftea fumito bituminis tertiarium , & 
fulfiiris quartarium. Conterito in mortario feor* 
fum utrumque. Poftea infriato quam minutiffime in 
amurcam caldam, & fimul rudicula mifceto^ & 
denua coquito fub dio. nam fi in tedo coquas » 
cum bitumen & fulfur additum eft^ excandefcet. 
Ubi erit tam craiTum , quam vifcum , finito firige* 
feat. Hoc vitem circuni caput , & fub brachia un- 
guitO) convolvulus non nafcetur. "^ 

XCVI. O ves ne fcabrae fiant , amurcam condito , 
puram bene facito, aquam, ubi lupinus deferverit, 
& faecem de vino bono inter fe omnia commifceto 
pariten Poftea cum detonderis , unguito totas, fini- 
to biduum aut triduum qonfudent. Deinde lavito 
in mari : fi aquam marinam non habebis , facito 
aquam falfam , ea lavito. Si hsc fie feceris , neque 
fcabrae fient, & lanae plus, & meliorem habebunt, 
£c ricini non erunt molefti. Eodem in omnes qua- 
drupedes utito ^ fi fcabrae erunt. 



r> E R E R U S T I C A. <* 

XCVII. Amurca decoda axem unguitOy&Iora, 
(t caAciamenta , & coria : omnia meliora &cies. 

XCVm. Veftimenta ne tirieae tanganr^, amur- 
cam decoquito ad dimidium ; ea unguito fundum 
ircae, & extrinfecus, & pedes, & angulos. Ubi ea 
adaraerit , veftimenta condlto. Si ita feceris 9. ti^ 
neae non nocebimt. Et item ligneam fupelledilent 
omnem fi ungues y non putefcet : & cum ea terferis^ 
fplendidor fiet Item ahenea omnia unguito , fed 
prius extergeto bene. Poftea cum unxeris, cum uti 
▼olesy extergetOy fplendidior erity& smgo non 
erit molefta. 

XCIX. Fici arida? fi voles ut integrx fint , in vas 
iidile concKto. id amurca decoAa unguito* 

C. Oleum fi in metretam no vam inditurus ens ^ 
amurca ita uti eft cruda' prius c^lluitOy agitatoque 
diuy ut bene combibat. Id fi feceris, metreta oleum 
Bon bibety & oleum melius £iciet^ & ipfa metreta 
firmior erit. 

CI. Virgas murteas fi votes cum bacis fervare , & 
idem aliud genus quod vis^ Qc fi ramulos ficulneos 
voles cum foHisi inter fe alligato, fafciculos fecito, 
eos in amurcam demittito, fiipra ftet amurca facito. 
Sed ea , quae demifltirus eris, Aimito paulo acerbto- 
ra. Vas^ quo condideris, oblinito plane. 

CII. Si bovem^ aut aliam quamvis quadrupedem 
ferpens momorderit, Melanthii caetabulum, quod 
medici vocant finyrneUm ^ conf erito in yini veteris 
htminz. Ml per nares indito, & ad ipfiim morfun^ 
Aercus fiiillum apponito, Et idem hoc C^ ^us ver 
i)erit)hointiii fifccito* 



[54 M. P O R C I U S C A T O 

CHI. Bojires uti valeant , & curati bene fient, & 
qui faftidient cibum^ uti magis cupide appelant, 
pabulum, quod dabis, amurca fpargito; primo pau- 
lulum^ dum confuefcant, poftea magi$, & dato 
rarenter bibere commtxtam cum ^aqua aequabili- 
ter quarto quinto quoque die, hoc lie facies, ita 
boves & corpore curatiores erant, & morbus 
aberit. 

CIV. Vinum famllise per hiemem qui utatur. 
Mufti quadrantalia x. in dolium indito , aceti acris 
quadrantalia ii. Eodem infundito fapae quadrantalia 
duo , aquae dulcis quadrantalia L. Haec rude mifceto 
ter in die , dies v. continuos. Eo addito aquae ma- 
rinae veteris fextarios LXiv. & operculum in. do- 
lium imponito^ & oblinko dies X. Hoc vinum du- 
rabit tibi ufque ad folftitium. Si quid fuperfuerit 
poft folftitium , acetum acerrimum &: pulcherrimum 
erit. 

CV.. Qui ager longe a mari ^aberit, ibi vi- 
num Graecum ftc &cito» Mufti quadrantalia xx« 
in aheneum aut plumbeum infundito, ignem fub- 
dito. ubi bullabit vinum ^ ignem fubclucito. ubi 
id vinum refrixerit , in dolium quadragena(rium 
infundito, feorfum in vas aquae dulcis quadran- 
tal I. infundito. Salis m i* finito murium fieri« 
Ubi muria fadla erit, eodem in dolium infundito, 
Schoenum & calamum in pila contundito, quod 
fiet fextarium unum eodem in dolium infundi- 
to , ut odoratum fiet. Poft dies x x x. dolium 
cblinito. Ad ver diffundito in amphoras. Bien-- 
nmm in fole finito pofitum efle. deinde in tedium 



r>E RERUSTICA. 55 

conferto* Hoc vinum deterius non erit^ quam 

CVL' Aquae marins quadrantal i. ex alto fumito^ 
quo aqua dulcis non acceeiit\ fefquilibram falis fri- 
^ito,eodem indito,& rude mlfceto ufque adeo^ 
donee ovum gallinaceum codum natabit, definito 
mifcere. Eodem vini veteris , vel aminnii^ vel mi- 
fcelli albi congios ii. infundito, mifceto probe, 
Poftea in vas picatum confundito, & oblinito. Si 
qub plus voles aqux marinae concinnare^ pro pro* 
portione ea omnia facito. 

CVIL Quo labra doliorum circum1inas»utbene 
cdorata fient^ & ne quid.vitiiin vinum accedat. 
Sapac congios vi. quam optime infundito in ahe« 
Deum, aut in plumbeum; & iris aridae contufas he* 
minam, &c fertam Campanicam P. v. bene odora- 
tarn 9 una cum iri contundas quam minutifUme , per 
cribrum cernas, & una cum fapa coquas farmentis^ 
& levi flamma. Commoveto, videtOi ne aduras* 
ufque coquitOy dum dimidium excoquas* Ubi refri- 
zerit, confundito in vas picatum bene odoratum ^ 
& oblinito, & utito in labra doliorum* 

CVIII. Vinum fi voles experiri , duraturum fit^ 

necne, polentam grandem dimidium acetabuli ia 

caliculum novum indito, & vini fextariiun de eo 

vino 9 quod voles experiri , eodem infundito , & 

imponito in carbones, facito bis aut ter infer veat. 

Tarn id percolato , polentam abjicito. Vinum po* 

nito Tub dio. Pofiridie mane guftato. Si id fapiet, 

quod in dolio eft ^ fcito duraturum^ Si fuhacidum 

crit, non durabiu 

D4 



56 M. PORCIUS CATO 

CIX, Vinum afperum quod erit , lene & fuave fi 
voles facere , fie facito. De ervo farinam facito lib. 
IV. & vini cyathos iv. con^ergito fapa. Poftea 
facito laterculos. Sinito combibant nodem ic dieau 
poftea commifceto cum eo vino in dolio , & obli« 
nito dies LX. Id vinum erit lene , & fuave , & bono 
colore , &c bene odoratum. 

ex. Odorem deteriorem demere vino fi voles 9 
teftaiii de tegula crafiam puram calfacitoin ignl 
bene. Ubi calebit, earn picato, refticula alligato, 
tefiam. demittito in dolium infimum leniter, finito 
b^duum oblitum dolium : fi demtus erit odor- de- 
terior , id optime ; fi non , fispius facito » ufque dum 
odorem malum demferis. 

CXI. ^i voles fcire , in vinum aqua addita fit , 
necne, vafculum facito de materia ederacea. Vi- 
num id , quod putabis aquaqi habere , eodem mit- 
tito. Si habebit aquam , vinum efBuet ^'aqua mane- 
bit, nam non continet vinum vas ederaceum. 

CXII, Vinum Coum fi voles facere ^ aquam ex 
alto marinam fumito , mari tranquillo , cum ventus 
ncfn erit 9 dies Lxx. ante vindemiam , quo aqua dul- 
cis non perveniet. Ubi hauferis de mari y in dolium 
funditOy nolito implere^ quadrantalibus v. minus 
fit, quam plenum, operculum imponito , relinquito 
qua interfpiret. Ubi dies xxx praeterierint, transfun- 
dito in alterum dolium puriter& leviten relinqui- 
to in imo 9 quod defederit. Poft dies XX in alterum 
dolium item transfundito ; ita relinquito ufque ad 
vindemiam. Unde vinum Coum facere voles, 11 vas 
relinquito in vinea^ finito bene coquaotur. & ubi 



I>E. RE RUSTIC A^ 57 

pluerit, Sc ficcaverlt, turn deligito, & ponito ia 

(o\e biduum , aut triduiim fub dio , fi pluviae non 

erunt. fi pluvia erit , m tedo in cratibus componi- 

to, & fi qua acina corrupta erunt, depurgato. Turn 

ftttnito aquam marinam Q. s. s. E. in dolium quin« 

quagenarium infundito. aquae marinae Q. X. Turn 

adna de uvis mifcellis decerpito, de fcopio, in 

idem dolium ufque dum impleveris, manu com- 

primito , ut combibant aquam marinam. ubi imple- 

veris dolium , operculo operito , relinquito qua in- 

terfpiret. Ubi triduum praeterierit , exipito de dor 

Vio , calcato iit torculario ,. & id vinum condito in 

doUa lauta , & pura , &C iicca. 

CXIU. Ut odoratum bene fiet , (ic facito : fumito 
teftam picatam: eo prunam. lenem indito,, fufEto 
ferta, & fchoeno , & palma, quam habent unguen* 
tarii, ponito in dolio, & operito , ne odor excaf ^ 
antequam vinum indas* Hoc facito pridie, quam 
yinum infundere voles , de lacu quam primum vi- 
num in dolia indito , finito dies x v. operta ante- 
quam oblinas, relinquito qua interfpiret vinum. 
pofiea oblinitp. Poft dies XL. difFundito in ampho- 
ras y & addito in iingulas amphoras fapae fextarium 
unum. Amphoras nolito implere nimium , anfarum 
infimarum iini. & amphoras in fole ponito, ubi 
herba non fiet. & amphoras operito , ne aqua acce- 
dar, & ne plus quatriduum in fole fi veris. Poft 
^uarriduum in culleum componito , & inftipato. 

CXIV. vinum fi voles concinnare, ut alvum bo- 
nam faciat , fecundum vindemiam , ubi vites abla*^ 
queantur f quantum putabis ei rei fatis efTe vini ^ tot 



I « 



58 M. P O R C I us C A T O 

vices ablaqueato , & (ignato. earum radices circum* 
fecato, &'purgato. Veratri radices contunditp in pi- 
la , eas radices dato circiim vitem. & fiercus ve- 
tus, & clnerem vet;reni,& duas partes terraecir- 
cumdato radices vitis. tetram infuper injicito. Hoc 
vinum feorfum legito. Si voles fervare in vetufta- 
tem , ad alvum movendam fervato , nee comrai- 
fceas cum cetero vino. De eo vino cyathum fumito^ 
* & mifceto aqua ^ & bibito ante coenam. Sine peri- 
culo alvum movebit. 

CXV. In vinum muftum veratri atri manipulum 
iconjidto in amphoram. ubi fatis efFerverit, de vino 
manipulum ejicito, id vinum fervaio ad alvum mo- 
vendam. Vinum ad alvum movendam concinnare 

a 

fi voles: vites cum ablaqueabuhtur, (ignato rubri-^ 
ca , ne admifceas cum cetero vino. Treis fafciculos 
veratri atri circumponito circum radices , & terram 
infuperinjicito. Per vindemiam de iis vitibus, quod 
delegeris , feorfum fervato , cyathum in ceteram 
potionem indito , alvum movebit , & poftridie per- 
purgabit fine periculo. 

CXVI. Lentim quomodo fervari oporteat. La- 
ferpitium aceto diluito, permifceto lentim aceto 
laferpitiato , & ponito in fole. Pofiea lentim oleo 
perfricato, iinito arefcat^ ita integra lervabitur 
reSe. 

CXVII. Oleae albae quemadmodum condiantur. 
Antequam nigrae fiant , contundantur , & in aquam 
dejiciantur, crebro aquam mutet. Deinde ubi fatis 
mac^ratae erunt^exprimat^Sc in acetum conjiciat^ 
|Sc oleum addat ^ falis felibram in modium olearum.. 



D E RE R U S T I C A. 55, 

Foeniculucn & lentifcum feorfiim condat in acetumj 
Si una admifcere voles, cito utitor, in orculam aU 
cato manibus ficcis. cum uii voles, fumito. 

CXVllI. Oleam albam , quam fecundum vinde- 
iniam uti voles, fie condito. Mufti tantundem adr 
dito , quantum aceti. Cetera item condito ita, uti 
fupra fcriptum eft. 

CXIX. Epityrum album, nigrum, variumque 
fie facito. Ex oleis albis , nigris variifque nucleos 
cjicito. Sic condito, Concidito ipfas : iaddito oleum,, 
acetum, coriandrum, cuminum, foeniculum, ru- 
tam , mentam. in orculam condito , oleum fupra 
fiet , ita utitor. 

CXX. Muftum fi voleis totum annum habere, in 
amphoram muftum indito , & corticem oppicato , 
demitrito in pifcinam. poft xxx. diem eximito. 
totum annum muftum erit. 

CXXL Muftaceos fie faoito. Farinae filigineae 
modium unum mufto confpergito. Anifum^ cumi- 
num, adipis p. n. cafei libram, & de virga'lauri 
deradito , eodem addito. Et ubi definxeris^ lauri fo- 
lia fubrus addito , cum coques. 

CXXU. Vinum concinnare , fi lotium difficilius 
tranfibir. Capreidam , vel juniperum contunditoJn 
pila, libram indito in duobus congiis vini veteris 
in vafe aheneo , vel in plumbeo defer vefacito, ubi 
refiixerit, in lagoenam indito. id mane jejunus cya- 
thum fumito. proderit. 

CXXIII. Vinum ad ifchiacos fie facito. De juni- 
pero materiam femipedem craflam concidito minu« 
tan. Earn infervefacito cum congio vini^ veteris* 



6o M. PORCIUS CATO 

ubi refrixerit, in lagoenam conftindito> & poftea 
id utito villi cyathum mane jejunus. proderit. 

CXXIV. Canes interdiu claufos effe oportet ^ ut 
no£tii acriores & vigilantiores fint. 

CXXV. Vinum murteum fie facito, Murtam ni» 
gram arfacito in unnbra. ubi-jam pafla erit ^ ferv^ta 
ad vindemiam, in urnam mufti contundito murtae 
femodium, id oblinito. Ubi d&fiverit fervere ma-^ 
ftum , murtam etimito. Id eft ad alvum crudam^ & 
ad lateris dolorem , & ad coeliacum. 

CXXVI. Ad tormina, & fi alvus non confiftet^ 
& fi tineae, & lumbrici molefti erunt, xxx mala 
Punica acerba fiimito , contundito » indito in ur- 
ceum , & vini nigri aufteri congios tres , vas obli- 
nito. poft dies XXX. aperito » & utito : jejunus he- 
minam bibito. 

CXXVII. Ad dyfpepfiam & ftranguriam [me-i 
deri]. Malum Punicum ubi florebit, coUigito. Tris 
minas in amphoram infundito. Vini Q. i. Yeteris 
addito , & foeniculi radicem puram contufam mi-* 
nam. Oblinito amphoram , & poft dies xxx aperito 
& utitor. Ubi voles cibum concoquere, & loiiumi 
facere^ hinc bibito , quantum voles , fine periculo. 
Idem vinum tinias perpurgat^Sc lumbricos^fi fie 
concinnes. Incoenatum jube efte , poftridie tuns 
drachmam i. conterito , & mel co£lum drachmam 
unam , & vini fextarium origaniti, dato jejuno , & 
puero pro aetate triobolum , & vini heminam. Supra 
pilam infcendat, & faliat decies, & deambulet. 

CXXVIII. Si habrtationem delutare vis , terram 
quam maxime cretofain^ vel rubricofam fiimito , 



£) E RE, R U ST I C A. 6i 

€0 amurcam infundito , paleas indito. iinito quatri- 

duum fracefcan ubi bene fracuerit » rutro concidi- 

to. ubi concideris^ delutato. Ita neque afpergo 

nocebity neque mures cava facient^ neque herba 

nafcetur » neque lutamenta fcindent fe. 

CXXIX. Aream ubi frumentum teratur , Gc fa* 
dto. Confodiatur minute terra ^ amurca bene con* 
fpergatur, ut combibat quam plurimum. commi- 
nuito terram , & cylindro aut pavicula coaequato« 
ubi coaequata erit, n^que formicae molefts erunt^ 
& cum pluerit, lutum noil erit. 

CXXX. Codicillos oleaginos, & cetera ligna 
amurca cruda perfpergito ^ & in fole ponito, perbi- 
bant bene, tta neque fumofa erunt , & ardebunt bene, 
CXXXL Dapem pro bubus piro florente facito. 
Poftea rerno arare incipito. Ea loca primum arato, 
quae rudeata arenofaque erunt. Poftea uti quaeque 
graviflima atque aquofiffima erunt , ita poftremo 
arato. 

CXXXII. Dapem hoc modo fieri oporten Jori 
dapali culignam vini quantum vis polluceto, Eo 
die feriae bubus & bub^ilcis, & qui dapem facient. 
Cun) poUucere oportebit , fie facies. Juppiter dapa- 
lisy quod tibi fieri oportet, in domo familia mea 
culignam vini dapi, ejus rei ergo made hac illace 
dape pollucenda efto. Manus interluito. Poftea vi« 
nuro fumito. Juppiter dapalis , made iftace dape 
pollucenda efto. Made vino inferio efto. Vefts^ 
fi ToIeSy dato. Daps Jovi aflfaria pecuina , urna yi-: 
ni Jovi cafie. Profenato fine contagtone. Poftea 
dape fada ferito- milium ^ panicumj aliumylentim* 



6x M. PORCIUS'CATO 

CXXXIII. Propagatio pomorum , ceterarumque 
arborum. Arboribus ab terra pulli qui nati erunt , 
eos in terrain deprimito , extollito , uti radicem ca« 
pere poflSnt. Inde, ubi tempus erit, effodito, feri- 
tbque refte. Ficum , oleam , malum Pimicum , mala 
Anithea , cotonea , aliaque mala omnia , laiirum 
Cypriam , Delphicam , prunum , myrtum conjugu« 
lum, & myrtum album & nigrum, nuces Avella- 
nas, Praeneftlnas y platanum : haec omnia genera a 
capitibus propagari eximiqueadhunc modum opor- 
tebit. Quae diligentius feri voles , in calicibus feri 
oportet. In arboribus radices uti capiant , calicem 
pertufum fumito tibi , aut quaiillutu , per eum ra- 
mulum tranferito , turn quafillum terra impleto , 
calcatoque, in arborem relinquito. Ubi blmum erit, 
ramum tenerum infra praecidito, cum quaiillo fe- 
rito. Eo modo quod vis genus arborum facere pot- 
eris, uti radices bene habeant. Item vitem in qua- 
fillum propagato , terraque beneoperito, anno poft 
praecidito, cum qualo ferito. 

CXXXIV. Priufquam meflim facies , porcam 
praecidaneam hoc modo fieri oportet. Cereri porca 
prscidanea , porco femina , priufquam hafce fru- 
ges condantur , far , triticum , ordeum , fabam , fe- 
men rapicium ; ture , vino , Jano , Jovi , Junoni 
praefato. Priufquam porcum fen^jnam immolabis, 
Jano ftruem commoveto fie : Jane' pater , de hac 
flrue commovenda bonas preces precor, uti (ies 
volens propitius mlhi , liberifque meis , domo fa- 
milisque mes. Fer£tum Jovi mo veto ,& maf^ato 
fie : Juppiter te hoC fer&o obmovendo bonas pre- 



"D E. R E R U S T I C A. 6j 

cesprecor , uti lies volens propitius mibKliberifque 

ne\s , domo familiaeque meae madus hoc ferdo« 

Poftea Jano vinum dato fie: Jane pater, uti te ftrue 

commovenda bonas preces bene precatus funrii ejuf- 

dem rei ergo maQe vino inferio efto. Poftea Jovi 

fie : }tippiter made ferfio efto. made vino inferio 

efto. Poftea poream praecidaneam immolato. Ubi 

exta prpfefla erunt , Jano ftruem eommoveto, ma- 

ftatoque item , uti priiis pbmoveris. Jovi ferdum 

obmoveto , ma£tatoque item , uti prius feceras. 

Item Jano vimim dato, & Jovi vinum dato, ita 

uti prius datum ob ftruem obmovendam , & fer* 

€tum Vibandum. Poftea Cereri exta & vinum dato. 

CXXXV. Romae tunicas , togas , faga , eentones^' 
fculponeas : Calibus & Minturnis cuculliones, fer* 
ramenra , falces , palas , ligones , fecures, ornamen- 
tHf murices, catellas: Venafro, palas. Sueftae, & 
in Lucanis ploftra , treblae Albae : Romae dolia , la- 
bra : tegulae ex Venafro. Aratra in terram validam 
Romanica bona erunt, in terram pullam Campani* 
ca , juga Romanica optima erunt. Vomis indutilis 
opiimus erit. Trapeti Pompejis. Nolae ad Rufri ma- 
ceriam claves. Cloftra Romae. Hamae , urnae olea- 
rise, urcei aquarii, urnae vinariae, alia vafaahenea 
Capuae. Nolae fifcins Campanicae. [ Hae hamae uti<- 
les funt,] Funis fut>duftarius , fpartum omne Ca-; 
puac. Fifcinas Romanicas Sueflae , Cafino. Eae opti** 
mac erunt Romac. Funem torcuUim fi quis faciet 
CaHni L. Tunnius. Venafri C. Mennius L. F. eo 
indere oportet coria bona viir. Noftratia recentia 
quae depila fient , quam minimum falis habeant, ea 



64 M.'PORCIUS CATO 

clepiere &: unguere uhguine prius oportet , turn fie- 
care : funem exordiri oportet longirm pedes Lxxir. 
toros III. habeaty lora in toros iingulos ix. lata di- 
gltos II. Cum tortus erit longus pedes XLix. In 
cominifTura abibunt pedes in. reliquum erit pedes 
XLvi, Ubi extentus erit, accedent P. v. longus erit 
P. LI. Funem torculum extentum lon'gum efle 
oportet pedes LV , maximis vafis : minoribus pedes 
LI. Funem loreum in ploftrum juftum pedes LX. fe<- 
mifunium pedes XL v. lora retinacula in ploftruih 
ped. XXXVI. ad aratrum ped. xxvi, lota praedu- 
Aoria ped. xxvii. s. fubjugiain luArum lora ped. 
XIX. funiculum P. xv. in aratrum fubjugia lora 
p. XII. funiculum ped. viii. Trapetos latos maxi- 
mos ped. iv. s. orbis altos ped. in. s. orbis me- 
dios ex lapicidinis cum eximet crafTos pedem , & 
palmum inter miliarium , & labrum ped. ii. digitos 
11. labra craiTa digitum. Secundarium trapetum la- 
tum ped. IV. & palmum inter miliarium, & labrum 
pes unus , digitus unus , labra cra^Ta digitos v. orbes 
altos ped. iii. & digitos v. eraffos ped. i. & digi- 
tos III. Foramen in orbes femiped. quoquoverfum 
facito. Tertium trapetum latum ped. iv. inter mi- 
liarium , & labrum ped. i. labrum dig. v. orbis al- 
tus ped. III. digitos in. ctaiTos ped. i. digitos ir. 
Trapetum uHi arve^lum erit ^ ubi flatues , ibi &C 
commodato, concinnatoque. 

CXXXVI. Politionem quo pado dari oporteat* 
in agrb Cafinate & Venafro^ in loco bono parte 
odava corbi dividat , fatis bono feptima , tertio lo« 
CO fcxta^ fi granum modip dividet^ parti quinta« 



BE R E R US TI C A.. 6y 

in Venafro -Bger optiinus ix. parti corbi dividat. 3% 
comniuniter pifunt , qua ex parte politori pars eft, 
earn* partem in piftrinum politor. Ordeum quiota 
modib , fabam quinta modio dividat. 

CXXXVIL Vineam curandam partiario bene cu^ 
ret; fundum , aYbuftum , agrum frumentarium. Par^ 
tiario foeoun) & pabulum, quod bubus fatis (iet^ 
qui illic (ient. Cetera omnia pro indivifo. 

CXXXVIII. Bov^ feriis conjungere licet. Hoc 
licet facere 9 arvehant ligna, fabdlia^ frumentum^ 
quod non datiirus erit. MuHs^equis, afinis feriae 
nullac , nifi fi in familia funt. 

CXXXIX. Lucum conlucare Romano more fie 
bportet. Porco piaculo facito. Sic verba concipi- 
to : Si Deus , fi Dea es ^ quojuin illud fa.crum eft^ 
uti tibi jus fiet porco piaculo facere , illiufce facri 
coercendi ergo. Harumce rerum ergo, five ego, five • 
quis jufiu meo fecerit , uti id re&c fadum fiet. Ejus 
ici ergo te hoc porco piaculo 'immolando; bonas 
preces precor, uti fies volens propitius mihi, domo 
familiaeque mes, liberifiijue meis. Harumce rerum 
ergo made hoc porco piaculo immolando efto. 

CXL. Si fodere veljs , altero piaculo , eodem 
modo &cito , hoc amplius dicito , operis faciundt 
caufii : cum opus , quotidie per partes fdcito. Si in« 
termiferis^, aut feris publics aut famiiiares inters, 
cefiTerint , altero piaculo facito. 

CXLI. Agrum luftrare fie oportet. Impera fiio- 

▼itaurilia circumagi. Cum Divis volentibus , quod** 

que bene eveniat , mando tibi Mani , uti illace fiio- 

vitaurilia fundum, agrum, terramque meam^ quota 

Scriftt. /J. R. Vol. I. E 



66 M. PORCIUS CATO 

ex parte five circumagi , five circumferenda cen- 
feasy uti cures luftrarec Janum , Jovemque vino prx> 
famino , fie dicito : Mars pater , te precor , quxfo- 
que uti fies volens propitius mihi , domo familis- 
que noftrx , quojus rei ergo agrum , terrain 9 fiin- 
dumque meum fiiovitauralia circumagi juffi« uti tu 
iBorbos vifos , in vifofque , viduertatem ^ vaftitudt- 
nemque, calamitates , intern periafque , prohibeflis,, 
defepdas , averruncefque. utique tu fruges , fru- 
menta, vineta, virgultaque grandire, beneque e ve- 
nire finas. paftores , pecuaque falva fervaffis , duif* 
que bonam falutem valetudinemque mihi , domo , 
familisque noftrs. Harumce rerum ergo fundi , ter- 
rae agrique mei luftrandi , luftrique feciendi ergo, 
ficuti dixi, made hifce fiiovitaurilibus ladentibus 
immolandis efio. Mars pater, ejpfdem rei ergo, ma- 
de hifce fuovitaurilibus ladentibus efto. Item cul- 
tro facito ftruem , & fertum uti afiiet. Inde obmo- 
veto. Ubi porcum immolabis , agnum , vitulumque, 
fie oportet. Ejufque rei ergo made hifce fuovitau- 
rilibus immolandis efto. Nominare vetat Mart^m , 
neque agnum, vitufumque. Si minus in omnes li«- 
tabit, fie verba concipito : Mars pater , fi quid tibi 
in illifce fuovitaurilibus ladentibus, neque fatisfa— 
€t\jm eft, te hifce fuovitaurilibus piaculo. Si uno, 
duobufve dubitaverit , fie verba concipito : Mars 
pater , quod tibi illue porco , neque fatisfaftum eft , 
te hoc porco piaculo. 

CXLIl. Vilici officia quae funt, quae dominus prae- 
cepit , ea omnia , quae in fundo fieri oportet , quae- 
que emi pararique oportet. quomodoque cibaiiai 



f 



DERERUSTICA. 67^ 

veftimenta famili« dari oportet , eadem uti curet ; 
6ciatque moneo , dominoque di3o audiens fit. Hoc 
amplius , quomodo vilicam uti oportet^ & quotno* 
do esimperari oportet, uti adventu doinini,quae 
opus funt, parentur , curenturque diligenter. 

CXLIII. Vilics qusTunt officia » curato faciat Si 
earn tibi dederit dominus uxorem , ea efto content 
tus. Ea te metuat. Facito , ne nimium luxuriofa iiet« 
Vicinas aliafque mulieres quam minimum utatur« 
neve domum, neve ad fefe recipiat. ad coinam ne 
quo eat, neve ambplatrix fiet. Rem divinam ni fa- 
ciat, neve mandet , qui pro ea faciat, injufTu do- 
mini aut dominae. Scito dominum pro tota familia 
rem divinam facere. Munda fiet* Villam converfam 
mundamque habeat. Focum purum circumverfum 
quotidie, priufquam cubicum eat, habeat. K^alendis, 
Idibus , Nonis , fefhis dies cum erit , coronam la 
focum indat. Per eofdemque dies Lari familiari pro 
copia fupplicet. Cibum tibi & familix curet uti co* 
CLnrn habeat. Gallinas multas & ova uti habeat. Pira 
arida, forba,iico5, uvas paflas^forba in fapa,&e 
pira,& uvas in doliis, & mala flruthea. Uvas in 
vinaceis , & in urceis , in terra obrutas. Et nuces 
Prxneftinas recentes in urceo in terra obrutas ha- 
beat. Mala Scantiana in doliis , & alia , qus condi 
folent, & filvatica. Hsc omnia quotannis diligen-* 
ter uti condita habeat^ Farinam bonam , & far (xxbr, 
tile fciat facere. 

CXLIV- Oleam legendam hoc modo locare opor- 
tet. Oleam cogito rede dmnem arbitratu domini, 
aut quern cuftodem fccerit^ aut cui olea venierit» 



^8 M.PORCIUSCATO 

Oleam ne ftringtto , neve verberato injuflii domini 
aut cuftodis. Si ad verfus ea quis fecerit , quod ipfs 
€o die delegerit , pro eo nemo fol vet , neque de« 
bebitur. Oleant qui legerint , omnes juranto ad do- 
minum , aut ad cufiodem , fefe oleam non furri-^ 
puiffe , neque quemquam fuo dolo malo , ea oIei« 
tate ex fundo L. Manlii. Qui eorum non ita jura« 
verit , quod is legerit omne , pro eo argentum ne«« 
mo dabit , neque debebitur. oleam cogi rede , fatis 
dato arbitratu L. Manlii. Seals ita uti datae erunt ^ 
ita reddito ^ nifi quae vetuftate fradae erunt. Si non 
erunt , reddet aequas , aut arbitratu deducetur. Si 
quid redemtoris opera domino damni datum erit, 
refolvito. Id viri boni arbitratu deducetur. Legu- 
los , quot opus erunt, praebeto, & ftriftores. Si non 
prxbuerit » quanti condudum erit , aut locatum 
crit , deducetur. tanto minus debebitur. De fundo 
ligna & oleam ne depoftato. Qui oleam legerit, qui 
deportarit , in fingulas deportationes ss. N. ii. de- 
ducentur, neque id debebitur. Omnem oleam pu- 
ram metietur modio oleario. ailiduos homines 
quinquaginta praebeto , duas partes ftri£lorum prac» 
beto. Ne quis concedat , quo olea legunda & fa- 
^iunda carius locetur. extra quam fi quern fociuni 
impracfentiarum dixerit. Si quis adverfum ea fece- 
rit, (i dominus aut cuftos volent, jurent omnes fo« 
cii. Si non ita juraverint, pro ea olea legunda &c 
&ciunda nemo dabit , neque debebitur ei, qui non 
ita juraverit. Acceffiones in m ^ cc. accedit oleae 
falfas M V. olei puri P. ix. in tota oleitate SS. v. 
aceti quadrantalia v. Quod oleae falfas non acfrepe- 



D E R E R U S T I C A. 6^ 

lint , dum oleam legent | in modios iingulos ss. s. 
S. dabuntur* 

CXLV. Oleam faciHndam hac lege oportet Io« 
care. Facho rede arbitratu domini , aut ruftodis ^ 
qui id negotium curabit. Si fex jiigis vails opus efit^ 
&cito. Homines eos dato , qui placebunt aut cufto- 
di 9 aut quis earn oleam emerit. Trapeti facito. Si 
operarii conduSi erunt , aut facienda locata erit i 
pro eo refolvito , aut deducetur. Oleum ne tangito 
utendl caufa , neque furandi caufa , nifi quod cuftos 
dederit, aut dominus. Si fumferit, in iingulas fumr 
fiones ss. n. xl. deducentur ^ neque debebitur. Fa^ 
£kores » qui oleum fecerint , omnes juranto aut ad 
domiQum , aut ad cuftodem , fefe de fundo L. Man«> 
lii, neque alium quemquam fuo dolo malo, oleum,- 
neque oleam furripuiffe. Qui eorum non ita jura* 
▼erit 9 quae ejus pars erit, omne deducetur, neque 
debebitur. Socium ne quern habeto , nifi quern do^ 
minus juflerit , aut cuftos» Si quid redemtoris opera 
domino damni datum erit , viri boni arbitratu de^ 
ducetur. Si viride oleum opus fiet , facito acced'ere 
oleum , & fal fuas ufioni , quod fatis fiet , vafariunt 
yiQ. II, 

CXLVI. Oleam pendentem hac lege venire opor^ 
tet. Olea pendens in fundo Venafro venibit. Qui 
oleam emerit, amplius, quam quanti emerit, omnis 
pecunis centefima accedet. Praeconium praefens ss« 
L. 8c oleum , Romanici pondo ^ D. viridis P. cci 
oieaccaducae m l. ftridivs m x. modio oleario men* 
fum dato. unguinis pondo x. Ponderibus modiif* 
que domini dato * iri prims cotulas duas. Dies ar^ 

E3 



70 M. PORCIUS CATO 

gento ex Katend. Nov. menfium x. oles legendae 
faciundae quxque locata eft/& fi etntor locarit^ 
Idibus folvito. Refie hsc dari , lienque ^ fatifque 
dari domino , aut cui juflerit , promittito , iatifque 
dato arbitratu domini. Donic'um folutum erit, aut 
ita fatis datum erit, quae in fundo illata erunt, pi- 
gneri Ainto. Ne quid eorum de fundo deportato. 
Si quid deportaverit , domini efto. Vafa torcula » 
funes y fcalas , trapetos , (i quid & aliud datum erit ^ 
falva rede r^dito , niii qus vetuftate frada erunt. 
Si non reddet , aequum folvito. Si emtor legulis & 
fadoribus , qui illic opus fecerint , non folverit ^ 
cui dari oportebit ^ fi dominus yolet, folvat Emtor 
domino debeto , & id fatis dato , proque ea re ita^ 
Uti s. s. £. item pigneri fun to. 
. CXLVII. Hac lege vinum pendens vtnire opor- 
let. Vinaceos illutos , & faecem relinquico. Locus. 
vinis ad Kaiend, Odob. primas dabitur. fi non ante 
ca exportaveris, dominus vino, quid volet , factet. 
Cetera lex, qus oleae pendenti. , 
r CXLVIIL Vinum in doliis hoc modo venire 
oporter. Vini in culleos fingulos quadragenae &c 
lingulae urnae dabuntur ^ quod neque aceat , neque 
muce^t , id dabitur. In triduo proximo , viri boni 
arbitratu, deguftato. Si non ita fecerit, vinum pro 
deguftato erit. Quot dies per dominum mora fue*^ 
rit , quo minus vinum deguflet , totidem dies em« 
tori procedent. Vinum accipito ante Kalend. Jan» 
primas. Si non ante acceperit, dominus vinum ad«- 
nietietur. Quod admenfum erit, pro eo dominus rer 
folvito. Si emtor poftularit, dominus jusjurandum 



BE RE R U S T I C A. ^i 

iatnt 9 verutn fecifle. Locus vims ad Kalend. Odor 
bees primas dabitur. Si ante non deportaverit , do* ' 
aiinus vino quid volet &ciet. Cetera lex , quae oka 
pendent!. 

CXLIX. Qua lege pabulum hibernum venire 
oporteat. Qua vendas , finis dicito. Pabulum frui 
occipito ex Kalend. Septembribus. prato ficco de- 
cedat , ubi pirus florere coeperit : prato irriguo , ubi 
fuper inferque vicinus permittet, turn decedito, vel 
diem certam utrique facito. Cetero pabulo Kalend« 
Martiis cedito.Bubus domitis binis, canterio uni^ 
cum emtor pafcet, domino pafcere recipitur. 01e« 
lis , afparagis , lignis , aqua , itinere , adu domini 
ufioni recipitur. Si quid emtor ^aut paflores, aut 
pecus emtoris domino damni dederit, boni viri ar* 
bitratu refolvat. Si quid dominus, aut familia^ aut 
pecus emtori damni dederit , viri boni arbitratu re-^ 
folvetur. donicum pecuniam fatisfecerit , aut deleH 
garit 9 pecus & familia , quae illic ertt , pigneri fun« 
to. Si quid de m rebus controverfis erit , Romao 
ludicium fiat. 

CL. FruAum ovium hac lege venire oportet. Ifi 
fingulas cafei p. i. s, dimidium aridum y ladle feriis 
quod mulferit dimidium , & praeterea ladis urnam 
I. Hifce legibus agnus diem & nodem qui vixerit , 
in frudum , & Kalend. Jun. emtor frudu decedat. 
S interkalatum erit , Kalend. Majis. Agnos xxx>' 
ne amplius promittat. O ves 9 quae non pepererint , 
fcinae pro fingulis in frudu cedent. Die kinam & 
agnos vendat. Menfes x. ab coadore releget. Porcos 
ierarios in oves denas fingulos pafcat. Condudox; 

E4 



7x M. PORCIUS CATO 

II. menfes paftorem praebeat. donee domino fatisfe- 
ceriti aut folverit, pigneri efto. 

CLL Semen cuprefli qu^ndo legi, feri, propaga- 
riqiie oporteat, & quo pafto cuprefleta feri opor- 
teat , Manius Percennius Nolanus ad hunc modum 
^onftravit. Semen cuprefli Tarentinae per ver legi 
oportet ; materiem , ubi hordeum flavefcit. id ubi 
iegerls , in fole ponito , femen purgato. id aridum 
condito : uti aridum expofitum iiet. per ver ferito 
^n loco ubi terra tenerrima erit ^ quam puHam vo-^ 
cant, ubi aqua propter fiet eum locum ftercorato 
primum bene ftercore caprino , aut ovillo. turn 
vortito bipalio , terram cum ftercore bene pcrmi- 
fceto y depurgato ab herba graminibilfque. Bene ter- 
ram comminuito. areas facito pedes lata^ quater- 
nos : fubcavas facito 5 uti aquam continere poffint. 
inter eas Ailcos facito » qua herbas de areis purgare 
poffis* ubi ares fadae erunt , femen ferito crebrum^ 
ita uti linum feri folet. eo cribro terram incernito » 
^imidiatum digitum terram altam fuccernico. id be* 
i\e tabula , aut manibus , aut pedibus complanato. 
Si quando non pluet , uti terra fitiat, aquam irri- 
gate leniter in areas. Si non habebis unde irriges , 
gerito, ind^toque leniter. Quotiefcunqne'opus erit, 
facito uti aquam addas. Si herbae natae erunt , faci- 
to uti ab herbis purges, quam tcnerrimis herbis ^ 
^ quoties opus erit , purges per aeflatem* Ita uti di- 
^um eft , fieri oportet , & ubi femen fatum fiet , 
' ftramentis operiri cportct , ubi germen nafcere 
coeperit , turn demi. 

CLIL De fcopis virgeis Q. A. M. Manlii monftra-' 



D E RE R U S T I C A. 7J 

Terunt. In diebiis xx'x , quibus vinum legeris , alir 
qupttes facito fcopas virgeas ulmeas aridas, in aflfer- 
culo alligato , eabus latera doliis iotrinfecus ufque 
bene perfricato^ ne fxx in lateribus adhsrefcat. 

CLIU. Vinum fsecatum fie facito. Fifcinas oIea« 
rias Campanicas duas ills rei habeto. eas faecis imr 
pleto , fub preUimque fubdito , exprimitoque* 

CLIV. Vinum eimoribus fine moleftia qudmodo 
admetiaris. Labrum culleare illae rei facito* id ha« 
be^ ad fiimmum anfas iv. uti transferri pofiitur. id 
imum pertundito. Ea fiftulam fiibdito , uti obtura«: 
rier re6te pofiit. & ad fiimmum , qua fini culleum 
capiet , pertundito. id in fiiggeftu 1 inter dolia po« 
iitum habeto, uti in. culleum, de eo vinum falire 
poffit. id impleto. poftea obturata 

CLV. Per hiemem aquam de agro depelli bpor-' 
tet«> In monte fofias inciles puras habere oportetJ 
Prima audumnitate cum pulvis eft^tum maxime 
ab aqua periculum eft. Cum pluere incipiet, fami«- 
liam cum ferreis, farculifque exire oportet y incilia 
^perire , aquam diducere in vias , & fegetem curare 
oportet, uti fluat. In villa cqm pluet, circumire 
oportet, ficubi perpluat,& figilare carbone,cum 
defierit pluere , uti tegula mutetur. Per fegetem yt 
frumentis, autin fegete,aut in foffis, ficubi aqua 
conftat, aut aliquid aquae obfiat, id emittere, pate* 
fieri , removerique oportet. 

CLVL [De braflica quod concoquit. ] Brafiica 
eft , quae omnibus oleribus antiftat. Eam ^fto vel 
cofiam, vel crudam. crudam fi edes , in acetupi in« 
tinguito. mirifice concoquit alvum bonam^facit. 



t. 



74 M. P OR C I U S C A T O 

lotiumque. ad omnes res falubre eft. Si voles in 
convivio mukum bibere, ccenareque libenter, an« 
te ccenam efto crudam quantum voles ex aceto. 6c 
item , ubi ^oenaveris , comefto aliqua v. folia , red- 
dent te quafi nihil ederis, biberiique , bibefque quan- 
tum voles. Alvum fi voles dejicere fuperiorem, fu- 
mito braflicas qu« le vifllma erit , P. i v. inde hcito 
manipulos aequales tres , colligatoque. poftea ollam 
ftatuito cum aqua, ubi occipiet fervere paulifper^ 
dimittito unum manipulum , fervere defiftet. Poftea 
ubi occipiet fervere , paulifper dimittito. ufque ad- 
modum dam quinquies quinque numeres. tum exi«: 
mito. Item facito alterum manipulum, item ter- 
tium , poftea conjicito & contundito. item eximi- 
to, in linteum exugeto fucum, quafi heminam'yia 
pocillum fidile. eo indito falis micam quafi ervum » 
& cumini fridi tantum quod oleat. poftea ponito 
pocillum in fereno nodu. Qui poturus erit, lavet 
calida, bibat aquam mulfam, cubet incoenatus. Poft- 
ea manebibat fucum, deambuletque horas iv. agat,' 
negotii fi quid habebit Ubi libido veniet naufeae ^ 
eumque apprehendet i decumbat , purgetque fefe. 
tantum bilis , pituitsque ejiciet , uti ipfe miretur ^ 
unde tantum fiet. Poftea ubi deorfum verfus ibit ^ 
heminam , aut paulo plus bibat. Si amplius ibit , 
fumito farinae minutae conchas duas, infriet in 
aquam , paulum bibat, confiftet. Verum quibus tor- 
mina molefta erunt , brafficam in aquam macerare 
oportet. ubi macerata erit , conjicito in aquam ca« 
lidam , coquito ufque donee ea commadebit bene* 
aquam defundito. poftea falem addito , & cumini 



X 



D E R E R U S T I C A. 75^ 

paululum , & pollinem polentas, eodem addito Sc 
olftim , poftea ftrvefacito. infundito in catinu'm , 
uti frige(ieaL eo ioterito , quod volet , cibi poftea 
edit, fed fi potent folam brafficam efle , edit. Et fi 
fine febre crit , dato vini atri duri. Aquae turn bibat 
quam tninimuo). Si febris erit , aquam. Id fecito 
quotidie mane. Nolito multum dare, ne pertaede- 
feat, uti poflit porro libenter effe. Ad eundem mo- 
dum viro & mulieri , & puero dato. Nunc de \U 
lis , quibus aegre lotium it, quibufque fubftillum eft. 
Sumito brafficam , con jicito in aquam ferventem , 
coquito paulifper , uti fubcruda ftet. poftea aquam 
defundito non omnem. eo addito oleum bene, 6c 
falem, & cumini paululum. infervefacito paulifper , 
poftea inde jui^qiilum frigidum forbere , & ipfam 
braiScam effe oportet. uti quam primum excoquat, 
quotidie id £sicito. 

CXVIL Principium te cognofcere oportet , quae 
genera bralCcae fint, &c cujufmodi naturam habeant 
omnia. Ad falutem temperat » commutatque fek 
femper cum calore, arido, fimul humido, & dulci, 
& amaro ^ & acri. Sed quae vocatur feptem bona in 
commixturam , natura omnia haec habet brafiica. 
Nunc uti cognofcas naturam earum , prima eft , le- 
vis quae nominatur. ea eft grandis ^ latis foliis ^ 
caule magno : validam habet naturam , & vim ma- 
gnam habet. Altera eft crifpa , apiacon vocatur. 
bxc eft natura & afpedu bona ad curationem. ya- 
lidior eft, quam quae fupra (cxipta eft. Item eft ter- 
tia , quae lenis vocatur , minuti^ caulibus , tenera ^ 
& acerrima omnium eft iftarum , tenui fuco ve« 



^6 M. PORCIUS CATO 

hementiffinia. Et primum fcito , de omnibus bra(^ 
ficis nulla eft Uliurmodi medicamentofior. Ad omnia 
vulnera , tumores earn concritam imponito. Hsc 
omnia ulc^ra purg9bit , fanaque £iciet fine dolore* 
Eadem tumida concoquit , eadem erumpit. eadem 
yulnera putida, ciaocerefque purgabit^fanoique fa- 
ciet 9 quod medicamentum. aliud facere noii poteft* 
Verum prius quam id imponas , aqua calida multa 
lavato. Poftea bis in die contritam imponito. Ea 
pm^em putorem adimet. cancer ater, is olet, & 
faniem fpurcam mittit. albus purulentus eft. fed £« 
flulofus fubtus fuppurat fub carne. In ea vulnera 
hujufcemodi teras brsi^cam, fanum faciet< optima 
eft ad hujufcemodi vulnus. Et luxatum fi quod eft^ 
bis die aqua calida foveto , brafficam tritam oppo- 
pitOi cito famim f^ciet. Si bis die apponitur , dolo- 
res auferet. & fi quid contufum eft , erumpet. fi 
braflicam tritam appofueris, & fanum faciet : & fi 
quid in mammis ulceris natum , & carcinoma , braf« 
ficam tritam opponito ^ fanum faciet. Et fi ulcus 
acrimoniam ejus ferre nonpoterit, farinam hordea« 
ceam mifceto , ita opponito. Hujufcemodi ulcera 
omnia hsc fana faciet : quod aliud medicamentum 
facere non poteft , neque purgare. Et puero , 6c 
puellse fi ulcus erit hujufcehiodi , farinam hordea- 
ceam addlto. Et fi- voles eam confedam , lautam , 
ficcam 9 fale , aceto fparfam efle , falubrius nihil 
erit. Quo llbentius edas, aceto mulfo fpargito, men- 
tarn ficcam , & rutam , coriandrum feftam , fale 
fparfam paulo libentius edes. Id bene faciet , &: 
mali nihil finet m corpore confifterci & alvum bo- 



D E R E R U S T I C A. 77 

nam faciei Si quid antea mali intus erit , omnia 
fana &ciet. De capite, & de oculis omnia deducet, 
& fanum faciet. Hanc mane efle oportet jejunum. 
£t fi bilis atra eft , & fi lienes turgent , & ii cor do- 
let , & fi jecur 9 aut pulmones ^ aut prscor^ia , uno 
verbo omnia fana faciet , intro qutt dolitabunt. 
Eodem filphium inradito ^ bonum eft. nam venas 
omnes, ubi fufflatae funt ex cibo , non poflunt per* 
fpirare in toto coq>ore« inde aliqiii morbus ndfci- 
tur. ubi ex multo pibo alvus non it , proportioned 
braffica fi uteris , (id ut te moneo) nihil iftorum 
ufu veniet morbis. Verum' morbum articularium 
nulla res tantum purgat ^ quantum braffica . cruda ^ 
fi earn edes cum ^ruta & coriandro concifam. Sic 
& laferpitium inrafum cum braffica ex aceto oxy- 
inelli & fale fparfa. Hac ii uteris , omnes articulos 
poteris experiri. Nullus fumtus eft : & fi fumtus ef- 
fety tamen valetudinis caufa experirer. Hanc opor- 
tet mane jejunum efle. Omnis , qui infomniofus eft ^ 
hac eadem curatione fanum fecies. Vcrum affam 
brafficam , & undam caldam , falis paulum dato ho- 
mini jejutio. quam plurimum ederit,tam citiffime 
fanus fiet ex eo morbo. Tormina quibus molefla 
erunt, ficfacito: brafficam macerato bene, pollea 
Jn aulam conjicito , defervefacito bene, ubi co&i 
erit bene, aquam defundito. eo addito oleum be- 
ne, & falis paululum , Sccuminum, & pollinem 
polentx. Poftea ferve bene facito. ubi ferverit, in 
catinum indito. dato edat, fi poterit, fine pane; 
fi non , panis parnm ibidem madefaciat. £t fi fe- 
brim non habebit ^ dato vinum atrum bibat. cito 



78 M. PORCIUS CATO 

ianuS fiet £t hoc » fi quando ufus venerity qui de« 
bills erit, hsc res fanum facere poteft. brafficam 
editita, utiS. S. E. £t hoc amplius. Lotium con* 
fervato ejus , qui brafficam eiitarit id cat&cito. eo 
hominem demittito, cito fanum faciet hac cura. 
expertum hoc eft/ Item pueros pufiUos , d laves 
eo lotio f nuoquam debiles fient Et quibus oculi 
parum clari funt , eo lotio inungito , pUis^videbunt. 
Si caput aut cervices dolent , eo lotio caldo lavi- 
to , definent dolore. Et & mulier eo lotio. locos (o* 
vebit, nunquam ii virofi fient. & fovere fie opor- 
tet : ubi in fcutra fervefeceris , fub fellam fupponi- 
to pertufam. eo mulier aflidat , operito , circum ve- 
flimenta earn dato. BrafSca erratica maximam vim 
habet. earn arfacere & conterere oportet bene mi<- 
nutam. Si quidem purgare voles, pridie ne coenet, 
mane jejuno. dato braflicam tritam , aqus C}rathos 
IV. Nulla res tam bene purgabit , neque elleborum , 
neque fcamoneum , & fine periculo , & fcito (alu- 
brem efTe corporis Quos diffidas fanos facere y &- 
cies. Qui hac purgatione purgandus erit , fie eum 
curato : forbitione liquida hoc per dies vii. dato« 
ubi efie volet , carnem afTam dato. fi efie non vo- 
let , dato brafiicam codam &c panem , & bibat vi- 
num lene dilutum , lavet raro , utatur un3ione« 
Qui fie purgatus erit, diutina valetudine ptetur^ 
neque ullus morbus veniet nifi fua culpa. Et fi quis 
lilcus tetrum vel recens babebit, banc ^rafiicam 
erraticam aqua fpargito^opponito, fanum &cies. Et 
fi fiftula erit, turunda^m intro trudito. fi turundacn 
non recipiet, diluitOy indito in veficam, eo calar 



D E R E R U S T I C A. 79 

iA\im aUigato. ita premito, in fiftulam introear. ea 

res fanum faciet cite. £t ad Omnia ulcera Vetera & 

nova contritam cum melle opponito , fanum fa- 

det. £t G, polypus in nafo introierit ^ brafficam er* 

Tadcam aridam tritam in malum conjicito , & ad 

nafum admoveto. ita fubducito fufum animam 

cfuam plurlmum poteris. in triduo polypus excidet* 

& ubi exciderit 9 tamen aliquot dies idem facito, ut 

radices polypi perfanas facias. Auribus (i parum 

audies ^ terito cum vino braflicam , fucum exprimi* 

to , in aurea> intro tepidum inftillato. cito te intel-* 

liges plus audire. . Deinde petigini parce braflficam 

opponito , fanam faciet , & ulcus non faciet. 

CLVUL Alvum dejicere hoc modo oportet. Si 
vis bene tibi dejicere , fume tibi oUam , addito eo 
aquae feflarios yi. 8c eo addito ungulam de perna* 
Si ungulam non habebis 1 addito de perna fruflum 
P« s. quam minime pingue. ubi jam codum inci« 
pit efle 9 eo addito brafficae coliculos ii. betae coli- 
culos II. cum radice fua , feliculas paulum , herbae 
mercurialis non multum , mutulorum L. Ii. pifcem 
capitonem , & fcorpionem i. cochleas vi. & lentis 
pugillum. Hxc omnia decoquito ufque ad feftarios 
tres juris, oleum ne addideris. indidem fume tibi 
fefiarium unum tepidum. adde vini Coi cyathum 
unum. bibe ^ interquiefce. deinde iterum eodem 
modo, deinde tertium. purgabis te bene. Et fi voles 
infuper vinum Coum mixtum bibere, licebit bibas* 
Ex lis tor rebus , quot fcriptum eft , unum , .quod 
eorum vis, alvum dejicere poteft. Verum ea re tot 
res funty uti bene dejicias, &c fuave eft. 



So M PORCIUS CATO 

CLDC loteitrigini remedium, in viam cum ibis^ 
•abfinthii Pontici furcuium fub anulo habeto. 

CLX. Luxum fi quod eft, hac cantione (anum 
fiet. Harundinem prende tibi. viridem p. iv , aut v. 
longam. Mediam diffinde , & doo homines teneant 
ad coxendices. Incipe cantare, in alio. s. f. mo- 

TAS VJETA DARIES DARDARIES ASTATARlES DIS* 

SUNAPITER, ufque dum coeant Ferrum infaper ja- 
€tato. ubi coierint, & altera alteram tetigerit; id 
mahu prende , & dextra finiftra praecide. Ad lu-* 
xum 9 aut ad fraduram alliga, fanum fiet. & tamea 
quotidie cantato in alio , s. F. vet luxato. Vel hoc 

modo , HUAT HANAT HUAT ISTA PISTA SISTA , 

DOMiABO DAMNAUSTRA , & luxato. Vel hoc mo- 

do , HUAT HAUT H AUT ISTA SIS TAR SIS AUDAN- 
J^ABON DUNNAUSTRA. 

CLXL Afparagus quomodo feratur. Locum fubi- 
gere oportet bene , qui habeat humorem , aut Io«> 
CO craflb : ubi erit fubadus , areas facito , ut poflis 
dextra finiftraque farire , runcare , ne calcetur. Cum 
areas deformabis , intervallum facito inter eas fe- 
mipedem latum in omnes partes, deinde ferito. Ad 
lineam palo grana bina aut terna demittito. & eo- 
dem palo cavum terra operito. Deinde fupra areas 
ilercus fpargito , bene ferito. Secunduip asquino- 
^um vernum , ubi erit natum , herbas crebro pur* 
gato , cavetoque , ne afparagus una cum herba vel- 
latur. Quo annofeveris, fubftramentis perhiemem 
operito , ne peruratur. Deinde primd vere aperifo , 
farito , runcatoque. Poft annum tertium , quam fe- 
veris y incendito vere primo. Deinde ne ante farue- 



^ 



D E R E R U S T I C A; 8i( 

ns^quam afparagus natu^erit, ne in fariendo radi- 
ces Isdas, Tertio , aut quarto anno afparagum veU 
fito ab radice. nam fi defringes , flirpes fient, & in- 
termorientur. Ufque licebit vellas , donicuifi in fe- 
men videris ir^. Semen maturum fit ad audumnumJ 
Ita cum fumferis femen , incendito , & cum coepe« 
rit afparagus nafci , farito, & flercorato. Poll annos 
VIII. aut IX. cum jam eft vetus , digerito , & in quo 
loco pofitiirus eris , terram bene fubigito , & fter- 
corato. Deinde foiTuIas facito» qua radices afpa*- 
ragi demittas. Intervallum fit ne minus pedes fin- 
gulos inter radices afparagi. vellito , fie ctrcumfo^ 
ditOy ut facile evellere pofils. Caveto, ne frangatun 
Stercus ovillum quam plurimum fac ingeras : id 
eft optimum ad eam rem. aliud ftercus herbas creat; 
CLXIL Pernas fallire fie oportet^ in dolio^auc 
in feria. Cum pernas emeris , ungulas earum prae*: 
cidito. Salis Romanienfis moliti in fingulas fe-' 
modius. In fundo doiii , aut feriae falem fternito. 
deinde pernam ponito. cutis deorfum fpedet. Sale 
obruito totaro. Deinde alteram infuper ponito. eo* 
denk modo obruito. Caveto y ne caro carnem tan- 
gat. Ita omnes obruito. Ubi jam omnes compofue- 
ris , fale infiiper obrue , ne caro appareat. aequa- 
lem £icito. Ubi jam dies v. in fale ftierint , eximito 
omnes cum Alo fale. Quae turn fiimmae fuerlnt, 
imas facito. eodemque modo obruito , & compo- 
nito. Poft diem omnino duodecimum pernas exi« 
mito , & falem omnem detergeto , & fufpendito 
in vento biduum. Die tertio extergeto fpongia be« 
Scripu. R. A. FoL I. F 



Si M, PORC, CATO DE RE RUSTICA. 

ne , perunguito oleo. Sufjpendito in fiiin^ biduum. 
Tertio die deoiito, . Perunguito oleo &acetocoin«» 
mixto* Aifpendito in carnario. nee tinea ^ nee ver- 
mes tangent. 



M. TERENTII VARRONIS 



D E 



RE RUSTIC A. 



LIBRI III. 



F X 



' I 



«l 



CAPITA 



REI RUSTICiE 

M. T. V A R R O N I S. 



I / 



LIRRI L 

1 Graeci & Latin! qui de re ruftica fcripferuafec 
II. Qjiae disjungenda funt ab agricultura. 
HI. Uti ars fit agricultuca. 
IV. Quae agricultane fint principia & fines. 
Y. Qaot partes habeat difciplinae cultura. 

VI. De fol6 fundi quae & quot fint videnda. 

VII. Quis fit ager optimus^ quis ei proximus, & quis deln-- 
ceps. 

VIIL Quod fpecies vitis pluritnae fint. 

IX. Quod fciibus modis terra dicatur bona-^ aut non bona >. 
aDt'communiB. 

X. Qoot modiS' metiantDr nira; 

XI. Qpo fit villa, ftatuenda modo , ft quee in yilta» 

XII. Quo fit loco podflimum ftatuenda villa. 

XIIL Quod in viHa primicus faclunda fint bubHia & oyu^ 
lia, & celiac 9 vaCique vinaria, otearia, & alia. 

XIV. De jkptis , qua& tutandi fundi caufa fi^ri debeant^ & 
qualicer. 

XV. Ad quid invents faepes.. 

XVI. De eis, quae extra fundum commodafiant autincook* 
moda. 

XVIL Quibus rebus agri colantur^ 
XVill. De nomero fanuliae rufticalis» quot operis quiiqise: 
a^er coll poflit, & de modo cujufque. 

F J 



^6 I N D E .X C A P I T U M 

XIX. Quot juga bourn fingulis jugeribus fatis fint; quod 
inftrumentuni agrefk feAivocale nuncnpetur. 

XX. De eligendis bubus , de modo proband! & edomandi 
hoveilos jnvencos. 

XXI. De canibus : fine quibus ntique villa parum tuta fit 

XXII. Qualicer univerfus inftrumeatorum fundi apparatus 
infticuatur. * * . * 

XXIII. Quas & quo quidque loco maxime ferere oporteat. 

XXIV. Olea in quo agro feewidfr fit, qua pafte , quo ordine. 

XXV. Vinea quo agro ferunda fit. 

XXVL Quo in loco ridicae in vinea figi debeant , & ad quam 
partem. 

XXVII. Quot dividatuf menfibus & temporibus annus, & 
in quibus quid feri oporteat, ac colligi de agro feminata. 

XXVIII. Quot dies habeat quxlibet quarta pars anni , & 
in quibus CGcli fignis intrent. 

XXIX. Quid inter favoniuoi & aequinocflium vemum fieri 
oporteat 

XXX. Quas inter aequinoAium vemum & Vergiliarum ex- 
ortum fieri debeant 

XXXL Quae inter Ver^Iiarum exortum ad folftidum fieri 

oporteat 
XXXII. Quid inter folftidum & caniculam fiiciundum fit 
XXXIIL Quinto intervallo inter caniculam & aequinodtium 

auAumni quse fieri oporteat 

XXXIV. Sexto intervallo ab aequinoAio audumnali quid 
fieri oporteat ufque ad brnmam. 

XXXV. Septimo intervallo inter Vergiliarum occafum & 
brumam quae fieri oporteat. 

XXXVI. Odavo intervallo inter brumam & favoniam quae 
fieri oporteat 

XXXVII. De lunaribus diebus. 

XXXVIII. De ftercore & fterquilinio. 

XXXIX. Quatuor elFe genera feminum , & quas quo tern* 
pore ac loco feri debeant 



M. T. V A R R O N I S. 87 

XL Quae fint genera femfnum , quemadmodum propagari 

debeant , quibus & quo loco feri debeant. 
XLI. De temporibus transferendocum furculorum^ & quae 

poll fationem obfervanda fint. ' 
XLU. De Melica fett Medica. 
XLIIL De cytifo. 

XLIV. Quot modii ferantur fabae, tritici, hordei , farris» « 
XLV. Sata quoto quaeque die de terra prodeant 
XLVI. Ex quibus foliis cognofcr pofTint anni tempora. 
XLVII. Quemadmodum fata tuenda fmt. 
XLVUI. Quae in fpica fint vocabula, & caufae eprum. 
XLIX. De fradtibus maturis capiendis, de foenificio & ficir 

fitione pratorum. 
L De mefle , & caofa huju9 yocab^Ii) qnare meffis appel- 

hta, quare paleae ac ftramenta. 
LI. Aream qiialem eiTe oporteat. • ' 

LIL In femen quemadmodum fpicas fipcemi oporteat y & de 

trituia. 
Iin. De ftipula. 
UV. De vindemia facienda. 
IV. De olea legenda. 
IM. De foeno condendo* 
LVIL De tritico condendo* 
IVIII. De faba & leguminibus 8c uvis condendis; 
LIX. De pomis condendis. 
LX. De olea condenda. 
LXI. De amurca. condenda. 
IXII. De promendis frugibus tuendi caufa. 
LXm. Quemadmodum frumentum fit promendum« 
LXIV. De amurca tuenda ac ptomenda. 
LXV, De vino promendo. 
LXVI. De olea promenda. 
IXVIL De nuce & palmula. 

IXYIII. De uvis , malls , Sc forbis penfilibus promendis. 
LXIX. De farre piomendo' vel ad cibaria, vel ad ladonem^ 

vel ad vendendum. 

F 4 



88 INDEX CAPrrUM M. T. VARR0N1& 

L I B R I 11. 

I. Dc origine ac dignitatc rei pecuariae. 

II. De pecudibus , arietibus , & agnis. 

III. Decapris^hircis, & haedis. 

IV. De fue. 

V. De bubus & vaccis. 

VI. i)e afinis. 

VII. De equts & equ3bu& 

VIII. De mulis & hinuUs. 

IX. De canibus. 
X- De paftoribus. 

XI. De lade> cafeo , Iaiia» 

L I B R 1 III. 

I. De vi|laticis paftionibus. 

II. De villa perfeifte. 

III. Quae in villa circumve earn ali f el pafcx poflint; 

IV. De avibus in genere. 

V. De turdis. 

VI. De pavonibtis. 

VII. De columbis. 

VIII. De turturibus. 

IX. De gallicis. . 

X. De anferibus. 
XL De anatibus. 

XII. De leporibus. 
XIIL De apris. 

XIV. De cochleis. 

XV. De gliribus. 

XVI. De apibus. 
XVIL De pifciniff. 

\ ■ I. " . ."J 



89 . 



M. TERENTII VARRONIS 



RERUM RUSTICARUM 

DE AGRICULTURA 



LIBER PRIMUS. 



f ' ^ 



1 V/TiUM fi effem confecutus^ Fundania^ commo- 
dius tibi hsc fcriberem » quae nunc , ut potero , ex- 
pooam , cogitans efle properandum , quod ( ut di« 
citur) fi eft homo bulla , eo magis (enex. annus 
eoim odogefimus admonet me , ut farcinas colli*^ 
gam, aptequam proficifcar e vita. Quare^quoniam 
emifti fundum, quern bene Colendo fruftuofuni 
conficere velis , meque ,ut id mihi habeam curare 
roges 9 ezperiar. & non fplum ^ ut ipfe quoa^d vi* 
vam^quid fieri oporteat, tjMe moneam, fed etiam ^^ 
poft mortem. Neque patiar Sibyllamjnon folum ce« 
cioifie^ quae, dum viveret, prodeflent bominibuSy 
fed etiam qus cum perifiet ipfa , & id etigm igno* 
tiffimis quqgijf hominibus ; ad cujus libros tot an* 
nis poft pubiice folemus redire , cum defideramus 
quid faciendum fit nobis ex aliquo portento : me , 
ne dum vivo quidem , necefTariis meis quod profit 
facere. Quocirca fcribam tibi tres libros indices , 
ad quos revertare, fi qua in re quaeres iquemadmo; 






^O M. TERENTII VARRONIS 

dum quidque te in colendo oporteat £icere« Ec 
quoniam (utajunt) Deifacientes adjuvant , prius 
invocabo eos ; nee , ut Homerus & Enoius,. Mufas t 
fed XII Deos confentis : neque tamen eos urbanos » 
quorum imagines ad forum auratae ftant , fex ma- 
res, & femln^ totidem, fed ilios xii Deos, qui ma« 
xime agncolarum duces funt.Primum, quiomnes 
frudus agriculturae coelo"& terra comment, Jovem 
& Tellurem. itaque quod ii parentes magni dicun- 
tur , Juppiter, pater appellatur, Tellus, terra ma- 
ter. Secundo Solem & Lunam , quorum tempora 

^ ^ ^ ^.^ obfervantur, ciim quaed agi feruntur & conduntur. 
Tertio Cererem & Liberum , quod horum frudus 
maxiroe neceflarii ad vidum. Ab his enim cibus & 
potio venit e fundo. QuartQ Robigum ac Floram , 
quibus propitiis , neque rubigo frumenta atque ar- 
bores corrumpit, neque non tempefti ve florent. Ita* 
que publican Robigo ferias robigalia ; FloFae , ludi 
floralia inflituti. Item adveneror Minervam & Ve- 
nerem^quarum unius procuratio oliveti, alterius 
hortonim ; quo nomine ruftica vinalia inftituta. Nee 
non etiam precor Lympham ac Bonum Eventum , 

'' quoniam fine aqua omnis arida ac mifera agricul- 

tura, fine fuccedu ac bono eventu, fhiftratio eft , 
non cultura. lis igitur I>eis ad veneritionem advo* 
^atis y ego referam fermones eos , quos de agricuU 
tarz habuimus nuper , ex quibus , quid te facere 
oporteat, animadvertere poteris , in queis quas non 
inerunt & quaeres , indicabo a quibus fcriptoribus 
reperias & Graecis , & noftris. Qui Graece fcripfe-^ 
runt difperfim , alius de alia re , funt plus quinqua* 



I>E RE RUSTICA LIE L 91 

gnta. Hi funt , quos tu habere in confilio poteris ; 
cum quid confulere vole$»)llieron Siculus, Sc Atta-i 
las PhWometor : de philofophis , Democritus phy«! 
ficus , Xenophon Socraticus , Artftoteles & Theo«^ 
phraftus peripatetici , Archytas Pythagoreus, item 
Amphilochus Athenienfis , Anaxipolis Thafius f 
ApoUodoras Lemtiius^ Ariftophanes Mallotes, An* 
tigonus Cymaeus, Agathocles Chius, ApoUonius 
Perg^menus, Ari<^andrus Athenienfis 9 Bacchius Mi« 
lefius 9 Bion Soleus , Chxrefteus & Chaereas Athe- 
nieafes, Diodorus Priennaeus , Dion .G>lopboniu$t 
Diophanes Nicenfis, Epigenes Rhodius, Evagoii 
Thafius , Euphranii duo , umis Athenienfis , alter 
Annphipolites , Hegefias Maronites » Menandri duo j 
unus Priennaeus, alter Heracleotes , Nicefius Ma-« 
ronites , Pythion Rhodius. De reliquis , quorum 
quae fberit patrja non accepi ^ fiint Androtion ^ 
.£fchrion , Ariftomenes , Athenagoras , Crates , Da« 
dis^ Dionyfius, Euphiton , Euphorion , Eubolus ^ 
Ly^machus , Mnafeas , Meneftratus , Pleuthiphanes^ 
Perfis 9 Theophilus. li , quos dixi » omnes foluta ora* 
tione fcripferunt* Eafdem res etiam quidam verfi- 
bus 9 ut Hefiodus Afcrsus , Menecrafes Ephefius. 
Hos nobilitate Mago Carthaginienfis praeceriit Pce» 
nica lingua , quod res difperfas comprehendit li- 
bris XXVIII , quos Caffius Dionyfius Uticenfis ver« 
tit Kbris xx 9 ac Graeca lingua Sextilio praetdri mis- 
fit : in quae volumina de Graecis libris eorum y quos 
Axi^ adjecit non pauca , & de Magonis demfit in- 
ftar librorum viii. Hofce ipfos utiliter ad vi libros 
redegit Diophanes in Bithynia ^ & mifit Dejataro 






91 M. TERENTII VARRONIS 

regi. Quo brevius de ea re conor tribus libris ex^ 
ponere , uno de agricultura , altero de re pecuaria ^ 
iercio de villaticis paftionibus; hoclibro circttmo* 
iis rebus , qnst non arbstror pertinere ad agricul«» 
turam. Itaque prius oftendam , quae fecemj oporceat 
ab ea , turn de his rebus dicatn , fequeos naturales 
divifiones. Ea erunt ex radicibus tHnis , & quae ipfe 
in meis^fundis cplendo animadirerti , fi( quae 1^ t 
& quae a peritis audii. 

di. Sementivis feriis in aedem Tellurts veneram 
rogatus ab aeditimo , ut dicefe didicimus a patribus 
noftrts : ut corriglmur a recentibus urbanis^ ab aedi- 
tuo. Offendi ibi C. Fundanium focerum meum , & 
C. Agrium equitem R. Socraticum , & P. Agrafium 
publicanum , fpedantes in pariete pidam Italiam. 
Quid vos hie 9 inquam^ num feriae fementivae otio* 
fos hue adduxerunt » ut patres & avos folebant no- 
ftros? Nos vero (inquit Agrius) utarbitror, ea- 
^em caufa , quae te , rogatio aeditimi. Itaque fi ita 
eft 9 ut annuls, morere oportet nobifcum , dum ille 
revertatur. nam arceflltus ab aedile ^ cujus procu* 
ratio hujus templi eft , nondum rediit > & nos , ut 
^ exfpedaremus fe , reliquit,qui rogacgt. Vultls igitur 
interea vetus proverbium , quod eft , ROMANUs (e^ 
dendo vincit , ufurpemus , dum ille venit ? Sane, ia<» 
quit Agrius , & fimul cogitans » port am itineri 
dici longiflimam efle , ad fubfeljia fequentibus no- 
bis procedit. Cum confediftemus, Agrasius, Vos^ 
qui muhas perambulaflis terras , ecquam cultiorem 
Italia vidiftis , inquit ? Ego vero y Agrius , nullam 
fiibiuror efle ^ quae tarn tota fit culta. Primum cam 



r>E RE RUSTICA LIR L ^ 9J 

otbis terrae divifus fit in duas partes ab Eratofthe* 
ne , maxime fecundum nacuram ad meridiem verH 
fuyfit ad feptemtriones : & fine dubio quoniano fa« 
lo^rior x^^rs feptemtrionalis eft , quam meridiana ; 
& qus falubriora ^"" ilia fru^uoiiora : dicendum 
magis earn fuifle opportunam ad colendum ^ quam 
Afiam y ibique Italiam. primum quod eft in Europa : 
fecundo » quod hsc temperatior pars eft , quam in- 
terior, nam intus paene fempiternae hiemes. neque 
mkum, quod funt regiones inter circulum feptenH 
trionalem , & inter cardinem coeli , ubi fol etiam 
fez mettfibusi:ont]nuis non videtur. itaque in oicea* 
no in ea parte ne navigari quidem pofie dicunt pro« 
pter mare congelatum. Fundanius. Em ibi tu quid- 
quanf nafci putas pofle , aut coli natum ? Verum 
eniffl eft illud Pacuvii , Sol ft perpetuo fit, aut nox ; 
flammeo yapore, aut frigore , terras fruftusomnes 
interire. Ego hjc » ubi nox & dies modice redit ^ 6C 
abit, tamen xftivo die, fi non diffinderem meo in- 
fitido fomno meridie , yi vere non pofifem. illicin 
iemeftri die , aut node , quemadmodum quidquanl 
feri 9 aut alefcere , aut meti pofiit ? Contra quid in 
Italia utenfile non modo non nafcitur , fed etiam 
noD egregium fit? quod £ir conferam Campano ? 
quod triticum Appulo ? quod vinum Falerno ? 
quod oleum Venafro ? Non arboribus confita Ira-? 
lia eft^ ut tota pomarium yideatur ? An Phrygia 
magis yitibus cooperta , quam Homerus appellat 
tffiTcAifr^ctr , quam hsc? aut Argos, quod idem poeta 
nKtnrvpov. In qua terra jugerum unum denos & qui** 
nos denos culleos fert yini^ quot qusedam in lialia 



94 M. TERENTII VARRONIS 

regiones ? An non M. Cato fcribit in libro Qrigi- 
nutn iic? ager Gallicus Romanus vocatur, qui vi- 
ritim as Ariminutn datus eft ultra agrum Picen* 
tium. In eo agro aliquotfariam in fingula jugera de? 
na cullea vini iiunt. Nonne item in agro Faventi* 
no, a quo ibi trecenaris appellantur vites^quod 
)ugerum trecenas amphoras reddat ? Simul afpicit 
me, Certe'y inquit, L. Martius prsfedus fabriim 
tuus in fundo fuo Faventiae banc multitudinem di- 
cebat fuas reddere vites. Duo in primis fpedaffe 
yidentur Italici homines colendo, poflentne fru* 
fkns pro impenfa ac labore redire , & utrum falu- 
Iber locus efTet , an non } quorum fi alterutrum de- 
coUat y & nihilominus quis vult colere , mente eft 
captus ^ atque ad agnatos & gentiles eft dedftcen- 
dus. Nemo enim famis debet ve^e impenfam ac 
fiimtum fecere in culturam , fi videt non pofle re* 
fici : nee , & poteft reficere frudus^ (i videt eos fore, 
ut peftilentia difpereant. Sed, opinor, qui base com- 
modius oftendere paiSnt , adfunt. nam C. Licinium 
Stolonem , & Cn. Tremelliuqj Scrofam video veni* 
re , unum , cujus majores de modo agrr legem tu<* 
lerunt. nam Stolonis ilia lex , quae vetat plus D, 
jugera habere civem R. & qui propter diligentiam 
culture Stolonum confirmavit cognomen , quod 
nuUus in ejus fundo reperiri poterat ftolo , quod 
effodiebat circum arbores^e radicibus, quae nafce- 
rentur e folo , quos fiolones appellabant. Ejufdem 
gentis C. Licinius , tribunus pleb. cum eflet , poft 
reges exados annis CCCLXV. primus populum ad 
leges accipiundas in feptem jugera forenfiai e co* 



I>E RE RUSTICA LIB. I. 9$ 

tmtlo eduicit. Alterum coUegam Cuum , xx irir qui 
fuit ad agros dividundos Campanos , video hue ve« 
nire , Cn. Tremellium Scro&m , virum omnibus 
virtutibus polituin j qui- de agricultura Romanus 
peritiffimus exifiimatur. An non jure , inquam f 
Fundi enim ejus propter culturam jucundiore fpe- 
fiaculo funt mukis^ quam regie polita asdificia alio« 
nnn , cum hujus fpe^tatum veniant vilks , non ut 
apud Lucullum, ut videant pinacothecas » fed opo- 
irothecas. Hujufipe^ inquam^ pomaria fumroa facra 

' via, ubi poma veneunt , contra auream imaginem. 
UU interea ad nos. £t Stolo , Num coena comefa^ 
joqiut , venimus ? nam non L. videmus Fundilium ^ 
qui nos advocayit. Bono animo eile, inquit Agrius«. 
nam non modo, ovum illud fublatum eft ^ quod lu- 
dis circenfibas noviffimi curriculi finem facit qua« 
drigis, fed ne illud quidem ovum vidimus , quod 
in ceriali pompa folet efle pritnum. Itaque dum id 
nobifcum una videatis , ac venit aeditimus , docete 
nos, agriculture quam fummam habeat, utilira- 
temne , an yoluptatem , an utrumque. ad te enim 
rudem efle agriculturae nunc, olim ad Stolonem 
fuifle dicunt Scrofa» Prius, inquit , difcernendum, 
vtnim qus ferantur in agro ^ ea fola iint in cultu« 
ra, an etiam quae inducantur in rura, ut oves, & 
annema. Video enim, qui de agricultura fcripfe- 
runt , & Poenice , & Grsce , & Latine , latius va- 
gatos , quam oportuerit. Ego vero , inquit Stolo ^' 
eos non in omni re imitandos arbitror, & eo melius 
feciflfe quofdam , qui minore pomerio finierunt , 
exdufis parcibus ^ quae non pertinent ad banc rem. 



S 



96 M. TERENTII VARRONIS 

Quare tota paftio^ quas conjungitur a plerifque 
cum agricultura , magis ad paftorem , quam ad agri- 
colam pertinere videtur. Quocirca principes, qui 
utrique rei prxponuntur ^ yocabulb^ quoque funt 
diverH y quod unus vocatur vilicus , alter magifter 
pecoris. Vilicus agri colendi caufa conftitutus , at- 
que appellatus a villa , quod ab eo in earn conve* 
huntur fruftus, & evehuntur , cum veaeunt. a qua 
ruftici etiam nunc quoque viam , veam appellanx , 
propter vefturas ; & vellam non villam , quo ve-» 
hunt 9 & unde vehunt. Item dicuntur , qui vefiuris 
vivunt , vellaturam facere, Certe , inquit Funda- 
Kius , aliud paftio , 8c aliud agricultura , fed affi« 
nis. & ut dextera tibia alia, quam finiftra , ita ut ca- 
men fit quodam modo conjunfb , quod eft altera 
ejufdem carminis modorum incentiva', altera fiic^ 
centiva. £t quidem licet adjicias , inquam , pafto* 
ffum vitam efle incentivam , agricolarum fuccenti- 
vam y au&ore do£iiflimo homine Dicaearcho , qui 
Grsciae vita qualis fuerit ab initio , nobis often- 
dit , ut fuperioribus temporibus fuifte doceat , cum 
homines paftbriciam vitam agerent , neque fcirent 
etiam arare terram , aut ferere arbores , aut putare ; 
ab his inferid(e gradu statis fufceptam agricultu-- 
ram. Quocirca & fuccinit paftorali , quod eft infe* 
tior,ut tibia finiftra a dextrae foraminibus. Agrius^ 
Tu , inquit , tibicen non folum adimis domino pe-- 
cus , fed etiam fervis peculium , quibus domini dant, 
ut pafcant , atque etiam leges colonicas toUis , ia 
quibus fcribimus , Colonus in agro lurculario ne 
capra natum pafcat : quas etiam aftrologia in cce^ 



DE RE RUSTICA LIB. L 97 

Imnrecepity non longe ab Tauro* Cui Fundanius, 
Vide, mqutty ne , Agri, iftuc fit ab hoc , cum in le<- 
gibus etiam fcribatur , pecus quoddam. Quaedam 
enim pecudes cultural funt inimicas, ac veneno ^ 
ut iftae 9 qiias dixifti , caprae. eae enim omnia no-' 
vella fata carpendo corrumpunt^ non minimum vi- 
tes atque oleas. Itaque propterea inftitutum divert 
de caufa » ut ex caprino genere ad alii Dei aram 
hoftia adduceretur , ad alii non facrificaretur , cimt' 
ab eodem adio alter videre nollct , alter etiam vi* 
dere pereuntem vellet. Sic fadum , ut Libero pa* 
tri repertori vitis hirci immolarentur , proinde ut 
capite darent poenas ; contra , ut Minervae caprini 
generis nihil immolarent , propter oleam , quod 
earn , quam laeferit , fieri dicutit fterilem : ^\\s enim 
faliram efie fruduis venenum. [ LiciNius , ] hoc 
nomine etiam Athenis in arcem non inigi, pras^' 
terquam femel ad neceflfarium facrlficium , ne arbor' 
olea, quae primum dicitur ibi nata^a capra tangi 
poffit. Nee ullae , inquam , pecudes a|;riculturas fimt 
propriae, nifi quae agrum opere^ quo cultior fit, ad« 
luvare, uteae, quae jundae arare pofiiint. Agra* 
sius 5 fi ifiuc ita eft , inquit , quomodo pecus remo>*'« 
yeri poteft ab agro » cum ftercus , quod plurimumt 
prodeft 9 greges pecorum miniftrent ? Sic , inquit 
Agrius , v'enalium greges dicemus agriculturam ef«. 
ie, fi propter iftam rem habendum fiatuerimus. Sed 
error hinc , quod pecus in agro efle poteft , & fru*» 
fius non in agro ferre.^quod non fequendum. Nam 
iic etiam res aliae diverfae ab agro enmt afium^n-* 
dae : ut fi habeas plures in fundo textores ^ atque 
Scripu. R. R9 FoU /• G 



/ 



$« M. TERENTII VARRONIS 

inftitutos hiftonas , fie alios artifices. Scrofa , D»^ 
jungamus igitur , inquic^ paftionem a cultura, & 6, 
quis quid vult aliud. Anne ego , inquam , fequar Sa* 
fernarum patris & filii libros ? ac magis putem per* 
tinere , figlinas quemadmodum exerceri oporteat ^ 
quam argenti fodinati aut alia & alia metalla, quae 
fine dubio in aliquo agro fiunt ? Sed lit neque lapi*- 
cidinae, neque arenariae ad agriculturam pertinent ^ 
fie figlinae. Neque ideo non in quo agrb idonea^ 
poflunt effe, [non] exercends, atque ex eis ca- 
piundi frudus : utetiam fi ager feeundum viam^ & 
opportunus viatoribus loeus, aedificandae tabernae 
diverforiae , quae tamen quam vis fint frufiiiofas , ni-^ 
hilo magis funt agriculturae partes. Non enim fi 
quis propter agrum , aut etiam in agro profedus 
domino agricultural acceptum referre debet ^(ed id 
modo, quod ex fatione terra fit natum ad fruendum. 
Sufcipit Stolo, Tu, inquit, invides tanto fcripto- 
ri, & obftrigillandi caufa %linas reprehendis , cum 
praeclara quacdam , ne laudes , praetermittas , quae ad 
agriculturam vehementer pertineant. Cum fubrifiA 
fet Scrofa , quod non ignorabat Mbros , & defpi- 
ciebat, & Agrasix^s fe fcire modo putafet, ae $to« 
LONEM rogaffet, ut diceret, eoepit. Scribit cimicea 
quemadmodum interfici oporteat his verbis. Cucu-'^ 
merem anguinum condito in aquam , eamque in* 
fundito quo votes 9 nuUi accident, vel fel bubulum 
cum aceto mixtum , unguito lefliim. Fundanius 
afpicit ad Scrofam , £t tamen verum dicit ^ in-- 
qiiit , hie , ut hoc fcripferit in agricultura. Illt^ Tarn 
hercle, quam hoc > fi quern ;glabrum iacere velis^ 



DE RE RUSTICA LIB. I. 99 

quod jubet , ranam luridam coojicere in aquam ^ 
ufque quo ad tertiam partem decoxer is « eoque un« 
guere corpus* Ego quod magis , inquam , pertineat 
ad Fundanii valetudineni , &c in eo. libro eft, fatius 
dicam ; nam hujufce pedes folem dolere , & in 
fronte contrahere rugas. Die fodes, inquit Funda«- 
Nius : nam malo de meis pedibus audire ^ quam 
quemadmodum pedes betaceos feri oporteat.STOLO 
fubrideost Dicam » inquit, eifdem , quibus ille ver- 
bis fcripiit 9 yel Traquennam audivi« Cum homi« 
ni pedes dolere eoeplfrent, qui tui meminiflet, ei 
mederi poffe^ Ego tui memini , medere meis pedi-- 

bus. TERRA PESTEM TENETO. 5ALUS HIC MANETO 

[in mcis pidibus']. Hoc ter novies cantare jubet ^ 
terram tangere, defpuere , jejunum cantare. Multa^ 
i;7^i/a/n , item alia miracula apud Safernas invenies^ 
quae omnia funt diverfa ab agricultura , & ideo re- 
pudianda. Quad vero , inquam , non apud ceteros 
quoque fcriptores , talia reperiantur. An non in 
magni illius Catonis libro , qui de agricultura eft 
edtcus, fcripta funt permulta fimilia ? ut hisc, quem« 
admodum placentam facere oporteat , quo pado li« 
bum 9 qua ratione pernas fallire. Illud non dicis, 
inquit Agrius^ quod fcribit , Si velis in convivio 
multum bibere , coenareque libenter , ante efTe 
oportet brafficam crudam ex aceto , & pod aliqu^ 
folia V. 

III. Igitur, inquit Agrasius, quae dijungenda 
eflent a cultura cujufmodi (xnx , quoniam difcretum^ 
de iis rebus dicendum'^ qus fcientia fit, & quid in 
colendo nos docet, ars an fit, an quid aliudj & ^ 

C X 



-^ 



100 M. TERENTII VARRQNIS 

quibus carceribus decurrat ad metas, Stolo cum af^ 
pexiflet ScROFAM , Tu, inqait , & aetate, & bono- 
re , & fcientxa quod prsftas, dicere debes. Itle non 
gra vatus , Primum , inquit 9 non modo eft ars , fed 
ctiam neceflaria ac magna, eaque eft fciemla, qua: 
docet, quae fint in quoquo agro ferunda ac fa-* 
ciunda , qusque terra maximos perpetuo, reddat 
frudus. 

IV* Ejus principia funt eadetn , quae mundi effe 
Ennius fcribit^ aqua^ terra, anima, & foK Haec 
enim cognofcenda prius , quam jatias femina » quod 
initium firuduum oritur. Hinc profedi agricolae ad 
duas metas dirigere debent, ad utilitatem & volu- 
ptatem. Utilitas quaerit frudum , voluptas deleda« 
tionem/ Priores partes agit, quod utile eft, quam 
quod dele Aat. Nee non ea , quae faciunt [ culcura ] 
honeftiorem agrum, pleraqne non folum fruAuo- 
fiorem ^undem faciunt * ut cum in ordinem funt 
confita arbufta atque oliveta , fed etiam vendibilio- 
rem , atque adjiciunt ad fundi pretium. nemo enim 
eadem utilitate non formofius quod eft, emere ma- 
vult pluris, quam fi eft fruduofus turpis. Utiliffi- 
mus autem is ager, qui falubrior eft, quam alii^ 
quod ibi fru£tus certus. contra quod in peftilenii , 
calamitas, quam vis in feraci agro , colonum ad fru- 
€t\xs pervenire non patitur. Etenim. ubi ratio cum 
orco habetur , ibi non modo frudus eft incertus ^ 
fed etiam colentxum vita. Quare ubi falubritas noa 
eft , cultura non aliud eft , atque alea domini vitae « 
ac rei tamiliaris. Nee haec non diminuitur fcientia. 
ita enim falubritas, quae ducitur e coelo ac terra , 



DE RE RUSTICA LIB, I. lot 

Bon eft in noftra poteftate, fed in naturae : ut tameit 
multum fit in nobis , quod graviora quse funt , ea 
dil^entia leviora facere poflumus. Etenim fi pro^ 
pter terram aut aquam, odoremve, quern aliqua 
loco erudat, peftilentior eft fundus, aut propter 
coeli regionem ager ealidior f^t ^ aut ventus noa 
bonus flet : haec vjtia emendari folent domini fcien* 
tia ac fumtu; quod permagni intereft , ubi fint po^ 
fits villae, quantae fint, quo fpedent, porticibus^ 
ofiiis ac feneftris. An non ille Hippocrates medicns 
in magna peftilentia , non unum agrum , fed multa 
oppida, fcientia fervavit? Sed quid ego ilium voca 
ad teftimoniuni ? Non hie Varro nofter , cum Cor« 
cyrae efiet exercitus ac claffis, & omnes domus re^ 
pletae effent aegrotis ac funeribus, immiftb feneftris 
novis aquilone , & obftrufiis peftilentibus , )anua- 
T^e pennutata , ceteraque ejus generis diligentia^ 
£105 comites, ac j&miliaih , incolumes reduxit ? 

V, Sed quoniam agricultural quod effet initium 
& finis dixi , relinquitur , quot partes ea difciplina 
habeat J ut fit videndum. Equidem innumerabiles 
mihi yidentur, inquit Agrius, cum lego libro9 
Theophrafii complures , qui infcribuncur ^tnSp 
uTofiof^ 6c alteri ^vrutfr c&inW. Stolo , Ifti , inquit, 
libri non tarn idonei iis , qui agrum colere volunt , 
quam qui fcholas philofophorum. neque eo dico , 
qaod non habeant & utilia , & communia quaedam. 
<)uapropter tu potius agriculturae partes nobis ex* 
pone. ScROFA, Agriculturae, inquit, quatuor funt 
partes fummae : e queis prima cognitio fundi; fo- 
luniy partefque ejus quales fint : fecunda^ quae id 

G3 



toi M. TERENTIl VARRONIS 

CO fundo opds font , ac debeant efle ciiltiirac caiifa : 
tenia, qux in eo prsdio colendi caufa (tnt faciim* 
da : quarta, quo quidque tempore in eo fundo fieri 
conveniat. De his quatuor generibus finguls mini- 
mum in binas dividiintur fpecies. quod hfbet pri- 
ma ea,qus ad folum pertinent terras, & quae ad 
villas & fiabuta. fecunda pars, quae moveantur^ 
atque in fundo debeant effe culturae caufa , eft item 
bipartita : de hominibus , per quos colendum , & de 
reliquo inftrumento. tertia pars, quae de rebus, 
dividitur , qu£ ad quamque rem fmt prsparanda, & 
ubi quaeque faciunda. quarta pars de temporibus, 
quae ad folis circumitum annuum fint referenda , & 
quae ad lunae menftruum curfum. De primis qua- 
tuor partibus prius dicam , deinde fubtilius de o6to 
fecundis. 

VL Igitur primum de folo fundi videiidum haec 
quatuor : quae fit forma , quo in genere terrae, quan« 
tus,quam per fe tutus. Forma cum duo genera fint, 
una , quam natura dat , altera , quam fationes impo- 
nunt : prior , quod alius ager bene natus , alius ma- 
le; pofterior, quod alius fundus bene coniitus eft^ 
alius male : dicam prius de naturali. Igitur cum tria 
genera fint a fpecie fimplicia agrorum, campeftre, 
collinum, & montanum , eft ex iis tribus quartum , 
lit in eo fundo, in quo ha?c duo Vel tria font, ut 
multis locis licet videri. E quibus tribus faftigiis 
ihnplicibus , fine dubio infimis alia cultura aptior ^ 
quam fummis, quod haec calidiora, quam fumma : 
lie collinis, quod eatepidiora, quam infima, aut 
fumma* Haec apparent magis ita efle in latioribus 



DE RE RUSTICA LIB. I. loj 

K^onibus 9 fimplicia cum funt. Itaqiie ubi lati cam* 
fi/ibt magis acftus, £t eo in Apulia loca calidiora 
ic graviora. Et ubi montana , ut m Vefuvio, quod 
leviora^ & ideo falubriora. Qui colunt deorfum^ 
magis aeftate laborant : qui furdim , magis hieme : 
▼erno tempore io campeftribus maturius eadem ilia 
ferantur, quam in fuperioribus ; & celerlus hic^ 
quam illic coguntun nee non Airfum , quam deor- 
fom tardius feruntur^ ac metuntur. Quaedam in 
oDontanis prolixioFa nafcimtur ac firmiora , propteif 
frigMS, ut abietes ac iappini. hic^ quod tepidiora^ 
populi ac falices : fiirfum ferriliora y ut arbutus ac 
quercus : deorium, ut nuces Grascse ac marifcs fici. 
In coUibus humilibus focietas major cum campeftri 
firudu , quam cum montano :m'altis contra. Pro« 
pter hxc tria faftigia formas , difcrimina qu«dam 
fiunt fationum-, quod fegetes meliores exiftiman- 
tur effe campeflres , vineae colHnae, fitvae montans : 
plerumque hiberna iis effe meliora^ qui cohint cam- 
peftria, quod tunc prata ibi herbofa, putatio arbo- 
rum tolerabilion Contra aeitiva montanis locis 
commodiora , quod ibi turn & pabulum muhum , 
quod in campis aret : ac cultura arborum aptior, 
quod turn illic frigidior aer. Campefter locus is me- 
VloTj qui totus aequabiliter in unara partem vergit, 
quam is ^ qui eft ad Ubellam aequus » quod is , cum 
aquae non habent delapfum , fieri folet uligioofus. 
eo magis fi quis eft insquabilis, eo deterior, quod 
fit propter lacunas aquofus. Hxc atque bujufcemodi 
tria faftigia agri ad.colendum dlfpariliter habent 
momentum* 

G4 



104 M. TERENTII VARRONIS 

VII. Stolo , Quod ad banc formani naturplem 
pertlnet, de eo non incommode Cato videtur dice- 
^e,cum fcribit 9 optimum agrum eiTe, quifubra* 
dice montis (itus iit, & fpedet ad meridianaro coeli 
partem. Subjicit ScROFA , De formae culuira hoc 
dico^ quae fpecie fiant yenuftiorav fequi, ut majore 
quoque frudu fint : ut qui habent arbufta , fi fata 
jfunt in quincuncem, propter ordines atque inter- 
valla modica. Itaque majores noftri ex arvo aeque 
magno , fed male coniito, & minus multum , & mir* 
lius bonum faciebant vinum & frumentum , quod 
quae fuo qiiidque loco funt pofita, ea minus loci 
occupant , & minus ofEcit aliud alii ab fole , ac lu« 
na , & vento* Hoc licet conjedura videre ex ali- 
quot rebus , ut nuces integras , quas uno modio 
comprehendere poflis, quod putamina fuo loco 
quaeque habet natura compofita, cum eafdem & fre« 
geri$9 vix fefquimodio concipere poflis. Prsterea 
quae arbores in ordinem fatae funt , eas aequabiliter 
ex omnibus partibus fol ac luna coquunt. quo fit^ 
ut uvae & oleae pliires nafcantur, & ut celerius 
coquantur, quas res duas fequuntur altera ilia duo, 
ut plus reddant mufti & olei , & pretii pluris^ Se- 
quitur fecundum illud , quali terra folum fit fundi , 
a qua parte vel maxime bonus , aut non bonus ap« 
pelletur. Refer t enim , quae res in eo feri nafcique, 
& cujufmodi po flint. Non enim eadem omnia in 
eodem agro rede pofTunt. nam ut alius eft ad vi- 
tern appoHtus, alius ad frumentum, fie de cete- 
ris alius ad aliam rem. Itaque Cretae ad Corty* 
uiam dicitur platanus efte^ quae folia hieme noa 



DE RE RUSTICA LIB. L lof 

amittat. itcmque in Cypro^ ut Theophraftus alt; 
una. item Sybari , qui nunc Thurii dicuntur , quer- 
cus iimili efle natura ^ quae eft in oppidi confpe* 
Qu. Item contra atque a pud nos fieri ad Elephan-^ 
tifien 9 ut neque ficus , neque vites amittant folia^ 
Propter eandem caufam multa /unt bifera , ut viM 
tes apud mare Smyrnae-: malus bifera , ut in agro 
Confentino. Idem ofiendit, quod in locis feris plu* 
ra fenint : in iis , quae funt culta « meliora. eadem 
de caufa funt, quae non poflun> vtvere nifi inr 
loco aquofo , aut etiam aqua. & id difcriminatim , 
ut alia in lacubus , ut arundines in Reatino; alia in 
fluminibus ^ ut in Epeiro arbores alni; alia in mari, 
ut fcribit Theophraftus, palmas & fquillas. In Gal- 
lia tranfalpina intiis ad Rhenum, cum exercitum 
ducerem , aliquot regiones accefli , ubi nee vitis p 
nee olea , nee poma nafeerentur ; ubi agros ftereo^i 
rarent Candida foflicia creta : ubi ialem nee foffi- 
cium , nee maritimum haberent , fed ex quibufdam 
Iignis combuftis y carbonibus falfis pro eo uteren- 
tur. Stolo , Cato quidem » inquit^ gradatim praepo« 
nens^alium alio agrum meliorem dieit efle in no« 
vem diferiminibus t qiiod fit primus , ubi vineas 
poffint efle bono vino & multo; feeundus^ubi hor« 
tus irriguus; tertius, ubi falida; quartus, ubi oli« 
veta ; quintus , ubi pratum ; fextus , ubi campus fru^^ 
mentarius ; feptimus , ubi caedua fil va ; oda vus , ubt 
arbuftum; nonus , ubi glandaria filva. Scrofa^ 
Scio 9 inquit , feribere ilium, fed de hoc non con- 
fentiunt omnes, quod alii dant primatum bonis 
pratis 9 ut ego quoque : a quo antiqui pratja paratft 



io6 M. TERENTII VARRONIS 

appellarunt. Caefar Vopifcus aedilicius, caufam cum 
«geret apud Cenfores , campos Rofeae Italiae dixie 
efle frnnen , in quo reUAa pertica poftridie non ap- 
f>areret propter herbaoi* 

VIII. Contra yineam funt qui putent fumtu fru* 
€tvLm devorare. Refert , inquam , quod genus vines 
£t, quod funt mults fpecies ejus. aHae enim hu- 
fniles ac fine ridicis, ut imHifpania : alis fublimes, 
ut qus appellantur jugatae , ut plersque in Italia, 
quarum nomina duo pedamenta, & juga. quibus 
Aat redis vinea , dicuntur pedamenta« quae trans- 
▼erfa junguntur , )uga : ab eo quoque vineae jugatae. 
Jugornm genera fere quatuor, pertica, arundo^ re- 
^ts^ vites. pertica, ut in Falerno; arundo, ut in 
Arpino ; refles, ut in Brundifino; vites, ut in Me- 
<Kolanenfi. Jugationis fpecies duae, una direda, ut 
in agro Canufino r altera compluviata in longxtudi- 
nem & latitudinem jugata, ut in Italia pleraeque. 
Haec ubf domo nafcuntur, vinea non metuit fum* 
turn ; ubi multa ex propinqua villa , non valde. Pri- 
mum genus quod dixi , maxime quasrit falida. fe- 
cundum , arundineta. tertium junceta, aut ejus ge- 
neris rem aliquam. quartum arbufta, ubi traduces 
poflint fieri vitium , ut Mediolanenfes faciunt in ar- 
boribus, quas vocant opulos; Canufini in harun- 
dulatione in ficis. Pedamentum item fere quatuor 
generum. unum robuftum, quod optimum folet 
af&rri in vineam e quercuac junipero^fic vocatur 
ridica. alterum paUis e pertica , melior e dura , quod 
diuturnior : quern cum infimum terra volvit, puter 
cvertitur^ & fit folum fummum. tertium » quod 



DE RE RUSTICA LIB. L to/ 

bonim ihopiae fubfidio miiit arundinetum. inde 
eniin aliquot coUigatas libris dimittunt in tubulos 
fidiles, cum fun4Q pertufo, quos cufpides appel- 
lant, qua humor adventicius tranfire poflit. quar« 
tum eft pedamentum nativitm ejus generis ^ ubi ex 
arboribus in arbores tradttfiis vitibus yinea fit: 
quos traduces , qttidam rumpo^^ appellant. Vines 
altitudinis modus » longitudo hominis. Intervalla pe* 
damentorum 5 qua boves jundi arare poflint. Ea 
minus Aimtooik vinea, quae fine jugo miniftrat acra- 
tophoro Tinum. Hujus genera duo. unum, in quo 
ten:a cubilia praebet uvis^ut in Alia multis locis, 
qux fspe vulpibus & hominibus fit communis, nee 
non fi pant humus mures ^ minor fit vindemia : nifi 
totas vineas oppferis mufcipulis , quod in infula 
Pandataria fiiciunt Alterum genni vineti, ubi ea 
iDodo removetura terra vitis,quae oftendit fe af«. 
6rre uvam. Sub earn, ubi nafoitur uva , fubjiciun- 
tur circiter bipedales € iurculis furcillae , ne vinde* 
mia pereat, & vindemia fada deniqueLdi(cat/pen» 
dere in palmam aut funiculo , aut v indu , quod an- 
tiqm vocabant ceftum* Ibi dominus fimul ac vidit 
occipitium vindepuatoris, furcillas reducit hiberna- 
turn in teda^ ut fine fiimtu earum opera altero anno 
mi poffit. Hac confiietudine in Italia utuntur Reatini. 
Hxc ideo varietas maxime , quod terra cujufinodt 
fit , refert, ubi enim natura humida ^ ibi ahtfts vitis 
toUenda, quod in partu &alimonio yinum non ut 
in calice quaerit aquam , fed folem. itaque ideo , ut 
arbirror, primum e vinea in arbores afcendit vitis. 
IX Terra ^ inquam^ cujufmodi fit, refert» & ad 



io8 M. TERENTII VARRONIS 

• 

quafh rem bona , aut non bona fit. ea tribus modis 
dicitur , commuai » proprio & niixto. Communi , 
ut cum dicimus orbem terras , & terram ItaUam^ aut 
quam aliam, in ea enim &iapis^ & arena » & cetera 
ejus generis Aint in nominando comprehenfa. Alte* 
ro mode dicitur terra proprio nomine, qa^ nulla 
alio vocabulo, neque cognomine ac^efto appella* 
tur. Tertjo modo dicitur terra 9 qus eft mixta , in 
qua feri poteft quid & nafci ; ut argillofa , aut lapi- 
doia , fie alis ; cum in hac fpecies non minus fiat 
mults , quam in ilia communi , propter admixtio- 
nes. in ilia enim , cum fint difiimili vi ac poteflate » 
partes permultae, in queis lapis , marmor, nidus ^ 
arena , fabula, argilb, rubrica, pulvis, creta, gla-> 
rea , carbunculus : [ id eft , quae fole perferve ita fit , 
ut radices fatorum comburat. ].ab iis, quae proprio 
nomine dicitur terra^cumeftadmixtaex his gene- 
ribus aliqua re » tum dicitur aut cretofii 9 aut gla- 
reofa , & fie ab aliis generum difcriminibus mixta. 
& uti horum varietates j ita genera haec » ut prae«* 
terea fiibtiliora fint alia, nam minimum in fingula 
facies terna , quod alia terra eft yalde lapidofa , alia 
mediocriter , alia prope pura. Sic de aliis generibus 
reliquis admixtae terrae tres gradus afcendunt eo(^ 
dem, Praeterea hae ipfae ternae fpecies ternas in fe 
habent alias, quod partim fiint humidiores , partim 
aridior^s, partim mediocres. Neque non haec dif« 
crimina pertinent ad fi-udus vehementen Itaque 
periti in loco humidiore far adbreum potius ferunt^ 
quam triticum ; contra in aridiore hordeum potius ^ 
quam fiir^ in mediocri utrumque, Praeterea etiam 



1 



DE RE RUSTICA LIB. I. 109 

difcrimina omnium honim generum fubtiliora alia , 
ut in fabulofa terra , quod ibi refert , fabulo albus 
fit, aD rubicundus : quod Aibalbus ad ferendos fur- 
culos alienus , contra rubicundior appofitus. Sic 
inagna tria difcrimina terrae , quod refert , utrum iit 
macra, ao pinguis, an mediocris^ quo ad culturam 
pinguis foecundior ad multa ; macra contra. Itaque 
in lis, ut in Pupinia, neque arbores prolixas, neque 
vites feraces , neqiie firamenta videre crafla poflis, 
neque ficum marifcam , & arbores plerafque , ac 
praia retorrida , & mufcpfa. Contra in agro pingui , 
ut in Hetruria 9 licet videre fegetes fruduofas , ac 
re(Hbiles,& arbores prolixas, & omnia fine mufco. 
In mediocri autem terra, ut in Tiburti, quod pro- 
pius accedit, ut non fit macra , quam ut fit jejuna ^ 
eo Bd omnes res commodidr , quam fi indinavir ad 
illud, quod deterius. Stolo, Non male, inquit, quae 
fit idonea terra ad colendum , aut non , Diophanes 
Bithjrnius fcribit, figna fumi poffe aut ex ipfa, aut ex 
iis^quas nafciintur ex ea. ex ipfa, fi fit terra alba , fi 
nigra, fi levis , qus cum fodiatur, facile frietur, na« 
^iraque non fit cineritia neve vehementer denfa, ex 
lis autem , qiis enata funt fera , fi funt prolixa , at* 
qne ea, quae ex iis nafci debent , earum renim fera- 
cia. Sed quod fequitur , tertium illud de modis dice* 
X. lUe , Modos , quibus metirentur nira , alius 
alios conftituit. nam in Hifpania uheriore metiun- 
^' i"g>5 J in Campania verfibus , apud nos in agro 
Romano ac Latino jugeris. Jugum vocant , quod 
junfti boves uno die exarare poffint. Verfum di- 
cunt centimi pedes quoquoverfum quadratum. Juge- 



Ill M. TERENTII VARRONIS 

manus, quod improviros facilius opprimere pof- 
funr. Ab hoc utroque fuperiotta loca tutiora. 

XIIL In villa faciunda ftabula, ita ut bubilla fint 
ibi , hieme quae poffint efle caldiora* Frudus , ut eft 
vinum & oleum , loco piano in cellis , item ut vafa 
vinaria , & olearia potius faciundum. Aridus , ut eft 
faba & fcenum in tabulatis. Familia ubi verfetur , 
providenduffl , fi fefli opere , aut frigore , aut calo* 
re , ubi conmiodiilime poifint fe quiete reciperare* 
.Vilici proxime januam cellam e(fe oportet , eum- 
que fcire , qui introeat aut exeat nodu , quid ve fe* 
rat : prsfertim il- oftiarius eft nemo. Inprimis cu- 
lina videnda , ut fit admota , quod ibi hieme ante- 
lucanis temporibus aliquot res conficiuntur , cibus 
paratur 9 ac capitun Faciundum etiam plauftris, ac 
cetero inflrumento omni , quibus coelum pluvium 
inimicum , in cohorte ut fatis magna fint teda« 
haec enim fi intra claufum in confaepto, & Tub dio , 
fitrem modo non metuunt , adverfus tempeftatem 
nocentem non refiftunt. Cohortes in fiindo magno 
duae aptiores. una ^ ut interius compluvium habeat 
lacum, ubi aqua faliat, qui intra ftylobatas cum ve« 
nit , fit femipifcina. Bov^ enim e^ arvo aeftate re- 
dvL&i hie bibunt , hie perfimduntun nee minus e 
pabulo dum redierunt anferes, fiies, porci. In chor- 
teexteriore lacum efie opoctet, ubi maceretur lu- 
pinum : item alia, qus demifla in aquam ad ufiim 
aptiora fiunt. Cohors exterior crebro operta lira- 
mentis ac palea^occulcavi pedibus pecudum , fit mi- 
Jiiftra fiindo , ex ea quod evehatur. Secundum vil« 
lam duo habere oponet fierquilinia , aut iinum bi'- 



DE RE RUSTI^A LIB. I. ^ nj 

£inain divifuoi. alteram enim partem ferri oportet 
e villa novam » alteram veterem tolli in agrum. 
quod enim infertur recens, minus bonum. id cum 
flacuit, melius, nee non fterquilinium melius illud^ 
cujus btera & Aimmum virgis ac fronde yindica-i^ 
turn ab fole. Non enim Aicum , quern quaerit terra ^ 
folem ante exfugere oportet. Itaque periti (qui pof'* 
£nt) ut eo aqua influat, eo nomine faciunt. Sic 
enim maxime retinetur fucus, in eoque quidam 
fellas familiaricas ponunt. iEdificium facere opor* 
tet , fub quod teAum totam fundi fubjicere poflis 
meflem, quod vocant quidam nubilarium. Id fecun* 
dum aream faciundum , ubi triturus (is frumentum , 
magnitudine pro modo fimdi ex una parti aper^ 
turn 9 & id ab area, quo & in trituram proruere fa« 
cile po£ls , & 6 nubilare coeperit , inde ut nirfus 
ceieriter rejicere. Feneftras habere oportet ex ea 
parti y unde commodiflime perflari poiTit. Funda- 
NilJS^ Frufiuofior , inquit , eft certe fundus propter 
xdiiiciay ii potius ad antiquorUm diligentiam , quam 
ad horum luxuriam dirigas aedification^m. lUi enim 
faciebant ad frufiuum rationem y hi faciunt ad libi- 
dines indomitas. Itaque illorum villas rufticae erant 
majoris quam urbanae , quae nunc funt plersque 
contra, illic laudabatur villa , fi habebat culinam 
rufticam bonam , praefepias laxas , cellam vinariam 
& oleariam ad modum agrl aptam , & pavimento 
proclivi in lacum. quod faepe » ubi conditum no- 
vum vinum , orcae in Hifpania fervore mufti ru«> 
ptae , neque non &' dolia in Italia, item cetera ut 
eflent in villa hujufcemodi, qua& cultura quaereret^ 
Scripu. R. R. Vol. 1. H 



fei4 M. TERENTII VARRONIS 

providebant Nunc contra villam urbanam quam 
maximam ac {^olitiflimam habeant , dant operam : 
ac cum Metetli ac LucuUi villis , peflimo publico 
oedificatisy certant. quo hi laborant, ut fpe£lent fua 
eftiva triclinaria ad frigus orientis, hiberna ad fo- 
lem occidentem , potius quam , ut antiqui , in^uam 
partem cella vinaria aut olearia feneftras haberet , 
cum fru&is in ea vinarius quadrat ad dolia aera firi* 
gidiorem, ita olearia caldiorem. Item videre opor- 
tct, ii eft collis, (nifi quid impcdit)ut ibi potif- 
£mum ponatifr villa. 

XIV. Nuncde faeptis,quae tutandi caufa fundi , 
aut partis Hanc , dicam. Earum tutelarum genera 
IV, unum naturale, alterum agrefte, tertium mili- 
tare , quartum fabriie. Horum unumquodque fpe* 
ties habet plures. Primum naturale fspimentum , 
quod obferi folet virgultis aut fpinis , quod habet 
radices , ac [ vivae fxpis ] prstereuntis lafcivi non 
metuet facem ardentem. Secunda fspes eft ex agrefti 
lignOy fed son vivit. Fit aut palis ftatutis crebris^ 
e virgultis implicatis ; aut latis perforatis , & per 
ea foramina trajeAis longuriis fere binis aut ternis : 
aut ex arboribus truncis demiflis in terram , dein- 
ceps conftitutis. Tertium militare fspimentum eft 
fofla, & terreus agger, fed fofla ita idonea, (1 omnem 
aquam , quae e coelo venit , recipere poteft , aut fa- 
fligium h^bet , ut exeat e fundo. agger is bonus , 
qui intrinfecus jun£^us fofla, aut ita arduus^ ut eum 
tranfcendere non fit facile. Hoc genus faepes fieri fe- 
cundum vias publicas folent , & fecundum amnes. 
Ad viam falariam , in agro Cruftumino^ videre licet 



DE RE RUSTICA LIB. I. „, 

locts aliquot con/undos aggerts cam foffis, ne flu- 
men agris noceat. Aggeres qui faciunt fine foffa 
«os quidam vocant muros, ut in agro Reatino. 
Quartum fabrile fxpinientum eft noviffimum , ma* 
cena. hujus fere fpecies quatuor : qnod fiunt e la- 
pide , ut in agro Tufculano ; quod e lateribus co- 
aihbus, ut in agro Gallico : qood e lateribus cru- 
tlis, utin agro Sabino: quod ex terra, & lapillia 
compofitis in fomiis,ut in Hifpania,& agroTa- 
rentino. 

XV. Praeterea fine faeptis fines pnedii, fationis, 

notis arbonim tutiores fiunt, ne familise rixentur 

cum vicinis, ac limites ex litibus judicem querant; 

Serunt alii circum pinos , ut habet uxor in Sabinis. 

alii copreflbs , ut ego habui in Vefuvio. alii ulmos, 

ut multi habent in Cruftumino : quod ubi id pote * 

ut ibi, quod eft campus, nulla potior ferenda* 

quod maxime fruduofa , quod & fuftinet fopem | 

ac colit aliquot corbulas uvarum , & frondem ju* 

cundifiimam miniftrat ovibus ac bubus, ac virgas 

praebet fcpibus, & foco, ac furno. Scrofa , igitur 

primum bxc , quae dixi , quatuor videnda agridolae, 

de fundi forma, terrae natura, de modo agri, de 

finibus tuendis. 

XVL Relinquitur altera pars , qux eft extra fun- 
Aim. Cujus appendices vehementer pertinent «d 
cttlturan, propter affinitatem. Ejus fpecies totidem: 
fi vicina regio eft infefta. fl quo neque fi-uftus no^ 
ftros exportare expcdiat , neque inde quae opus funt, 
apportare. tertium , fi viae , aut fluvii , qua porten- 
««! aut Hon funt, aut idonei non funt. quartum , fi 

H 1 



0i6 U. TERENTII VARRONIS 

quid ita eft in confinibus fundis , ut noftris agrif 

profit aut noceat. E queis quatuor , quod eft pri« 

snum , refert , infefta regto fit ^ necne. ipultos enim 

agros egregios colere non expedit, propter latroci* 

nia vicinorum , ut in Sardinia quoidam , qui funt 

prope Celiem , & in Hifpania prope Lufitaniaoi, 

Que vicinitatis invedos habent idoneos ^ qus ibi 

nafcuntur ubi vendant , & illinc inve&os opportu- 

nos ad ea , quae in fundo opus func ^ quod propter* 

ea funt fruduofa. Multi enim habent in praediis ^ 

quibus frumentum , aut vinum ^ aliudve quid defit 

smportandum. contra, non pauci, quibus aliquid 

£t exportandum. Itaque fub urbe colere hortos late 

expedit , fie violaria , ac rofaria , item multa , quas 

urbs recipitycum eadem in longinquo prsdio, ubi 

lion fit, quo deferri poffit venale, non expediat 

colere. Item, fi ea oppida aut viciniae,^ aut etiam 

divitum copiofi agri ac viltae, unde non care emere 

pofiis, quae opus funt in fundum, quibufque , quae 

iuperfint 9 venire poffint; ut quibufdam'pedamenta, 

aut perticacf aut arundo; fruduofior fit fixqdus^ 

quam fi longe fint importanda^ nonnunquam etiam, 

quam fi colendo iix tuo ea parare poifis. Itaque in 

hoc genus coloni potius anniverfarios habent vi* 

cinos, quibus imperant medicos, fuUones , fabros, 

quam in villa fuos habeant : quorum nonnunquam 

untus artificis mors toUit fiindi frudum. quam par* 

tem latifundii divites domefticse copiae mandare fo* 

lent. Si enim ab fundo longius abfunt oppida aut 

vici , fabros parent, quos habeant in viUa : fie cete- 

ros neceflarios artifices ^ ne de fundo familia ab 



DE RE RUSTICA LIB. L iiy 

opere dtfcedaty ac profeftis diebus ambulet feriata 
potius 9 qitam opere faciundo agrum fruduofiorem 
reddat. Itaque ideo Safernas liber praecipit , ne quis 
de fundo exeat praeter vilicum & protnum, & unum, 
quern viUcus legat. fi quis contra exierit^ ne impo* 
ne abeat. fi abierit^ ut in viliciun animadvertatur; 
Quod potius ita praecipiendum fuit , ne quis in juflu 
vilici exierit ^ neque vilicus infuflu domini loogius » 
quam ut eodem die redierit^ neque id crebrius^ 
quam opus eflet fundo. Tertip eundem fundum fru^ 
duofiorem factum veduras,.^ viae fiint, qua plau* 
ilra agi £icile poffint : aut flumina propinqua^ qua 
Davigari poflit. quibus utrifque rebus evehi' atque 
iflvehi, ad multa praedia fcimus. Quarto refert etiam^ 
ad frudus, quemadmodum vioinus in confinio con« 
fifum agrum habeat. fi enim ad Itmitem quercetum. 
habet , non poffis rede fecundum earn fil vam ferere 
oleaiBy quod* ufque eo eft concrarium natura, ut 
arbores non folum minus ferant » fed etiam fugiant^ 
ui introrfum in fbodum fe r^clinent^. ut vitis ad» 
fita ad olus facere folet. ut quercus, (ic juglandes 
magnae & crebrae finitimae ^ fundi oram &ciunt 



XVIL De Fundi iv partibus, quae cum folo hae-^ 
rent 9 & alteris iv, quae extra ftmdum funt,& ad 
culturam pertinent , dixi. Nunc dicam agri quibus. 
rebus colantun qiias res alii dividunt in duas par* 
tes, in homines 9 & adminicula hominum ^iine qui« 
bus rebtis colere non poflunt. Alii in tres partes, in* 
firumenti genus vocale, & femivocale, & mutum« 
vocalei in quo funt fervi. femivocale, in quo funk 

H3 



ii8 M. TERENTII VARRONIS 

boves. mutum, in quo funt plauftra. Omnes agrL 
coluntur hominibiis fer vis aut liberis , aut atrifque. 
Liberis, aut cum ipfi colunt ^ut plerique pauperculi 
cum fua progenie : aut mercenariis , cum condudi^: 
ciis liberorum operis res majores, ut vindemias , ac 
foenificia admintftiant : iiqne, quos obsratos noftri 
vocitarunt , & etiam nunc funt in Afia atque JEgy" 
pto , & in Illyrico complures. De quibus univerfis 
hoc dico : Gravia loca utilius efle mercenariis co« 
lere, quam fenris, & in falubribus quoque locis 
epera ruftica ma jora , ut funt in< condendis frudibus 
vindemis , aut mef&s. De his, ^ujufmodi efle opor- 
teat 9 Caffius fcribit haec : Operarios parandos efle , 
qui laborem ferre poffinty ne minores annorum 
XXII, & ad agricultoram dociles. Earn conjeftuH 
ram fieri pofle ex aliarum ^riim imperatis^ &c more 
incolarum e novitiis requifito , ad priorem domi*- 
Aum quid faditarent. Mancipia efle oportere heque 
fbrmidoloia, neque animdfa. Qui praefinT elTe opor« 
tere ^ qui literis , aliqua fint humanitate imbuti ,* 
^ugiy aetate majore, quam' operarios , q\ios dixi. 
lacilius enim his , quam minoribus ndcu , (iint di£ka 
audientes. Prsterea potiffimum eos praeeffe opor-« 
tet, qui periti iint rerum riifticarnm. non folum 
€nim debere imperare » fed etiam fiicere ^ ut facien* 
fem imitentur , & ut animad vertant eum cum caufa 
fibi prseiTe, quod fcientia praeftet & ufu. neque 
illi concedendum , ita imperare, ut verberibus co« 
herceat potius quam verbis , fi mddo idem efHcere 
pofiis. Neque ejufdem nationis plures parandos efle* 
€x eo enim potiflkiiun folere offenfiones domefti^ 



I>E RE RUSTICA LIB. I. 119 

cas fieri. Prsfedos alacriores faciundum prstniis ; 
dandaque opera » ut habeant peculium , & con;an« 
fias confervas, e quibus habeant fitios. eo enim 
fiunt firmiores, ac conjundiores flindo. Itaque pro« 
pter has cognationes Epiroticx familis funt ilhm 
firtores ac cariores. Ad injiciendum voluptatem his 
prsfedurae , honore aliquo habendi funt : & de ope« 
rariis^qui prsftabunt aliquj, communicandum quo* 
que cum iisy quae faciunda funt opera, quod ita 
cum fit, minus feputant defpici, atque aliquo ou<« 
mero haberi a domino. Studiofiores ad opus fieri 
liberalius traOando, aut cibariis, aut veflitu lar^ 
giore, aut reoiifSone operis , conceffioneye 1 ut pe^ 
culiare aliquid in fundo pafcere ticeat, aut hujuf« 
cemodi rerum aliis ^ ut quibus quid gravius fit im^^ 
peratum^ aut aniroadyerfum ,^us confolaodo eo* 
rum reftituat voluntatem ac benevolentiam in do* 
minuro. 

XVUL De familia : Cato dirigit ad duas metas ^ 
ad certum modum agri , & genus fationis , fcribens 
de olivetis & vinetis, ut duas formulas, unam , in 
qua praecipity quomodo pUvetum agri jugerum ccxl 
inftfuere oporteat. Dicit enim in eo modo haec^ 
mancipia xiii habenda, vilicum^ vilicam, opera* 
rios v, bubulcos iii, afinarium i, fubulcum 1, opi* 
lionem i. Alteram formulam fcribit de vinearum 
jugeribus cedtumi ut dicat haberi oportere hac^ 
XV mancipia, vilicum, vilicam, operarios x, bubul* 
cum y afinarium, fubulcum. Saferna fcribit , fatis efiTe 
ad jugera viii hominem unum :ea debere eum con* 
fodere diebus xly ^ tametfi quaternis operis fingula 

H 4 



*io M. TERENTIf VARRONIS 

}ugera poffit. fed relincfuere fe operas xiii , vale^ 
tndini^teinpeftati, inertiae, indulgentiae. LiciNius , 
Hor'um neuter fatis dilucide modulos reliquit nobis. 
Quod Cato A voluit (ut debuit) uti proportioned 
fld ma/orem fundum vel minorem adideremus , vet 
demeremuSy. extra familiam debuit dicere viiicum 
& vilicam. Neque enim fi minus CCXL jugera oli« 
veti colas, non pofiis minus uno vilico habere : 
sec fi bis tanto ampliorem fundum , ^ut eo plus 
colas, ideo duo vilici, aut tres habendi fuere. Ope- 
rarii mddo & bubulci pro portione demendi ^ vel 
addendi, ad minores, majorefve modos fundorum. 
hi quoque, fi fimilis eft ager. fin eft tta diffimilis , 
tit lotils arari non poffit , ut fi fit confragofus at- 
<p]e arduus cli vis , minus multi opus funt boves , 6c 
bubulci* Mitto illud y quod modum ^ neque unum ^ 
nee modicum propofuit ccxL jugerum. Modicus 
enim centuria , & ea cc jugerum , e quo cum fexta 
pars fit ea xl, quae de ccxL demuntur , non video 
qiiemadmodum ex ejus prsecepto demam fextam 
partem : & de xiii mancipiis nihilo magis fi viii- 
cum , & vilicam removero , quemadmodum ex xi 
fextam partem demam. Quod autem ait in c juge- 
rfbus vinearum opus effe xv mancipia , fi quis ha-' 
bebtt .centuriam , quae fit dimidium vineti , dimi- 
dium oliveti , fequetur , ut duo vilicos & duas vili- 
cas habeat': quod eft deridiculum. Quare alia ra- 
tione modus mancipiorum generatim eft animad- 
Vertendus, & magis in hoc Saferna probandus, qui 
ait , fingula Jugera quaternis operis uno operario ad 
conficiendum fatis efle. Sed fi hoc in Safernic fiindo 



t>E RE RUSTICA LIB. I. in 

iri Gallia fatis fuit', non continuo idcfiii in agro Li« 
gufttco montano/Itaque de familiee magnifudine 8c 
reliquo inftrutnehfo commodiflime fcies ^ quantum 
pares » fi tria animadverteris diligenten In vicinitate 
pnedia cujufmodi iint,& quanta^ &quof queeque 
hominibus colantur ; & quot additts operis aut 
demtis tneliuis i aut ideterius habeas cultum. Plvium 
enim nobis ad culturam dedit natura , experxentianiy 
& imitationem. Atitiquiflimi agricolae tentando 
pleraque coriilitueruht , liberi eorum magnam par- 
tem imitando. Nos'utrumque facere debemus , & 
imitari alios , & aliter ut fdciamtrs experientia ten- 
tare quaedam vf^uentes non aleam^'fed rationein 
aliquam : ut fi altius repaftinaverinius » aut minus , 
quam alii^ quod momentum ea'^tes habdir. ut fe- 
cerunt ii , in fariendo iterum , & tertio , & qui infi-' 
tiones ficulnas ex verno tempore in aeftiirum con«^ 
tulerunt. 

XIX« De reliqua parte inftrumenti , quod femi-i 
vocale appellatur, Saferna ad jugefa Ct arvi , bourn 
juga duo fatis efle fcribit. Cato in olivetis CCXL 
jugerum , boves trinos. ita fit, ut Saferna dicat ve- 
rum, ad centum jugera jugum opus eflej^fi Cato^ 
ad oAogena. Sed ego neutrum horum ad omnem 
agrum ^con venire puto,& utrumque ad aliquem. 
alia enim terra fadlior aut difEcilior eft alia. Terr 
ram boves profcindere nifi magnis viribus non 
poflunt , & faepefrada bura relinqyunt vomeres in 
arvo. Quo fequendum nobis in iingulis fimdis , dum 
fumus noviciiy triplici regula, fuperioris domini 
inflituto, & yicinorumi 6c experientia quadanii 



lit M. TERENTII VARRONIS 

Quod ad4it afinos , qui ftercus veAent , treis , afi- 
num molariun, iii yinea jogerusnc iugum bourns 
alinorum jugum , afinum molariuai : in hoc genere 
femivocaliufn , adjiciendum de pecpre, ea fola » que 
agri colendi caufa erunt^ ut (blent e^ pecuaria^ 
pauca habenda , quo facUius mancipia ^ quas folent 
fe tueri , & af&dua eflfe poflint. In eo numero noa 
modp qui prata habent , ut potius oves quam fue^ 
habeant^cu rant, fed etiam qui prata non habent, 
quia non folum pratorum caufa habere debent, fed 
etiam propter ftercus. 

XX. Igitur de omnibus quadrupedibus prima eft 
probatio » qui . idonei fint boves , <qui arandi cau(a 
emuntur , quos rudis , neque minoris ttimos , neque 
majoris qpadrimoS' parandum. ut viribus magnis 
iint, ac pares, ne in opere firmior iifiJi^eUiorem con- 
ficiat : amplis cornibus, & nigris po|ius quam ali-l 
ter : ut (int lata fronte, naribus fimis, lato pe^ore, 
cra^Iis coxendicibus. Hos veteranos ex omrpeftri- 
bus locis non emendum in dura ac montana : nee 
non , ita fi incidit ut fit , vitandum. No vellos fum 
quis emerit juvencos , ii eorum colla in furcas de«> 
ftitutas incluferit , ac dederit cibum , diebus paucis 
erunt manfueti, & ad domandum proni« Turn ita 
fubigendum, ut minutatim aiTuefaciant ^ & ut tiro- 
oem cum veterano adjungant imitando enim &ci« 
lius domatur. & primum in aequo loco, & fine 
aratroytum eo levi, & principio per arenam, aut 
molliorem terram« Quos ad veduras» item infti* 
tuendum, ut inania primum ducant plauftra, & fi 
poflisi per vicum aut oppidum. Creber crepitus^ ac 



^ 



DE RE RUSTICA LIB. L 125 

varietas rerum confuetudine celerrima ad utilitatem 
adducit. Neqvie pertinaciter, quein feceris dexte^ 
rum , in eo manendum. Quod fi alternis fit finiAer^ 
fit laboranti in alterutra parte requies. Ubi terra 
levis 9 ut in Campania ^ ibi non buhu$ gravibus , fed 
vaccis aiit afinis quod araot, eo facilius ad aratrutn 
leve adduci poiTunt, ad molas, & ad ea, fi quae 
funt, qiis in fundo convehuniur. In qua re alii 
afellis 9 alii vaccis ac mulis utuntur-, exinde ut pa* 
bull facultas eft. nam facilius afellus, quam vacca 
alitur; fed fruAuofior haec. In eo agricols hoe fpe<« 
Qandum , quo fiiftigio fit fundus, in confragofo 
enim ac difEcili haec valentiora paranduiii , & po- 
tius ea, quae plus frudum reddere pofUnty cum 
idem operis faciant. 

XXL Canes potius cum dignitate, & acres pau«< 
cos habendum, quam multosf quos confuefactaa 
potius nodu vigilare , & interdiu.claufos dormire; 
De indomitis quadrupedibus, ac pecore [faciun* 
dum.] Si prata funt in fundo, neque pecus habet, 
danda opera, ut pabulo vendito^ alienum pecus in 
fuo fundo pafcat ac ftabulet, 

XXII. De reliquo inftrumento muto, in quo funt 
corbulae, & dolia, & alia , haec praecipienda. Quae 
nafci in fundo, ac fieri a dotnefticis poterunt^ 
eonim ne quid ematur , ut fere funt, quas ex vimi* 
nibus & materia ruftica fiunt , ut corbes , fifcinae , 
tribula , mallei , raftelli. Sic quae fiunt de cannabi , 
lino , junco , palma , fcirpo , ut funes , reftes , tege* 
v^. Quae e fundo fumi non poterunt , ea fi emta 
erunt potius ad utilitatem, quam ob fpeciemi fum« 



114 M^ TERENTII VARRONIS 

tu frufium non extenuabunt. eo magis, fi inde 
emta erunt potiflimiim^ ubi ea & bona, & pro- 
xime , & viliflimo emi poterunt. Cujus inftrumenti 
varia difcrUnina ac multitude agri magnitudine fi- 
nitur, quod plura opus funt , (i fines diftant late. 
Itaque , Stolo inquit , propofita magnitudine fun* 
di , de eo genere Cato fcribit. Oliveti jugera ccxl 
qui coleret, eum inftruere ita oportere , ut feceret 
vafa olearia |iiga v, quae membratim enumerat. ut 
ex acre ahenea , urceos , naffiternam , item alia, fie 
e ligno & ferro , ut ploftra majora tria, aratra cum 
vomeribus fex , crates ftercorarias quatuor , item 
alia, fie de ferratiientis qus fint, & quot opus ad 
multitudinem , ut ferreas ofto , farcula totidem , 
dimidio minus palas , item alia. Item alteram for- 
mulam infirumenti fiindi vinarii fecit , in qua fcri- 
bit , Si fit centum jugerum , habere oportere vafit 
torcularia inftruda trina , dolia cum operculis cul- 
leorum oSingentorum ^ acinaria xx, frumenraria 
XX. item e)ufmodi alia, quae minus multa quidem 
alii p fed tantum numerum culleorum fcripfifle pu- 
to, ne cogeretur quotannis vendere vinum. Vetera 
enim quam nova, & eadem alio tempore, quam 
alio pluris. Item fie de ferramentorum varietate 
fcribit permulta , & genere & multitudine qua fint , 
ut falces , palas ^ raftros. Sic alia , quorum non« 
nulla genera fpecies habent plures , ut fiilces. nam 
dicuntur ab eodem fcript^re vineaticae opus efife 
fex , firpiculae v, filvaticae v, arborariae iii, & ru- 
ftariae x. Hie haec. At Scrofa , Inftrumentum 8c 
fupelledilem ruflicam omnem oportet habere fcri- 



■HBP 



DE RE RUSTICA LIB. L iij 

ptam In urbe & rure dominum. vilicum contra ea 
ruri omnia certo fuo quaeque loco ad villain [de« 
bent efle] pofira. Quae non poflfunt efle fub clavi^ 
quam maxime facere, ut fint in confpeflu , opor* 
ten eo magis ea, quae in rariore funtufu, utqui* 
bus in vindemia utuntur , ut corbulae , & fie alia. 
quae enim res quotidie videntur , minus metuunt 
furem. ' 

XXm. Sufcipit Agrasius , £t quoniam habemus 
ilia duo prima, ex divifione quadripartita ^ de fun* 
do , & de inftrumento , quo coli folet ; de tertia 
parte exfpefio, Scrofa , Quoniam fru^um, inqiut, 
arbitror efle fundi eum, qui ex eo fatus nafcituc 
utiiis ad aliquam rem : duo confideranda , quae , & 
quo quidque loco maxime expediat ferere. Alia 
enim loca appofita funt ad foenum , alia ad frumea* 
turn , alia ad vinum » alia ad oleum. Sic ad pabu- 
lum qtiae pertinent » in quo eft ocimum , farrago , 
vicia , Medica» cytifum , lupinum. Neque in pingui 
terra omnia feruntur rede , neque in macra nihil. 
Redius enim in tenuiore terra ea , quae non multp 
indigent fuco, ut cytifum & legumina , praeter ci« 
cer : hoc eniifi quoque legumen , ut cetera , quas 
velluntur e terra , non fubfecantur : quae., quod ita 
legunrur , legumina dida. in pingui re^^ius , quae 
cibi funt majoris , ut bolus , triticum , filigo , li« 
num. QuaB<lam etiam ferenda non tarn propter prae- 
fentem fi-u£him , quam in annum profpicientem t 
quod ibi fubfeda atque relida terram faciunt me« 
liorem. Itaque lupinum cum necdum filiculam ce- 
pit y & nonnunquam fabalia , fi ad filiquas non ita 



iz8 M. TERENTII VARRONIS 

neum, helveolum minurculum feri oportere. . qui 
locus craffior fit, aut nebulofus, ibi Afninasuin ma- 
)us , aut Murgentlnum , Apicium , Lucanum feri. 
ceteras vites , & de his mifc^llas maxime , in omne 
genus agfi co^venire. 

XXVI. In omni vinea diligenter obfervant , ut 
ridica vitis ab feptemtrione verfus tegatun & fi cu- 
preflbs viva^ pro ridtcis inferunt, alternos ordines 
imponiiht : neque eas crefcere altius , quam ridicas 
patiuntur » neque propter eas adferunt vites ^ quod 
inter fe haec inimica. Agrius Fundanio, Vereor, in- 
quit , ne ante sditimus veniat hue , quam hie ad 
quartum adum. .vindemiam enkn exfpedo. Bono 
animo es , inquit Scrofa : ac fiicinam expedi & 
urnam. 

XXVIL Et quoniam tempora duorum generum 
funty unum annate, quod Tol circuitu fuo finit ; al- 
terum menfiruum , quod hma xircumiens compre- 
hendit : prius dicam de fole. Ejus curfus annalis 
primum ferecirciter ternis menfibus ad frUfius eft 
divifus in iv partes , & idei^ fubtilius fefquimenfi- 
bus in viil. In quatuor , quod div^iditur in ver » &C 
sfiatem , & au£l|imnum , & hieroem, Vere fationes 
quxdain fiunt » terram rudem profcindere oportet^ 
quae funt ex ea enata , priufquam ex iis quid feoii- 
nis cadat , ut fint exradicata ; & fimul glaebis ab fole 
percalefaAis aptiores^ -facere ad accipiendum im« 
brem , & ad opus faciliores , relaxatas. neque eani 
minus bis arandt^ , ter melius. i£ftate fieri mefles 
oportere. Audumno ficcis tempeftatibus vindemias^ 
ac filvas excoli commodifilqie; tunc praecidi arbo- 



DE RE RUSTICA LIB. L 129 

res oportere fecundum terram. Radices autem prio- 
ribus imbribus ut effodiantur ^ ne quid ex his nafci 
poffit. Hieme putari arbores dumtaxat his tempori- 
bus , cum gelu cortices & imbribus careant , & 
glacie. 

XXVIIL Dies primus eft veris in Aquario, aefta- 
tis in Tauro , audumni in Leone , hiemis in Scor* 
pione. Cum uniufcujufque horum qiiatuor iigno- 
rum dies tertius & vicefimus , quatuor temporum 
fit primus; efficitur^ut ver dies habeat xci , aeftas 
xciv , au&umnus xci , hienis xxcix. Quae reda- 
&dL ad dies civiles noftros , qui nunc funt primi 
verni temporis ex a. d. vii Id. Feb. asftivi ex a d. 
IV Idib. Maji« audumnales ex a. d. vii Idib. Sexn 
hiberni ex a. d. iv Id. Novemb. Subcilius difcre- 
tis temporibus obfervanda quaedam funt , ea qus 
^in partes viii dividuntur. Primum a favonio ad 
aeqaioo£lium vernumdies XL.hinc ad Vergiliarum 
exortum dies XLiv. ab hoc ad foUlitium dies XLViii 
inde ad Caniculae fignum dies xxix. dein ad «qui« 
nodiom audumnale dies Lxvii. exin ad Vergilia* 
mm occafum dies xxxii. ab hoc ad brumam dies 
Lvii. inde ad favonium dies xlv. 

XXlX. In prime intervallo , inter &vonium & 
aequinodium vernum , hsc fieri oportet. Seminaria 
Ofone genus ut ferantur , putari inprimis , circum 
vites ablaqueari , radices, quae in fumma terra funt, 
praecidi., prata piirgari, falida feri, iegetes farirs« 
Seges dicitur , quod aratum fatum eAi arvum , quod 
aratum , nee dum fatum eft. Novalis, ubi fatum fuib 
ante, quam fecunda aratiohe renovetur. Rurfun) 
Scripu. R. R^VoL I. 1 



I30 M. TERENTII VARRONIS 

terram cum primum arant, profcindere appellant; 
cum iterum , ofFringere dicunt ; quod prima ara«- 
tione glaebae grandes* folent excitari, [cum itera* 
tur, ofFringere vocant.] tertio cum arantjaSo (e« 
mine, [boves] lirare dicuntur : id eft, cum tabel- 
lis additis ad vomerem fimul, & fatum frumentum 
operiunt in porcis , & fulcant foflas , quo pluvia 
aqua delabatun nonnulli poftea , qui fegetes non 
tarn latas habent , ( ut in Apulia ) id genus praedii 
per (aritores occare folent , (i quae in porcis reli- 
&dt grandiore$ funt glaebae. Qua aratrum vomere 
lacunam ftriam fecit , fulcus vocatur. Quod eft in- 
ter duos fulcos , elata terra , dicitur porca » quod 
ea feges frumentum porricit* Sic quoque exta Deis 
cum dabant, porricere dicebant. 

XXX. Secundo intervallo inter vemum aqui- 
nodium & Vergiliarum exortum haec fieri. Segetes 
runcariy [herbam e fegetibus expurgari,] boves 
terram profcindere , falicem caedi , prata defendi. 
quae fuperiore tempore fieri oportuerit, & non 
funt abfoluta , antequam gemmas agant ac florefce- 
re incipiant , fieri, quod fi , quae folia amittere fo- 
lent , ante frondere inceperint, ftatim ad feren* 
dum idoneae non funt. Oleam feri , interputarique 
oportet, 

XXXL Tertio intervallo, inter Vergiliarum exor- 
tum & folftitium , haec fieri debent. Vineas novel- 
las fodere J aut arare , & poftea occare, id eft, com- 
ninuere , ne fit glaeba. quod ita occidunt , occare 
dicunt. V^tes pampinari , fed a fciente. nam idt quam 
putare majusi neque in arbufto ^ fed in vinea fieri. 



DE RE RUSTICA LIB. I. 13* 

Pampinare eft ex farmento coles, qui nati funt, de 
iis, quiplurimum valent, primum ac fecundum ,' 
Donnunquam etiam tertium ^ relinquere, reliquos 
decerpere , ne relidis colibus farmentum nequeat 
miniflrare fucum. Ideo in vitiario primitus cum exit 
vitisytota refecari folet, ut firmiore farmento e 
terra exeat , atque in pariendis colibus vires habeat 
majores. Ejuncidum enim farmentum propter infir- 
mitatem fterile , neque ex fe poteft ejicere yitem. 
quam vocant minorem ilagellum , majorem etiam , 
unde uvae nafcuntur, palmam* prior litera un^ miii- 
tata declinata a venti* flatu , fimiliter flabellum ae 
flagellum. pofterior , quo ea vitis immittitur^ ad 
uvas pariendas, dida primo videtur a pariendo pa« 
riletna : exin mutatis literis , ut in multis , dici coe» 
pta palma. Ex altera parte caprea dida, quod parit 
capreohim. is eft coliculus yiteus intortus , ut cin« 
cinnus. is enim vites ut teneat » ferpit ad locum 
capiundum. ex quo a capiendo capreolus dsdus. 
Omne pabulum , primum ocimum , farraginem , vi* 
ciam f novifiime foenum fecari. ocinum didum a 
Grsco verbo cixcW , quod valet cito. Similiter qua 
odmum in horto. Hoc amplius didum ocinum , 
quodcitat alvum bubus , & ideo iis datur, ut pur- ' 
gentur. id ex fabuli fegete viride feftum antequam 
genat filiquas. Contra ex fegete , ubi fata sfdmixta 
ordeum & vicia, & legumina pabuli caufa viridia, 
quod [far] ferro csfa , fi^rrago difta, aur nifi quod 
primum in farracia fegete feri coeptum. Ea equi , & 
jumenta cetera verno tempore purgantur^ ac fagi- 
nantur. Vicia dida a yinciendo^ quod item caprepr: 

I 2 



$1% M. TERENTII VARRONIS 

los habet, ut vitis, quibus cum furfum vorfum fer- 
pit ad fcapuip lupini , aliumve quern ^ ut hsreat « id 
iblet vincire. Si prata irrigua habebis , iitnulac foe- 
num fuftuleris , irrigare. In poma , quae infita erant , 
iiccitatibus aquam addi quotidie. a quo , quod in- 
digent potu , poma dida effe pofltint. 

XXXIL Quarto intervallo inter folftitium & ca- 
niculam plerique mefTem faciunt, quod frumentum 
dicant quindecim diebus efTe in vaginis , quindecim 
ilorere , quindecim exarefcere , cum fit maturum* 
Arationes abfolvi^ quae eo fru&uofiores fiunt, quo 
calidiore terra aratur. Cum profcideris , offringi 
oportet , id eft 9 iterare , ut frangantur glaebae. prima 
enim aratione grandes glaebs ex terra fcinduntur. 
Serendum viciam'^ lentem , cicerculam , erVilam , 
ceteraque , quae alii legumina ^ alii (ut Gallicani qui« 
dam ) legaria appellant , utraque dida a legendo , 
quod ea noo fecantur , fed vellendo leguntur. Vi- 
neas veteres iterum occare, novellas etiam tertio, 
fi funt etiam tum glaebae. 

XXXIII. Quinto intervallo inter caniculam & 
^quinofiium audumnale oportet ftramenta defeca- 
ri 9 & acervos conftrui , aratro oiFringi , frondem 
caedi , prata irrigua iterum fecari. 

XXXIV. 6exto intervallo ab aequinodio an- 
£tumndli incipere [fcribunt] oportere ferere, uf- 
que ad diem xci. poft brum am , nifi quae necef- 
faria caufa coegerit , non ferere : quod tan tum 
interfit^ ut ante brumam fata,feptimo die; quae 
a briima fata, XL die vix exfiftant. neque ante 
dequino£lium incipi oportere putant,quod, fi mi- 



DERE RUSTICA LIB. r. 13) 

ms idoneae tempeftates fint confecuts, putefce- 
re femina foleant. Fabam optime feri in VergH 
liarum occafu. Uvas autem legere, &c vindemianf 
hcete inter aequinodiutn auduinnale & Vergiiia** 
rum occafuiD. Dein vites putare incipere, & pro^ 
pagare , & ferere poma. Haec aliquot regionibus ^ 
ubi maturius firigora fiunt afperiora ^ melius verno 
tempore. 

XXX^^ Septimo intervallo inter VergiliaruBi oc* 
cafuoi & brumam hxc fieri oportere^ [dicunt.} Se^. 
rere lilium , & crocum , quod jam egir radicem ; ro« 
fam. ea ctDiiciditur radicitus in tirgulas palmares, 
& obruitu r. hsc eadem poftea transfertur fa^a vi« 
viradix. Violaria in fundo facere non eft utile 9 
ideo quod neceiTe eft terra adruenda , pulvinos fie^ 
ri, quos irrigationes & pluvias tempeftates abluunr, 
& agrum £rciunt macriorem. Ab favoaia ufque ad 
arfluri exartum rede ferpuUum e feminario tranf* 
ferri : quod didum ab eo, quod ferpit. Foftas novas 
fodere » veteres tergere , vineas arbuftumque puta- 
re, dum in xv diebus ante & poft brumam^ ut 
pleraque ne &cias : nee non tum aliquid re&e ferii 
tur, ur ulmi. 

XXXVl. Odavo intervallo inter Jsrumam & fa^ 
vonium hsc fieri oportet. de fegetibus , fi qua eft 
aqua , deduci : fin ficcitates funt , & terra teneri* 
tudinem babet, farire* vineas » arbuftaque pulare. 
Cum in agris opus fieri non poteft ^ qus Cub te£lo 
poflunt , tunc conficienda antelucano tempore hi- 
berno. Qua& dixi^ fcripta & pofita habere in villik 
oportet ^ maxime ut vilicus norit. 



fi34 m; terentii varronis 

XXXVII. Dies lunares quoque obfervandi, qui 
quodammodo bipartiti. Quod nova luna crefcit ad 
plenam, & inde rurfus ad novam Iiinam decrefcir , 
quod veniat ad intermenftruum , c quo die dicitur 
luna effe extrema^ & prima ; a quo eum diem Athe- 
nis appellant nnv ka) vUv^ rpiMtifa. alii, qusdam 
faciunda in agris potius crefcente luna, quam fene<» 
fcente : quaedam contra ^ quae metas, ut frumenta , 
& caeduam filvam. Ego ifta etiam^inquit Agra- 
siuSi non folum in ovibus tondendis, fed in meo 
capillo a patrc acceptum fcrvo, ni defcrefcente 
luna tondens calvus fiam. Agrius, Qnemadmo* 
dum, inquit, luna quadripartita? & quid ea divifto 
ad agros poUet ? Tr£M£LLiuss Nunquam rure au- 
difii, inquiti odavo Janam [ lunam ] 6c crefcentem^ 
& contra fenefcentem ; & quas crefcente luna fieri 
cporterety [&] tamen quxdam melius fieri pod 
odavo Janam [lunam ,] quam ante } 6c d quae fe« 
nefcente fieri conveniret^ melius^^ quauto minus 
haberet ignis id aftrum ? Dixi de quadripanita for* 
ma culturae agri. Stolo , Eft altera , inquit , tern- 
porum divifio conjunda quodammodo cum fole & 
luna , quae in fex partita , quod omnis fere frudus 
quinto denique gradu pervenit ad perfefitum, ac 
videt in villa dolium , ac modium y unde fexto pro- 
dit ad ufum. Primo praeparandum , fecundo feren* 
^um, tertio nutricandum , quarto legendum, quin- 
to condendum , fexto promendum. Ad alia in pr«e« 
parando , faciendi fcrobes, aut repaftinandum , aut 
fulcandum, ut fi arbuftum aut pomarium facere 
veils, ad alia arandum^ aut fodiendum , ut fi fegetes 



DE RE R'USTICA LIB. L 135 

inAituas. ad quaedam bipalio vertenda terra , plus 
aut minus, alie enim radices anguftius diffundunt^ 
ut cuprefli, aliae latius^ ut platani^ ufque eo, ut 
Theophraftus fcribat, Athenis in Lyceo, cum etiam 
tunc platanus novella efiet, radices trium & tri- 
ginta cubitorum egifle. Quaedam fi bubus & aratro 
profclderis , & iterandum ante , quam femen jades» 
Item praeparatio fi quae fit in pratis, id eft 9 ut de- 
fendaotur a paftione, quod fere obfervant a piro 
florente : fi irrigua funt , ut tempefti ve irr igentur. 

XXXVIII. Quae loca in agro ftercoranda viden- 
dum , 8c qui ^ & quo genere potiffimum facias 2 nam 
difcrimtna ejus aliquot. Stercus optimum fcribit 
efle Caffius volucrium, praeter paluftrium ac nan- 
tium. De hi fee praeftare columbinum , quod fit ca- 
lidiffimum ^ ac fermentare poffit terram. Id ut femea 
afpergi oportere in agro , non ut de pecore acerva- 
lim poni. Ego arbitror praeftare ex aviariis turdo- 
nim ac merularum , quod non folum ad agrum uti- 
le, fed etbm ad cibum ita bubus ac fuibus^ ut fiant 
piogues. Itaque qui aviaria conducunt, fi caveat 
dominus, fiercus lit in fundo maneat , minoris con* 
ducunt, quam ii , quibus id accedit. Ca(Tius fecun- 
dum columbinum fcribit efie hominis. Tertio ca- 
prinum , & o villum , & afininum. Mtnime bonun> 
equinum , fed in fegetes. in prata enim , vel opti- 
mum, ut ceterarum veterinarum, quae ordeo pa« 
icuDtur^quod multam facit herbam. Sterquilinium 
fecundum villamiacere oportet , ut quam paucifit* 
mis operis egeratur. In eo fi in medio robufta aliqua 
materia fit depada ^ negant ferpentem nafci» 

I 4 



1 



136 M. TERENTII VARROKlS 

XXXIX. Sationis^ autem gradus fecundus hanc 
habet naturam^ ad quod tempus cujufque ietntnis 
apta fit. ad ferendum. Nam refert in agro, ad quam 
partem coeli quifque locus ipedet, fie ad quod qiix*- 
que. tempus res facillime crefcat. Nonne videmus 
fiUa fiorere verno tempore , alia aeftivo : neque ea- 
dem audumnali , qu^ hiberno ? Itaque alia ferun*' 
tur, atque inferuntur, & metuntur ante^ aut poft, 
quam alia ; & cum pleraque vere melius ^ quam au- 
dumno inferantury circiter folftitium. inferi ficoSf 
nee non brumalibus diebus cerafos, Quare cum fe- 
'mina fere quatuor fint generum , * quas transferunr 
tur e terra in terram, viviradices; qus exarbori-* 
bus demta dimittitur in humum ; quae inferuntur ex 
arboribus in arbores; de fingulis rebus videndum^ 
quae quoque tempore locoque facias. 

XL. Primum femen , quod eft principium genenH 
di , id duplex : unum, quod latet noftrum fenfum ; 
alterum , quod apertuin. latet , fi funt femina in 
aere, ut ait phyficus Anaxagoras; & fi aqua , quae 
influit in agrum, inferre folet, ut fcribit Theophra- 
ftus. Ulud ) quod apparet ad agricolas , id videndum 
diligenter. quaedam enim ad genendum [propterea] 
ufque adeo.parva yUt fint pbfcura, ut cupreffi. non 
enim galbuli, qui nafcuntur^ id eft tanquam pits 
parvae corticiae id femen; fed in iis intus. Primi- 
genia femina dedit natura, reliqua invenit expe* 
rientia cotoni. Num prima , quae fine colono, priuf* 
quam fata, nata; fecunda, quae ex iis colleda , ne- 
que priufquam fata, nata. Prima femina videre 
oportet , ne vetuftate fint exfufia , aut nc fint ad* 



DE RE RUSTICA LIB f. 137 

miJTta f aut ne propter fimilitudinem fint adulte-^ 
rina. Semen vetus tantutn yalet in quibufdam rebus,' 
at naturam commutet. nam ex femine braflics ve«! 
tere fato, nafci ajunt rapa, & contra ex raporum 
brafficam. Secunda femina videre oportet, ne unde 
toUas, nimiiim cito, aut tarde tollas. * Tempus enim 
idoneum , quod fcribit Theophraftus , vere & au^ 
dumno, & caniculs exortu ; neque pmnibus locis 
ac generibus idem. In ficco & macro loco , & ar- 
gillofo , vemum tempus idoneum , quo minus habdt 
humoris. In terra bona ac pibgui, audumno, quod 
vere multus humor, quam fationem quidam mer 
tiuntur fere diebus xxx. Tertium genus feminis , 
quod ex arbore per furculos defertur in terram , fie 
in humum demittitur, ut in quibufdam tamen fit 
videodum, ut eo tempore fit deplantatum, quo 
opoTtet. id enim fit antequam gemmare aut florere 
quid incipit : & quae de arbore transferas , ut ea de^ 
plantes potius^ quam defringas : quod plantas folum 
fiabilius^quo latius, ut radices facilius mittat. ea 
celeriter , antequam fucus exarefcat , in terram de^ 
mitniQt. Demum in oleagineis feminibus [arbores] 
Tidendum , ut fit de tenero ramo ex utraque parte 
^quabiliter praecifum , quas alii clavolas , alii taleas 
appellant , ac faciunt circiter pedales. -Quartum ge^ 
nus feminis , quod tranfit ex arbore in aliam. Vi« 
dendum, qua ex arbore in quam transferatur^ & 
quo tempore, & quemadmodum obligetun non 
enim pirum recipit quercus; neque enim fi malus 
pirum. Hoc fequuntur multi, qui arufpices audiunt 
multumja quibus proditum ^ in fingulis arboribus- 



/ 



jj? M. TERENTII VARRONIS 

quot genera infita fint » uno iftu tot fulmina fieri 
illudf quod fulmen concepit. fi in pirum filvaticam 
xnfeveris pirum quamvis bonam ^ non fore tarn ju- 
cundum , quam fi in earn , que filveftris non (it. In 
quamcunque arborem inferas , ii eiufdem generis eft 
dumtaxati ut fit utraqtle malus, ita inferere oportet 
refer^ntem ad fruftum , meliori genere ut fit furcu- 
lus , quam eft , quo veniat , arbor. Eft altera fpecies 
ex arbore in arborem inferendi nuper animadverfa 
in arboribus propinquis. Ex arbore^ e qua quis 
Tult habere fijrculum, in eam^ quam inferere vult, 
ramulum traducit , & in ejus ramo praecifo » ac di- 
fiftb implicat eum locum , qui contingit, ex utraque 
parte , quod intro eft , falce extenuatur , ita ut ex 
una parte, quod coelum vifurum eft, corticem cum 
cortice ^xaequatum habeat. Ejus ramuli , quern in- 
fereret , cacumen ut dire&um fit ad coelum , curat 
Poftero anno cumcomprehendtt,undepropagatum 
eft, [ab altera arbore] praecidit. 

XLI. Quo tempore quaeque transferas, haec in 
primis videnda, quod quae prius verno tempore in- 
ferebantur, nunc etiam folftitiali , tit ficus, quod 
denfa materia non eft , & ideo fequitur caldorem. 
A quo fit , ut in locis frigidis ficeta fieri non pof- 
fint. Aqua recenti infito intmica. tenellum enim cito 
facit putre. Itaque quod inferitur caniculae figno , 
commodifiime exiftimatur inferi. quae autem natura 
minus funt mollia, vas aliquod fupra alligant, unde 
ilillet lente aqua , ne prius exarefcat fur^us , quam 
coalefcat. cujus furcuti corticem integrum fervan- 
dum, & eum fie exacuendum, ut non denudes me* 



DE RE RUSTICA LIB. I. 139 

dullam. ne extnnfecus iixibres noceant, aut nimius 
calor, argUla oblinendum, ac libro.ob1igandiim« 
Itaque vitem , tridiio antequam inferantydefecant, 
ut qui in ea nimius eft humor, diffluat ante, quam 
inferamr. at in qua inferunc, in ea pauIo infra , 
^uam infitum eft ^ incidunt : unde humor adventi- 
cius effluere poftit. contra in fico,& malo Punica» 
& fi qua etiam horum natura aridiora, continuo. 
In aliis translationibus videndum , ut quod transfe- 
ratio cacumen, habeat gemmam, ut in iicis. De his 
[primis] quatuor generibus feminum, qua^dam 
quod tardiora , furculis potius utendum , ut-in iSce- 
tis faciunt. Fici enim femen naturale intus in ea 
fico, qaam edimus. quae funt fniouta grana, e qui-^ 
bus parvis, quod enafci coliculi vix queunt. Omnia 
enim minuta & arida ad crefcendum tarda ; ea qus 
laxiora,& foecundiora; ut femina, quam mas. ex 
proponione in virgultis item, itaque ficus, malus 
Punica, & vitis*, propter femineam moUitiam ad 
crefcendum prona« contra palma , & cupreflus , & 
olea , in crefcendo tarda, in hoc enim humidiora , 
quam aridiora. quare ex terra potius in feminariis 
furculos de ficeto , quam grana de fico expedit ob- 
ruere : prxter fi aliter nequeas : ut ft quando quis 
trans mare femina mittere, aut inde petere vulr. 
turn enim refticulas per ficos , quas edimus , matu^^ 
ras perferunt, & eas, cum inaruerunt, complicant, 
ac quo volunt mittunt , ubi obruts in feminario 
pariant. Sic genera ficorum, Chiae, ac Chalcidics, 
& Lydis, & Africanas : item cetera tranfmarina in 
Italiam perlata. Simili de caufa oleae femen cum 6t 



I40 M. TERENTII VARRONIS 

nucleus, quod ex eo tardius enafcebatur colis; 
quam e taleis , ideo potius in feminariis taleas , quas 
dixi , feritnus. 

XLIL De Medica inprimis obferves , ne in ter- 
ram nimium aridam , aut variam , fed temperatam , 
femen demittas. in jilgerum unum , fi eft natura tem-! 
perata terra » fcribunt opus efle Medic« fefquiinor 
dium. id feritur ita , ut femen jadatur , quemadmo* 
dum fcilicet cum pabulum & frumentum feritun 

XLIII. Cytifum feritur in terra bene fubada tan- 
quam femen braffics : inde difFertur , & in fefqui- 
pedem ponitur. aut etiam de cytifo duriore virgu- 
Is deplantantur, & ita pangitur in ferendo. 

XLIV. Seruntur fabae modii i v in iugero , tritict 
V 9 ordei vi « farris X, fed nonnuUis locis paulo am- 
pliusy aut minuis. fi enim locus craflus, plus : fi ma- 
cer, minus, quare obfervabis, quantum in ea rer 
gione confuetudo erit ferendi: ut tantum facias , 
•quantum valet regio » ac genus terrae, ut er eodem 
femine aliubi, cum decimo redeat, aliubi cum quin- 
todecimOy ut in Hetruria, & locis aliquot in Italia, 
in Sybaritano dicunt etiam cum centefimo redire 
folitum. in Syria ad Garada, & in Africa ad Byza- 
cium item ex modio nafci centum. lUud quoque 
multuni intereft in rudi terra » an in ea feras, qus 
quotannis obfita fit , quae vocatur reftibilis : an in 
vervaSo, quae interdum requierit. Cui AGRius,bi 
Olynthia qtiotannls reftibiiia efie dicunt, fed ita ut 
tertio quoque anno uberiores ferant frudus. Lict* 
Kius, Agrum alternis annis relinqui oportet^aut 
paulo levioribus fationibus ferere, id eft, quae mi- 



DE ReIrUSTICA LIB. L ' 141 

Aus fugunt terrain. Dicetur, inquic Agrius , de ter-* 
tio gradu, De nutricationibus ^ atque alimoniis eo* 
rum. LiciNius , Quas nata funt^ inquit , in fundo 
alefcunttadultaconcipiunt^praegnantia cum funt, 
matura pariunt poma , aut fpicam : fie alia, iimile 
ci, a quo profedum , redit femen. Itaque fi florem , 
acerbum ve pirum , aliudve quid decerpferis , in eo- 
dem loco I eodem anno^ nihil renafcitur, quod prae- 
gnationis idem bis habere non potefi. ut enim mu«* 
litres habenc ad partum dies certos , fie arbores ac 
Irugcs. 

XLV. Primum plerumque e terra exit ordeum 
diebus vii , nee multo poft tritieum. legumina fere 
quatriduo , aut quinque diebus , praeterquam faba. 
ea enim ferius aliquanto prodit feges. Oftendit idem 
milium , & fefama , & cetera fimiliter acquis fere 
diebus, praeterquaqn fi quid regio, aut tempefias vi- 
til attulit, quo minus ita fiat. Quae in feminario 
nata, fi loca erunt frigidioray quas molli nanira 
funt , per brumalia tcmpora tegere oportet fronde , 
aut ftramentis : fi erunt imbres fecuti , videndum ^ 
necubiaqua confiftat. venenum enim gelum radici-- 
bus tenellis fub terra » & fupra virgultis, quae nee 
codem tempore sque crefcunt. nam radices audu^ 
mno, aut hieme magis fub terra, quam fupra ado* 
lefcunt, quod tedx terrae tepore propagantur, fu- 
pra terram aere frigidiore ringuntur. idque ita effe 
docent filveftria, ad quae fator non acceflit. nam 
prills radices, quam ea, quae ex iis folent nafci, 
crefcunt. neque radices longius procedunt, nifi quo 
tempore venit foL bis duplex caufa , quod & radi« 



141 M. TERENTIl VARRONIS 

» 

cum tnateriain aliam, quatn aliam longius projicit 
natura : & quod alia terra alia lacilius viam dat* . 

XL VI. Propter ejufmodi res admiranda difcri- 
iiiina funt naturalia , quod ex quibufdam foliis pro- 
pter eorum verfuram» quod (it anni tempus^dici 
poilit , ut olea , & populus alba , & fatix. Horum 
enim folia, cum converterunt fe , iplftitium dicitur 
fiufTe. nee minus admirandum ^ quod fit in floribus , 
quos vocant heliotropia , ab eo quod ad folis ortum 
mane fpedant , & ejus iter ita fequuntur ad occa- 
ium , lit ad eum Temper fpedent. 

XLVII. In feminario quae furculis confita, & 
eorum moUiora erunt natura cacumina , ut olea ac 
ficus, ea fumma integenda binis tabellis dextra & 
iiniftra deligatis, herbxque elidends, & dum tene- 
rs funt vellendae. prius enim aridx fads rixantur, 
ac celerius rumpuntur, quam fequuntur. Contra 
herba in pratis ad fpem foeniiicis nata, non modo 
non evellenda in nutricatu , fed etiam non calcanda. 
quo pecus a prato ablegandum,& omne jumentum, 
ac etiam homines, folum enioi hominis exitium 
herbs , & femits fundamentum. 

XLVin. In fegetibus autem fhimentum , quod 
culmus extulit. Spica ea , quae mutilata non eft , in 
ordeo & tritico tria habet continentia , granum , 
glumam , ariftam : & etiam primitus fpica cum ori- 
tur ^ yaginam. granum diflum, quod eft intimum 
folidum. gluma, qui eft folliculus ejus, arifta, qus 
ut acus tenuis longa eminet e gluma. proinde ut 
grani theca fit gluma, & apex arifta. Arifta & gra- 
num omnibus fere notum : gluma paucis. Itaque id 



DE RE RUSTICA LIB. L 145 

a^d Ennium folum fcriptum fcio efle m Euhemert 
libri^ veriis. videtur vocabulum etymon habere a' 
glubendo, quod eo foUiculo deglubitur granum. 
itaque eodem vocabulo appellant (ici ejus , quam 
edimus , folliculum. Arifla di6hi,quod arefcii prima* 
granum a gerendo. id enim feritur$ uti fpica gerat 
frumentum , non ut glumam aut ariftam gerat : uc 
vitis feritur , non ut pampinum ferat , fed uvam. 
Spica autem, quam ruftici, ut acceperunt antiqui* 
tus , vocant fpecam , a fpe videtur nominata. earn 
enim quod fperant fore , ferunr. Spica mutica dici« 
tur , qu9 non habet ariftam : eae enim quafi cornua 
funt fpicarum , quae primitus cum Oriunturi neque 
plane apparent , qua fub latent herba , ea vocatur 
vagina, uti qua latet conditum gladium. Illud au- 
tem fumma in fpica jam matura , quod eft minus 
quam granum , vocatur frit, quod in infima fpica , 
ad culmum ftramenti fummum , item minus quam 
granum eft , appellatur urruncum. 

XLIX. Cum conticuiftet , nee inierrogaretur de 
nutricatu , credens nihil defiderari , Dicam , inquit » 
de frudibus maturis capiendis. £t ille , primum de 
pratis fummiffis, herba cum crefcere defiit , & aeftu 
arefcit , fubfecari falcibus debet , & quoad perare« 
fcat,fiircillis verfari. cum peraruit, de his mani- 
pulos fieri, ac vehi ad villam. tum de pratis ftipu- 
lam rafiellis eradi , atque addere foeniiiciae cumu« 
lum. Quo fado (icilienda prata, id eft^ falcibus con* 
fedanda, quae foenifeces praeterierunt, ac quafi her* 
ba tuberofum reliquerunt campum. A qua fe^ione 
arbitror di^m ficilire pratum. 



^44 M- TERENTIl VARRONIS 

L. Meflis proprio nomine dicitur in jis, quae me^ 
timur, maxime in frumento, & ab eo efle vocabiilo 
declinata. Frumenti tria genera funt meflionis , 
unum , ut in Umbria , ubi falce fecun.dum terram 
fuccidunt ftramentum; & manipulum , ut quehique 
fubfecuerunt, ponunt in terra, ubi eos fecerunt mul- 
tosy iterum eos percenfent , ac de (ingulis fecant in- 
ter fpicas & ftramentum : fpicas cqnjiciunt in cor- 
bem, atque in aream mitttint. flramenta relinquunt 
in fegete , unde toUantur in acervum. Altero modo 
metunt, ut in Piceno » ubi ligneum )iabent incur- 
vum batillum ^ in quo fit extremo ferrula f^rrea. 
hsec cum comprehendit fafcem fpicarum , defecat , 
& flramenta ftantia in fegete relinquit^ut poftea 
fubfecentur. Tertio modo metitur» ut fub urbe Ro- 
ma, & locis plerifque , ut ftramentum medium fub- 
fecent^quod manu liniftra fummum prehendunt : a 
quo medio meflem didam puto. infra manum (Ira- 
mentum , quod terrs hasret , poftea fubfecatur. Con- 
tra , quod cum fpica ftramentum haeret , corbibus 
in aream defertur. ubi difcedit in aperto loco pa- 
lam : a quo poteft nominata efle palea. Alii ftramen- 
tum a fiando, ut ftamen, dictum putant. Alii ab fira* 
' tu, quod id fubfternatur pecori. Cum eft matura 
feges , metendum , cum in ea jugerum fere una ope- 
ra propemodum \n facili agro fatis efte dicatur : 
meftas fpicas corbibus in avam deferre debent. 

LI. Aream efle oportet in agro , fublimiori loco, 
quam perftare poflit ventus. banc efle modicam pro 
magnitudine fegetis , potiflimum rotundam , &c me- 
dlam paulo extumidam, (ut, ft pluerit^ non coniiftat 



DE RE RUSTICA LIB. I. 145 

aqua, & quain breviffimo itinere extra aream de- 
fluere poflit. omne porro breviflimum in rotundo 
e medio ad extremum.) folida terra pavitam , maxi« 
me fi eft argilla, ne xftu pxminofa in rimis ejus 
grana oblitefcant , & recipiant aquam , & oftia ape- 
riant muribus ac formicis. Itaque amurca folent 
perfundere. ea enim herbarum [ eft inimical] & for- 
micaruai,& talpanim venenum. Quidam aream ut 
habeant folidam , muniunt lapide, aut etiam faciunt 
pavimentum. nonnuUi etiam tegunt areas, ut ia 
. Bagiennis , quod ibi faepe id temporis anni oriuntur 
nimbi, ubi ea retefia , & loca calida , prope aream 
fiaciundum umbracula, quo fuccedant homines in 
aeifa] tempore meridiano. 

Ln. Quae feges grandiftima atque optima fuerit^ 
ieorfum in aream fecerni oportet fpicas , ut femea 
optimum habeat. £ fpicis in aream excuti grana. 
quod fit apud alios jumentis jundis, ac tribulo. id 
fite tabula lapidibus, aut ferro afperata, quo im« 
pofito auriga, aut pondere grandi trahitur jumentis 
junfiis, ut difcutiat e fpica grana : aut ex aftibus 
dentatis cum orbiculis, quod vocant ploftellum 
panicum. In eo quis fedeat, atque agitet, quae tfa- 
hant, jumenta , ut in Hifpania citeriore , & aliis lo- 
cis &ciunt. Apud alios exteritur grege jumentorum 
inado, & ibi agitato perticis , quod ungulis e fpica 
cxteruntur grana. iis tritis , oportet e terra fubja£tari 
vallis I aut ventilabris , cum ventus fpirat lenis : ita 
fit , utt quod leviflimum eft in eo , atque appellatur 
acus, evannatur foras extra aream , ac frumentum^ 
quod eft ponderofum , purum veniat ad corbem. 

Scriptt. R. R% yoU A K 



$46 M. TERENTII VARRONIS 

LIIL Mefle fada , fpicUegium venire oportet, aut 
liomi legere ftijpulam : aut fi funt fpicae rarae , & 
opers cars, compafci. Summa enim fpeQanda, ne 
in ea re fumtus fruAum fuperet. 

LIV.In vinetis uva cum erit matura, vindemiam 
ita fieri oportet , ut yideas , a quo genere u varum , 
& a quo loco vineti incipias legere. nam & prs- 
cox , & mifcella , quam vocant nigram , muho ante 
coquitur; quo prior legenda : & quae pars arbufti ac 
vineae magis aprica , prius debet defcendere de vite. 
In vindemiam diligentius uva npn folum legitur ad 
l)ibendum , fed eligitur ad edendum. Itaque ledi,^s 
defertur in forum vinarium , unde in dolium inane 
veniat : eleda in fecretam corbulam, unde in ollu- 
las addatur, & in dolia plena vinaceorum contru- 
datur. alia , quae in pifcinam in amphoram picatam 
defcendat. alia, quae in aream, ut in'carnarium 
afcendat. Quae calcatae uvae erunt, earum fcopi cum 
folliculis fubjiciendi fub prelum , ut^ fiquid reliqui 
habeant mufti , exprimatur in eundem lacum. Cum 
defiit fub prelo fluere, quidam circumcidunt extre- 
ma , & rurfus premunt : & rurfus cum expreflum ^ 
circumcifitum appellant , ac feorfum , quod expref- 
fum eft, fervant,quod refipit ferrum. exprefli aci- 
norum folllculi in dolia conjiciuntur, eoque aqua 
additur : ea vocatur lora , quod lota acina ^ ac pro 
vino operariis datur hieme. 

LV. De oliveto. oleam quam manu tangere pof- 
fis e terra, ac fcalis, legere oportet potius quam 
quatere, quod ea, quae vapulavit , macefcit, nee dac 
lantum olei. quae manu ftrida^ melior ea, qu<e di- 



DE RE RUSTICA LIB. I. 147 

gitis nuclis legitur, quam ilia quae cum digitalibus. 
durities enim eorum non folum ftringit bacam , fed 
etiam ramos glubit , ac relinquit ad gelicidium re« 
tedos. Qui manu tangi non poterunt, ita quati de- 
bent, ut arundine potius, quam pertica ferxantur. 
gravicr enim^-plaga medicum quaerit Qui quatiet^ 
ne adverfam caedat, faepe enim ita percufla olea fe« 
cum defert de ramulo plantam. quo faGto , fruftum 
amittunt pofteri anni. ut haec non minima caufa ^ 
quod oliveta dicant alternis annis non ferre frudus^ 
aut non aeque magnos. Olea ut uva per idem bi-^ 
▼ium redic in yillam , alia ad cibum eligitur , alia ut- 
eliquefcaty ac non folum corpus intus unguat, fed 
etiam extrinfecus ; itaque dominuiii & balneas ^ & 
gymnafium fequitur. Haec, de qua fit olieum, con- 
geri folet acervatim per dies iingulos in tabulata, uti 
ibi mediocriter fracefcat^ ac primus quifque acer- 
vus demittatur per ferias , ac v^fa olearia ad trape- 
Uj in quae earn terent moiae oleariae dura & afpero 
lapide. Olea le£ta (i- nimium diu fuit in acervis, 
caldore fracefcit, & oleum foetidum fit. Itaque fi. 
nequeas mature conficere , in acervis jafiando ven- 
tilare oportet. Ex olea frudus duplex : oleum, quod 
omnibus notum ^ & amurca , cujus utilitatem quod 
ignorant plerique, licet videre e torculis oleariis 
fluere in agros , ac non folum denigrare terram , fed 
multitudine facere fierilem : cum is humor modi- 
cus , cum ad multas res , turn ad agriculturam perti- 
neat vehementer^ quod circum arborum radices 
infundi folet ^ maxime ad oleam > &c ubicunque in 
agro herba nocet. 

K 1 



148 M. TERENTII VARRONIS 

LVL Agrius , Jamdudum^ inquit, in villa fedens 
ex(pt6to cum clavi te, Stolo, dum fruftus in vil- 
lam referas. Illei £m quin adfum. venio , inquit , ad 
limen, fores aperi. Primum foenificis conduntur 
melius fub teSto , quam in acervis , quod ita iit ju*- 
cundius pabulum, ex eo intelligitur, quod pecus 
, utroque pofito libentius eft. 

LVII. At triticum condi oportfet in granaria fub* 

limia, qux perflentur vento ab ezortu, ac feptetn- 

trionum regione^ ad quae nulla aura humida ex pro« 

pinquis locis adfpiret. parietes & folum opere te- 

dorio marmorato loricandi: fi minus ^ ex argilla 

mixto acere e frumento , & amurca » quod murem 

& vermem non patitur eflfe, & grana facit folidiora, 

ac firmiora. quidam ipfum triticum confpergunt^ 

cum addant in circiter mille modium quadrantal 

amurcae. Item alius aliud adfriat , aut afpergit , ut 

Chalcidicam aut Caricam cretam, aut abfinthiuni* 

item hujus generis alia. Quidam granaria habent fub 

terris , fpeltincas , quas vocant ^nfi^vf , ut in Cappa* 

docia, ac Thracia. alii, ut in Hifpania citeriore , pu* 

teos, ut in agro Carthaginienfi, & Ofcenfi. Horum 

iblum paleis fubfternunt : & curant , ne humor, aut 

aer tangere poflit, nifi cum promitur ad ufum. quo 

enim fpiritus non pervenit , ibi non oritur curculio. 

Sic conditum triticum manet vel annos quinqua- 

ginta : milium vero plus annos centum. Supr^ ter« 

ram granaria in agro quidam fublimia faciunt, ut in 

Hifpania citeriore , & in Apulia. Quidam quae non 

folum a lateribus per feneftras, fed etiam fubtus a 

folo ventus regelare poflit. 



DE RE RUSTICA LIB. I. 149 

LVin. Faba , legumina in olearlis vaiis oblita ci- 
nere perdiu incolulnia fervantur. Cato ait, uvam 
Aminneacn minufculam ^ & majorem, & Apiciam 
in oUis commodifliiiie condi. eadem in fapa, & 
mufto re&e. quas fuf(>endas opportunlflimas efle 
duracinas , & Aminneas , & Scantianas. 

LIX. De pomis: conditiva mala ftruthea, coto- 
nea, Scanriana, Quiriniana , orbiculata\ & quae 
antea muftea vocabant^ nlinc melimela appellant j 
faaec omnia in loco arido , & frigido fupra paleas 
pofita fervari rede putant. Et ideo oporothecas qui 
faciunt, ad aquilonem ut feneftras habeant, atque 
ut eae perflentur, curant. neque tamen fine foricu- 
l]s:neL,cum humorem amif^rint pertinaci vento, 
vieta fiant. Ideoque in iis, camaras marmorato^fie 
parietes , pavimentaque [laudabiliter] faciunt^ quo 
frigidius fit : in quo etiam quidam triclinium fter- 
nere iblent coen^ndi caufa. Etenim in quibus luzii- 
ria conceflerit, ut in pinacothece faciant, quod 
fpedaculum datur ab arte, cur non quod natura 
datum utantur in venuflate difpofita pomorum ? 
praefertim quidem , cum id Hon (it faciendum , quod 
quidam fecerunt , ut Romae coemta poiha rus intu- 
lerint in oporothecen inftruendaih convivii caufa. 
In oporothece mala manere putant fatis commode : 
alii in tabulis, ut in opere marmorato, alii fub- 
flrata palea , vel etiam floccis : mala Punica demif- 
ds his furculis in dolio arenas : mala cotonea , ftru*> 
thea in peniilibus jundis : contra in fapa condita 
manere pira Aniciana , & fementiva. forba quidam 
difleda , & in fole macerata ^ ut pira ; & forba per 



» * 



150 M. TERENTII VARRONIS 

fe ubicunque fint pofita in arido facile durare. Ser« 
vare rapa confeda in finape , nijices juglandes in 
arena y Punica mala & in' arena j^m decerpta ^ ac 
matura, ut dixi, & etiam immatura cum hsrent in 
ilia virga , fi demiferis in oUam fine fundg , ^m« 
que & conjeceris in terram , & obteris circum ra« 
mum 9 fi extrinfecus fpiritus alSet, ea non modo 
integra eximi, fed etiam majora^quam in arbore 
,unquam pependerint. 

LX. De olivitate : oleas efui optime condi fcri- 
bit Cato, orchites, & paufeas aridas , vel virides 
in muria, vel lentifco contufas. Orchites nigras^ 
fale fi fint confricats dies quinque, & tum fale 
excuflb, biduum fi iii fole pofitap fuerint, inanere 
idoneas folere : eafdem fine fale in defrutum con- 
dire'. 

LXI. Rede amurcam periti agricolae tarn in do» 
liis condunty quam oleum, aut vinum. Ejus condi- 
tio, cum exprefia efflux it , quod ftatim de ea deco- 
quuntur duae partes^ & refrigeratum conditur in 
vafa. Sunt item aliae conditiones, uteai in qua ad« 
|icitur muftum. 

LXIL Quod nemo fru3us condit, nifi ut pro* 
mat , de eo quoque vel fexto gradu animad vertenda 
pauca. Tromunt condi ta aut propterea , quod fint 
tuenda, aut quod utenda, aut quod vendenda. £a 
quae difiimilia funt inter fe, aliud alio tempore tuen- 
dum, & utendum: 

LXIIL Tuendi caufa promendum id frumentum i 
quod curculiones exefle iocipiunt. id enim cum 
promtum eft, in fole ponere oportet aquae catinos. 



DE RE RUSTICA LIR L i^t 

qnod eo convenmr^t, ut ipfi fe. necent, eurculio- 
nes. Sub terra qui habent frumentum in iis , quos 
vocant mpour , quod cum periculo intiroitur recenti 
apertiQne^ ita ut quibufdam fit interclufa anima^ 
^iquaato pod promere, quam aperueriSi oportet^ 
Far, kfuod in fpici$ condideris per meflem , & ad 
ufus cibatus expedite . velis , promendum hieme, 
ut in piftrino pifetur , ac torreatur, 

LXIV» Atnurca cum ex olea expreila, qui eft 
l&umor aquatilis ^ ac retrimentum conditum in vas 
fidile, id quidam fie folent tueri diebus xv^ eo^ 
quod eft levifilmum ac fiimmum ^ defiatum ut tra- 
jlciantin alia vafa, & hoc idem intervallis, duode«' 
cies fex menfibus proximis ^ item faciant. Cum id 
noviflimey potiffimum trajiciant, cum (enefcit lu- 
na. tunc decoquunt in ahenis levi igni duas partes 
quoad regerunt ^ turn denique ad ufiim rede pro- 
tnitur. 

LXV. Quod muffum conditur in dolium^ nt 
habeamus vinum, non promendum dum fervet^ 
neque etiam cum procefilt ita , ut fit vtnum fadum* 
Si vetus bibere velis. quod non fit ante ^ quam ac« 
cefferit annus » tum ^ cum fiierit anniculum , proditJ 
Si veto eft ex eo genere uvae , qurd mature coa- 
cefcat , ante vindemiam confiimi , aut venire opor* 
tet. Genera funt vini , in quo Falerna , quae quanta 
plures annos condita habuerunt , tanto ^ cum prom« 
ta^funt fi>uduofiora. 

LXVI. Oleas albas , quas condideris novas , fi 
celeriter promas ^ nifi condideris , propter amari- 
tudinem illas refpuit palatum* Item nigras , oi$ 

K4 



lyi M. TtRENTII VARRONIS 

prius eas fale maceraris, lit libenter in os red* 
piantur. 

LXVII. Nucem juglandem, & palmulam, & 
ficum Sabinam quanto citius promas, jucundiore 
utare ^ quod vetuftate ficus fit pallidior ^ palmula 
cariofior , nux aridior. ^ 

LXVIII. Penfilia , ut nvx , tnala , 8c forba , ipfa 
ofieadiint , quarido ad ufum oporteat promi : quod 
colore mutato & contradu acinorum , fi non dem- 
feris ad edendum ^ ad abjiciendum detcenfurum fe 
minitantur. Sorbum maturum mite conditum citius 
promi oportet : acerbum.enim fufpenfum lentius 
eft. quod prius dorni maturitatem aflequi vult, 
quam nequit in arbore^ quam mitefcat. 

LXIX. Mefliim far promendum hieme in piftri- 
no ad torrendum , quod ad cibatum expeditum efle 
velis. Quod ad fationem, turn promendum , cum 
fegetes maturs funt ad accipiendum. Item qu« per* 
finent ad facionem , fuo quoque tempore promen* 
da. Quae vendenda , yidendum , quae quoque tem- 
pore oporteat promi. alia enim , quas manere noa 
poflunty antequam fe commutent, ut celeriter pro- 
- mas, ac vendas : alia, quae fervari poflunt, ut turn 
vendas, cum caritas eft. faepe enim diutius fervata 
non modo ufuram adjiciunt ; fed etiam frudum du« 
plicant, fi tempore promas. Cum haec diceret Sto* 
LO, yenit libertus aeditumi ad nos fiens, & rogat^ 
ut ignofcamus quod fimus retenti , & ut ei in fu- 
nds poftridie prodeamus. Omnes confurgimus, ac 
fimul exclamamus, Quid? in funus? quod funus^ 
quid eft faiSlum? Ule flens narrate ab nefcio quo 



DE RE RUSTICA LIB. I. 15J 

percuflum cultelI6 concidifle , quem qui eiTe t,anitn<-* 
advertere in turba non potuifTe » fed tantutntnoda 
exaudifle vocem , perperam feciiTe. Ipfe , cum paM 
ironum domum fuftulifTet, & pueros dimififlet, ut 
medicum requirerent , ac mature adducerent ; quod 
potius illud adminiftraflet , quam ad nos veaiflet^ 
aequum effe iibi igtiofci. N^c fi eum lervare non 
potuiflety quin non multo poft animam eiSaret^ 
tamen putare fe feciffe rede. Non molefte ferentes 
defcendtmus de aede , & de cafu humano magis que* 
rentes, quam admirantes id Roms fadum, difce- 
dimus omnes. 



t^ 



»54 



: M. TERENTII VARRONIS 

RERUM RUSTICARUM 

DE RE PECUARIA 



LIBER S E C U N D U S. 



V iRi magni noftri majores non fine caufa prspcH 
nebant rufticos Romanos urbanis. ut ruri enim, 
qui in villa vivunt ignavioreSy-quam qui in agro 
verfantur in aliquo opere faciundo : fie qui in op* 
pido federent , quam qui rura colerent , defidiofio- 
res putabant. Itaque annum ita diviferunt, ut nonis 
modo diebus urbanas res ufurparent , reliquis vil 
ut uira colerent. Quod dum fervaverunt infiitu- 
turn 9 utrumque funt confecuti, ut & cultura agros 
fbecundifiimos haberent , & ipfi valetudine firmio« 
res efient: ac ne Graecorum urbana. defideraretit 
gymnafia , qus nunc vix latis fingula funt : nee pu* 
tant , fe habere villam , fi non multis vocabulis reti- 
neant Graecis , cum vocent particulatim loca , ^-po- 

'sreptffTepiSvA , o7<»po3if;ci»r. Igitur quod nunc intra mu- 
rum fere patres familiae correpferunt relidis falce & 
aratro, & manus movere maluerunt intheatro ac 
circo I quam in fegetibus ac vinetis ^ frumentum lo« 



M. T. VARR. DE RE RUST. LIB.H. 155 

camus, qui nobis advehat,.qui faturiiiamus ex Afrn 
ca , & Sardinia : & navibus vindemiam condimus 
ex infula Coa & Chia. Itaque in quaterra culturaoi 
agri docuerunt paftores progeniem Aiai^ » qui conr 
diderunt urbem , ibi contra progenies eonim, pro<«: 
pter avaritiam , contra leges , ex fegetib.us fecit pra« 
ta , ignorantes non idem efle agriculturam , & paW 
itionem. alius enim opilio , 8c arator : nee G pofljt 
in agro pafci , armentarius non aliud ac bubulcus;; 
Armentum enim id , quod in agro natum non creat p 
fed tollit dentibus. contra , bos domitus caufa fit , 
utcommodius nafcatur frumentum in fegete, & pa*J 
bulum in novali. Alia , inquam , ratio ac fcientia 
colooi, alia paftoris. coloni , ut ea^ qus in agricul- 
tura nafcantur e terra y fruflum faciant. contra pa- 
ftoris , ut ea 9 qux nata ex pecore. quaruoi quo- 
niam focietas inter fe magna , propterea quod paH 
bulum in fundo compafcere » quam vendere ple« 
nimque magis expedit domino fundi ; & fiercpratio 
ad frudus terreftres aptiflima » & maxime ad id pe^ 
cus appofitum : qui habet praedium » habere utram- 
que debet difciplinam , & agriculturae , & pecoris 
pafcendi , & etiam villaticas paftionis. Ex ea enim 
quoque frudus toUi pofTunt non mediocres y ex or- 
nithonibus , ac leporariis , & pifcinis. E queis quo-; 
niam de agricultura librum Fundanis uxori pro- 
pter ejus fundum feci : tibi , Niger Turrani nofter , 
qui vehementer deleftaris pecore , propterea quod 
te emturientem in campos Macros ad mercatum ad- 
ducunt crebro pedes , quo facilius fumtibus multa 
pofcentibus miniftres , quod eo facilius faciam 9 



•xkS M. TERENTII VARRONISv 

quod & ipfe pecuarias habui grandes , iii Apulia 
oviarias , & in Reatino equarias : [ Qua ] de re pe* 
cuaria breriter ac fummatim percurram , & fermo- 
nibus noftris collatis cum lis , qui pecuarias habue* 
runt in Epeiro magpas , turn ,cuni piratico bello in- 
ter Delum & Siciliam Grscis claiHbus praeeflem , 
incipiam hinc. 

I. Cum Menates difcefliflet , Cossimus mihi » 
Nos te non dimittemus , inquit , antequam tria ilia 
explicaris, qua^ coeperas nuperdicere, cum fumiis 
interpellati. Quae tria , inquit Murrius? An eat 
quae mihi heri dixifti de paftoricia re ? Ifta , inquk 
ilk , quae coeperat hie daiTerere , quae eiTet origo » 
quae dignitas , quae ars ; cum Petam fefTum vifere 
Venifiemus , ni medici adventus nos interrupiflet. 
Ego rero, inquam , dicam dumtaxat, quod eft 1^70- 
ftK>iv, de duabus rebus primis, quae accepi, de ori- 
gine & dignitate. de tertia parte , ubi eft de arte ^ 
Scrofa fufcipiet : ut femigraecis paftoribus dicam 
Graece ^ ' "ic/ri^ (jlov ^ohKlv ifj^shtav. Nam is ma* 

gifter C. Lucilii Hipri generi tui , cujus nobiles pe* 
cuariae in Brutiis habentur. Sed baec ita a nobis ac- 
cipietis , inquit Scrofa, ut vos , quis eftis Epiro* 
tici , pecuarii athletae y remuneremini nos , ac quae 
fcitis , proferatis in medium. Nemo enim omnia 
poteft fcire. Cum accepiflem conditionem , ut meae 
partes efient primae , ( non quo non ego pecuarias 
in Italia habeam , fed non omnes, qui habent citha-* 
ram, funt citharoedi.) Igitur, inquam ^ & homines 
& pecua cum Temper fuifle fit necefte natura , ( five 
enim aliquod fiiit prihcipium generandi animalium ^ 



^E RE RUSTICA LIB. U. 157 

ut putavit Thales Milefius, & Zeno Cittieus : live 
contra principium horum exfiitit nullum , ut cre- 
didit Pythagoras Samius, & Ariiloteles Stagerites) 
neceffe eft humans vitae a fumma mc moria grada- 
tiffl defcendifle ad banc aetatem 9 ut fcribit Dicsar« 
chus : & fummum gradum foifle naturalem , cum 
viverent homines ex iis rebus 9 quae inviolata ultro 
ferret terra : ex hac vita in fecundam defcendifle pa- 
ftoriciam , e feris atque agreftibus , ut ex arboribus 
ac virgultis decerpefido glandem , ^rbutum , mora ^ 
pomaque colligereot ad ufum ; fie ex animalibus , 
cum propter eandem utilhatero , quae poflent ^ fil- 
veftna deprehenderent 9 9c c^ncludefent , & man- 
fuefcerent. In queis primum non line caufa putant 
oves affumtas^ & propter utilitatem, & propter pla- 
ciditatem. maxime enim hae natura quietae , & aptif* 
iiniae ad vitam hominum, ad cibum enim lade £c 
cafeum adhibitum , ad corpus veftitum & pelles 
attulerunt. Tertio denique gradu a vita paftorali ad 
agriculturani defcenderunt. in qua ex duobus gra- 
dibus fuperioribus retinuerunt multa. & quo de- 
fcenderanty ibi proceflerunt longe, dum ad nos per- 
veniret Etiam nunc in locis multis genera pecudum 
ieranmi funt aliquot , ut in Phrygia ex ovibus, ubi 
greges videntur complures ; ut in Samothrace ca« 
pranun , quas, Latine rotas appellant, funt enim in 
Italia, circum Fifcellum & Tetricam montes, mul- 
t2. De fuibus nemini ignotum , nifi qui apros non 
putat fues Tocari. Boves perferi etiam nunc funt 
multi in Dardania , & Medi^ , & Thracia. Afini feri 
in Phrygia ^ & Ly caonia. Equi feri in Hifpaniae ci? 



[158 M. TERExNTri VARRONIS 

tenons regionibus aliquot. Origo , quam dixi : di« 
gnitas, quam dicam. De antiquis illuftriffimus quif- 
que paftor erat , ut oftendit Grxca & Latinft lin- 
gua, & veteres poetx, qui alios vocant croAv^ppdcr, 
alios flroxw/txwAovf, alios ^ohvfiovretf ^ qui ipfas pecu- 
des propter caritatem aureas habuiffe pelles tradi- 
derunt , ut Argis Atreus , quam fibi Thyeftem fub- 
duxe queritur : ut in Colchide iEeta , ad cu jus arie* 
tis pellem profefti regio genere dicuntur Argonau- 
tae : ut in Libya ad Hefperidas , unde aurea mala , 
id eft , fecundum antiquam confuetudinem , capras 
& oves, [quas] Hercules ex Africa in Gracciam 
exportavit. Ea enim fua voce Graeci appellarunt 
(jlUka. Nee multo fecus noftri ab eadem voce , fed 
ab alia litera. vox earum non me , fed bee fonare 
•videtur. oves beelare vocem efferentes : a quo bc- 
lare dicunt , extrita litera , ut in multis. Quod fi 
apud antiquos non magnse dignitatis pecus eftet 9 in 
coelo defcribendo afirologi non appellalTent eorum 
vocabulis figna , quae non modo non dubitarunt 
ponere , fed etiam ab his principibus xii {igna multt 
jiumerant : ut ab ariete & tauro , cum ea przpo- 
nerent Apollini & Herculi. ii ehim Dii ea fequun« 
tur , fed appellantur Gemini. Nee fatis putarunt de 
XII iignis fextam partem obtinere pecudum nomi* 
na^mfi adjecident y ut qijiartam tenerent , capricor* 
num. Praeterea a pecuariis addiderunt capram , hs'- 
doSyCanes. An. non etiam item in mari terraque 
ab his regionum notae? [a pecore] in mari , quod 
nominaverunt a capris iEgeum pelagus : ad Syrians 
montem Taurum : in Sabinis Canterium montem: 



DE RE RUSTICA LIB. II. , 159 

6#fphoruin unum Thracium , alterum Cimmerium. 
Nonne in terns multa , ut oppidum in Graecia iV- 
mov Afiypf } Denique Italia a vitulis ^ ut fcribit Pifcx 
Romanorum vero populum a paftoribus efle ortum, 
(|H]S non dicit ? quis Fauftuliim nefcit paftorem 
fiiifTe nutricium , qui Romulum & Remum educa* 
vit ? non ipfos quoque fuiffe paftqres • obtinebit , 
quod parilibus potiflimum condidere urbem ? non 
idem , quod multa etiam nunc ex vetere inftituto 
bubus& ovibus dicitur? & quod aes antiquiiSmum^ 
quo'd eft flatum , pecore eft notatum ? Et quod urbs 
cum condita eft, tauro, & vacca, qui eflent muri 
& potts definitum ? Et quod populus Rom. cum 
luflmur , fuoviraurilibus circumaguntur verres , 
aries, taurus ? Et quod nomina multa babemus ab 
utroquc pecore : a majore , & a minore ? A mino- 
WfPorcius, OviniuSy Capriliusrfic a majore Equi- 
tius , Taurus eognomina aftignificari , quod dicun- 
*ur ut Annii Caprae , Statilii Tauri , Pomponii Vi- 
tnli: fie a pecudibus alii multi. Reliquum eft de 
ftientia paftorali , de qua eft dicendum. quod , 
Scrofa nofter , cui haec aetas defert rerum ruftica- 
nim omnium palmam , quo melius potes, dice. Cum 
convertiffent in eum ora omnes ; Scrofa , Igitur , 
inquit , eft fcientia pecoris parandi, ac pafcendi, ut 
frudus quam poftint ma^ximi capiantur ex ea, a 
quibus ipfa petunia nominata eft. nam omnis pe* 
cuniae pecus fundamentum. Ea partes habet novem 
difcretas, terternas: ut fit una de minoribus pe- 
cudibus: cujus genera tria, ovis, capra, fus. altera 
<k pecore majore , in quo funt item ad tres fpecies 



x6o M. TERENTII VARRONIS 

natura difcreti , boves , afini ^ equi. tertia pars eft 
in pecuaria , quae non paratur , ut ex its capiatur 
frudhis , fed propter earn , aut ex ea fint ^ muU, ca- 
nes, paftores. Harum unaquxque in fe generates 
partes habet novenas , quarum in pecore parando 
neceflTarias quatuor ; alters in pafcendo totidem ; 
prsterea communis una. Ita fiunt omnes partes mi- 
nimum odoginta &c una ^ & quidem neceflariae , 
jiec parvs. Primum ut bonum pares pecus , unum 
icire oportet , qua state quamque pecudem para- 
re , habereque expediat. Itaque in bubulo pecore 
minoris emitis anniculam & fupra decern annorum, 
quod a bima , aut trima frudum ferre incipit , ne- 
que longius poft decimum annum procedit. Nam 
prima stas omnis pecoris, & extrema, fterilis. E 
quatuor altera pars e(F cognitio forms uniufcu|uf- 
que pecudis , qualis fit. M agni enim intereft , cu- 
fufmodi qusque fit , ad frudum. Ita potlus bo vem 
emunt cornibus nigrantibus , quam albis : capram 
amplam , quam parvam : fues procero corpore , ca- 
pitibus ut fint parvis, Tertia pars eft, quo fint fe- 
minio qusrendum. Hoc nomine enim afini Area* 
dici in Grscia nobilitati , in Italia Reatini , ufque 
eoy ut mea memoria afinus venierit fextertiis miUi* 
bus LX , & uns quadrigs Roms conftiterint qua- 
dringentis millibus. Quarta pars eft [de jure in pa- 
rando : ] quemadmodum quamque pecudem emi^ 
oporteat civili jure. Quod enim alterius fiiit , id ut 
fiat meum, necefle eft aliquid intercedere. Neque in 
omnibus fatis eft ftipulatio , aut folutio nuroorum 
ad mutationem domini. In emtione alias ftipulan- 



t 



DE RE RUSTICA LIB. U. i6i 

dum fiatim , efle e valetudtnario , alias e fane peco« 
re, aliasie neutro. Alters partes quatuor funt^ cum 
jamemeris, obfervanda, de pafiione, de foetura , 
de nutricatUy de ianitate. Pafcendi primus locus qui 
efty ejus ratio triplex. In qua regione quamque 
potiffimum pafcas , & quando , & queis? ut capras 
in montofis potius locis & fruticibus , quam in her«> 
bidis campjs ; equas contra, neque eadem loca , aefti«* 
Ta & hiberna , idonea omnibus ad pafcendum Jta* 
que greges ovium longe abiguntur ex Apulia in 
Samnium xfli vatum , atque ad publicanum profiten- 
tur y ne » ii infcriptum pecus paverint, lege cenfo- 
m committant. Muli e Rofea campeftri aeftate exi- 
guntur in Gurgures altos montes. Qui potiffimum 
quaeque pecudum pafcatur , habenda ratio, nee fb- 
lum , quod foeno fit fatura equa , aut bos , cum fue^ 
hoc vitent, & quaerant glandem : fed quod ordeuni 
& faixi internum fit quibufdam objiciendum , & 
dandum bubus lupinum , & ladariis Medica , & 
cytifiim. praeterea quod ante admiffuram diebus 
XXX arietibus ac lauris datur plus cibi , ut vires ha- 
beant: feminis bubus demitur, quod macefcentes 
melius concipere dicuntur. Secunda pars eft de foe- 
tura. Nunc appello foeturam a conceptu ad partum: 
hi enim praegnationis primi & extremi fines. quar6 
primum videndum de admiffione, quo quaeque tern* 
pore , ut ineant , facere oporteat. nam , ut fiiinii 
pecori a favonio ad aequino£^ium vernum putant 
aptum , fie ovillo ab arduri occafu , ufque ad aqiri* 
la occafum. Praeterea habenda ratio , quanto ante- 
quam incipiat admiflura fieri , mares a feminis fe* 
Scripn. R. -R. ^o/, /• k 



t6\ M. TERENTII VARRONIS 

cretos habeant : quod fere in omnibus binis menfi* 
bus ante feciunt & armentarii , & oplliones. Al- 
tera pai-s eft in foetura , quae fint obfervanda , quod 
alia alio tempore parere iblet. equa enim ven- 
trem fert xii menfes , yacca decern , ovis & ca- 
pra quinos , fus quatuor. In foetura res incredibilis 
eft in Hifpanfe, fed eft vera , quod in Lufitania ad 
oceanum in ea regione , ubi eft oppidum Olyfip- 
po, monte Tagro, quadam e vento concipiunt cer- 
to tempore equae, ut hie gallina quoque folent, 
quarum ova v-srwr^^Mi* appellant. Sed ex his equis 
qui nati pulli , non plus triennium vivunt. Qua 
nata funt matura , & chorda, ut pure & molUier 
fteht , videndum , & ne obtcrantun Dicuntur agni 
chordi , qui poft tempus nafcuntur, ac remanferunt 
in volvis intimis. vocant x¥^^ » ^ ^^^ chord; ap- 
pellati. Tertia res eft , de nutricatu quid obfervari 
cporteat , in quo, quot diebus matris (ugant mam- 
mam, & id quo tempore , & ubi : & ft parum ha- 
bet la&is mater , ut fubjiciat fub alterius mammam, 
qui appellantur fubrumi 9 id eft fub mamma, anti- 
quo e«iim vocabulo mamma rumis, ut opinor. Fere 
ad quatuor menfes a mamma non dijunguntur agni, 
' hoedi tres , porci duo, e queis , quoniam puri funt 
ad facrificium, ut immolentur, olim appellati fa- 
cres , quos appellat Plautus, cum ait , Quanti funt 
porci facres? fie boves altiles, ad facrificia publica 
iaginati , dicuntur opimi. Qarta pars eft de fanita- 
te : res multiplex , ac neceffaria ; quod morbofum 
pecus , & vitiofum , & quando non valet , faepe 
magna gregem afficit calamiute. Cujus fcientia ge- 



DE RE RUSTICA LIB. II, i6| 

nera duo : unuai ut in honfinem , ad quern adHiben* 
di medici ; alteram , quo ipfe etiam paftor diligens 
mederi poffir. £ju; partc^s funt tres. nam animad*- 
Yertenduniy quae cuju/qae morbi fint caufas, quae« 
que figna earum caufarum fint , & quae^ quemque 
morbum ratio curandi fequi debeat Fere morbo«* 
rum caufae erunt, quod laborant propter aeftus, aut 
propter frigora , nee non etiam propter nimium la« 
borem, aut contra, propter nullam exercttationem^ 
aut fi , cum exetcueris , ftatim fine intervallo cibum 
aut potionem dederis. Signa autem funt , ut eorum ^ 
qui fi?e ex aeftu , five e labore febrem habent , ada-r 
pertum os , humido fpiritu crebro ^ & corpore ca« 
lido. Curatio autem , cum hie eft morbus » haec. 
perfunditur aqua , &c perunguitur oleo & vino te«f 
pefafio, & it^m cibo fuftinetur , & iojicitur aliquid^ 
ne frigus caedat 9 fitienti aqua tepida datur. Si hoc 
genus rebus non proficitur , dimittitur fanguis, ma« 
xime e -capite. Item ad alios morbos dliae caufae ^ 
etiam alia figna in omni pecore , quae fcripta ha- 
bere oportet magiftrum pecoris. Relinquitur no« 
num, quod dixi , de numero , utriufque partis com« 
mune. Nam & qui parat pecus , necefie eft conftiH 
tuat numerum , quot greges , & quanto fit paftu- 
rus , ne aut faltus defint , aut fuperfint , & ideo fru^ 
dus difpereant. Praeterea fcire oportet, in grege quot 
feminas babeatiquae parere pofTunt , quot arietes , 
quot utriufque generis foboles , quot rejiculae fint 
alienandae* In alimoniis^^ fi fimt plures nati , ut qui- 
dam faciunt , fequendum , ut quofdam fubducas. 
quae res facere iblet, ut reliqui melius crefcant. Vi- 

L 1 



M 



Ii64 M. TERENTII VARRONIS 

de , inquit Atticus , ne te fallat , & noyens iftae 
partes non exeant extra pecoris minoris ac maloris 
inonicn. Quo pa£lo enim erunt in mulis & pafto- 
ribus noYenae partes, ubi nee admiffurae , nee foetu- 
r^ obfervantur ? In canibus enim video pofle dici. 
Sed do etiam in hominibus pofTe novenaritim reti« 
fieri numerum , quod in hibernis habent in villis 
muKeres , qnidam etiam in sftivis , & id pertinere 
putant , quo facilius ad greges paftores retineant , 
& pirerperio familiam faciant majorem , & rem pe- 
cuariam fruduofiorem. Si , inquam , nume'nis non 
eft , ut fit ad amuflim j ut non eft , cum dicimus 
mille naves iifle ad Trojam ^ icentumvirale efife ju- 
dicium Romae: deme (fi^vis) duas res de mulis, 
admiffuram & parturam, Vaccius , Parturam , in- 
quit? proinde ut nonsaliquoties dicatur Romx pe- 
periffe mulam, Cul ego ut fuccinerem , fubjicio , Ma- 
gonem & Dionyfium fcribere, mulam^ & eqiiam, 
cum conceperint, duodecimo menfe parere. Quarc 
non , fi hie in Italia cum peperit mula fit porten- 
f um , affentiri omnes. terras. Neque enim hirundi- 
lies & ciconiae , quae in Italia pariunt , in omnibus 
terris pariunt. Non fcitis palmulas, caryotas in 
Syria parere in Judxa , in Italia non pofle ? Sed 
ScRQFA , Si exigere mavis fine mularum fbetura & 
nutricatu numerum odoginta & unum , eft qui ex- 
pleas duplicem iftam lacunam : quod extraordina- 
riae fruduum fpecies duae accedunt magnae. quarum 
una eft tonfura , quod o ves ac capras detondent , 
aut vellunt: altera, quae latius patet, eft de lafte, 
& cafeo , quam fcriptores Gracci feparatim rvpoToiUf 



DE RE RUSTICA LIB. II. i6f 

appellaverunt , ac fcripferunt de ea re permulta; 
IL Sed quoniam nos noftrum penfuin abfolvI«, 
mus, ac limitata eft pecuaria qusftio : nunc rurfus 
Tos reddite nobis , o Epeirotae , de unaquaque re , 
ut videamus , quid paftores a Pergamide, Maledove 
potis (int. Atticus , qui tunc T. Pomponius , nunc 
Q. Caecilius cognomine eodem » Ego opinor^ in- 
quit , incif>iam primus, quoniam in me videre con«*^ 
jeciiTe oculos : & dicam de primigenia pecuaria. E 
feris enim pecudibus primum dicis oves compre- 
henias ab hominibus, ac manfuefadas. has primum 
oportet bonas emere. Quas ita ab state , & neque 
vetube funt, neque mers agns : quod alters }ani 
nondum , alters jam non pofTunt dare frudum. fed 
ea melior aetas, quam fequitur fpes» quam eay 
quam mors. De forma , ovem efle oportet corpore 
ample , quae lana multa fit & molli , viUis altis 6c 
denfis toto corpore « maxime circum cervicem & 
coUum , ventrem quoque ut habeat pilofum. ita-* 
que qua: id non habMerenty majores noflri apicas ap- 
pellabant , ac rejiciebant. effe oportet cruribus hu- 
milibus » caudis obfervare , ut fint in Italia proli- 
xis 9 in Syria brevibus. In primis videndum , ut 
boni feminis pecus habeas, id fere ex duabus rebus 
poteft animadverti ^ ex forma^ & progenie. Ex for* 
ma 9 fi arietes fint fronte lana veftiti bene , tortis 
cornibus pronis ad rofirum , ravis ocuKs , lana 
opertis auribus , amplis pedpre & fcapuUs , & clu- 
nibus latis , cauda lata & longa. animadvertendunk 
quoque , linguane nigra aut varia fit , quod fere 
^ui ea habent » nigros aut varios procreant agnos^ 

L3 



i66 M. TERENTII VARRONIS 

Ex progenie autem animadvertitur^ fi agnos pro* 
creant formofos. In emtionibus jure utimur eo , 
quod lex pracfcripfit. in ea enim alii plura » alii pau« 
ciora excipiunt. Quidam enim pretio (nSto in fin- 
gulas oves , ut agni chord! duo pro una ove an« 
nmnerentur , & (i cui vetuftate deptes abfunt , item 
binae pro iingulis ut procedant.'de reliquo antiqua 
fere formula utuntur. cum emtor dixit , Tanti funt 
mi emtae ? Sc ille refpondit » Sunt , & expromifit 
numos : emtor ftipplatur prifca formula fie » Ulaf- 
ce oves , qua de re agitur , fanas rede efle , uti 
pecus ovillum , quod rede fanum eft , extra lu- 
fcam , furdam ^ minam , id eft , ventre glabro , ne- 
que de pecore morbofo effe, habereque rede lice- 
re , hasc fie rede fieri fpondefne ? Cum id fedum 
eft , tamen grex dominum non mutavit , nifi fi eft 
adnumeratum. Nee non emtor pote ex emto ven- 
dito ilium damnare , fi non trader , quamvis non 
folverit numos : ut ille emtorem fimili judicio ^ fi 
non reddir pretium. De alteris quatuor rebus, dein- 
ceps dicam ^ de paftione, foetura , nutricatu , fani« 
fate. Primum pro videndum , ut totum annum rede 
pafcantur intus & foris. ftabula idoneo loco ut fint: 
he ventofa : quas fpedent magis id orientem , quam 
ad meridianum tempus. ubi ftent , folum oportet 
efle eruderatum & proclivum, ut everri facile pof- 
fit, ac fieri purum. nOn enim folum ea uligo la« 
nam corrumpit o vium , fed etiam ungulas , ac fca- 
bras fieri cogit. Cum aliquot dies fteterunt , fubji- 
cere oportet virgulta alia, quo moUius requiefcant, 
puriorefque fint. libentius enim ita pafcuntur. Fa- 



DE RE RUSTICA LIB. II. 167 

ciendum quoque faepta fecreta ab aliis, quo incien-, 

tes fecludere poflis » item quo corpore sgro. haec 

magis ad villaticos greges animadyertenda. Contra 

ills , in fajtibus quae pafcuntur , & a tedis abfuntf 

longe I portant Tecum crates , aut retia , quibus co- 

hortes in folitudine faciant , ceteraque utenfilia; 

longe enim & late in diverfis locis pafci'folent , 

ut multa millia abiint fxpe hiberns paftiones ab 

^ftivis. Ego Tero fcio , inquam. nam mihi greges in 

Apulia hibernabant , qui in Reatinis montibus 

xftivabant. Cum inter hacc bina loca , ut juguni 

continet firpicuios » fie calles publics diHantes pa- 

ftiones ; eafque ibi ^ ubi pafcuntur in eadem regio- 

ne, tamen temporibus diftingunt ,^ ut aeftate quod 

cum prima luce exeunt paftum , propterea quod 

tunc herba rofcida meridianam , quae eft aridior , 

iucunditate praeftat : fole exorto puto propellunt » 

ut redintegrantes rurfus ad paftum a1acrioj:es fa« 

ciant. Circiter meridianos aeftus 9 dum defervefcant, 

fub umbriferas rupes, & arbores patulas fubjiciunt^ 

quoad refirigerato aere vefpertino , rurfus pafcant 

ad folis occafum. ita pafcere pecus oportet , ut ad« 

verfo fole agat. caput enim maxime ovis molle eft* 

Ab occafu parvo intervallo interpofito ad biben« 

dum appellant » & rurfus pafcunt , quoad contene* 

bravit. itenim enim turn jucunditas in herba redin- 

tegravit. Hsc ab Vergiliarum exortu ad aeauino^ 

Alum audumnale maxinte obftrvant. Quibus in 

locis mefles funt fadae , inigere eft utile duplici de 

caufa , quod & caduca fpica faturantur , & obtritis 

fij^amentis , & ftercoratione faciunt in annum fege- 

L4 



i68 M, TEREWTII VARRONIS 

tes meliores. Reliqus pafiiones hiberno ac verno 
tempore hoc mutant » quod pruina jam exhalata » 
propellunt in pabulum , & pafcunt diem totum , ac 
meridiano tempore femel agere potum fatbiiabenf. 
Quod ad paftiones attinet, haec fere funt t quod ad 
foeturam^ quae dicam. Arietes , quibus fis ufurus ad 
foeturam ^ bimeftri tempore ante fecernendum , & 
largius pabulo explendum. Cum redierunt ad (ta- 
bula e paftu 9 ordeum fi eft datum , firmiores iiunt 
ad laborem fuftinendum. Tempus optimum ad ad« 
mittendum , ab ardluri occafu ad aquilae occafum , 
quod quas poftea concipiunt , fiunt vegrandes , at- 
que imbecillae, Ovis praegnans eft diebus cl. itaque 
fit partus exitu auflumnali, cum aer eft modice 
temperatus , & primitus oritur herba imbribus pri- 
tnoribus evocata. Quamdiu admifllira fit ^ eadem 
aqua uti oporiet ^ quod commutatio & lanam &cit 
variam , & corrumpit uterum. Cum omnes conce- 
perunt , rurfus arietes fecernendi : ita faSis pra- 
gnantibus quod funt molefti , [ obfunt ]. Neque pati 
cportet liiinores , quam bimas faliri , quod neque 
^natum ex his idoneum eft , neque non ipfae fiunt 
etiam deteriores : & non meliores , quam trims ad- 
miftae. deterrent ab faliendo fifcellis e junco , aliave 
qua re , quod alligant ad naturam. Commodius fer- 
vantur , il fecretas pafcunt. In nutricatu cum pa* 
rere coeperunt , inigunt in flabula ea ^ quae habent 
ad earn rem feclufa^ ibique nata recentia ad ignem 
prope ponunt ^ quoad convaluerunt , biduum aut 
f riduum retinent ; dum agnofcant matrem agni , 8c 
pabulo fe faturent. deinde dum roatres cum grege 



DE RE RUSTICA LIB. IL i6j 

paftum prodeunt , retinent agnos y ad quos cum reH 
duftae ad vefpenim ^ aluntur hSte^ & rurfus difcer« 
nuntur, ne nodu a inatribus conculcentur. Hoc 
item faciunt mane ante quam matres in pabulum 
exeant, ut agni fatulli fiant lade. Circiter decern 
dies cum prsteriervnt , palos offigunt , & ad eos 
alligant libro , aut qua alia re levi diftantes , ne tota 
die curfantes inter fe teneri^ delibent aliquid mem- 
brorum. Si ad matris mammam non accedet , ad« 
xnovere oportet » & labra agni unguere butyro^aut 
adipe fuilla , & olfacere labra lade. Diebus poft 
paucis objicere his viciam moJitam , aut herbam te* 
neram , antequam exeunt paftum , & cum reverte«i 
runt. £t fie nutricantur , quoad fadti funt quadri^ 
tnefbes. interea matres eorum his temporibus non 
mulgent quidam , qui ut melius , omnino pe/petuo ^ 
quod & lanae plus ferunt , & agnos plures. Cum 
depulfi funt agni a matribus , diligentia adhibejida 
eft , ne defiderio fenefcant. itaque deliniendum in 
nutricatu pabuli bonitate : & a frigore & aeftu ne 
quid laborent 9 curandum. Cum oblivione jam la- 
dis non defiderant snatrem , tum denique compel^, 
lendum in gregem ovium. Caftrare oportet agnum 
non minorem quinque menfium , neque antequam 
calores aut frigora fe fregerunt. Quos arietes fub- 
mittere volunt , potiilimum cligunt ex matribus » 
quae geminos parere folenf. Pleraque (imiliter fa*- 
ciendum in ovibiis pellitis , quae propter lanae bo« 
nitatem , ut funt Tarentinae & Attics , pellibus in- 
teguntur ; ne lana inquinetur ^ quo minus vel infici 
rede poffit, vel lavarii ac parari. Harum praefepiii' 

/ ■ ■ 






170 M. TERENTII VARRONIS 

ac ftabula ut iint pura , majorem adhibeant diligeir- 
tiam , quam hirtis. itaque faciunt lapide ftrata , ut 
urina necubi in Aabulo confiftat. His quaecunque 
jubenmr ^ vefcunttir, ut folia ficulnea, & palea, & 
vinaces. furfures objiciuntur modice , ne parum , 
aut nimium faturentur. ufrumque enitn ad corpus 
alendum iniinicutn. at maxime amicum cytifum & 
Medica. nam & pingues facit facillime, & genit lac. 
De fanitate funt multa , fed ea (ut dixi) in libro 
fcripta magifter pecoris habet : & qus opus ad me* 
dendum , portat fecum. Relinquitur de numero , 
quern faciunt alii majorem , alii minorem* nulli 
enim hujus moduli naturales. illud fere omnes m 
Epeiro &cimu$ , ne minus habeamus in centenas 
eves hirtas iingulos homines : in pellitas binos* 

III. Cui CossiNius , Quoniam fatis balafti , in^ 
quit , o Fauftule nofler , accipe a me cum Homerico 
Melanthio chordo de capellis , & quemadmodum 
oporteat breviter dicere y difce. Qui caprinum gre- 
gem conftituere vult« in eligendo animadvertat 
oportet 9 primum aetatem , ut earn paret , quae jam 
ferre poflit fru£ium , & de iis eam potius » quae diu- 
tius : novella enim^ quam vetus, Utilior. De forma 
videndum , ut fint firmas, magnae, corpus (ene ut ha- 
beanf^ crebro pilo, nifi fi glabrae funt. duo enim ge« 
nera earum. fub roftra duas ut mammulas penfiles 
habeant : quod eae foecundiores funt. ubere fint 
grandiore , ut & lac multum , & pingue habeant 
pro portione. Hircus moUiori & potiiCmum pilo 
albo ^ ac cervice & collo breve , gurgulione Ion* 
giore. Melior fit gtex ^ fi non eft ex colledis com- 



DE RE RUSTICA LIB. 11. \jt 

paratus , fed ex confuetis una. De feminio dico ea«: 
dem, quae Atticus in ovibus. hoc aliter^ ovium fe^ 
men tardius effe , quo hae fint placidiores ; contra 
caprile mobilius effe , de quarum velocitate in Ori«: 
ginum libro Cato fcribit haec: In Sauradi, Fifcella 
caprae ferat funt , quae faliunt e faxo pedes plus fe« 
xagenos. Oves enim , quas pafcimus ^ ortae funt ab 
ovibus feri^: fie capne', quas alimus , a capris feris 
funt orts 9 a queis propter Ualiam Caprafia infula 
eft nominata. De capris quod meliora femine eae , 
quae bis pariant ^ ex his potiflimum mares folent 
fubmittiad admifluras. quidara etiam dant operam, 
ut ex infula Media capras habeant , quod ibi maxi- 
mi ac pulcherrimi exiftimantur fieri hoedi. De em- 
tione aliter dico at que fit, quod capras fanas fanus 
nemo promittit. nunquam enim fine febri funt. Ita- 
que ftipulantur paucis exceptis verbis : z<c Mamilius 
fcriptum reliquit fie y Illas capras hcdie rede eflfe , 
& bibere pofife 9 habereque rede licere , haec fpon* 
defne? De quibus admirandum illud/quod etiam 
Archelaus fcribit , non ut reliqua animalia naribus ^ 
fed auribus fpiritum ducere folere , paftores curio«* 
fiores aliquot dicunt. De alteris quatuor , quod eft 
de paftu hoc dico. ftabulatur pecus melius ad hi«. 
bernos exortus fi fpedat , quod eft alfiofum. Id ut 
pleraque lapide , aut tefia fubfterni oportet , caprile 
quo minus fit uliginofum ac lutulenium. Foris cum 
eft pemodandum , item in eandem partem coeli quas 
fpedent, faepta oportet fubfierni virgultis, neobli; 
nantur. nee multo aliter tuendum hoc pecus in pa- 
ftu , atque oVillum ^ quod tamen habet fua propria 



171 M. TERENTII.VARRONIS 

quaedam , quod potius filveflnbus faltibus deledan^ 
tur , qu^m pratis. Studiofe enim de agreftibus fruti- 
cibus pafcuntur y atque in locis cultis, virgulta car- 
punt : itaque a carpendo caprae nominats. ob hoc 
in lege locationis fundi excipi folet y ne colonu^ ca- 
pra natum in fundo pafcat. Harum enim denies ini« 
oiici fationis , quas etiam aftrologi ita receperunC 
in coelum^ ut extra limbum xii lignorum exclufe- 
tint. [Sunt duo hoedi , & capra non longe a taurc] 
Quod ad foeturam pertinet^ defiftente audumno 
exigunt a grege in campos , hircos in caprilia, item 
ut in arietibus didum. Quae concepit , pofl: quar- 
tum menfem reddit tempore verno^ In nutricatu 
hoedi y trimeflres cum iint fadi , turn fubmittuntur, 
& in grege incipiunt eile. Quid dicam de earum fa- 
nitate, quae nunquam funt (anas? nili tamen illud 
unum , quaedam (cripta habere magiftros pecoris , 
quibus remediis utantur ad morbos quofdam ea- 
rum , ac vulneratum corpus ^ quod ufu.venit iis fs- 
pe 9 quod inter fe cornibus pugnant , atque in fpi* 
nofis locis pafcuntur. Relinquitur de numero , qui 
in gregibus eft minor caprino, quam in ovillo, 
quod caprae lafcivae^ &c quae difpergant fe. contra 
eves , quae fe congregent , ac condenfent in locum 
unum. Itaque in agro Gallico greges plures potius 
feciunt 9 quam magnos , quod in magnis cito exfi- 
flat peftilentia , quae ad perniciem eum perducat. 
Satis magnum gregem putant effe circiter quinqua- 
genas. quibus aflentiri putant id , quod ufu venit 
Gaberio equiti R. Is enim , cum in fuburbano mille 
jiigerum haberet ^ & a caprario quodam ^ qui addur 



DERERUSTICALIB.il. 173 

3it capellas ad urbem x , fibi in dies fingulos dena« 
lios iingulos dare, audiiTet, coegit tnille capranim, 
fperans fe captunim de praedio in dies fingulos de- 
narium mille. Tantum enim fefellerit , ut brevi 
omnes amiferit morbo. Contra in Sallentinis & in 
Cafinati ad centenas pafcunt. De maribus & femi* 
nis idem fere difcrimen , ut alii ad denas capras fin* 
gitlos parent faircos., ut ego : alii etiam ad xv » ut 
Menas : nonnuUi etiam , ut Murrius , ad viginti. 

IV. Sed quis e portu poft Italico prodit, ac de 
fuillo pecore expedit ? tametfi Scrofam potiflimum 
de ea re dicere oportere , cognomen eji^s (igniHcat. 
Cui Tremellius, Ignorare, inquit, videre, cur 
3ppell^ Scrofa. Itaque ut etiam hi propter te fciant» 
cognofce nieam gentem fuillum cognomen non ha- 
bere, nee me effe ab Eumaeo ortum. Avus meus 
primum appellatus eft Scrofa ^ qui quaeftor cum 
^Stt Licinio Nervae praetori in Macedonia provin- 
cia relidus , qui praceffet exercitui , dum praetor 
rediret, hoftes, arbitrati occafionem fe habere vi£)o- 
rixyimpreflKonem facere coeperunt in caflra. AvuSy 
cum cohort^retur mitites, ut caperent arma, atque 
exirent contra j dixit , celeriter fe illos ( ut Scroti 
porcos) disjedurum. id quod fecit, pam eo prcelio 
hofles ita fudit ac fugavit , ut eo Nerva praetor 
Imperator fit appellatus, avus cognomen invene- 
rit, ut diceretur Scrofa. Itaque proavus ac fuperio* 
res de Tremelliis nemo appellatus Scrofa; nee mi- 
nus feptimus fum deinceps praetorius in gente no- 
Ara. Nee tamcn defugio, quin dicam, quae fcio de 
iuiUo pecore. Agri enim culturae ab initio fui ftu- 



174 M, TERENTII VARRONIS 

diofus : nee de pecore finllo mihi & vobis , inagnis 
pecuariisy ea res non eft cominunis. Quis enim fun- 
dum colit noftrum 9 quiti Cues habeat^ & qui non 
audierit patres noftros dicere , ignavum & fumtuo- 
fum efle, qui fuccidiam in carnario fufpenderit 
potius ablaniario,quam ex domeftico fundo? Ergo 
qui Tuum gregem yult habere idoneum, eligere 
oportet primutn bona state , f^cundo bona formal 
Ea eft, cum amplitudine membrorum ^ prxterquam 
pedibuSy capite, unicoloris potius qudm varias. 
Cum haec eadem ut habeant verres videndum , turn 
utique fint cervicibus ^mptis* Boni feminis fues 
animadvertuntur a facie 9 & progenie, & regione 
coeli. A facie , fi formofT fint verres , & fcrofa. a 
progenie^ fi porcos multos pariunt. a regione, fi 
l^otius ex his locis » ubi nafcuntur , amplas quam 
exilis pararis. Erai folent fie: Illafce fues fanas efle, 
babereque rede licere^ noxifque praeftare, neque 
^e peeore morbofo efle , fpondefne ? Quidam adji- 
ciunt , perfimdas efife a febri , & a foria. In pafiu 
locus huie pecori aptus uliginofus , quod deledatur 
non folum aquai fed etiam luto. itaque obeam rem 
a)unt lupos cum fint nadi fues y trahere ufque ad 
aquam , quod dentes fervorem carnis ferre ne- 
queant. Hoc pecus alitur maxime glande, deinde 
faba , & ordeo , & cetero frumento. quae res non 
oiodo pinguitudinem efficiunt , fed etiam carnis ju" 
cundum faporem. Paftum exigunt sftate mane, & 
antequam aeftus incipiat , fubigunt in umbrofum V> 
cum, maxime ubi aqua fit. poft meridiem rurfus 
lenito fervore pafcunt. hiberno tempore non prius 



DE RE RUSTICA LIB. H, 175 

cxigunt paftum 9 quann pruina eranint, ac coUique- 
fada eftgtaci^s. Ad foeturam verres duobus menfibus 
an^e fecernendi Optimum ad admifluram tempus 
a favonio ad squinofiium vernum : ita enim con- 
tingit, ut silate pariat. quatuor enim menfes eft 
przgnans. & tunc parit, cum pabulo abundat terra. 
Neque minores admittends, quam anniculs. melius 
2X menfes exfpedare , ut bimae pariant. Cum coe- 
perunt , id 6cere dicuntur ufque ad feptimum an- 
num rede. Admiffuras cum faciunt, prodigunt in 
lutofos limites ac luftra , ut volutentur in luto , quae 
eftillorum requies, ut lavatip hominis. Cun^omnes 
conceperunt , rurfus f^gregant verres. Verris ofto 
menfium incipit falire : permanet, ut id rede facere 
poffit, ad primum. deinde it retro , quoad perve* 
niat ad lanium. Hie enim conciliator fuillae carnis 
dams populo. Sus Greece dicitur f> , olim thy fus 
didus, ab illo verbo, quod dicunt ^^if^ quod eft 
iofmolare. Ab fuillo enim genere pecoris immolanr 
di initium primum fumtum videtur , cu jus veftigia ^ 
quod initiis Cereris porci immolantur, & quod ini- 
tiis pacis foedus cum feritur, porcus occiditur, 8c 
quod nuptiarum initio antiqui reges ac fubtimes 
viri in H^ruriay in conjundione nuptiali, nova 
nupta & novus maritus primum porcum immolant, 
Prifci quoque Latini , & etiam Graeci in Italia idem 
faditafle videntur. Nam & noftrae mulieres, maxi- 
me nutrices 9 naturam ^ qua feminae funt^in virgi- 
aibus.appellant porcum, & Graecs x^^P^^* fignifi- 
cantes efle dignum infigni nuptiarum. Suillum pe« 
€us donatum ab natura dicunt ad epulandum. Ita« 



ti76 M. TERENTII VARRONIS 

que lis animam datam eiTe proinde ac falem^qus 
fervaret carnem. £ quels fuccidias Galli optimas & 
maximas facere confueverunt. Optimarum fignum, 
quod etiam nunc quotannis e Gallia apportantur 
Romam perns tomacinae, & taniacs, & petafio- 
lies. De magnitudine GalHcarum fuccidiarum Cato 
fcribit his verbis : In Italia in fcrobes terna atque 
quaterna millia aulia fuccidia. Vere vfus ufque adeo 
pinguitudine crefcere folet , ut fe ipfa ftans fufli- 
Dere non poflitt neque progredi ufquam. Itaque eas 
ii quis quo trajicere vult, in ploftrum imponit. In 
Hifpania ukeriore, in Luiitania fus cum eflet occi- 
fus, Attilius Hifpanienfis ^ minime mendax & mui- 
tarum rerum peritus in doftrina , dicebat L^. Volu- 
'jpnio Senatori miiTam eiTe ofFulam cum duabiis 
coftisy quae penderet iii & xx pondo : ejufque fuis 
a cute ad os pedem & iii digitos fuifle. Cui ego^ Non 
minus res admiranda, cum mi eflet di£^a , in Arcadia 
fcio me effe fpedatum fuem , qux prae pinguitudine 
carnis non modo furgere non poflet , fed etiam ut 
in ejus corpore forex exefa carne nidum feciiTer, & 
peperifTet mures. Hoc etiam in vineta fadum ac- 
cepi. Sus ad foeturam quae fit foecundat animadver* 
tunt fere ex primo partu, quod non multum in re- 
liquis mutat. In nutricatu quam porculationem ap- 
pellabant, binis menfibus porcos finunt cum matri- 
bus. fed eos , cum jam pafci pofftint , fecernunt. 
Porci,qui nati hieme^fiunt ^exiles propter frigora, 
& quod matres afpernantur , propter exiguitatem 
ladis ^ & quod dentibus fauciantur propterea mam* 
mae, fcrofa in fua quaeque hara fuos alat oportet 



DE RE RUSTICA LIB. IF. 177 

porcos, quo alienos afpernantur : & ideo (i contur* 
bati funt in fcetura, fit deter ius. Natura divifus ea* 
rum annus bifariam , quod bis parit in anno, qua* 
ternis menfibus fert ventrem > bifiis nutricat. Ha* 
lam fiicere oportet circiter trium pedum altam , & 
latam amplius paulo,ea altitudine abs terra, ne, 
dum exfilire velit prxgnans, abortet. Altitudinis 
modus fit) ut fiibukus facile circumfpicere pofiit 
ne qui porcellus a matre opprimatur , & ut facile 
purgare pofiit cubile. In haris odium efle oportet » 
& Umen inferius [ahum] palmipedale , ne porci tx 
hara, cum mater prodit, tranfilire poflint Qno* 
tiefamque haras fubulcus purgat^ toties arenam 
injicere oportet » aut quid aliud , quod exfugat hu« 
morem , [in fingulas injicere debet : ] & cum pe-> 
pererit , largiore cibatu fuftentare , quo fiidlius lac 
fuppeditare pofiit* in quibus ordei circiter binas 
libras aqua madefaf^as dare folent , & hoc quoque 
conduplicant , ut fit mane & vefperi , fi alia , quae 
objiciant , non habuerint. Cum porci depulfi funt a 
mamma 9 a quibufdam delici appellantur, neque 
jam la&entes dicuntun qui a partu decimo die ha«- 
bentur puri , ab eo appellantur ab antiquis facres 9 
quod turn ad facrificium idonei dicuntur primum* 
Itaque apud Plautum in M^n^chmis, cum infanum 
quem putat, ut pietur in oppido Epidamno, inter* 
rogat, Quanti hie porci funt facres ? Si fundus mi* 
nifirat, dari folent vinacea,ac fcopi ex uxis. Amif« 
fo nomine ladentis, dicuntur nefrendes, ab w^ 
quod nbpdum faham frendere pofiunt^ id eft , fran- 
gere. Porcus Graecum eft nomen antiquum, fed 
Scriptt. A. R. FoL L M 



178 M. TEREIiTII VARRONIS 

obfcuratum, quod nunc eum vocant x«<p^» ^ ^^ 
rum foetu fcrofx bis die ut bibant, curant, la^is 
caufa. Parere tot oportet porcos, quot mammas ha« 
beat. fi minus pariat^ fruduariam idoneam noa 
efle. fi plures pariat, eflfe portentum.In quo illud 
antiquillimum ftiifle fcribitur, quod fus iEnes La« 
vinii XXX porcos pepererit albos. Itaque quod por- 
tenderit, fa^him xxx annis, ut Lavinienfes condi- 
derint oppidum Albam. Hujus fuis , ac porcorum 
etiam nunc vefligia apparent Lavinii : quod & (1- 
hiulacra eorum ahenea etiam nunc in publico po- 
fita 9 & corpus matris ab facerdotibus « quod in fal- 
fura fuerit, demonftratur. Nutricare o^onos por« 
cos parvulos primo pofiunt : incremento fado , a 
peritis dimidia pars removeri folet, quod mater 
neque poteft fufferre lac , neque congenerati ale* 
fcendo roborari. A partu deceni diebus proximis 
non producunt ex haris matrem , prsterquam po- 
tum. praeteritis decern diebus finunt exire pafhun 
in propinquum locum villSiUt crebro reditu [lade] 
alere poflit porcos. Cum creverunt /cupiunt fequi 
matrem paftum : domique fecernunt a matribus , ac 
feorfum pafcunt, ut defiderium ferre poflint paren- 
tis, quod decem diebus aflequuntur. Subulcus de* 
bet confuefacere, omnia ut faciant ad bucinam. 
Primo cum incluferunt, cum bucinatum eft, ape*, 
riunt , ut exire poffint in eum locum , ubi ordeum 
fufum in longitudine. Sic enim minus difperit, 
quam fi in acervos pofitum , & plures facilius ac« 
cedunt, ideo ad xii con venire dicuntur, ut filve- 
ftri loco difperfi , ne difpereant. Caftrantur yerra 



DE RE RUSTICA LIB. 11. 179' 

commodiffime anniculi , utique ne minores , quam 
femeftres : quo fadb nomen mutant, atque e verrji*: 
bus dicantur majales. De fanitate fuum unum modo 
exempli caufa dicam. Porcis lafientibus fi fcrofa* 
lac noa poteft fuppeditare, triticuoi fri£iuin dart 
oportet, (cnidum enim folvit alvum) vel ordeum 
obiici ex aqua, quoad fiant trimeftres. De numerOg 
in centum fues decem verres fatis efle putant. qui* 
dam etiam hinc demunt« Greges majores inaequabi«- 
les habent« fed ego modicum puto centenarium* 
aliquot majores faciunt, ita ut ter quinquagenos 
habeant porcorum gregem alii duplicant, alii etiam ^ 
majorem &ciunt. minor grex , quam major, minus 
fumtuofus , quod comites fuhulcus pauciore;s quae* 
fit. Itaque gregis numerum pafior ab fua utilitate 
conflituit, non ut quot verres habeat: id enim a 
Datura fumendum. Haec bic. 

V. At Q. LuciENUs fenator , homo quamvis hu« 
inanus, ac jocoiiis, introiens, familiaris omnium 
noftrum , cvfn^HpSrAt , inquit , x^I^^tm , & Varro* 
nem noftrum , inquit , 'sr^^fjiivu, kaSv. Scrofam enim 
mane ialutavi. Cum alius eum falutafliet , alius con- 
viciatus eflet, qui tam fero veniflet ad conftitutum^ 
Videbo jam vos , inquit ^ balatrones, & hue aiFeram 
meum corium &flagra. Tu vero, Murri;' veni mi 
advocatus, dum afles folvo Palilibus, fi poftea a 
me repetant , ut teftimonium perhibere poflis. Ax- 
Ticus Murrio, Narra ifti, inquit, eadem , qui fer- 
mones fint habiti , St quid reliqui fit , ut ad partes 
paratus veniat : nos interea fecundum adum de ma* 
joribus attexamus* In quo quidem , inc{uit Vaccius^ 

M % 



I 



I 



t9o M. TERENTII VARRONIS 

fnes partes , quoniam boves ibi. Quare dicaiii , de 
bubulo pecore , <|uam acceperim fcientiam : ut d 
quis quid ignorat , difcat ; fi quis fcit , nunc ^ ubi 
labar, obfervet, Vide^ quid agas, infuam^ Vacci. 
Nam bos in pecuaria , maxima debet efle audorita- 
te : praefertim in Italia , quae a bubus nomen habere 
fit exiftimata. Graecia enim antiqua ( ut fcribit Ti« 
tnaeus ) taur os vocabant htthoCf. a quorum multitu- 
dine^fic pulchritudine, & fbetu vitulorum, Italiam 
dixeruot. Alii fcripferunt ^ quod e Sictlia Hercules 
perfecutus fit eo nobikm taurum, qui diceretur 
Italus. Hie focius hominum in ruftico opere, & 
Cereris minifter. Ab hoc antiqui manus ita abfti- 
neri voluerunt, ut capite fanxerint, fi quis occi- 
diiTet. qua in re teftis Attice , te(tis Peloponnefos. 
Nam ab hoc pecore Athenis Buzuges nobilitatus, 
Argis ovdyvpof. Novi, in^ie ilicy majeftatem bourn ^ 
& ab his dici pleraque magna, ut ^ov^mp^ iSou9r««r«, 
fUvKtiiov y finS^iv. uvam quoque bumammam. prs*- 
terea fcio hunc efle , in quern potiffimum Juppiter 
fe convertit, cum exportavit per mare e Phoenice 
amans Europam ; hunc efle , qui filios Neptuni e 
Menalippa fervarit, ne in fiabulo infantes grez 
bourn obtereret. denique ex hoc putrefafio nafci 
dulciflimas apes , mellis matres , a quo eas Grxci 
$ovyivAf appellant, St hinc Plautium locutum efle 
Latine, cum Hirri\im praetorem renuntiatum Ro- 
mam in fenatum fcriptum habere. Sed bono animo 
es , non minus fatisfaciam tibi , quam qui Bugoniam 
fcripfit. Primum in bubulo eenere aetatis gradus 
dicuntur quatuor. Prima vitulorum, fecunda ju- 



DE RE RUSTICA LIB. IL iJrf 

Tencorum , tertia bourn novellorum , quarta veto- 
loTum, Difcernuntur in prima vitulus & vitula;.ia * 
fecunda juvencus & juvenca ; in tertia & quarta « 
taurus & vacca. Quae fterilis eft vacca , taura appel^ 
lata; quae praegnans, horda. ab eo in faftis dies hot* 
dicalia nominantur, quod tunc hordae boves iinmo« 
lantur. Qui gregem armentorum emere vuit, obfer« 
vare debet primum, ut iint has pecudes aetate potius 
ad frudus ierendos integrae , quani jam expartae; ut 
iint bene compoiitae ^ ut integris membris , oblon« 
gae, amplae, nigrantibus cornibus, latis frontibus, 
oculis magnis & nigris , pilofis auribus, compreflis 
mails , fubfimifve » gibberi fpina leviter remifla , 
apertis naribus , labris fubnigris , cervicibus craffis 
ac longis , a colic palearibus demiifis , corpore am* 
plo , bene coftatos , latis humeris , bonis clunibus , 
caudam proftifam ufque ad calces ut habeant ^ infe^ 
riorem partem frequentibus pilis fubcrifpam , cru«' 
ribus potius minoribus ; redis genibus , eminulis , 
difiantilMis inter fe^ pedibus non latis, neque ingress 
dientibus qui difplodantur » nee cu)us ungulae divar 
ricenty & cujus ungues fint leves &c pares , cerium 
attadu non afperum ac durum , colore potiffimuoi 
nigro, dein rubeo , tenio helvo, quarto albo : molr 
liffimus enim hie, ut duriffimus primus. De mediis 
duobus prior quam pofterior melior; utrique pluris; 
quam nigri & albi. Neque non praeterea , ut mares ' 
feminis boni fint , quorum & forma eft fpedanda , 
& qui ex his orti funt , ut refpondeant ad parentum 
(peciem : & prasterea , quibus regionibus nati funt ^ 
refert. boni enim generis in Italia plerique Gallici 

M 3 



I8i M. TERENTII VARRONIS 

ad opus: contra nugatorii Liguftici. Tranfmarint 
Epirotici non folutn ineliores totius Grascix , fed 
etiam Italiae. tatnetfi quidam de Italicis , quos pro- 
pter amplitudinem praeftare dicunt , ad vidsmas far- 
ciunt, atque ad Deorum fervant fuppticia. qui fine 
dubio ad* res divinas propter dignitatem amplitiidi- 
nis & colons praeponendi. quod eo magis fit^ quod 
albi in Italia non tarn frequentes, quam qui in Thra- 
cia ad fii\ctvtt Kih'jrov , ubi alio colore pauci. Eos cum 
emimus domitos, iVipulamur, fie, Illofce boves fa- 
DOS efie, noxifque prsftari? cum emimus Indomi- 
tos, fie , Illofce juvencos fanos refle, deque pecore 
fano eflfe, noxifque prxftari fpondefne? Paulo ver- 
bofius haec, qui Mamilii adiones fequuntur. Lanii, 
qui ad cultrum bovem emunt, & qui ad altariai 
hoftiae fanitatem non folent ftipulari. Pafcuntur ar- 
menta commodiflime in nemoribus, ubi virgulta, 
& frons multa : hieme [cum hibernant] fecundum 
mare, aeftp abiguntur in montes frondofos. Propter 
foeturam haec fervare foleo. ante admifluram men- 
fern unum , ne cibo & potione fe impleant , quod 
exiftimantur facilius macrae concipere* Contra , tau- 
ros duobus menfibus ante admiflfuram herba & pa* 
lea ac foeno &cio pleniores,&a feminis fecerno. 
Habeo tauros totidem , quot Atticus , ad matrices 
Lx!x duo, unum anniculum, alterum bimum. Hoc, 
fecundum aftri exortum facio , quod Graeci vocant 
^^jDccv , fidem 'noftri. tum denique tauros in gregem 
redigo. Mas an femina fit concepta, fignificat defcen- 
fu taurus, cum iniit. fiquidem, fi mas eft, in dexte- 
liorem partem abit : fi femina^ in finifteriorem. cur 



DE RE RUSTICA LIB. II. i8j 

hoc fiat, vos videritis , inquit mihi , qui Ariftotelem 
legiris. Non minores oportet inire bimas , ut trimae 
pariant , eo melius » fi quadrima;. Pleraeque pariunt 
in decern annos , qusdan) etiam in plures. Maxima 
idoneum tempus ad concipiendum a delphini exor- 
tu ufque ad dies XL , aut pauIo plu&. quae enim ita 
coaceperunt , temperatiflimo anni tempore pariunt. 
vaccae enim meniibus decern funt praegnantes. De 
quibus admirandum fcriptum inveni , exemtis tefti« 
cutis, fi ftatim admiferis , concipere. Eas pafci opor* 
tet in locis viridibus &c aquofis. Cavere oportet ^ 
ne aut anguflius fient, aut feriantur, aut concur- 
rant. Itaque quod eas aeftate tabani concitare folent^ 
& beftiolae quaedam minutae iub cauda , ne conci* 
tentur, aliqui folent includere faeptis. iis fubfterni 
oportet frondem, aliudve quid in cubilia, quo mol- 
lius conquiefcant. iEftate ad aquam appellendum 
bis 9 hieme femeL Cum parere coeperunt, fecun- 
dum ftabula pabulum fervari oportet integrum , 
quod egredientes deguftare poffint : faftidiofas enim 
fiunt Et providendum, quo recipiunt fe, ne frigir 
dus locus fit. algor enim eas » & famis macrefcere 
cogiL In alimoniis armenticium pecus fie contuen* 
dum, ladentes cum matribus ne cubent : obterun- 
lur enim. ad eas mane adigi oportet , & cum redie- 
runt e paftu. Cum creverunt vituli , levandae ma« 
tres, pabulo viridi objiciendo in praefepiis. Item 
his y ut fere in omnibus fiabulis , lapides fiibfternen- 
di , aut quid item » ne ungulas putrefcant. Ab aequi* 
nodio auAumnali una pafcuntur cum matribus. 
Ca/lrare non oportet ante bimatum : quod difficult 

M 4 



i84 M. TERENTII VARRONIS 

ter , a aliter feceris , fe recipiunt. qui autem poftea 
caftrantur, duri & inutiles fiunt. Item ut in reliquis 
gregibus pecuariis , deledus quotannis habendus ^ 
& rejiculs re)iciundae,''quod iocum occupant ea- 
nim , quae ferre pofTunt fru£his. Si quae amifit vitu- 
lum , ei fupponere oportet eos y qutbus non fatis 
praebent matres. Semeftribus vitulis objiciunt fur« 
fiires triticeos, & farinam ordeaceam , & teneraiQ 
herbam : & ut bibant mane & vefperi , curant. De 
fanitar^ funt compluraiquae exfcripta de Magonis 
libris 9 armentarium meum cr ebro ut aliquid legat » 
euro. Numerus de tauris & v^ccis fie habendus , ut 
in fexaginta, unus fit anniculus, alter bimus. Qui« 
dam habent aut minorem , aut major/em numerum 
[ gregum }. Nam apud eum duo tauri in feptuaginta 
matribus funt. Numerum gregum alius facit alium; 
quidam centenarium modicum putant efle , ut ego« 
Atticus centumyiginti habet , ut Lucienus. Haec ille. 
VI. At MuRRiuSy qui,dum loquitur Vaccius, 
cum Lucieno rediifiet, Ego,inquity de afinis po- 
tiflimum dicam ^ quod fum Reatinus, ubi optimi & 
maximi fiunt , e quo feminio ego hie pr6creavi 
pullos 9 & ipfis Arcadibus vendidi aliquoties. Igitur 
afinorum gregem qui facere vult lK>num , primum 
videndum, ut mares feminafque bona aetate fijmat, 
utique ut quam diutifiime fru£tum ferre pofiint : 
firmos » omnibus i>artibus honeftos , eorpore am- 
plo y feminio bono : ex his locis , unde optimi 
exeunt , quod faciunt Peloponnefii , cum potiffi« 
tnum eos ex Arcadia emant; in Italia ex agro Rea- 
tino. Non enim fi muraenae optima flutae funt in 



DE RE RUSTICA LIB. II. 185 

Skilia, & ellops ad Rhodon , continuo hi pifces 
in omni mari fimiles nafcuntur. Horum genera duoj* 
unum ferum , quos vocant onagros , in Phrygia & 
Lycaonia funt greges'multi. alterum manfuetum^ 
m funt in Italia omnes. Ad feminationem onagrus 
idoneus , quod e fero fit manfuetus facile, & e man* 
fueto ferns nunquam. Quod iimiles parentum gH 
nuntur^ eligendi & mas & femina , cum {lignitate 
ut fint. In mercando item ut ceters pecudes emr 
tionibus & traditionibus dominum mutant, & de 
fanitate ac noxa folet caveri. Commode pafcuntur 
farre & furfuribus ordeaceis. Admittuntur ante foU 
flitium , ut eodem tempore alterius anni pariant. 
duodecimo enim menfe conceptum femen reddunt. 
Pnegnantes opere levant, venter enim labore na« 
tionem reddit deteriorem. Marem non dijungunt 
ab opere , quod remiffione laboris fit deterior. la 
paftu eadem fere obfervant , quae in equis. Secun^ 
dum partum pullos anno non removMit a ma^ 
tre. proximo anno noAibus patiuntur effe cum his , 
& leniter capiftris, aliave qua re habent vinfios. 
tertio anno domare incipiunt ad eas res , ad quas 
quifque eos vult habere in ufu. Relinquitur de nu- 
mere , quorum greges non fane fiunt , nifi ii , qui 
onera portent. Ideo quod pjerique deducuntur ad 
molas I aut ad agriculturam , ubi quid vehendum 
eft ; aat etiam ad arandum , ubi levis eft terra , ut 
in Campania. Greges fiunt fere mercatorum , ut 
eorum, qui e Brundiiino, aut Apulia afetlis dof- 
fuariis comportant ad mare oleum , aut vinum f 
itemque frumcntum ^ aut quid aliud« 



\^6 M. TERENTII VARRONIS 

VIL LucienuSy Ego quoque adveniens aperiam 
carceres ^ inquit , & equos eniittere incipiam , nee 
folum mares , quos admiflarios habeo , ut Atucus » 
fingulbs in feminas denas , e queis feminas Q. Mo- 
dius Equiculus vir fortiflimus etiam patre militari 
juxta aq mares habere foiebat. Horum equorum & 
equarum greges qui habere voluerint , ut habent 
atiqui in Peloponnefo, & in Apulia, priroum fpe* 
datejoportet «tatem, quam prscipiunt. Videndum, 
tie iint minores trims, majores decern annoruro. 
iEtas c^gnbfcitur equorum , & fere omniu^n , qui 
unguias indivifas habent, & etiam cornutarum^ 
quod equus triginta menfium primum dentes me* 
dios dicitur amittere , duo fuperiores , totidem in- 
feriores. incipientes quartum agere annum itidem 
ejiciunt , & totidem proximos eorum 9 quos amife- 
runt , & incipiunt nafci , quos vocant columellares. 
Quinto anno incipienti item eodem modo amittere 
binos , quos caninos habent : tum renafcemes eis » 
fexto anno impleri : feptimo omnes habere folenc 
renatos & completos« His majores. qui funt , intel- 
ligi negant pofle , praeterquam cum dentes fint hSti 
brocchiy & fuperciilia cana, & fub ea lacunae, ex ob- 
iervatu dicunt eum equum habere annos fedecim. 
Forma efle oportet magnitudine modica., quod nee 
vaftos, nee minutos decet effe. equas clunibus ac 
ventribus latis. equos, ad admifluram quos velis ha- 
here, legere oportet amplo cor pore, formofos, 
nulla parte corporis inter fe non congruent!. Qua^ 
lis futurus fit equus, e.pullo conjedari poteft, fi 
caput habet non magnum , nee membris confufis : 



DE RE RUSTICA LIB. II. 187 

fr eft oculis nigris , naribus non anguftis , auribits 
applicatjs , non angufta ]uba , crebra , fufca » fub« 
crifpa , fubtenuibits fetis , implicata in dexteriorem 
partem cervicis 9 pedus latum & plenum , humeris 
latis, ventre modico, lumbis deorfum verfum pref- 
fis, fcapuUs latis , fpina maxime duplici; (in minus ^ 
Don exilanti ^ coja-ampla fubcrifpa , cruribus ve&ls 
& squalibus , genibus ratuhdis , nefhiagnis^ nee in* 
trorfus fpe£kintibu^ ungulis duris : toto corpore ut 
habeat venas , quae animadvert! poifint , quod qui 
hujufcemodi lit y & cum eft aeger » ad medendum 
eft appofttiis ; corpore multo* De ftirpe magni in« 
tereft qua fint , quod genera funt multa. itaque ad 
hoc Dobiles a regionibus dicuntur , in Graecia Thef- 
faliciequi, a terra Apuli , ab Rofea Rofeani. Equi 
boni futuri figna funt , ft cum gregalibus in pabulo 
contendit in currendo, aliave qua re, quo potior 
fit: fi, cum flumen travehundum eft, gregi inpri«> 
mis pracgreditur , ac non refpedat alios. Emtio 
equina ftmtlis fere ac boum ^ & afinorum , quod eif- 
dem rebus in emtione dorpinum mutant , ut in Ma- 
nilii adionibus funt perfcripta. Equinum pecus pa* 
fcendum in pratis potiftlmum herba ; in ftabulis ac 
prsfepibus , arido foeno. Cum pepererunt , ordeo 
adjedo bis die danda aqua. Horum foeturae initium 
admiftionis facere oportet ab acquinodio ytttio ad 
folftitium y ut partus idoneo tempore fiat, duodeci* 
mo entm menfe , die decimo , ajunt nafcL quae poft 
tempus nafcuntur, fere vitiofa, atque inutilia exfi- 
fiunt. Admittere oportet , cum tenipus anni venerit. 
Us in dieVmane 8t vefpere petorigam. is ita appeU 



/ 



1.88 M. TERENTII VARRONIS 

latur 9 qujqui admittit. eo enitn adjutante equae at^ 

Ugatae celerius admittuntur,nequeequi fruftracu- 

piditate impulfi femen ejiciunt. Quoad fatis (tt ad- 

mini , ipfae iignificant , quod fe defendunt. Si fafti- 

dium faliendi eft , fcills medium conterunt cum 

aqua ad mellis crafHtudinem : turn ea re naturam 

equae , cum menfes ferunt , tangunt ; contra , ab lo- 

cis equs nares equi tangunt. Tametii incredibile ^ 

quod ufu venit , memoriae maodandum. cum equus 

matrem ut faliret adduci non poiTet , & eum capita 

obvoluto peroriga adduxiffet, & coegiflet matrem 

inire^, cum defcendenti demfiiTetaboculis, illeim- 

petum fecit in eum , ac mordicus interfecit. Cum 

conceperunt equae, videnclum , ne aut laborent plu- 

fculum , aut ne frigidis locis (int , quod algor ma* 

xime praegnantibus obeft. Itaque in ftabulis ab hu- 

more prohibere oportet humum , claufa habere 

.oftia , ac feneftras , & inter fingulas a pracfepibus 

inter jicere longurios, qui eas difcernant , ne inter 

fe pugnare poflint. Praegnantem neque implere ci- 

bo , neque efurire oportet. Alternis qui admittunt , 

diuturniores equos^ &c meliores pullos fieri dicunt^ 

itaque ut refiibiles fegetes eflent exfudiores , iic 

quotannis quae praegnantes fiant. In decern diebus fe- 

cundum partum cum matribus in pabulum prodi« 

gendum. Ne ungulas comburat ftercus , cavendum* 

Quinquemeftribus puliis faCth , cum redadi funt in 

fiabulum , objiciendum farinam ordeaceam moli- 

tam cum ' furfuribus , & (i quid aliud terra natum 

libenter edent. Anniculis }am fadis dandum ordeum 

& furfures I ufque quoad erunt ladentes. neque 



9, 



DE RE RUSTICA LIB. 11. 189 

prius biennio con&do a lade reoio vendum. eofque, 
com ftent cum matribuSi interdum tradandum, ne, 
cum fint dijundi, exterreantun eademque caufa ibi 
frenos fufpendendum , ut equali confuefcant & vi* 
dere eorum faciem , & e mOtu audire crepitus. Cum 
jam ad manus accedere confuerint , interdum im« 
ponere iis puerum, his aut ter pronum in ventrem, 
pofiea jam (edentem. hxc facere cum fit trimus. 
turn enim maxime crefcere , ac lacertqfum fieri. 
Sunt qui dicant^ poft annum & fex menfes equulum 
domari pofife, fed melius poft trimum, a quo tem- 
pore fiirrago dari folet. haec enim purgatio maxime 
neceflaria equino pecori. quod diebus decern facere 
oportet, nee pati alium ullum cibum gufiare. Ab 
undecimo die ufque ad quartum decimum dandum 
ordeum , quotidie adjiciendo minutatim. quod 
quarto die feceris , in eo decem diebus proximis 
jnanenduffl ^ ab eo tempore mediocriter exercen- 
dum : 6c y cum fijdarit , perunguendum oleo. Si fri- 
gus erit , in equili faciendus ignis. Equi quod alii 
funt ad rem militarem idonei , klii ad veduram , 
alii ad admifliiram , alii ad curfiiram , non item fimt 
fptfiaodi atque habendi. Itaque peritus belli alios 
eligit , atque alit, ac docet: aliter quadrigarius, ac 
defulror. neque idem , qui ve£^arios facere vult , ad 
ephippium 9 aut ad praedam ; quod ut [ad rem mi* 
litarem 9 quod ] ibiadcaftra habere volunt acres, 
fie contra in viis habere malunt placidos. propter 
quod difcrimen maxime inftitutum , ut caftrentur 
equi. demtis enim tefticulis fiunt quietiores , & ideo 
quod femine carent , ii canterii apptllati p ut in iui- 



19b H TERENTII VARRONIS 

bus majales; gallis gallinaceis , capi. De medicina , 
vel plurima funt in equis & (igna morborum , & 
genera curationum ^ qus paftorem fcripta habere 
oportet. Itaque ob hoc in Gratcia potiflimum me- 
dici pecorum i^T/aTpof appellati. 

VIH. Cum hxc loqueremur , venit a Menate li- 
bertus , qui dicat liba abfoluta efle y & rem divinam 
paratam : & vellent , venirent illuc , & ipfi pro fe 
facrificarentur. Ego vero , inquam , vos ire non pa- 
fiar ante, quam mihi reddideritis tertium adum, 
de mulis, de canibus, de paftoribus. Brevis oratio 
de iftis^ inquit MuRRius. nam muli & hinni bige- 
reri , atque infiticii , non fuopte genere ab radici- 
bus. ex equa enim & afino fit mulus. contra ex 
equo & dfina hinnus. Uterque eorum ad ufum uti- 
lis, partu frudus neuter. Pullum alininum a partu re- 
centem fubjiciunt equx, cujus Ia£^e ampliores fiunt, 
quod id lade, quam aiininum » ac alia omnia dicunt 
efle melius. Praeterea educant eum paleis » foeno , 
crdeo. Matri fuppofiticiae quoque infer viunt, quo 
equa ad minifterium lafiis cibum puUo praebere 
poflit. Hie ita eduftus a trimo , poteft admitti. ne- 
que enim afpernatur, propter confuetudinem equi- 
nam. Hunc minorem (i admiferis , & ipfe citius fe- 
nefcit,& quae ex eo concipiuntur fiunt deteriora. 
Qui non habent eum aiinum , quern fuppofueruDt 
equas , & aiinum admiflarium habere volunt 9 de 
aHnis quern ampliflimum formofiilimumque pof- 
funt , eligunt, quique feininio natus fit bono , Ar- 
cadicOy ut antiqui dicebant , ut nos ^perti fumus, 
Reatino : ubi trecenis ac quadrigenis millibus ad- 



I ' 



DE RE RUSTICA LIB. II. 191 

imflarii aliquot venienint. quos emimus item ut 
equos, ftipulamurque in emendo, ac facimus in ac« 
cipiendo idem , quod didum eft in equis. Hos pa« 
fcimus prscipue fceno atque ordeo , & id ante ad« 
miffuram largiijs facimus ^ ut cibo fufFundamus vi- 
res ad foeturam. Eodem tempore » quo equos ad- 
ducentes , iidemque ut ineant equas per origas cu- 
ramus. Cum pepertt equtf mulum , aut mulam , hu« 
tricantes educamus. Hi, fi in paluftribus locis^at* 
que uliginofis nati, habent ungulas molles. iidem fi 
eiafii Aint xftivo tempore in montes 9 quod fit id 
agro Reatino , duriffimis ungulis fiunt. In grege mt!i« 
lonim parando, fpeAanda aetas, & forma, alterum , 
ut yeduris fufierfe labores poffint ; alterum , ut 
oculo&afpeQu deleAare queant. hifce enim binis 
conjnndis omnia vehicula in Viis ducuntur. Haec 
me Reatino auAore probares, mi hi inquit^ nifi tu 
ipfe domi equarum greges haberes , ac mulorum 
gregesvendidiftes. Hinnus , qui appellatur , eft ex 
equo & afina , minor quam mulus corpore , ple«* 
rumque rubicundtory auribus ut equinis, jubam 
& caudam fimilem afini. Item in ventre eft ( ut 
cqmis) menfes duodecim. Hofce item ut equulos 
& educant , & alunt , & aetatem eorum ex dentin 
l)us cognofcunt. 

IX. Relinquitur , inquit Atticus , de quadru* 
pedibus 9 quod ad canes attinet , maxime ad nos , 
qui pecus pafcimus lanare. Canis enim ita cuftos 
pecoris^ ut ejus, quod eo comite indiget ad fe defen- 
deodum. in quo genere funt maxime oves, deinde 
caprae. has enim lupus captare foiet , cui opponi** 



19X M. TERENTII VARRONIS 

mus canes defenfores. In fuillo pecore tamen funt, 
quae fe vindicent , fites » verres ^ majales , fcrofae* 
prope enim haec apris ,- qui in filvis fspe dentibus 
canes occiderqnt. Quid dicam de pecore majore ? 
cum fciam mulorum gregem , cum pa/ceretur , eo« 
que veniflet lupus, uhro mulos circumfluxifle , & 
ungulis cxdehdo eum occidifle? & tauros folere di« 
verfos affiftere clunibus continuatos , & cojrnibns 
facile propulfare lupos ? Quare de canibus , quo* 
niam genera duo , unum venaticum, & pertinetad 
feras beftias ^ ac (ilveftres ; alterum , quod cuftodis 
caufa parator , & pertinet ad pafiorem : dicam de 
eo ad formam ariis expofitam in novem partes* Pri- 
mum aetate idonea parandi ^ quod catuli & vetuli 
xieque fibi , neque ovibus funt praefidio , & feris 
beftiis nonnvinquam praedae. Facie debent efle for- 
snofi , magnitudine ampla , oculis nigrantibus aut 
ravisy naribus congruentibus , labris fubnigris aut 
rubicundis , neque refimis fuperioribus , nee pen- 
dulis fubtus y mento fuppreflb , & ex eo enatis duo- 
bus, dentibus dextra & finiftra, paulo eminulis, fu» 
perioribus diredis potius , quam brocchis : acutos , 
quos habeant , labro tedos : capitibus & auricuUs 
magnis^ ac flaccis : craflis cervicibus, ac collo ; in- 
ternodiis articulorum longis : cruribus redis , & 
potius varis , quam vatiis : pedibus magnis & ai- 
ds 9 qui ingredienti ei difplodantur : digitis difcre- 
tis : unguibus duris ad curyis : folo nee ut corneo ^ 
nee nimium duro , fed ut fermentato ac moUi : ac 
feminibus fummis corpore fuppreiTo : fpina neque 
eminula^ neque curva : cauda crafla : latratu gravi: 



1 



DE RE RUSTIC A LIB. IL lyj 

hiatu magno : colore pot^mum albo , quod in te^ 
nebris fpecie leonina. Prxterea feminas volunt effe 
mammofas equalibus papilUs* Item videnduth, ut 
boni feminii fint. Itaque a rejgionibus appellantur L^^ 
cones, Epirotici, Sallentini. Videndum , ne a vena* 
toribus 9 aut laniis canes wias. alteri ^ quod ad pe« 
cus fequendum inertes* alteri , fi viderint leporem , 
aut cervtjm^ quod eum potius y quam oves fequen* 
tur. Quare aut a paftoribu^ emta melior , quae oves 
fequi conpievit : aut fine uUa cOnfuetudine quae 
fuerit. canis etiim facilius quid afliiefciri eaque con* 
fuetudo firmior » quae fit ad paftores, quam qua^ ad 
pecudes. P. Aufidius Podtianus Amiterninus ^ cum 
greges ovium emiflet in Umbria ultima ^quibus gre* 
gibus fine paAoribus canes accefiiflent ; paftores ut 
deducerent in Metapontinos faltus, & Heracleas, 
emporium : inde cum domum redififent , quiad Ic^ 
cum deduxerant, e defiderio hominum diebus pau« 
cis pofiea canes fua fponte, cum dierum multorunt 
via interefiet , fibi ex agris cibaria prsbuerunt , at« 
que in Umbriam ad paftores redierunt. neque eo« 
rum quifquam fecerat^ quod in agricultura Saferna 
prscepit, Qui vellet fe a cane fedari , uti ranam 
objtciat cofbam. Magni intereft ^ ex femine eflfe ca- 
nes eodem^ quod >cognati maxime inter fe funt 
p^xfidio* Sequitur quartum de emtione : fit alterius , 
cum a priore domino fecundo traditum eft. De fa* 
nitate & noxa ftipulationes fiunt eaedem , quae ijp^ 
pecore, nifi quod hie utiliter exceptum eft. Alii 
pretium faciunt in fingula capita canum. a)ii ut ca^ 
tuli fequantur matrem. alii ut bini catuli unius cania 
Scripu. A. R. rol. I. N 



!«94 M. TERENTII-VARRONIS 

numerum ohtineant,ut folent bini agniovis. plc- 
rique ut accedant canes , qui confuerunt effe una. 
Cibatus canis propior hominisi quam ovis. pafci- 
tur enim e culina & offibuS; , nort herbis aut fron- 
dibus. Diligenterut habeant cibaria providendun*. . 
fames enim hos ad quaereidum cibum ducet , fi non 
praebebitur , & a pecore abducet. Nifi fi (ut quldam 
putlint) eiiam illuc pervenerint, proverbium ut 
tollant antiquum : vel etiam ut fjLv^ov aperiant de 
AStxone y atque in dominum afferant deotes. Nee 
non ita panem ordeaceum dandum , ut non potius 
earn in lade des intritum , quod eo coiifueti cibo 
uti , a pecore non cito defcifcunt. Morticina oris 
non patiuntur vefci carne,;ie dudi fapore minus 
fe abftineant, Dant etiam jus ex oflibus, & ea ipfa 
offa contufa. dentes enim facit firrfiiores, & os ma- 
gis patulum : propterea quod vehementius diducun- 
tur malae, acriorefque fiunt propter meduUarum 
iaporem. Cibum capere confuefcunt interdiu , ubi 
pafcuntur : vefperi , ubi ftabulantur. De foetura , 
principium admittendi faciunt veris principio : tunc 
enim dicuntur catulire, id eft, oftendere velle fe 
maritari. Quae cum admiffae, pariunt circiter fol- 
ftitio. praegnantes enim folent effe ternos itienfes. 
In foetura dandum potius ordeaceos quam triticeos 
panes, magis enim eo aluntur, & laftis praebent ma- 
jorem facultatem. In nutricatu fecundum partum fi 
plures funt, ftatim eligere oportet, qiios habere 
velis , reliquos abjicere. quam pauclflimos relique- 
ris , tarn optimi in alendo fiunt, propter copiam la- 
ftis.Subfternitur eis acus, aut quid item aliud, quoJ 



■1 



DE RE RUSTICA LIB. 11. 19? 

mouiore cubili facilius educantur. catull diebus xx 
videre incipiunt. Duobus menfibus primis a partu 
non dijunguntur a matre, fed minutatim defAd&unU 
Educunt eos plures in unum locum, & irritant ad 
pugoandum, quo fiant acrior^s, neque defatigari 
patiuntur, quo fiant fegniores. Confue quoque fa- 
ciuntyUt alligari poflint, primum levibus vinclis : 
quae (i abrodere conantur, ne id confuefcant facere^ 
verberibus eos deterrere folent. Pluviis diebus cu- 
bilia fubfternenda fronde aut pabulo, duabus de 
cauiis, ut ne oblinantur, aut perfrigefcant. Quidam 
eos caftrant , quod eo minus putant relinquere gre- 
gem. quidam non faciunt , quod eos credunt minus 
acres fierL Quidam nucibus Grscis in aqua tritis 
perungunt aures ^ & inter digitos : quod mufcae, & 
ricini, & pulices foleant (li hoc unguine non fis 
ufus) ea exulcerare. Ne vulnerentur a befiiis , im- 
ponuntur his collaria^ quae vocantur mxiium, id 
eft,cingulum circum coUum ex corio firmo cum 
clavulis capitatis, quas intra capita infuitur peljis 
mollis y ne noceat collo duritia ferri. Quod fi lupus ,- 
aliufve quis his vulneratus eft , reliquas quoque ca- 
nes facit, quae id non habent, ut (int in tuto. Nu- 
merus canum pro pecoris multitudine folet parari. 
(ere modicum effe putant , ut finguli fequantur fin- 
gulos opiliones : de quo numero alius atium modum 
conftituit. Quod fi funt regiones, ubi beftis fint 
multae , debent efle plures. quod accidit iis , qui per 
calles filVeftres longinquos folent comitau in aefti- 
va Se hiberna. Villatico vero gregi in fundum facis 
efle duo^ & id marem^ & feminam. Ita enim funt 

N 2 



/ 



196 M. T.ERENT1I VARRONIS 

afliduiores , quoH cum altero idem fit acrior , & fi 
alter indefinenter aeger eft, ne fine cane grex fit. 
Cum xircumfpiceret Atticus , ne quid praeteriflet , 
Hqc filentium , inquam ^ vocat alium ad partes. 

X. Reltquum enim in hoc a£)u » qViot & quod 
genus fint habendi paftores. CossiNius,ad rnajo- 
res pecudes aetat^fuperiores, ad minores etiam pue- 
ros, & utroque horum firmiores, qui in callibus 
verfentur^ quam eos, qui in fundo quotidie ad vil- 
1am redeant, Itaque in faltibus licet videre juvcntu- 
tem^-Sc earn fere armatam , cum in fundis non mo- 
do pueri, fed etiam puellae pafcant. Qui pafcunt, 
eos cogere oportet , in paftione diem totum efle » 
pafcere communiten contra, perno&are ad fuum 
quemque gregem. efle omnes Tub uno magiftro pe- 
coris : eum efle ma)9rem natu potius , quam alios , 
& peritiorem quam reliquos : quod iis , qui astate 
& fcientia praeftant, animo aequiore reliqui parent. 
Ita tamen oportet aetate prasftare , ut ne propter fe- 
ne£lutem minus fiiftinere poflit labores. neque enim 
fenes, neque pueri callium difficultatem , ac mon- 
tium arduitatem , atque afperitatem facile ferunt : 
quod pariendum iltis , qui greges fequuntur , prae- 
ferfim armenticlos, ac caprinos, quibus rupes ac 
filvae ad pabulandum cordi. Formas hominum le* 
gendas , ut fint firmae, ac veloces, mobiles, expedi« 
tis membris : qui non folum pecus fequi pofiiint , 
fed etiam a befliis ac praedonibus defendere : qui 
onera extollere in jumenta poflint, qui excurrere, 
qui laculari. Non omnis apta natio ad pecuariam , 
quod neque Bafculus , neque Turdulus idonei : Galli 



DE RE RUSTICA/LIB. IL 197 

appofitiifimi , maxime ad jumenta. In emtionibus 
dominum legitimum (ex fere res perficiunt : fi here* 
ditatem juftam adiit : fi , ut debuit , mancipio ab eo 
accepiti a quo jure civili potuit : atit fi in jure cef- 
fit , cui potuit cedere , & id ubi oportuit : ;iut fi ufii 
cepit : aut fi e praeda fiib corona emit : turn ve cum 
in bonis iedioneve cujus publice venit. In horum 
emtione folet accedere peculium, aut fi excipiet, 
fiipulatio intercedere^ fanum eum efle, fiinis noxif^ 
que folutum : aut fi mancipio non datur ^ dupla pro- 
mitti : ant fi ita padi , fimpla. Cibus eorum debet 
, efleinterdiu feparatim uniufcujufque gregis. vefper- 
tinus in coena, qui fimt fiib uno magiftro,' commu- 
nis. Magiftrum providere oportet, ut omnia fequan- 
tur inftrumenta, quae pecori & pafioribus opus fiint^ 
maxime ad vidum hominum^ & ad medicinam 
pecudum : ad quam rem habent jumenta dofl'uaria 
dominiy alii equas, alii pro his quid aliud, quod 
onus dorfo ferre poifit. Quod ad foeturam huma-^ 
nam pertinet paftorum , qui in fundo perpetuo ma- 
nent,fiicile efi^quod habeant confervam in villa. 
nee hac venus paftoralis longius quid quaerit. Qu» 
autem funt in faltibus, & filveftribus locis pafcunt » 
& non villa , fed cafis repentinis imbres vitant : his 
fliulieres adjungere , quae fequantur greges, ac ciba* 
ria pafioribus expediant, eofque afliduiores faciant^ 
utile arbitrati multi. Sed eas mulieres efle oportet 
£nnas,non turpes^ quae in opere, ut in multis i;e- 
gionibus , non cedant viris , ut in Illyrico pafli^ 
videre licet, quodvel pafcere pecus, vel ad focum 
afferre ligna^ ac cibum coquere, vel ad cafas inftru* 

N3 



198 M. TERENTll VARRONIS 

mentum fervare poflunt. De nutricatu hoc dico,' 
eafdem fere & nutrices , & matres. Tremellius ^ 
fimul afpicit ac} me, & , Ut te audii dicefe , inquit ^ 
cum in Liburniam venifTes , te vidMTe matres fami- 
lias eorum afierre ligna , & iimul pueros^ quos ale- 
rent, alids fingulpSy alias binos, quae oftenderent 
foetas noAras , quae In cohopds jacent dies aliquot ^ 
eflfe * levuncidas , ac contemnendas , Cui ego ^ Certe 
inquami nam in Illyrico hoc amplius , praegnantem 
faepe, cum venit pariendi tempus, non longe ab 
opere difcedere, ibique enixam puerum referre, 
quern non peperifTe , fed invenifle putes. ntt noa 
etiam hoc, quas virgines ibi appellant, nonnun- 
quaiti annorum xx , quibus mos edrum non dene« 
gavit, ante nuptias ut fuccumberent quibus vellent, 
& incomitatis ut vagari liceret, & filios habere. 
Quae ad valetudinem pertinent hominum, ad peco-: 
ris y ut fine medico curari poffint , magiftrum fcri- 
pta habere oportet. Is enim fine literis idoneus non 
eft 9. quod rationes dominicas pecuarias conficere 
nequidquam rede poteft. De numero paftoriim alii 
ahguftius ^ alii laxius conftituere folent. Ego in oStO" 
jgenas hirtas o ves fingulos paftores conftitui , Atti« 
cus in centenas. In gregibus ovium , fed- magnis , 
quos milliarios faciunt quidam, facilius de fumma 
hominjam detrahere pofiunt , quam de minoribus , 
ut funt & Attici , & mei. Septingenarii enim snei : 
tu, opinor, oflingenarios habuifti. nectamennon 
ut nos arietum decimam partem. Ad equarum gre- 
gem quinquagenarium bini homines, utique uter* 
que horum ut fecum habeat equas domitas fingu^ 



DE RE RUSTICA LIB. H. 199 

las in lis regionibus,in quibus fiabulari folent equa$ 
abigere, u^ in Apulia & in Lucanis accidit faepe. 

XI. Quoniam promifla abfolvimus,^ inquU^eBA 
mus. Siquidem « inquam , a'djeceritis de extraordina-^ 
no pecudum frudu, ut praedidum eft de lade iit 
eo , & tonfura lanae. Eft omnium rerum ^ quas cibi 
caufa capimus, liquentium maxime alibile^ & id 
ovillum 9 inde caprinum« Quod autem maxime perr 
pnrget,eft equinum^ turn afininum, dein bubulum^ 
tum caprinum. Sed horum funt difcrimina qusdam^ 
& a paftionibus , & a pecudum natura , & a muldu. 
A paftionibus ^ quod fit ab ordeo, & fiipula, & 
omnino arido & firmo cibopecude pafta, id alibile, 
ad perpurgandum id^ quod ab viridi pafcuo, &xeo 
magis fluxe ex herba, quae ipfa fumta perpurgare 
corpora noftra folet. A pecudum natura , quod lac 
melius eft a valentibus, & ab iis, quae nondum 
veteres funt 9 quam ft eft contra, A mulgendo atque 
ortu optimum eft id , quod neque emunfium longe 
abeft a mulfo y neque a partu continuo eft fumtum^' 
Ex hoc lade cafe! qui fiunt, maximi cibi funt bu* 
l>uli9 & qui difficillime tranfeant fumti : fecundo 
ovilli: minimi cibi, & qui fecillime dejiciantur^ 
caprini. Eft efiam difcrimen , utrum cafei molles ac 
receotes fint, an aridi & veteres. Cum molles funt, 
magis alibiles, in corpore non resides : veteres 8e 
arldi contra. Cafeum facere incipiunt a 'Vergiliis 
vemis exortis ad aeftivas Vergilias. mulgent vere ad 
cafeum factundum mane, aliis temporibus, n^eri* 
dianis horis , tametfi propter loca & pabulum difpa^ 
rile non ufque quaque idem fit. in ladis duos coo* 

N 4 



aoo M. TERENTIl VARRONIS 

gios addunt coagulum magnitiidine oleae, ut coeat 
quod melius leporinum & ho^inum » quam agni* 

fc num. alii prp coagulo addunt de fid ramb lac, & 

acetum. afpergunt item atiis aliquot rebus » quod 
Grsci appellant alii i^-W^alii S'iK.ftvov. Non negaritn, 
' ihquam, ideo apud divae Rumiae facellum a pafio* 
ribus fatam ficum. ibi enim folent facrificari lafte 
• pro vino , & pro ladentibus. mammae enim rumis, 
.five rumas, ut ante dicebant, a rumi; & inde di« 
cuntur fubrumi agni : ladentes, a la6^e'. Quin afper* 
gi folent fales : melior foffilis, quam marinus. De 
'tonfura ovium , primum animadverto antequam 
incipiam facere , num fcabiem aut ulcera habeant , 
ut, fi opus eft 9 ante curentur, qiiam tondeantur. 
Tonfurae tempus inter aequinodium vernum & fol^* 
ftitium , cum fudare inceperunt o ves. a quo fudore 
recens lana tonfa fucida appellata eft. Tonfas re* 
centes eodem die perungunt vino & oleo : non 
nemo admixta cera alba, & adipe fuillo. & fi ea 
te(k2i Met efle, quam habuit pellem in jedlam , earn 
intrinfecus eadem re perinungunt, & tegunt rurfiis. 
*Si qua in tonfiira plagam accepitf eum ipcum obli* 
Hunt pice liquida. Oves,hirtas tondent circiter or- 
ileaceam meflem : in aliis locis ante foenificia. Qui« 
^am has in anno bis tondent, ut in Hifpania citerio* 
re, ac femeftres faciunt tonfuras. duplicem impen- 

' dunt operam , quod fie plus putant fieri lanae. quo 

nomine quidam bis fecant prata. Diligentiores tege- 
ticulis Aibje6lis oves tondere folent , ne qQi4^occi 
intereant^ Dies ad eam rem fumuntur fereni ^ ^ iis 
id faciunt fere a quarta ad decimam horam : quo* 



■ 



DE RE RUSTIC A LIB. II. aoi 

niam fole calidiore tonfa ex fudore ejus lana fit 
moUior^ & ponderoiior, & colore meliorf. quam 
dexntam ac conglobatam alii vellera , alii veluthina 
appellant, ex quorum vocabulo animadverti licet » 
prius lanas vulfuram quam tonfuram inventam. Qui 
etiam nunc vellunt, ante triduo habent jejunas, 
quod languidae minus radices lanae retinent. Omni* 
no tonfores in Italia primum venifle ^x Sicilia di- 
cuntur pod R. c. A. cccCLiv; ut fcriptum in 
publico Ardeae in*literjs exilat, eofque adduxi/Te 
P. Ticinium Menam. Olim tonfores non fiiifle, ad- 
fignificant antiquorum. ftatuae , quod pleraeqpe ha- 
bent capillum & barbam magoam. Sufcipit Cossi- 
Mus y Ut firudum c vis e lana ad veftimentiim ^.fic 
capra pilos miniftrat ad ufum nauticum , & ad bel* 
lica tormenta , & fabrilia vafa. Neque non quaedam 
nationes harum pellibus funt veftitae, ut in Getu- 
Iia& in Sardinia, cujos ufum apud antiquos quo-^ 
que Graecos fuifle apparet , quod in tragoediis fenes 
ab hac pelle vocantur S'l^^ifUt , & in comoediis ; 
qui in ruftico opere morantur, ut apud Caecilium 
in Hypobolimaso habet adolefcens , apud Teren- 
tium in Heautontimorumeno fenex. Tondentur^ 
quod magnis villis funti in magna parte. Phrygiae; 
unde Cilicia, & cetera ejus generis ferri folent. 
Sed quod primum ea tonfura in Cilicia fit infiituta^ 
nomen id Cilicas adjecifle dicunt« Illi hoc. neque 
ab hoc y quod mutaret Coffinius. & fimul Vituli 
libertus in urbem veniens ex hortis divertitur ad 
COS y Et ego ad te miflus 9 inquit ^ ibam domum 



101 M. T, VARR. DE RE RUST. LIB, IK 

rogatum , ne diem feftum faceres breviorem , & 
mature renires. Itaque difcedimus ego & Scrofa in 
hortos ad Vitulum. Niger in Turranii noftri. illi 
pardm domum , partim ad Lenatem. 



10 1' 



M. TERENTII VARRONIS 

RERUM RUSTICARUM 



D E 



VILLATICIS PASTIONIBUS 



LIBER TERTIUS. 



I. v>UM dus vits tradlts iint hominum , ruftica, 
& urbana, Q. Pinni , dubium non eft , quin has noa 
iblum locum difcretae fint , fed etiam tempore di- , 
verfana originem habeant. antiquior enim multo 
ruftica : quod fuit tempus , cum rura colerent ho^ 
mines, neque urbej^ haberent. Etenim'vetuftiffi* 
mum oppidum cum fit traditum Graecum , Boeotiae 
Thebae , quod rex Ogyges aedificauit; in agro Ro«>! ' 
mano Roma, quam Romulus rex: (nam in hoc,* 
nunc denique eft , ut dici poffit , non cum Ennius 
fcripfity Sepungejiti funt pauh plusaut minus anni^ 
Augufio augurio pojlquam inclita condita Roma ejl^^ 
Thebs,quae ante cataclyfmon Ogygi conditae di- 
cuntur , eae tamen circiter duo millia annorum & 
centum funt. quod tempus fi referas ad iHuct princi- 
pium , quo agri coli funt coepti , atque in cafis & 
tugurlis habitabant , nee murus , nee porta quid ef- 
fet , fciebant : immani numero annorum urbanos 



».«>-i • ' 



»04 M TERENTII VARRONIS 

agricols prxftant. nee mirum , quod divlna natura 
dedit agroSf ars hutnana sdificavit urbes : cum ar- 
tes omnes dicantur in Grscia intra mille annorum 
reperts , agri nunquam non fiierint in terris , qui 
coli pojQint, Neque folum antiquior cultura agri , 
fed etiam melior. Itaque non fine caufa majores 
noftri ex urbe in agris redigebant fuos cives , quod 
& in pace a rufticis Romanis alebantur , & in bello 
ab his tuebantur. Nee fine caula Terram eandem 
appellabant matrem , & Cererem , & qui earn co-' 
lerent , piam & utilem agere vitam credebant , at- 
que eos folos reliquos efle ex fiirpe Saturni regis. 
Cui confentaneum eft , quod Initia vocantur potif* 
fimum ea , quae Cereri fiunt facra. Nee minus op- 
pidi quoque nomen Thebae indic^t antiquiorem 
eflfe agrum , quod ab agri genere , non a conditore 
nomen ei eft impofitum. Nam lingua prifca & in 
Graecia £oIeis Boeotii fine afflatu vocant collis Te- 
bas : & in Sabinis^ quo e Graecia venerunt Pelafgi, 
etiam nunc ita dicunt. eujus veftigium in agro Sa- 
bino via Salaria non longe a Reate milliarius clivus 
appellatur Thebae. Cum agriculturam primo pro* 
pter paupertatem maxime indifcretam haberent, 
quod a paftoribus qui erant orti , in eodem agro 
& feirebant, & pafcebant : qui poftea creverunt, pe- 
culia diviferunt , ap h&um, iit dicerentur alii agri- 
cols , alii paftores. Quae ipfa pars duplex eft , ta- 
metfi ab nullo fatis difcreta , quod altera eft villa* 
tica paftio , altera agreftis. Haec nota & nobilis , 
quoX& pecuaria appellatur, & multum homines 
/ oc upletat^ & ob earn rem aut condudos, aut emtos 



DE RE RUSTICA LIB. III. aoj 

habent fakuSv Altera villatica^ quod humili^ vide« 
tur, a quibufdam adjeda ad agriculturatn cum ef- 
fet paftio 9 neque explicata tota feparatim ^ quod 
fciam, ab ullo. Itaque cum putarem efle rerum 
rufiicarum , quae conftituta funt fruAus caufa , tria 
genera, unum de agricultural alterum ^e re pe« 
cuaria , tertium de villaticis paftionibus : tres li« 
bros inftitui , e queis duo fcripfi ; primum ad Fun- 
daniam uxorem de agricultura , fecundum de peeua« 
ria ad Turranium Nigrum, qui reliquus^eft tertiiis 
de Villaticis frudibus , in hoc ad te mitto ^ quod vi« 
fus fum debere pro noftra vicinitate & amore fcri- 
bere potiflimum ad te. Cum enim villam habe- 
res, opere tedorio & mteftino, ac payimentis 
nobilibus lithoftrotis fpe£landam , parum putaiTes 
effe, ni tuis quoque Uteris exornati parietes eflent. 
Ego quoque , quo ornatior ea efk pofTet fruflu , 
quam fadu, quoad facere poflem , haec ad te mifi , 
recordatus de ea re fermones , quos de. villa per- 
feda habuiflemus. de quibus exponendi^ initium 
capiam hinc. 

II. CoiK^itiis aediliciis , cum fdle caldo ego & Q. 
Axius fenator tribulis fufFragium tuliflemus , & can« 
didato, ciii ftudebamus, vellemus efie praefto, cum. 
doiDum rediret : Axius^MUhi^dum dirimentur ^ in^ 
quit , fuffragia 9 vis potius villae publicae utamur 
umbra > quam ^rivati candidati tabella dimidiata 
aedificemus nobis ? Opinor , inquam , non iblum , 
quod dicitur 9 Malum confilium confultori eft pef- 
fimum : fed etiam bonum confilium ^ qui confulit , 
& qui confulitur^bonum habendum* itaque imus^ 



ao6 M. TERENTII VARRONIS 

Venimus in villain. Jbi Appium Claudium augurem 
fedentem invetrimus in rubfelliis ^ tit confuli , fi 
quid lifus popofciflfet , efle praefto, Sedebat ad fini- 
ftram ei Cornelius Merula , cd^fulari familia ortus, 
& Fircellius Pavo Reatinus. ad dextram Minutiiis 
Pica , & M. Petronius PaiTer. Ad quem cum acceffi- 
muSy Axius Appio fubridens, Recipis nos, inquit, 
in tuqm ornithona, ubi fedes inter aves } IlUjEff) 
▼ero 9 inquit , te prsfertim , cujus aves hofpitales 
etiam nunc ru&or , quas mihi appo fuifti paucis ante 
diebus in villa Reatina ad lacum Velini , eunti de 
controveriiis Interamnatium & .Reatinonim. Sed 
non hsc , inquit , villa, quamquam aedificarunt ma- 
jores noftri , frugalior ac m^lior eft , quam tua ilia 
perpolita in Reatino? Nuncubi hie vides citrum y 
aut aurum } num minium , aut Armenium ? nm 
quod emblema aut lithoftrotum ? quae illic omnia 
contra. Et cum h«c fit communis univerfi populi* 
jlla folius tua* haec quo fiiccedant.e campo cives, 
& reliqui omnes , ilia quo equae & afini : prsterea 
cum ad rempublicam adminiftrandam haec fit utilisi 
ubi cohortes ad deledum confiili addufiae confi- 
dant , ubi arma oftendant, ubi cenfores cenfii ad- 
mittant populum. Tua , inquit , haec in campo Mar- 
tio extremo utilis, & non deliciis fiimtuofior, 
quam omnes omnium Reatinas ? cum & 'oblita ta- 
bulis eft pidis, nee minus fignis ornata. At mea , 
veftigium ubi fit nullum Lyfippij aut Antiphiliy 
fed crebra fatoris & pafioris. Et cum villa non fit 
fine fundo magno, & eo polito cultura, tua iila 
neque agrum habet ullum ^ nee bo vem | nee equam. 



DE RE RUSTICA LIB. III. 107 

Denique quid tua habet fimile vills illius , cjuam 
tuus avus & proavus habehat ? ne« enim , ut ilia » 
foenificia videt arida in tabulato , nee vindemiam 
in cella^ neque in granario mei&m. Nam quod^ ex- 
tra urbem eft aedificium , nihilo magis ideo eft yii« 
la , quam eorum ^dificia , qui habitant extra por- 
tarn flumentanam , aut in iGmilianis. Appius fubri« 
dens, Quoniam ego ignore , inquu, quid iit villa , 
velim me doceas , ne labar imprudentia ^ quod volo 
emere a M. Sejo in Oftienii yillami^Quod fi ea aedi* 
ficia yillx non Aint, qu« afinum tuum , quem mihi 
quadraginta millibus emtum ofiendebas apud te, 
non habent , metuo 9 ne pro villa emam Oftiae in 
lltore Sejanas aedes. Quod aedificium hie me L. Me* 
rula impulic 9 ut cuperem habere, cum diceret^ nul« 
lam fe accepifle villam , qua magis delegatus eflet , 
ciini apud eum dies aliquot fuiflet. nee tamen ibi 
fe vidifle tabulam pidam , neque iignum aheneum 
aut marmoreum ullum : nihilo magis torcula vafa 
vindemiatoria^^ aut ferias olearias , * aut trapetas. 
Axius afpicit Mcrulam , & , Quid igitur , inquit , eft 
ifta villa 9 (i nee urbana habet ornamenta, neque 
ruftica membra ? aii ilU^ Non minus villa tua erit 
ad angulum Velini , quam neque pidor ^ neque te« 
dor vidit unquam « quam in Rofea , quae eft polita 
opere teQorio eleganter , quam dominus habes 
communem cum a(ino. Cum iignifica(ret nutu, ni« 
nihilo minus efle villam eam, quae eflet (implex 
ruffica , quam eam , in qua efTet utrumque, [ & ea » 
& urbana] & rogaflet, quid ex his rebus col- 
ligeret : Quid ? inquit ^ fi ^propter paftiones tuus 



ao8 M. TERENTII VARRONIS 

fundus in Rofea probandus fit ; & quod ibi pafcl" 
fur pecus ac ftabulatur, rede villa appellatur : hsc 
quoque fimili de caufa debet vocari villa , in qua 
propter paftioneg frudus capiuntur magni. Quid 
enim refert , utrum propter oves , an propter aves 
fru£tus capias ? anne dulcior eft frudus apud te et 
bubulo pecore, unde apes nafcuntur« quam ex api- 
bus, quae ad villam in alveariis opus faciunt? & 
num pluris nunc.tu e villa illic natos verres lanio 
vendis, quam hie apros macellario Sejus ? Qui mi* 
nus ego, inquit Axius , iftas habere poflum in Rea* 
tina villa ? nifi fi apud Sejum Siculum fit fuel. Cor- 
ficum in Reatino : & hie aprum glans cum pafcit 
emtieia , faeit pinguem ; illic gratuita exilem. Ap« 
PIUS , PofiTe ad te fieri , inquit , Sejanas paftiones 
non negarit Merula : ego, non efife, ipfe vidi/Duo 
enim genera cum fint paftionum : unum agrefte , 
in quo pecuariae funt , alterum villaticum » in quo 
funt gallinae , ac columbae , & apes , &c cetera , qux 
in villa . folent pafci ; de quibus Sc Poenus Mago , 
& Cafiius Dionyfius , & alii quid feparatim ac di- 
fperfim in libris reliquerunt , quos Sejus legifle vi- 
detur , & ideo ex his paftionibus ex una villa ma- 
jores fru£lus capere , quam alii faciunt ex toto 
fundo. Certe , inquit Merula. nam ibi vidi gre* 
ges magnos anferum , gallinarum , columbarum , 
gruum, pavonum*, nee non glirium, pifcium , apro- 
rum, & cetera venationis* ex quibus rebus fcriba 
librarius , libertus ejus^ qui apparuit Varroni, & me 
abfente patrono hofpitio accipiebat , in annos fin- 
gulosplus quinquagena millia [e villa] capere di* 



DE RE RUSTIGA LIB. IIL lo^ 

cebat. Axio admiranti , Certe nofii ^ inquam ^ mater- 
ters me.ae fiindum in Sabinis^qui eft ad quartum & 
vicefimum lapidem via falariaa Roma. Quidni, in^ 
quit? ubi asfiate diem.meridie dividere foleam ^ cum 
eo Reate ex urbe, aut cum inde v^io hieme, noQtvL 
ponere caftra. Atque in hac villa quir eft ornithon, 
ex eo uno quinque millia fcio venifte turdorum de* 
nariis ternis,ut fexaginta millia ea pars reddiderit eo 
anno villas^ bistantum quam tuus fundus ducentum 
jugerum Reate reddit. Quid fexaginta, inquit Axius ? 
LX,LX. derides ? Sexagintai inquam. Sed ut ad hunc 
bolum pervenias , opus erit tibi aut epulum , aut 
triumphusalicu)uS) ut tunc fuit Scipionis Metelli , 
aut collegiorum coenae » quae tunc innumerabiles 
excandefaciebant annonam macelli. Reliquis annis 
omnibus & banc exfpedabis^fummam. fpero;ion ti- 
bi decoquet [non] ornithon, nequehoc accidit his 
moribuSy nifi rare , ut decipiari. Quotus quifque 
enim eft annus , quo non videas epulum , aut trium* 
phuai,aut collegia [non] epulari, quae nunc in- 
numerabiles incendunt annonam ? Sed propter lu- 
XMmm ^ inq;uit ^ quodammodo epulum quotidianum 
eft intra januas Romae. Nonne item L. Albutius, 
homo , ut fcitis , apprime dodus , cujus Luciliano 
cbarafiere funt libelli ^ dicebat in Albano fui^ur;pi 
fuum paftionibus femper vinci a villa? agrum e^im 
minus dena millia reddere, villam plus vicena. 
Idem fecundum mare, quo loco vellet, ft parafteC 
villam , fe fupra centum millia [ e villa ] receptu«- 
rum. Age non M. Cato miper cum Luculli accepit 
tutelam , e pifcinis ejus quadraginta millibus fexter-. 
Scriptt. R. R. VoU /. O 



xxo M. TERENTII VARRONIS 

fiis vendidit pifces? Axius, Menda mi, inquiti 
recipe me qiisfo difcipulum villaticae paftionis. 
Hie 9 Quin fimulac promiferis minervalyincipidin, 
inquit ^ id eft ccenam. Ego vero non recufo , vel 
liodie ex Ifta paftione crebro. Appius , Credo fi- 
tnulac primum ex ifto viliatico pecore mortui erunt 

' anfefes, aut pavones* Cui iHe^ quid enim intereft, 
utruni morticinas editis volucres,an pifces, quos 
nifi mortuos eftis nunquam? Sed oro te, inquit , 
induce me in viam difciptins villatics paftionis , 
ac vim formamque ejus expone ^ McnUa , non 
gravate. 

IIL Primum , inquit , dominum fcientem eife 
oportet earum rerum » quae in villa , circumve earn 
ali ac pafci po/fint, ita ut domino fint £ru£hii ac 
dele£^ationi. Ejus difciplinas genera funt tria , or- 
nithones , leporaria, pifcinae* Nunc ornithonas dico 
omnium alitum, quae intra parietes'vilja^olent pa- 

'^fci. Leporaria te accipere volo ,lion ea, quae tritavi 
noftri dicebant, ubi foliti lepores (int, fed omnia 
•faepta , affida villae quae funt , & habent inclufa 
ahimalia^, quae pafcantur. Similiter pifcinas dico eas, 
quae in aqua dulci aut falfa indufos habent pifces 
ad villam. Harum fingula genera minimum in binas 
ipecies dividi poftunf; in prima parte ut fint, qus 
terra modo funt contenta , ut funt pavones , tur- 
tures , turdi. altera fpecies funt , quae non funt con- 
tenta terra folum , fed etiam aquam requirunt , ut 
funt anferes, querquedulae, an^tes. Sic alterum ge- 
nus illud yenaticum duas habet diverfas fpecies: 
\mam, in qua eft aptfr^ caprea, lepus. Altera item 



t>t RE RUSTICA LIB. III. m 

txtrz villam quae funt , ut apes , codes j glires. 
Tertii geneds aquatilis item (pecies duae , partim 
quod habent pifces in aqua dulci , partim quod in 
marina. De his fex partibus : ad ifta tria genera ar^ 
tificuin paranda ^ aucupes , venatores , pifcatores , 
aut ab his emenda , quae tuorum fervorum diligen? 
tia tuearis in foetura ad partus , & nata nutricere 
faginefque, in macellum ut perveniant. Neque non 
etiam quxdam aiTumenda in villam fine retibus au- 
cupis , venatoris , pifcatoris, ut glires, cocIeae& 
gallinc. Eamm rerum cultUra inftituta prima , ea 
quas in villa habentur. non enim folum augures 
Romani ad aufpicia primum pararunt pullos , fed 
etiam patres familiae rure* Secunda, quae macerie 
ad villam venationis caufa cluduntur , & propter 
alvearia. apes enim fubter fubgrundas ab initio viH 
latico ufae tefto. Tertia pifcinae dulces fieri coeptae ^ 
&eiluminibus captos receperead fe pifces. Omni- 
bus tribus his generibus funt bini gradus : fuperio^ 
res^quos frugalitas antiqua; inferiores, quos luxu« 
ria pofterior adjecit. Primus enim ille gradus anti- 
quus majorum noftruni erat , in quo efTent aviaria 9 
duo dumtaxat : in piano cohors , in qua pafceban-* 
tur gallinae , & earum frudus erant ova , & pulli. 
alter fublimis ^ in quo erant columbx in turribus , 
aut fumma villa. Contra, nunc aviaria funt nomine 
mutato 9 quod vocantur ornithones , quae palatum 
fuave domini paravit, ut teda majora habeant^ 
quam turn habebant^totas villas, in quibus ftabulen* 
tur turdi ac pavones. Sic in fecunda parti ac lepora* 
rlo pater tuus , jixi , praeterquam lepufculum e ve** 

O 2 



Ill M. TERENTII VARRONIS 

natione vidit nunquam. Neque enim erat magnun^ 
id faeptum, quod nunc, ut habeant multos apros 
ac capreas , complura jugera maceriis concludunt. 
Non turn , inquk mihi , cum emifti fundum Tufcu* 
lanum a M. Pifone, in lepdrario apri fuerunt mul- 
ct ? In tertia parti quis habebat pifcinam » nifi dul- 
cem , & in ea dumtaxat fqualbs ac mugiles pifces? 
Quis contra nund Rhinton non dicit fua nihil in« 
terefle , utrum iis pifcibus fiagnunv habeat plenum , 
an ranis ? Non Philippus cum ad Immidium hofpi- 
tem Caiini divertiiTet , & ei e tuo flumine lupum 
pifcem formofum appofuiflet,atque ille gufiaflet, 
& exfpuifTet, dixit, Peream, ni pifcem putavi efle? 
Sic noftr& aetas , inquam , luxuria propagavit lepo- 
r^ria, ac pifcinas protuUt ad m^re, & in easpela* 
gios greges pifcium revocavit. Non propter hof 
appellati Sergtus Orata , & Licinius Murena ? Qui$ 
enim propter nobilitatem ignorat pifcinas Philip- 
pi , Hortenfii , LucuUorum ? Quare , unde Velis me 
incipere , Axi , die. 

IV, Ille, Ego v^ro, inquity (ut ajunt ) pQ.(t prin- 
cipia in caftris , id eft , ab his potius remporibus , 
quam fuperioribus : quod ex pavonibus fru£lus ca- 
piuntur majores.^ quam e gallinis. Atque adeo non 
dtffimulabo^ quod volo, de ornithone primum, 
quod lucri fecerunt hoc nomen turdi. fexaginta 
enim millia Fircellina excande me fecerunt cupidi- 
tate. M£RULA, Duo funt, inquit, ornithonis ge- 
nera. unum deleSationis caufa, ut Varro hie fecit 
nofter fub Caiino, quod amatores invenit multos. 
alterum fruftus caufa ^ quo genere macellarii, & 



DE RE RUSTICA LIB- lU. ii) 

in urbe quidatn habent loca claufa , & rure tnaxime 
condnda in Sabinis , quod ibi propter agri naturam 
frequentes apparent turdi. Ex his tertii generis vo-* 
kit effe Luculhis conjundum aviarinm , quod fecit 
in Tufculano , ut in eodem te£^o ornithonis inclu« 
fum tricKnium haberet, ubi delicate coenitaret, 8c 
alios videret in mazonomo pofitos codos, a1io» 
Tolitare circum feneftras captos. Quod inutile in- 
▼enerunt. Nam non tantum in eo oculos deledant 
intra feneftras aves volitantes, quantum ofiendit ^ 
quod alienus odor opplet nares. 

V. Sed quod te malle arbitror, Axi, dicam de 
hoc ornitbone, quod fru^us caufa &ciunt, unde, 
son ubi, fumuntur pingues turdi. Igitur teftudo (ut 
periifylum tedum tegulis^ aut rete) fit magna, in 
qua millia aliquot turdorum ac merularum inclu« 
dere poffint. Quidam cum eo adjiciunt prasterea 
aves alias quoque , qus pingues veneunt care , ut 
miliariae ac coturnices. In hoc te^um aquam venire 
oportet per fifiulam , & earn potius per canales an- 
guflas ferpere , quae facile extergeri poffint; fi enim 
hte ibi difFufa aqua , & inquinatur ^ciKus , & bibi« 
tur butilius : & ex ei&caduca [qus abundat,}pef 
fiftulam exire, ne luto aves laborent. Oftium ha« 
bere humile, & anguftum, & potiffimum ejus ge- 
neris, quod cochleam appellant, ut folet effe in 
cavea, in qua tauri pugnare (blent. Feneftras raras « 
per quas non videantur extrinfecus arbores, aut 
aves; quod earum afpedusac defiderium macrefce* 
re facit volucres inclufas. Tantum luminis habere 
Oportet^ ut aves videre poffint ubi affidant, uh} 

05 



1 



ftf4 M. TERENTII VARRONIS 

cibus, ubi aqua (it. Te£^orio tada efle levi circum 
oftia, ac feneftras, ne aqua intrare, tnus, aliave 
quae beftia poflit. Circum hujus aedificii parietesin- 
trinfecus multos efle palos , ubi aves affidere pof- 
ftnt; praererea e perticis inclinatis ex humo ad pa« 
rietem , & in eis tranfyerfis gradattm modicis inter- 
vallis perticis annexis, [ad] fpeciem cancellorum 
fcenicorum ac theatri. deorfum in terram efle 
aquam , quam bibere poflint ; cibatui ofTas pofitas. 
eae maxime glomerantur ex ficisi & farre raixto. 
Diebus viginti antequam quis tollere Tult turdos, 
largius dat cibum , quod plus ponit , & farre fubti- 
liore incipit alere. In hoc tedo caveaque tabubta 
habeant aliquot ad pertitae fupplementuni. Contra 
hoc aviarium eft aliud minus, in quo, quae tnor^ 
tuae ibi funt aves , ut domino numerum reddat , cu- 
rator fer vare folet. Cum opus funt , ex hoc aviario 
ut fumantur idoneae, exduduntur in minufculum 
avidrium y quod e(l conjunQum cum majore oftioi 
lumine illuftriore, quod fecluforium appellant. Ibi 
cum eum nutaerum habet exclufum , quem fumere 
vult, omnes occidit. Hoc ideo in feclufo clam, ne 
reliqui, ii videant, defpondeant animum , atque 
aUeno tempore venditoris moriantur. [ Non lU ad- 
venae volucres puUos faciunt , in agro ciconiae , in 
te&o hirundines, fie aut hie aut illic turdi , qui cum 
iunt nomine mares , re vera femii)ae quoque funt : 
Deque id non fecutum ut eflet in merulis , quae no- 
mine feminino mares quoque (int. Praeterea volu- 
cres cum partim advenae fint, ut hirundines & 
grues; partim vernaculae^ut gallinae ac columbae: 



DE RE RUSTICA LIB. Iff. iiy 

ie illo genere funt turdi adventicio , >ac qtiotannis 
in Italiam trans mare advolant circiter aequinofiium 
aufiumnale^ & eodem revolaht ad aequinodium 
yernum. Et alio tempore turtures, ac coturnice9 
imnaani numero. hoc tta fieri apparet in infulis prov 
pinquis Pontiis, Palmariae, PaDdataria&. Ibi enim iit 
prima volatura cum veniunt , morantur dies pau« 
cos requiefcendi caufa* Idemque iactunt « cum ex 
Italia trans mare remeant.] Appius Axio^ Si quin« 
que mtllia hue con}eceris , inquit , & erit epulum 
ac triumphus , fexaginta millia qu9 vis 9 fiatim in 
foenusdes licebit* Turn miki^ Tu die iHudaherum 
genus ornithonis ^ qui animi caufa confiitutus a te 
Alb Gifino fertur, in quo-diceris longe vicifle non 
modo archety pon inventoris noftri opri^orpo^t/tfy M. 
Lxnii Strabonis ^ qui Brundifii hofpes nofler pri- 
mus in periftylo habuit exedra conckifa&aves, quas 
pafceret objedo rete y fed etiam in Tufculano ma- 
gno sdificio Luculli* Cui tgo^ Cum habeam fub 
oppido Cafino flumen, quod per villam fluat liqui* 
dum & ahum , margtoibus lapideis , latum pedes 
Lvii,& e villa in villam pontibus tranfeatur, Ion- 
gum p. DCCCCL , dire£him ab infula [ad Mufeum,} 
quae eft ab imo fluvio> ubi confluit altera amnis ad 
fumraum flumen, ubi eft Mufeum., Circum hujus 
ripas ambubtio fub dio » pedes lata denqs. Ab hac 
ambulatione in agrum verfus, ornithonis locus ex 
duabiis partibus dextra & iiniftra maceriis altis con- 
dufus. Inter quas locus » qui eft ornithonis , patec 
in latitudinem p. xlyiii , deformatus ad tabulae li^ 
teraric fpeciem cum capitulo. Forma qua eft qua* 

04 



Ii6 M. TERENTII VARRONIS 

drata^ patet in longitudinem p. lxxii ; qua ad capi« 
tulum rotundus eft, p. xxvii. Ad hxc, ita ut in 
margine qua(i infimb tabulae defcripta fit ambulatio, 
ab ornithone p1umula,in qua media funt caveae, 
qua introrfus iter in aream eft. In limine , in lateri- 
bus dextra & finiftra porticus funt primoribus co» 
lumnis lapideis , intermediis arbufculis humilibus, 
brdinatas , cum a fumma macerie ad epiflylium 
te&a porticus fit rete cannabina , & ab epiftylio ad 
ilylobaten. has fimt avibus omne genus oppletc, 
quibus cibus miniftratur per retbm , & aqua rivulo 
tenui afHuit. Secundum ftylobatis interiorem par* 
tern , dextra & finiftra , ad fiimmam aream qtiadra* 
tarn, e medio diverfaa duae non latae^ fed oblongs 
funt piicinae ad porticus verfus. Inter eas pifcinas 
tantummodo acceftus femita in tholum, qui eft 
ultra rotundus columnsttus, uteft in aede Catuli,fi 
pro parietibus feceris columnas. Extra eas colu- 
mnas eft filva manu fata, grandibus arboribus teda, 
ut infima perluceat , tota faepta maceriis aUis. Intra 
tholi columnas exteriores lapideas, & totidemin- 
teriores ex abiete tenues , locus eft p. v latus. Inter 
columnas exteriores pro pariete reticuli e nervis 
funt, ut perfpici in 'filva poftit, & quae ibi funt, 
neque avis eas tranfire. Intra interiores columnas 
pro pariete rete aviarium eft objedum. Inter has, 
& exteriores gradatim fubftruQum ut ^eATfifM 
avium, mutuli crebri omnibus columnis impofiti, 
fedilia avidm. Intra retem aves funt omne gemiSy 
maxime cantrices, ut lufciniolae ac merulae , quibus 
aqua miniftratur per canaliculami cibusi objidtur 



DE RE RUSTICA OB, IIL 217 

fub retem. Subter columnarum ftylobatem eft lapis 
a falere pedem & dodrantem alta : ipfum falere ad*^ 
duo pedes ahum a ftagno , latum ad quinqu^ , ut in 
culcitas & columellas convivas pedibus drcumire 
poffint. Infimo intra falere eft ftagnum cum mar- 
gine pedali , & infula in medio parva. Circum fa« 
lere & navalia funt excavata "anatium ftabula. la 
infula eft columella, in qua intus axis, qui pro 
menfa fuftinet rotam radiatam , ita ut ad extremum , 
ubi orbile folet efle acutum , tabula cavata (it , ut . 
tympanum in latitudinem duo pedes & femipedem , 
in altitudinem palmum. Hsec ab uno puero, qui 
minifirat , ita vertitur , ut omnia una ponantur & 
ad bibendum » & ad edendum , & admoveantur ad 
omnes convi vas. Ex fuggefto faleris , ubi folent efle 
7epiTiT&^/butT« , prodeunt anates in ftagnum , ac nant, 
e quo rivus pervenit in duas, quas dixi , pifcinas , 
ac pifciculi ultro ac citro commeant : cum , & aqua 
calida & frigida ex orbi ligneo menfaque, quam 
dixi in primis radiis efle, epitoniis verfis ad unum- 
quemque , fadum fit , ut fluat in convivam. Intrin- 
fecus fub tholo ftella lucifer interdiu, nodu hefpe^ 
niSjita circumeunt ad infimum hemifphaerium , ac 
moventur, ut indicent, quot fint horae« In eodem 
hemifphaerio medio circum cardinem eft< orbis ven- 
tonim oQo, ut Athenis in horologio^ quod fecit 
Cyrrheftes* ibique eminens radius a cardine ad or* 
bem ita movetur, ut eum tangat ventum, qui flet, 
ut intus fcire poftls. Cum haec loqueremur^ clamor 
fit in campo. Nos athletae comitiorum una , cum id 
fieri Qon miraremur propter ftudia fuiFragatorum , 



2ia M. TERENTII VARRONIS 

& tamen (cire vellemus , quid tfftt , venit ad nos 
Pantulsjus Parra. Narrat ad tabulam , cum diribe- 
rent ^ quendam deprehenfum teflerulas confictentem 
in loculum , eum ad confulem trafium a fautorlbus 
competitorum. Pavo furgit^ quod ejus candidatt 
cuftos dicebatur deprehenfus. 

VI. Axius , De pavone < inquit , libere licet di- 
caSy quoniam difceflit Fircellius , qui fecus fi quid 
diceres de iis, gentilitatis caufa, fortafle an tecum 
duceret ferram. Cui Merula, De pavonibus no« 
ftra memoria , inquit , greges haberi coepti , & ve^ 
nire magno. Ex iis M. Aufidius Lurco fupra feita* 
gena millia numum in anno dicitur capere. li aH" 
qnanto pauciores effe debent mares , quam feminsi 
ii ad frudum fpedes ; fi ad deledationetn , contra : 
formoiior enim mas. Pavonum greges agreftes tranf- 
marini efle dicuntur in infulis, Sami in luco Juno« 
nis, item in Planafia infula M. Pifonis. Hi ad greges 
conftituendos parantur bona astate , & bona forma, 
huic enim natura forms e volucribus dedit pal- 
mam. Ad admiffuram 6s minores bims non ido- 
nes, nee jam majores natu. Pafcuntur omne genus 
objedo frumento , maxime ordeo. itaque Se)us iis 
dat in menfes fingulos ordei iingulos modtos, ita 
ut in foetura det uberius , & antequam falire inci- 
piant. Is a procuratore ternos pullos exigit , eofque, 
cum creverunt , quinquagenis denariis vendit , ut 
nulla ovis hunc aflequatur frudum. Prsterea ova 
emit, ac fupponit gallinis, ex quibus{ex iis] excu« 
fos pullos refert in teftudinem eam, in qua pavo- 
nes habet. quod tedum pro multitudine paypnum 



DE RE RUSTICA LIB. III. ai^ 

fieri debet » & habere cubilia difcreta » tedorio le« 
vara, quo neque Terpens , neque beftia accedere ulla 
poffit. Prxterea habere locum ante fe, quo paftum 
exeant diebus apriris, Utrumque locum purum efle 
▼olunt hae volucres. itaque paftorem earum cumi 
J^atillo circumire oportet, ac ftercus toUere^ ac' 
confervare ; quod & ad agriculturam idoneum eft ,' 
6c ad fubftramen pullorum. Primus hos Q. Horten«( 
fius augurali adjiciali ccena pbfuifle dicttun quod 
potius fadum turn luxurioii , quam feveri boni virjT 
laudabant. quern cito fecuti multi extulerunt eorum 
pretia,ita ut ova eorum denariis veneant quinis^ 
ipfi facile quadragenis , grex centenarius facile qua« 
dragena millia fextertia ut reddat, iit quidem Aibu- 
tius* ajebat , fi in iingulos ternos exigeret puUos ^ 
perfid fexagena pofle. 

VII. Intef«a venit apparitor Appii a confute, & 
augures ait citari. lUe foras exit e villa. At in vil- 
lam intro involant colunibae. de quibus Merula 
Axio, Si unquam 'jri^im^or^Q<^Mf conftituiffes, has 
tuas effe putares ^ quam vis ferae eflent. Duo enim 
genera earum in ^gpi^eprrpo^tit^ efle folent. Unum 
agrefte, ut alii dicunt, faxatile, quod.habetur in 
turribus ac columinibus villae , a quo appellatae co« 
Inmbs 9 quae propter timorem naturalem fumma lo- 
ca in tedis captant. quo fit » ut agreftes maxime fe« 
quantur turres, in quas ex agro evolant fuapte 
fponte , ac remeant. Alterum genus illud columba« 
rum eft clementius i quod cibo domeftico content 
turn intra limina januae folet pafci. hoc genus maxi- 
Bit eft colore alba, illud alterum agrefte fine albo^ 



aio M. TERENTII VARRONTS 

vario. Ex his duabus ftirpibu^ fit tnifcelluin tertium 
genus frudus caufa, atque incedunt in locum unum^ 
quod alii vocant ^epidrrfpt^ifctv. din «*cpi0T«poTpofcror. 
in quo uno f«pe vel quinque tniUia funt inclufs. 
TiifuffTip^i^n fit 9 ut teftudo magna, camera tedus , uno 
oftio anguftoy feneftris Punicanis, aut latioribuSi 
reticulatis utrinque , ut locus omnis fit illuftris , 
neve quae Terpens , aliudve quid animal maleficum 
introire queat. Intrinfecus quam levif&mo marmo- 
rato toti parietes ac cameras oblinuntur^ & extrin- 
fecus, circum feneftras, ne mus aut lacerta qua 
adrepere ad columbaria poflit. nihil enim timidius 
columba. Singulis paribus columbaria fiunt rotun- 
da in ordinem crebra. ordiries quam pKirimi efle 
pofTunt a terra ufque ad cameram. Columbaria fin* 
gula efle oportet, ut os habeant, quo introire & 
exire poflit ; intus ternorum palmorum ex omni- 
bus partibus; Sub ordines fingulos tabulae fids ut 
fint bipalmes,quo utantur veftibulo, ac prodeant. 
Aquam efle oportet, quo influat, unde & biberei 
& ubi lavari poflint, permundae enim funt hae volu- 
cres. Itaque paftorem columbarium quotquot men- 
fibus crebro oportet everrere« eft enim, quod eum 
inquinat locum , appofitum ad agriculturam , ita ut 
hoc optimum efle fcripferint aliquot, five quae co- 
lumba quid offenderit , ut medeatur. fi qua perieriti 
ut efleratur. fi qui pulli idonei funt ad vendendum, 
promat. Item quae foetae funt , in certum locum ut 
difclufum abaliis rete habeant, quo transferantur , 
e quo foras evocare poflint matres. Quod faciunt 
duabus de caufi$» uo^^ fi £iftidiunt^ aut indufs con- 



DE llE RUSTICA LIB. III. iii 

fenefcunt , quo libero aere cum exierint in agros , 
redintegrentur. alteraxle caufa propter illicium. ipfae 
enim propter puUos^ quos habent , utique redeunt, 
nifi a corvo occifas^ aut ab accipitre intercepts. 
Quos columbarii interficere folent, duabus virgis 
vifcatis defixis in terram , inter fe curratis , cum in- 
ter eas pofuerint obligatum animal , quod item pe- 
tere foleant accipitres , qui ita decipiuntur , cum fe 
obleverunt vifco. Columbas redire folere ad locum 
licet animad vertere , quod multi in theatro e finu 
miflas faciunt , [ atque ad locum redeunt : ] quae nifi 
reverterentur , non emitterentur. Cibus apponitur 
circum parietes in canalibus , quas extrinfecus per 
fidulas fupplent. Deledantur milio , tritico , ordeo^ 
pifo, &feolis y ervo. Item feras has in turribus , ac 
fummis villis , qui habent , agreftes columbas » 
quoad poflimt immittendum in 'jrspiffrepSy^f stalls 
bona, parandum neque puUos , neque vetulas , toti-* 
dem mares quot feminas. Nihil columbis foecun* 
dius. itaque diebus quadragenis concipit , & parit , 
&incubat, & educat. £t hoc fere totum annum fa- 
ciunt : tantummodo intervallum faciunt a bruma 
ad squinoAium yernum. PuUi nafcuntur bini y qui 
fimulac creverunt, & habent robur, cum matribus 
pariunt. Qui ^lent faginare pullos columbinos » 
quo pluris vendant, fecludunt eos, cum jam pluma 
funt tefti, deinde manducato c^ndido farciunt pa- 
ne: hieme hoc bis, aftate ter, mane, meridie, ve- 
fperi. hieme demunt cibum mediifm. Qui jam pin- 
nas incipiunt habere, relinquunt in nido illifis cru- 
ribus, & matribus^ uberius ut cibo uti poflint^ ob- 



ail M. TERENTII VARRORIS 

jiciunt eo enim totuni diem fe , & pullos pafcunt. 
qui ita educantur , celerius pinguiores fiunt » quam 
alii 9 & candidiores. Parentes eorum Romae, fi funt 
formofi , bond colore , integri , b6ni feminis, paria 
iingula vulgo veneunt ducenis numis, nee non 
eximia fingulis niiUibu» numum , quas nuper cum 
mercator tanti emere vellet a L. Axio , equite Rom. 
sninoris quadringentis denariis datumm negavit. 
Axius , Si poflem emere , inquir , ^ept^TepSfcL fa- 
Oum , quemadmodum in aedibus cum habere vel- 
lem , emi iidilia columbaria , jam iiflfem emtum , 
& miufiem ad villam. Quafi vero, inquit Pica, 
non in urbe quoque fint multi. An tibi columba- 
ria qui in tegijilis habent ^ non videntur habere xepi' 
cr€f^5vttf, cum aliquot fupra centum millium fexter- 
tium habeant inftrumentum ? e queis alicujus to- 
tum emas cenfeo , & anteqilam aediiicas rure , ma^ 
gnum condifcas hie in urbe quotidie lucrum , aflem 
femiflfem condere in loculos. 

VIII. Tum Merula , Perge deinceps. IIlc , Tur* 
turibus item , inquit, locum conftituendum proinde 
magnum , ac multitudinem alere velis ; eunique 
item , ut de columbis didum eft , ut habeat oftium 
ac feneftras , & aquam puram , ac parietes , ac ca- 
meras munitas tedorio. Sed pro columbariis in pa« 
riete mutulos , aut palos in ordinem , fupra quos 
tegeticulae cannabinae fint impofirae. Infimum ordi- 
nem. oportet abefle a terra non minus tres pedes , 
inter reliquos dodrantes , a fummo ad cameram ad 
femipedem , aeque latum ac mutuhts a pariete ex- 
ftare poteft^ in quibus dies nodefque pafcuntur. Ci- 



DE RE RUSTICA LIB. III. iij 

batui quod fit , objiciunt triticum ficcum in cente*. 
nos vicenos tiircures fere femodium , quotidie eyer- 
rentes eorum ftabula » a ftercore ne offendantur » 
quod item fervatur ad agcum colendum. Ad fagi* 
nandum appofitiflimum tempus circiter melT^m. 
Etenim matres eorum tunc optimae funt, cum pulli 
plurimi gignuntur , qui ad farturam meliores. Itar 
que eorum frudus id temporis maxime confiftit. 

IX. Axius, Ego quas requirO farfurae afliira^ 
membra de palumbis^ de gallinis die fodes, Merula : 
turn de reliquisy fi quid idoneum fuerit ^ racemari 
licebit. Igttur fuot gallins , quae vocantur , gene* 
rum trium f villaticae , & rufticas, & Africanae. Gal« 
linas villaticae funt^ quas deinceps rure habent in 
villis. De his^ qui Ifvi^o^Kuov inftituere volunt , 
iidetn adhibita fcientia ac cura, ut capiant magnos 
frudus (ut maxime faditaverunt Deliaci) base 
quinque maxime animad vertant oportet : de emtio • 
ne , cufufmodi , & quam multas parent ; de foetu* 
tSi quemadmodum admittant, & pariant; de ovis, 
quemadmodum incubent , & excudant ; de pullis , 
quemadmodum & a quibus educentur. Hifce appen«* 
dix adjicitur , pars quinta , quemadmodum faginen- 
tur. E queis tribus generibus proprio nomine yo- 
cantur feminae , quae funt villaticae, gallinae ; mares 
galli; capi femimares , quod funt caftrati« Gallos 
caftrant , ut fint capi , candenti ferro inurenies ad 
mfima crura, ufque dum rumpatur. at quod exftat 
ulcns, oblinunt figlina creta. Qui fpedat , ut bpyt^o* 
iSc^wwr perfeftum habeat , fint )icet genera ei tria 
paranda ^ maxime villaticas gallinas. e queis in pa*- 



ti4 M. TERENTII VARRONIS 

rando eligat oportet foecundas , plerumque rubi* 
Ciinda pluma, nigris pinnis, imparibus digitis , ma- 
gnis capitibus » crifta trt&a , ampla. hs enim ad 
partiones funt aptiores. Gallos falaces ; qui animad- 
vertunt, fi funt lacertofi ^ rubenti cri (la , roilro bre- 
vi , pleno » acuto , oculis ravis ^ auc mgris , palea 
rubra fubalbicanti , collo vario , aut aureolo , fe* 
minibus pilofis , cruribus brevibus , unguibus Ion* 
gis , caudis magnis , frequentibus pinnis. Item qui 
elati funt , ac vociferant faspe , in certamine per* 
tinaces, & qui aaimalia, quas nocent gallinis,non 
modo non pertimefcant, fed etiam pro gallinispro* 
pugnent. Nee tamen fequejidum in feminio legendo 
Tanagricos , ac Medicos , & Chalcidicos , qui fine 
dubio funt pulchri ^ & ad proeliandum inter fe ma* 
xime idonei, fed ad partus funt fteriliores. Si du« 
centas alere velis, locu^ faeptus attribuendus , in 
quo duae caveae conjundae magnae conftituendaci 
quae fpedent ad exorientem verfus , utraK{ue in 
longitudinem circiter decern pedes » latitudine di« 
midio minores , [quam in] altitudine paulo humi- 
liores. utraque feneftra lata tripedali ^ & eo pede 
altiores e viminibus fadae raris , ita ut lumen prs« 
beaht multum , neque per eas quidquam ire intro 
poffit , quae nocere folent gallinis« Inter duas odium 
fit , qua gallinarius ^ curator earum , ire poffit. In 
caveis crebrae perticae trajedae fint, ut omnes fufii- 
nere poflint gallinas. Contra (ingulas perticas in 
pariete exfculpta (int cubilia earum. ante fit, ut 
dixi, veflibulum faeptum^ in quo diurno tempore 
efle pof&nt , atque in pulvere volutari, Praeterea fit 



DE RE RUSTICA LIB. III. 215 

cella grandis , in qua curator habitet , ita ut in pa- 
rietibus circum omnia plena fint c »^)ilia gallinarum, 
aut exfcuipta, aut affida firmiter. motus enim , cum 
incubant , nocet. In cubilibus , cum parturient , 
acus fubfternendum. cum pepererunt^ tollere Tub- 
ftramen, & recens aliud/ubjicere , quod pulices& 
cetera nafci folent ^ qus galiinam conquieicere non 
patiuntur ; ob quam rem ova aut inaequabiliter ma« 
turefcunt , aut confenefcunt. Quas velis incubet ^ 
negant plus xxv oportere ova incubare , quamvis 
propter foecunditatem pepererit plura. Optimum 
efle partum aequino6tio verno , ad audumnale. Ita- 
que qus ante aut poft nata funt ^ & etiam prima eo 
tempore , non fupponenda : & ea , quae fubjiciat » 
potius vetulis , quam pullaftris , & qus roftra aut 
ungues non habeant acutos , qus debent potius in 
concipiendo occupats efle, quam incubando. Ap- 
pofitiiCms ad partum funt anniculs , aut bims. Si 
ova gallinis pavonina fubjicies , cum jam decern 
dies pavonina fovere coepit , tum denique gallina* 
cea fubjicere , ut una excudant. Gallinaceis enim 
pullis bis deni dies opus funt , pavoninis ter nove« 
ni. Has includere oportet , ut diem & nodem in-i 
cubent, prster quam a niane &' vefpere, dum ci- 
bus ac potio his detun Curator oportet circumeat 
diebus interpofitis aliquot , ac vertere ova , uti 
squabiliter concalefiant. Ova plena iint « atque uti- 
lia, necne ? animadverti ajunt pofle, fi demiferis.in 
aquam. quod inane , natat ; plenum , defidit. Qui 
(ut hoc intelligant) concutiant, errare, quod in 
els vitales venas confiindant. In iis idem ajunt, cum 
Scripts R. R. VoL I. P 



ti6 M. TERENTII VARRONIS 

ad lumen ilifluleris, quod perluceat, id efle ob 
inane. Qui haBcV=/olunt diutius fervare, perfricant 
iale minuto » aut muria , tres aut quatuor boras ; 
eaque abluta condunt in furfures , aut acus. In fup- 
ponendo ova obfervant , ut iint numero imparia. 
Ova 9 quae incubantur, habeantne femen puUi, cu- 
rator quatriduo , poftquam incubari coepit , intel- 
ligere poteft, fi contra lumen tenuity & purum 
uniufmodi efle ^nimadvertit, putant ejiciendum, & 
aliud fubjiciendum. Excufos pullos fubducendum 
ex (ingulis nidis , & fubjiciendum ei , quae habeat 
paucos. ab eaque, (i reliqua iint ova pauciora, tol- 
lenda,& fubjicienda aliis, quae nondum excude- 
runt, & minus habent xxx pullos. hoc enim gre* 
gem majorem non faciendum. Objiciendum pullis 
diebus xv primis mane fubjeOo pulvere (ne ro- 
jlris noceat terra dura ) polentam mixtam cum na- 
fiurtli femine , & aqua aliquanto ante fada intrira^ 
ne turn denique in eorum corpore turgefcat. aqua 
prohibendum. Quando de cliinibus coeperint ha- 
bere pinnas , e capite & e collo eorum crebro eli- 
gendi pedes, faepe enim propter eos confenefcunt« 
Circum caveas eorum incendendum cormim cer- 
vinum, ne quae Terpens accedat : quarum beiliarum 
ex odore folent interire. Prodigcndi in folem & in 
fierquilinium , ut [fe] volutare poflint,quod ita 
alibiliores iiunt. neque pullos tantum , fed bmne 
ijivt^c^offMTov^ cum asftate', tum utique cum tempe- 
ras fit mollis,. atque apricum; intento fupca rete, 
quod pre hibeat eas extra faepra evolare, & ineas 
involare extrinfecus accipitrem, aut quid aliud; 



DE RE RUSTICA LIB. III. 217 

evitantem caldorem & frigus ^ quod utnimqite his 
adverfum. Cum jam pinnas habebunt , confuefa- 
ciendum » ut unam , ut duas fedentur galHnas , ce- 
tera ut potius ad pariendum fint expeditae , quam 
in DUtricatu occupatae. Incubare oportet incipere 
fecundum novam lunam , quod fere quae ante, ple- 
raque non fuccedunt. DIebus fere xx excudunt. 
Dequibus villaticis (quoniam vel nimium^idum) 
brevitate reliqua compenfabo. Gallinae rufticae funt 
in urbe rarae , nee fere manfuetae fine cavea videntUr 
Roma?, fimiles facie non his villaticis gallinis no- 
Aris y fed Africanis, afpeflu ac facie incontaminata. 
In ornatibus publicis (blent poni cum pfittacis^ ac 
merulis albis , item aliis id genus rebus inufitatis. 
Neque fere in villis ova, ac pullos faciunt, fed in 
filvis. Ab his gallinis dicitur infula Gallinaria ap- 
pellata, quae eft in mari Thufco fecundum Italiahi 
contra montes Ligufticos, Intemelium , Albium In- 
gaunum. alii ab his villaticis invedis a nautis, ibt 
feris hSds procreatis. Gallinae Africanae funt gran- 
ges, variae , gibberae , quas /jiehettyplJ'Af appellant 
Grxci. Hae noviflimae in triclinium ganearium in- 
troienint e culina, propter faftidium hominum. Ve- 
neunt propter penuriam magno. De tribus generi- 
bus, gallinaefaginantur maxime villaricae. eas inclu* 
dunt in locum tepidum , & anguftum , & tenebri- 
cofum, (quod motus earum & lux pinguitudini 
inimica) ad hanc rem eledis maximis gallinis, nee 
continuo his , quas Melicas appellant falfo , quod 
antiqui ut Thetin Thelim dicebant , fie Medicam 
Melicam vocabant. Hae primo 4icebantur , quia ex 

P 1 



^1 



2i8 M. TERENTII VARRONIS 

Media propter magnitudinem erant allats , qusqiie 
ex lis generate poftea propter fimilitudinem. Am- 
plas otnnes ex iis , evulfis ex alis pinnis & e cauda 
farciunt turundis ordeaceis , partim admixtis ex fa- 
rina loliaceaf aut femine lini ex aqua dulci. Bts die 
cibum dant, obfervantes ex quibufdam iignis, ut 
prior fit concodus , quam fecundum dent. Dato ci« 
!>• , cum perpurgarunt caput , ne quos habeant pe- 
des, rurfus eas concludunt. Hoc faciunt ufque ad 
dies XXV. tunc denique pingues fiunt. Quidam ex 
triticeo* pane intrito in aquam , mixto vino bono 
& odorato , farciunt , ita ut diebus xx pingues red- 
dant ac teneras. Si in farciendo nimio cibo fafti- 
diunt , remittendum in datione , pro portione , ac 
decern primis proceffit, in poflerioribus , ut dimi* 
nuat eadem ratione , ut vicefimus dies & primus 
fit par. Eodem modo palumbes farciunt, ac red- 
dunt pingues. 

X. Tranfi , inquit Axius , nunc in illud genus , 
quod vos philograeci vocatis oi^tpl^iov , quod non eft 
uUa villa ac terra contentum , fed requirit pifcinas, 
in quibusubi anferes aluntur, nomine p^^ifroiS^tf-xfTor 
appellatis. Horum greges Scipio Metellus & M. Se- 
jus habent magnos aliquot. Merula, Sejus^ inquit, 
ita greges comparavit anferum, ut hos quinque gra« 
dus obfervaret, quos in gallinis dixi. Hi funt de ge* 
nere , de foetura , de o vis , de pullis , de fagina. Pri- 
mum jubebat ferrum in legendo obfervare , ut ef- 
fent ampli & albi : quod plerumque puUos fimiles 
fui faciunt.. Eft enim alterum genus varium, quod 
ferum vocatur, nee c^m lis libenter congregatur, 



DE RE RUSTICA LIB. IJL 129 

nee aeque fit manfuetum. Anferibus admittendis 
tempus eft aptiiliiiium a bf uma : ad panendum 8c 
incubaadum a Kalend. Martii ufque ad folftitium. 
Saliunt -fere in aqua , inungentur in flumen, aut pi« 
fcinam. Singulae non plus quater in anno pariunt. 
Singulis, ubi pari)int, faciundum haras quadratas cir« 
cum binos pedes , & femipedem. eas fubfternendum 
palea. Notandum earum ova aliquo figno , quod 
aliena non excudunt. Ad incubandum fupponunt 
plenimque ix aut xi. qui hoc minus , vii : qui hoc 
plus, XV. Incubat tempeftaubus dies xxx , tepidio-. 
ribus XXV. Cum ezcudit , quinque diebus primis pa« 
tiuntur efle cum mat^e. deinde quotidie ferenum 
cum eft , producunt in prata, item pifcinas, aut par 
ludes : iifque faciunt haras fupra terram aut fubtus i 
in queis non includant plus vicenos puUos. eafque 
cellas provident y ne habeant in folo humorem , 
& ut moUe habeant fubftramen e palea » aliave qua 
je 9 neve qua eo accedere poffint muftelae , alis ve 
beiHs , quae noceant. Anferes pafcunt in humidis 
locis, ubi pabulum ferunt , quod aliquem fru&um 
ferat , feruntque his herbam , quae vocatur feris ^ 
quod ea aqua tada etiam cum eft arida , fit viridis; 
Folia ejus decerpentes dant, ne & eo inegerint , ubi 
nafcitur ^ aut obterendo perdant , ut ipfi cruditate 
pereant. voraces enim funt natura. quo temperan* 
dum iis , qui propter cupiditatem faepe in pafcenr 
do I fi radicem prenderunt , quam educere velint e 
terra , abrumpunt colium, perimbecillum enim id, 
ut caput molle. Si haec herba non eft , dandum or^ 
deum f aut frumentum aliud. Cum eft tempus farra^ 

P3 



230 M. TERENTII VARRONIS 

ginis, dandum ut in (en dixi. Cum incubant, or* 
deum lis intritum in aqua apponendum. Pullis pri- 
mum biduo polenta ^ aut ord^um apponitur , tri- 
bus proximis nafturtium viride confeflum minuta- 
tim ex aqua in vas aliquod. Cum autem funt in- 
clufi in haras aut fpeluncas , ut dixi , viQuh obji- 
ciunt his polentam ordeaceam, aut farraginem, her- 
bamve teneram aliquam concifam. Ad faginandum 
e^gunt pullos circiter fexquimenfe qui funt natu : 
eos includunt in faginario, ibique polentam & pol- 
linem aqua madefafh dant cibum , ita ut per dies 
faturent. fecundum cibum large ut bibant faciiint 
poteflatem. iic curati circiter duobus menfibus fiunt 
pingues. Quotiefcunque fumferunt, locus folet pur- 
gari : quod ip(i ament locum purum, neque ipfi ul- 
lum, ubi fuerint, relinquunt purum. 

XL Qui autem volunt greges anatiunf habere , 
ac conftituere vtia'ffoTpo(p€7ov , primivm locum , cui eft 
facultas, eligere oporret paluflrem, quod eo maxime 
deledantur. fi id non , potiflimum ibi^ ubi (it natura- 
lis aut lacus , aut (lagnum , aut manufafia pifcina , 
quo gradatim defcendere po/Iint. Saeptum altum eiTe 
oportet, ubi verfentur, ad pedes xv,ut vidiftis 
ad villam Sei , quod uno oftio claudatur. circum 
totum parietem intrinfecus cfepido lata , in qua fe- 
cundum parietem iiht te3a cubilia : ante eas ve- 
ilibulum earum exaequatum tedorio opere tefta- 
ceo. In eo perpetua canalis^in quam & cibus po- 
nitur iis , & immittitur aqua, iic enim cibum ca- 
piunt. Omnes parietes teftorio levigantur , ne fac- 
Us I aliave qus beflia introire ad nocendum pof- 



DE RE RUSTICA LIB. III. 151 

fit 9 idque faeptum totum rete jgrandibus maculis 
integitur^ ne eo involare aquila pofHt, neve ex ea 
evolare anas. Pabulum iis datur triticum , ordedm ^ 
vinacei , uvs. nonnunquam etiam ex aqua cantma- 
ri , & quaedam ejufmodi aquatilia. Qus in eo fa&« 
pto erunt pifcins, in eas aquam large influere 
oportet , ut femper recens (it. Sunt item non dif« 
fimilia alia genera, ut querquedula^ , phalarides. fie 
perdices , qus 9 ut Arctelaus fcribit, voce. maris 
audita, concipiunt. quae, ut fuperiores , neque pro- 
pter foecunditatern , neque propter fuavitatem fa* 
ginantur, fed (ic pafcendo fiunt pingues. Quod ad 
villaticarum paftionum primum adum pertinere 
fum ratus, dixi. 

XIL Interea redit Appius , & percohtati nos ab 
illo , & ille a nobis , quid eiTet didum ac faduhi , 
Appius, Sequitur, inquit , adus fecundi generis ^ 
affidicius ad villam qui folet efle , ac nomine an* 
tiquo a parte quadam leporarium appetlatum. Nani 
neque folum lepores eo inciuduntur filva , ut olim 
in jugero agelli ; aut duobus, fed etiam cervi , aut 
capres in jugeribus multis. Q. Fulvius Lippinus 
dicitur habere in Tarquinienii faepta jugera XL, in 
quo funt inclufa non folum ea , quae dixi , fed etiam 
oves ferae , etiam hoc* majus hie in Statonenfi , & 
quidam in locis atiis. In Gallia vero tranfalpina T. 
Pompejus tantum faeptum venationis , ut circiter 
^ ^ do 00 pafluum locum inclufum habeat. Prae-: 
terea in eodem confaepto fere habere folent f de 
animalibus } coclearia , atque al vearia , atque etiam 
doUa^ ubi habeant conclufos glires. Sed horum 

P4 



l-*-»^ 



151 M. TERENTII VARRONIS 

omnium cuftodia, incrementum , & paftio aperta ; 
praeterquam de apibus. Quis enim ignorat, faspta e 
maceriis ita effe oportere in leporario, ut te6iorio 
tada fint , & iint alta ? alterum ne fastis , aut maelis^ 
aliave quae beftia introire poflit , alterum ne lupus 
tranfiUre : ibique effe latebras , ubi lepores interdiu 
delitefcant in virgultis, atque herbis : & arbores 
patulis ramis,quaB aquilae impediant conatus. Quis 
item nefcit 1 paucos (i lepores , mares ut feminas , 
intromiferit, brevi tempore fore ut impleatur? tanta 
foecunditas hujus quadrupedis. Qaatuor modo enim 
intromiiit in leporarium, brevi folet repleri. Fit 
enim faspe, cum habent catulos recentes, alios ut in 
ventre habere reperiantur. Itaque de his Archelaus 
fcribit, annorum quot (int (i quis velit fcire j infpi- 
cere oportet foramina naturae, quae fine dubio alius 
alio habet plura. Hos quoqVie nuper inftitutum ut 
faginarent pleraque, cum exceptos e leporario con* 
cludant in caveis , & loco claufo faciant pingues. 
Eorum ergo tria genera fere funt. Unum Italicum 
hoc noftrum pedibus primis humilibus , pofteho- 
ribus altis, fuperiore parte puUa, ventre albo , au- 
ribus longis. qui lepus dicitur, cum praegnans fit, 
tamen concipere. In Gallia tranfalpina , & Macedo- 
nia tiunt permagni : in Hifpania, & in Italia medio- 
cres. Alterius generis eft , quod in Gallia nafcitur ad 
Alpes, qui hoc fere mutant, quod toti candidi funt. 
hi raro perferuntur Romam. Tertii generis eft, quod 
in Hifpania nafcitur , fimilis noftro lepori ex qua- 
dam parte, fed humile, quem cuniculum appellant. 
L- iElius putabat , ab eo didum leporem , [a celeri* 



DE RE RUSTICA LIB. III. 233 

tudine,]quod levipes effet. Ego arbitrora Graeco 
vocabulo antiquo, quod eum i£oIes Boeotii aItc- 
^<tr appellabant. Cuniculi didi ab eo , quod fub terra 
cuniculos ipfi facere foleant , ubi lateant in agris. 
Horum omnium tria genera, fi poflis, in leporario 
habere opartet. duo quidem utique te habere puto, 
& quod in Hifpania annis ita fuifti multis^ ut inde 
te cuniculos perfecutos credam. 

XIII. Apros quidem poffe habere in leporario, 
nee magno negotio ibi &c captivos , & cicures , qui 
ibi nati fint, pingues folere fieri , fcis , inquam , Axi, 
Nam quern fundum in Tufculano emit hie Varro a 
M. Pupio Pifone, vidifti ad bucinam inflaram certo 
tempore apros & capreas con venire ad pabulum 9 
cum e fuperiore loco e pataeftra apris effunderetur 
glans,capreis vicla, aut quid aliud. Ego vero, //x- 
quit ilk , apud Q, Hortenfium cum in agro Laurenti 
eflem , ibi iftuc magis rpAyncSf fieri vidi. Nam filva 
erat, ut dicebat, fupra quinquaginta jugerum ma- 
ceria fspta , quod non leporarium , fed ^^npiorp^tpeTov 
appellabat. Ibi erat locus excelfas , ubi triclinio po- 
fito coenabamus. Quintus Orphea vocari juffit. qui 
cum eo veniflet cum ftola , &c cithara , & cantare 
effet juffus , buccinam inflavit , ubi tanta circum-: 
fluxitnos cervorum,aprorum, & ceterarum qua- 
<)nipedum multitudo , ut non minus formofum mihi 
vifum fit (pedaculum , quam in circo maximo aedi-. 
Hum, fine Africanis beftiis cum fiunt venationes* 

XIV. AxiuSjTuas partes, inquit, fublevavit 
Appius, o Merula nofter. Quod ad venationem 
pertinet, breviter fecundus tranfaftus eft aQus. Nee 






134 M. TERENTIl VARRONIS 

de cocleb ac gliribus quaero, quod reliquum efl. 
neque enim magnum'emolumentum effe poteft. Non 
iftuc tam (implex eft, inquit Appius , quam tu pu- 
tas , o Axi nofter. nam & idoneus Tub dio fumendus 
locus cocleariis, quern circum totum aqua claudas, 
ne quas ibi pofueris ad partum , non liberos earum, 
fed ipfas quaeras. Aqua , inquam , finiends 9 ne fiigi- 
tivarius (it parandus. Locus is melior , quern & non 
coquit foly & ta^git ros. Qui (1 naturalis non eft, 
(ut fere non funt in aprico loco) neque habeas in 
opaco , ut facias , ut funt fub rupibus ac montibus, 
quorum alluant radices lacus ac fluvii, manu facere 
oportet rofcidiim. qui (it, (i eduxeris fiftulam, & 
in eam mammillas impofueris tenues, qux erudent 
aquam, ita ut in aliquem lapidem incidat, ac late 
diflipetur. Parvus iis cibus opus eft, & is (ine mi- 
niftratore. Et hunc, dum ferpit, non folum in area 
reperit, fed etiam, (i rivus non prohibet, in parie- 
tes ftantes invenit. Denique ipfae exgruminantes ad 
propalam vitam diu producunt , cum ad eam rem 
pauca laurea folia interjiciant, & afpergant furfu- 
res non multos. Itaque coquus has vivas an mor- 
tuas coquat , plerumque nefcit. Genera coclearum 
funt plura,ut minutae albulae, quae a(Feruntur eRea« 
tino, & maxime,quae de Illyrico apportantur, & 
mediocres, quae ex Africa afferuntur. Non quo non 
in his regionibus quibufdam locis , eae magnitudini- 
bus [non] (int difpariles: nam & valde amplae funt, 
quamquam ex Africa , quae vocantur folitannae , ita 
ut in eas lxxx quadrantes conjici poftint, & (ic in 
aliis regionibus' eaedem inter fe collatac & minores 



236 M, TERENTII VARRONIS 

rum] alteram (ine dote dedi Lucullo , a quo he* 
reditate me celffa primum , & primus mulfum domi 
meae bibere coepi ipfe, cum interea nihilo minus 
paene quotidie in convivio omnibus darem mul- 
fum. Praeterea meum erat , non tuum, eas noviffe 
volucres , quibus plurimum nauira ingenii atque 
artis tribuit : itaque eas melius me noffe, quam te, 
ut fcias , de incredibili earum avium natura audi. 
Merula , ut cetera fecit , i<rroptKS^ , quae fequi me- 
litturgi toleant, demonftrabit. Primum apes nafcun* 
tur partim ex apibns , partim ex bubulo corpore 
putrefado. Iraque Archelaus in epigrammate ait, 
eas effe — fiobc ^^tixivnf T^TorniAivA riKVA. Idem : 

non funt folitaria natura , ut aquilae , fed ut ho- 
mines. Quod fi hoc faciunt etiam graculi , at non 
idem :.quod hie focietas operis & aedificiorum, 
quod illic non eft. Hie ratio atque ars , ab his opus 
facere difcunt, ab his aedificare, ab his'cibaria con- 
dere. Tria enim harum , cibus, domus, opus: ne« 
que idem quod cibus cera , nee quod ea mel , nee 
quod mel domus : non in favo fex angulis cella ; 
totidem,quot habet ipfa pedes? (quod geometrs 
iBAycovov fieri in orbe rotundo oftendunt , ut pluri- 
mum loci iocludatur.) Foris pafcuntur, intusopus 
faciunt : quod, dulciflimum quod eft, & Diis & ho- 
minibus eft acceptum : quod favus venit in altaria, 
& mel ad principia convivii , & in fecundam men- 
fam adminiftratur. Hae ut hominum civitates , quod 
hie eft & rex, 8c imperium, & focietas, quodfe- 
quuntur omnia pura. itaque nulla harum aflidit in 



DE RE RUSTICA LIB. m. 137 

loco inquinato, aut eo, qui male oleat, neque 
etiam in eo, qui bona olet unguenta. itaque his 
undus qui acceifit , pungunt. non ut mufcs ligu- 
riunt , quod nemo has videt ( ut illas ) in carnc , 
aut fanguine, aut adipe. ideo modo confidunt, in 
quo eft fapor dulcis. Minime malefica , quod nul« 
iius opus vellicans facit deterius : neque ignava , 
ut non , qui ejus opus conetur difturbare , refiftat. 
Neque tamen nefcia fux imbecillitatis ; quae cum 
caufa mufarum effe dicantur votucres t quod & , 
f] quando difplicatas funt , cymbalis & plaufibus 
mimero reducunt in locum unum. £t ut his Diis 
Helicona atque Olympbn attribuerunt homines, 
iic his floridos & incultos hatura attribuit montes. 
Regem fuum fequuntur , quocunque it , & feftum 
fublevant; &, fi nequit volare, fuccoUant, quod 
eum fervare volunt. Neque ipfae funt inficientes , 
nee non oderunt inertes. itaque infef^antes a fe 
ejiciunt fiicos , quod hi neque adjuvant , & mel 
confumunt : quos vocificantes plures perfequuntur 
etiam paiicae. Extra oftium alvei obturant omnia * 
qua venit inter favos fpiritus , quam ipt^AKtiv ap- 
pellant Graeci. Omnes ut in exercitu vivunt , atque 
alternis dormiunt , & opus faciunt pariter , & ut 
colonias mittunt. Hique duces conficiunt quxdam 
ad vocem ut >mitatione tubae. turn id faciunt , cum 
inter fe (igna pacis ac belli habeant. Sed , o Meru« 
la , Axius nofier ne , dum hxc audit , phyficam ad* 
difcat, quod de fru3u nihil dixi^ nunc Curfu 1am- 
pada tibi trado. Merula , De fruSu , inquit , hoc 
<iico , quod fortafli^ an tibi fatis fit | jixi ^ in quo 



ajg M. TERENTn VARRONIS 

sudorem habeo non Iblum , qui alvearia fua locat 
habet quotannis quinis millibus pondo mellis, ff( 
etiam hiinc Varronem noflnint, quern atldivi dicen 
tem, duo milites fe habuifTe in HUpania fratres Veja 
nios ex agro Falifco lociipletes , quibus cum a pair 
relida efTet parva villa, & agellus non fane majo 
jugero uno , hos circum vitlam totam alveariun 
fecilTe , & hortutn habuifle , ac reliquum thymo 6 
cytifo obieviffe, & apiaftro, quod alii /ti\i?w>.« 
alii ntKtr<rti^vt.My , quidam (tii^ny appellant. Hos nun 
qiiam minus, ut perxque ducerent « dena millia Tex 
tenia ex melle recipere effe foUtos. turn eos & veil 
exfpeflare , ut fuo poiius tempore mercatorem ad 
mitterent « quam celerius alieno. Die igitur , i/njuit 
ubi& ciijufmodi me facere oporteat alvearium,v 
inagnos capiam fru£lu5. IIU, y.(KiTTSr*f ita factr 
oportet , qtios alii i/.fMTpiiipiia. appellant « eander 
rem quidam mellaria. Primum fecundum villain 
potiffimum ubi non refonent imagines, hie enit 
fonus harum fiiga: [caufa] exiftimatur efle. Proce 
mm eiTe oportet acre tsmperato, neque xllaie fei 
vide, neque hieme non aprico,ut fpeflet polifli 
mum ad hibernos ortus » qux prope fe loca babe: 
ca,ubi pabulum fit frequens & aqua pura. Si p^ 
bulum naturale non eft, ea oportet dominiim fere 
re , quz maxime fequuniur apes, ea funt , rofa 
ferpylliim , apiaftrum , papaver , faba , lens, pi 
fum , ocimum , cyperum , Medica , & maxime cyt 
ftim , quod valentibiis utiliflimum eft. Etenim a 
^quinofiio verno ftorere incipit, & permanet a 
alterum aequinodium au£lumni. Sed ut hoc aptii 



140 M. TERENTH VARRONIS 

& vermiculos ejicere. Prasterea ut animadverlat , I 
ne regiili plures exflllant : inutiles enim fiunt pro- 
pter feditiones. &* ut quidam dicunt* tria genera 
cum Tint ducum in apibus , niger , ruber , varius; 
ut Menecrates fcribit duo^ niger, 5c varius : qui ita, 
melior ; ut expediat mellario, cum duo liot eadent 
alvo , interBcere nigrum , quem fcit cum altero re- 
ge f ITe fedltioAim « & corrumpere alvum , quod fa- 
get , aui cum multitudine fiigetur. De retiquis api- 
bus optima eft ^arva , varia , rotunda. Fur , qui vo- 
catur ab atiis fucus, alter ell, lato ventre. Vefpa, 
qux Amilitudinem habet apis , neque focia eft ope- 
ns, &c nocere folet morfu, quam apes a fe fecer- 
nunt. Ea: difTerunt inter fe, quse ferae, & cicures 
ftint. Nunc feras dico, qux in filveftribus locis pa- 
fcttant; cicures, qux in cultis. Silveftres mlnores 
funt magniludine , & pilofx , fed opif.ces magis. In 
emendo emtorem videre oportet, valiant , an fin; 
sgrs. Sanitatis iigna, ii funt frequentes in exami- - 
ne , & fi nilidae; & li opus , quod faciunt , eft xqua- . 
bile ac leve. Minus valeniium figiia, fi funt pilofe, 
& horridx, ut pulverulentx, nili opiBcii eas urge[ 
tempus. turn enim propter laborem afperantur , ac 
macefcunt. Si transferendx funt alvi in alium lo- 
cum f id facere diligenter oportet , & tempera , 
quibus id potiffimiim facia*, animadvertendum; & 
. loca , quo transferas , idonea providendum. Tem- 
pora, m verno poiius , quam hiberno, quod hieme 
difficulter confuefcunt, quo funt translatx, mane- 
re : itaque fLigiunt plerumque. Si e bono toco tranf- 
tuleris eo , ubi idonea pabulaiio non eft , fugitivs 



,14* M. TERENTII VARRONIS 

ex altis doribus ita carpere , ut alia ad fingulas res 
fumant , alia ad plures. nee non etiam. aliud difcri* I 
men fequantur in carptur3,aut eas Tequatur, utin | 
melle, quod ex alia re faciunt tiqiiidum mel, utex 
fifere flore : ex alia contra, fpifTum , ut e rore ma- 
rino. Sic ex alia re, ut e fico mel infuave, e cyti- 
fo bonum , e thyme optimum. Cibi pars , quod 
potio, & ea lis aqua liquida ; unde bibani efle opor- 
tet, eamque propinquam, qux prxterfluat , aul in 
aliquem locum influat , ita ut ne altiiudtne afcen- 
dat duo au( tres digitos : in qua aqua jaceant te- 
ftx , aut lapilli , ita ut exftent paulum , ubi alTidere 
& bibere poflint. In qua diligenter habenda cura , 
Ut aqua lit pura , quod ad mellificium bonum vehe- 
menter prodeft. Quod non omnis tempeAas ad pa- 
flum prodire longius patitur, prxparandus his cU 
bus , ne turn melle cogantur folo vivere , aut relin- 
quere exinanitas alvos. Igitur licorum pinguium 
citciter decem pondo decoquunt in aqux congiis 
fex , quas coflas in offas prop^ apponunt. Atii 
aquam mulfam in vafculis prope ut fit curant. ia 
quz addunt lanam purpuream , per quam fugant : 
uno tempore ne potu nimium impleantur, aut ne 
incidant in aquam. Singula vafa ponunt ad alvos 
lingulas, & hac fupplentur. Alii uvam paflam & 
ileum , cum pinferunt, affundunt fapam, atqueex 
eo faflas offas apponunt ibi , quo foras hieme in 
pabulum procedere tamen. poflint. Cum examen 
exiturum efl, quod fieri foIet,cum adnatx profpe* 
re funt mtihx , ac progeniem veteres emittere vo- 
lunt in coloniam , ut oHm crebro Sabini fa^litavt- 



144 M. TERENTII VARRONIS 

hoc plus relinqmint, quam dixi. ut m araris, qui 
faciiint reftibiles fegeies, plus tollunt frumenti ts 
intervallis : fic in alvis, fi non qiiotannisexitnas, 
aut non quoque miilttim , & magts his alliduas ha- 
beas apes , & magis fruSiiofas. EKimendorum fe- | 
vorum primum putant efle lempus Vergilianim 
exortu, fecundum aeftate a£ta , antequam totus exo- 
riatur arflurus. tertium poft Vergilianim occafiim , 
& ita.li foecunda lit alvus , ut ne plus tertia pars 
eximatur mellis , reliquum hiemationl relinquatur. 
fi vero alvus non fit fertilis , ubi quid eximatur, 
exemiio cum eft major, neque univerfam, nequepa- 
1am facere oportet y ne deficiant animum. Favi qui 
eximuntur , fi qua pars nihil hahet , aut habet in- 
quinatum , cultello prsfecatur. Providendtim, ne 
infirmiores a valentioribiis opprimantur. eo cnitn 
minuitur fruflus. Iraque imbecilliores fecretasftib- 
jiciunt fub alierum regem. Quae crebrius inter fe 
pugnabunt, afpergi eas oportet aqua mulfa. quo 
dQo non modo deliftunt piigna, fed etiam center- 
ciunt fe lingentes , eo magis , fi mulfo funt afper- 
fx^quo propter odorem avidius applicant re,atque 
obftupefcunt potantes. Si ex atvo minus frequentes 
- evadunt , ac fubficiit aliqua pars , rufFumiganduin > 
& prope apponendum bene olentium herbarum, 
tnaxime aplaftrum &C thymum. Providendum ve- 
hementer, ne propter sOum, aut propter frigus dif- 
pereant. Si qiiando fubitcTimbri in paftu funt op- 
preir>e,aiit frigore fiibito, antequam ipf^ provi- 
derint id fore , ( quod accidit raro , ut decipiantur) 
& imbris guttis uberibus oSsnfs jacent proftraiz 



246 M. TERENTH VARRONIS 

fextertia capiebat. eam omnem mercedem efcis « 
quas dabat pifcibiis, confumebat. Non miniin. uno 
tempore enim metnint hunc Czfari duo uiillia mu- 
rxnarum mulua dedifle in pondus, & propter pi- 
fcium multitudinem quadragies fexteriio villain ve- 
, niflfe. Quare noftra pifcina ac mediterranea pkbeja 
rede dlcitur dulcis,& ilia amara. Quis enim no* 
firum non una contentus efl hac pifcina ? quis con- 
tra maritimasnon ex pifcinis fingulis plures con- 
jiinflas habet } Pluris. nam ut Paufias, & ceteri pi- 
fiores ejufdem generis, loculatas magnas habent 
arctilas^ubi difcolores iint cerae', Ac hi loculatas 
habent pifcinaSfUbi difpares difclufos habeantpi- 
fees , quos proinde ut facri (int ac TanQiores , quam 
illi in Lydta , quos Tacrificanti tibi , Varro , ad tibi* 
cinem Grxcum gregatim venifle dicebas ad extre- 
mum litus, atque aram, quod eos capere auderet 
nemo, cum eodem tempore inrulas Ludinorum ibi 
choreuias vidifles; lie hos ptfces nemo cocus in jus 
vocare audet. Q. Hortenlius familiaris nofter cum 
pifcinas haberet magna pecunia xdi6catas ad Bau- 
los, ita fzpe cum eo ad villam fiti, ut ilium Iciam 
Temper in coenam pifces Puteolos miitere emtum 
folitutn. Neque fatis erat eum non pafci pifcinis, 
nili eos ipfe pafceret ultro ; ac majorem curam fibi 
haberet, ne ejus efurirent mulli, quam ego babeo, 
ne mei in Rofea efuriant alini, 6c quidem uiraque 
re t 6t cibo , & poiione, cum non paulo fumtuo- 
fius , quam ego, his miniflraret vi3um. Ego enim 
uno fervulo , ordeo non multo, aqua domeftica, 
meos multinumos alo afinos: HoitenHus primuaf 



DE RE RUSTICA LIB. III. - 147 

i miniftrarent, pifcatores babebat complures » & 
jifciculos minutos aggerebant frequenter , ut a 
joribus abfumerentur. Praierea fallamenta in eas 
cinas emtitia coojiciebat , cum mare turbaret , 
per teinpeftatem fuis pifcibus e macello cetario 
n , uti e mari , obfoniuni praeberet , cum neque 
!rricuIo illi in litus educere pofTcnt vivam fagt- 
n^plebejx ccenaepifces. Celerius voluntate Hor- 
fii ex equili educeres rhedarias , m iibi haberes , 
las, quam e pifcina barbatum mulliim. At, in* 
it ilU t non minor cura ejus erat de xgrotis pi- 
bits , quam de minus valentlbus fervis. itaque mi- 
! laborabat , ne fervus xger, quam aquam frigi- 
n biberent fui pifces. Etenim hac incuria labo- 
eajebat M. Lucullum, &pifcinas ejus defpicie- 
, quod aeftivaria idonea non haberet , ac [in] 
idem aquaiD , Sc locis peflilenttbus habitarent pi- 
s ejus. Contra ad Neapoljm L. Lucullus poft- 
[uam perfodilTet montem , ac maritima flumina 
nifilTet in pifcinas, qua; reciprocx fluerent, ipfe 
ptuno non cederet de pifcatu. ftftum effe enim , 
amatos pifces fuos videaiur propter sftus edu- 
e in loca frigidtora , ut Apuli fotent pecuarii 
fre , quod propter calores in monies Sabinos pe- 
ducunt. In Bajano autem tanta ardebat cura,ut 
hiteflo permiferit , ut fuam pecuniam confume- 
, dummodo perduceret fpecus e pifcinis in ma- 
obje£lacu1o , quo xflus bis quotidie ab exorta 
a ad proximam novam introire, ac redire Tur- 
in mare poiTet , ac refrigerare pifcinas. Nos hxc. 
ftrepitus a dextra , & cecum rcfta candidaius 



148 M. T. VARR. DE RE, RUST. LIB. III. ] 

nofler defignatus aedilis. Cui nos occurrimtis, & I 
gratulat) iii Capitoltum profequimiir. illeindeeun' 
do fuam domum, nos noftram. Opinionis soArt 
fermonem de paftione vilUtica fumfhwiim buac,, | 
quem expofui, habeto. * I 



UPTORES REI RUSTICS 

VET E RES LATINI 

EECENS40KE JO. M ATTH. GESNERI 
EJUSOEM PR£F. ET LEXICO RDSTICO 

VOLUMEN SECUNDUM 

CONTIUEKS 

)LUMELLAM 

tMITTITUR NOTITIA IITERARIA 

DIIS SOCIETATIS BIPONTIN^ 



B I P O N T I 
Typographia Societatis 
ci^idccl xxxvii 



rUNII MODERATI COLUMELLE 
D E 

IE R US T I CA 

L I B R 1 XII 

E T 

IBER DE ARBORIBUS &c. 



^ 3 

CAPITA 
REI RUSTICS 

^ J. M. C O L U M E L L iE. 



L I B R I F. 

1. r RSCEPTA qtiz fequantur qui rnfticari velint. 

[L Qualiter diTpofins fondus mexime probetur. 

DL Qua prsKipue iofptctendo ^ro y aatcquam cmUyr, no. 

tanda finL 
tV. De falubriute «gicmuiiL 
V. De aqoa. 
VL Dc poQdone vilbe. 
VIL De officiis patrisfamilias. 
VIIL De pccore & pecoium magiAris. 

IX. Qualis cotporatune mancipia cuiqiie operl contiibuetTV 
daOob 

LIBRI I L 
L Terram nee fenefcerc, nee fedgari, fi ftercoteUit. 
U, Quot TinE genera terreni. ^ 

III. QiuB cora adhibenda fit bubus ab opere disjuni%'& 

IV. Quo anni tempore campi arandi Gat, & qugntode. 

V. ExiUi terra qnomodo ftercoretui. 
VL De generibiM {eminuin. 

VII. De generibos leguminum. 

VIII. Quod remicindi tcmpus fit. 

IX Qpot fcminum modioi jogerum poftulet, ft medisl- 
nx feminum. 

X. Qpod folum ct^qm Ugnnilni canveniat. ^ 
ColmtUa, A i 



:^ ^ INDEX CAPITUM 

XL Degenerepabulomm.&deMedica.vici^.femgiin; 

avena, fbenogneco^ etvo, & cicera. 
XU. Qj«!niadm°='o" ^ *>""' °P"" unnmqnodqne &«- 

mentura ac legumen colator. 
XUl. Pro "0^° cujofque i^ quot operse defignentnt. 
Xiv! Qua legumina arvis noccant, quaque ptofint 

XV. De goncribus ftcrcoris. 

XVI. Quibus teraporibus agri ftcrcotandi fint. 

XVII. Quemadmodum ex arvo prata fiant 
XVUl. Quemadmodum prata fafla colantur. 

XIX. Quemadmodum fncdfum fcenum traaari & am 
debeat. 

XX. De area conftitijenda. 

XXI. De mefle (acicnda , & dc trituia. 

XXU- Qu« pc' f">w 1''=^' agricote, & qB««>iiK«rt 
facere. 

LI B RI II L 

I. De viriario ftciendo. 

II. Qualik fcmina & quando legas. 

HI. Quemadmodum femimi eligas, & de habitn terne. 

IV. De gcneribns vineatum. 

V. Quemadmodum vkes coli debeant. 

VI. Dc refecanda vinea vetcre & propaganda.' 

VII. De propagadone. ; 

VIII. De iDfiiionibus fruftuofis , qus vites fijectrades u- 
ciunL 

IX. Ut UTa complora genera acmonim habeaU 

X. Vlndemiam quomodo putes. 

XI. De pampinarione. 
Xn. De fblTura. , 

Xm. Ne rubigo vineam vexet. 

XIV. Ne formica vitem arcendat, ' 

XV. Ne foriccs aut volucra siicra Isdat 

XVI. De arbuftis. 

XVII. De olivetis. 

XVm. De pomario conftitnendo. 



L. I M. COLUMELLiE. 

X1)C. Dc Tcrobibus faciendis. 

XX. Quomodo femina legas. 

XXI. Quando ficus Terendft CL 

XXII. De nnce ferenda. 
XXIIL Dc malo Punicn fetendK. 

XXIV. Dc pUo. 

XXV. Dc mail's fetendis. 

XXVI. Dc inficlone arboram. 

XXVn. Quod omnium genenim fiirCBli <Hiuubn uboi 
bus inreri pollinc. 

XXVIII. Dc cytifo. 

XXIX. De Talice, gcnefta, & atandue. 

XXX. De viola & rola. 

L I B R I IV. 
I Quod genus viris conveoiat cinque folo & ftatui cccli. 
II. Qux vites fuburbanis regionibus ad efcam conferee 

d-e fint. 
Ill Nihil magis rullicis conveniie ', <)uam vitem colere^ 

IV. Quz obfcrvare debeat qui vineas inftitaiL 

V. Quali folo & quomodo vitiarium (aciundum fit. 

VI. Quails & es quibus partibus vltis malcolus IcgendaS li 

VII. Quomodo fcecuudicatem vitis explores. 

VIII. Quge fpeiftanda fit qualicas in eo folo, <iuod vine 
dellinaTeris. 

IX. Quomodo Aminaeas fmces facias. 

X Ex qua vitis pancXemina eligcnda fint 
^L Quttfpedandiequaliutes in co folo, qaod vineae d< 
ftinavcris. 

XII. Quz Julius Grccinus tradiderit de terra vineali. 

XIII. Qpomodo terra paflinctur. 

XIV. Quoc modis vitis ponatur aut in piovinGiis, aut t 
Iialia. 

XV. Mcliorem effe pofidonem paftinato folo, qvam noval 

XVI. Qui menfura paftinandi foli abunde fit vineis. 
XVU. QtiemadmoduiB & quo bempoie vltis fecenda fit. 

A3 



6 INDEX CAPITUM 

XVni. Qne obfemre debeat qsi ntem ponit 

XIX. Qtiam longus effe debeat malcolus. 

XX. Quot genera vitium ponenda fint. 

XXI> Utrntn dUUn^s generibus vidum horti confcten- 
di Tint. 

L I B R I V. 

I. Contra opinionem Atdci & Ceiri , non efTe fids altoi 

fcrobcs bipedaneos rineacicis feminibusi 

II. Non oporcere viviradicis duos palos vcftire, fed fin- 

gula femlna fingulis adminiculis elTe concribuenda. . 
HI. Novam conritioncm vinea; , nifi magna & afMra cul- 
tura adjuvetur, celeriter Interire. 

IV. Pfofternt vit«m in fcrobem & recurTatam arque ab 
itno folo TcQim calamo applicari oportere. 

V. A conritione omnibus menfibuB Fodiendum, & cnran* 

duin,ne beibz narcantur,&TiTiradiccs ad unam mfc 
teriam redigendas. 

VI. Pamplnationem maleolis adhibendam. 

VII. TempefHvam elTe pampinationem, qua pilmiCM dlgl* 
to dejidunttir. 

VIII. Non opoTtere per allatem pampinos abnodaie. 
JX. Per aii^lumnum ablaqueandam efle vlneam. 

X- QiiemadmodDm ablaqueeta vinea poteCar. 

XI- Quod fit optimum tempus putandi. 
Xll> Quomodo maleolus refccandus fit, 

Xni. Quemadmodum pedanda fit vinea , & de canterio. 

XIV. Quomodo vitis alliganda fit 

XV. Maleolis jugum imponendum, & qinm alft cante* 
rTus allerandus fit 

XVI. Queraadmodum novella vinea freqaentanda , & pia- 
pagines faciende fint 

XVII. Quo tempore viviradix transfercnda (iL 

XVIII. Quomodo ex anindinibus jugum faciendum. 

XIX. Quomodo in hortulos vineic dividends Cnt. 

XX. De pofidone jug! « & qoatemis a terra levandnqi, 
XXL Novella vinea quomodo putanda fit. 



L. J. M. COLUMELLiE. 7 

[XII. Qpemadmodnm velcranc oincn Kfiitmntnr. 

LXIII. QiicaudaMdsm oeden puMntiifi. 

LXIV. Qnx bonus vinicor in conilituta jam Tii)ea vitate 

aut fequi debeat. 
tXV^ FigBrafelcii, 

iXVl. De cura adminlculandae jugsnthRjne vines. 
LXVII. Qus bontis vinttor in conftkuHr jamSinea vitare 

aut rfqoi' debeat. 
UEVIII, Quoroodo pauji^nari ft qnot fbflurii excoU vu 

nea debeaL 
OCIX. De inrerendig vitibus, ft Infitione tnenda. 
UCX. De ratione pedBininuiit ac nmiaun, ft de CiltAo. 
CXXl. Degnwfta. S 

OCXIf. Dc arDndinetit. 
CXXUL De caOiuwii ft oiflmetls. 

LI B RI VI. 

■ Qpemadmodiiffl datas agionim formas metiri debeas. 
I. QuDtena fcmtna jugerum in tcmos pedes , ac deinde 

aOpx in denos pedes difpofita recipiac 
IL De cultura pTovincialium vinearum. 
V. De ulmariis faciendis. 

'. De arbufto Gallico. ^ 

^ De genenbus olearum. 
^n. Dc feminariis olivarum ^ciendis. 
'III. De arboribus pomiferis. 
X. De tribus iafitionum gcneribu*. 
i. Dc cydfo. 

L I B R 1 y I L 

. De bttbus parandis atiiiie einendis , eanimquc fbrina. 
I. De bubos doniandis. 
IL De bourn cUra & cibariU. 
V. Dc vitiis bourn & medicinis. * 

^ Ubi gregibus peftilentia ingcuit, qutc remedia adhiben 
da Gnt. 

A* 



8 INDEX CAPITUM 

VI. QjkkI lenedjum adhibeatur bovi entditate lalxH^nli. 
VIL Qpo remedio fedetur doloi veatria & intcftiaonun 

pecori). 
Vni. De vitiofis incrementis linguc. 
IX. De tolli bourn. 
X Suppurationis remedia. 

XI. Claudioknd bovi quod remedium adhibeatur. 

XII. Ad fcabiem remedia, & ad fflorrum labioG caiiis?d 
lupi , nee non & ad coriaginem. 

Xin. Ad ezulceratioiiem pulmonis , & ad tumoi^m palitL 

XIV. Ad tumorem ccrvids. 

XV. Ad convulfos armos , & comua pneFraAa. 
XVI Ad idtus ferpentis & noxionim animaliuiii. 
XV li. Remedia ad haufhim hinidinem. 

- XVIIL De machinafaclenda, quacUuCLJumentacurentui. 

XIX. De tauri forma, 

XX. De forma vaccse. 

XXI. .Quotannis delcAus fadendni, 

XXII. Dc confeptis & Aabnlis faciendis. 

XXIII. QuK zias idooea ad admilTuram, 
XKIV. Remodia ad lumbricos vituloium. 

XXV. Dc caftrandis vitulis. 

XXVI. De equis. 

XXVII. De state admilTarii , & quis pullut geneietuc 

XXVIII. Dc indole & Forma equi. 

' XXIX. De cura & medicina equonim. 

XXX. Ad tu{i]itL 

XXXI. Ad intcrtriginem & rcabicm. 

XXXII. Ad mufcas & oculorum dolores. 

XXXIII. Ad faftiidia ciborum & labem penifeiam ie> 
media. 

:^XXIV. -De equarum tabic. 

XXXV. Dc mulis. 

XXXVI. Ad lemperaodam rxvltiani sdmirrariiinlibidiaem 
furentis. 

XXXVIL Do medictnis eoium. 



le INDEX CAPITUM 

XVT. De pifcinii & pifcibus alendit. 
XVIL De pofitione pifdiw. • 

L t B R I X. 

I. De rivariis fiiciendit, & indudendis pa c w lftw ferit. 
IL. De apibtis. 

III. Quot genera (int apum, & qufd ex tis optimnm. 

IV. (^uales paitioDes, & qui filw paftionam apinm d& 
debeaL I 

V. De fedibni apnin cligendls, I 

VI. De vafi) alveonim proband!). ] 

VII. Qucmadmodum aWci collocandi Gnt. I 
Vllt. Oe compaiandis apibu*, & queffladmodam GIteftria 

examina captantur. 
' IX. Quemadmodam vemacola examina obferreotor, & 

in alvos' condatuur. 
X. Quae fit forma regis apQin. . 
XT. Quomodo apum paucttas emenaehtr. 
XI!. De condendo examine, & ejus fuga tnhibenda. 

XIII. Kemedia apum morbo laborantium. . 

XIV. Quid quoque tempore fiidant apes ^ & quid elnim 
curator face re debcat. 

XV. De melle conficicndo , & quando caftrari debeatU ilri. 

XVI. De cera facienda. 

LIBER XL 

Carmina condnet de culto hortoniffl. 

L I B R I X n. 

r. QuEE intra villam agl debeant at> homine officio viDi- 
cationis pncpolito. 

II. Quid quoque menfe faciendum fit, temporibiu accom- 

modando opera. 
UI. Frofa de cultu hottoram * & beibis boitenliboa. 



U J. M. COLUMELLiE. it 

I IB R I X I I L 

ra rel dotndttcat & praecepta, qiue villica exfeqni 

debeat 

[uemiidinoduDi traAire debeat penora five cellxria. 

)iftribudo tnftnimMti & fupelteAUii. - 

2uK vafa parare debeat penaiibus & falgamit con- 

diendis. 

lueitiadinodum ex vino vapido acetum £at. 

^uomodo ffluria dura fiat 

Qux per quatuoF anni tempora hetbx , & quomodo 

condiantDr. 

Oxigala quomodo fiat. 
Conditura la&uae. 

<£ps, pirorum, & malorDDi, ceterommque pomoium 
compofitio. 
Aqiw dclcis compofitio , qua in conditurii' utnntur. 

De aqua mutla facienda. 
'^ De cafeo ferrando, & de quibu(dam herbis con- 

diendu.' 

. De malls & pins in fole ficcandis. 

De uvis paflis Biciendis & forbis fetvandtg. 
[. De ficis aridis. 
T. De aceto ficulneo faciendo. 
ill. Qtis pneparandie fint vindemia*. 
C De pluribut geoeiibus condituranim , qiubuc Tinnm 

coafinnatur. 
. De faba coqnenda. 

I. Oe dcTnito. quod quidam Neapolitanum vocant 
IL De de&uto , quod adjidtur in vinum ad vetulhtem. 

III. Picis liquidsB alterum medicamen, quo muftum 
condtai. 

IV. Dc pice , qua ntontor Allobroges ad condituram 
\iA picati. 

V. De pice Nemetorica ad coadiCurai. 

VI. De aqua laira rel muria ad vina condiendi. 



IX INDEX CAPITUM L. J. M. COLtJMELLE. 

XXVII. Bemedia acefcentis vini. 
XXVIU. De vino duici faciendo. 

XXIX. Qpemadmodum muftum lenpet dulce buiqiBiii 
recens penRaaeat. 

XXX. Opdma viai curatio, & reniedia languentis vinL 
XXXJ. Si quod animal in muftum ceciderit & intctierit, 

remedia. 
XXXII. Vinum ex marubio. 
XXXm. Vimim fciliiten ut condire oporteaC 
XXXIV. De awto fcillitico. 
XXXV. 'Vinum abOnthiten, hyfopiten, abrotoniten.&re. 

liquarum notarum , quomodo condiie oponeat. 
XXXVI De m^tto tonivo. 

XXXVII. Vinum Timile Gneco facere/ 

XXXVIII. Vinum myrdtcn quomodo Eacias. 

XXXIX. PafTum quemadmodum fiat. 
XL. Lora optimi) quomodo- fiat. 
XLI. Muftum iJKivum quomodo fiaL 
XLII. De cafeo condendo. 

XLllI. Uvx ollares quemadmodum componantur & fei- 
ventur. 

XLIV. Mala granata quemadmodum fcrvcntor. 

XLV. Mala oibiculata , Scltiana , melimelaj & alia geneia 
quomodo ferventur. 

XLVL De olivarum albanim conditura. 

XLVII. Nigrx olivE conditura. 

XLVIII. Sirapa quomodo fiat. 

XLIX. Oleum quemadmodum fiat 

L. De oleo gleucino. 

LI. Oleum ad unguenta quemadmodum faciaSi 

LII. De falfura fuillx carnis. 

LIII. Rapa & napos quemadmodum condias. 

LIV. Sinapin quemadmodum iacias. 

LV. Oleiis atii & fifcris radicem quemadmodum cofidii;. 

LVI. Moretum oxyporum vel (ut alii) oxygacum quem- 
admodum componas. 



'J 

L JUNII MODERATI COLUMELLA 
DE ; 

RE RUSTICA 

LIBER PRIMUS. 



AD PUB. SILVINUM PR^FATIO. 

OfpEKVMERO civitatfs noltrz principes audio 
culpantes modo agForum inffleauiditatem , modo 
coeli per multa jam temppra noxianr firugibus in- 
temperiem : qnolHam etiam prxdidas quetimoni^s 
velur radone certa mitigantes , qcod exiftiment , 
ubenate nimia- prioris aevi de^tigatiim Sc efFcetum 
folum nfquife prWlina benignitate prxbere morra- 
libus alimenta. Quas ego caufas , PubG Silvine , 
procul a veritate abefle certum habeo : quod ne- 
<|ue &s cxiflimare^liuhii naturam, quam primus 
ille mundi genitor perpetua foecunditate donavit , 
qiiafi quodam morbo Aerilitate eSeQam : neque 
pnrdentis credere, telUirem , quae divinatn & aeter* 
nam juventam fortita « communis omnium parens 
dida fit , quia & cunQa pepcrit femper , & dein- 
ceps paritura fit, velut hominem confenuiffe. Nee 
poft haec reor intemperantia coeli nobis ifla, fed 
noflro potius accidere vitio , qui rem rufticam pef- 



r4 L. J. M. COLUMELLjE . 

fimo cuique ferrorum , velut eaniifid , aoxx i^ 
dioios ( quam majoruip noflrorum opttmus quHque ' 
optime tradaverit. Atqui ^o fatis mirari non pof- 
fum , quid ita diceodi cupidi feligant oratorem , cu- 
JUS imiteptuc.eloquentiaini menfgcarum & oumc' 
ronuii jnoduin riipantes, placitae difcipl^is con* 
iefientur magiflruin ; tocis & cantus modulato- 
rem , nee minus corporis gefticuktorein , fcrupu- 
lofiflimerequirantfaltationisac mufics rationisAu' 
dioli ; iamque qui adiJicarc vetint-, iabros & archi- 
tedos advocent; qui n'avigia mari concredere,gu- 
bernandt peritos ; qui bella' moliri , annonim S: 
militix£narosi&,neliRguIaperfequar,«lhidio, 
quod quis «g<re veltt, <oaAi]d£fmini refiomnad- 
hibeat; danique animi Ubi quiicjue ^mnatorem prz- 
ceptoremque virtutis e coetu iapientum arc^: 
fola res fuftica^quK fine dutnutioiie proKiitH,& 
quafi coafanguinea fapientue eft , tam difceoiihu! 
egeatf quam ms^giftris. Adbuc enim fcholas liKto- 
nim , & , ut dixi , geometrarUm , mnficorumquet 
vel y quod magis mirandum eft , cootontiffiiiiortuB 
Titiorum officinas , gulofius condieadi dbos , & 
lujmriofius fercula ftniendi , capitumque Sc capil' 
lorum concionatores , non iblum efle audiri , iti 
& ipfe vidi. agiicolationisneque'dodores, quii^ 
profiterentur, nequc difcipulos cognovi t cum etna 
ft prxdiQanim artium profefforibus ciritas egertl, 
tanien^ficut-apud prifcos , florerepoflet refpubli- 
ca. nam fine ludicris artibus , atq|]e etiim fine ciu' 
fidicis olim fatis felices fuere , tbturxque fuot u^ 
bes : at fine agricultoribui nee confiflcre moiU- 



D£ RE RUSTICA LIB. L if 

s, necalipofle, mani&ftumefi. Quoma^ pro- 
gii fimile eft, quod accifUtwUt res corporibiu no- 
ris, vit«qiie utititati maxime conveotens , jnini* 
am ur<|ue in hoc teinpus coiuGcawiadoneai habe- 
:t; idque ipernerctur genos anpIificaiuH retinen- 
ique patnnxMiu, quod omni. criaiine caret. Nam 
itera divcrfa., ,if. qvafi repogoantia, diffident a ju* 
itia. nili «qiuu$, eadfthnamus oepifle prsdam ex 
tilitia/qiiK nobis nihil fine fangiune & cladibuf 
licnis affnt* An belluoi perafi%» maris fie Qegoti»t 
lonis ika fit optabllior , tit , irnpto nature ibedere, 
crreftre anioud homo , vehtorum & maris object 
ne , fe fludibus audedt credetft-,* fen^rque ritu 
olucrem , longw^ Utoris ^ pengciaus , ignotum 
•er^ret od>ein ? An foeneratio probabiUor fit . 
tiam his wyita , quibus fuccurrere videtur ? Sed 
it caoioum quidem » ficut dixere veteres , fludium 
)nlhntius, locupletiffimum quemque allatran<U, 
Ii contra indocentes , ac pro noceatlbus negle- 
^it) a majorftus y a nobis etiam conceffum intn 
i>oniia & in ipfi;> foro latrociniuin ? An honeflius 
luzerim oaercenarii ialutaiorit mendaciffimum au- 
:upiiim arcnmvolitantis limina pptentionim , fo* 
nniumque reffS fui rutnoritHisinaugurantis ?. neque 
inim roganti^q^id agatur intus» refpondere fervi 
lignantur. An putem fortunatius a caienato repul- 
'um janiiorc fxpe aoSte fera feribus ingratis adja- 
:ere , mirerrimoque famulatu per dedecus , &fcium 
lecus , Sf imperium , protufo tamen .patrimc»iio , 
nercari? nam aec gratuitx fervkuti , £i!d dbnis re- 
penditur honor. QaJf& U ipra,& eQ_r«m iimilia 



i6 L. J. M. COLUMELLA ' 

bonis fugienda funt ; fupereft , uf dixi , unum ge- 
nus liberale & ingenuum rei familiaris augradie , 
quod ex agrtcolatione contingn. Cujus prxcepta fi 
Vel temere ab indo^ , dum tamen agrorum pol^ 
fefforibuE , aatiquo more admlniftrarentur , minus 
iadurae paterentur res nifticK. nam induilria do- 
fiiiaorum cum tgnorantja detrimentis rauha pen- 
£u-et : nee qnorum commoduiri 3ger(;mr, tota vita 
vellent ioiprudentes negotii fui eobfpici ; eoquc 
difcendi cupidiores agricotationenr'pernofcereni. 
Nunc & ipfi pnedia noftra colere dfcdignainur»& 
nullius momeuti ducimus psrkifimum quem^ 
vilUcum fiipCTd :r*el & ncfciufli , certe vigons ei- 
perr«di,qutf eitorivs, quodignoretr-iddifcaL Sed 
live fundiim locuples nwrcatUfr 0(1, e tarha pediA 
iequorum , lefticariorumque defcAilHiHUm annisfic 
▼iribus , in agruDi retegat ; cum iflud opus non £>■ 
lum fdeniiam , Ted & viridem aitatem cum robore 
corporis ad kbores fuffereados defideret : live me* 
diarum feculutum dominus ,- ex mercenariis ali- 
cfuem, jam tecufantem quoridianum iilud tributum, 
[■qui vedtgalb e6e non poflit] ignarum rei , cut 
prsfuturus eft , ma^ftrum fieri jubet. Quae cum 
animadveriam , fiepe meeum retradans, ac recogi- 
tans , quam turpi confenfu deferta exoleverit difci* 
pHna rurisi vereor, ne flagitiofa & quodammodo 
pudenda » aut inhoneAa videatur ingetiuis. Verum 
cum pluribus monunMitis fcriptorum admonear, 
spud antiquos noilros fuifle glorix cutam ruftica- 
tionis ; ex qua Quindius Ctncinnattis, obtefli con- 
iiiUs & exercituf liberator, ab jratro vocatus ad 



DE RE RUSTICA LIB. I. 17 

didaturam venerit, ac rurfus fafcibus depofiiis , 
quos feflinantius vidor reddiderat , quam lumlerat 
imperator, ad A-fdem juvencos , & quatuor jiige- 
mm avitum herediolum redJerit : itemque C. Fa- 
bricius , fie Curius Deniatus , alter Pyrrho finibus 
Italiz pulfo , domitis alter Sabinis » accepta , qtis 
viritim diTidebantur , captivi agri feptem jugerg , 
flon minus iaduftrie coluerit , quam fortiter armis 
quxfierat-: & ne lingulos uit«nipeftive nunc perfe- 
qiiar, cum'tot alios Romani generis intuear n)e«- 
morabiles duces , hoc Temper duplici ftudio flo> 
niiffle , vel defcndendi , vel colendi patrios , qus- 
jjtofve fines : intelligp , luxuriae & deliciis noftris 
priAioutn morem , virilemque vitam difplicuifle. 
Umnes eoim (ficut M. Varro jam temporibtts avo> 
rum conqueftus eft) patresfamilix , falce &c aralro 
reliflis , inua myrvmcorrepfimus^&in circis po- 
lius ac theatriSf quam in'(egepbus& vinetis manM^ 
movemus : atfonitique miramur geftus «flfeniioa- 
torum , quod a natura fexum viris denegatum , mu- 
liebri mom mentiaetur, decipiantque oculosfpe- 
dandum. Mox dein4e., ut apti veoiamus ad ganeas« 
(juotidianam cruditatem Laconicisexcpqiiimus, & 
exfu^o fudore £um quvrimas , nofiefque libidi* 
nibus fic ebrietatibus , dies ludo val ibmno confu* 
mimus, ac normetipfos ducimus ftfrtunatos, quod 
nee orientem folem videmus » nee pccidenrem^Ita- 
que iAam vium focordem perfequitur valetudo, 
nam 6c juvenum corpora fluxa & refoliita flint, 
ut nihil mors iDUtatura videatur. At inebercule vera 
ilia Romuli prples* affiduis fenatibu»,nec nuniif 
Columella, B 



i8 L. J. M. COLUMELLiE ■ 

agreftibiis operibus exercitata , iinntffimis przva^ 
lutt corporibus , ac militiam belli , cum res po- 
ftutavit, facile fuftinuit, durata fiacis laborilMii, 
femperque rullicam plebem prsepofuit urbana. Uc 
enim , qui in viltis intra confepta moramitur,<;u3in 
qui foris tetram molirentur , ignaviores habitos; 
iic eos * qui fub umbra civitatis intra moenia defi- 
des cunfiarentur , quam qui rura coleretit , admi- 
niftrarentve opera colonorum , fegniores vifos. 
Nundinarum etia'm conventus manifeftum eft pro- 
pterea ufurpatos , ut nonis tantuinmodo diebus ur* 
banae res agerenlur ^ reliquis adminiftrarentur m- 
fticc ittis enim temporibus, utante jam diximtis, 
proceres civitatis in agris morabantur : & cum con* 
filium publicum defiderabatur , e villis arceffeban* 
tur in fenatum. ex quo , qur eos evocabant , Via* 
tores nominati funt. ifque mos dam fervatus eft 
perfeveranti^imo colendorum agi orum Audio , ve* 
teres ilH Sabini Quirites , atavique Romant, quam- 
quam inter ferrum & ignes , hofticifque incurfio* 
nibus vaftatas frugft , largius tamen condidere, 
quam nos , quibus , diutuma permittente pace , pro* 
latare licuit rem rulHcam. Itaque in hoc Latio & 
Saturnia terra , ubi Dii cuttus agrorum progeniem 
fuam docuerant, ibi nunc adhaftam tocamus.ul 
nobis ex tranfmarinis provinciis advehatur fru- 
mentum, ne fame laboremus : fie vindemias con- 
dimus ex infulis Cycladibus , ac regionibus Bzti* 
cis , Gallicifque. Nee minim , cum fit publJce con* 
cepta, & con6rmata jam vulgaris «xiAimatio« rem 
rufticam fordidum opus , & id cffe negotium, quod 



DE RE RUSTICA LIB. L 19 

ius eg«at magifterio pneccptoris. At ego, cum 
magnitudinum totius rei , quafi quandam va- 
[em corporis , aut partium ejus , velut fingu- 
m membroruQi numerum recenfeo , verebr , 
fupremus ante me dies occupet^quam univer- 
difciplinam ruris poflioi' cognofcere. Nam qui 
1 hac Tcientia perfe&um volet profiteri , lit 
rtet rerum nature fagaciilimus, dectinationum 
idi Don ignants : ut exploKltum habeat , quid 
[ue plagae convcDJai , quid re^ugnet : iiderum 
IS fie occafus memoria repetat , ne imbribiis 
tifque imminentibus opera inchoet , laborem- 

fruflretur. Coeli & anni praerentis mores in* 
ituT. neque enim Temper eundem » velut ex 
rcriptb , habiium gerunt : nee omnibus annis 
em vulru venit Kl1as» aut hiems : nee pluvium 
per eft ver, aut humidus audumaus, quae prx- 
cere fine lumtne animi , & fine ezquiiiiiflimis di- 
liois non quemquam pofle crediderim. Jam ipfa 
X varietas, & cujufque foli habitus, quid no- 
neget, quid promittat, paucorum eft dlfcerne* . 
Contemplatio vero-cun£tarum in ea difciplina 
tiutn , quando cuique contingit , ut & fegetum » 
ionumque pereiperet ufum , &c varias diffimil- 
ifque terrarum fpecies pernofceret ? quarunj 
inuUx colore, nonnullx qualitate lallunt: at- 

ia aliis re^onibus nigra terra, quam pullam 
ant , ut in ^mpania , eft laudabilis ; in aliis pin- 
1 rubrica melius refpondet ; quibufdam (ficut in 
ica Numidia ) putres arenx fixcunditate vel f o- 
tifiimum folum viocunt ; in Afia My liaque denis 
B 1 



10 L. J. M. COLUMELLiE 

& glutinofa terra maxime eiuberar. Atque in his 
ipfis habere cognitum , quid recufet .colHs , quid 
Catnpeftris politio, quid cultus , quid filveller ager, 
quid hiimldus & graminofus , quid liccus & fpur- 
cus, ratio'ne quoque difpicere, Se in arboribus, vi* 
oetlfque f qiionim infinita Cunt genera , conferen- 
dis , ac tuendis ; & in pecoribus parandis, confer- 
vandifque : quomam & banc afctvimus quafi agri- 
cqlturs partem , cum feparata lit ab agricolatione 
paftoralis fcientia. nee ea.tamen limplex. quippe 
aliud exigit equinum , aliud atque aliud bubulum 
amentum , aliud pecus ovillum , & in eo ipfo dif- 
fimilem raiionem poftulat Tarentinum , atque hit- 
turn ; aliud caprinum , & id ipfum aliter curatur miH 
rilum & raripilum , aliter cornutum & fetofum , 
quale ell in Cilicia* Porculatoris vero & Aibulci 
di'verfa profeflio , diverfae paftiones : nee eundeoi 
glabrae fues , denfaeque » coeli ilatup ; nee eandem 
educationem , cultumve qusrunt. Et ut a pecori- 
bus recedam , quorum in parte avium cohortalium, 
& apium cura po(ita ell; quis, tanti ftudii iuit,ut 
fuper ifta, qux enumeravimus, tot nolTet fpecies 
infitionum , tot putationum , tot pomorum ole- 
rumque cultus exercere ? tot generibus ficorum , 
iic ut Tofariis impenderet curam , cum a pterilque 
etiam majora negltgantur i quamquam & ifta jam 
non minima ve^igalia multis elTe coeperunt. Nam 
prata & falida , genillxque &c arundines , quamvts 
tenuem, nihilominns aliquam deliderant induftriam. 
Poll banc tam multarum , tamque multiplicium re- 
Tum prxdicationem non me prxtertt , fi , quern de- 



11 L. I, M. COLUMELLiE 

tnis admiratio veneratioque , & inferioiibus merila 
laiis contingit. Accedit hue , q,uod ille , quea nos 
I^erfe^m elTe volumus agricolatn , li qtiidem |rtis 
confummatae non lit , nee in univerfa renim natun 
Yagacitatem Democriti, vel'Pytliagorx [non](u^ 
rir confecutus , & in motibus aftrortim Tcntontm- 
que Metonis providentiam , vel Eudoxi , & in pe- 
coris cultu dodrinam Chironis ac Melampodis,& 
in agrorum folique molitione Triptolemi aut An- 
ilei pnjdentiaRi : multum tamen profecerit , (i ufu 
Ttemellios, Safernafque & Siolones noftros squi- 
verit. Poteft enim nee fubtiliffima , nee rurfus , 
(]uod a)untf pingui Minerva, res agreftis admini- 
jlrari. Nam illud procul vero>eft , quod plerique 
credidenint , ^etllitnam e^e nee nllius acuminis ni- 
flieationem.Decujus univerfitate nihil attinetplu- 
ra nunc diflerere : qiiandoquidem -cun&ae partes ejus 
deftinatis aliquot voluminibus ezplicandx funr, 
quas ordine fuo tunc demnm perfequar , cum pnc- 
fatus ftiero , quae reor ad univerfam difciplinam 
maxtme peninere. 

I. Qui ftudium agricolationi dederit, antiquiffima 
fciat hzc fibi advoeanda , prudentiam rei , facul- 
tatem impendendi , voluntatem agendi. Nam is Ae- 
mum cuJtiSo^um rus habetnt , ut ait Tremellius , 
qui & colere'feiet , & potent, 5c volet, neque 
enim fcire , aut velle , cuiquam fatis fiierit fine 
fumtibus , quos exigunt opera : nee rurfus facieniii 
aut impendendi voluntas profiierit line arte , quia 
caput eft in omni negotio , nofle quid agendum fit, 
maximeque in agricultura , in qua voluntas &cul- 



»4 L. J. Ni COLUMELLA 

proventus habere. Quxcunque funt auteat , que 
propter difctpUnam ruris noftrorum temponim 
cum prifcis difcrepent , oon deterrere debent a ie- 
Q\one difcentem. Nam multo plura reperiuniur 
apud freteta , que nobis probanda Hot* quam que 
repudlanda. Magna porro & Graeconim turba eft i 
de rudicis rebus prxdpiens ; cujus princeps cele- 
berrimus vates non jninimuoi profeflioni noflrx 
contulit Hefiodiis Boeotius. MagU deinde earn ju- 
verelontibus orti ^pientiK Democritus Abderites, 
Socraticus Xenophon, Tarentinus Architas, Peri- 
patetici magifler ac difcipuliis , Ariftoteles cum 
Theophrafio. Siculi quoque non mectiocri cura o^ 
gotium iftud profecuti Aint , Hieron , & Epicbar- 
mus difcipulus , Philometor , & Attalus. Atheox 
vero rcriptorutn frequentiam pepererunt,, e queis 
probatilTinii aufiores Chxr^as , Ariflandros , Am- 
philochus, Euphron ; Chreftus Euphronis, non, 
ut multi putant , Amphipolites , qui & tpfe iauda- 
bilis habetur agricota , fed indigena ibli Atticl lo- 
iulae quoque curam iftam celebraverunt^.utteflis 
eft Rhodius Epigenes, Chlus Agathocles, Evagon, 
& Anaxipolis Thafii. Umus quoque de feptem 
Biantis illius populares Menander & Di'odorus in 
primis iibi vindicaverunt agricolationis prudeo- 
liam. Nee his cefiere Milefii, Bacchius & Mnaf- 
feas , Aniigonus Cym«us , Pergamenus Apollo- 
nius, Dion Cotophonius, Hegefias Maronites. Nam 
quidem Diophanes Bithynius Uticenlem totum 
Dionyfium , Poeni'Magonis interpretem , per mutn 
difiUrum volumiaa , fex epitomis circumfcriplitt 



DE RE RUSTICA LIB. I. »? 

alii tamen obfcuriores , quortioi patrias non ac« 
>iaius,aIiquod ilipendium noftro ftudio contu-r 
Lint Hi funt Androtion , jEfchrion , AriftomeH 
;, Aihenagoras, Crates, Dadis, Dionylius, Eu- 
ytoa, Euphorion. Nee minori Me pro vik-ili 
le triburum nobis intulenint Lyfimachus , & 
:obulu5, MeneftratQs, Pleutiphanes, Perfls, Theo- 
lus. £t ut agricolationem Romana tandem civi- 
f donemus , ( nam adhuc iflis audoribus Grae- 
gentis fuit ) jam nunc M. Catonem Cenforium 
im me'tnoremus , qui earn Latine loqui primas 
Ittuit. poft hunc duos SaTernas , patrem & B' 
m , qai earn diltgentius enidierunt ; ac deinde 
rofam Tremellium , qui earn eloquentem reddt- 
; & M. Tetentuim , qui expolivit ; oiox Vir- 
imn, qui carmine quoque potentem fecit. Nee 
firemo quafi paedagogi ejus meminiffe dedigne- 
ir , Jutii Hygioi : venimtamen ut Carthag^nien- 
n Magonem nifiicationis parentem maxime ve- 
remur. nam hujus o3o & viginti memorabilia 
) volumina ex fenatufconfulto in Latinum fer* 
mem converfa (tint. Non minorem tamen lau- 
m memenint noArorum temporum viri , Cor* 
lius Celfus, & Julius Atticus. quippe Cornelius 
!um corpus dircipUose quinque libris complexus 
■ hie de una Cpecie culturie pertinentis ad vites, 
gularem libnim edidit. Cujus velut diTcipulus , 
o volumina fimiliunl prxceptonim de vineis , 
lius Grzdnus , compofita ^cetius & eruditius , 
fieritati tradenda curavit. Hos igltur, PubliSil" 
le f priufquain cum agricolatione contrahas , 



1< L. J. M. COLUMELLiE 

advocato in cotifilium : nee tamen fie mente difpo^ 
fitOs , velut fummam totius rei fententiis eonim 
coalecuiurus : qtilppe ejuOnodi Ccriptonini monu- 
menta ma^s inftruunt , quatn faciuDt, artificeni> 
Ufus 8c experientia dominatitur in arribus : netjue 
eft ulla difciplina , in qua non peccando difcatur. 
Ram ubi quid perperam adminiftratum cdTerit ini- 
profpere, vitatur quod fffellerat I illuminatque re* 
Qzm viam docentis ma^fterium. Quare noftra prx- 
cepta non confummare fcientiam , fed adjuvare 
prominunt. nee ftatira quifquam compos agrico* 
. laiioois erit his perlefiis rationibus , nifi Sc obire 
' eas Toluerii , & per faeultates potuerit. Ideoque 
hxc velut adminicula ftudioiis promitrimus , non 
profutura per le fota , fed cum aliis. Ac ne ifta 
quidem pEaefidia , ut diximus , non afliduus tabor, 
& experientia villici , non faeultates , ac voluntas 
impendendi untum pollent, quantum vel una pre> 
fentia domini i quae nifi frequens operibus inter- 
.Tenerit> ut in exercitu , ci(ni abeft imperator , cun- 
' €ta ce6ant oflicia. maximeque reor hoc fignificaii' 
tern Poenum Magonem , fiionim fcriptorum pti- 
mordium talibus aufpicatum fententiis; Qui agnim 
parabit 'domum vendat, ne malit urbanum , quam 
rufticum larem colere, cui magis eordi fuerit ur- 
banum domiciliilm , raftico pnedio non erit opus- 
Quod ego pneceptum , fi poflet his temporibus ob- 
lervari , non immutarem. Nunc qaoniam plerofqtie 
Doftrum civilis ambitio faepecvocat, acfaepius de* 
tinet evocatos, fequitur , ut fubiirbanuro praediviin 
coitamodil&mum efle putem, quo ut occupato quo- 



i8 L. J. M. COLUMELLA 

, Staa t ic per quod merces invehi poffint Catnpus in 
prata & arva, faliSaque 6c arundiiieta digeftus, 
adificio fubiaceat. CbUes alii vactu .arboribus , ot 
folis fegctibus ferviant-, quie tamen modice ficcis, 
ac pinguibiK tampts melius, quam prxcipitibus lo- 
cis proveniunt. Ideoque etiam celGores agri fru< 
mentarii planities habere, & quam mollilfinie de- 
▼exi, ac fimilllmi debent efTe campefiri pofidoni. 
Alii deindecollesolivetis, viaetifque fie earum fu- 
turis pedamentis veftiantur, materiam, lapidemqie, 
fi neceffitas zdificandi coegerit , nee minus pecu* 
dibus pafcua, praebere/poHint. Tuin rivos decai- 
rentes in prata, & hortos, & falifia , vivac aqnx fa< 
lientes demittant. neic abfint greges annentorum* 
ceteronimque quadrupedum , culta Sc dumeta pa- 
fcentium. Sed hxc pofitio , quam deGderamus , dif- 
ficilis Sc rara paucis contingit. Proxima ell hmc, 
qux plurima ex his habet : tolerabilis , qux noa 
pauciffima. - 

IIL Porcius quidem Cato cenfebat, in emeodo 
infpiciendoqiie agro prxcipue duo efTe confideran* 
da , falubritatem coeli, 8c ubertatem- loci : quonim 
£ alterum deeflet, ac nihilo minus quis vellet ia- 
colere, menteeflt captum, atque eum ad agnatos 
& gentiles deducendum. Neminem enim fanum de- 
bere &cere fumtus in cuUura Aerllis folt : nee ru> 
fus peftilenti quamvis feracillimo pinguique agn) 
dominum ad frudus pervenire. Nam ubi (it cum 
orco ratio ponecda, ibi non modo perceptionem 
fru^ura, fed & vitam colonorum efle diibiam, 
vel potius mortem quzAu certiorem. Poft hxc duo 



JO L. J. M. COLUMELLiE 

allter exiftimamus diverfukn orbem geates univei^ 
fas petiifle , reli£ko ^trio folo , Achcos dico , & 
J^iberos, Albanos quoque, nee minus Siciilos; &, 
uc primordia nofira contingam, Pelafgos, Abori- 
gines , ArcadaSf quani quia males vicinos ferre non 
potuerant. Ac ne tantum de publicis calamitatibus 
loquar, privates quoque memoria tradidit, & in 
regionibus Graeciae ^ & in hac ipfa Hefperia dete* 
ftabiles fuifle vicines , niii Autolycus ille cuiquaoir 
potuit telerabilis tffe contenmnus ; aut Aventini 
mentis incola, Palatinis uUum gaudium finitimi$ 
fuiSy Cacus attulit Male enim prsteritorum y quam 
praefentium, memini(re,ne vicinum meum norai« 
nem, qui nee arborem prolixierem Aare noftras 
regionis, nee inviolatum feminarium, nee peda-- 
menti quidquam annexum vineae, nee etiam peeu* 
des negligentius pafci, finit. Jure igitur, quantum 
mea fert opinio, M. Porcius*talem.,peftem vitare 
eenfuit, & in primis futurum agricolam praemo- 
nuity ne fua fponte ad earn perveniret. Nos ad ce«- 
tera praccepta illud adjieimus, qued fapiens unus 
de feptem in perpetuum pefteritati pronuntiavit , 
[faVpor £pirror ,] adhibendum modum menfuramque 
rebus; idque, ut non fokim aliud aduris, fed 8c 
agrum paraturis difium intelligatur » ne majorem , 
quam ratio caleulorum patiatur, emere velit. nam 

hue pertinet praeclara noftri poetae fententia : * 

laudato ingemia rura , Exiguum colieoi Quod vir era« 
ditiffimus, ut mea fert opinio , traditum vetus prst^ 
ceptum numeris fignpvit. quippe acutiilimam gen« 
tern Poenos dixifle cenvenit, Imbecilliorem agrum^ 



DE RE RUSTICA LIB. I. j* 

quaoi agricolam efle debere : quoniam , cum fit coti 
ludandum cum eo^fi fundus preevaleat, allidido-^ 
fninum. nee dubium , quin minus reddat laxus ager 
non tt&e cultus, quam anguftus exlmie. Ideoque 
poft reges exaAos Liciniana ilia feptena jugeraf 
qua& plebis tribunus viritim diviferati majores qux« 
ftus antiquis retulere , quam nunc nobis prsbent 
amplifluna vetereta« Tanta quidem Curius Denta* 
tus» quexn paulo ante retulimus, profpero dudu 
parta vifioria, ob eximiam virtutem deferente por 
pulo praemii nomine , quinquaginta foli jugera ^ 
fupra confularem triumphalemque fortunam puta* 
vit efle : repudiatoque publico munere popular] ; 
hac plebeja menfura contentus fiiit. Mox etiam cum 
agrorum vaftitatem vidoris noftrae , & internecio- 
nes hoftium feciflent, criminofum tamen fenatori 
fuit fupra quinquaginta jugera poffedifle, fuaque 
lege C Licinius damnatus eft, quod agri modum^ 
quern in magiflratu rogatione tribunicia promulga- 
verat , immodica poffidendi libidine tranfcendiffet: 
nee magis , quia fuperbum vid^batur tantum loci 
detinere , quam quia flagitiofum , quos hoftis pror 
fiigiendo defolaffet agros, novo more civem Ro* 
manum fupra vires patrimonii poflidendo defefi'ere* 
Modus ergOy qui in omnil^s rebus , etiam parandis 
agris adhibebitur. tantum enim obtinendum eft, 
quanto efi opus, ut emiiTe videamur quo potire* 
mur, non quo oneraremur ipfi, atque aliis fruen't 
dum eriperemus , more prspotentium , qui poifi* 
dent iines gentium^ quos ne circumire equis quidem 
valent; fed proculcandos pecudibuS| fie vaftando< 



v 



51 L. J. M. GOLtrMELLiE I 

ac popiilandos feris derelinquunt, aut occupatos i 
□exu civium, & ergaAulis tenent. Modus autem 
erit fiia cuique moderata voluntas, f^cultafqoe. 
Neque enim fatis eft,ut jam prios dtxi, poffidere 
Velle, li colere non pofTis. 

' IV, Sequitur deinceps Cxlbnianum przcfptum, 
quo fertur uftis etiam Cato, mercaturis agrum effe 
revifendum fiepius eum, quem vetint mercari. Nam 
prima infpe£Hone neque vitia neque virtutes abdt* 
tas oftendit, quae mox retradantibus facitius appa- 
rent. Infpedionis quoque vetut fomiula nobis i 
majoribus tradita-eft, agri pinguis, ac Isti : de cujus 
<{ualitate dicemur (a6 loco, cum df generibuj teirc 
diiteremus. In univerfum tannen quafi teftificandiim, 
atque fxpius prxdicandum habeo, quod prime jam 
Punico bello dux inclitilTiaius M. Attilius Regulus 
riixiiTe memoratur , fundum , ficuti ne foecuadiffimi 
quidem foli, cum fit infalubris ; ita nee eff^ti , fi vel 
faluberrimus fit, parandum: quOd Attilius «taii) 
fux agricolis , majore cum aufioritate fuadebat pe> 
ritus iifii. nam Pupinix peflilentis fimul fie exilii 
agri cuUorem fuifle eum , loquuntur hillorix. Qua- 
printer cum fit fapientis, non ubique emere, nee 
aut ubertatis illecebris , aut deliciarum concinnitate 
decipi : fie vere induftrii patrisfiimiHas eft, quidquid 
aut emerit aut acceperit, fecere firuduofiim atque 
utile: quoniam & ^ravioris coeli multa remedii 
priores tradiderunt, quibus mitigetur peftifera Ities; 
& in exili terta cultoris pnidentia ac diligentia ma* 
ciem foli vincere potefi. Hxc autem confequemur, 
fi veriffimo vati, velut oraoulo crediderimus di- 



34 L. J, M. COLUMELLiE 

mus eft delicatior. quamobrem amoenitate atlqua 
demerenda ertt » quo patientius moretur cum viro. 
deganter igitur xdilicet agricola : nee fit latnen 
aedilic'ator, atque areae idem' tantum compleJhiur, 
quod ait Cato^ quantum ne villa fundumquxrat, 
neve fundus villam : cujus univerfum fituo)^ qualem 
oporteatefle, nMtic explicabimus. Quod inchoatur 
sdificium, licut falubri regione, ita faluberriira 
parte regionis debet cofiditui. Nam circumfufiis aer 
atque corruptus pUirimas affert corporibus noDris 
caufas offenfarum. Sunt quxdam locatqux folfli- 
tiis minus concalefcunt, Ted frigpribus hiemisinto- 
Jetabiliter horrent, ficut Thebas ferunt Bo^oiiii. 
Sunt quae tepent hieme, fed aeftate faeviffime can- 
dent, ut affirmant Euboicam Chalcidem. Peiaiur 
igitur aer calore & frigore temperatus , quem fere 
medius obtinet collis , quod neque depreffiis hieme 
pruinis torpet , aut torret aeftate vaporibus , neque 
elatus in fumma montium perexiguis ventorum mo- 
tibus, aut pluviis omni tempore anni faevit. Hzc 
igitur eft medii cotlis optima pofitio, loco tamen ' 
ipfo paululum intumefcente; ne, cum a verticetor- j 
rens' imbribus conceptus effluxerit, fundamenul 
convellat. | 

V. Sit autem vel intra villam , vel extrinfecus | 
indu£lus fons perennis;lignatio, pabulumque vici- 
num. Si deerit fluens unda , putealis quaeratur 
vicino, quae non (it hauftus profundi, non anun 
faporls aut falG. Haec quoque ft deficient, & f{X* 
ar^ior aquae manantis coegerit , vaftae cifternx lie 
minibus, pifcinxque pecoribus inftruantur, colli- 



DE RE RUSTICA LIB. T, "35 

f/mix aquz tandem pluvi^H, quae falubritati cor-, 
poris eft accommodatiflima. fed ea lie habetur exi> 
mia } (i fi^libus tubis in contedam cifternaip dedu- 
catur. huic proxima fluens aqua e montibus oriun- 
da.llper faxa prxceps devolvitur, iit e(l in Guar* * 
ceno Campaniic tertia putealis, vel coitina, vel 
quae non inlima valle reperiiur. deterrima palullris, 
que pigro lapfu repit. peftilens, quae in palude 
femper conliftit. Hie idem tamen humor, quamvis 
nocentis naturx , temporibus tamen hiemis edomi- 
lus imbribus mitefcit; ex quo cceledis aqua maxi- 
me falubris inielligitur , quod eiiam venenati liquo^ 
ris eluit perniciem. fed h^nc poiui probatiflimant 
diximus. Ceterum ad zfluum temperandos calores^ 
Sc amoenilatem locorum , pliirimum conferunt fa* 
lientes rivi , quos , li conditio loci patietur, qualef- 
cunque,dummodo dulces, utique perducendos in 
villam cenfeo. Sin fubmotus longius a collibus erit 
amnis, Sc loci falubritas, editiorque (itus ripx per- 
mmet fuperponere villam profliienti , cavendum ta> 
ttien erit , iit a lergo potius , quam prx fe flumen 
habeat,&ut aedificii frons averfa fit ab infeftis-ejus 
regionis ventis,& amicillimis adverfa, cum pleri- 
que amnes xflate vaporatis hieme fi-igidis nebulit 
caligent. <]ux niii vi majoreinfpirantiiim ventonim 
fubmoventur , pecudibus hominibufque conferunt 
' pellen), Optime auiem falnbribus , ut dixi , locis ad 
.oriemem, vel ad meridiem, gravibus ad fepteni- 
Irionem villa convertitur. eademque femper mare 
refle confpicit ^ cum pulfatur , ac iliiftu refpergitur j' 
nunquam ex ripa^fed paulum fubmota a litorei nam 
C » 



3« L. J. M. COLUMELLJe 

prxftat a mari longo p9tiii5 intervallo , quam brevi 
refiigllTe , quia media funt fpatia gravioris halitus. 
Nee patudem quidem vicinam tSe oportet zdifi- 
ciis; nee jundam militarem viam , quod ilia calori- 
bus noxirnn virus eni£tai, 8c infeftis aculeis armata 
gignit animalia , quae in nos denG/Hmis examinibus 
involant; turn e.liam natricum ferpentiumque pe« 
fles , hiberna deftilutas uligine , coeno Sc fermentata 
colluvie venenaias, emittit, ex quibus faepe con- 
trahuntur caeci morbi , quorum caufas ne medici 
quidem perfpicere queunt; fetj 8c anni toto tempo- 
' re fitus atque humor inftrumentum ruiHcum, fu- 
pelleQilemque , & inconditos conditofque frufiiu 
corrumpit : hxc autem prxtereumium viatorum 
populationibus , 6c afliduis divertentium hofpttiii 
infellat rem ^miliarem. propter quae cenfeo ejuf- 
modi vitare incommoda , villamque nee in via, nee 
pefiilenti loco , fed procul Sc editiore fitu condere, 
ut ffons ejus ad orientem squino&ialem diireda it. 
Nam ejufmodi po(itio medium temperatumque li- 
bramentum ventorum hiemalium & Kflivorum te- 
net : quiintoque 6ierit xdilicii folum pronius orien> 
ti, lanto & xAate liberius capere perflatiis, Sc hie- 
Xfiis procellis minus infeftari , & matutino regelari 
ortu poterit , ut concreti rores liquefcant : quoniam 
ifere pellilens habetur , quod eft remotum ac fini- 
ftrum ibii , & apricis flatibus ; quibus fi caret, nulla 
alia vis poteft no^iirnas pruinas , & quodcunque 
rubiginisaut Tpurdtiae refedit, iiccare atque deter* 
gere. Hxc auiem cum hominibus afferant perni- 
cicQii turn 6c armeotis, He virentibus, eonimqui 



DE RE RUSTI'CA LIB. L 37 

ftibus. Sed quiTqiiis xdi^ia volet indeclivibus 
is exflriwre) femper ab infOTiore parte aufpice- 
: quia cum ex deprefliore loco fuerint orfa fiin- 
Qcnta, non fohim fuperficiem fuam facile fulH- 
ntnt, fed & pro futnira & fubllmftione ^gen-- 
, adverfus ea , qux mox , It forte villain prola- 
s libuent, ad fuperiorem partem appKcabuntur :' 
ppe ab imo praftrufta valehrar refiftent contra, , 
, qux poAmodum fuperpolita. incumbent, at- iL 
uma pars cUvi fiindataf propriam molem fuice- 
it, quidquid ab in&riore max appofueris, tif-- 
1 eril y rimofumque* Nam novum cum veteri ad* 
Jitur , rimolbque recens., sedificium quali fur-, 
iii reludans oneri cedit ; fie quod prius exfiru- 
oiinuninebit'Cedemi, paulatimque degravatuov 
ndere fuQ prxceps attrabetur. Igitur id ilru£lurs 
it(in , cum primum fi^tim fundamenta jaciuntiir^ 
itandmn eA^ 

VI. Modus auteQi , membrorumtpie- numerus. 
etur univeifo confepto y 6c dividatur in tres 
tes , urban^m , niflicam , & fru£tuadain. Urba>- 
nirfus in hiberna. fie sftiv^a fie digecatur, ut 
'fieot hiemalis tenipori& cubicula brumatem. 
entem : coenation«s, aquino^alem occidentem^ 
rfus aftiva cubicula fpeflent meridiem xquino- 
ilem, fed. coenationes ejufdem tffnporisprofpe-- 
ni hiberaum orientem. Balneaiia-occidentl acAt- 
advertantur , ut lint poll meridiem fie ufquciiv 
rperum illuftria. Ambulattones. meridiano xqui- 
3iali fubjedse fint , ut hieme plurimum folis , 
zflatp tninimum cecjpiapt. At in rutlica. pac»i 
C J 



38 L. J. M.-COLUMELL^ 

magna Sc alta culina ponetur, ut & contignatio 
careat incendii periciilo,fiC in ea commode fami- 
liares omni tempore anni morari qiieant. Optime 
folutis fervis celtx meridiem aequino^ialero fpe- 
3antes Sent: vinQis quam laluberrimum fubterra- 
neum el-gsftulum , pinrimis, idque angudis , illu- 
flratuffl f^neOris « atque a terra fie editis , ne manu 
contingi poflint. Pecudibus lient ftabula , quz ne- 
que frigore, neque calore infeflentiir. Domitis ar- 

' mentis duplicia bubilia lint , hiberna atque xfiivs. 
ceteris autem pecoribus . qux intra villain effe con- 
venit , ex parte teda loca , ex parte Aib dio , pa- 
rieiibus alrts circumfepta , ut illic per hieinem, 
bic per aellatem fine violfeniia ferarum conquie- 
icant, Sed omnia (tabula fie ordinentur^ ne quts hu< 
mor influere poJSt: 6c ut quifqne , qui ibi conce- 
ptiis fuerit , quam celerrime dilabatur , ut nee fiin- 
damenta parietum corrumpantur , nee unguis pe* 
cudum. Lata bubilia elTe oportebit pedes decetn^ 

' Tel-minime novem : qua menfura & ad prociini- 
bendum pecori,& jugario ad circumeimdum laia 
minifleria prxbeat. Non altius edita efle praelepia 
convenit, quam utbos, aut jiimentum line incom- 
modo ftans vefci pofTit. Villico juxta f«nuani fat 
habitario, ut intraniium exeunriumque confpefli'ni 
habeat. Procurator! Aipra januam ob eafdem cau- 
fas : & is tamen villicum obfervet ex vicino : fit- 
qu^ utriqu^ proximum horreum, quo conlerattir 
omne rufticum inftrnmentum ; & intra id ipfum 
daufus locus , quo ferramenta condantur. Bubul* 
cis paAoribulque cellx poil&ntur juxta liia pecora, 



DE RE RUSTICA LIB., I. 59 

ut ad eoriim curam (it opportunus excurfus. Omnes 
ramen quam proxlme alter ab ahero debenJ' habi- 
tar«, ne viUici diverfas partes circumeuntis fedu- 
litas diflendatur , & iit inter fe diligentix & ne- 
gligentiae" cujufque tefles finf. Pars aotem fruitua- 
ria dividitiir in ceUam oleariam,torcu1ariani, cel- 
lam vinariam , defrutariam ,foenilia,paleriaqiie.& 
apotl)«C3S , & horrea, ut ex iis ; qttae Aint in pia- 
no , cuftodiam reciplant humidarum fenim lan- 
quam vini aul olei venalium ; ficcse aiitem res con- 
gerantur tabulatis , ut frumenta,foenum, frondes, 
palea , ceteraque pabtila. Sed granaria , ut dixi-, 
fcalls adeantur, & modicis feneftellis aqnilonibus 
inlpireniur. nam ea Coeli pofitio maxime fngida Sc 
Riiniine humida eft ; quae iitraque perennitatem con- 
diiis frumcntis afferunt. Eadem ratio eft in piano 
(iix vinarix cells, qusfubmota procul ette debet 
a balneis, furno, fterquilinio , reliquifqiie immun- 
iiti'is teirum odorem fpirantibus : nee minus a ci-> 
fiernis, aquifve falientibus, ex qulbiis qui extra- 
hitur humor , vinum corrumpii. Ncque me prae- 
lerit, fedem frumentis optimam quibufdam videri 
borreum camera conteflum^ cujus folum lerrenum 
prius quam confternatur » perfofliim , & amurca re- 
centi non falfa madefaflum y velut Signinum opus 
paviculis condenfatur. Tum deinde cum exaruit , 
riniili mode pavimenta teftacea* qua; pro aqua re-' 
^eperiat amurcam mixtam calci & arenx « fuper- 
^emuntur , & magna vi pavicidis inculcaotur , at- 
^ue expoliuntur, omnefque parietum & foli jun- 
Sure tefiaceis pulvinis 6bu!antur. Nam fere cum 
C4 



^6 L. J. M. COLUMELLA | 

bis partibus xdificia rimas ^enint , cava pnebeot 
& latebras Tubterraneis animalibus. Sed b lacubus 
diHinguuntur granam , ut feparatim qusque legih i 
Riina ponantur. Parieles oblinuntur amurca fuba^ 
luto f cui pro paleis adinixta funt arida oleattri , tcI 
fi ea. Qon funt , olese folia. Deind^ , cum prxiii- 
Aum tedorium inaruit , rurfus amurca refpergitur, 
qua ficcata frumantum iafertur. Ea res ab non 
curculionum, & iimilium aRimalium commodil]!- 
me videtur condilas fruges defeadere; quae oill di- 
Ijgenter repofitx iint , celeriier ab eis confuamn- 
tur. Sed id genus horra, quod fcripfimus , njfi fit 
in ficca pofitione vitlx , quamvis granum robudiT- | 
fimum corrumpit fim: qui finullus adfit, pofluni 
ctiam defolTa frumenta fervan , ficut tranfmarinis 
quibufdam provinciis » ubi puteorum in modum , 
quos appellant iiros, exhaufta humus « editosafe 
fruflus recipit. Sed nos in noAris regionibus, cpis 
redundant uligine , magis illam pofitionem penfilis 
horrei , & banc curam pavimentorum & parietum 
probafnus ; quoniam , ut retuli , He emunita fola 8e 
latera hoiteonim prohibent curculionem. quod ge- 
nus exitii cum jncidit, multi opinantur atceri pof- 
fe , fi exefac firuges in horreo ventilenlur, & quafi 
reirigerentur. id autem ^IfiHimum eft : neque enioi 
hoc h&o ezpelluntur animalia , fed tmmifcentur 
totis acervis : qui , fi maneant immoti , fummis tan- 
turn partibus infedanmr , quoniam infra meofuiain 
palmi non nafciiur curculio : longeque prxHat id 
folum f quod jam vitiatum eft , quam totum peri- 
culo fubjicere, nam cum exigct ufus, &cUe eA, 



DE RE RUSTICA LIB. I. 41 

CO fublato , quod vitiatum erit , integro inferiote 
utl-fed hsec, etii extrinreciis, non tatnen intempe- 
ilive videor hoi; loco 'reiulifTe. Torcularia praeci- 
pue cellzque olearix calidae elTedebent, quia com- 
inodlus omnis liquor vapore {blvttur , ac frigori* 
bus magis coidlfingitur. oleum , quod minus pro- 
venit, fi congelatur, fracefcet. Sed ut calore natu« 
rail e& opus, qui conttngit polkione cceli, & de- 
dinatione, ita non eft opus ignibus aut flammis; 
quooiam fumo & fVtligine iapor'old corrumpitur. 
propter quod torcular debet a meridiana parte il- 
luftrari, liecefle nevhabeamus ignes lucernamque 
adhibere, cum premetur olea. Cortinale, ubj defru-. 
turn fiat , nee anguftum , nee obfcurum fit , ut fine 
incommodo mincer , qui fapam decoquet, veriari 
pollit. Fumarmm quoque , quo materia * ii non fit 
jampridem calTa , feftinato iiccetur , in parte rulli' 
ca> vills fieri poteft jun^m rufticis balneis. nam 
eas quoque refert effe , in quibus fiimilia, fed tan- ' 
turn feriis , lavetur. neque enim corporis robori 
convenit trequens ufus earum. Apothecs refle fii- 
perponentur his locis, unde plerumque fumus [ ea- 
rum] exoritur : quoniam vina celerius vetufte- 
fcunt t qux fiimi quodam tenore praecocem matu- 
ritatem trahifnt. propter quod Sc aliud tabulatum 
effe debebit, quo admoveantur , ne rurfiis nimia 
fuffitione medicata fint. Quod ad villx pertinet fi- 
>i)m , partiumque ejus difpofitionem , fatis di3um 
c.1. Circa villam deinceps hsc efTe oportebit : fur- . 
num 6c pidrinuoi , quantum futurus numerus colo- 
Ronm poAuIaverit : piTcinas minimum duas 1 atte- 



41 L. J. M. COLUMELLA 

rain , qux anferibus ac pecoribus ferviat; alieramj 
in qua lupinum, vimina, & virgas, atque alb, 
quas funt ufibus noltris apta , maceremus. Sterqui- 
linia quoque duo -fint: unum, quod nova pui^a* 
menta recipiat,& in annum confervet; alterum, 
ex quo Vetera vehantur. fed utrumque more pifci- 
narum devexum leai clivo, & exilruftum pavitum- 
que iblunt habeat^ ne humorem trdnfmittant. plu- 
rimum enim refert , non adiiccato fucco fimum vi- 
res continere , & alliduo maccrari liquore , ut fi 
qua interjefia iint ftramentis aut paleis rpinarum 
vel graminum femina, intereant , i\ec in agrum 
exportata fegetes herbidas reddant. Ideoque peria 
ruftici , quidquid ovilibus {tabulifque coin^rfum 
progefTerunt , fuperpofitis virgeis cratibus tegunt, 
nee arefcere ventis finunt , aut folis incurfu pa- 
tiuntur exuri. Area, ii competit, ita con(litue/i<la 
eft, ut vel a domino , vel eerie a procuratorede* 
fpici poftit. Eaque optima eft ftlice conll:rata,quo(l 
&celeriter frumenta deteruntiir, non cedente folo 
pulfibus ungularum tribularumque , & eadem even- 
tilata inundiora funt^Iapillifquecarent, & glxbu* 
lis , quas per tritiiram fere terrena rcmittil area. 
Huic autem nubilarium applicari debet ,maxinie- 
que in Italia , propter inconftantiam doeli , quo col- 
lata femitrita frumenta protegantur , fi fubitaneus 
imber incelTerit. nam in tranfmarinis quibufdam re- 
gionibus, ubi xftas pluvia caret, fupervacuumeit. 
- Pomaria quoque & horios oportet fepio circiim- 
dari , & efie in propinquo, atque in ea parte, qii'> 
poJHt omnis ftercorata colluvies coriis balineoruoi- 



44 t. J, M. COLUMELLA 

ferna dtcebat , ab ejufmodi hotnine fere pro merce^ 
de litem reddi. propter quod operam dandam efle, 

• lit & rullicos , & eofdem affiduos colonos reti- 
neamus, cum aut nobifmetipfis non licuerit ,' aut , 
per domefticos colere non ezpedierit : quod ta- 
men non evenit , nifi in his regionihus , quse gra- ; 
vitate coeli , folique flerilitate vaftantur. CeierHtn 
cum mediocris adefi & falubritas, & terrz boni- i 
tas, nunquam non ex agro plus fua cuique cura 
reddidit , quam coloni : nunquam non eriam vitli- 
ci, nili fi maxima vel negllgentia fervi, vel rapa- 
citas intervenit. Quae utraque peccata pknimque 
vitio domini vet committi,vel foveri , nitul du- 
bium eft : cum liceat aut cavere, ne talis praeficia- 
tur negolio ; aut jam prxpofttus , ut fubmoveatiu 
curare. In longinquis tamen'fundis , in quos non 
eft facilis excurfus patrisfamilias , cum omne ge- 
nus agri tolerabilius iit fub liberis cotonis , quam 
,fub villicis fervi's habere, turn praecipue fhimeD- 
tarium, quem minime ( ficut vineas aut arituftum) 
colonus evertere,poteft,& maxime vexant lervi, 
qui boves elocant , eofdemque & cetera pecon 
male pafcunt , nee induftrie lerram vertunt , Ion* 
geque. plus imputant ieminis jadi , quam quod fe* ' 
verint : fed nee quod terrse mandaverint ^c adju- 
vant, ut re^e proveniat: idque cum in arean 
contulerunt , per trituram quotidie mtnuuni vet 

' fraude, vet negligentla. nam & ipfi diripiuot , if 
ab atiis furibus non cuftodiunt. fed nee conditum ; 
Cum fide rationibus infehint. Ita 6t , ut & a^ort ; 
6c &milia peccenc , & ager fxpius infametur. quate i 



46 L. J. M. COLUMELLiE 

^onfingere , vel per almni propter conrcientlam 
[fraudis] timeat. Sed qualicunque villico contu* 
bernalis mulier aflignanda ell, quae conttneat eum, 
&C in ^uibufdam rebus tamen adjuvet. Idemque 
aflori prxcipiendum ed , ne conviAum cutn do- 
meHico, muhoque minus cum exiero habeat. Non> 
nunquam tamen eum , quem afTtdue redulum , Sc 
i'qrtem in operibus adminillrandis cognoverlt, ho- 
noris caufa menfae fuae die fefio digneiur adhibere, 
SacriHcia^ nifilex pra:cepio domini, ne fecerit. Haru> 
fpices , fagafque , qux utraque genera vana fuper* 
ilitlone rudes animos ad impenlas, ac deinceps ad 
flagitia compellunt » ne admireril : neque urbem , 
neque ullas nuodinas noverit , nifi emendae ven- 
dendxve pertinentis ad ie rei caufa. Villicus eoim, 
quod ait Cato , ambulator eHe oon debet , nee egre- 
di terminos, nifi ut addifcat aliquaoi cuUuramiSc 
boc li ita in vicino eft , ut cito remeare polTit. 5e- 
mitas, novofque limites in agro fieri n& patiatur: 
neve hofpiiem , nifi amicum , familiaremque do* 
mini neceifarium receperit. Ut ab his arcendus, in 
exbortandus eft ad inftrumentorum ferramenco* 
rumque curam : ut dupticia , quam numerus fervo* 
rum eiigit , refe£b & repofita cuftodiat , ne quid 
a vicino petendum fit : quia plus in opens fervo- 
Tum, quam in pretio rerum ejufmodi confumiiur. 
Cultam veftitamque famillam magis utiliter quam 
delicate habeai, munitamque diligenier a venro, 
frigore, pluviaque ; quae cunfla proliibentur pelli- 
bus manicaiis, centonibus confe^is , vel I'sgis cu* 
cuUis. Id ft 6atj nuUus dies tarn intoIerabiUs eAi 



48 ' L. J. M..COLUMELL£ 

que femper addifcere « quod ignorat. Nam Cuffll 
multum prodeft, perite quid facere, turn plus obeft, 
perperam' fecilTe. Unum enim ac foltim dommatur 
in ru0icatione, quidquid exigit ratio culturs^fe- 
mel facere : quippe cum emendatur vel impniden' 
tia, vel negligentia, iam res ipfa decoxit, nee in 
tantum pofimodum exuberat ^ ut & fe amiiTain re* 
ftituat, 6c quaftum temporum praeteritorum refer- 
ciat. In ceteris lervis hxc fere prsecepta fervanda 
funt, quae me cuftodifle nonppenitet.utrufticos, 
qui mode non incomtnode fe geffiiTent, fiepais 
quam urbanos, familiariufque alloquerer; & cum 
comitate domini levari perpetuum laborem eonim 
intelligerem , nonnunquam etiam jocarer , & plus 
ipiis jocari pierniitterem. Jam illud faepe facio,ut 
quad cum peritioribus de aliquibus operibus novis 
deliberem , & per hoc cognofcam cujufque ingc 
nium , quale* quamque fit prudens. Turn etiam U-> 
bentius eos id opus aggredi video , de quo fecam 
> deliberatum , & confilio ipforum fufceptum piitaat. 
nam ilia folemnia funt omnibus circumfpefiiSfUt 
ergaftuli mancipia recogoofcant, ut ezplorent,an 
diligenter vinda fint, an ipfse fedes cuftodiz Tatis 
tutae munitseque iint : num villicus aut alligave- 
rit quempiant , domino nefciente , aut revinxertt. 
nam utrumque maxime fervare debet, ut&quem 
paterfariiilias tati poena muldaverit , villicus , nifi 
ejufdem permilTu t compedtbus non eximat : li 
quern ipfe Tua fponte vinxerit, ante, quam fclal 
dominus , non refolvat : tantoque curiofior inqui* 
iitio pathsfamilias debet efle pro tali geneie feiTO: 



DE RE RUSTICA LIB. I. 49 

1 , ne aut ia veHiariis » aut in jceleris prsbitis in>- 
lofe iraAentur, quanto & pluribus fubj^edi , ut 
icis, ut openim magiftris ^ ut ergaftulariis, ma- 
obnoxii perpetiendis Injuriis^&rurfus facvitia 
lie avaritie Ixfi oiagi^ timendi funt, Itaque dili- 
i dooiinus, cum &c ab iplis > tum & ab folutisf 
bus tnafor eA fides, qusrat , an ex fua confli- 
one jufta percipiant. Atque ipfe pants potio- 
}ue bonitatem guilu fuo explore!, veflem, ma- 
as , peduihque tegmina recognofcat. Saepe etiam 
rendi potellatem facial de iis, qui aut crude- 
r eos , aut fraudulenter infellent. Nos quidem 
|uantb jufte dolentes , tarn vindicamus , quam 
madvertimus in eos, qui feditionibus familiam 
icitant , qui calumniantur magiflros fuos : ac 
fus prxmio profeqnimur eos , qui Arenue ac in- 
trie fe gerunt. Feminis quoque foecundioribus , 
rum in Ibbole certus numerus honorari debet^ 
im nonnunquam , & libertatem dedimus , cum 
nplures natos educalTent. nam cui tres erant d- 
vacatio; cui plures, libertas quoque, contin- 
at. Hkc enim juAilia & cura palrisfamilias mul- 
1 confert augendo patritnonio. Sed & ilia me- 
ierit, cum e civitale remeaverit , Deos penates 
rare : deinde, fi tempeftivum erit, confeftim ; 
linus , pollero die fines oculis perluHrare , Sc 
les partes agri revifere atque aeftimare , num - 
i abfentiafua de dir':iplina &cuftodia remife- 
num aliqua vitis , num arbor , num fniges ab- 
: turn etiam pecus & familiam recenfeat, fun- 
le inArumentum & fupelledilem : quae cunda 
ColumtUa, O 



JO L J. M. COLUMELLA 

£ per plures annos facere inftituerit, bene mora' 
tam difcipUnam, cum feneQus advenerit, obtinebit; 
nee erit ulla ejus xtas annis ita confeda , ut iper- 
natur a fervis. 

IX. Dicendum etiam eft , qu'ibus operibus queoi' 
que habitum corporis aut animi contribuenduot 
putemus. Magiftros operibus oportet prxpooere fc- 
dulos ( ac frugaliffimos. ea res utraque plus , quam 
corporis flatura roburque.coDfert hutc negodo: 
(|uoniain id minifterium cuftodiie ddigentis & aitif 
officium e(l. Bubulco quamvis necelTaria , non ta- 
tnen fatis eft indoles mentis , niB eum vaftltas yo- 
CIS & habitus metuendum pecudibus efficit Scd 
temperet vires dementia: quoniam terribilior de- 
bet efte , quam faevior , ut & obfequantur ejus im* 
perils, & diutius perennent boves , non confedi 
vexatione limul operum , verberumque. Sed quie 
fint magiftrorum munia , quxqne bubulconim , fuo 
loco repetam. Nunc admonmffe fatis eft,oiIiil in 
his, in illis pluriimim referre vires & procerita- 
tern. Nam longilHmum quemque aratorem , ficut 
dixi,6ciemus,& pt-opter id, quod pauloantere- 
tult t & quod in re ruftica nullo minus opere &• 
tigatur prolixior , quia in arando ftivx pxne reflus 
innititur. mediadinus qualifcunqne flatus potellef- 
fe, dummodo perperiendo labori fit idoneus.Vinw 
non fic altos , quemadmodum latos & lacertofos 
viros exigunt, nam hie habitus foffuris , & puta- 
tionibus , ceterifque earum culturis magis aptus. 
Minos in hoc officio , quam in ceteris, agricolario 
fi-ugalitatem requirit, quia St. in turba, Sc fub mo- 



DE RE RUSTICA LIB. L 51 

nitore vinitor opus facere debet, ac plerumque ve- 
locior animus eft improborum hominum , queiti 
^Gderat hiijus operis conditio, non foliim enim 
tbnem, fed Scacuminis ftrenui miniftrum poftutat. 
ideoque vineta pturimum per alligatos excoluntur. 
Nihil tamcn frjufdem agiliiatts homo frilgi non me- 
lius , quam nequaRi, faciet. Hoc interpofui , ne quis 
exiftimet, in ea meopiniope Verfari, qua tttalim per 
noxios, quao) per innocentes, rura colere, Sed Sc 
illud ceafeo , ne confundanlur opera familix , fie 
uiomnes omnia exfequantur. Nam id minime con- 
duclt agrtcolx , feu quia nemo fuum proprium ali- 
quod effe opus credit; feu quia cum enifus eft^ 
non fuo , f«d communi officio proficit , ideoque la> 
bori multum fe fubtrahit ; nee tamen viritim male- 
AAum deprehenditur , quod lit a multis. propter 
quod feparandi funt aratores a vinitoribus » & vi- 
nitores ab aratoribus,* iique a mediaftinis. Claifes 
etiam non majores , quam denum hominum iaciua- 
ds , qiias decurias appellaverunt antiqui , & ma-. ' 
xime probaverunt« quod is numeri modus in opere 
commodiflime cuftodiretur , nee praceumis moni- 
foris diligentiam muhitudo conflinderet. Itaque fi 
latior eft ager, in regiones deducendx funt eae claf- 
fes t dividundumque ita opus , ut neque finguli , 
binive lint, quoniam difperii non facile cuftodtun- 
lur : nee tamen fupra decem , ne rurfus* ubi nimia 
turba fit , id opus ad fe pertinere finguti non exi- 
ftiment. Hxc ordinatio non foUim concitat xmula- 
tionem * fed 6c deprehendit ignavos. nam cum cer* 
umine opus excitetur , turn in ceflantes animad- 
D 2 



51 COLUMELLiE DE RE RUST. LIB. t 

TcrCo )ufla , & fine querela videtur adhiberi. Sed 
nimirum , dum qux maxime providenda funt agri- 
colx fiituro prxcipimus , de falubritate , de via , 
de Ticino, de aqua, 6tu villx, fundi modo,colo- 
norum & fervorum generibus, oiEciorum openioi- 
que diffa-ibutione , tempeftive per hxc ad ipfum 
jam terrae cultiun pervenimus , de quo pluiilnu li- 
bro infequente mox difleremus. 



rs 
L. JONII MODERATI COLUMELUG 

RE RUST ICA 

L 1 BfE R S E C U N D U S. 



h \^.£Ri5 n me, PubfiSlvine, quod ^o fine 
cuD^arione non recufo docere, cur priore libro 
veteruni' opiaionem fere ODinium, qui de cuitu 
^Torum-locuti iunt« a-prinEtpio confeftim repule* 
rim, ^lamque ftntmtiaoi repudiaveriin eenfea- 
^nm,longo-svi'fin|longique jam tanporis exer-« 
citatione &tigatan & dFcetam humum conrenuifle. 
Nee le igaoro cum Ss alionim ilfuilmira fcripto^ 
mm, turn. praccipue Tremellii audoritatein r^ve-* 
reri,qui,, cum phuinia niilicanim reruna prscepta 
fimul eleganter & fcite meoioruB'piodiderit , vtde« 
licet iUediis niouo fevore prifconim, defitnili ma* 
teria dt^rentiiun, faUa credidir, parentem omnium 
unam, finit mutiebrem fexum , sUate anili jam 
con&flam , ptogenerandis. tSt fsciibus inbahilem* 
Quod ipfe quoque confiterer , fi ia tottim nulla 
fruges proveaircM. Nam & hooainis turn demunt 
deditfatur. Aerile fenium ^ non cum delinifr mulier 
tngeiniiKis, aut gemitios parere, fed' cum omnino 
nullum cQviceptum edeie valeL It>que trapiadi& 



'54 I" J- M. COLUMELLA 

juvenix temporibus, eliamfi lotiga vita fuperefl, 
partus tamen, aaais denegatus, nob rellituitur. At 
e contrario (en fponte , feu quoUbet cafu dellituia 
humus t cum eft repetita culiu , magno foenore cef- 
fationis colono refpondet. Non ergo eft exiguarura 
frugum caufa terrx vetiiftas,<i ipodo, cum femel 
invafit ^ene^us^ regreA'uin non habet, nee revir^ 
fcerefBUt repubeCi.ere poteft; fed ne Uft^tudo qui- 
dem foli minuit agricolz fruQum. neque enim prii« 
dentis eft adduci , tanquam in bominibus nimia cor- 
poris exercitatione, aut oneris alicujus pondere,iic 
cuhibus dc agitationibus agrorum 6itigaiioaem fuc- - 
cedere. Quid ergo eft, inquis, quod afleveratTre^ 
melUus , intaQa & filveftria loca r cum primum c(v 
peiiint cultu eyuberare , moz deinde non ita refpon- 
dere labori coJooorum } videt fine dubio* quid ere- 
niat , led cur id accidat , non pervidet. neque enim 
idcirco rudis, 8( mpdo ex filveftri habitu in arvum 
tranfdu^a foecundior haberi terra debet , quod fit 
requietior 8c junior i (ed quod muhorum annorum 
frondibus, & herbis, quas fuapie natura progene- 
'rabat, velut iaginata krgioribus pabulis, ^ciliiu 
cdendis educandifque fru^bus fiiffidt. At cum per- 
rupt% raftris & aratris radices herbarum, fierroque 
fuccifa nemona ft-oodibus fuis defienint alere mi- 
item, quieque temporibus au^umnifrutetis fiiarbo 
ribus delapfa folia (uperjaciebantur, mox converfa 
vomeribiis , 6c inferiori folo , quod plemmque eft 
exilius, permixta, atque. abfumia funt : (equitur, 
ut deditiita priftinis Bltmentts macrefcat humus. 
Kon igitur ^tigatione , quemadmodum plilriini cre> 



^6 L. J. M. COLUMELLife , 

nofler quoque Virgllius , cum & alias feecanf arn 
laudes retuUfler, adjecit, Ee cm putnjotum: nMf 
fite hoc imimmuT arando. Neque enin jitud eft co* 
lere, quam refolvere & fermentare terram. ideoque 
maximos qusilus ager prsbet. Idem piaguis ac pu- 
tris, quia cum plunmum reddat , minimum pofcii: 
& quod poftulat, exiguo labore atque inpenfa 
confidtur. praeflantiffimum igttur tale folum jure 
dicatur. Proximum deinde huic pinguiter denrum , 
quod impenfam coloni , bboremque magno fcem 
remuneranir. Tertia eft ratio loci rigui , quia fine 
impenfa frufium reddere poteft. Hanc primam Cato 
cffe dicebat, qui maxime reditum pratorum ceteris 
anteponebat : fed nos de agitatione terrs nunc lo 
quimur , non de iitu. Nullum deterius habetur ge- 
nus , quam quod efl liccum pariter & denfum , U 
macrum ; quia cum difficulter trafietur, tum ne tra- 
datum quidem gratiam refert ; nee relidura pratii 
vel pafcuis abunde fufficit. Itaque hie ager five 
exercetur, feu ceflat, colono eft poenitendus, ac 
taaquam peftilens refugiendus. Nam ille mortem fa* 
cit, hie teterrimam comitem mortis, iamem. fita- 
men Graecis Camoenis habeinus fidem clamitantibus: 
A'ju^ f ciiLTiffrof Hwivr , K«tl iriTfui imvirnr, Sed BUDC 
potius uberiofis foli tneminerimus , cujus demon* 
ftranda eft duplex ratio, cuiti & filveftris. De fiU 
veftri regioae in arvorum formam re<ligenda prius 
dicemu5,quoniam eft anttquiiw&ceTeagmm, quam 
oolere. Incultum igitur locum contideremus, fio 
cus« an humidus; (lemorofus arboribus , an lapidi- 
bu$ coflfra^ofusi jqncone Itf , an gruiui? vcftitus, 



DE RE RUSTICA 

acfilidis aliiCve fhiteris iinp«diti 
abundantia uti^nis ante ficcetur 
genera cognovimus, caecarutn & 
aique cretofis regionibus aperta 
tibi folutior humus eft, altqux fii 
dam etiain occaecantur, ita ut in 
tia CKcarum competant : fed & 
apertas fumma parte declivelqut 
arflatas , imbricibus Aipinis fim 
niet. nam quanim re^a funt lati 
vitiantur , & fuperioris Ibli I 
Opertx rurfus occaecari debebui 
dinem tripedaneam depreffis : qu 
dla lapides minutos , vel nudam f 
xt[uentur faper)e£b terra, quae 
1! nee lapis erit, nac glarea, farm' 
lut funis informabitur in earn ct 
folum foffie poffit anguftae, qui 
coardatamque capere. Turn pe 
tur, ut fuper calcatis cupreffinis , 
ex non eruat , aliis frondibus te 
principio atque'exitu foflc more 
nis laxb tantuoimodo pilarum i 
fingulis fuperpolitis^utejufmodi 
fuftineat , ne prxcludatur hiimori 
tu, Nemorofi fmtetolique traihi 
vel exffirpandis radicitus arboiifc 
vel li rarse £nt, tantum fuccide 
que, 8c inarandis. At jaxofum 
ledione lapidum, quorum fi ma 
velut quUnifdam fubftru^tionibi 



58 L. J. M. COLUMELLA 

occupands, ut reiiqux emundentur : vel ia altitu- 
dioem Ailco deprefib lapides obruendL quod tamen 
ita faciendum erit,. fi fuadebit operarum villus. 
Junci& graminis pernicies repadinatio eft; fiticis^ 
frequens exftirpatio. quae vet aratro fieri poteft, 
quoniam intra bienoium fxpius convulfz moriun- 
tur : celerius etiam , fi eodem tempore ftercores, & 
lupino vel hhi coofetas, ut cum aliquo reditu 
^ niedearis agri vitio. Namque conftat, fiUcem fatio- 
nibus & ftercoratione facilius interimi. Verum & fi 
fubinde nafcentem falce decidas, quod vel puerile 
opus eft , intra prxdidutn tempus vivacitas ejus ab- 
fumitur. Sed jam expediendi rudi$ agri rationem 
iequiturcuttorum novalium cura, de qua moz, quid 
cenfeam , profitebor , £i qux ante difcenda funt, ar- 
vorum ftudiofis prxcepero. Plurimos antiquorum, 
qui de rufticis rebus fcripfenint, memoria repeto, 
quail confefla, nee dubia figna pinguis ac fiiimen- 
torum fertilis agri prodidifle, dulcedinem foH pro- 
priam , herbarum & arborum proventxim » mgrum 
colorem vel cinereum. De ceteris ambigo , de co- 
lore fatis adoiirari son poiTum, cum alios, turn 
Comelium Celfum* pon folum agricolationis, fed 
univerfae naturx prudentem viruin , fie & fenten- 
tia , & vifu deerraflie , ut oculis ejus tot paludes , tot 
etiam campi falinarum non occurrereat, quibus 
fere contribuuntur przdi£B colores. Nullum enim 
temere videmus locum , qui mode pigrum contineat 
humorem» non eundem vel nigri , vel ciiierci colo- 
ns, nifi forte in eo falloripre,'quod non putemaut in 
folo limofsB poludis, & uliginis ainara:,aut ta m>< 



DE RE RUSTICA LIB. U. ^tf 

rllimis areis falinarutn ^gni poffk beta frumema; 
Sfd e& Dianifellior hie antiquorum error , quam ut 
pluribus argiunentis comrincendus &u Non ergo 
color, tanquam certiis audor, teflU eft bonitatis 
aivonim. & ideo fruijientarius ager , id eft pinguis , 
magisaliis qiialitatibus xflimandus eft. nam ut for- 
liffins pecudes diverros ac pxne innumerabiles , Tic 
etiam robuftifliinx terrx plurioios & vartos colo- 
res fortitx funt. Itaque conriderandum erit , ut fo- 
lum , quod ex colore deftinaoius , pingue lit. Per 
fe tamen id parum eft, it dulcedine caret, quod 
utrumque Talis expedita nobis ratione contingit 
difcere. nam perexigua-conrpergitur aqua glseba, 
manuque fubigitur, ac fi glutinofa eft, & quovis 
leviffimo tadu preda inhxTekit ^ £t picis in morem 
ad dittos Unufc'u hahtnio , ut ait Virgilim ; eadeni- 
que illila hiinno non dilTipatur : ea res admonec 
nos, inefle tali materiae naturalem fuccum, & pin- 
guiiudinem^ Sed & fi velis fcrobibus egeftam hu- 
oium recondere, & recalcare, cum aliquo quafi 
fermento abundarerit, certum erit,efte earn pin- 
giKin; ciun defUerit , exiletn ; cum cquavcrit , me- 
(liocrem.quaniquamifta, qux nunc retuti, non tarn 
vera poi&int videri, quam fi fit pullula terra, qu« 
melius proventu frugum approbatur. Sapore quoque 
dignofcemus , fi ex ea parte agri , qus maxime dif-^ 
plicebit, eSbflae glxbc, & in fifiili vafe raade^Qa: , 
dulci aqua permilceantur, ac more fxculenti vini 
diligenter colatx guftu exploreotur. nam qualem 
traditum ab eis retulerit humor faporem , talem 
Hie dicemtis ejus foli, Ted citra hoc expenmentuar 



fo L. J. M. COLUMELLyE | 

main funt, quae & duAcem temm & frumenHs ha^ 
bilem fignificent, ut iiinciu^ut calamus, ut gra- 
iiiea,uttrifoUuiiii ebulutn,rubi, pnui filveflres^ 
& alia complura , que etiam indagatoribus aqua- 
rum nqta , non nili dulcibus terrae venis educao- 
tur. Nee contentos effe nos oportet prima fpecie 
fummi foil , fed diligenter exploranda eft iaferioris 
inaterix qualitas^* terrena necne fit. Frumenus au- 
tem fat erit, fi xque bona fuberit bipedaaea hu- 
mus : arboribus altitudo quatuor pedum abundeelt. 
Hxc cum ita explorayerimus , agrum fationibus 
&ciundis expediemus. Is autem non minimum exu- 
berat, ficuriole& fcite fubigitur. quare antiquil* 
fimi fere omnes formam hujus operis confcripTere, 
quam vetut fcita legemque in profcindendis agm 
fequantur agricolae. Igitur in opere boves arde juit- 
€tos habere convenit, quo fpeciofius ingredtantur 
fublimes , 8c elatis capitibus , ac minus coUa eonim 
labefadentur , iugumque melius aptum Krvicibus 
infidat. hoc enim genus jundurae oiaxime probatuni 
eft. Nam illud , quod in quibufdam provinciis ufur- 
patur y ut cornibiis illigetur jugum * fere repudla- 
turn eft ab omnibus , qui prascepta rufticis coa- 
fcripferant ; neque tmmerito. plus enim queuni pe- 
-cudes colic & pefiore conari, quam comibus.a[- 
que hoc modo tota mole corporis , totoque pon- 
^ere , nituntur : at illo , reiradis & refupinis a- 
pitibns ezcruciantur , acgreque terrs fummam par* 
tem levi admodum Tomere fauciant. Et idee mi' 
noribus azatris moliuntur, qui -non valent alte pet- 
ioSam novaUum terram Kfcindere : quod ciun &> 



DE RE RUSTICA LIB. It 6i 

omnibus nrentibus plurimum confert. nam peni- 
m arvis fulcatis majore incremento fegenim arbcH 
nunque fbetusgrandefcunt. Et m hoc igitur a Cetfo 
difentio, qui refonnidans impenfana , qux fcilicec 
largioreft in amplioribus armenris, cenfet exiguis 
Tomeribus & dentalibus terrain fublgere , quo oiit 
noris fonnx bubus adminillrari id poflit ; ignorans,' 
plus efle reditus in ubenate frugum , quam flipen* 
dii , £ majora mercemur artnenta , praeferiim in Ita^ 
lia, ubi arbuftis atque oleis confitus ageraltius re-, 
folW ac fubigi defiderat , ut & fiimtnx radices vi-' 
tium oleanimque vomeribus refcindantur ; qux & 
naneant, frugibus oblint; & inferiores, penitus 
fubedo foloi facilius capiant humoris alimehtum; 
Poteft tamen ilia Celfi ratio Numidix & j£gypta 
coDTenire , ubt plerumque arboribus viduum fo- 
lum gumentis feminatur. Atque ejufmodi terrain 
pinguibus arenis putrem veluti cinerem folutam v 
fimv'is leviffimo dente moveri fatis efl. Bubulciiin 
auiein per profciOum ingre<U oportet , alternifque 
vei£bus obliquum tenere aratrum , & altemis teGto 
plenoque fulcare : fed ita necubi crudum foluin , Sc 
unmotum relinquat, quod agricolx fcanrnam vo- 
caAt. Boves , cum ad arborem venerint , fortiier 
retinere ac retardare, ne in radicem majore nifu 
Tomis impadus colla commoveat, neve aut comu 
'xi ad flipttem vehementius offendat , aut extremo 
ugotniacum delibet, ramumque deplamet. Voce 
wtiiis, quam verberibus terreat , ultimaque fint 
)pus recufantibus remedia , plagac. nunquam fti- 
nulo laceflat juvencum , quod letrefiantem f cal« 



6z L. J. M. COLUMELt.« 

cttrofumqae ewn reddit. nonnunquam tamen ad- 
moneat flagello. Sed nee in media parte verfurz 
Gonfiftat , detque requiem in fumma , ut fpe cef- 
fandi totum fpatium bos agilius enitatur. Siilcum 
QUtem ducere longiorem , quam pedum centuniri- 
ginti,contrariUm pecori eft, quoniam plus xquo 
^ligatur, ubi hunc modum exceflit. Cum ventum 
erit ad verfuram , in priorem partem jugum pro- 
peUat t 8c boves inhibeat , ut colla eomm retn- 
gefcant , quae celeriter conflagrant , ( ntfi ajficlue 
refrigerentur) & ex eo tumor, ac deinde ulcera 
invadunt. Nee minus dolabra, quam romere,bu- 
bulcus utatur ; & prxfra£tas ftirpes i fummafque 
radices , quibus ager arbufto confitus implicatui, 
omnes refodiat , ac perfequatur. 

IIL Bores cum ab opere dis^unxerit , iubflridoi 
confricet, manibufque comprimat dorfum , 8i pel- 
lem revellat, nee patiatur corpori adhxrere, quU 
id genus morbi maxime eft armentis noxium. Cotia 
fubigat, merumque faucibus, ft leftuaverint , iiH- 
iiindat. Satis autem eft ftngulis bines fextarios prz- 
jbere : fed ante ad przCepla boves religari non «• 
pedit t quam fudare atque anhelare defterint. cum 
deinde tempeftive potuerint vefci , non muttum arc 
univerfum cibum , fed par^ibus , 8c paulatim prz- 
bere conTenit. Quem cum abfumferint , ad aquam 
duci oportet , fibiloque atledari,quo libentius bl- 
bant : turn demum reduAos lai^iori pabulo faiiari. 
HaAenus de officio bubuici dixiffe abunde eft. Se- 
quitur , ut lempora quoque fubigendt arvi prz* 
cipiamus* 



DER 

IV. I^ngties c 
prxfdadeodi fu 
cum omnes her 
femina maturw 
que fulcis arandi 
partem vomer a 
CCS herbanim p< 
ribus iteradonib 
verem , ut vel i 
tionem , cum fe: 
diienint male ( 
occaadus fit. Ei 
t(T explorare A 
fellitur nonnuik 
mnis; Tcrum i 
cum fotidi rigoi 
CIS inferitur. es 
penetravit , mai 
tSe motum : fi 
obftitit, cnidui 
cum fxpius bill 
fcamna facere. 
bent poft Idus : 
arati fuerint di 
quod eft nonufi 
ratos effe opoi 
Kalendas tertia 
llitto convenit 
arandum, nifi i 
fubitaneis imbri 
naduerit. Quo* 



64 L. J- M. COLUMELLiE 

minns mmfe Julio verva3a fubigantur. Sei quart* 
doque arabitur , obfervabimus , ne lutofus ager tra- 
£tetur , neve exiguis nimbis femimadidus y quam 
terrain nilltci variam cariofamque appellant. Et 
eft J cum pod loogas ficcitates levis pluvia fuperio* 
rem panem glxbarum madefecit , inferiorem non 
atiigit. Nam qux limofa verfantur arva , toto anno 
deflnuRt pofle trafiari , nee funt habilia fementi , 
aut occationi, aut fationi. At nirfus, quae varia 
fuba^ funt , continuo triennio fterilitite affichin- 
tur. Medium iptur temperaoientum mavime fe- 
quamur in arandis agrls , ut neque fucco careant , 
nee abundent uHgine. Quippe nimius humor, ut 
dixi t limofos lutofofque red^it. at quEC Bccitati- 
bus aruerunt, expediri probe non pofliint. nam vel 
refpuitur duritia foil dens aratri , vel fi qua parte 
penetravit, non minute diffindit humum, fed va* 
Aos cxfpites convellit ; quibus objacentibus impe- 
ditum arvum minus refie poteft iterari , quia pon- 
deribus glxbarum , ficut aliquibus obftantjbus fiia- 
d^mentis , vomis a fulco repellitur i quo evenil, 
ut in iteratiooe quoque fcamna iiant>, & boves ini- 
, quitate operis maximemul^entur. Accedit buc, quod 
omnis humus, quamvis Ixtiffima, tamen inferiorem 
partem jeiuniorem habct, eamque attrahunt exci- 
tatx majores glaebse. quo evenit , ut infcecundior 
materia mixta pinguiori fegetem minus uberem red- 
dat , turn etiam ratio niftici aggravatur exiguo pro- 
£eQu operis. jufia enim lieri nequeunt, cum iodu- 
ruitager. Icaque licciratibus cenfeo, quod jam pro- 
mSam ^ iterare, pluviamque opperiri, quae , mar 



66 L. J. M. COLUMELLA ■ 

optime inter Kalendas 5c Idus Sepiembris arattir, 
ac fubinde iteratur , tit primis pluvHs aequinodia- 
.libus conferi poffit : neque in lira , fed fub fulco ta- 
lis ager feminandus eft. 

V. Prius tamen,quam exilem terrain hereoius, 
ftercorare eonveniet : nam eo quafi pabulo glifcit. 
In campo rarios , in coUe fpiflius , acervi ftercoris , 
inftar quinque modtorum difponentur , atque in 
piano pedes intervalli quoquo verfus odo, in cli- 
vo duobus minus relinqui fat erit. Sed id nobis de- 
crefcente luna fieri placet : nam ea res berbis llbe- 
rat fegetes. Jiigemm autem defiderat^quodfpilTiiis 
ftercoratur , vehes quatuor & yiginti ; quod rarius, 
duodeviginti. Disjedum deinde protinus fimum ina- 
rati & obrui convenit * ne folis haiku vires amit- 
tat f & ut permixta humus prxdi^o alimento pin- 
guefcat. Itaque, cum in agro difponentur acervi 
Aercoris,non debet major modus eorumdiffipaii, 
quam quem bubulci eodem die pofliilt obruere. 

VI. Quoi'sm fementi terrain docuimus- przpa- 
rare , nunc feniinum genera perfequemar. Primi 
& utililTima funt hominibus fnimenta , triticum , & 
femen adoreum. Tritici genera complura cognovi* 
mus, venim ex his maxime ferendum eft, quod 
robus dicttur : quoniam 6c ponders , & nitore 
prxfiet. Secunda conditio eft habendaliliginis^cu' 
jus fpecies in pane prsecipua pondere deficitur. Ter- 
tium erit trimeftre , cujus ufus agricolis grati£i- 
intis. nam ubi propter aquas altamve caufam ma- 
tura fatio eft omilTa , prsefidtuin ab hoc petitu 
[ Id genus eft filigiais. ] ReliquK tritici fpecies , ni- 



DE RE RUSTICA LIB.U 67 

quos multiplex varietas fnigum , & inants de- 
I gloria f fupervacuae (uat. Adorei aiitem pie- 
j/ae vidimus in ufu genera quatuor. far , quod 
llatur Clurinum, capdoris nitidi. far, quod vo- 
r vennuculum, rutilum, atque alteram can- 
in, fed utrumque majoris ponderis, quant Clu- 
n. femen trimellrei quod dicitur halicallruip, 
e pondere fie bonitate eft prxcipuum. Sed hxc 
Ta tritici * & adorei , propterea cuftodienda funt 
colts t quod raro quifquam ager tta fitus eft, ut 

femine contenti efle poffimus , intervenieote 
e aliqua vel utigioofa, vel arida. Triticum au- 

licco loco melius coalefcit. Adoreum minus 
ftattir huroore. 

'11. Leguminum genera cum fint complura , ma- 
e gralHi & in ufu hominum vtdeniur^ faba, 
Icula, pilUm.phafeluSicicer, cannabis, milium, 
icum, fefama, liipinum, linum etiam, & or- 
ni.quia ex eo ptifana eft. Item pabulonim opti- 

Tunt Medu:3,& foeniim Grsecum, nee minus 
ia. Proxima deinde cicera , &c ervum , & iarra- 

qux eft ex ordeo. Sed de his prius dilTeremus, 
: noftra caufa leminantur , memores antiquiOimi 
cepti, quo monemur,ut locis frigidis novi/Hme, 
idisceleriuSiCalidisocifTime feramus. nunc autem 
inde, ac fi temperate regioni, prxcepta dabimus. 
/UL'Placet noftro poetx adoreum , atque etiani 
icum non ante feminare , quam occiderint Ver- 
X. quod ipfum numeris fic edifferit : :/ii fi tmi~ 
n in mtffan , robu^a^ue farra Excrceiis humum , 
fqiu irtfiabis arijUs , Ante tibi eo» Atlantidts abf- 
E 1 



68 1. 1. M. COLUMELLiE 

-condantur. Abfcondtintiir autem ahero & tricefiino 
die poll au£hiinnale xquinodium » quod fere confi- 
tttur nono Kalend. Ofiobris : propter quod intel- 
ligi debet iritici fatio dierum fex & quadra^nta ab 
occafu Vergilianim « qui fit ante diem ix Kitend. 
Novembris ad brumx tempora. fie enim ferraat 
.prudentes agricolse, ut quindecim diebas prius, 
qtiam conficiatur brutna , toiidemque poft cam con- 
fedam neque areiit,tieque vitem aut arborem pu- 
tent. Nosquoque nonambigimus, in agro tein[K> 
rato, & minifnehumido, fementem fie fieri debar. 
Cetenim locis uliginofis , atque exilibus , aut ^- 
. pdis , aut etiam opacis » plerumque citra Kalendi; 
Ofiobris ftminare convenire , Dum ficctt tdlan &• 
ut , dum mtbila ptndent^ ut prius convalercant n- 
. dices frumentorum, quam hibernis imbribus , 3Ui 
gelicidiis , pruinifve infefteniur. Sed quamvis tem- 
peftive fementis confedta erit, cavebitur tamen, 
ut patentes liras , crebrofque fulcos aquarios , quos 
nonnulti elices vocant, faciamus, & omnem hii- 
Diorem in colliquias, atque tnde extra fegeies [)^ 
rivemus. Nee ignoro , quofdam veteres auSorts 
prxcepifiie, ne feminarentur agri , nifi cum \v^' 
pluviis permaduiflet Quod ego, fi tempeftive coo- 
petat, magis conducere agricolsE non dubito. Sa 
. fi , quod evenit nonnunquam , feri funt imbrn 
quamvis fitienti folo rede femen committitur, i<i 
que etiam in qiubufdam provinciis, ubi IHtuscoe 
t^iseft, ufurpatur. Nam quod licco loco ingelhta 
& inoccalum eft, perinde ac fi repofitum in ho( 
reonon corrumpitur, atque ubi venitiinber,aHJ 



70 L. J. M. COLUMELLiE 

tamen tritici reddit. Denfa , cretoiaque Be uliginofa 
humus , fitiginem & far adoreum non incDmmoile 
alit. ' Ordeum nili foliiTum & Occum locum non 
palitur. Atque ilia vicibusannorum requietum agi* 
tatumque aiternts,& quam Ixtiflimum volunt ar- 
vum. hoc nullam mediocritatem poftuUt : nam vel 
pinguillima, vel macerrima humo jacitur. Ilia poll 
continues imbres , (i necefHtas exigat , quamvis ad* 
hue Itmofo Si msdente folo fparferis, iDJuriatn fu- 
fiinent. hoc fi lutofocommiferis, empritur. Silijii' 
nis autem vel tritici , fi mediocriter cretofus uligi- 
HofuCve ager eft y etiam paulo plus » quam , ut pnus 
jam dixi , quinque modiis ad fatioaem opus eft. At 
fi ficcus, St refolutus locus, idemque vel pinguis, 
vel exilis eft, quaiuor; quoniam & e cbntrario 
macer tantundem feminis polcit. nam nifi rare coa- 
feritur, vanam & minutam fpicam facit. at ubi H 
uno femine pluribus culinis fruticavit, etiam ex 
rara iegete denfam facit. Inter cetera quoque noo 
ignorare debemus , quintam partem feminis amplius 
occupare agrum confitum arbufto, quam vacuuoit 
& apertum. Atque adhuc de fatione audumnali lo- 
quimur : hanc enim potifTimam ducimus. Sed & eft 
altera,' cum cogit neceflitas : trimeftrem voont 
agricolc ea locis prxgelidis ac nivoiis , ubi xll^ 
eft humida & fine vaporibus, nUe committitur. 
ceteris admodum raro refpondet. quam tamen ipfam 
celeriter, & utique ante xquinoflium vemumcoo- 
veniet petagere. fi vero locorum & coeli conditio 
patietur , quanto maturius feverimus , raoio com- 
modius proveniet. neque enim eft uUum , iicul . 



71 L. J, M. COLUMELLjE 

fegetibus jam in arta fiituro femini confulainus. 
Nam quod ait Celfus, ubi mediocris eft Bm&is, 
optimam quamque fpicam teger« oportet, lepara- 
timque ex ea femen reponere; cum rurTus aoiplior 
mefTis provenerit, quidquid exteretur, capifterio 
expurgandum erit« & femper, quod propter magni- 
tudinem ac pondus in imo fubfederit y ad femeo re- 
fervandum. nam id plurimum prodeft , quia quam- 
vis celerius locls humidis, tamen etiam iiccis thi- 
menia degenerant > nifi cura talis adhibeatur. Nequt 
enim dubiiun eft, ex robufto iemine pofle fieri aon 
robuftum. quod vero protinus exile natura fit, nun- 
quam robur accipere manifeftum eft. Idecque Vir- 
gilius cum & alia , turn & hoc de feminibus prx- 
clare fic difteruit : fidi ego ItSa diu , & multo fpf 
8ata tabore , Degeaerart tamta , m vif kumana quot- 
tmn'ts Maxima quaque mmiu Ugtm. fic omnia fans 
In pejus nure , ac ntro fublapfa nfcni. Granum 3U- 
tem rutilum fi , cum diffifTum eft, eundem colorem 
, interiorem habet , integrum efle non dulntanm. 
Quod cxtrinfecus albidum , intus etiam conrpicilur 
candidum, leve ac vanum intelligi debet. Nee nos 
tanquam optabilis agricolis fallat filigo. nam hoc 
<ritici vitiumeft,&quamvi5candoreprzAet,poD- 
dere tamen vincitur, Verum in humido ftatu csli 
refle provenit ; & ideo locis tnanantibus magis apta 
eft. Nee tamen ea longe nobis , aut magna difficul- 
tate requirenda eft. nam omne triticum folo uligi- 
nofo poft tertiam fationem convertitur in filigi- 
nem. Proximuseft his fnnnentis ufus'ordei,quod 
ruftici hexaftichum, quidam etiam caotherioun ap- 



DE RE RUSTICA LIB. U, 73 

pellant : quoniam & alia animalia , quiB ruri Tunt, 
melius, quam triticutn, & hominem falubrius^ quam 
malum triticum pafctt. Nee allud in egenis rebus 
nugis iaopiani defendit. Seritur foluta liccaque ter- 
ra, & ve! pravalidavel exili, quia conftat.arva fe- 
getibus ejus macefcere : propter quod pinguiiSmo 
3gro, cujus oimiis viribiis noceri non poflit;aut 
macro, cui nihil aliud^committitur. Altero fulco 
fmtnari debet , poft aequinofiium , media fere fe- 
menti, fi laeto folo:li gracili, maturius. lugerum 
<]uinque niodii occupabunt. Idque , ubi paiHum ma* 
ninierit, feftinaDtius, quam ullum aliiid frumen- 
tiun, demetendum erit. nam & fragili culmo, 8e 
nulla vefiitum palea granum ejus celeriter decidit, 
iirdemque de caulis facilius teritur, quam cetera. 
Sed cum ejus meiTem fufluleris , optimum ell nova- 
lia pati lono ceflare : fi minus, (lercore faturare, 6c 
(HDne virus, quod adhuc ioefl terrx, propulfare. 
Altemm quoque genus ordei eft, quod alii difti- 
chiun, Galaticum nonnulli vocant, ponderis 6c 
candoris eximii , adeo ut tritico mixtum egregta ci- 
baria Smiliae prxbeat. Seritur quam pinguilTimis , 
fed fri^dis locis circa Martium menfem. Melius la- 
menrefpondet,fi dementia hiemis permiltit, cum 
leminatur circa Idus lanuarias. Jugerum fex modios 
poAuIat. Inter frumenta etiam panlcum & milium 
ponenda funt, quamvis jam leguminibus ea contri- 
buerim. nam multis regionibus cibarlis eonim co- 
loni fuftinentur. Levem folutamque humum deli- 
derant. oec in fabulofb rolo , fed in arena quoqiie 
provenium, modo humido coelo, vet Hguo folo. 
V 



74 t. J. M. COLUMELLiC 

nam ficcum cretofumq.ue reformidant. Ante ver 
feri non poflunt,quoniam teporibus maxiine Iz- 
tantur. ultima tamen patte Martii meofis commo* 
difliine terrx committuntur. Nee impenfa gravi ra^ 
tionem cultoris onerant; qutppe fextariis fere qua- 
tuor jugerum itnplent. frequemem tamea exigunt 
farritionem Se runcationfm , ut herbis libereotur, 
Ea cum fpicas ediderunt , priufquam femina htent 
xftibust manu carpimtur, & fufpenfa in folecum 
adiccata fuerint, reconduntur, aique ita repofiia 
perennant dlutius, quam cetera. Pants ex nillio con- 
ficitur, qui , antequam refrigefcat , fine faftidio pol- 
efl abfumi. Panicum pinliluiii , & evolutum furfu- 
Ktied &c milium quoque pultem, quavb inopi^, 
maxime cum lade, nop faAidiendam przbet. 

X. Quoniam de frumentis abunde praecepimus, 
de leguminibus deinceps differamus. Lupini prima 
ratio eft, quod & minimum operarumabfumit,& 
viliflime emitur ,& maxime ex i)S,qus fenintur, 
jurat agnim. Nam vinejs jam emaciatis & arvis 
optimum ftercus prxbet , ac vel eflbeto folo pro> 
venit, vel repofitum in granario patitur ievum. 
Boves per hiemem codum 'maceratumqite probe 
alit. Famem quoque , fi fterilitas annonx incest 
homiaibus , commode propulfat. Spargitur flatim 
ex area. Atque id folum omnium leguminum non 
defiderat requiem in horreo , five Septembri menre 
ante xqutno£Kum,Jeu protinus a Kalendis Oflo- 
bris crudis novalibus ingeras. Et qualitercunque 
obruas, fuftinei coloni negligentiam. Teporem ta- 
men auQumni defiderat , ut celeriter confirmetut. 



76 L. J. M. eOLUMELLiE 

frigore laboraoti prxbeant Sunt etiam , qui pu- 
tent> in arvis 4)anc eandem vice fiercorts fiingl. 
quod lie ego Interpretor , ut eziflimetn , non Ur 
tionibus ejus pinguelcere humum , fed minus haitc, 
quam cetera femina , vim terrx confumere. Nam 
certum habeo , frumentis utiliorem agrum efle , 
qui nihil, quam qui iftam liliquam proximo anno 
tulerit. Jugerum agii , ut Tremellio , quatuor ; ut 
nobis videtur, fabx lex occupant modii, ii folum 
pingue fit : fi mediocre . paulo ampUus. eaque oec 
macrum , nee nebulofum locum paiitur. denfa ta- 
men humo fsepe commode refpondet. Media ft- 
menti pars feri , & pars ultima debet , qux (epti- 
montialis fatio dicitur. tempeftiva frequeotius^non- 
nunqaam tamen lera melior eft. Poft brumam pa* 
rum re3e feritur, peffime vere : quamvis fit etiam 
irimeAris faba , quae inenre Februario feratur , qnin- 
ta parte amplius, quam matura. fed exiguaspaleas, 
nee multam filiquam &cit. Veteres itaque rulllcos 
plerumque dicentes audio , malle fe piatura faba- 
lia , quam &u3um trimeftrem. Sed quocunque lein- 
pore anni feretur, opera danda erit, ut quantum 
deftinaverimus in fationeui , tamum quintadecima 
luna , fi tamen ea non tranfcurret eo die folis ra- 
dios » quod Graeci avixpounr vocant;fi minus, quar- 
ladecima utique adhuc crefcente lumine fpai^tur, 
etiamfi confelKm totum femen operiri non poi- 
erir. Nihil enim nocebittu' ei no^rais roribus 
aliifve ex caufis , dum a pecore Sc avibus vindi- 
cetur. Prifcis autem rufticis , nee minus Virgilio , 
prius amurca vel nitre macerari eam , & iu fen 



DE RE RUSTICA LIB. H. 77 

placiut t Latior ut foots Jiliquls faUacihus ^u, Et 
^uamvis igni exiguo properata madirau. Nos quo- 
<]ue lie medicatam comperimus , cum ad maturi- 
tatem perdufia fit , minus a ciirculione infellari. 
Sed & Ulud , quod deinceps di&iri ftimus , expert! 
pnecipimus. Silente luna, ^bam vellito ante lucem. 
deinde cum in area exaruerit, confeftim, priufquam 
luna incrementum capiat , excuflam refrigeratam- 
que in graoarium conferro. fie condita a curcu- 
lionibus erit innoxia. maximeque ex leguminibus 
ea 8c fine jumentis teri , & fine vento purgari ex- 
peditiffime fie poterit. Modicus fafciculonim nu- 
nenis refolutus in extrema parte arex collocetur , 
quern per longiifimuni ejus , mediumque fpatium 
ties vel quatuor homines promoveant pedibus , & 
baculis furcillifve contundant : deinde cum ad al- 
teram partem arex perveneriot , in acervum cul- 
mos regerant Nam femina excufla in area jace- 
bunt , iuperque ea paulatim eodem modo reliqui 
tafciculi excutientur. Ac durifllmx quidcm acus re- 
feds feparataeque erunt a cudentibus : minutx ve* 
ro, qux de filiquis cum faba refedetunt , atiter fe- 
cernentnr. Nam cum acervus paleis granifque mix- 
tus in unum fuerit conjeSus , paulatim ex eo ven- 
tilabris per longius fpatium jafietur. quo fado pa- 
lea, qux levior eft, citra decidet: faba, que lon- 
gius emitietur,pura eo perveniet , quo ventilator 
earn jactdabitur. Lentem fementi media crefcenti 
tuna ufque in duodecimam, folo tenui St refolu- 
to, vel pingui & ficco maxime loco Teri conve- 
nit : nam io flore fiicil« luxuria & humore corrum- 



78 L. J. M. COLUMELLiE 

pitur. quse ut celeriter prodeaf , fie ingrantJfrcat , 
antequam feratur, fimo arido permifceri debet, 
& cam ita quatuor aut quinqiie diebus requieve- 
rit , fpargi. Sationes ejus duas iervamus , alteram 
maturam per mediam fementiiii , feriorem alteram 
menfe Febraario. Jugerum agii paulo plus quam 
modius occupat. Ea ne curcuHonibus abfumatut 
(nam etiam , dum eft in fitrqua , eftur) curandum 
crit, ut cum extrita iit/, in aquam demittatur,8( 
ab inani, quae prorinus tnnatat, feparetur folida; 
mm in fole liccetur, 8c radice lilphii trita cum 
aceto afpei^tur, defriceturque, atqiie ita rurfusin 
Jble ficcata , fie mox refrigerata recondatur , fi ma- 
jor efl modus , in horreo ; fi minor , in vafis olta- 
riis , fairamentanirque : quae repleta cum coniefiim 
g^pfata funt, quandoque in ufus promferimus , ia- 
tegram lentem repetiemus. poteft tamen etiam ci> 
tra ilHm medicationem cineri mixta commode fer- 
van. Lini femen , nifi magnus eft ejus in ea regio- 
ne^quam colis, proventus, fie pretium proritat, 
ferendUm non eft. agris enim praecipue noxium eft. 
kaque |MngukIimiim locum fie modice humidum 
pofcif. Seritura Kalend. OAob. in ortum Aquiizt 
qui eft VH Idus Dacemb. Jugerum agri oSto mo- 
'dtis obferitur. Nonnullis placet macro folo quam 
fpiffillimum fertien ejus commiiti , quo tenue linum 
proveniat. Idem etiam fi Izto folo feratur menle 
Febritario , x modios in jugerum jaci oponere, di- 
cuRt. Sefama , qus rigantur, maturius ; quae carent 
humore^ab squinodioaudufflnaliferenda funrin 
Idus Odob. Putre folum , quod Campani puUitm 



8o L. J. M. COLUMELLA 

ma'iOK incremento proveniunt , & non homtnero 
folum , verum etiam bovestpafcunt , prsEcipue in 
Gallia » ub'i hlberna cibarta prtedidis pecudibus id 
olus prxbet. Solum putre Sc folutum res urraque 
deliderat* nee denfa nafcitur humo. Sed rapa cam- 
pis & locis humidis Ixtantur; napus devexam aoiat, 
& iiccatn tenuique propiorem terram. Uaque gla* 
reofis fabAlofifque arvis metior exit, locique pro- 
prietas utriufque femen comtnutat. oamque in alio 
folo rapa biennio fata convertuntur in napa[D,ia 
alio napus raporiioi accipit fpeciem, Rigub locis 
utrumque reSte ab folftitio leritur: liccist ultinu 
parte menfis Augufti , vel prima Septembris. liib- 
a&am foliun pluribiis iterationibus aratri vel n- 
fin , largoque ftercore fatiatum poftulant. Nam id 
pturimum refert , non t'olum quod melius ea pro- 
veniunt , fed quod etiam poft fruQum eorum fie 
tra^atum folum fegetes opimas facit. Jugerum tip 
non amplius quatuor fextariis raporum feminis ob- 
ferendum eft : quarta parte ampliua napi fpargeii' 
dum, quia non in ventrem latefcit, fed tenuem n- 
dicem deorfum agit. Atque hsec hominum caufa it- 
renda cenfemus , ilia deinde pecudum. 

XI. Pabulorum genera complura , ficQi Me^- 
cam, & viciam, farra^nem quoqffe ordeaceam,& 
avenam, fcenum Gra;cum, nee minus ervuiiit& 
cicera. Nam cetera neque enuraerare, ac minus fe- 
rere dignamur : ezcepta tamen cytifo , de qua di- 
cemus in iis libris , quos de generibus furculonun 
confcripfimus. Sed ex iis , qux placent, eximia efl 
herba Medica : quod cum femel feritur* decem an* 



DE RE RUSTICA LIB. IL 8i 

durat ; quod per annum deinde rede quat«r , 
rdum etiam fexies , demetitur ; quod agrum 
corat ; quod omne emaciaiuoi armentum ejt ea 
>uefciti quod xgrotanti pecori reinedium eft; 
d jugenim ejus toto anno tribus equisabunde 
icit. Seritur , ut deinceps prxcipiemus. Locum , 
{uo Medicam proximo vere faturus es , profcin- 
> circa Kalendas O^obris , & eum tota hieme 
refcere liniio. deinde Kalendis Febniariis dili- 
ter iterato , 8c lapides omnes egerito , glxbaf- 

offringiio^ pollea circa Martium menfem ler- 
D , & occato. Cum fic terram fubegeris , in mo- 
1 horti areas lalas pedum denum, longas pedum 
nquagenuni lacito , ut per femitas aqua mini- 
ri poffit , aditufque utraque parte runcantibus 
eat. Deinde vetus flercus injicito. atque ita men< 
illimo Aprllts ferito tantum , quantum ut Gn- 
i cyalhi feminls locum occupent decern pedum 
gum,& quinque latum. Quod ubi feoeris , H- 
^is raftris,id enim multum confert , {tatim jafla 
lina obruantur : nam celerrime fole aduruntur. 
(1 fationem ferro tangi locus non debet. Atque , 
i'ni , ligneis rallris farriendus , & identidem run- 
idus eft , ne alterius generis herba invalidam Me> 
am perimat. Tardius meft'em primam ejus facere 
srtebit , cum jam feminum aliquam partem eje- 
it. Pofteaquam voles teneram , cum profilue- 
, defeces licet , Sc jumentis prxbeas ; fed inter 
ria parcius , dum confuefcant, ne novit^s pa- 
li noceat. inflatenim, & multum creat fangui- 
n. Cum fecueris autem » fepius earn rigato. Pau- 

CotumeUa, F 



8i L. J. M. COLUMELLA 

cos deinde poft dies , ut coeperit fhiticare , omns 
alterius generis herbas eruncato. Sic culta , fexies in 
anno demeti potent * 5c permanebit annis decern. 
.Viciae autem dua: fationes funt. prima , qua pabuli 
canla circa squinodium audumnalelerimusfeptem 
modios ejus in unuo jiigerum. fecunda, qua (en mo- 
^05 menfeJanuario, veletiam ferius jacimusfeinifli 
progenerando. Utraque fatio poteft cruda terra fie- 
ri , fed melius profciffa : idque genus prxcipue non 
amat rores , cum feritur. Itaque poft fecundam din 
horatn, vel tertiam ipat^endum eft, cum jam omnis 
humor fole ventove deterfus eft : neque atnplius 
projici debet , quam quod eodem die po^t operin. 
Nam ft nox inceftit, quantulocunque humore prius, 
quam obruaiur , cormmpitur, ObferTandum eril, 
ne ante quintam & vicelimam lunam terrc man- 
detur. aliter fatae fere limacem nocere comperlmus. 
Farraginem in reftibilj ftercoraiiftimo loco , & al' 
tero fulco ferere convenit. Ea fit optima , cum md- 
therini ordei decern modiis jugerum obferitur cira 
aequinodium aufiumnale , fed impendeptibus pin- 1 
viis , ut confita, rigataque imbribus, celeriter prod- j 
£at , & confirmetur ante hiemis violentiam. Nafl 
frigoribus cum alia pabula defecerunt , ea bubus cf 
terifque pecudibus optime defeSa pra:betur , '& <> 
(lepafcere fxpius voles, ufque intmenfem Majuni 
fufficit. Quod ft etiam femen voles ex ea pcrcij)e 
re , a Kalend. Martiis pecora depellenda , & ab omn 
noxa.defendenda eft, ut fit idonea frugibus. Sm 
lis fatib avenae, qux'audumno fata, partim czdim 
in -foenum , vel pabulum , dum adhuc virei, p 



DE RE RUSTICA LIB. H. 8j 

in remini cuftoditur. Foenuni Grxcum , quod fili- 
uam ypcaat ruftici , duo tempora fationum ha- 
et: quorum alterum eft Septembris menlis (cum 
abuli caufa feritur) iifdem diebus. qiiibus vicia 
irca aequinoAium : alterum autem menfjs Januarii 
ittimo , vel primo Febraarii , cum in meflcm femi- 
idtur. fed hac rarione jugerum (ex modiis , ilia fe- 
item occupamus : utraque cruda terra non incom- 
node fit : daturque opera , ut fpilTe jretur , nee ta- 
men alte. nam H plus quatuor digitis adobrutum 
eft lemen ejus , non fecile prodit. propter quod 
Donnulli prius, quam ferant, niinimis sratrts pro- 
fcindunt, atque ita jaciunt Temina, & farcutis adob- 
ruunt. Ervum autem Ictatur loco macro, nechu- 
mldo , quia luxuria plerumque corrumpitur. Poteft 
&auflumno feri, nee minus poft brumam, Januarii 
parte novtffima, vel toto Februario, dutn ante Ka- 
lendas Manias : quern menfem umverfum negant 
agricolz huic legumini convenire, quod eo tem- 
pore falum pecori fit noxium , & prxcipue bubus, 
qiios pabulo fuo cerebroibs reddat. Quinque mo- 
fis jugerum obferitur. Cicera bubus ervi loco fi-e> 
b datur in Hifpania Bxtica : que cum iufpenlB 
kola divifa eft , pauluni aqua maceratur , dum len- 
Kcat, atque ita mixta paleis Aibtritis pecori prc- 
ptur. fed ervi duodecitn librx fatis^ciunt uni ju- 
p, cicerz fezdecim. Eadem hominibus non inuti- 
, neque injucuoda eft. fapore cene nlhilo difiert 
fcicercula , colore tantum difcernitur : -n^ eft 
Voleiior, Sc nigro propior. Seritur primo vel al- 
> liilco , meofe Martio , ita ut poftulat foli I^ 
F » 



84 1„ J. M. COLUMELLA 

titia : quod eadem quatuor modiis , nonnunquan 
& tribus , interdum etiam duobus ac femodio jugC' 
rum occupat. 

Xli. Quoniam, quando quidque ferendum fit, 
perfecuti fumus , nunc quemadmadum , quotqut 
operis , fingula eorum » qux retulirous , coleodi 
£nt y demonftrabimus. Perada femeoti, fequens cu- 
ra eft farritipnis ; de qua non convenit later au- 
Sores. Quidain negant , team quidquain profiM- 
re, quod frumenli radices farculo detegantur.ali- 
qux etiain fuccidantur, ac , fi frigora inceflerint 
poft farritionem , gelu frumeata enecentur, fatius 
autem ea efle tempeftive runcari & puigari. Pluri' 
bus tamen farnri placet : fed neque eodem modo, 
neque iifdem temporibus ufquequaque fieri. Nam 
in agris liccts & apricis, fimulac primum farritio- 
neni pati queant fegeles , debere eas permota tem 
adobrui , ut fruticare poUInt : qUod ipfum ante hie- 
mem.fieri oponere , deinde poft hiemem iteraii In 
16cis autem frigidis & palnftribus plerumque tranl^ 
ada hieme farriri , nee adobrui , fed plana farri* 
tione terrani permoveri. MuUis tanien nos rtgio* 
Qibus aptam elTe hiemalem farritionem conperi 
miis, dumtaxat ubi & ficcitas cceli , & tepores per 
mittunt. Sed nee iftud ubique fieri eenfenius : ve 
rum incolarum confuetudtne uii. Aint enim regio 
num propria munera , iicut JEgypU & Africx 
quibus agrlcola poft fementem , ante meirem (t 
getem non attingit, quoniam coeli conditio , & te 
rx bonitas ea eft, ut vix ulla herba exeat, nifi t 
femine jado , five quia rari funt imbres , feu qu 



$6 L. J. M. COLUMELLA 

muUiplicare fnifhim , fed exiguam portionem in 
' valvulis habere, frefcqQe ejus fie expui^atx mo 
dium pxne tatn plenum elTe, quam integrie,cuai 
Tix minuatur menftira detradis putammilMis. Atque 
in totum f jicut ante jam diximus, hiberna fa^tia 
plurimum iuval diebus ierenis ac liccis poft bru- 
fDam con&fiam menfe Januario , 6 gelicidia noa 
fint. Ea porro (ic debet fieri , ne radices iatorum 
tvdamur, fit ut poiius adobrtiantiir, cumulifque 
cxa^erentur , ut latius fe frutei humi difiiindat. 
Id prima farritione fecifle proderil , fecunda obe- 
rit , quia cum pullulare defiit fi-umentum , putre- 
fdt, fi adobrutum eft. Nihil itaque amplius in itera- 
tione 4 quam remoliri terra debet xqualiter : earn- 
que tranfado aequinodio verno ftatim peragi opor- 
tet intra dies viglnti , antequam feges in articu- 
lum eat , quoniam ferius farrita corrumpitur infer 
quentibus seftivis ficcitatibus & caloribus. Sut^un* 
geoda deinde eft rarritioni runcatio , curanduio- 
que , ne florentem fegetem tangamus : fed aut an> 
tea, autmox^cum defloruerit. Omne autem fni- 
taeotum & ordeum, quidquid denique duplici if 
mine eft , fpicam a tertio ad quamtm nodum etnit- 
tit, & cum totam edidit, oSto diebus deflorelch, 
K deinde grandefcit diebus quadraginta , quibus 
poft florem ad matutilatem (kvenit. Rurfus quz 
duplici femine funt.ut &la,pifum, leoticula, 
diebus xl ftorent * fimulqiie grandefcunt. 

XIIL Et ot jam percenfeamus , quot operis in 
■ream perducantur ea , qux terrae credidimus : iri- 
tici modii quatuor, vel quinque , bubulcwum oi» 



S8 L. J. M. COLUMELLiE 

metuntur una. Milii fextani qiiatuor, totidemque 
panici , bubulcorum operas occupant quatuor,oc- 
cantur opens tribus , farriuntur tribus : quot ope- 
ns carpantur, incertum ell. Ciceris modii ires, ope- 
ns totidem femtnantur, occantur duabus , farriuo' 
. tur una » runcantur una , veltuntur tribus. Sumitii 
fit decern operarum. Lini decern modii , vel oflo, 
quatuor jugis conferuniur , occantur operis iri* 
bus , runcantur una , velluntur tribus. Summa k 
undecim operarum. Sefami fextarii fex , tribus ju- 
gis a profciffione, locantur, occantur Operis qtu- 
tnor , farriuntur quatuor y & farriuntur itentm 
duabus , metuntur duabtis. Summa fit. openrunt 
quindecim. Cannabis feritur ^ ut fupra docuimns : 
fed incertum eft , quantam impen(am curamque de- 
:fideret. At Mcdica obruitur non aratro , fed , gj 
dixi , ligneis raftellis. Jugerum agri ejus occatui 
duabus , farritur una , metitur una. Hac confum- 
natione operarum colligitur, pofle agrum ducenro- 
rum jugerum fubigi duobus jugis bourn , totideoi- 
, que bubulcis y & fex mediaflinis : fi tamen vacet >t- 
boribus. at ii (it arbuftum , eundem modinn Safer- 
na tribus homlnibus adjeOis afleverat probe fatis 
excoli. quae nos ratio docet , fufficere poffe jt^um 
bourn tritici centum viginti quinque modiis,toti- 
demque leguminum, ut lit in aflem auftumnalis 1^* 
tio modiorum ducentorum quinquagiota : & ?o^ 
faanc nihito minus conferat trimeftriiim modic; 
quinque & feptuaginta. Hoc deinde lie probatur. 
Semina , t]uz quarto fulco feruntur in jugeribus vi- 
ginti quinque , defiderant bubulcorum operas cxv. 



so L. h M. COLUMELLiE 

lahaope/fafapapaverajomno. Neque enim dttbium, 
quin St lis femin^us infefletur -ager , ficut eiiaoi 
milio, & panics. Sed omni folo, quod prxdiSo- 
rum l^umiaion fegetibus ^jtifcit, una prxfens me- 
dicina eft, at Aeroofc adjuves, & abfumtas vires 
hoc velut pabulo rdbveas..Ne(; tantum propter fe- 
inina,quE fulcis arairi coonnttMnttn', verum eiiam 
propter arlxM'es, ac virgota , qux Bujorem in ouh 
dum Ixtantw cjufmodi aiimento. Quare fi efl,iit 
videtur . agricolas utiHiltmiin « dii^entius de eo di- 
cendum exifthno, cum pnfa» aufioribus , quam- 
vis non omifla res , levi tamen admodiim cun fit 
prodita. 

XV. Tria i^ur flercoris genera, .fiuit pneci^ 
pua, quod ex avibus i quod ex faomtnibus , quod 
ez pecudibus confit. Avium priomni habetur, 
quod ex cotmBbariis egeritur.-deinde* quod gailioz 
ceteneque vc^ucres edunt lexceptis tamen paluftri* 
bus , aut nantibus > ut analis & anieris : nam id 
noxtum (^que eft. aiaxime tamen columbinum 
probatnus, quod modice fparfoA terraai ftrineii- 
tare comperimus. Secuoduin deiode , quod homi- 
nes facium> ft & aliis villse purgamentis imoii- 
fceatur , quoatun per ie naturae eft ferventioris , 
& idcirco teiran pemrat. Aptior eft tamen for- 
culis bominis urina, qnajn fex meafibus paffus 
fiieris veteraTcere. £ vitibus aut pomorum arbori' 
biis adhibeas^ nullo alio niagis fhidus exuberai: 
nee folum ea res majorem iacit proventuot, fed 
ettam iaporem & odorem vini pomorumque reddit 
meliorem, Potefl &c vetus amurca, quae JalemooD 



9» , L. J. M, COLUMELLiE 

emundari. At fi tantuin frumentarius ager eft; nihil 
refert, genera ftercpris feparari : iln autem Turcula 
& fegetibus, atque edam pratts fuodus eft difpofi' 
tuSf generatim.quoque reponendum eft, ftcui ca- 
prarutii-& aviam. Reliqua deinde in przdidum lo- 
cum concavum congerenda , & affiduo- humore !»• 
tianda Aiot* ut herbarum iemina culmis ceterifque 
rebus immixta putrefcant. £ftivis. deinde roenfibus 
noo aliter,'ac ft repaftines, totum fterquilinium 
raftris pernjifceri oportet* quo ^cilius putrefcat, 
& ftt arvis idoneum. Parum autem dtligentes exi- 
fliino efte agricolas, apud quos ninores ftngulx pe^ 
cudesti'icenisdiebus minus, quam£nguias,itemque 
majores^ denas vehes ftercoiis efficJunt , torident' 
que finguIibofflines,quinon folum ea put^amen- 
ta,qu%ip(i corporibus edunt, fed&quse cotluvies 
corlis &C cdilicii quotidie gignit , contrahere & 
coogerere pofliint. Illud quoque prscipiendum ha- 
beo , flercus omne , quod tempeftive repofitum an- 
no requieverit , ft>getibus efte maxime utile ; oam 
Sc Tires, adhuc foUdas babet , & herbas non creat : 
quanto autem vetuftius fit, minus prodefle; quo- 
piaio minus valeat. ilaque pratis quam receotiiTi' 
mum debere injicif quod plus hecbinun progene- 
xet : idque menfe Februario luna crefcente fieri 
oportere. nam ea quoque res aliquantum foeni fru- 
&am adjuvat. pe cetero ufus ftercoris , qualis in 
quaque re debeat efte, turn dicemus, cumftogiila 
perfequemur. 

- XVL intetiin ^lU&umentis arvaprcparare vo- 
let, ft auduiBnafetiiedtem fadurus eft, mud'e Sc- 



DE RE RUSTICA LIB. IL 93 

ptembri: fi vere, qualibet parte'hiemis modicos 
acervos hina decrefcente difponat, ita ut plani loci 
jiigerum duodeciin, cliroft quatuor .& viginti vehes 
ITercoris teneant : & , ut paulo prius dtxi , non an- 
tes dilBpet cumulos , qtiam erit raninis. Si tamen 
aliqua caufa tetnpeftivam ftercoratioaem facereprO' 
hibuerit, iecundaratio eft, ante <(uam farrias mo- 
re leminaotis ex avianis pulverem fiercoris per 
fegetem fpargn-e. Si & is non erit , caprinum ma- 
nu jacere, atque ita terrain farculis permifcere. 
ea res l»tas fegetes reddit. Nee ignorare colonos 
oportet, ficuti refrigefcere agrum , qui non fterco- 
retur, ita peruri, li nimium ftercoretur : magil^i- 
que conducere agricols j frequenter- id potius , 
quam immodice iacere. Nee dubium , quia aquofus 
ager inajorem ejus copiam , liccus minonim de(i- 
deret. alter, quod affiduis humoribus rigens hoc 
adhibito regelatur : alter , quod per -fe tepens ficei- 
tatibus, hoc aflutnto largiore torretur; propter 
quod nee deelTe ei talem materiam, nee fuperelTe 
oportet. Si tamen nullum genus ftercoris fuppetet, 
ei multum proderit feciiTe , quod M. Columellain , 
patruum meum dodiffimum & diligentiftimumagri- 
colam , (acpenumero ufiirpaire , memoria repeto , ut 
fabulofis loeis cretam ingereret : cretofjs ac nimium 
denfis, fabulum : atque ita non folum fegetes Ixtas 
EJtcitarei, verum etiam pulcherrimas vineas effice- 
ret. Nam idem negabat ftereus vitibus ingerendum , 
quod faporem vini comimperet : melioremque cen- 
febat efle materiam vindemiis exuberandis , conge- 
(ticiaoii vel de vepribus , vel deaique aliam quam- 



94 L. J. M. COLUMELLiE 

libet arceffitain & advedam huinum. Jam vero & 
ego reor, fi defidatur omnibus rebus agricola. In- 
pini certe exp^dittfliinum prcfidium non deefle: 
quod cum exili loco circa Idus Septembris fpar- 
ferit & inaraverit , idque tempeftive vomere vel Ij- 
gone fucctderit, vim optimK ftercorationis exhi* 
bebit. Succidi autem lupinum fabulofis locis opor* 
fet, cum (ecundum florem; nibricofis» cum 
tium ^erit. lUic dum tenerum e(l,convertimr,ut i 
celeriler ipitim putrefcat, permifceaturque gracili 
folo : hie )am robuftius , quod folidiores glxbas diu- 
tius fuAineat 5c fufpendat, ut ex folibus cffivis 
vaporatx refolvantiir. 

XVII. Atque hxc arator exfequi poterit^ 6 non 
fo1um,quae retuli genera* pabulorum provident, 
venun eriam copiam foent, quo melius armenta 
tueatiir, fine quibus terram commode moliri diffi- 
cile efl : Sc ideo aeceflarius « culms eft etiam pra- 
ti f cui veteres Roman! primas in agricolattone tri- 
- buenint. Nomen quoque indiderunt ab eo, quod 
protinus eflet paratum , nee magnum laborem defi- 
deraret. M. quidemPorciusficillacommemoravit, 
quod nee tempeftatibus affligeretur , ut alix partes 
ruriS} minimique fiimtus egens, per omnes annos 
prxberet reditum , neque eum limplicem , cum etiam 
in pabulo non minus redderet , qiiam in fteno. Ejus 
i^tur animadvertimus duo genera , quorum alterum 
ell ficcaneum, alterum riguum. La:to pinguique 
campo non delideratur influens rivus , meliufque 
habetur fcenum , quod fuapte natura fuccofo gigni- 
tur foloy quam quod irrigatum aquis elicitur, qus 



DE RE RUSTICA LIB. U. 95 

tamen font neceflarist fi macics terrx poftulat. nam / 
& in denfa & reToluta humo 1 quamvis exili , pra- 
turn £eri poteft 1 1^"™ ^ctiltas iirigandi datur. Ac 
nee campus concavz pofilioius e^ , aeque collis 
przniptc debet : ille, ne colledam diutius condneat 
aquam ; hie , ne ftatim praecipitem fundaL Potefl ta- 
men roediocriter acclivis, fi aut pinguit eft, aut ri- 
guus ager, pratum fierL At planities maxime talis 
probamr, quz exigue prona non patitur diutius 
imbres, aut influcnies rivos jmoiorari; aut fi quis 
earn fupervenit humor, lente prorepit. Itaque fi pa- 
hs in aliqua parte fiibfidcns reftagnat, fulcis deri- 
vanda eft. Quippe aquanim abundailtia atque pe- 
nuria graminibus xque eft exitio. 

XVHI. Cultus autem pratorum magis curse, quam 
Uboris eft. Primum , ne ftirpei aut fpinas vatidio- 
Tifque increment! herbas inefte patiamur : atque alias 
ante hiemem & per au^mnum exftirpemus, ut ru- 
bos, virgulta, juncos : alias per ver evellamus, ut 
intuba ac folftitiales fpinas : ac neque fnem velimus 
impafci, quoniam roftro fuffbdiat &caefpifes exci- 
ttt; neque pecora majora, nifi cum ficciftimum fo- 
lum eft , quoniam demergunt ungulas & alterunt , 
fcinduntque radices herbarum. Turn deinde ma* 
criora fie pendula loca menfe Februario, luna cre- 
Tcente , fimo juvanda funt. omnefque lapides , fie 
(i qua objacent ^Icibus obnoxia, colligi debent, ac 
longius exportari , fubmittique pro natura locorum, 
aut temporiits, aut ferius. Sunt ettam quxdam prl- 
la fitu veiuftatis obdufta, veteri vel craflb mufco. 
quibus mederi folentagricolx reminibus de ubulato 



96 , L. J. M. C O L U M E L L ^ 

fuperjeAis, vel ingefto Aefcore. <fuoruiii neatmm 
tantum prodeft, qiumtum fi cinercm Tzpius ingerai. 
ea res tnufcum enccat. Aiumen ptgriora funt ilta 
remedia, cum fit efficactHiinutn de integro locum 
exarare. Sed hoc^fi prata accepiinus, faceredebc' 
nias. fin autem nova fuerint tnftituenda, velanti- 
qua renovanda ( nam muUa Aint , ut dixi , que ne- 
gligentia exolefcant , & fiant fterilia) ea expedit in- 
terdiim etiam fhimenti caufa exarare , quia talis ager 
poll longam defidiam : latas fegetfs affert. Igiiur 
eum locum y quern prato deftinaverimus , sfhte 
profciJTum Aiba^mque fxptus per au£himnum ra* 
pis, vel napis, vel etiam faba conferemus; loie- 
quente deinde anno , frumento : tertio diligenter 
arabimus, omnefque validiores herbas, & nibos, 
& arbores, qux interveniunt, radidtus ezllirpabi- 
mus, nilt, & fru&us arbulli id facere nos prbhibuC' 
rit. deinde viciam permixtam ieminibus foeni iere- 
nius. turn glaebas farculis refolvemus , & induda 
crate coaequabimus, grumofque, quos ad verfuram 
plerumque tradie faciunt crates* diffipalumus tta, 
ut necubi ferramentum fbenifecae polEt offendere. 
,Sed eam viciam non convenil ante defecare, quaoi 
permaturuerit, & aliqua lemina Aibjacemi foto jec^ 
rit. Turn foenifecam melTorem oportet inducere, & 
defefiam herbam religare & exportare : deinde lo- 
cum rigare, li fuerit facultas aquz : fi tamen terra 
denlior efl.^ nam in rer<:^uta humo non expedit in* 
ducere majorem vim rivorum , priufquatn confplf- 
fatum & herbis colligatum fit folum : qubniam im- 
petus aquaruin proluitterram,nudatUque radicibus 



^S L. J. M. COLUMELLiE 

xari: tunc deonun oonverteinus', fie Btnimque Cc 
«atuin cbar^bimos'itt ftrigain , aiqiie ita manipulo 
•iririaieiniK. neo oOinino' euiiAabuiittr, quo mjnu 
Ad) teAuttv con^riltur » vd fi non cooipetk , ui au 
wi-yilltun foefHun-fwrttMri aut ia manipulos colli 
^tir: cette quidquid -ad eum -raodum* quo debet 
^ccaram crh, in nietas eiArui cobveaiet, eafqtii 
ip£as in aaguftiffimos vertices exacni. ^c «niiii com 
anodiffime foeiiam deftnditur^ pluVUsyqax ctiatn 
Anon lint, aon aKeflvm tMnen cA^- pnedidas me' 
ttn-fectre, ut Ti qnis hwnor berbis ineft , ezudet 
■uKfit excoqiuMiriit iicervis. propttf q«od [miden- 
^es agiicols , quMtvifr jam iltatHm tt&o\ tton ann 
-nOttiponimt , qu&(i> ptr paitcosilies teJimre co^g^ 
■Aam^iB^eicomoquiCc defervefoeft patisatur. Sec 
4c jin fcenificia feqtltoir cura mellis, xjaam u 
-rt^e poAmiv p^ciipcre , prtus infttlttfieata pnepa' 
#aiida (iintt quibus fHiges coguntur. 
• 'XX. A^ea qaoqueifi«lri«nai«rir^UtfitadtritTi' 
ram fatis habife^ {irlDHMR ndatUr , dkinde cpnfo- 
^liMur, pertfrixtiiquepsrleistitiin dOrarca^ qac falen 
■s^it-accepitt exrefgatw. nata carts a poputado 
-He nuriuiti for«nk«i<wMque fivaieota ^efithdit. tus 
«eqiiata pavicuin, vd inolni lapid^ condenfetur, 
& rurfin AibjedJB^paleis incuteenir, atque ita foli- 
hai ficcanda KltAqaamr^ Sunt taoiMi, qui podus ad- 
faoffntittili fabs^iutti pftrtem triairsxlrilinatit, aream- 
xfae"deme(Ca faba tc it&a expoliufiMc nam dum i 
IxKtidilias Idgmnina piweutcaoncr, berbx cciam un- 
•giiHs aneruntur, atqu^ ka glabr^t^ At fit tdooea 
■ttitHrls ink; .■ • 



MO L. J. M. COLUMELLA 

fhimenta , vento ieparemur. id earn rem FaTomD 
habetur eximius , qui lenis xqusljfque xftivts mea 
fibus perflat : quem taaien opperiri lend eft agrico 
Ix : quia dum exfpedaiur , iieva nOs hieins depre 
hendit. Itaque in area detrita frutnenta fie funt ag' 
gerenda, ut omni flam po£int excernL At fi com 
phiribus diebus undique filelnt aura, vaiuiis expur 
geotiir, ne poll nimiam ventorum fegnitient vaft 
tempeftas imnim facial todus anni laborem. Pun 
deinde frumenta , fi in anoos reconduntur, repur^ 
debent. nam quanto funt expolitiora , minus a cur 

. culionibus exednntur. Sin protinus ufui defticantur 
nihil attinet repoliri, fadfque eft in umbra ^efrlg^ 
rari, & ita granario inferri. Leguminum quoqui 
non alia cura eft, quam reliquorum frumeotoium: 
nam ea quoque vel ftadm abfumuntur, vel recOD' 
diintttr. atque hoc Tupremum eft aruoris eroolu' 
mentum percipiendorum feminum , que lerrc ere 
diderat. 
XXU. Sed cum tarn otii , quani negodi radoneB 

. reddere majores noftri cenfuerint ; nos f|uoqae mi> 

■Tiendos eile agricolas exiftimamus, quae fibrils fa- 
cere, quaeque iron facere debeant. Sunt enim, ul 
ait poeta , qux fefiis txerctrt jietus Fas , & jtaa^ 
nunt. livos dtductre nulla RtUigio vemit , figai pr^ 
undereftpem^ Injidias avitus moliri, inteudin v^ns^ 
Balanmmque gregan fiuvio mtrfan fak^ri. Quam- 
quam pondfices negent, fegetem feriis Ceptri debert, 

' Vetant quoque lanarum caufa lavari oves , nifi pro- 
pter medicinam. Virgilius, qiii Iiceat feriis flumiM 

«bluere gregcm, prascepit, Sc idcirco adjecit,/ir 



DE RE RUSTICA LtB. \t. mi 

vid merfan faiuiri. funt entm vitia, quorum caufa 
pecus utUt-fit tiavarft Feriis autem ritus majonini 
cttaoi ilia pennittit, £ir pinfere, faces incidere , 
candelas febare, vineam condudam colere. pifci- 
nas , lacus , foflas vettres tergere fie purgare , prata 
ficilire, ftercora square, foenum in tabulata com* 
ponere, fruftus oliveti condudos. cogerc, mala, 
pin , ficos pandere , cafeum facere , arbores feren- 
di cauJa coUo vel mulo ctitelhrio afFerre : fed 
junQo advchere non pennitdtur ^ nee apportata 
ierere. Deque terram apenre^ nequearborem^col- 
lucare : fed tie fementem quidem adminiftrare, niA 
prim catulo feceris r nee feeniim fecare^ aut vin> 
ciie, aut vehere : ae ne vindemiam quidem cogt 
pet reli^ones poatifieum fmts Hcet : nee ove» ton- 
dere, oifi prius catulo feceris. Deftrutam quoque 
&cere, & delrutaee vinum licet. Uvas, itemqueoli- 
vasconditui legere £cet. Pellibus oves vefliri noik 
Kcet, Id horto quidquid olerum caufa facias , omne 
licet Feriis publicis hominem mortuum (epelire 
noD licet. M. Forcius Cato mulis* equis^ afinis, 
Bullas fSa ferias dixit, idemque boves permitiit 
conjungere lignorum fie frumentoruip advehendo- 
rum. eaufa. Nos apud pontifices tegimus, feriis tan- 
turn denicalibus iflutos jungere non lieere » ceteris, 
ttcere. Hoe Joco cenum habeo , quofdam, cum fo- 
lemaia feltorum percenfuerim, defideraturos lu- 
ftiatioauin » eeterorumque facrificiorum , quae pro 
ftugibus fiunt, morem prifcis ufurpatum. nee ego 
abouo docendi curam : fed diilero in eum libnira.^ 
G J 



101 ^0LUMELL/EDERERU5T.LIB.n. 

quern componere in animo ed , cum agrtcolationb 
totam difciplinam prxfcripfero. Fioem interim pn* 
fentis difputationis faciam , diQurjJs ezordio it- 
quente, quae de vineis artHifUfque prodidere rs- 
tcres au^res, qu^que ipfe mox comperi. 



- - . . . , ,0^ 

. JUNII MODERATI COLUMELLjE 
D E 

RE RUSTIC A 

L I B E R T E R T I U S. 



riACTENUS arvonioi cultus, ut ait prxftan^ 
.flinius poeta. Nihil emm prohibet i^os , P. Sjlviooy. 
e iifdem rebus diduros celeberrlmi carminis au*, 
)ic3ri princtpja. Sequitur arI>oruni cura^qux pars 
ei rtiOicx vel maxima ed. Earuiji fpecies divert^ 
c inultifonn«s Aint. quippe varii generis ( <icut au*. 
tor idem refert ) nullis hominum coguitibus Ipftt. 
■Kmtfua vtnitmt: multx etiam qofira maau.fatsc 
iocedunt Sed quae non ope bunlana gigauntur^ 
Iveftres, ac ferx , fiii cujufque ingeoii poma vel 
:inina genint: at qitibus labor adhibetur, magis. 
pts funt frugibus. De eo i^tur prius genere dicen>. 
um eft , quod nobis alimenla prxbet. idque tripar- 
ito dividitur. Nam ex furculo vel arbor procedit, 
t olea : vel irute:; , ut palma can^eftrls : vel ter- , 
um quiddam, quod nee arborem nee fhiticem 
roprie dixerim, ut eA vitis. Hanc nos ceteris Air-' 
ibus jure prsponimus y non tantum fru£tus dulce- 
ine, fed etiam facilitate , per quam omni paene re- 
tone , & omni declinatione mundi , nifi tamen gta— 
G4 



<t04 L. T- M. COLUMELLA 

ciili , rel prcfervida , curz tnortaltum refpondet,' 
fatnque felix campis , quam collibus prOTcnit,£: 
in denfa non minus, quam in refoluta, faepe etian 
gracili atque ptngui terra y ficcaque 6c uUginola. 
Turn foU maxime utramque patitur inteatperiem 
cttU , vel fub axe frigido , xfhiofo , procellofoqne. 
Refert tamen , cujus generis , aut quo habitu vi- 
ttm pro r^ionis ftatu colere cenfeas. neque enin 
omni cobIo folove cultus idem ; neque eft idem 
IHrpis^us genus; quodque prxcipuum-ellexomoi- ' 
bus , non facile didu eft , cum Alum cuique r^oiu 
nngis aut minus aptum efle doceat ufus. Espio* 
tatum tamep habebii prudens agricola gemis vitis 
ha{»Ie campo, quod nebulas pruii^amque (ine noia 
perfert ; colli , quod ficcitatem ventofque patitur, 
I^ngui & uberi dabit agro gracitem vitem , nee 
Datura nimis foecundam ; macro feracem ; teirz 
denfse vehementem, multaque materia frondentem ; 
refoluto & Ixto folo* rari farmenti. hiimido toco 
ii^et non rede mandari frudus teneri & amplioris 

- scini, fed callofi & angufti, frequentifque vina- 
C«i ; flcco rede comribui diverfae quoque nature 
ftmina. Sed fie poft hxc non ignorabit doroinus 
loci , plus pofte qualitatem cceU frigldam vel cali- 
dam, ficcam vel rolidam , grandinofam ventofam* 

\ que vel placidam , ferenatn vel nebutofam : frigi- 
dvque aut nebulofx duorum genenim vites apta- 
fcit, feu prxcoques, quarum maturitas frugum prz- 
currit hiemem ; feu firmi durique acini , quarum 
inter caligines uvk deflorefcunt , & mox gelicidiis 
ac pruiniSjUt alie caloribus , mitefcunt. ventofo 



to6 L. J. M. COLUMELLiE 

II. Vitis autem vel ad «fcani , vel ad effufioMm 
deponitur. Ad efcam non expedtt inftituere vine- 
ta , nifi cum tarn fuburbanus eft igcr* ut ratio po* 
flulet inconditum fnifium mercanribus velut pio- 
mum vendere. qus cum talis eft conditio , otaii- 
me prxcoques & duraciQz,tum deoique purpu- 
rea & bumafti , dafUlique 8c Rhodiae , Ijbycc 
<pioque 6c cerauniae. Nee folum, quae jucunditale 
faporis. Termini etiani , que fpecie comoiendari pof- 
lint, conferi debent: ut ftephanitv, uttripedaan, 
ut uRciarise , ut cydonitx. item quarum utc tein- 
poribus hiemis durabiles vafis conduntur , ut T^ 
nuculas, ut nuper in bos ufus exploratse Numifii- 
nx. At ubi vino conAilimus, vitis eli^tur, que 
& in frufiu valet * & in materia : quod altenim ad 
reditus coloni , altenim ad diuturnitatem Hirpts 
plurimum confert. Sed ea turn prxcipua eft, fi nee 
nimis celeriter fpondet , Sc prime quoque tempore 
deflorefcit , nee nimis tarde mitefcit : quia etiam 
pruinas , & cali^nem , ic carbunculum facile pro- 
pulfat f eademque nee imbribus putrefcit , nee lic- 
citatibus abolefcit Talis nobis eligatur vel medio- 
criter foecunda , fi modo is locus habetur » in qoo 
guftus nobilis pretiofiifque fluit. nam fi fordidus 
aut vilis eft , feracifTimam quamque ferere condu- 
cit, ut multiplicatione fhigum reditus augeatur. 
Fere autem omni flatu locorum eampeftria largius 
vinum , fed jucundius alFerunt collina : qux tamen 
ipfa modico ftatu cceli magis exuberant Aquiloni 
prona ; fed funt generofiora fub Auftro. Nee du- 
bium t quin fit ea nonnullarum vitium natura , ut 



tot L. J. M. COLUMELLA 

lior eft, quod foecundioretiaffl mediocri foloinim 
ilUm, nifi prxpiagui,non reipondere jan difium 
eft. Lanatam quoque Atnineam quidam maxieie 
probant^qux hoc vocabulum non ideo ufurpat, 
quod ibia ex omnibus Aminets , venim (juod prz- 
cipue canefcit lanugtne. Sane boni vmi , fed kvio- 
tiSf quam fupeiiores. crebram quoque materiam 
&ndit , atque ideo propter paiDpioi denfitaiem ta- 
pe parum rede deftorefcit, eadernqoe maturo&u- 
£ta celeriter putrefcit' Super hunc numenim , quern 
Tetulimos » ftngularis habetur Amiaea tnajori gmi' 
nx non diffimilis, primum fpecie painpmi & tnm- 
ci , fed vini fapore aliquaato inferior, quamvisg^ 
nerofiflimus Gt^ proximx prxferenda eoam propriis 
yirtutibus : nam fie feracior eft , fie flore ni^ut 
exuitur, fpiflafque fif albidas iivas, ac tunidioris 
acini gerit, graciii arvo non defcifcit, atque ideo 
inter uberrimas vites numeratur. Nomentans vini 
nobilitate fubfequuntur Amiaeas.foecunditatevera 
etiam prxveoiunt : quippe cum fe frequenter in* 
pleint , fie id , quod ediderunt > optime tueantur. 
Sed earum quoque feracior eft minor , cujus & fo- 
lium parcius fcinditur, & materia non ita ruber, 
lit Amineis, a quo colore rubellians nuncupantur: 
exd^mque fxciniae , quod plus, quam ceterx, fiuis 
'afferunt. Id tamenincommodumrepenfant uvanim 
Diullitudine, quas fie in )ugo, fed [fie} in arbore 
melius exhibent. Ventos fie imbres valester AiSe- 
runt,,SE celeriter deftbrefcuni, fie ideo. citius nri- 
tefcunt , omnis incommodi patientes, przter calo- 
ris. nam quia minuti acini ,/c durae cutis uvash2< 



no L. J. M. COLUMELLA 

deinde ab his , & minor argitis , teme mecfiocriaie 
Istantur. nam in pingul oimiis Ttrlbus luxuriant; 
to macra tenues & vacux fruAu reniuni : amicio- 
res }ugo quarft arboribus , fed argitis ctiam in fub* 
limibus fertilis vafiis materiis Si uvts exabem 
Humillimts tabularis aptior viiula brevem matt* 
riam& latum folium exigit, cujus amplitudine fhh 
• Sus fuos optime advcrfus grandinem tuetiir : qui 
tamen > ni(i primo quoque tempore maturi legal^ 
lur , ad terram decidunt : humoribus etiam prius. 
<]uam deiluant, putrefcunt. Sunt 8e hetvola,i)ua 
itonnuUi varias appellant, neque pifrpurea , Deque 
'nigrx, ab helvo (ni(i fallor) colore vocitatc. tne- 
Wot ell nigrior abundaniia vini , fed Imcc iapore 
pretiofior. color acinorum in neutra cotifpicitur 
squalls, utraque candidi mufti alterna vice anno- 
T.um plus aut minus ntferunt. melius arborto , fed 
vc jugutn commode veftiunt : mediori quoque fob 
ftecundetf ficut pretiai minor & major, fed ex ge- 
flerofitate Vini mH^fs tommendantur , & fiequeit- 
nbus materiis frondent , U cito maturefcunt. Albue- 
lis utilior,utait CelfuSjin colle, quamin campoi 
in'brbore.quam in jugo; in fumma arbore,quam 
in ima : ktail fit itiat^rix frequentis 6c uvc nam 
<^\x GnKulft vite* funt, m Mareotticx, Thafie, 
pf)thiK« fophortije^ ficut habent probabilefn gii- 
flum , ita noftris regionibus & raritate Hvarvin, & 
scinorun «mguitate minus fluunt. Inerticula ta- 
men nigra , q\ia*i quidam Greci amethyftoo appel- 
lant, poteft in fecunda quafi triba efie, quod & 
boni vini eft 8c innoxia, unde ettam nooieo tiaxitf 



til L. J. M. COLUMELLiE 

late viai Aminex. Multa prxterea funt genera vi- 
tium, quarum nee numerum nee appelUtiooes cura 
certa Bde referre poffumus. l/e^ve enim , ut ait poe- 
ta , aumero eomprtfuUre refert. Qufin qui fun vtiit f 
Lihyci velit aifuoris idem Difctn quota muittt ^hyn 
vtrfentur arena. Quippe univerfx regiones ^ r^O- 
numque pxne llngulx partes habent propria vidum 
genera, quae confuetudine fua nominant; quxdam 
etiam flirpes cum locis vocabula mutaTenmt; qux- 
dam propter oiutattones locorum * licut fupra ^- 
mus , etiam i qualitate fua difcefTertint , ha ut di- 
gnorci non pollint. ideoque in hac ipfa Italia , oe 
dicam in tarn diffufo terraruoi orbe , vicinc etiam 
nationes nominjbus earum difcrepant, variantque 
Tocabula. .Qi^^re prudentis nagifiri eft , eju&nodi 
nomenciattonis aucupio , qufi potiri nequeaiU, fiu- 
diofos non deraorari; fed illud intotum pnedperc^ 
quod fie Celfus ait, & ante eum M. Cato., NuUun 
genus vitium conferendum effe nilt fiuna, nullum 
diutius coofervandum nifi experinwnio probatum : 
atque ubi multa invitabtot regionis commoda , ut 
;nQbil«ra vitem conleramus , gen^ rolam requiremus, 
J«qui,t Julius Grzcinus : ubi nibil erit, aut non mul* 
4um, quod prbiiitet,feracitatGin potius f^uemur, 
^u« non eadetn portione ▼incilDr pretio, quan 
.Vincit'abundairiiai'>Sed de faac leateDBaj quamquam 
.A ipli?- pwl^ 4ni^ id cinfuerim , quid tamen aru- 
;l)ius judi^f m , fuo Ipco mox dicafo. Propoiitum eft 
Anm doceje , qualtaiione vioeae pariter feraces & 
pretiofae fluxur^ , poffint con^ltti. ' 
'.. ULNuoCfpriufquamde iasioiie vitium dij]^am} 



DE RE RUSTICA LIB. III. 113 

(ion alienum puto , velut quoddam fundamentum 
lacere difputationi fiiturc, ut ante perpenfum & 
!xploratu(D habeamus, an locupletet patremfamilias 
vlneanim cultus. eft cnim pxne adhuc Aipervacuiim 
de his confetendis prxclpere , dum quod priiis eft , 
nondum coacedatur, an omnino tint habendx? id- 
que adeo pturimi dubitent , ut multl refugiant 6C 
reformident talem pofitionem ruris; atque optabi- 
liorem pratomm poflelTionem pafcuorunique vel 
iilvs cxdus judicent. nam de arbufto eiiam inter 
lufiores non exigua piigna fait , abniiente Saferna 
genus id niris , Tremellio maxime probante. ied & 
haoc fenientiam fuo loco aeftimabimiis. Interim ftu- 
dioli agricolationts hoc primum docendi funt , 
uberrimum effe reditiim vinearum. Atque, utomit- 
lam veterem illam felicitatem arvonim, quibus & .^ 
ante jam M. Cato , & mox Tereniius Varro prodi* 
dit, lingitla jugera vinearum fexcenas urnas vim 
prsbuiite, id enim maxime afleverat in primo libro 
trura rufticaruoi Varro; nee una regione prove- 
nire folitum , .verum & in Faventino agro , & in 
Gallico, qui nunc Piceno contribuitur : bxc iis 
ptne temporibus. Sed Nomentana regio nunc cele- 
^n\aa fama eft illuftris , Sc prscipue quam poHi- 
liet Seneca, vir excellentis ingenii aique docirins , 
pijus in prxdiis vinearum jtigera Hngiila culleos 
pftonos reddidifte p!eriinique» compertum eft, nam 
^a videntur prodigialiter in noftris Ceretanis acci- 
diTe, ut aliqua vitis a^iud te excederet uvarunvnu- 
(lerum duorum millium ^ & apud me ofiogenx ftif' 
[ ColumtUa, H 



,14 L. J. M. COLUMELLjE 

pes in&at intra biennium feptenos culleos perz- 
quarent, ut prinox viAes centenas amphoras juge* 
ratiinprxberent,cumprata,&pafcua, Selilvs,fi 
centenos feflertios in fingula jugera effic'iant, opii- 
me domino confulere videantur. nam frumentana* 
jore quidem parte Italix quando cum quarto n- 
fponderint , viz meminilTe poiTumus. Cur ergo res 
infiimis efl } non quidem fuo » fed hominum inqtill 
vitio Grxdnus. Primum , quod in ezplorandis fe- 
minibus nemo adhibet diligenliam, & ideo peflimi 
generis plerique vineta conferunt : deinde lata non 
ita enutriunt, ut ante convalefcant, ac profiliant, 
quam retorrefcant : fed & 6 forte adoleve^int,^^ 
gligenter colunt. Jam illud a principio nihil reftat 
cenfent, quern locum conferant; immo etiam feli- 
gunt deterrimam partem agronim , tanqtiam fola fii 
buic ftirpi maxime terra idonea , qux nihil aliud 
ferre poffit. Sed ne ponendi quidem rationcm aul 
perfpiciunt, aut perfpedam ezfequuntur : turn etiam 
dotem, id eft, inftrumentum, raro vineis prxparant; 
cum ea res fi omiHa fit, plurimas operas, nee mi- 
nus arcam patrisfamilias Temper exhauriat. Frudum 
vera plerique quam uberrimum pnefentem confe- 
dantur, nee provident iuturo tempori, fed qua£ 
plane in diem vivant, fie imperant vitibus, Sceas 
muttis palmitibus onerant, ut pofleritati non coa- 
fiilant. Hxc omnia , vel certe pturima ex his , cum 
commiferint, quidvis malum quam fuam culpan 
con<iteri;querunturque non refpondere Gbi vineia 
quae vel per avaritiam , vel infcitiam , vel per ne^ 
gligcntiam perdjderunt. At 6, qui cum fcieatia fo' 



DE RE RUSTICA LIB. IIL 115 

iaveriDt diligentiani , non (ut ego exiflimo) qtia- 
Iragenas vei tricenas eerie, led ut Grxcmus mini- 
num computans licet, inquit, amphoras vicenas : 
wrcipient ex fingulis jugeribus: omnes iftos, qui 
[ioenum fuum 6e olera amplexantur , incremento pa- 
irimonii facile (uperabunt. Nee in hoc errat, quip* 
pe,ut diltgens ratiocinator , calculo pofito videt, 
id genus agricolationis maxime rei familiari condu- 
cere, nam ut amplifllmas impenfas vineae pofcant, - 
non tamen excedunt feptem jugera unius operam 
vinitoris, quern vulgus quidem parvt xris , vel de 
lapide noxium poffe compitfari putat, fed ego plu* 
rimonin opiniojii diflentiens , pretiofum viniiorem 
inprimts effe cenfeo ; ifqut licet fit emtus [ fex , vel 
poiius]feftertiis oSto millibus, cumipfitm folum fe- 
ptem jugerum totidem millibtts nummorum partum, 
Tineafque cum fua dote, id eft, cum pedamentis & 
viminibus, bitiis millibus in fingula jugera politas 
duco; fit turn in alTem confummatum pretium fe- 
flertiorum xxix millium. Hue accedunt femifles 
ufuranim feflertia tria milUa, & quadringenii oflo- 
ginta nummi biennii temporis, quo velut infantia 
vioeanim eeflat a fruftu. Fit in alTem fumma fortis & 
itfitrarum, xxxi^ millium quadringentorum LXXX 
feummonim. quod quafi nomen, fi, ut foenerator cum 
4ebitore, ita rufticus cum vioeis fuis fecerit ejus 
|fbmma,,ut in perpetuum prsdiQam ufuram femif- 
um dominus conflituat , percipere debet in annos 
ngulos mille nongentos quinquaginta feftertios 
vrnmas , qua computatione vincit tamen reditus vit 
i£enim,fecuoduroopimonemGrxcini, ufuram tri^ 
H % 



ii5 L. J. M. COLUMELLA 

ginfa dtiontm mtUium quadringentorum o3ogtnta 
nummoriim. Quippe, ut deterrimi generis Ant vinez, 
Umen^ft cuhx, fingulos utique culleos vini , lin- 
gula earum jiigera peraequabunt : utqu6 treceniis 
nutnmis qiiadrageoae urnae veneant, quod minimum 
pretium eft annonx; tonfummant tatnen feptem 
cullei feftertia diiomiUia, & centum nummos:ea 
porro fumma excedit ufuraih Temif&um. Atquehic 
calculus , quern- pofuimus , GriecttH rattonem conii- 
net. Sed nos exftirpanda vineia cenremus,qiiorufli 
iingula jugera minus, quam tcrnos culleos prxhtai. 
& ^dhuc tamen fic computavimtis, quad nuUxGnt 
viviradices, qux de paftinato eximaotur : cum ioh 
^aresomnem impenfam terreni pretioiuo liberet, 
fi modo non provincialis, fed Italicus ager eH. ne- 
que id cuiquam dnbium elTe debet, cum & noHnm, 
&c Julii Attici rationem difpexerif. Nos jam enim 
vicena millla malleolorum per vinex jugerum in- 
ter ordines panglmus. ille minus quatuor millibus 
deponit : cujiis ut vincat ratio, nullus tamen vel 
iniquiflimus locus non majorem qiiaeftum reddet, 
quam acceperit impenfam. Sit quidem., ut cuttoris 
negligentia fexmillia feminum iniereant,reUqua ta- 
men decem millia tribus millibus nummorum liben- 
ter, & cum Iiicro redemtor emerit. quae fumma ter- 
lia parte fiiperat duo millia feftertia , quanti con- 
ilare jugerum vinearum prxdinmus. quamquam 
noftra cura in tantum jam proceffit, ut non inviti 
feftertiis fexceniis nummis, fingula millia viviradi- 
^is a me ruftici mercentur. Sed vix iftud alius pre- 
Aiterit, nam nee quifquam nobis facile crediderit, 



DE RE RUSTICA LIB. IH. 117 

tantam in agellis elTe noftris abundantiam vini , 
quantam tu , Silvine^ novifti. Mediocre itaque vul> 
gatumqtie preiium viviradicls pofui, quo celerius 
nullo difTemiente perduci pofTent in nodram fen- 
tentiam , qui propter ignorantiam genus hoc agri- 
colationis refbrmidant. Sive ergo paftinationis redi« 
tiis, feu futurarum fpcs vindemiarum cohorrari nos 
debet ad pofitionem vinearum. quas cum docuimus 
lationis efte conferere, nunc inftitutionis earum 
prxcepta dabimus, 

IV. Cui vineta facere cordi eft, prsecipue caveat, 
nealienx potius curs, quamfux credere velit, ne- 
ve mercetur Tiviradicem, Sed genus furculi proba- 
liCimum domi conferat, faciatque vitiarium, er 
quo pofTit agrum vineis veftire. nam qux peregri- 
113 ex diverfa regione femina transferuntiir , minus 
funt familiaria noflro folo, quam vernacula : eoque 
vetutalienigenareformidantmutatam coeli locique' 
pofitiooem. Sed nee certam generolitatis fidem pol-' 
licennir,cum £t incertum, an is, qui conferueric 
ca , diligenter exploratum probatumque gemis fur- 
culi depoAierit. Quamobrem biennii fpatium Ion- 
gum elTe minime exiftimandum eQ, intra quod uti- 
que lempefKvitas femimim refpondet, cum temper , 
«t dixi, plurimum retulerit, exquifiti generis ftir- 
pem depofuifle. Poft haec deinde.meminerit accu- 
rate locum vineis eligere : de quo cum judicaverit, 
maximam diligentiam Tciat adhibendam padinatio- , 
ni: quam cum peregerit, non minore cura vitem 
conferat : 8c cumTeruerit, fumma fedulitate culturx 
i^rviat ; id enim quafi caput & columen eft impen- 

. H3 



ii8 t. J. M. COLUMELLiE 

farum , quoniam in eo confiiHt , pteliu) an lequius 
terrz mandaverit paterfamilias peeuniam , quaoi in 
otio tradare. Igitur unumquodque eonun, que 
prxpofui , fuo iam prorequar ordine. 

V. Vitiarium neque jejuna terra, neque uUginofa 
faciendum eft: fuccofa tamen & mediocri porius, 
quam ptngui. tametfi fere omnes audores huic rri 
Jietiffimum locum deftinaveruAt. quod ego minime 
teor elle pro agrieoU. nam depofitae ftirpes valido 
folo , quamvis celeriter comprehendant , atque pro- 
llltant, tamen cum fint vtviradices fadx , (i in pejus 
transferantur , retorrefcunt, nee adolelcere queunt. 
|*rudentis autem colon! eft, ex deieriori terra potius 
in meliorem , quam ex meliore in deteriorem trans- 
&rre. Propter quod mediocritas in eledione loci 
maxime probatur , quoniam in confinio boni mall- 
que pofita efi. Sive enim poftmodum neceffitas po 
ilulaverit tempeftiva femina jejuno folo commit' 
tere, non magnam fentient difierentiam* cum ei 
mediocri terra in exilem translata funt : five IxbOT 
ager conferendus eft, longe celerius in ubertate coa- 
lefcuRt. Rurfus tenuiffimo folo vitiarium &cere mi- 
nime rationis eft , quoniam malleolonim pars ina- 
jor deperit,&.qux fupereft, tarde fit tdonea trans- 
lationi. Ergo mediocri; & modice ficcus ager vi- 
tiario eft aptiftimus , ifque bipalio prius fubigi de- 
bet, [quae eft altitudo paftinationis, cum in duos 
|Mdes & femiftfem con vertitur humus ]'3C ddnde tri- 
pedaneis reltdis fpatlis^qux per femina excolantur, 
in fingulis ordinibus , qui ducenos qiiadragenos pe> 
d»obtinem,fezcenteai malleoli pangeodi fuoLis 



110 L. J. M. COLUMELLiE 

ne dlfficulter acinus ingrandefcat, ne aut prxco' 
quem, aut ferx maturitatis fhidum afferat. nan ilia 
volucribus, hxc etiam tempelhtibus hiemis infe- 
ftatur. Tale porro genus non una comprobatur vin- 
deniia. poteft enim vel anni proventu, vel aliisde 
caulis, etiam naturaliterinfoecunda vitis femel exu- 
berate. Sed ubi plurimis velut emeritis annorum fti- 
pendiis fides furculo conflitit , nihil dubitandum eft 
de fcECunditatp, nee tamen ultra quadriennium talis 
exienditur inquiruio : id enim lempus fere vireo* 
tium generofitatem declarat, quo fol in eandem 
partem (igniferi pereofdem numeros redit,perquos 
curltis ftii principium cceperat. quem circuitum 
meatus dierum integronim mille qiiadringentotum 
fexaginta unius i-rMmTttrratrtr vocant lludiofi rerun) 
coeleftiiim. 

VII. Sed certum habeo, P. Silvine, iamdudum 
te taciturn requirere, cujus generis fit tfla fceciinda 
vitis, quam nos tarn accurate defcribimus, ac nede 
iisatiqua fignificetur, qus vulgo non habenturfe* 
racifiimx. plurimi namque Bituricam , mulli fpio- 
niam, quidam bafillcam, nonnulli arcelacam lauiii- 
bus rfTerunt. Nos quoque hxc genera non fi?u(U- 
mus teftimonio noftro. funt enim largiffimi vini. 
Sed propofuimus docere vineas ejufmodi confere* 
re, quae nee minus uberes fruflus prxdidis generi- 
bus iifierant, & fint pretiofi faporis , velut Atninei, 
vel certe non procul ab eo guftu : cui noftra fen- 
tentix fi:io pxiie omnium agricolatum diverfam eSe 
opinionem , qux de Amineis inveterata longo jam 
tempore convaluit , tanquam natali & ingeoiia fie* 



DE RE RUSTICA LIB. IlL iii 

rilitate laborannbus : quo magis nobis ex alio repe- 
^ta compluribus exemplis lirmanda ratio eft , quae 
delidia , nee minus imprudentia colonorum damna- 
ra,8c velut igncrantix tenebris occsecata luce ve- 
ritatis caniit. Quare non intempeflivum eft, nos 
■d ea prxverti, qux videnturhunc publicum erro-. 
rem corrigere pofle. 

VIII. I^tur fi rerwn naturam, P. Sitvine, velut 
acrioribus mentis oculis intueri velimus, reperie- 
mus parem legem fcecunditatis earn dixilTe virentl- 
bus , atque hominibas ceterifque animalibus : nee lie 
aliis rationibus regionibufve proprias tribuifte do* 
tes , ut allis in toium ftmilia munera denegaret. Qui- 
bufdam gentibus numerofam progenerandi robolem 
dedit^ut .£gyptiis Sc Afris, quibus^gemioi partus 
lamiliares ac pxne folemnes fiint : fed & Italici ge* 
nerls efle voluit eximiz foecnnditatis Albanas Cu- 
riatix timilix trigeminorum matres. Germaniam 
decoravit aliiilimorum hominum exercitibus; fed 
Sc alias gentes non in totum fraudavit prxcipuac 
ftaturae viris. nam & M. Tullius Cicero teftis eft , 
liomanudi fuifte civem Nsvium PolUonem pede 
longiorem , quam quemquam tongiftimum : & nu- 
per ipft videre potuimus in apparatu pomps Cir- 
lenlium hidorum Judzz gentis hominem proce- 
lorem cellilTimo Germano. Tranfeo ad- pecudes. 
^rmentis fublimibus inlignis Mevania eft, Liguria 
lorvis : fed &C Mevaniae bos humilJs, 6c Liguriae 
lonnunquam taunts eminentis ftaturx confpicitur. 
ndia perhibeiur molibus fersrum mirabilis : pari 
..wen in hac terra vaflitate belluas progenerari , 



Ill L. J. M. COLUMELLA 

quis neget? cum intra moenia noflra natos aitimacl- 
vertamus elephantos. Ad genera frugum redeo. My- 
fiam Libyamque largis ajunt abundare frumeD^si 
nee tamen Apulos, Campanofque agros opimis 
de6ci fegetibus. Tmolon & Corycon flore croceo; 
Judxam & Aralnam predolis odoribus illullremha* 
beri: Ted nee nofb-am civitatem pnedidis egert 
ftirpibus. qaippe cum pluribus locis urbis, jam ca- 
£a(n frondentem confpicitnus , iam turean plantam, 
florentefque hortos tnyrrha & croco. His tamen 
exemplis niminim admonemur, curx mortaliun 
obfequentiHiinam efle Italiam , qux paeoe tottos or* 
bis fruges, adhibito ftudio colononim, feire did)- 
cent, quo minus addubitamus de eo frudu, qui ve- 
hit indigena , peculiarifque Sc vernacultis eft hujus 
.' Ibli. Neque enim dubiumeA, Maffici, Surrentiii- 
rque & Albani, atque Caecubi agri vites omniuin, 
quas terra fuAinet y in nobilitate vini principes eSt. 
IX. Foecunditas ab his forfan deiideratur : fed & 
hxc adjuvari potefl cultoris indudria. nam fi, ut 
paulo ante retuli , benignii&ma rerum omnium pa- 
rens natura quafque gentes atque terras ita mun(- 
ribus propriis drtavit , ut tamen ceteras non in uni- 
verfum Bmilibus dotibu^ fraudaret : cur earn dubi- 
temus etiam in vitibus prxdi^m legem fervaffe?ui 
quamvis eartim genus atiquod przcipue fcecunduoi 
efle voluerit, tanquam Bituricum, aut baBlicum; 
non tamen lie Amineum fterile reddiderit, ut « 
ntultis millibus ejus ne pauciflima quidem vites fix- 
cundae , tanquam in Italicis hominibus Albanae illi 
forores reperiri poffint. Id autem cum fit venfiinile: 



DE RE RUSTiCA LIB. IIL ii; 

tarn etiasi vcnim eflc nos docuit experifnentum , 
cum Sc in Ardeatino agro, queiii multis temporibuS 
ipfi antf pofledimus , &E in Carfeolano y iietnque 
in Albano , generis Aminei vites hujutinodi notae 
habuerimus , numero quidem perpaucas , venim ita 
feniles, ut in jugo fingulx ternas urnas prxberent^ 
in pergulis sutem fingulae denas amphoras pene- 
quarent. Nee incredibilts debet in Amtneis hxc foe- 
cundilas videri. nam qwemadmodum Terentius Var- 
ro, & aote eum M. Cato poflent affirmare', Texcen- 
lenas urnas prifcis cultoribus fingula vineanim jun 
gera fiidifle, (i foecunditas Amineis defuiflet , quas 
plerumque Tolas antiqui noverant? nifi putamus ea , 
qux nuper ac modo plane longinquis rrgionibus 
arceflita notitiae noftrx funt tradita , Btturici gene* 
ris,aut bafilici vineta eos coluifle, cum vetuflilS- 
mas quafqiie vineas adhuc exillimemus Amtneas. 
Siquisergo tales, quales paulo ante polTedifle me 
retuli, Amineas 'pluribus vindemiis exptoratas no- 
>«, utex his malledlos feractflimos eligat, pofTet 
ispariterg(>nerofa$ vineas & uberes efficere. Nihil 
tnim dubtum eft.^quin ipfa natura fobolem main 
fimilem elTe voluerif. unde etiam paAor ille ih Bu- 
colicts ait, Sic canibus eatulos fimihs , fa maaiktts 
hados ttoram. unde lacronim certaminum fludiofi 
perniciffimaram quadriganim femina, diligenti ob- 
lervatione cnftodiiint, & fpem futurarum vidoria- 
niin concipiunt propagata fobole generoli armentr. 
Nos quoque pari ratione velut Olympionicanim 
equarum, ita feraciffimarum Aminearum feminibus 
eledis large vindemiac ^>en capiamus. Neque eft ^ 



114 L. I. M. COLUMELLA 

quod temporis tarditas quemquam deterreat : nan 
quidquid mone eft, in exploratiDne (iircuU abfu- 
oiitur. C^terum cum foecundltas viiis compfobau 
cft,celerri.ine infitionibus ad maximum numenim 
perducitur. Ejus rel teftimonium tu prxcipue,Pu- 
bli Sitvine, perhibere. nobis poles, cum pulchre 
memlneris, a me duo jiigera vinearum intra teoipus 
biennii ex una priecoque vite , quam in Ceretano 
tuo pofndes,infitione f»Cta confummata. Quenmani 
igitur exiftiroas vitium numerum intra tantundeai 
temporis interferi polTe duorum jugerum malleolis, 
cum fint ipfa duo jugera unius vitis progenies! 
' Quare li , ut dixt , l^borem 8c curam velimus aiihi- 
faere, facile praedifta ratioae tam feraces Amiitn 
generis vineas conftituemus , quam Biturici, aul 
balilici : tantum retulerit , ut in transferendis km- 
nibus limilem ftatum cpeli, locique & ipfius viti! 
habitum obfervemus ; quoniam .plerumque dege- 
nerat furculus , fi aut lilus agri , aut aeris qualiw 
repugnent, aut etiam , fi ex arbore in jugum defer- 
lur, Itaque de frigidis in friglda , de calidis in linu- 
lia.de vineis in vineas transferemus. magls tamei 
ex frigido ftatu ftirps Aminea potefi calidumfuRi' 
nere, quam ex calido frigldiim : quoniam omne vi- 
tis genus, turn maxime praediOum, naturaliier Iz- 
tatur tepore potius, quam frigore. Sed & qualita: 
ibii plurimum juVat, ut ex macro aut mediocr 
Iransducatur in melius, nam quod alTueium eft pin' 
gui, nullo modo maciem terrx patitur, nift (xp'ta 
itercores. Atque hsc de cura eiigendi malleoli g^ 
neratim prxcepimus. nunc iUud proprie [fpecialt 



d;e r 

Rr] , ut non (o 
e vitis pane fei 
X. Feraciffin 
res au3ores ir 
caput vitis ap| 
ditlimum flagc 
agr!coI)c. Scd( 
merus uvarum 
dufiilTinio farr 
bet, id enim ai 
tate, fed loc'r 
partes humor 
minlAratur, tr 
niat. naturali e 
lis, quafi qua 
veluti per fiph 
thanici, trahit 
rit, ibi confiii 
maierije vehem 
vitis, aut in en 
pes, qus e dui 
tc funt : quod 
mo terrse inte] 
ilia; feniles ac 
(juidquid , ut f 
individuum eft 
currit hinc par 
fius humor. N 
quafi foecundu 
ferat; fiquiden 
fed id ■• 



ii6 L. J. M. COLUMELLiE 

impoituna quidem parte deficit , ac numeroib foetn 
benignitatem Tuam oftendit. Hie furculus transU- 
tus rarius degenerat y cum ex deieriore ftatu m^ 
liorem fortitur. five enim paftinato deponitur, five 
trunco inferitur , largioribus lattatur alimenns, 
quam prius , cum eflet in egeno. Itaque cuAodie* 
mus , ut a praedi&is locii * quos humerofos ruAid 
vocant, femina legamus: tamen qu« attuliile &u- 
Quid antea animadverterimus. nam fi foetu vacua 
£nt, quantvis laudabilem pariem vitis nihil ceafe- 
pius ad fer^citatem conferre malleolo. quare vi- 
lioffima eO eorum agricolarum c^inio , qui mini- 
mum referre credunt , quot uvas farmeotum ha- 
buerit , dum ex vite fertili legatur , & non ex duro 
trunco enatum , quod pampiaarium vocant. Hsc 
autem opinio , que orta eft ex infcitta (emiaum 
eligendorum, primum panim foecundas vineas, 
deinde etiam nimis fieriles reddit. Quis enim omni* 
no jam per tam longam feriem annorum agricoix 
inalleolum legenti preecepit ea , quae paulo ante re- 
tulimus } Immo quis non imprudentiiEmum quem- 
que* & eum, qui nihil aliud opens facere valeat, 
huic negotio delegat ? Itaque ex hac confuetudine 
veniunt imprudentiffimi ad rem maxime nece& 
riam , deinde etiam infirmillimi. nam & inutiliffi* 
, inus quifque^at dixi,qui nullum alium laboreo 
&rre qucat , huic officio applicatur. Is porro etiam , 
fi qiiam fcientiam eligendi malleoli habet^ earn pro- 
pter infirmitatem difiimulat , aut feponit : & ut nu> 
tnerum, quern villicus imperavit, explere poffir, 
nihil curiofe , nihil religiofe adminiilrat : unumque 



DE RE RUSTICA LIB. III. 117 

cfl ei propofitum , peragere operis fui peqfum : cum 
t3men,ut&{ciat,& quod Icitexfequatur, hoc fo- 
lum prxceptum a tnagidris accepit , ne pampina- 
riam virgam deplantel , ceter^ omnia ut feminibtw 
contribuat. Nos autem primum ratioDem feculi , 
nunc eiiam longi temporis experimentum , non 
aliudfemeaeligimus, nee frugiferum eflfe ducimiis, 
nifi quod ia parte genitali fhidum attulerit. Nam 
illud quidem, quod loco fterili txtum y robuftuin- ' 
que line foeru proceffit « fallacem foecunditatis ima- 
glnem przfert,nec ullam generandi vim p<^det. 
Id procul dubio verum efle , ratio nos admonet , 
£ modo , ut in corporibus noAris propria funi of* 
Hcia cujufque membri , Tic & fi'ugiferarum (lirpium 
partibus propria munia. Videmus hominibus infpi- 
ratam velut aurigam re^ricemque membrorum ani- 
mam, fenfufque iniefios ad ea difcernenda, quae 
tadu^ naribus, aurlbufque & oculis tndagantur ; 
pedes ad grelTum compofitos , brachta ad complo 
lum : ac ne per omnes vices minifteriorum vage- 
tur infolenter oratio , nihil aures agere valent , 
quod eft oculorum ; nihil oculi » quod aurium ; nee 
generandi quideni data eft facuttas maitibus aiit 
plantis : fed quod hominibus ignotum voluil effe 
genitor univerfi , ventre protexil; ut divina prae* 
dims ratlone rerum iternus opifex, quafi quibuf- 
dam fecreiis corporis in arcane atque operto , fa- 
cta ilia fpiritus elementa cum terrenis primordiis 
mifceret , atque banc animantis machinx fpeciem 
effingcrei. Hac lege pecudes ac virgulta progenuit; 
hdc vitium genera 6guravit , quibus eadem ipfa 



ii8 L. J. M. COLUMELLA 

maier ac parens prtmum radices velut fimdamenta 
quxdam jecit, utiis,qiiafipedibu5f inlillerent:tnin' 
cum deinde fuperpofuit , veiut quandam ftaturam 
corporis Sc habitus : mox ramis diffudit , quaft bra* 
chiis : turn caules & pampinos elicuit » velut pal- 
mas, eorumque alios fhidu donavit, alios fronde 
fola vellivit ad protegendos tutandofque partus. 
Ek his igitur , ut fupra dizimus, fi noo ipia mem- 
bra genitalia conceptu atque fbetu gravida, led 
tanquam tegmina & umbracula eorunt , quz tni- 
&ibus vidua funt , t^erimus, umbra fciUcet, noa 
vindemiae , laborabimus. Quid ergo eft? cur quam- 
vis Don fit e duro pampinus , fed£ tenero Datiis, 
Ji tamen orbus eft, etiam infuturum quaBfierilii 
damnatur a nobis? Modo enim difputatio noftra 
cotligebat , unicuique corporis parti proprium eSe 
attributum oAiciiim , quod icilicet ei convenii;ut 
malleolo quoque^ qui opportuoo loco natus ell, 
foecunditatis vis adfit , etiamli interim ceiTet a 
partu. Nee ego abnuerim; inihoc me inftitifte argu- 
mentari. fed & illud maxime proflteor, palmitem, 
qiiamvis frugjfera parte enatum, fi frufhim non at- 
tulerit, ne.vim quidem foecundiiatis habere. Nee 
hoc illi fententiae repugnat. nam 8e homines quol* 
dam non pofle generare , quamvis omnium mem* 
brorum mimero conftante, manifeftum eft, ne k 
incredibile, fi genitali Ipcq yirga nata fnidu Cc- 
rear, carituram quoque efte fcetu. Itaque ut ad cor- 
fueiudinem agricolarum revertar, ejufmodi Aircu- 
los, qui nihil attiilerint, fpadones appellant: quod 
non facerent|ni(i eos fufpicarentur inhabilA ^u* 



DE RE RUSTiCA LIB. HI. 129 

gibus, qux Sc ipfa appellatio rstionem mihi fubje- 
cic non eligendi malleolos, quamvis prdbabUi parts 
viiis enatos, fi frufium non tutiflent : quamquam &e , 
hos fciam non in totum fleiiUtate afledos. nam 
conliteor > pamp'marios quoqile,CiHn e duro pro- 
repferint, tempore anni fequentis acquirere fcecun^ 
ditatem,& ideo in refecem fubmjtti, ut progene- 
nre poffit.' Verum ejufmodi partum comperimtis ; 
non lam ipfius refecis , quam materni efle muneris. 
nam quia inhcret fUrpi fux , qux eft natura ferax , 
mirtus adhuc parentis alimentis^'iSt fcecundi parius 
feminibus , ac velut altricls uberibus edu^s , pau« .. 
ladm frufhim ferre condifcit. At quae citra naturaS 
quandant pubertatem , immatura atque intempefliva 
planta direpta trunco, vel lerrx, vel eliam ftirpi ' 
recifs inferilur , qiiali puerilis setas , ne ad coitum 
quidem , n'edum ad conceptum habilis, vim gene* 
randi vel in totum perdit , vel certe minuit. Quare 
niagnopere cenfeo in eligendis leminibus adhibere 
curam , uti frufiuofa parte vitis palmites legamus 
COS, qui futuram foecunditatem jam toto fiiidu pro4 
mittunt. Nee tamen conten(i fimus fingulis uvisi 
Diaximeque prob<;mus.eos * qui numerofiflimis foe- 
tibus confpiciuntur. An non o'pilionem laudabimus* 
ex ea matre (bbolem propagaiitem, quae geminos 
enixa fit ; & caprarium , fubmittehtem foetus earum 
pecudum, quae trigemino partu commendantur? vi- 
delicet quali femper fit parentum foecunditati prc^ei 
refponfura. £t nos fequamur in vitibus banc ipfain 
rationem , tsnto quidem magis , quod compertura 
habeamus « natural! quadain malignitate deiciScat 
Columtlla. I 



ijo L. J. M. COLUMELLA 

interdum , quani vis diligente^ probata femina : i< 
que nobis poeta velut furdis veritatis iodulget , d 
Cendo : f^idi U3a. Jiu, €■ ttiuUo fptSata lahort Dig 
Turare tamen y ni vis kumana quotannis Maxima qiu 
^ue mOTtu Ugerft : fie ■ omnia faiii In ptjui nun, . 
retro fuhtapfa. reftrri. Quod non tantuoi de (emin 
bus leguminum , fed in totam agricolationis rati( 
pemdidum eiTe intelligendum e(U Simodolon; 
(emporis obfervattone comperimus, quod ceri 
comperimus, eum malleolum, qui quatuor uv. 
lulerit y depiitatum , 8f in terram depofitum , a fa 
cunditate materna lie degenerare, ut interdum (in 
giilis , nonnunquam etiam binis iivis minus aSerai 
In quantum autem cenfemus defeAuros eos, qu 
binosaut ferefingulos foetus in matretulertnt,cur 
etiam feracilHrni translationem faepe refbrmident 
Itaque hnjus rationis demonflratorem ma^s effe nx 
quam inventorem , libenter promisor ; ne quis eii 
iiimet , fraudari majores noftros laude merita. nan 
id ipfum cenjCuiffQ jjqs non dubium eft , quamvx 
nuUo alio lil/criplo proditum, exceptis,quz it- 
lulimus metris Virgilii ; & hie tamen > ut de femini- 
bus leguminum prxcipiatur. Cur enim aut e dure 
. natam virgam. aut etiam ex fcecundo malleolo, 
quem ipfi prohalTeot, decifam lagittam repudiabsnt, 
ii nihil JnrereiTe ducebant, ex quo loco feititna le- 
gerentur ? Nunc quia vim foecunditatis certis quau 
xnembris incfTe non dubitabant, idcirco patnpina* 
rium & fagittam velut inutiles ad deponendum pni* 
dentifltme damnaveruni. Quod fi ita e(l, nihil du* 
bitun eA, mutto magis ab his improbatum elTe eii^m 



DE RE RUSTICA LIB. m. 131 

itIutn{Mlmitein,qui,frugiferoloco natus, fruQiim 
Ron attuliflet. nam , ii fagitiam , id eft , fuperiorem 
partem malleoli, viniperandam ^enfebant, cum 
effet eadem pars furcuU ff ugiferi ; quanto magis vel 
ei optima vitis parte natum flageUum» fi eft fterile, 
improbatum ab his, ratio ipfa decbrat? Nifi tamen 
(quod eft abfurdum ) crediderunt id translarum 8c 
abfciffum a fua ftirpe , deftitutumque materno ali- 
mento, fhigiferum, quod in ipfa matre nequam 
fiiiOet. Atque hsc & for(itan pluribus dida (unt, . 
quam exigebat ratio veritatis : minus tamen multis, 
quam poftutabat prave detorta & inveter^ta opinio 
nifticorum. 

XI. Nunc ad reliquum ordinem propofitae difpu* 
Utionis redeo. Sequitur hanc etigendi malleolj cu» 
ram paftinationis ofticium t ft tamen ante de quali- 
tate foil conllitent. nam eam quoque plurimiim 6c 
bonitati& largilati frugum conferre, nihil dubtum 
elt. ac prius, quam ipfum perfpiciamus , iilud an- 
tiquifSmum cenfemus, rudem potius eligendum 
Bgrum,ft fit facultas, quam ubt fueiit reges,aiit ar* 
buftum. nam de vinetis, quae longo fitu exoleve- 
nint, inter oranesaudores conftitit, peftima effe^ ft 
referere velitnus : quod 8c inferius folum pluribus 
radicibus fit impeditum, ac velut irretitum, 8c ad<- 
iuc non amiferit virus, & cariem illam vetuftatiS, 
luibus hebetata quaft aliquibus venenis humus tor- 
Kat. Quam ob caufam filveftris ager praecipue-eft 
^ligendtis, qui, etianiii frutetis aut arboribiis ob* 
elJiis eft, facile extricatur, quod fuapie naturaquae- 
:unque gignuntur* non pienitus, oec in profunduoi 



131 L. J. M. COLUMELLiE 

radices agunt, fed per fummuin terrx difpergui 
atque deducimt : quibus ferro reciiis, atque eifl 
paliSfparumjquod fupereft, inferioris foli rail 
licet etfbdere , & in fermentum congererCj aiq 
componere. Si tamen rudis terra non fit, proi 
mum eft vacuum arboribus arvum. fi nee hoce 
rariflimum arbuftum , vet olivetum', quod non (ii 
rit maritum , vineis deftinatur. Ultima eft, ut(]ii 
conditio reftibilis vineae. nam fi neceffitas face 
cogit, priui quidquid eft refidux vitis exftirpari d 
bet : deinde totum folum ficco fimo , aut , fi id nc 
fit', alterius generis quam recentifCmo flercorar 
atque ita converti , fit diligentiftlme refo^as omn 
radices in fummum regeri , atque comburi : tui 
rurfus vel ftercore vetufto, quia non gignit berbx 
vel de vepribus egefta humo paftinaium large coi 
tegi. At ubi pura novalia arboribus fuot liber: 
confiderandum eft ante, quam paftinemns, fura 
laris necne fit terra : idque facillime ezploranir pi 
fiirpes , qux fua fponte proveaiunt. Neque eaim e: 
utlum tam[diu] viduum folum virgultis,ut no 
aliquos furculos progeneret, tanqiiam piros filve 
ftres, & prunos,vel rubos cene. nam hxc qtiamvi 
genera fpinarum fint , folent tamen fortia & Izr 
& gravida fruSu confui^ere. Igitur fi non retorrid 
& fcabra , fed levia & nitida , & prolixa fcecunda 
que viderimus, eam intelligemus efte terram furcu 
larem. Sed hoc in totum ad illud, quod vineis pna 
cipue eft idoneum , proprie confiderandum, utpriii 
retiili, fi facilis eft humus, & modice refoluta, quadj 
diximus pullam vocitari : nee quia fbla ea, fed qui 



DE RE RUSTICA LIB. lU. ijj ' 

t habilis naxiine vmetis. Quis enim vel mediocris 
■ricola nefciat,euain diiriJSmum tophum, vel car- 
iinciilum , fimulatque funt confradt ^ & in fummo 
igefti, tempeftatibus, geluve, nee minus xftivis 
itrefcere caloribus , ac refolvi ; eofque pulchem* 
le radices vitium per aeftatem refrigerare , fuccu'm- 
jeretinere?quae res aleado furculo funt accom- 
lodatiJIIniz. Siniili quoque de caufa probari Iblu- 
m glaream, calculofumque agnim, & mobilem la- 
dem : G tamen hscc pingui glxbx permina funt, 
im eadem jejuna maxime culpantur. Eft autem (ut 
lea fert opinio ) vlneis amicus etiam lilex , cul lii- 
:rpofituin e(l modicum terrenum , quia frigidus * 
: lenax humoris per ortum caniculx non patitur 
lire radices. Hyginus qutdemi fecutus Tremel- 
Jot y prxcipue montium ima, que a verticibus de- ' 
ientem humum receperint , vel etiam vatles » quae 
iminum alluviefic inundatiombus< concreverint , 
itas elTe vineis iStv&uty me non difleniieme. ' 
retofa humus utilis habetur viti : nam per fe ipfa 
eta , qua utuntur figuli , quamq^ie nonnuUi argil- 
m Tocant, inimiciJTima eft : nee minus jejunus (a- 
ilo, & quidquid, ut ait Julius Atticus, retorri- 
im furculuin &cit. id autem iblum vel uliginofum 
I, vel falAim , vel amarum etiam , vel fiiiculofum 
peraridum. Nrgrum tamen & rulilum fabulonem» 
li fit bumidx terrae permixtus, probaverunt anli- 
>i. nam carbunculofum agrum , niG (lercore juves, 
icras vineas efficere dixerani. Gravis eft rubrica, 
idem Atticus ait , 6c ad comprehendendum radi- 
}us iniquo. Sed alit eadem vitem y cum tenuit y 

1} 



134 L. J. M. COLUMELL-E 

verutn eft in opere dJfficilior , quod neque butnen- 
teoi fodere poflis , quod (it glutinoiillinia ; nee nU 
mium ficcam « quia ultra modum prsdura. 

XII. Sed ne nunc per infinitas terreni fpecies 
evagemur, non intempeftive commemorabimiu Ju- 
Hi Grxcini confcriptam velut formuIam,ad quan 
pofita eft limitatio terra; vtneatis. Idem enim Grz- 
Cinus fic ait : EfTe aliquant t'erram calidam vel fri- 
gidam, humidam vel liccam, raram vel denfam, 
levem aut gravem * pinguem aut macram : fed ne- 
que nimium calidum folum pofTe tolefare vitnn, 
quia inurat; neque prxg^lidum, quoniatn velutftu- 
pentes 5e congelaias radices niraio frigore moveri 
non finat; neque humidum , quontam cum lepro- 
munt vites , medico tepore evocant humorem tet- 
TK jufto nia)orem, qui putrefacit depofita iemio^. 
'Rurfus nimiam .ficcitatem deflituere plantas dicit 
naturali alimento , aut in totum necare , aut fcabras 
& retorridas facere : perdenfam humum cceleftes 
aquas non ibrbere, nee fd(lle perllari, facillloe 
perrumpi , & prxbere rimas , quibus fol ad Tadiccs 
ftirpium penetret; eademque velut conclaufa & co- 
ar^ata femina comprimere atque ftrangulare : raram 
fupra modum, velut per infundibulum , tranfmii- 
tere imbres , & fole ac vento penitus ftccari, atque 
exarefcere : gravem terram vix ulla cultura vinci- 
bilem; levem vix ulla fuftlneri : pinguilSmam & 
laetiffimam luxuria , macram ac tenuem jejunio la- 
borare. Opus eft, inquit , inter has tam diverfas in* 
asquatiiates magno temperamento, quod in corpo- 
ribus quoque noftiis defideialur , quorum bona va- 



. DE RE RUSTICA LIB. III. 15? 

letudo calidi 6c frigidi, humidi & aridi, denii fic 
ran, certo & quafi examinato modo continetur. 
Nee tamen hoc temperamentum in terra, qux vi'V 
iteisdeftinetur,parl momento libratcim effe debere 
m, fed in alteram partem propenfius; ut calidior 
tetra fit, quam frigidior, ficQior , quam humidior, 
rarior, quam denfior, & 11 qua Aint his fimilia, ad 
qus contemplationem fuam dirlgat , qui vineas in- » 
Oituet. quae cunda (ficut ego reor) magis profunt, 
cum Alffragatur etiam llatus coeli : cujus regtonem 
quam fpedare debeant vineae, vetus eft diflenfio, 
Saferna maxime probante foils ortum, niox deinde 
meridiem, turn occafum : Tremellto Scrofa prseci- 
puam pofitionem meridianam cenfente : Virgilio de 
mduftria occafum He repudiante , Neve tibi adfoUm 
vacant vinela cademem : Democrito & Magone lau- 
dantibus coeli plagam feptemtrionalem, quia exifti- 
nent, ei fubjeftas feraciiTiinas fieri vineas, quae ta« 
men bonirate vtni fuperentur. Nobis in univerfum 
prscipere optimum vifum eft, ul in locis frigidis 
■Deridiano tvineta fubjiciantur ; tepidis , orienti ad- 
vertan(ur,fi tamen non infeftabunlur Auftris Eu- 
rifque, velut orx maritimx in Baetica. Sin autem 
K^ones prxdidis ventis fuerint obnoxiz , melius 
Aqiiiloni , vel Favonio commitieniur. nam ferven- 
tibus provinciis, ut i£gypto &Nuniidia, uni fe- 
ptemtrioni reflius opponentur. Quibus omnibus 
tliligenter exploratis, turn demum paftinationem 
fufcipiemus. 

Xllt. Ejus autem ratio cum Italici generis futuris 
3^coIis, turn etiam provincialibus tradenda eft : 

14 



Ij6 L. J. M. COLUMELLA 

quoniam in longinqtiis & remoiis region'ibus iftud 
geniis verteDdt& fubigendi agri minime ufurpatur, 
fed aut fcrobibus , aut fulcis vinex plerumque con- 
feruntur. Scrobibus vineta fic ponuntur. Quibus 
vitem mbs eft fcrobibus depoaere* fere per tres 
longiuidinis pedes, perque duos in altitudinetn, ca- 
vato folo, quantum ladtudo ferramenti patitur, 
tnalleolos utrinque jiixta latera fofTarum confter- 
nunt f & adverfis fcrobium frontibus curvatos eri- 
gunt. duabufque gemmis fupra terrain eminere pafll, 
repolita htimo , cetera coaequan^: quae £iciunt in 
eadem linea intermiflis totidem pedum fcamnil, 
dum peragant ordinem. Turn deinde reliflo fpaiio, 
prout cuique mos eft vineas colenti, vel arauo, 
vel bidente, perfequentes ordinem infiftuDt. Et>ti 
. foiTore tantum terra verfetiir, minimum eft quinque 
pedum interordinium , feptem maximum : lin bubus 
& aratro^ minimum eft feptem pedum , fatis am* 
plum decem. Nonnulli tamen omnem vitem pef 
denos pedes in quincuncem difponunt, ut itioie 
novalium terra tranfverlis adverfifque fulcis pnh 
fcindatur. Id genus vineti non conducit agncolxi 
nifi ubi Ixtiftimo folo vilis ample incremento con- 
furgit. At qui paftinationis impenfam rcformidani, 
fed aliqua tamen parte paftinationem imitari flu- 
dent, paribus alternis omiflis fpatiis, fenumjpedum 
latitudinis fulcos dirigunt, fodiuntque & exalunt 
in tres pedes , ac per laiera foflarum vitem vel mal" 
leolum difponunt. Avarius quidam dupondio U 
dodrante alium fulcum , latum pedum quinque b- 
Ctunt ; deinde let tanto amplius fpatium crudum 



ij8 L. J. M. COLUMELLA 

quam in piano feceris. Rurfus depreHis vallibus mi- 
nus alte duobus^edibusdeponi vineam non p1ac«[. 
nam prxdat nonconferere^quam in funiina terra 
fufpendere. Nifi ramen fi Tcaturigo paluftris obvia 
(ficut in agro.Ravennate)plu5 quam lefquipeden 
prohibeat infodere. Primuiti autem prsdifti opens 
exordium eft , non ut hujus temporis plerique k- 
ciunt agricolx, fulcum paulatitn exattare, &~ita 
iecundo , vel tertio gradu pervenire ad deflinatam 
paflinationis artitudinem : led protinus aequaliter 
linea pofita re£tis lateribus perpetuam fofiam edu- 
cere, Sc poll tergum motam humum componere, 
atque in tantum deprimere, donee altttudinis men- 
furam datam ceperit. turn per omne fpatium gradui 
asqiialiler movenda linea e&: obtinendiimque, ut 
eadem latitudo in imo reddatur , qua: coepta eft 
in fuoiino. Opus eft autem perito ac vigilantsexa- 
dore, qui ripam erigi jubeaf, fulcumque vacuari, 
ac toium fpatinm crudi foli cum emota jam terra 
committi , ficut prsecepi fuperiore libro , cum aran- 
dt rationem traderem , mdnendo , necubi rcamna 
omittaniur , & quod eft durum , fummis glabis ob- 
tegatur. Sed huic operi exigendo quafi quandam 
machinam commenti majores Doftri , regulam h' 
bricaverunt, in cujus latere virgula promineos a<l 
earn bltitudinem , qu^ deprimi fulcum oportet, con- 
tingit fummam ripx partem. Id genus menfur<t ci* 
eoniam vocant ruftici. Sed ea quoqUe fraudem re- 
cipit , quoniam plurimum intereft, utrum earn pro- 
nam , an redam ponas. nos itaque huic machins 
quafdam paries adjecimus, qux contendeQtium U- 



DE RE RUSTICA LIB. HI. 139 

rtm difputationemque dirimerent nam dfias regulaa 
fjiis latitudinis , qua paflinator fulcum fa£hirus ell , 
in rpeciem Grxcx Wttfjt X decuflaviinus , atque ita 
nedix parii, qua regiilae cofninitTuntur , antiquam 
lllarn ciconiam in(ixiinus,uttanquaTn Aippolits bad 
ad perpendiculum normata infifteret : deinde trans-; 
rerfx., quae eft in latere, virgulac fabrilem libellant 
ruperpofuinius. Sic compolitum organuoi » cum in 
fukuin demiflum eft , litem domini & condufloris 
line injuria diducit. nam ftella , quam diximus Gr<e- 
c£ liters faciem obHnere, pariter imx foffx folum 
metltur, atque perlibrat, quia five pronum, feU 
relupinum eft, pofitione machinx deprehenditur. 
quippe prxdidx vii^ulx liiperpofita libella alter- 
uirum oftendit , neC patilur exaflorem operis de* 
dpi. fid permenfum & perlibratum opus in fimi- 
linidinem vervafli iemper procedit : tantumque fpa- 
liilineapronaota occupatur, quantum effofliis fulcus 
longitudinis ac latitudinis obtinet. atque id genus 
prxparandi foli probatiOimum eft. 

XIV. Sequitur opus vinex conferendae , que 
vel vere, vel auflumno tempeftiye deponitur. Vere 
melius , fi aut pluvius , aut fi-igidus ftatus coeli eft , 
aut ager pinguis , aut campeftris Sc uliginofa pla- 
nlties : rurfus audumno , ft ficca , fi calida eft aeris 
<]ualitas : fi extlis atque aridus campus ; ft macer 
prxruptufve collis, vernaeque pofttionis dies fere 
quadraglnta funt ab Idibu; Februariis ufque in 
a^qiiinodium : rurfus aufhimnalis ab Idibus Odob. 
m Kalend. Decembres. Sationis autem duo gene- 
's ) malleoU', vel viviradicis , quod utrumque ab 



140 L. ]. M. COLUMELLA 

' agrlcolis ufurpatur, & in provinciis ma^ malleo- 
li, neque enim reminariis Audent , nee ufum ha- 
betit faciendae viviradicis. Kane fationem cultores 
Italis plerique jure improbaverunt, cum plurious 
dottbus prxAet viviradlx. nam minus intent, cum 
& calorem y & fi-lgus , & ceteras tempeftates pro- 
pter firmitatem facilius fuftineat : deinde adolefcit 
maturius. ex quo evenit , ut celerius quoque lit 
tempeftiva edendis frufiibus : turn etiam nihil du- 
bium eft, faepius translatum. poteft tamen malleo* 
lus protinus in vicem viviradicis conleri foluta& 
facili terra, ceterum deofa & gravis , utique vitetn 
deHderat. 

XV. Seritur ergo prius in emundata , inoccata- 
que & aequata pallinatione , macro ibio, quinis 
pedibus inter ordines omilTis; mediocri , fenis-in 
pingui vero feptenftm pedum fpatia danda funt, 
quo largiora vacent intervalla , per qux frequen- 
Xt% prolixxqiie materix difHtndaniur. hxc in quio- 
cuncem vinearum metatio expeditiftima ratione 
conficitur. quippe linea per totidem pedes, quot de- 
ilinaveris interordtniorum fpatiis , purpura , vel 
quolibet alio confpicuo colore infuitur : eaque lie 
denotata per repaftinatum intenditur , & juxta pur- 

, puram calamus defigitur : atque ita paribus fpauis 
ordines diriguntur. quod deinde cum eft faQum, 
foUor infequitur , fcrobemque alternis omilCs (Kf 
ordinem ipatiis a calamo ad proximum calamum 
non minus altum , quam duos pedes & femiSem, 
planis locis refodit : acclivibus in dupondium & 
dodraatem : prxcipitibus etiam in tres pedes, in 



DE RE RUSTICA LIB. III. 141 

hanc menfuram fcrobibus (Jepreflis viviradices ira 
deponuntur, ut a media fcrobe lingulae &c in diver- 
fum flernantur, & con'trariis frontibus foffarutp ad 
calamos erigantur. Saioris autem officium eft , pri- 
mum quainrecentiflimamy&, (i fieri poJlit,eodem 
iDomento, quo iererevelit, de (eminario transferre 
plantam diligenter exemtam & integram : deinde 
earn velut veteranam vitem totam exputare , &c ad 
unam materiam firmiflimam redigere y nodofque & 
cicatrices allevare : fi qua: etiam radices (quod ma- 
sime cavendum eft, ne &t in eximendo) labora-' 
verint , eas amputare ; fic deinde curvatam depo- 
nere ^ ne duarum vitium radices implicentur. id 
enim vitare facile eft per imum iblum juxta'diverfa 
latera foflarum difpofitis paucisja^ydibus.quifin- 
guli noD exced^nt quinquelibrale pondus. Hi v!-^ 
denfur, ut Mago prodit, '& aquas hiemis, & va- 
pores seftatis propulfare radtcibus : quern lecutus 
Virgilius, tutari fetnina & muniri lie prxcipit , Jlut 
lapidcm bibulum , aut fqualUmes infodt conchas. £t 

paulo port, jamque repertiy Qui faxo fuper ^ 

atqut ingtnus pondtn ujla Urgtrent : hoc effufos mu- 
nimtn ad imbrts , Hoc ubi kiuUa Jitijindit fanis afii- 
ftrarya. Idemque Poenus auftor profaat vinacea per- 
mixta ftercori depofitis feminibus in fcrobem vi- 
res movere , quod ilia provocent & eliciant no- 
vas radiculas : hoc per hiemem frigenrem & humi- 
dam fcrobibus inferre calorem tempeftivum y ac 
per xftatem virenttbus atimentum & humorem 
praebere. Si vcto folum , cui vitis commiltitur, vi- 
detur exile , longius arcelCtam pinguen humum 



141 L. J. M. COLUMELLA 

fcrobibus inferre cenfet : quod an expediat,re^o* 
nis annona , operarumque ratio nos docebit. 

XVI. Exigue hutnldtim pafiinaium fationi con- 
venit : melius tamen vel arido ^ quam lutofo fe- 
men committitur i idque cum fupra fuminani fcro- 
bem compluribus internodiis produdlum eft , qviod 
de cacumine fupereft, duabus gemmis tamiim fu- 
pra terram relidis amputatur , & ingeda.humo 
fcrobis completur, Coxquato deinceps paitinato , 
malleolus ordinariis vitibus interferendus ell: eum- 
que fat erit medio fpatio , quod vacat inter viies, 
per unam Hneam depangere. lie eoiin melius & 
ipf^ convalefcet , & ordinariis feminibiis modict 
vacuum folum ad culturam prxbebitur. In odea 
deinde linea , in qua viviradix, obtinebit ordlDnn 
fuum prsfidii cauCa, quorum ex numero propagari 
poffit in locum demortux vitis. Quinque malltoli 
pangendi Cunt per fpatium pedis : ifque pes a me- 
dio interordinio fumitur « ut-abutraque pane pa- 
ribus intervallis diftent. Tali conGtioni Julius At- 
ticus abunde putat elTe malleolorum Cexdedm mil- 
Ita. Nos tamen plus quatuor millibus conferimus, 
quia negligemia cultorum magna pars depent,& 
interitu femimim cetera , qux vireni , rarefcunt 

XVn. De pofitione furculi non minima difpu* 
tatio fiiit' inter auflores. quidam toium flagelliimi 
ficut erat matri detraflum , crediderum fationi con- 
venire : idque per gehimas quiras, vel etiam fenas 
partiti , complures taleolas terrae m^ndaveruni. 
quod ego mioime probo; magifqiie affeniior his 
au£toribus , qui negaverunt elTe idoneam frugibiis 



DE RE RUSTICA LIB. HI. 145 

fuperiorem partem materise, folamque earn * quic 
ell jun^a cum v«tere Tannento, probavenint. cete- 
rum omnem fagitfam repudiaverunt. Sagittam ru- 
flici vocant novilTimaai partem furculi, five quia 
longius receflit a matre , & quali emicuit , atqiie 
profiluit : five quia cacumine attenuata , prxdlSi 
teli rpeciein gerit. Hanc ergo prudentiflimi agrico- 
la negaverunt conferi debere : nee tamen fenten- 
tix fux rattonem nobis prodiderunt ; videlicet qax 
ipits in re ruftica multum callentibus promta erat , 
&anteoculos pxne expofita. omnisenim fcecun- 
diis pampinus intra quinlam aut fextam gemmam 
fruflu exuberat , reliqna parte quamvis longiflima 
vel cefTat , vel perexiguos oDendtt racemos. quant 
obcaufam Aerilitas cacuniinis jure ah antiqiils in- 
cufata eA. Malleolus autem ^ic ab iifdem pangeba- 
tur,ut novetlo larmento pars aliqua veteris haere- 
ret. Sed hanc jwlitionem damnayit ufus. nam quid- 
quid ex vetere materia relifium erat, depreffum 
aique obrutum, celeriter humorq puirefcebKt , pro- 
ximafque radices teneras , & vixdum prorepentes , 
vitio fuo enecabat : quod cum acciderat , fuperior 
pars feminis retorrefcebat. Mox Julius Atticus Sc 
Cornelius Celfus , statis npftrK celeberrimi auflo- 
r«, patrem atque filium Safernam fecuii , quidquid 
relidui fiiii ex vetere palma per ipfam commiffu- 
ram , qua nafcitur materia nova , refecuerunt , at- 
que ita (turn fuo capitulo (armentum depreflerunt. 
XVlli. Sed Julius Atticus praitorto capite & re- 
curvato, ne padinum effugial, praEdidtiii lemen 
demerfit. PaiLnum vocant agricolx ferramcntum 



144 L.J. M. COLUMELL'jE 

bifurciim , quo femina panguntur. unde etiam re* 
paftinatx didz Hiere vineae veteres , qux refodie- 
bantur. haec enim propria appeltatio reflibilis vi- 
neti erat : nunc antiqaitatis imprudens confuetudo, 
qiiidquid emoti foli vIneU praeparatur, repafttiu- 
tum vocat. Sed redeamus ad propofitum. Vitlofs 
eft , ut mea fert opinio , Julii Attici fatio , qux 
contorlis capiribus inslteotum recipit : ejufque rei 
vitandae non una ratio eft. prbnum , quod nulla 
flirps ante quam deponatur vexata & infraOa m^ 
Itus provenit, quam qtix integra & inviolata iioe 
iujuria depofita eft : deinde, quidquid recurvmn, 
& (urfum verfus fpeflanj , demerfum eft , cum 
tempeftivum eximitur^in modum hami repugnac 
obludanti fofToH , & velut uncus infixus foto , 
ante quam extrabacur , pra:rumpitur. nam fragilii 
eft ea parte materia, qua torta & recurvata cum 
deponeretur » ceperat vitium. propter quod per- 
fradam majorem partem radicum amitttt. Sed ul 
incommoda ifta praeteream y certe illud , quod eft 
inlmiciflimum , diilimulare nequeo. nam paulo an- 
te , cum de funima parte fannentt difputarem , 
quam fagittam dixeram .vocitari , colligebam kn 
intra quintam vel fextam gemmam , quae fint pro- 
ximo veteri farmento , fiuflus medii. Hanc frgo 
foecundam partem confumit , qui contorquet mal- 
leolum; quoniam & ea pars, quae duplicatur, trrs 
gemmas vel quatuor obtinet , & retiqui duo vel 
tres fruftuarii ocfili penitus in terram deprimun- 
tur , merlique non materias , fed radices creanr. in 
evenitjUt quod in faliflo conferendo'TitBTerimuii 



DE RE RUSTICA LIB. IIL 14^ 

i requamur in ejufmodi malleolo , quem necefle 
ft facere longiorem > fi toIuidus detortum depan- 
ere, nee dubium, quln gemmx cacumini proxi- 
iix,qu3efunt infoecundae,ineo relinquantur , ex 
[iiibus painpini pullulant vei fleriles ,^ vet certe mi- 
lus feiHces, Cjiios ruftici vocant racemarios. Quid} 
;uod plurtmum interell, ut malleolus, qui deponi* 
ar , ea parte , qua eft a matre decilus , coalefcat , Sc 
eleriter ucatricem ducat ? Nam li id fadtum non 
& , velut per fiflulam , ita per apertam vitis medul- 
un nimius humor trahltur, idemque truncum ca- 
at: unde fortnicis, aliifque animalihus , qus: putre- 
aciunt crura vitium , laiebrx prebentur. hoc autetn 
venit retortis feminibus. cum enim per exemtio- 
em imx partes eorum perfradae funt y apertx me- 
ullx deponuntur : atque irrepentibus aquis , prae* 
iilifc[ueammalibus,ceteriterfenercunt.Quare pan- 
cadi optima eft ratio reQi malleoli , cujus imum 
aput^cum confertum ell bifurco paftini , anguAis 
lucibus ferramenti facile continetur ac deprimi- 
ir: idque farmentum fie deprelTum cilius coalefcit. 
hm 5c radices e capite, qua recifum eft, eque mit- 
t: quae cum excreverunt, cicatricem obducunt, 
[ alioquin plaga ipfa deorfum fpedans non lantum 
;cipit humorem , quantum ilia > quae reflexa & re- 
ipina, more infiindibuli per medullam tranTmittit, 
iiidquid aquarum coeleftium fiiperftuit. 
XIX. Longitude, qux debeat efte malleoli, pa- 
im certa eft , quoniam five crebras gemmas habet, 
revior feciendus eft: feu raras, longior. aitamen 
;c maior pede, nee dodtante minor efte debet : 
Columella, K 



146 L. J. M. COLUMELLA 

hiCf ne per {tunma terrae fitiai xftatibus ; ille* ne de 
prelTus altius, cum adoleverit, ezemtionein diffici 
lem pncbeat. fed hxc In piano, nam in ctivofis , ub 
terra decurrit, potefl palmipedilis deponi. Vallis i 
uligiaofi campi fitu ferimus etiam trigmiaiein, qu 
eft paulo minor dodrante, longior utique femipc 
de. ifqiie non ab eo trigetumis di£his eft, quoi 
ommno trium oculorum eft^ cum &re circs plagam 
qua matri abfciiTus eft, plenus fit gemmanini;f« 
quod his exceptis , quibus eft frequens in ipfo c» 
pite, tres deinceps articulos , totidemque gemnui 
habet. Super cetera illud quoque five malleofum, 
five viviradicem ferentem praemoneo , nc femioa 
ekarercant, immodicum ventum, folemque vitare, 
qjii uterque non incommode arcetur objedu veAis, 
aut cujuslibet denfi tegminis, Verumtamen pndbt 
eligere fationi filentts vel certe ptacidi fpiritus dian, 
namiblumbraculJB facile depcllitur. Sed illud etiam, 
quod nondum tradidimus, antequam difputaiiooi 
claufulam imponamus, dicendum eft: an pluriun 
generum vites habendz tint* ecque feparats & 
diftindx fpeciatiter, an confufx & mixtc uter- 
vatim. Prius difteremus de eo , quod prtmum pro* 
poAiimus. 

XX. Prudentis tglturagricolieeft, vitem,quam 
praecipue probaverit, nulla interveniente alterius 
notx ftirpe conferere, numerumque quam maii- 
mum ejus Temper augere. Sed providentis efl, (!i- 
verfa quoque genera deponere. neque enim unquan 
fie mitis ac temperatus eft annus, ut nullo incom- 
modo Texet aliquod vitis genus, five enim &cati 



DE RE RUSTICA LIB. III. 147 

:fl;idquO(lhumoreproficit, contriftatur: feu'plu- 
nus; quod ficcitatibus gaudet : leu frjgidiis & prui- 
lofus ; quod non eft paticns uredinis : feu fervens ; 
[uod raporem non fuftinet, Ac ne nunc mille tern- 
lelhlum injurias perfequar , f^mper eft aliquid , 
[uodvineasoffendar. Igitur fi unum genus feveri- 
nus, cum id acciderit^ quod « noxium eft, tota 
'indemia privabiinur..neque enim ullum erit fub- 
tdium, aii diverfanim notanim fiirpes non fue- 
int. At fi varii generis vineta fecerimus , aliquid ex 
is inviotatum erit » quod &u£tum perferat. Nee ta- 
nen ea caufa nos debet compellere ad multas vitium 
'arjetates: fed quod judicaverimus eximium genus* 
[l,quantft muhitudlnis poifiinius,efliciatnus; dein- 
!e quod proximum a primo ; turn quod eft tertiae 
lOtx , Tel quartae quoque : eatenus velut leflarum 
[uodam content! fimus tetradio. fatis eft entm per 
[uaruor vel futninum quinque genera vindemia: 
brtunam opperiri. De altero, quod moz propofue- 
sm , nihil dubito , quin per fpecies digerendae vites 
iifponendxque ftnt in proprios hortos , femitis ac 
iecumanis difiinguendc : nee quod ipfe potueram a' 
neis iamiliaribus obtinere , ut ante me quifquam 
orum , qui quam oiaxime id probaverit , eftecerir^ 
Q enim omnium nifticorum openim aifficillimum, 
|uia & fummam diligentiam legendis deliderat femi- 
libus, & nonnihil difcernendis : in quo maxima 
ilerumque felicitate & pnidenlia opus eft , fed in- 
erdum (quod ait divinus auflor Plato) rei nos pul- 
hritudo trahit, vel ea confeftandi, quae propter 
ifirmitatem coouHonalis naturx confequi nequea- 
K I 



148 L. J. M. COLUMELL.E 

mus. Iftud tamen , fi xtas fuppetat , & fcientia facu 
tafqiic cum voluntate congruant, non xgerriir 
perHciemus; quamvis non omnino mtnimo aeiac 
' ipatio perfeverandum fit , ut magnus numenis p< 
aliquot annos difcernatur. neque enim onine ten 
pus permltiit ejus rei iudicium. nam vite$ , qus pro 
pter fimilitudinen) coloris , aut tninci , flagellonim 
ve dignofci nequeunt, mature frudu foliifque de 
clarantur. quam tamen diligentiam, nifi per iprun 
patremfamilias, exhiberi poUe, non affirmavenm 
nam credidiffe villico , vel etiam vinitori , fecordi 
ell ) cum quod longe fit faciUus, adhuc perpauciJS' 
mis agricolis contigerit, ut nigri vini flirpe careant 
quamvis color uvs poffit vel ab imprudeotiffimc 
deprehendu 

XXI. Ilia tamen una mihi ratio fuppetit , cder 
rime , quod propofuimus , efiiciendi y & fiot Vetera- 
use vines , ut feparatorum furculorum cujufque g^ 
neris fingulos hortos inferamus : fic paucis aimts 
multa nos millia malleolorum ez infitis perceptu- 
ros, atque ita difcreta femina per regiones coniitu- 
ros, nihil dubito. Ejus porro faciendx reinosuii- 
litas multis de caufis compellere potefl : & ui a le* 
.vioribus incipiam, primum, quod ad oomem rado- 
nem vitae, non folum agricolalionis, fed cujulque 
difcipltnx, prudentem detedant impenfius ea,quc 
propriis generibiis diftinguuntur , quam quae paf' 
iim velut abjefla , & quodam acervo confufa Tuiit. 
Deinde quod vet alieniflimus ruftics vits, fi io 
agnim tempedive conlitum veniat,fumma cum vo 
lupiate naturae benignitatem miretur, cum iAiot 



i^o L. J. M. COLUMELLA 

quanim virium maturitas competit, cum diverfa! 
notx lint, melioris guftus ab deteriore corrumpi- 
tur , confufufque in unum multarum iapor, vetu- 
fiatis impatiens lit. atque ideo neceflitas co^t ^ri- 
colam mufti annonam expedire: cum plurimun 
; pretio accedati fi venditio vel in annum, vel in 
: aeftatem certe difFerrt poflit. Jam ilia generutn fepa- 
ratio fummam commoditatem habet , quod vinitor 
fuam cuique faciliiis putationem reddet , cum fcit, 
cujus notx fit hortus , quern depute! : idque in vi- 
n«s confemineis obfervari dHficile eft , quia major 
pars putationis per id temfius adminiftratur^quo 
' vitis neque folium notabile gerit. At multum in- 
tereft , plureftie an pauciores matertas pro narura 
cujufque ftirpis rinitor fubmittat, prolixifve fla^ 
gellis incitet , an angufta putatione vitem coerceat. 
Q\An etiam , quam cceti partem fpefiat genus quod- 
quevineti, plurimiim refer;, neque eninf otnne a* 
lido ftatu y nee rurfus ftigido Ixtatur , led eft pro- 
prietas in furculis, ut alii meridiano axe conva- 
leCcant, quia rigore vitiantur; alii Septcmtrionem 
defiderent , quia contriftentur aeftu ; quidam tempe* 
ramento Ixtentur Orieotis, v^I Occideatis. Has dif- 
&rentias Icrvat pro fitu & pofitione locorum,qui 
genera per hortos feparat. Ulam. quoque non exi* 
guam fequitdr utilitatem.quod & laborem vinde- 
mix minorem patitur & fumtum. nam & que nu- 
turefcere incipiunt, tempeftive leguntur, & qu> 
nondum maturitatem ceperunt uvx , fine difpendio 
, differuntur. nee pariier vetus atque tempeflivus fru- 
' dus prxcipitat vindemiam , cogitque plures opens 



DE RE RUSTICA LIB. m. ip, 

quantocuaque pretio conducere. Jam & illud tna- 
gnx dotis eft t pofle guftum cujufque generis noi> 
mixtum, fed vere menim condere,ac feparatim re- 
ponere, 6ve eft ille Blturicus^ feu bafilicus, feu 
fpionicns. quae genera cum fie diffufa funt, quia 
nihil intervenit diverf^e naturz, quod repugnet, 
per potus tamen nobilitantur. neque enim pod 
annos quindecim , vel.paulo plures de'prehendi po* 
te& igaobilitas in guftu : quoniam iere omne vi- 
num [poft id tempus] earn qualitatem fortitur^ut 
vetuftate acquirat bonitatem. Quare , ut dicere in- 
Oiluimus t utiliHima eft generum difpofilio. quam 
li tamen obtinere non polfis , fecunda eft ratio , ut 
direrfx nots non alias conferas viies , quam que 
faporem coniimilem , ihidumquc maturitatis ejaC-. 
dem pnebeant. Potes jam (H te cura pomorum tan> 
^t) ultimb ordinibus in ea vineti fine, qua fubja- 
cet Septemtrionibus , ne cum increveriot obum- 
brent, cacumina ficonim, ptroruBive & malorum^ 
depaogere,quae vel inferas interpofito btenniifpa- 
tio, vel fi generofa fint, adulia transferas. Hxc de , 
pofitione vinearuai. Supereft pars antiquiflioia, ut 
przcipiamus etiam cultus eanim, de quibus iequea^. 
ti volumine pluribus diflereaius. 



K4 



L. lUNII MODERATI COLUMELLE 
D E 

RE RUS T I CA 

LIBER QUARTUS, 



I, v>UM de vineis confereadis libnim a ine fcri- 
ptum, Publi Silvine, complunbus agricotadonij 
Audio6s relegiffes , quofdam repertos eflie ais , qui 
cetera quidem noftra przcepta Uudaffent , uflum 
lameo atque alterum reprehendiffent : quippe femt- 
nibtis vineaticis nimlum me profiindos cenfuifie 
fieri Tcrobes , adjeflo dodran'te fuper alliiudinnn bi- 
pedaneanit quam Celfus & Atticus prodideraat; 
iingulafque viviradices fingulis adminiculis panin: 
prudenter contribuifle , cum permilmnt iidem iU 
atiftores minore fiimtii geminis didudis duo con- 
tinua per ordinem veflirc pedamenta : qux utraqut 
ambiguam magis habent seftimationem , quam ft- 
ram. Etenim (ut, quod prius propofui , prius re- 
fellam) licontemlbipedanea fcrobe futuri fumiiSi 
quid ita cenfemus altius pallinare tarn huoiili men 
Tura vitem polituri } Dicet aliquis, ut fit inferioi 
tenera fubjacens terra , qux non arceat , nee dun 
tie fua repellat novas irrepentes radiculas. Ifhi' 
quidem coniingere potefl etiam, ii agcr bipali' 



154 L. J. M. COLUMZLL* 

condenfatafubfidit^ac velut innalantes radices vi- 
tium Aimmo folo deftituit ? Hoc atuem minus ac- 
cidit Jioftrae rationi , in qua maiore menfura vitis 
demittitur. nam quod in profundo femina frigore 
laborare diciintur, nos quoque non diffiteoiur. Sed 
non ell dupondii fie dodrantis altitude , quK iAud 
efficere po£it; cum prcfertini* quod paulo ante 
retulimus , depreffior arbuftivx ntis latio tamea 
effugiat prxdidum incontmodum. 

II. Alterum illud , quod minort impenfa iaos 
palos unius feminis flagelUs cenfent maritari , ^ 
iiim eft. Sive enim caput ipfum demortuum eft , 
duo viduantur ftatumina, & mox viviradices toti* 
dem fubftiluende funt, qux numero fuo ratiooem 
cultoris onerant : five vivit, & ul fxpe venit, vel 
nigri eft generis, vel parum feriilis, non in unOi 
fed in pluribus pedamentis fhiQus claudicat: quam- 
quam etiam generofae ftirpis vitem fie in duos ps* 
los divifam rerum rufticaruoi prudentiores exifli- 
mant minus fertilem fore , quia cratem fadura fir. 
Et idcirco Teieres vineas mergis propagare potius, 
quam totas fternere , idem ipfe Atticus pnetipit : 
quod mergi mox facile radicantur, ita ut qucque 
vitis fuis radicibus tanquam propriis fimdameatis 
innitatur, Hxc autem , quae toto proftrata corpore 
cum inferius fi^Ium quafi cancellaTit , atque irred- 
vit , cratem facit ) 6c pluribus radicibus inter fe 
. connexis angitur , nee aliter , quam fi mukis paU 
mitibus gravala * deficit. Quare per omnia pnetu- 
lerim duobus potius lemintbus depofilis , quam 
unico pericUtari, nee id relut compendium con- 



DE RE RUSTICA LIB. IV. 155 

Sari, quod in utramque partem longe majus af- 
rre poffit diTpendium. Sed jam prieris Ubti difpiH 
tio repeitt a nobis protniffum fequentis exordiuoia 
111. In omni genercimpenlanun, ficut ait Gr»- 
1U5 , plerique nova opera fortius aufpicantur , 
lam luennir perfe^. Nam quidam , ut inquit , ab 
choato domos exftruunt,nec perzdificatis cut- 
in adhibent. Nonnulli ftrenue ^bricant navigia, 
!c confummata perinde inflruunt armamentJs mi- 
Ihifque. Quofdam emacitas in armentist quof- 
iiD exercet in comparandis mancipiis : fed iifdem 
endis, nulla cura tangit. Multi etiam beneficia , 
IE in amicos contulerunt, levitate deftruunt. Ac 
• ifta, Silvine, miremur , liberos fuos nonnulli 
iptiis votifque quxfiios avare nutriunt * nee di- 
iplinis, aut ceteris corporis excoluntinftrumentis; 
uid lis collif^tur ? fcilicet plerumque fimiU ge- 
iie peccari etiam ab agricolis , qui pulcherrime 
ifitas vineas y ant«quam pubefcaot , variis ez cau- 
I deftituunt. Alii fuaitum annuum refugientes , & 
inc primum reditum ceniflimum exiflimantes » 
:ipendere nihil, quafi plane fuerit necefle vineas 
cere , cjuas mox avaritia defererent. Nonnulli ma- 
13 potius , quam culta , vineta poffidere pulchrum 
re ducunt. Cognovi jam plurimos , qui perfua- 
im haberent, agrura bonis ac malis rationibus c6^ 
nduot. At ego , cum orone genus ruris, nifi dili- 
;nti cura , fciteque exerceatur , fruduofum eiTe 
an pofle judicem , turn vel maxime vineas. Res 
lim eft tenera, infirma , injurix maxime impa- 
ZDSf qux pknunque nimio labore & uberute 



156 L. J. M. COLUMELLiE 

tonfumitur, peritque, fi modum non adhibeas, foa 
cunditate fua. Cum tamen aliquatenus fe con£r- 
mavit, & veluti juvenile robur accepit , negligtii' 
tiam iuftiaet. NovelU' vero , dum adolefcit , mi 
omnia jufla perceperit,ad ultimatn redigitur nu' 
ciem t & fie intabefctt , ut nuUis deioceps impenfi: 
recreari po^t. Igitur fumma cura ponenda fun 
quafi fundamenta , & ut membra isfanttum a prinK 
flatim di? confitionis formanda : quod nifi feceri 
mus, omnis impenfa incaffum recidat^nec prz' 
termilTa cujufque rel tempeftivitas revocari queat 
Experto mihi crede, Silvine , bdne pofium viaeau 
bonique generis & bono cultore, nunquam doi 
cum magno foenore graliam reddidiffe. Idque noj 
folum ratione, fed etiam exempto nobis idem Grx 
cinus declarat eo Hbro , quern de vineis fcripliE 
cum refert , ex patre ftio fxpe fe audire fotitum 
Paridium quendam Veterenlem vicinum fauin dm 
filias , & vineis confitum habuilTe fundum ; cuju 
partem tertiam nubeati majori filiae dediile in do 
tem,ac nihilo minus xque magnos frudusexdui 
bus partibus ejufdem fundi percipere iblitum. mi 
norem deinde £liam nuptui collocalTe in dimidi 
parte reliqui agri , nee fie ex prifiino reditu delia 
xifle. Quo quid eonjlcit ? nifi melius icilicet pofte 
cultam efie tertiam illam fundi partem, quam as 
tea univerfam. 

IV. Et nos igitur, Publi Silvine, magno animi 
vineas ponamus , ac majore ftudio eolamus. qiu 
rum confilionis Tola ilia commodifliina ratio e& 
quam priore tradidimus exordio, ut hOa in paAi 



ato Tcr 

rofterr 
a mat 
nim pi 
eo fen 
etidicu 
iRa,& 
umabl 
xaltare 
et, ob 
unquai 
no fcr* 
licare, 
a, ut [: 
emmis 
lalleoh 
adinat 
ic enii 
liaa^c 
c tenei 
tta flir 
dhuc p 
V.N 
erum I 
rebrioi 
uoniar 
lerifqu 
laobrt 
jdere, 
irpare 
sjtciug 



ijS L. J. M. COLUMELLA 

fevivifcunt, & vitium- femina ita perurunt, ut fca' 
bra atqne retorrida efidant. 

VL £a porro fire malleolo , feu vmradice Ae- 
pofuimus f optimum eft* ab initio fie formaie , u^ 
frequenti panipinatione Ittpervacua detrahanfur ; 
nee patiamur plus, quam in unam materiam , vire; 
& omne alimentura conferre. primo tamen bin: 
. pampini fubmittuntur , ut fit alter fubfidio , fi al- 
ter forte deciderit. Cum deinde paulum indumen 
virgx t turn deteriores lingulx detrahuntur. Ac oe. 
quE reliQs funt , procellis ventonim decutiaotur . 
molli & taxo vinculo afiiii^entes fubfequi conve- 
niet , dum claviculis fiiii quafi quibufdam manibu! 
adminicula comprehendant. Hoc & operantm pe 
nuria ticere probibet in malleolo , quern & ipfuo 
pampinare cenfemus : at certe in ordinariis viiibu! 
utique obtinendum eft , ne plaribus flagellis ema- 
cientur, nifi fi propaginibus futuris profpiciemus 
fed ut fingulis matertis ferviant , quannn incrf' 
menta eliceredebebinus, applkato longiore adnu 
niculo , per quod prorepant in tantum, ut fequen 
lis anni jugum exfuperent, Sc in frudum curvar 
poflint. Ad quam menfuram cum inovverint, ca 
cumina infringenda fiint, ut potiue craffitudine cod 
valefi:ant , quam fupervacua longitudine attenuen 
tur. Idem tamen fannentum » quod in materian 
fubmittimus, ab imo ufque in tres pedes & (ettiii 
fern pampinabimus , & omnes ejus intra id fpadun 
nepotes enatos fxpius decerpemtis. Quidqutd deio' 
de fupra germinaverit^ intaflum relinqui oporte 
bit. Magis eoim conTCnit proximo aufiurano hk^ 



DE RE RUSTIC^ LIE IV. 1^9 

lepatari fuperiorem partem , quam xftivo tem- 
•ore pampinari : quoniam ex eo loco , unde nepo- 
em ademeris , confeftim alterum fundit ; quo ena- 
o,nullus relinquitur oculus in ipfa materia, qui 
N]uenti anoo cum fru3u germinet. 

VIL Omnis autem pampinationis ea ell tempe- 
tivitas , dure adeo teneri patmites funt , ut levi 
iQv di'gid decutiantur. nam li vehementius ihdunie- 
int, aut majore nifu convellendi runt,aut falce 
eputandi ; quod utnimqu« vitandum eft. alterum , 
luialacerat matrem , [11 rcTeltere coneris] alte- 
Joi , quia fauciat , quod in viridi fic adhuc llirpe 
umatura fieri noxium eft. Neque enim eatenus pla- 
a confiftit , qua veftigium fecit acies : fed aeftivis 
aloribus falce rulnus penitus imprelTum latius ina- 
efcit ita, ut non minimam partem de ipfo matris 
orpore enecet. Atque tdeo , fi jam caulibus duris 
ilcem adhibere neceftJ! eft , it paululam ab ipfa ma> 
t recidendif & velut refeces relinquendi funt, qui 
aioris excipiant injnriam , eatenus, qua nafcuntur 

latere palmites. ultra enim non ferpit vaporis 
iolentia. In malleolo fimilis ratio eft pampinandi , 
t ia longitudinem eliciendi materiam* fi eo reli- 
IDS anniculo uti , quod ego fxpe feci, fed fi pro- 
ofitum eft uiique recidere, ut bimo potius uta* 
lur^ciim ad unum pampinom jam redegeris, &C 
•fe excefferit pedalem tongitudinem « decacumi-* 
are conveniet , ut in cervicem potius confirme- 
ir, 6c fit robuftior. Atque hxc poliiorum femiaum 
rima cultura eft. 

VIlI< Sequens (Jeinde tempus (ut prodidit Celfus, 



i6o L. J. M. COLUMELLA 

& Atticus , quos in re ruftica roaxime aoflni xtai 
probavit) ampliorem curam depofcit. Nam poU 
Idus Odobris, priufquam frigora invadaot, vitii 
ablaqueanda eft. quod opus adopeitas oftendii zfli' 
vas radiculas, eafque prudens agricola ferro deci- 
dit. Nam H palTus eft convalefcere , infertores defi- 
ciunt, atque evenit, ut vinea fumma parte lerren: 
radices agat, qux & frigore infeftentur, & calori' 
bus maiorem in modum afluent, ac vehementei 
iltire matrem in ortu canicutx cogant. Quare quid 
quid intra fefquipedem natum eft, cum ablaquea' 
veris, recidendum eft. Sed hujus non eadeta ntic 
eft amputandi , qus traditur in fupenori parte vi' 
lis. Nam minime allevanda plaga eft , minimequi 
applicandum ferramentum ipii matri : quoniam t 
juxta truncum radiceot prxcideris', aut ex cicatrici 
plures enafcenlur, aut hlemalis, quar ex pluvli 
copftftit in tacufcuUs ablaqueationis , aqua, btu 
mx congelationibus nova vulnera peruret , & ai 
medullam penetrabit: quod nefiat, recedere ab ip(< 
codice inftar unius di^ti ipatio conveniet, atqu 
ila radiculas praecidere; qu^ lie ademtae non am 
plius puUulant, & a cetera noxa truacum defen 
dunt. Hoc opere confummato, fi eft hinns in e 
regiooe placida, patens vitis relinquenda eft : lii 
violentior id facere prohibet , ante Idus Decembri 
prxdi^ lacufculi xquandi iunt. Si vero etiam pr^ 
gelida frigora regtonis ejus furpeda enint , aliquli 
fimi, vel, ii eft commodius, coKimbini flercoris 
aut in hunc ulum prxparatx veteris urinse fenos fei 
tarios, antequam vitem adobruas , radicibus fupei 



i6i L. J. M. COLUMELLA 

vere^ft magis competit , abradenda , & nepotibm, 
'C|uos pampinator in fuperiore parte omiferat, libe- 
randa cenlemus, atque iia in jugum imponendi 
Ea enim levis & refia iins cicatrice vinea eft, qui 
(e primi annt flagello fupra jugum extulit : quod a- 
men apud paucos agricolas , 5c raro continglt Meo 
que prsedtdi auAores primitias vitls refecare cen- 
iuerunt. Sed nee utique verno omnibus regionibu: 
.melior putatio eft. ubi veto aprica loca fuRt,niol' 
lelque hiemes, optima & maxime naturalis eftau' 
fiiimnalis : quo tempore, divina quadam lege & 
aeterna, frudum cum tronde llirpes deponunt, 
- XI. Hoc facere, five viviradicem^.five iiialle» 
lum confeveris , cenfeo. nam iUarm veterem oph 
rionem damnavit ufus, non efle ferro tangenda 
-anniculos msUeoIos, quod aciem reformidem. quoi 
iruftra Virgillus & Saferna, Stolonelque & Caii> 
nes timuerunt: qui non {blum in eo errabant,qtioi 
-primi anni capillamenta feminum intada patieban 
tur, fed &c poA biennium cum viviradix recideiuli 
erat , omnem fuperficiem amputabant folo tenu 
juxta ipfum ariiculum, ut e duro pullularet. No 
autem magifter anium docuit ufu^, primi anni mat 
leolorum formare incremental nee pati vitem fu 
pervacuis frondibus luxuriantem filvefcere; nei 
■rurfus in tantum coercere , quantum aotiqui prcci 
piebant, ut totam fuperficiem-amputemus. nam i' 
^<]uidem maxime c&ntrarium eft. Primum quod cun 
ad terram decideris* femina (velut iniolerabili affe 
fia vulnere) pleraque intereunt, & nonniilla etiam 
qux periinaciter vixeruntj minus fcecuodas na 



i64 L. I M. COLUMELLA 

colis'vifum e(t) inter vitem & palum fpatnim re- 
linquetur, (quod nee mihi difpUcet) refh aninda 
adjungenda (lirpi eft, & ita per crebra retinaail^ 
in jugum perducenda. Vinculi genus quale fit, que 
religantur femina, plurimum refert. Nam dum no- 
vella vinea eft , quam molliffimo nedenda eft : quia, 
ii viminibus falicis a\it ulmi ligaveris, incref^:en< 
TJtis fe tpfam praecidit. Optima eft ergo genJlh, vt! 
patudibus defe^tus juncus, aut ulva. non peHiinc 
lamen in umbra ficcata faciunt in hunc ufum atuo- 
4inum quoqiie folia. 

XIV. Sed &c malleolorum limilis cura agenda eft. 
ut ad unam aut duas gemmas deputati aufiumno 
vel vere, priufquam germinent, jugentur. Is, u: 
dixi j canterius propius a terra , quam vitibus ordi' 
nariis fubmittendus eft : neque enim «diltor eff 
debet pedali altitudine, ut fit, quo teneri adhuc pan) 
pini fe capreolis illigenc fuisj ne ventis explanten 
tur. Infequitur deittde foltor, qui crebris bidentiiai 
aequaliter & minutim foli terga convertar. Ham 
planam fofturam maxime nos probamus. nam ilia 
quam in Hifpania hibernam appellant, cum terr; 
vitibus detrahitur , & in media fpatia interordinio 
rum confertur , fupervacua nobis videtur : quia jan 
praxeftit audumnalis ablaqueatio, qux & nudavl 
fummas , & ad inferiores pervenit radiculas , & hi 
bernos tranfmilit imbres. Numenis atitem foffiom 
aut idem elTe debet , qui primi anni , aut una minu; 
ilam utique frequenter folum exercendum eft , dun 
id incremento fuo vites inumbrent, nee paliantu 
' herbam fuccrefcere. Pampinationis eadem debt 



DE.RE RUSTICA LIB. IV. 165 

ie ratio hujus anni, atque prions, adhuc enim 
rompefcenda quali pueritia feminum el^ , nee plus 
luam in unudi flageUuin eft fubnaittenda : tanto qui- 
lem ma^s, quod tenera ejus xias non fuftinet &C 
ixtu Sc materiis onerari. 

XV. SeA cum annicula menfiumque Tex ad vin~ 
leinianl perduda eft , (ublaio fruftu protinus fte- 
[uentanda ell, & prsfidtarit malleoli propagandt 
unt, qui in hiinc ufum fiierant depofiti ; vel, fi ne 
iiqiiidemiunt,ex ordlnaria vite inalterum patum 
nergits e(l attrahendus. nam plurimum intereft, ad- 
luc nova confitione, pedamen omne veftiii; nee 
nox vineam turn Aibferi, cum fru^s capiendus 
It. Mergi genus eft , ubi Aipra terram juxta admi* 
liculum vitis curvatUF, atque ex alto fcrobe fub- 
lerfa perducitur ad vacantem palum : turn ex arcu 
ehement^r citat materiam, quae protinus applicata 
Lio pedamento ad jugum evocatur. Sequente dein- 
e anno infecatur fuperior pars curvaturx, ufque 
d medullam, oe totas vires matris propagaium fla- 
elkiRi in fe trahat,& ut paulatim condifcai fiiis 
idlcibus all. Blma deinde prxciditur proxime pal- 
lam y quae ex arcu fuboitlTa eft. & id, quod a matre 
bfciflura rece'ns erit, confeftim ahe circumfoditur, 
iy fcrobiculo fa£to, ad imum fblum prseciditur, ad- 
bruiturque^ut & radices deorfum agat, nee ex 
roptnquo negligenter in fumma terra refe^un 
rogerminet. Tempus autem non aliud raagis ido* 
eum eft hunc mergum amputandi , quam ab Idi- 
us Odobris in Idus Novembris, ut hibernis men- 
bits fuas radices confirmet. nam li vere id fecetii^ 



i66 L. J. M, COLUMELLA - 

inus,quo gemmare palmites incipiunt, mains all- 
mentis fubito dellitutus languerdt, 

XVI. Eadem ratio eft in iransferendo maUeoIo, 
nam in fecundo aufiitmno , fi coeli & loCi qualiias 
patitur , commodiffime poft Idus Oaobris-exeratus 
conferitur : fin autem aliqua terrae vel aeris repugnal 
injuria , tempefttvitas ejus in proximum ver differ- 
tur. neque diutius in vineis relinquendus eft,ne foli 
Tires abfumai, & ordinaria femina infeftet; qua; 
quanto celertus liberata funt confortio vtviradi- 
ciun, tantp ^cilius convalefcunt. at in feminario 
licet trimam atque etiam quadrimam vitem tefe- 
&am , vel angufle putatam cuftodire : quoniam non 
confulitur vindemis. Ctim menfem tricefimum ex- 
celTerit pofita vinea, id eft, teriio audumno , vehe- 
mentioribus'ftatuminibus ftatimimpedandaeft,i<I- 
que non ut tibet , aut fortuito Sciendum, nam live 
propetruncum deiigitur palus, pedatt tamen fpalio 
TCcedendum eft , ne aut premai , aut radicem vulne- 
ret, & ut foffor ab omni parte femina circumfo- 
im; ifque palus fie ponendus eft» ut frigoruniSc 
Aquilonum excipiat violentiam, vitemque proie- 
gat : five medio interordinio pungetur , vel defo- 
diendus eft , vel prius paxUlo perforato folo , alrius 
adigendus , quo faciUus &C jiigum & frudum fulii* 
neat. Nam quanto propius truncum ridica ftatuitur, 
etiam leviie^ defixa ftabilior eil : quoniam comin- 
gers viiem mutua vice fuftinelur, & fuftinet Statu- 
minibus deinde firmiora juga fiint alliganda, eaque 
vel laligneis perticis, vel compluribus quafi fata- 
culls arundinum coonc^untur, ut rigorem habeant, 



D5 RE RUSTICA LIB. IV. 167 

nee pandentur onere fruduum. nam binx jam ma- 
teria fingulis feminibus fubmittends erunt : nifi & 
tamen gracililas vitis alicujus angufliorem ptitatio- 
nem defiderabit, cujus unus palmes, atque iden 
pauconim oculorum erlt relinquendus. 

XVII. Perticse jugum firmius faciunt^fflinufque 
operofiim. Ariindines pluribus opcris jugantur » 
quonism & pluribiis locis neduntur ; eaeque inter 
ie converts cacuminibiis vinciendze funt, ut xqua- 
lis craffiiudo totius jugi lit, nam fi cacumina in 
unum competunt, imbecillitas eiiis partis gravata 
pondere jam matiimm fru£tum proflernit, & cani- 
btis ferifqi^ reddit obnoxium. Ac cum jtigum in 
fafcem pluribus arundinibus alterna cacuminiitn 
vice ordinatum eft, fere quinquennii prsbet ufum. 
Neque enim eft alia ratio putatioms, aut ceterx cul- 
luTE.quain qux primi-biennii. nam &aufiumnalis 
ablaqueatio fedulo facienda , nee minus vacantibus 
palls propagines appHcands:. boc entm opus nun- 
quam intermittendum eft, quin omnibus inftauretur 
annis. Neque enim ea» que feruntur a nobis, im- 
mortalia efte poffunt attamen xternitati eorum Tie 
confiilimus , ut demortuis feminibus c^ia fubftitua- 
mus ; nee ad occidionem univerfum genus perduci 
patlmuF compkirium annorum negligentia. Quin, 
etiam crebrae foftlones dands , quamvis poftit una 
detrahi culiuNc prions anni. Pampinationes quo- 
que fxpe adhibendfe. neque enim fatis eft femel , 
aut iterum tola seftate viti detrahcre frondem fi»- 
pervacuam. Praecipue autem dccutienda funt omnia^ 
fjftt in&a truDci caput egeroiinaverint. item fi. ocult 
L 4 



ri«8 L I. M. COLUMELLA 

£nguU fub jugo binos pampinos emtferint^quaniTis 
largos fru6tus oflendant « detrahendi Aint eis finguli 
palmites, quo Ixrior, qux fupereft, materia confur- 
gat t Sc reliquum melius educet fru^m. Poll qua- 
dragelimum & alterum meDfem perfeda vindemia, 
fie inftituenda eft putatio , ut fubmiffis pluribus ii- 
gellis, vitis in ftellatn dividatur. Sed putatorb offi- 
cium eft, pedali fere fpatio circa jugum vitem coro- 
pefcere , ut e capite-j quidquid tenerum eft per bra- 
' chia emiflinn, proTOcetnr , & per jugum inflexum 
praecipitetur, ad earn tnenfuram , qu<e terrain noa 
poftit contingere. Sed modus pro viribus tniDci 
fervandus eft, ne phires palmites fubmittantur, 
quam quibus tiHs fuiHcere queat. Fere autem prz- 
dida xtas Iseto folo , tnincoque tres materias, ram 
quatuor defiderat , qux per totide^ partes ab alii* 
gatore dividi debent. nihil enim refert jugum in 
ftellam decuflarl , atque diduci , nifi & palmites ad- 
jugentur. quam tamen ibrmam non omnes agricolc 
probavenint : nam multi fimplici ordine fiiere con- 
tent!, verum ftabilior eft vioea, & oneri fannen- 
torum , &c firu&ii ferendo , qux ex utraque parte 
jugo devinfia pari libramento, velut ancoris qu)* 
bufdam, diftinetur. turn eiiam per plura brachia 
materias difiundit, & fecilius eas explicai undique 
fubnixa , quam quae in fimplici canterio freqaeo- 
tibus palmitibus ftipatur. Poteft tamen , ft vel panun 
late difpolita vinea , vel parum fruftuofa, coelutif 
que non turbidum, nee proceltoftim habeat,>iio 
fugo contenta efle. nam ubi magna vis & incuHiu 
eft pluviarum, procellarumque , ubi frequeslibu^ 



DE RE RUSTICA LIB. IV. 169 

iquis vitis labe^atur , ubi prxcipitibus clivis 
'elm pendens plurima prsefidia defiderat; ibi quaft 
nadrato circumfirmanda ef) agmine. calldis vero2c 
ccioribus locis in omnem partem jugiim porngen-i 
umeft, ut prorepenies undique pampini jiingan- 
jr, & condenf^ii canters mere i terram litientem 
bumbrent. contra, frigidis & pruinofis regionibus 
mplices ordines tndituendi : nam & fic tacllius in- 
}latur humus, & frudus percoquilur, perflatum- 
ue falubriorem habet : foffores quoque liberius & 
ptius jadant bidentes, meliufque perfpicitur a cu- 
odibus fruftus , & commodius legitur a vindemia- 
3re, 

XVIII. Sed quando vineta placuerrt ordinare, 
^ntenx ftirpes per fingulos hortos lemitis diftin- 
iiantut: vel (ut quibufdam placet) in femijugera 
mnis modus dirimatur. qux diftiaftio praeter il- 
id commoctum, quod plus folis &C venti vitibus 
rzbei, turn etiam oculos & vefligia domini, res 
;ro ialuberrimas , facilivs admittit, certamque sOi- 
laiionem in exigendis operibus prccbet. neque enim 
illi pofltimus per pana intervaJla jugeribus divilis. 
>uin etiam ipfa horiulorum defcriptio , quanto eft 
linoribus modulis concifa, fatigationem veluti mi> 
uil, & iimul eos y qui opera moliuntur, ad fefii- 
andum ihritat. nam fere vaftitas inftantis laboris 
limos debilitat. Nonnihil etiam prodell, vires 8c 
roventum cujufque partis vinearum nofle , ut xfti- 
i«mu9 y que magis aut minus colenda fint. Vinde- 
liatoribus quoque hx femitXt & jugum, peda- 
entaque farcie'ntibus opportunam laxiiatem prx- 



I70 L. J. M. C,OLUMELLiE 

lient, per quam vel fr udiis, vel Aatumtna portentur. 

XIX. De politione jugi , quatenus a terra le- 
vandum lit ^ hoc dixifTe abunde eft : humillinuni 
efle quatuor pedum , celfiflimam feptem. quz ta- 
men in novellis feminibus vilanda eii. Neque enim 
hsc prima conftitutio vinearuni tfft debet , fed p«r 
annorugi longam feriem ad banc altitudinem viiis 
perducenda eft. Ceterum quanto humidius eft fo- 
lum Sc coelum, placidiorefque venti^tanto eftal- 
tias attollendum jugum. nam Ixtltia vitium paiiiur 
Te celfius evagari , frudufque fubmotnsa terra mi' 
nus putrefcit : & hoc uno modo perflatur venris, 
qui nebulam & rorem peftiferum celeriter affic' 
cant , multumque ad deBorefcendum, & ad boniti- 
tcm vini confemnt. Rurfus exllis terra , & acdl' 
vis lorrenfque afta , vel quae vebementibus procel- 
lis obnoxiaeft, humilius iiigum pofcit. Atficun- 
Qa competunt ' voto , jufta eft altitudo vinex [k- 
dum quinque : nee tamea dubium , quin vites unic 
melioris faporls prxbeant muftHm, quanto inedi' 
tiora juga confurgttnt. 

XX. Pedatam vineam , jugatamque fequitur alii' 
gatoris cura, cui antiquiffimum efle debet, ut lii- 
pra dixi , re£tam confervare ftirpem , nee flexun 
ridlcae perfequi , ne pravitas ftatuminum ad fimili- 
tudlnem fui vitem configuret. Id non folum « 
fpeciem plurimum refert , fed ad ubertatem & fir- 
initateni , perpetuitatemque. Nam re£his tnincus fi 
milem fui medullam gerit , per quam velui qui^ 
dam itinere line ^exu atque impedimento &ciliu 
terra; matris alimenta meant , & ad fummum per 



DE RE RUSTICA LIB. IV. 17* 

/eniunt. at quae curv£ funt & diftortx, non zqua- 
iter allidLintur, inhtbientibus nodis , Sc ipfo flexu 
ncurfum terreni bumoris, veluti falebris , retar->' 
lante. Qiiare cum ad fummum palum reda vitis 
:xtenta eft , capiftro . conftringitur , ne foetu gra- 
rata ftibfidat , curvenirque. turn «x eo locd, quod 
)roifiniuin jugo ligatum eft , brachta difponuntur 
n diverias partes , palmseque Aiperporitx deorfum 
rerfus curvantur vinculo, itaque id , quod jiigo de- 
)ei)det y fraStu itnpletur : rurfufque curvatura juxta 
rinculum materiain exprimii. Quidam earn partem , 
niam nos przcipitamus , Aipra jugum porrtgunt , 
ii. crebris viminibus innexis continent; quos ego 
rinime probandos puto. nam dependentibus pal- 
nitibus , neque pluvix , neque pruinae , grandinef- 
re tantum nocent, quantum religatis, 8c qua(i teni' 
Kftaitbus oppofitis. iidem tamen palmites prius, 
:juam fhifius mitefcant, varianttbus adhuc & acer- 
}t5 uvis, religari debent, quo minus roribus queant 
iiitrefcere , aut ventis ferifque devaftentur. Juxta 
iecumanum atque femitas , palmites intrinfecus &e- 
Sendi funt , ne prsrereuntium incurfu la:dantur, 
Bt hac quidem ratione tempeftiva vitts ad jugum 
)erducitnr. nam quae vel infirma, vel brevis eft, 
id duas gemmas recidenda eft , quo vehementio-i 
em fundat materiam , quae pfx>tinus emicet in 
ugum, 

XXI. Quinquennis vineae non alia eft putatio ,' 
]uam ut tiguretur, quemadmodum fupra inftitui- 
nus , neve fupervagetur j fed ut caput trunci pedali 
ere fpatio fit inferius jugo , quaternifque brachiis^ 



fi7i L. L M. COLUMELLiE 

qus duramenta quidam vocant, dividatur in toti* 
dem partes. Hasc brachia (at erit interim fingulis 
palmitibus in frudum fubmitti^ donee vines jufti 
fine roboris : cum aliquot deinde annis , quafi ju- 
Tenilem starem ceperint , quot palmites relinqui 
debeant^ incertum.eft. Nam Ipci laetitia plures^exi- 
litas pauciores deiiderat. fiquidem luxuriofa vitis, 
nifi fruAii compefcitur, male deflorefcit, &iania- 
teriam frondemque effunditur : infirma rurfus,cum 
onerata eft, affltgitur, itaque pingui terra fingulis 
brachiis licebit bina jungere fiagella, nee tamea 
numerofius onerar^ , quam ut una vitis odo ierviat 
palmitibus ; nifi ft admodunf nimia ubertas plures 
poftulabit. ilia enim pergulae magis ^ quam vines 
ftguram obtinet , quae ftipra hunc modum materiis 
diftenditur. Nee debemus committere , ut brachia 
pleniora truneo fint : verum aftidue , cum e lateri- 
bus eorum flagella licuerit ftibmittere , amputanda 
erunt fuperiora duramenta , ne jugum ezcedaat : 
fed novellis palmis Temper vitis renovetur. qvsfi 
iatis excreverint , jugo ftiperponanutr : fin aliqua 
earum vel perfrada » vel parum procera fuerit, lo* 
cumque idoneum obtinebit , unde vitis anno fe- 
quenti renovari debeat , in pollicem tondeatur » 
quem quidam cuftodem » alii refecem , nonoulli 
praefidiarium appellant , id eft, farmentum gemma- 
rum duarum , vel trium , ex quo cum proceflere 
firudiferas materia^, quidquid eft ftipra vetufii bra- 
chii amputatur, & ita ex novello palmite vitis piJ^ 
IulaA:it. Atque haee ratio bene inftitutarum viaea- 
rum in perpetuum cuftodienda erit* ^ 



DE ftE RU5TICA LIB. rv. 171! 

XXll. Si vero alker forinata$ acceperimus vi- 
neas , & muhcH'uni annorum negligemia fuperve? 
nerint }ugiim, conlideranduni eiit, cujtis longitu- 
dinis fint diiramina , qux excedunt prxdidam men* 
furatn. Nam fi duorum pedum ,aut paulo amplius 
fuerint , poterit adhuc univerfa vinea fub jugum 
mini , {i tamen palus trunco eft applicitus. is enlin 
B vite Albmovetur, Sc in medio fpatib duorum du- 
raminum ad lineam pangitur : iranfverfa deihde vi- 
tis aditatumen perducitur, atque ita jiigo fubjici- 
tur. At fi duramenta ejus longi^us exceiTerint , aut 
in quanum , vel etiam in quintum flatumen -pro- 
repferint , majore fuRitti reftituentur mergis. his 
namqiie, quod nobis maxime placet, propagata 
celerrime provenit. Hoc tamen , ii vetus & exefa - 
e(t fuperficies trunci , majorem ; at & robtifla & In- 
tegra,' minorem operam defiderat. Quippe hiberno 
tempore sblaque&ta fimo fatiatur, angufteque de- 
piitatur , & iriter quartum ac teriium pedem a terra 
viridiHima parte corticis acuto miicrone ferramenri 
vulneratur. Frequentibus deinde fofliiris terra per- 
mifcetur, ut incitari vitis pofTit , & ab ea maxime 
pane, qua vulnerata eft , pampirtum fundere. Ple- 
rumque autem germen de cicatrice procedit : quod 
live longius protiluerit , in flagellum fubmittitur; 
iive brevius , in polticem ;' five admodum exi- 
guum , in furunculum : is ex quoUbet vel minim6 
capillamento fieri poteft. Nam ubt unius aut alte* 
rius folii pampinus prorepfit e duro, dummodo ad 
maturitatem perveniat, feqiienie vere , fi non abno- ' 
datus n^ue abrafus efl , vehementem fiindit maj 



174 L, h M. COLUMELLA 

teriam : qus cum convaluit,& quafl brachium fe- 
cit 9 licet tunc fupervagatam partem duramenti re* 
cidere » & ita reliquam jugo fubjicere. Multi fe- 
quentes compendium temporis , tales vineas fupra 
quartum pedem detruncant , nihil reformidantes 
ejufmodi refedionem : quoniam fere plurimarum 
ilirpium natura iic fe commodat , ut juxta cicatri- 
cem novellis frondibus repullefcant Sed hsc qui^ 
dem ratio minime nobis placet, fiquidem vaftior 
plaga y nifi habeat fuperpofitam valentem materianii 
qua poffit inolefcere , folis halitu torretur : mox 
deinde roribus putr^fcit & imbribus. Attamen cum 
eft utique vinea recidenda, prius ablaqueare, deinde 
paulum infra terram convenit amputare, ut fuper- 
|eda humus vim folis arceat, 8c e radicibus noTellos 
prorumpentes caules tranfmittat^ qui pof&nt vel fua 
maritare ftatumina, vel fi qua funt vidua in propin- 
quo 9 propaginibus veftire. Haec autem ita fieri debe- 
bunt, fi vineae altius pofitae, nee in fummo labantes 
radices habebunt , & fi boni generis erunt. namque 
aliter incaflum dependitur opera , quoniam degene* 
res etiam renovatae priftinum fervabunt ingeniutn; 
at quse fumma parte terras vix adhaerebunt, [ex] 
deficient^ antequam convalefcant. Altera ergo vi- 
nea fruduoiis potius furculis inferenda erit , altera 
funditus exftirpanda & referenda , fi modo folibo* 
nitas fuadebit. At fi [cum] ejus vitio conienuit, 
nuUo modo reftituendam cenfemus* Loci porro vi« 
tia funt 9 quae fere ad internicionem vineta perdu- 
cunt , macies & fierilitas , terra falfa vel anoara ^ 
uligOi praeceps & praerupta pofitio^ qimium opacai 



DE RE RUSTICA LIB. IV. 

& ibli averra^yalles arenofae* arenofus etiam 
fiis, & plus jufto jejunus fabulo , nee minus 
reno carens ac nuda glares ^& ft qua eft propri 
Gmilis, quz vitem non alit. Ceterum fi vacai 
8c horum iimilibus incommoilis , poteft ea rati 
6eri reftibilis vinea , quam priore libro przc 
mus. Ilia rurfus mali generis vineta , que quan 
robulla fint, propter fterilitatem fru&u carent 
dixioius, emendantur infitione (zQa, de qua 
loco difteremus , cum ad earn difpulationem { 
venerimus. 

XXIIL Kunc quoniam parum videmur de p 
lione vinearum locuti , maxime necenariam | 
tern propofitt operis diligentius perfequemur. i 
cet ergo , fi niitis ac temperata permittit in ea 
l^ione , quam coUmus , cceli dementia , fafla ^ 
demia fecundum Idus O^lobris aufpicari puia 
nem : cum tamen xquino£liales pluviae prxce 
rint, & farmenta juftam maturitatem ceperint. i 
Gccitas feriorem putationem facit. Sin autem < 
Ibtus 6-igldus & pruinofiis hiemis violentiam 
nunliat, in Idus Febr. banc curam difTeremus. 
que id licebit facere » fi erit exiguus pofrefli( 
modus. Nam ubi ruris vaftiras ele^ionem ni 
temporis negat, valentiHimain quamque partem 
neti frigoribus ; macerrimam vere, vel auflumi 
quin etiam per brumam meridtano axi oppoj 
vites ; aquiloni per ver & aufiumnum depu 
conveniet. Nee clubium,quin fit horum virgui 
rum natura talis , ut quanto maturius dctonfa fi 
plus materix i quanto ierius, plus fru£lus affer 



176 L.1 M. COLUMELL-C 

XXIV. Quandocunque igitur vinitor hoc opus 
obibity tria prxcipue cuftodiat. Primuiii,ut quam 
jnaxime fruAui confulat. deinde, ut in aonum fe- 
quentein quam Isciffimas jam hinc eligat materias ; 
turn etiam , ut quam longifiimam perennitatem ffir* 
pi acqiiirat. nam quidquid ex his omittitur , ma- 
gnum afFert domino difpendium. Vitis autem cum 
lit per quatuor divifa partes ^ totidem coeti rejgio- 
nes afpicit. Quae declinationes cum contrarias in- 
ter fe qualitates habeant , variam quoque poftulant 
ordinationem pro conditione fuae conftitutionis a 
parte vitium. Igitur ea brachia « quae feptemtrioni- 
bus objeda funt , pauciffimas plagas accipere de- 
bent y & magis {\ putabuntar ingruentibus jam fri- 
goribus 9 quibu^ cicatrices inuruntur. Itaque una 
tantummodo materia jugo proxima, & unus infra 
eam cuflos erit fubmittendus , qui vitem mox in 
annum renovet. At c contrario per meridiem plu- 
res palmites fubmittantur , qui laborantem matrem 
fervpribus aeftivis opacent , nee patiantur ante ma- 
turitatem frudum inarefcere. Orientis atque Occi- 
dentis baud fane magna eft in putatione differen- 
tia , quoniam folem pari horarum numero fub utro 
que axe vitis accipit. Modus itaque maceriarum is 
erit , quern didabit humi atque ipfius ftirpis Istitia. 
Haec in univerAtm ; ilia per partes cuftodienda 
funt. Nam ut ab ima vite, quad a quibufdam fim« 
damentis, incipiam , Temper circa crus dbiabella di' 
movenda terra eft. & fi foboles , quam ruftici fuf- 
fraginem vocant, radicibus adheeret^ diligenter ex- 
p'.antanda ferroque allevanda eft^ ut hiberoas aquas 



DE RE RUSTICA LIB. IV. 1^7 

refpuat nam praeftat ex vulnere fobolem repuUe* 
fcentem vellere , quam nodofam & fcabram plagam. 
relinquere. Hoc enim modo celeriter cicatricem du- 
cit , illo cavatur atque putrefcit. Percuratis deinde 
quafi pedibps, crura ipfa^ truncique circumfpiciendi 
funt| ne aut pampinarius palmes internatus ^ aut 
verucs fimilis furunculus relinquatur : nifi fi jiigo 
fuperje^ vitis defiderabit ab inferiore parte revor 
cari. Si vero trunci pars feda folis afflatii peraruit , 
aut aquis noxiifve animalibus , quae per medullas 
irrepunt , cavata vitis eft , dolabella conveniet ex- 
purgare , quidquid emortuum eft : deinde falce era* 
di vivo tenus , ut a viridi codice ducat cicatricem, 
Neque eft difficile , mox allevatas plagas terra » 
quam prius amurca madefeceris , linire. nam & te- 
redinem formicamque prohibet , folem *etiam & 
pluvias arcet ejufmodi litura , propter quae celerius 
coalefcit, & fruftum viridem confervat. Cortex 
quoque aridus fiffufque , per fumma trunci depen* 
dens , corpore tenus delibrandus eft : quod & me- 
lius vitis quafi fordibus liberata con valefcit , & mi- 
iius vino faecis aftert. Jam vero mufcus , qui more 
compedis crura vitium devinda comprimit, fitu- 
que. & veterno macerat ^ ferro diftringendus & era- 
dendus eft. Atque haec in ima parte vitis. Nee mi- 
nus ea , quae in capite ifervanda fint , demceps prae- 
cipiantun Plagae, quasin duro vitis accipit^obli* 
qux rotundaeque fieri debent. nam citius conva« 
lefcunt , & quamdiu cicatricem non obduxerint , 
commodius aquam fimdunt : tranfverfae plus hu« 
moris & excipiunt, & continent, eam culpam ma« 
Columella. M 



178 L. J. M. COLUMELLiE 

' xime vmitor ftigito. Sarmenta lata» Vetera, male 
nata , contorta, deorfum fpedantia, recidito; co- 
vella & fruduaria reda fubmittito. Brachia tenera 
& viridia fervato ; arida & vetera falce amputate. 
Ungues cuftodum annotinos refecato. In quatiior 
ferine pedes fupra terram vitem elatam totidem 
brachiis componito , quorum fingula fpedent de- 
cuflati jugi partes, turn vel unnm flagellum , fi ma*. 
crior vitis erit; vel duo , fi plenior ^ brachio cui- 
que fubmittito , eaque jugo fuperpofita prscipita- 
to. Sed meminifle oportelMt , ne in eadem linea , 
unoque latere brachii efle duas materias , plurefve 
patiamur. namque id maxime vitem infeflat » ubi 
non omnis pars brachii pari vice laborat, atque 
sequa pbrtione fuccum proli fuae difpenfat : fed ab 
uno latere exfugitur. quo fit , ut ea vena , cujos 
omnis humor aflumitur , velut ida fulgure arefcar. 
Vocatur etiam focaneus palmes , qui folet in hi- 
iurco medius prorepere , & idcirco eiun praedido 
' vocabulo ruftici appellant , quod inter duo bra- 
chia 9 qua fe dividit vitis , enatus velut fauces ob- 
fidet , atque utriufque duramenti alimenta przri- 
pit. Hunc ergo tanquam aemulum diligenter iidem 
amputant & abnodant , priufquam corroboretun 
Si tamen ita praevaluit, ut alterutrum bracbium af- 
flixerit, id 9 quod imbecillius eft , toUitur , & ipfe 
focaneus fubmittitur. Recifo enim brachio 9 aequa- 
liter utrique parti vires mater fubminiftrat. Igitur 
caput vitis pede infra jugum conftituito , uode k 
pandant quatuor , ut dixi^ brachia, in quibus quot« 
annis vitis renovetur, amputatis veteribus^ & iub* 



J 



DE RE RUSTICA LIB. IV. 179 

/nl/Hs novis palmitibus , quarum deledus (cite fa-^ 
ciendus eft. Nam ubi magna materiarum facultas eft, 
putator cuftodire debet , ne aut proximas duro ^ id . 
eft , a trunco & capite vitis relinquat , aut nirfus 
extremas. nam illae minimum vindemiae conferunt, 
cum exiguvm frudum praebent, fimiles fcilicet pam« 
pinariis : h» vitem exhauriunt , quia nimio foetu 
onerant , & ufque in alterum ac fertium palum , 
quod vitiofum efle diximus, fe extendunt. Quare 
medio in brachio commodiiSme palm^ fubmitten* 
tur y quae nee fpem vindemiae deftituant ^ nee ema« 
cient fiirpem fuam. NonnuUi frudus avidius eli-^ 
ciunt, extrema & media flagella fubmittendot nee 
minus proximum duro farmentum in cuftodem re* 
lecaodo : quod faciendum ^ nifi permittentibus foil 
& trunci viribus, minime cenfeo. nam ita fe in«i 
duunt uvis, ut nequeant maturitatem capere^ ii be« 
nignitas terrae, atque ipiius trunci laetitia non adfit, 
Subfidiarius idemque cuftos in poliicem refecari 
non debet , cum palmae , ex quibus proximi fru« 
dus fperantur , idoneo Iqco iitae funt. nam ubi Ii« 
gaverjs eas^ & in terram fpedantes deflexeris , infra 
vinculum materias exprimes. At fi longius , quam 
ritus agricolarum permittit , & a capite vitis emi- 
cuerityfic brachiis in aliena jugorum compluvia 
perrepferit , cuftodem validum » & quam maximum 
juxta truncum duorum articulorum , vel trium re- 
linquemus y ex quo quaft pollice ^ proximo anno 
citata materia formetur in brachiui^ : ut fie recifa 
vitis ac renovata intra jugum contineatur. Sed in 
fubmiueado cuftode haec maxime funt obfetvanda* 

M 2 



\ 



i8o L. J. M. COLUMELLJE 

Primuni , ne refupina coslum , fed prona potius pla- 
ga tertam fpedet : fie enim & gelicidiis ipfa fe pro* 
tegit, & ab fole obumbratur. deinde, ne fagittx, 
fed ungulis quidem fimilis fiat refedio : nam ilia 
celerius & latius emoritur , haec tardius & angu- 
ilius reformidat. Quodque etiam ufurpari yitiofif* 
fime animadverto , maxime vitandum eft. nam dum 
ferviunt decori , quo fit brevier cuftos $ & fimilis 
poUici » juxta articulum farmentum recidunt Id ar 
tern plurimum ofBcit , qiioniam fecunduni plagam 
pofita gemma , pruinis & frigore, turn deindezftu 
laborat. Optimum eft igitur , medio fere internodio 
fubfidiarium tondere palmitem, devezamque refe- 
Aionem facere poft gemmam , ne , ut jam antea 
diximus, fuperlacrimet, & gemmantem caecet ocu- 
lum« Sed fi refecis fecultas non erit , circumfpi- 
ciendus eft fitrunculus , qui ^ quamvis angufliffime 
praecifus in modum verrucas , proximo vere mate-* 
riam exigat, quam vei in brachium ^ vel in firu- 
Auarium remittamus. Si neque is reperiatur, £iu- 
cianda ferro eft atque exulceranda vitis in ea par- 
te , qua pampinum ftudemus elicere. Jam vero 
ipfos palmites , quos vindemiae praeparamus , da- 
viculis ac nepotibus liberaados magnopere cen- 
feo. Sed in iis recidendis alia conditio eft ^ atque 
alia in iis , quae procediint e trtinco. nam quidquid 
eft 9 quod e duro prominet , vehementius applicaca 
falce abnodatur atque eraditur, quo celerius ob- 
ducat cicatricem. Rurfus quidquid e tenero procef- 
fit , ficut nepos , parcius detondetur : quoniam fere 
conjun£lam gerit ab latere gemmam ^ cui confu- 



DE RE RUSTICA LIB. IV. iS% 

lendum eft , ne fajce deftringatur. preiHus enim fi 
abnodes applicato ferro , aut tota tollitur , aut con* 
vulneratur : propter quod palines ^ quem mox in 
germinatione citaverit, idibecillis ac minus fru- 
duofus.erit ; tum etiam magis obnoxius ventis; fci- 
licet quia infirmus de cicatrice prorepferit. Ipfius 
autem materiae, quam fubmittemus , longltudini 
modum difficile eft imponere. Plerique tamen in 
tantum pro vocant , ut curvata , & prxcipitata per 
jugum nequeat terram contingere, Nos fubtilius di« 
ipicienda ilia cenfemus. primum vitis habitum ; nam 
ft robufta eft , ampliores materias fuftinet : deinde 
foil quoque piiiguitudinem ; quae nift adeft , quam* 
vis vaiidiffimam vitem celeriter necabimus proce- 
rioribus emaciatam flagellis. Sed tongi palmites non^ 
menfura, verum gemmarum numero aeftimantun 
fiam ubi majora funt fpatia inter articulos , licet eo 
ufque materiam producere , dum paene terram con- 
tingat : nihilo minus enim paucis frondefcet pam- 
pinis. at ubi fpifla internodia , frequentefque oculi 
funt^ quam VIS breve farnjentum , multis palmitibus 
virefcit , & numerofo foetu exuberat. quare mo-? 
dus talis generis neceflario maxime eft adhibendus , 
ne procerioribus fruduariis oneretur. Et ut confi- 
deret vinitor, proximianni magna, necne, fuerit 
vindemia ? Nam poft largos frudus parcendum eft: 
vitibus , & ideo angufte putandum : poft exiguos , 
imperandum. Super cetera illud etiam cenfemus^ 
ut duris tenuiflimifque & acutilf&mis ferramentis 
totum iftud opus exfequamur. obtufa enim & he* 
bes 8c mollis ialx putatorem moratur ^ eoque mir 

M 3 



i8i L. J. M. COLUMELL-fi 

nus opens efficit , & phis laborls afFert vinitori. 
nam five curvatur a^ies , quod accidit moUi ; five 
tardius penetrat, quod ev^nit in retufo & craflb 
ferramento ; majore niiu eft opus. Turn etiam pla- 
gs afperae atque inaequales vites lacerant neqae 
enira una, fed fspius repetito iGtxi res tranfigitur : 
quo plerumque fit ^ ut , quod prxcidi debeat , per- 
fringatur , & fie vitis laniata , fcabrataque putre- 
Icat humoribus , nee plagae confanentun Quare nta- 
gnopere monendus putator eft , ut prolixet aciem 
ferramentl , & quantum poffit ^ novaculae fimilem 
i^ddat. Nee ignoret in quaque re ^ qua parte fal-* 
CIS utendum fit. nam plurimos per banc infcitiam 
vafiare yineta eomperi. 

XXV. Eft autem fie difpofita vinitoris h\6s 6* 
gura, ut capulo pars proxima, quae reftam gerit 
aciem , eulter ob fimilitudinem nominetur; que fle- 
£litur, finus; qus a flexu proeurrit, fcalpn]m;(iu2 
deinde adunea eft, roftrum appellatur; cui fuper- 
pofita femiformis luns fpecies, feeuiis dicitur. 
ejufque velut apex pronu^ imminens , mucro voca- 
tur. Harum partium quaeque fiiis muneribus fuog!- 
iur 9 fi modo vinitor gnarus eft. Nam cum in ad- 
verfiim prefla manu defecare quid debet, cultro 
utitur : cum autem retrahere^ finu: cum allevare, 
fcalpro: cum incavare, roftro : cum i&a caedere, 
fecuri : cum in angufto aliquid expurgare , mucro- 
ne. Nfajor autem pars operis in vineam du&im po- 
tius, quam caefim facienda eft. nam ea plaga, qus 
fie efiicitur, uno yeftigio allevatur. prius enim pu- 
tator applicat ferrum, atque ita| quaet defiinaviti 



DE RE RUSTICA LIR TV. i8j 

prscidit. qui c^fiiti vitem petit , fi fruftratus eft 
(quod faepe evenit) pluribus i^bus ftirpem vulne- 
rat. Xutior igitur & utilior putatio eft , quae , ut re- 
tuli , dudu falcis , non idu , confickun 
' XXVI. His peradiSy feqiiitur , ut ante jam dixt- 
mus, adminicutandae lugandaeque* vineae cura, cui 
ftabiliendx melior eft ridica palo , neque ea quiaeli- 
bet : nam eft praecipua cuneis fifta olea^ qnercus, & 
fuber, ac fi qua funt iimitia robora : tertium obtinet* 
locum pedamen teres^ idque maxime probatur ex 
junipero,& lauru , & cuprefiu. rede etiam faciunt 
ad earn rem filveftres pinus , atque etiam fambuct 
probabitis ufus. tamen in bis haec eorumque fimi«- 
lia pedamenta poft putationem retradanda fynt, 
partefque eorum putres dedolandae. atque alia con- 
Tertenda , quae finceritatem habent : alia fubmo- 
venda, quae vel cariofa, vel jufto breviora Amtf 
eorumque in vicem idonea reponenda ^ jacentia fta« 
tuenda, declinata corrigenda.^ugo, fi non erit opus 
no?a fartura^ recentia vincula inferantur : fi refti- 
tuendum videbitur, antequam vitis palo applicetur, 
perticis vel arundinibus connedatur , ae tum demum 
(ficut in novella praecipimus) vitem juxta caput , 
infraque brachia coUigemus cum ridica : idque fa* 
cere non oportebtt omnibus annis eodem loco, ne 
vinculum incidat, & truncum ftrangulet. Brachia 
deinde fiib ftella quadripartito locabimus , tenerof- 
que palmites fiiper jugum ligabimus nihil repugnan* 
tes naturae , fed ut quifquis obfequetur., le viter cur- 
vabitur , ne deflexu frangatur , neve jam tumentes 
gemmae decergeaniun atque ubi diiae materiae pei^ 

M 4 



/ 



i84 L. J. M. COLUMELLiE 

unam partem jugi tnittentur , media pertica inter- 
veniat, diredaeque palms per jugoram compluvia 
deciirrant , & velut merfae cacuminibus in terrain 
defpiciant. Id ut fcite fiat , meminerit alligator , ne 
retorqueat farmentum , fed tantum inflexum devin<- 
ciat , & ut omnis materia , quae modo poteftprx- 
cipitarii jugo fuperponatur , ut potius innixa per- 
tics 9 quam e vinculo pendeat. Saepe enim notavi, 
per imprudentiam ruilicos fubjicere jugo palmam, 
& ita coUigare, ut folo vimine fuppendeat. qus 
vinea cum accipit pampini & u varum pondust 
infringitur. 

XXVIL Sic deinde ordinata vineta feftinabimus 
emundare , farmentifque & calametis liberare. Quae 
ficco tamen folo legenda funt , ne lutofa humus in* 
culcata majorem foflbri laborem praebeat, qui pro- 
tinus adhuc filentibus vineis inducendus eft. Nam 
ii palmis incipientibus progemmaotibufque foflb- 
rem immiferis , ^ magnam partem vindemis decuf- 
feris. Igitur antequam gemment , per di vortium ve- 
ris atque hiemis quam altiflime fodiends vines 
funt , quo Istius atque hilarius pullulent : eaeque 
ubi fe frondibus & u vis veftierint , teneris caulibus 
nee duih adultis modus adhibendus eft^ Ideoique 
vinitor, qui ante ferro, nunc manu decutiet, uin- 
brafque compefcet , ac fupervacuos pampinos de* 
turbabit. nam id plurimum refert » non infcite fa- 
cere , (icfuidem vel magis pampinatio , quam putatio 
vitibus confulit. nam illa,quamvis multum juvatf 
fauciat tamen & refecat : haec clementius fine vul- 
nere medetur ^ & anni fequentis expeditiorto puta- 



DE RE RUSTICA LIB. IV. i8f 

tlonem facit turn etiam vicem minus cicatricofam 
reddit^ quoniam id, ex quo viride &c tenerum deH 
cerptum eft^ celeriter confanefcir. Super haec ina«^ 
teris, quae frudum habent , melius convalefcunt, 
& uvae qommodius infolatae percoqauntun Quare 
prudentis eft^ac maxime callentis vinitoris, aefti- 
mare , ac difpjcere , quibus locis in annum debeat 
materias fubmittere; nee orbos tantum detrahere 
palmites , verum etiam fmgiferos ^ fi fupra modum 
fe numerus eorum profuderic. fiquidem evenit, ut 
quidam oculi trigeminis palmis egerminenc , quibus 
binos detrahere oportet^ quo commodius iingulos 
alumnos educent. Eft enim fapientis ruftici repu- 
tare, num majore frudu vitis fe induerit, quam ut 
perferre eum pofllt Itaque non folum frondem fu* 
pervacuam debet decerpere, quod Temper facien^ 
dum eft y verum interdum partem aliquam foetus 
decutere , ut ubere fuo gravatam vitem levet. Idque 
iaciet variis de caufis pampinator induftrius, etiamii 
non erit major frudus , quam ut maturefcere queat. 
Si autem continuis fuperioribus annis dapfili pro- 
ventu fatigata vitis fuerit , requiefcere ac refici par 
crit f & fie futurae materiae confulendum. Nam ca«> 
cumlna flagellorum confiringere luxuriae comprir 
mendae caufa , vel e dura parte aut a trunco furgen^- 
tes pampinos fubmovere [ oportebit ] , nifi ad re- 
novandam vitem unus atque alter fervandus eft , ' 
turn e capite quidquid inter brachia viret explan* 
tare , atque eos ^ qui per ipfa duramenta fteriles j^ 
nequidquam matrem occupant ,,palmites detergere^ 
cujuslibet vel pueri eft officium. 



i86 L. J. M. COLUMELLA ; 

XXVIIL Tempus autem pampinationis ^te; 
quam florem vitis^oftendat, maxime eft eligen- 
dum : fed & poftea licet eandem repetere. Medium 
igitur eorum dierum ^atium , quo actni fonnantur, 
vinearum nobis aditum negat. quippe florentetn 
frudum movere non expe^it : pubefcentem vero, 
& quafi adolefcentem convenit religare , fbliifque 
omnibus nudare, turn & crebris foflionibus imple- 
re : nam fit ubeirior pulverationibus. Nee infitior, 
plerofque ante me rufticarum rerum magiftros tri- 
bus fofliiris contentos faifle ; ex quibus Graecinus, 
qui fie refert : poteft videri fatis efle eonftitutam 
vineam ter fodere. Celfus quoque & Atticus cofl- 
fentiunt ^ tres efle motus in vite , feu potius in 
Omni furculo, naturales : unum* quo germinet; 
ialterum , quo floreat; tertium , quo maturefcat. Hos 
ergo motus cenfent foflioqibus concitari. Noa 
enim natura t quod vult , fatis efficit, nifi earn ia- 
bore cum Audio juveris. Atque haec colendaruffl 
rinearum cura eft , qus finitur vindemia. 

XXIX. Redeo nunc ad eam partem difputado- 
nis , qua fum profeflus vitium jnferendarum tueo- 
clarumque infitionum prascepta. Tempus inferendi 
Julius Atticus tradidit ex Kaiend. Novemb.inKa- 
lendas Juntas , quoad pofle cuftodiri fureulum fine 
germine afErmat. Eoque debemus intelligere nul- 
lam partem anni excipi, fi fit farmenti filends 6- 
cultas. Id porro in aliis ftirpium generibus, que fir- 
mi oris & fuccofioris libri funt, pofle fieri fime con- 
ceflerim. In vitibus. nimis temere tot menfium ru- 
ilicis infitionem permiflam diflimularei non eft fidei 



DE RE RUSTICA LIB. IV. 187 

meas : non quod ignoretn , brutnae temporibus ali- 
quando infitam viteih comprehendere. fed non quid 
in uno vel altero experimento cafu fiat; verum 
quid certa ratione plerumque proveniat , difcenti- 
bus praecipere debemus. Etenim fi exiguo numero 
periclitandum fit, in quo major cura temeritati me- 
detur^ pofium aliquatenus convenire. cum Vero 
Taftitas operis etiam diligentiffimi agricolae curam 
difiendit j omhem fcrupiflum fubmovere debemus. 
Eft enim contrariuoi^quod Atticus praecipit. nam 
idem per brumam negat rede putari vineam. quas 
res, (fuamvis minus laedat vitem, merito tamen 
fieri prohibetur , quod frigoribus omnis furculus ri- 
gore torpet : nee propter gelicidia corticem mo vet, 
lit cicatricem confanet. Atque idem Atticus non 
prohibet eodem ipfo tempore inferere ^ quod tum , 
& totius obtruncatione vitis , & cum ejufdem re* 
iedionis fiflura , praecipit fieri. Verior itaque ratio 
eft inferendi tepentibus jam diebus poft hiemem, 
cum & gemmas & corticem naturaliter movent , 
nee frigus ingruit , quod poflit aut furculum infi- 
tum, aut fiflurae plagam inurere. Permiferim tamen 
feftinantibus aufiunuio vitem inferere : quia non 
diffimilis eft ejus aeris qualitas vernae. Sed quo- 
cunque quis tempore deftinaverit' inferere, non 
aliam fciat efle curam furculis explorandis, quam 
quae tradita eft priore.libro, cum de malleolis eli* 
g^ndis praecepimus. quos ubi generofos , & foecun- 
dos, & quam maturiiSmos viti detraxerit, diem 
quoque tepidum , filentemque a ventis eligat. Turn 
confideret furculum teretem, folidique corporis. 



i88 L. J. M. COLUMELLiE 

nee fiingofs medullas , crebris etiam geminis & bre- 
▼ibus internodiis. nam plurimum intereft non eiTe 
longum farmentum^ quod inferatur; & nirfus plu* 
res oculos » quibus egerminet , inefle. Itaque ii funt 
longa internodia, neceffe eft ad uoam, vel funnnurn 
duas gemmas recidere furculum, ne proceriorem 
faciamus, quam ut tempeftates, & ventos, & im- 
bres immobilis pati poflit. Inferitur autem vitisvel 
refciiTa , vel Integra perforata terebra. fed ilia fire- 
quentior, & paene omnibus agricolis cognitamfi- 
tio ; haec rarior , & paucis ufurpata. de ea igitur 
prius difTeratn , quae magis iii confuetudine eft. Re- 
ciditur vitis plerumque fupra terram , nonnunquam 
tamen & infra, quo loco magis folida eft, atque 
enodis* cum juxta terram infita eft, furculusad- 
obruitur cacumine tenus : at cum editior eft a terra, 
fiftura diligenter fubado luto linitur , atque fuper- 
pofito mufco ligatur , quod & calores & pluvlas 
arceat. Temperatur ita furculus , ut calamo non 
abfimilis , coagmentet fifliiram , lub qua nodus in 
vite deiideratur ^ qui quafi alliget eam fifturam , nee 
rimam patiatur ultra procedere« Is nodus edamj 
quatuor digitis a refedione abfuerit, illigari tamea 
eum prius, quam vitis findatur, conveniet, ne, 
cum fcalpro fadum fuerit iter furculo , plus jufto 
plaga hiet. Calamus autem non amplius tribus di- 
gitis debet allevari, aequaliter ex ea parte, qua ra- 
ditur, ut fit levis : eaque rafura ita deducitur, ut 
meduUam cohtingat uno latere, atque altero pauIo 
ultra corticem deftringatur, figureturque in fpeciem 
cunei,fic ut ab ima parte acutus furculus ^ latere 



DE RE RUSTICA LIB. IV. 189 

altero fit tenuior , atque altero plenior ; perque te- 
nuiorem panem infertus, eo latere arAetur, quo eft 
plenior, & utrinque contingat fifluram. nam nifi 
cortex cortici fie applicetur, ut nullo loco translu- 
ceat , nequit coalefcere. Vinculi genus ad infitio* 
nem non unum eft. alii viminibus obftringunt ; 
nonnulli circumdant libro fifturam; plurimi ligant 
junco , quod aptiflimum. nam vimen , cum inaniit^ 
penetrat, & infecat corticem. propter quod mol- 
liora vinculaimagis probamus , quae , cum circum* 
venere truncum , adadis arundineis cuneolis ardan- 
tur. Sed antiquifiimum eft , & ante haec ablaqueari 
vitem, radicefque fummas, vel foboles amputari ; 
& poft haec adobrui truncum. ifque cum compre-* 
hendit^ aliam rurfus exigic curam. nam faepius pam- 
pinandus eft » cum germinat, fi'equentiufque detra* 
hendae fiint foboles , quae a Jateribus radicibufque 
prorepunt. turn quod ex infito profundit, fubli- 
gandum , ne vento fiirculus motus labefa^ietur, aut 
explantetur tener pampinu^: qui^ cum excrevit^ 
nepotibus orbandus eft , nifi fi propter penuriam & 
calvitium loci fiibmittitur in propagines. Au£iu- 
mnus deinde falcem maturis palmitibus admovet* 
fed putationis infitis cuftoditur ea ratio , ut, ubt 
nulla defideratur propago , unus furculus evocetur 
in jugum; alter ita recidatur,ut adaequetur plaga 
trunco , fie tamen , ne quid radatur e duro. Pampi* 
nandum non aliter eft, quam in novella viviradice; 
putandum vero fie, ut ufque in quartum annum 
parcius imperetur , dum plaga trunci ducat cicatrix 
cem. Atque hsc per fifturam infitarum eft ordinatio* 



t •' 



190 L. J. M. COLUMELLiE 

In ilia autem, quae fit per terebrationem , primum 
de vicino fruduofiilimam oportet confideraie vi* 
tern, ex qua (velut traducem inhaerentem natri) 
palmitem attrahas , & per foramen tranfmittas. hsc 
enim tutior & certior eft infitio, quoniam , etfi pro- 
Tcimo vere non comprehendit , fequente certe^cum 
increvit^ conjungi cogitur , & mox a matre recidi- 
tiir 9 atque ita fuperficies infitae vitis ufque ad rece* 
ptum furculum obtruncatur. Hujus traducxs fi non 
eft facultas , turn detra^m viti quam recentiffimum 
eligitur farmentum , & le viter circumrafuni , ut cor- 
tex tantum detrahatur , aptatur foramini , atque ita 
luto circumlinitur refeda vitis, ut totus truncus 
alieni generis viti ferviat. quod quidem non fit in 
traduce , qui a materno Aiftinetur ubere , dum iao- 
lefcat. Sed aliud eft ferramentum , quo priores vi- 
tern perforabant , aliud quod ipfe ufu nunc magis 
aptum comperi. Nam antiqua terebra , quam folam 
veteres agricolae noverant , fcobem faciebat^ per- 
urebatque earn partem, quam perforaverat, deufia 
porro raro revirefcebat , vel cum priore coalefce- 
bat , in eaque nee infitus furculus comprehendebat. 
tum etiam fcobis nunquam fie eximebatur, ut non 
inhaereret foramini. ea porro interventu fuo pro 
hibebat corpus furculi corpori vitis applicslri. Nos 
torebram , quam, Gallicam dicimus , ad banc infi- 
tionem commenti , longe hahiliorem utilioremque 
comperimus. nam fie excavat tnmcum, ne 'fora- 
men inurat. quippe non fcobem , fed ramenta &- 
cit, qiiibus exemtis, plaga levis relinquitur , quz 
facilius omni parte fedentem furculum Mntingat, 



DE RE RUSTICA LIB. IV. 191 

nulla inter veniente lanngine , quam exjcitabat anti« 
qua terebra. Igitur fecundum vernum squinoAium 
pevfeStatn vitium infitionem habeto , locifque aridis 
& ficcis nigram vitem inferito , humidis albam. Ne« 
que eft ulla [ejus] propagandi neceffitas^fi modo 
tarn mediocris eft craflitudo trunci , ut incremen* 
tum infiti plagam poilit contegere; &i md tamen 
vacuus locus demortui capitis vitem repofcit. quod 
cum ita eft ^ alter ex duobus furculis mergitur, alter 
edudiis ad jugum in frudum fubmittitur. Neque in- 
utile , ex ea vite, quam merferis , enafcentes in arcu 
propaginis pampinos educare , quos poflis mox , fi 
ita competety vel propagare^ vel ad frudum re« 
linquere. 

XXX. Quoniam conftituendis colendifque vi- 
neis 9 quae videbantur litiliter prxcipi pofte ^ dif« 
feruimus ; pedaminum , fugorumque & viminum 
profpiciendorum tradenda ratio eft. hxc enim qualK 
quxdam dotes vineis ante prseparantur. quibus fi 
deficitur agricola , caufam faciendi vineta non ha- 
bet , cum omnia , qus funt neceflaria, extra fun- 
dum qusrenda iint : 4iec emtionis tantum ( iicut . 
ait Atticus ) pretium onerat vitis rationem , fed eft 
etiam comparatio molefiiflima. convehenda funt [ 
enim tempore iniquiftimo hiberno. Quare radices 
viminales , atque arundineta , vulgarefque filrae , 
vel confulto confitae e caftaneis , prius facienda 
funt. Viminalium ( ut Atticus putat ) fingula jugera 
fufficere poflunt quinis & vigenis jugeribus ligan- 
ds vineae : arundineti fingula jugera yigenis ju- 
gandis : cafiyneti jugerum totidem palandisi quot 



iQi L. J. M. COLtTMELLiE 

aniindineti jugandis. Salicem vel riguus ager vel uli- 
ginofus optiine , nee incommode tamen alit planus 
& pioguis. atque is debet convert! bipalio (ita 
enim prxcipiunt veteres) in duos pedes & femif- 
iem [ falifio deftinatum folum : ] nee refert, cuius 
generis vimen feras., dum fit lentiflimum. putant 
tamen tria ^fle genera praecipue falicis, Grscs, 
Gallitac ^ Sabinae , quam plurimi vocant Amerl- 
nam* Graeca fiavi coloris eft ; Gallica obf^leti pur- 
pureij & tenuiffimi viminis; Amerina falix gracilem 
virgam & rutilam gerit. Atque hac vel cacumim* 
bus, vel taleis deponuntur. Perticae cacuminum 
modicae plenitudinis, quae tamen dipondiarii orbi- 
culi craflitudinem non excedant , optime panguo- 
tur eo ufque , dum ad folidum demittantur. Tales 
fefquipedales, terreno imm'erfae^ p&ululum obniun- 
tur. Riguus locus fpatia laxiora deiiderat , eaque fe- 
num pedum per quincuncem rede faciunt; ficca- 
neus fpiiIiora,'iicut iit facilis acceflus colentibus 
ea. quinum pedum interordinia efle abunde eft , ut 
tamen in ipfa linea confitionis alterna, vacuism- 
termiflis bipedaneis fpatiis p coniiftant femina. Sa- 
tio eft eorum, priufquam germinent , * dum filent 
virgae ^ quas arboribus detrahi ficcas convemet. 
nam roiidas fi recideris ,' parum profpere prove- 
niunt. ideo pluvii dies in exputanda (alice vltan- 
tun Fodienda funt primo triennio falida crebrius, 
lit novella vineta. cum deinde convaluerint, tribus 
fofTuris contenta funt , aliti^r culta ceteriter defi- 
ciunt. Naip quam vis adhibeatur cura ', plurims fa- 
lices ihtereunt* quarum in loco ex propinquo aer* 



P&RE RUSTICA LIB. IV. 195 

gis propagari debent , curvatis & defoffis cacumi- 
nibus, quibus reftituatur, quidquid intercidin anni- 
culiis deinde mergus decidatur a fiirpe , ut Tuis rar 
dicibus tanquam vitis all poffit. 

XXXI. Perarid^ loca , qu« genus Id virgulto* 
rum non recipiunt, geniftam poftulant. ejus'cum fit 
fatis firmuhi , turn etiam lenttifimum eft vinculum. 
Seritur autem femine , quod cum eft patum , vel 
defertur bima viviradix , vel relifia cum id tempus 
exceflit^ omnibus annis more fegetis juxta terram 
demeti poreft : ceteca vincula , qualia funt ex ru- 
bo , majorem operam , fed in egeno tamen necef*^ 
iariatn exigunt. Perticalis fere falix eundem agrum » 
quein viminalis, defiderat: n^elior tamen riguo pro- 
venit^ atque ea taleis conferituf , & cum germina-* 
vit , ad unam perticam fubmittitur , crebroque fo« 
ditar , atque exherbatur ,- nee minus quam vinea 
pampinatur , ut in longttudinem ramorum potius « 
quam in latitudinem evocetur. iic culta quarto de«* 
mum anno csditiu*. Nam quae vinculis prxpara-* 
tar , poteft annicula prascidi ad femiflem fupra duos 
pedes, ut e trunco firuticet , & in brachia velut hu- 
inilis vinea difponatur, ft tamen ficcior foerit ager, 
bima potius refecabitun 

XXXII. Arundo. minus alte paftinatur ^ melius 
tamen bipalio feritur. ea cum fit vivaciilima, nee 
recufet ullum locum , profperius refoluto , quam 
denfo ; bumido , quam ficco ; vallibus , quam cli« 
vis; fluminum ripis, & limitibus ac vepretis com- 
nodius y quam mediis agris , deponitur. Seritur buU 
bus radicis, feritur & talea calami ^ nee minus loto 
ColumiUa% N 



^94 L. /. M. COLUMELLiE 

profternitur corpore. bulbus tripedaneis interva- 
cantibus fpatiis obnitus anno celerius maturam per- 
ticam prober, talea , & tota arundo feriiis przdido 
tempore evenit. fed five recifa in dupondium & 
femiflem talea » five totae arundtnes pr^oftrats de- 
ponantur , exftent earum cacumina oportet : quod 
ii obruta funt , totae putrefcunt. Sed cultus anin- 
dinetis primo trlennio non alitis eft y qiiam ceteris, 
cum deinde confenuit, repaftinandum eft. ea eft 
autem fenedus , cum vel exaruit fitu , & inertia 
plurium annorum ,^ vel hi denfatum eft , ut graci- 
lis & cannae fimilis arundo prodeat. Sed illud de 
integro refodi debet , hoc poteft intercidi & difra- 
rari , quod opus ruftici caftrationem vocant : qus 
tamen refedio arundineti casca eft , quia non ap- 
paret in terra , quid aut toUendum fit , aut relin- 
quendum : tolerabilius tamen arundo caftratur ante, 
quam caeditur : quatenus calami velut indices de« 
monftrant, quid eruendum fit. Tempus repaftinan- 
di & conferendi eft, priufquam oculi arundiaum 
egerminent. caeditur deinde poft brumam : nam 
ufque in id tempus incremencum capit ac tun) coir- 
pefcitur, cum obriguit hiberno frigore. Fodiendiun, 
quoties & vineta. fed & macies ejus , cinere vel 
alio ftercore juvanda eft, propter quod caefum ple- 
rique incendunt arundinetum. 

XXXllL Caftanea roboribus proxima eft, & 
ideo ftabiliendis vineis habilis. ejus enim in repa- 
ftinato nux pofita celeriter emicat , & poft quin* 
quennium csefa more falidi recreatur, atquein pa- 
Uim formata fere iifque in alteram caeiioneoi per* 



DE RE RUSTICA LIB. IV. 195 

cnnat. Ea puUam terram & refolutam defiderat ; 
fabulonem hiimidum , vel refraftum tofum non re- 
fpuit ; opaco , & feptemtrionali clivo Ixtatur ; fpif- 
fiim folum & rubricofum reformidat. Seritur ab 
Novembri menfe per totam hieitiem ficca terra, & 
repaftinata in altitiidinem dupondit & femiffis. nu- 
ces in ordinem femipedaUbus ; ordines autem qui- 
nun^ pedum fpatiis dirimuntur. in altitiidinem do- 
drantis caftanea depreffis fukis committitur. qui 
vbi nucibus funt confiti , priiifquam complanen- 
fur, bre'^es arundines ab latere caftanearum pan- 
guntur, ut per hos fationis indices cautius fodi & 
runcari poflint. fimulatque femina ftillaverint, etiam 
bima iransferri queimt, iritervelluntur , ac bihi pe- 
des arbufculis vacui relinquuntur, ne denfitas plan- 
tas emaciet. fpiflius autem femen propter varies 
cafus deponitur. nam interdum prius , quam ena- 
fcatur, aut iiccitatibus nux inarefcit , abtaquarum 
abundantia putrefcit : interdum fubterraneis anima- 
libus , ficuti muribus & t^lpis ^. infeftatur. propter 
quae faepe novella caftaneta calvefcunt : atque ubi 
frequentanda funt , melius ex vicino , fi competit 
(mergi more) pertica declinata propagatur, quam 
exemta referitur. haec enim vehit immota fua Cede 
vehementer germinat. at quae radicitus exemta & 
depoilta eft, biennio reformidat : propter quod 
compertum eft,commodius nucibus^ quam vivi- 
radicibus, ejufmodi (ilvas inftitui. Spatia hujufce fa- 
tionis , quae fupra fcripta funt , capita caftanearum 
recipiunt mmdccclxxx, cujus fummae^ficut ait 
Atticus, ex facili jugera iingula praebebunt ftatu^ 

N 1 



1 96 COLUMELLiE DE RE RUST, LIB. IV. 

minum duodena millia. Etenim taleae propius fiir- 
pern recifae quadrifidas plerumque , ac deiode fe- 
cundae tal^ ejufdem arboris bifidas ridicas fubmi* 
niftrant : quod genus fifliKs adminicuti manet diu- 
tius p quam teres palus. Cuku; idem eft foifionis po- 
fitioniique, qui vines, fupputeri debet bima^quin 
etiam trima : nam bis ferro repetenda eft veris prin- 
cipio, ut incitetur ejus proceiitas« Poteft etiam 
quercus iimili xatione feri, verum bienniotardius, 
quam caftanea deciditur. propter quod ratio po- 
ftulat I tempus potius lucrari , nili fi dumofi gls- 
reofique montes ^ atque ea genera terrs , qus fu* 
pra diximus , glaridem magis ^ quam caftaneam po- 
ftulabunt. Hsc de vineis Italicis , vinearumque in- 
ftrumentis ^ quantum reor ^ non inutiliter & abun- 
de diiTerui : mox agricolarum provincialium vi- 
neaticos » nee minus noftratis & Gallici arbufli cul* 
tus traditurus. 



m^ 



197 



L JUNIl MODERATI COLUMELLiE 



D E 



RE R US T I CA 

LIBER QUINTUS. 



I !>UPERiORiBUS libris, cpios ad tc dc confiituen- 
dis colendiique vineis, Silvine, fcripferam, nofV* 
nulla defuiiTe dixifti , qiis agrefiium openim fiu- 
diofi defiderarent ; neque infitior , atiqua oie prae- 
ternfle , quatnvis inquirentem fedulo , quae noftri 
feculi cultores , quaeque veteres literarum iiion\t« 
mentis prodiderunt : fed cum fim profeffus rufficas 
rei praecepta , nifi fallor ^ non afleveraveram, quas 
vailitas ejus fcientiae continefet, cun6^a me diftu- 
rum ^ fed plurima. nam illud in unius hominis pru- 
dentiam cadere non poterat. neque eniro eft ulla 
difciplina aut ars, quacfingulariconfummata fit in- 
genio. quapropter ut in magna filva boni venato- 
ris eft 9 indagantem feras quamplurimas capere , nee 
cuiquam culpae fuit , non omnes cepifle : ita nobis 
fatis abundeque eft » tam diftufae materia^ , quam fuA 
cepimus , maximam partem tradidifle. quippe cum 
in ea velut omifla deiiderentur , quas non funt pro* 
pria noftrae profeftionis, ut proxime, cum de conv 
metiendis agris rationem M, Trebellius nofter a m&. 

N3 



log L J. M. COLUMELLiE 

requireret , vicinum adeo atque conjun&am efTe 
cerifebat demonftranti , quemadmodum agrum pa^ 
Ainaremus , praecipere etiam , paftinatum quemad^ 
modum metiri debeamus. quod ego non agricolse, 
fed menforis officium eflfe dicebam , cum prxfertim 
lie archttedi quidem , quibus necefle eft menfura- 
rum nofle rationem , dignentur confuininatorum 
cdificioruni , quae ipfi difpofuerint » modum com- 
prehendere » fed aliud exiftiment profeflioni (iia 
convenire , iliud eorum, qui jam exftru£ta metiun- 
tur, & impofito calculo perfe£H operis rationem 
computant. quo magis veniam tribuendam efle no- 
flrae difciplinae cenfeo^fi eatemis prpgreditur^ ut 
dicaty qua quidque ratione faciendum, non quan- 
tum id (it 9 quod eflfecerit. Verum quoniam familia* 
riter a nobis tu quoque , Silvlne , praecepta menfu- 
rarum deiideras , obfequar voluntati tua: , cum eO| 
ne dubites id opus geometrarum magis efle,quam 
rufticorum , defque veniam , fi quid in eo fiierit er- 
ratum , cujus fcientiam mihi non vindico. Sed ut 
ad rem redeam , modus omnis areae pedali menfura 
comprehenditur , qui digitorum eft xvi. pes multi- 
plicatus in pafTus , & adus ^ & climata » & jugera, & 
ftadia, centuriafque, mox etiam in majora fpacia, 
procedit. Pajfus pedes habet v. A3us minimus , ut 
Bit M. Varro, latitudinis pedes quatuor , longitudi- 
nis habet pedes cxx. Clima quoquo verfus pedum 
eft Lx« J3us quadratus undique finitur pedibus cxx. 
Hoc duplicatum facit jugcrum , & ab eo, quod erat 
junfium , nomen jugeri ufurpavit. Sed hunc adum 
provinciae Bxiicas f uftici acnuam yocanc : iidtroque 



Dt RE RUSTICA LIB. V. 15^9 

triginta pedum latttudinem & clxxx longitudinem 
porcam dicunt* At Galli candttum appellant in areis 
urbanis, fpatium centum pedum ^ in agreftibus au* 
tern pedum CL. [quod aratores cadtmm nominant] 
femijugerum quoque artpmntm vocant. Ergo, uC 
dixi , duo adus )ugerum efHciunt longitudine pe« 
dum CCXL9 latitudine pedum cxx. quae utraeque 
fummae inter fe multiplicatae quadratorum faciunt 
pedum viginti odo millia & odingentos. Stadium 
(leinde habet paflus cxxv , id eft , pedes dcxxv , 
qiis odies multiplicata efHcit mille pafTus ; fie ve« 
nluQt quinque millia pedum. Centuriam nunc dici« 
mus, ut idem Vaqt) ait^ ducentorum jugerum mo« 
dum. olim autem ab centum jugeribus vocabatur 
centuria ; fed mox duplicata nomen retinuit : ficuti 
tribus di£^ae primum a p^rtibus populi tripartita 
divifi^quae tamen nunc multiplicatae priftinum no- 
men poflident. Haec non aliena , nee procul a ra« 
tiocinioy quod tradituri Aimus, breviter praefari 
oportuit. nuni veniamus ad propofitum. Jug^ri par- 
tes non omnes pofuimus^fed eas, quae cadunt in 
sftimationem fadi operis. nam minores perfequi 
Aipervatuum fuit , pro quibus nulla merces depen- 
ditur. Igttur , ut diximus , jugerum habet quadrvato^ 
rum pedum viginti odo millia & odingentos : qui 
pedes efficiunt fcripula ccLXXxviii. Ut autem a 
(ninima parte , id eft, ab dimidio fcripulo incipiam ^ 
pars quingenteiima feptuagefima fexta pedes efficic 
^uinquaginta ; id eft )ugeri dimidium fcripulum. pars 
iucemelima odogefima o£tava pedes centum^ hoc 
-ft fcripulum. pars cxli v pedes cc , hoc eft , fctt« 

N4 



100 L. J. M. COLUMELLifi 

pula duo. pars feptuagefima fecunda pedes cccc i 
hoc eft fextula, in qua funt fcripula quatuor. parsi 
quadragefima o&ava* pedes DC, hoc eft fidUcus, 
In quo funt fcripula fez.' pars vicefima quarta pedes 
mille ducentos, hoc eft femtincia, in qua funt fcri- 
pula XII. pars duodecima duo millia& quadrlngen- 
tos , hoc eft uncia , in qua funt fcripula xxiv. pars 
fexta pedes quatuor millia & oOingentos,hoceft 
fextans, in quo funt fcripula XLViii. pars quarta 
pedes- feptem millia &ducentos, hoc eft quadrans, 
in quo funt fcripula LXXli. pars tertia pedes novem 
millia & fexcentos, hoc eft triens, in quo funt fcri- 
pula xcvi. pars tertia & una duodecima pedes duo- 
decim millia, hoc eft quincunx , in quo funt fcri- 
pula cxx. pars dimidia pedes quatuordecim millia 
& quadringentos » hoc eft femis, in quo funt fcri- 
pula CXLIV. pars dimidia & una duodecima , pedes 
fexdecim millia & odingentos , hoc eft feptunx, in 
quo funt fcripula CLXViii. partes duas tertiae pedes 
decTem novem millia & ducentos, hoc eft be$,in 
quo funt fcripula cxcil. partes tres quartae pedes 
unum & vi^nti millia & fexcentos, hoc eft do- 
drans^ in quo funt fcripula ccxvi. pars dimidia & 
tertia pedes viginti quatuor millia y hoc eft dextans, 
in quo funt fcripula CCXL. partes duae tertian & una 
quarta pedes viginti fex millia & quadringentos, 
hoc eft deunx , in quo funt fcripula ccLXiv. ]uge- 
rum pedes viginti odo millia & oftingentos, hoc 
eft as, in quo funt fcripula cCLXXXvni. Jugeri au- 
tem modus ii femper quadraret , & in agendts men- 
furis in longitudinefn haberet pedes ccxl , in lati- 



DE RE'RUSTICA LIB..V. loi 

tudinem pectes cxx , expeditifliimuni effet ejus ra- 
tiocinium. fed quoniam diverfae agrorufs formae 
venmnt in difputationetn , cujufque' generis fpecies 
fubjiciemus , qiiibus <juafi formulis utemur. 

IL Omnis ager aut quadratus , aut longus , aut 
cuneatus , aut triquetrus , aut rotundus , auc etiam 
femicirculi, vel arcus, nonnunquam etiam plurium 
angulorum fonnam exhibet. Quadrati menfura fa- 
cillima eft« nam cum fit undique pedum totidem « 
multiplicantur in fe duo latera , & quas fumma ex 
multiplicatione effeda eft, earn dicemus efle quadra- 
torum pedum. Tanquam eft locus quoquo verfus c 
pedum : ducimus centies centenos , fiunt decern mil- 
lia. Dicemus igitur eum locum habere decern millia 
pedum quadratorum , qn» efficiunt jugeri trientem , 
& iextulam ^ pro qua portione operis efFefti nume- 
rationem facere oportebit. At fi longior fuerit, 
quam latior , ut exempli caufa jugeri forma pedes 
liabeat longitudinis ccxl , latitudinis pedes cxx , 
ita ut paulo ante dixi : latitudinis pedes cum longi-* 
tudinis pedibus fie multiplicabis. Centies vicies du- 
ceni quadrageot fiunt viginti ofto ii)illia & odm« 
gentl Dicemus jugerum agri tot pedes quadra tos 
habere, fimiliterque fiet de omnibus agris, quorum 
longitudo major fit latitudine. Sin autem cuneatus 
ager fiierit , ut puta longus pedes centum , latus ex 
una parte pedes xx , & ex altera pedes x : tunc duas 
latitudines componemus , fiet utraque fumma pedes 
XXX. Hujus diinidia pars eft qutndecim , quam cum 
longitudine multiplicando efficiemus pedes mille & 
quingentos. Hos igitur in eo cuaeo quadratos pedes 



zoi n.. J..M. COLUMELLiE 

efle dicenius , quae pars erit jugeri femuncia & fcri« 
pula tria. At fi tribus paribus lateribus triquetrum 
metirl debueris^^hanc formam fequeris. Eftoager 
triangulus pedum quoqup verfus tricentorutn. Hunc 
numerum in fe multiplicato. fiunt pedum nonagiota 
snillia. Hujus fummae partem tertiam fumito, idefi, 
triginta millia. item fumito decumaita, id eft, no* 
vem millia. utramque Tummam componito. fiunt 
pedes triginta novem millia. Dicemus banc fum* 
niam pedum quadratorum eiTe in eo triquetro : qas 
<nenfura efEcit jugerum, & trientem, & ficilicum. 
Sed (i triangulus difparibus fuerit lateribus ager, 
tanquam in fubjeSa forma , quae habet redum an- 
gulum , aliter ratiociaium ordinabitur. Efto unius 
lateris linea, quae facit angulum re£him, pedum 
quinquaginta, &*alterius pedum centum. Has duas 
fummas in fe multiplicato » quinquagies centeoi 
fiunt quinque millia. Horum pars dimidia duo jnil- 
lia quingeni, quae pars jugeri unciam & fcripulum 
efHcit. Si rotundus ager erit, ut circuli fpeciemha- 
beat» fie pedes fumito. Efto area rotunda, cujiis 
diametros habeat pedes Lxx. Hoc in fe multipli- 
cato , feptuagies feptuageni fiunt quatuor millia & 
noningenti. Hanc fummam undecies multiplicato, 
fiunt pedes quinquaginta tria millia nongenti. Hu* 
]us fummae quartam decimam fubduco , fcilicet pe- 
des tria millia o£lingenti & quinquaginta. Hos efle 
quadratos in eo circulo dico : quae fumma efficit 
jugeri fexcunciam, fcripula duo & dimidium. Si 
femicirculus fuerit ager, cujus bafis habeat pedes 
CLX ^^urvaturae autem. latitudo pedes lxx : opor- 



DE RE RUSTLCA LIB. V. lo^ 

tebit tnultiplicare latitudinem cum bali. feptuagtes 
centeni qiiadrageni fiunt noVem millia & odingen- 
ti. Haec undecies multiplicata fiunt centum feptem 
millia & oOingenti. Hujus fummae quarta decima 
eft feptem millia & feptingenti. Hos pedes efie di« 
cemus in femicirculo , qui efficiunt jugeri quadran- 
tern fcripula quinqile. Si autem minus quam femi- 
circulus eriti, arcum fie metiemur. Ef^o arcus , cujus 
bafis habeat pedes xvi, latitude ' autem pedes iv. 
Latitudinem cum bali pono. fit utrumque pedes XX. 
Hoc duco quater^ fiunt Lxxx. Honim pars dimi- 
dia eft XL. Item fexdecim pedum , qui funt bafis 
parsdimidia viii. Hi vill in fe multiplicati , fiunt 
LXiv. Quaitam decimam partem duco, ea efficit 
pedes IV paulo amplius. hoc adjicies ad quadraginta. 
fit utraque Aimma pedes xliv. Hos in arcu quadra- 
tes efle dico y qui faciunt jugeri dimidium fcripu- 
lum y quinta & vicefima parte minus. Si fuerit kx 
angulorum , in quadratos pedes fie redigitur. Efto 
hexagonum quoquo verfuslineis peduAi xxx. Latus 
unum in fe multiplico. tricies triceni fiunt DCCCC% 
Hujus fumms tertiam partem ftatuo ccc. ejufdem 
panem decumam ).c. fiunt cccxc. Hoc fexies du- 
cendum eft, quonlam fex latera funt , quae confum- 
niata efScium duo millia trecenteni & quadraginta. 
Tot igitur pedes quadratos effe dicemus. Itaque erit 
jugeri uncia dimidio fcripulo ^ & decima parte fcri* 
pull minus. 

liL His igitur velut primordiis talis ratiocinii 
perceptis, non difliciliter menfuras inibimus agro- 
rum y quorum nunc omnes perfequi fpecies & lonr 



104 L. J. M. COLUMELLiE 

gum & arduum eft. Duas etiam nunc formulas 
praepofitis adjiciam , quibus frequenter utuntur 
agricoke in difponendis feminibus. Efto ager loo- 
gus pedes miHe ducentos ^ latus pedes cxx. in eo 
vites difponendsfunt ita, ut quint pedes inter or- 
dines relinquantur. Quaero , quot feminibus opos 
fit , cum quinum pedum fpatia inter femina defi- 
derantun Duco quintam partem longitudinis, fiiint 
CCXL : & quintam partem latitudinis, hoc eft xxiv. 
his utrifque fummis femper ftngulos aflesadficio, 
qui efficiunt extremes ordines , quos vocant aogu- 
lares. Fit ergo altera fumma ducemorum quadra- 
glnta unius^ altera viginti quinque. Has fummas fie 
mukiplicato. quinqules & vicies duqeni quadrageni 
finguli , fiunt fex millia & viginti quinque. Toti- 
dem dices opus efte feminibus. Similiter inter fenos 
pedes ft voles ponere» duces fextam partem loogl- 
tudlnis mille ducentorum , fiunt CC : & fextam la- 
titudinis CXX , id eft XX. His* fummis fingulos af- 
fes adjicies , quos dixi angulares efte. fiunt cci & 
XXI. Has fummas inter fe multiplicabis , vicies & 
femel ducentos & unum, atque ita eiEcies quatuor 
millia ducentos & viginti unum; Totidem femini- 
bus opus efte dices. Similiter ft inter feptenos pe* 
des ponere voles, feptimam partem longitudinis & 
latitudinis duces, ^ adjicies afles angulares, eodem 
modo eodemque prdine confummabis numerum fe- 
minum. Denique quotcunque pedum fpatia facieo- 
da cenfueris, totam partem longitudinis & latitu- 
tlinis duces , & praedidos afles adjides. Haec cum 
ita ftntj fequitur, uti jugerum agri, qui habet pe- 



DE RE RUSTICA LIB. V. 105 

des CCXL longttudinis , & latitudinis pedes cxx, 
recipiat inter pedes ternos ( hois enim fpatiiim mi- 
nimum cffe placet vitibus ponendis ) per longitu- 
dinem femina LXXXi y per latitudinem inter qui- 
nos pedes iemina xxv. qui numeri inter fe mul- 
tiplicati fiunt feminum duo millia & riginti quin- 
que. Vel fi quoquo verfus inter quaternos pedes 
vinea erit difpofita , longitudinis ordo habebic fe- 
mina LXI y latitudinis xxxi , qui numeri efficiunt in 
jugero vites mille o&ingentas & honaginta unam. 
Vel & in longitudinem per quaternos pedes , in la- 
titudinem per quinos pedes fuerit difpofita , ordo 
longitudinis habebit femina LXI , latitudinis xxv. 
Quod fi inter quinos pedes confitio fiierit , per 
longitudinem ordinis habebit femina xux t & rur- 
fus per latitudinem femina xxv. qui numeri duo 
inter fe multiplicati efiiciunt mille ducentum & vi« 
ginti quinque. At fi per fenos pedes eundem viti- 
bus locum placuerit ordinare , nihil dubium eft , 
quin longitudini dands fint XLi vites » latitudini 
autem vjginti una. qu« inter fe multiplicatae eflS- 
clunt numerum DCCCLXi. Sin autem inter fcpte- 
nos pedes vinea faerit conftituenda , ordo per lon- 
girudineflfi recipiet capita triginta quinque, per la- 
titudinem XVIII. qui numeri inter fe multiplicati 
efficiunt dcxxx. Totidem dicemus femina pracpa- 
randa. At fi inter oftonos pedes vinea c^nferetur , 
ordo per longitudinem recipiet Iemina xxxi , per 
latitudinem autem xvi. qui numeri inter fe mul- 
tiplicati efficiunt ccccxcvi. Atfi inter novenos 
pedes, ordo in longitudinem recipiet femina vi- 



»o6 L. J. M. COLUMELLiE 

ginti feprtem , $c in latitudinem quatuordecim. hi 
xiumeri inter fe ii\i«ltiplicaii faciunt cccLXXViii. 
At fi inter deno$ /p^es , ordo longitudinis reciplet 
femina xxv » latitudinis xiu. hi numeri inter fe 
multiplicati faciunt CCCXXV. & ne in inAoitum 
procedat difputatio noftra ^ eadem portione , ut 
.cuique placuerint laxiora fpatia , femina faciemus. 
Ac de menfitris agrorum ^ numerifque feminum di- 
xiflTe abunde fit. nunc ad ordinem redeo. 

IV. Vinearum provincialium plura genera effe 
comperi. fed. ex iis, quas ipfe cognovi , oaxime 
probantur, velut arbufculae brevi crure fineadmi- 
jiiculo per fe ftantes : deinde quae pedaminibus ad- 
nixx Sngulis jugis imponuntur : eas niilici caote- 
riatas appellant. Mox quat defixis arundinibtts cir- 
curomunitae per ilatumina calamorum niateriis li* 
gatis in orbiculos gyrofque ile£faintur; eas nor- 
nuUi characatas vocant. Ultima eft conditio ftrat^ 
rum vitium , quae ab enata ftirpe confeftim velut 
proje£lae per humum porriguotur. Omnium antem 
lationis fere eadem eft conditio, nam Tel fcrobe , 
vel fulco femina deponuntnr; quoniam paftinatio- 
nis expertes funt externarum gentium agricols: 
quae tamen ipfa psene fupervacua eft iis locis, qiu- 
bus folum putre , & per fe refolptum eft : namqut 
hoc imuamur arando , (ut ait VkgiliCts) quod etiam 
paftinando. Itaque Campania, quoniam vicinutn 
ex nobis capere poteft exempium,non utiturbac 
molitione terr«, quia ^ilitas ejus foli minorem 
operam defiderat. (icubi autem deniior ager pro- 
vincialis ruftici majorem pofcit impenfam , quod 



DE RE RUSTICA LIB. Y. 107 

hos paftinando efficimus , ille fulco fa£to confequi- 
tur , ut laxiiis fubado folo deponat femina. 

V. Sed ut fingula eantm , quae propofui,, vioea- 
rum genera perfequar 5 praedidum ordinem rep^ 
tam. Vitis^quae fine adminiculo fuis virtbus con* 
£fiit , folutiore terra , fcrobe ; denfiore , fulco po* 
nenda eft. fed & fcrobes & fulci plurimum profunt^ 
fi in locis temperatis , in quibus aeftas non eft per* 
fervidai ante annum fiant , quam vineta conferan-* 
tur. Soli tamen ante bonitas exploranda eft. nam 
fi jejunoatque exiK agro femina deponentur, fub 
ipfutn tempus fationis fcrobs , aut fulcus faciendus 
eft. Si ante annum fiant ^ quam vinea conferatur ^ 
fcrobs in longitudinem altitudinemque defoftus tri* 
pedaneus abunde eft; latitudine tamen bipedanea: 
vei fi quaternum pedum fpatia inter ordines reli- 
duri fumus^ commodiushabemus eandem quoquo 
verfus d^re menfuram fcrobibiis , non amplids ta- 
men, quam in tres pedes altitndinis depreffis. Cete- 
rum quatuor angulis femina applicabuntur fubjeda 
minuta terra , & ita fcrobes adobruentur. Sed de 
fpatiis ordinum eatenus praecipiendum habemus , 
ut intelligant agricolae , five aratro vineas culturi 
fint, laxiora interordinia relinquenda; five biden- 
tibiis, anguftiora : fed neque fpatiofiora, quam de- 
cern pedum ; neque contradiora , quam quatuor. 
Multi tamen ordines ita difponunt , ut per reftam 
lineam binos pedes, aut, ut plurimum , ternos inter 
femina relinquant : tranfverfa rurfus laxiora fpatia 
faciant , per . quae vel foflbr , vel arator incedat. 
Sationis aiwm cura non alia debet efie> quam que 



/ 



nog ' L. J. M. COLUMELLA 

tradita eft a me ferdo volumine. Uniim tamen hwc 
confitioni Mago Carthaginieniis adjLcit, ut femioa 
Ita deponantur^ ne protinus totus fcrobs terra com- 
pleatur , fed dimid^a fere pars ejus fequente bien* 
nio paubttm adsquetur, iic enim putat vitem cogi 
deorfum agere radices. Hoc ego ficds lods fieri 
utiliter non negaveritn ; fed ubi aut uliginoia regio 
eft, aut coeli ftatus imbrifer, nunimc faciundum 
ceofeo. nam cohfiftens in femiplenis fcrobibus ni- 
mius humor , antequam convalefcant , femioa ne- 
cat. Quare utilius exiftipo repleri quidem fcro- 
bes» ftirpe depofitay fed cum femina compreben* 
derint , ftatim poft aequinofiium aufiumnale debere 
diligenter atque alte ablaqueari , & recifis radico- 
lis , ft quas in fummo folo citaverint , poft paucoi 
dies adobrui. ftc enim utrnmque incommoduin yi- 
tabitur, ut neque radices in fuperiorem partem 
e vocentur ; neque immodicis pluviis paruip valida 
vexentur femina. Ubi vero jam corroborata fue- 
rint , nihil dubium eft ^ qviin coeleftibus aquis plu* 
rimum juventur. Itaque locis , quibus clenientia 
hiemis permittit, adapertas vites relinquere, & tota 
hieme ablaquetas habere eas conveniet. De quali- 
tate autem feminum inter audores non cooveoit; 
Alii malleolo protinus confer! vineam melius exi- 
ftimant , alii viviradice : de qua re quid fentiaon , 
jam fuperioribus voluminibus profeftus fum. £t 
nunc tamen hoc adjicio ^ efle quofdam agros , in 
quibus non aeque bene transiata femina, quam im- 
mota refpondeant : fed iftud rariilime accidere. no- 
(andum itaqu^ & diligenter exploranclvm etk^Et 

/ 



I 

bE RE RUSTICA LIB. V. 109 

fuid quaqut fcrat regio , & quid quaquc recufct. De- 
pofitam ergo ilirpem , id eft,inalieolum, vel vivi- 
radicem formare fie convenit^ ut vitis fine pedami<* 
ne confiftat. hoc autetn protinus effici non poteft* 
Nam nifi adminiculum tenerae viti, atque infirmae 
contribueris 9 prorepens pamplnus terras fe appli- 
cabit. itaque pofito femini arundo anne£^itur, quas 
velut infantiam ejus tueatur, atque educet, produ- 
catque in tantam ftaturam » quantam permittit agri- 
cola, ea porro non debet efie fublimis : nam ufque 
in fefquipedem coercendum eft. Cum deinde robur 
acclpity & jam fine adjumento confiftere valet, aut 
capitis, aut brachiorum increm^htis adolefcit. nam 
duac fpecies hujus quoque culturae fimt. alii capi- 
fatas vineas , alii brachiatas magis probanr. Quibus 
cordi eft in brachia vitem. componere , convenit 
[ut] afiimma parte , qua decifa novella vitis eft, 
quidquid juxta cicatricern citaverit, confervari, Sc 
in quatuor brachia pedalis menfurae dividere , ita 
ut omnem partem coeli fingula afpiciant. Sed hasc , 
brachia non ftatim primo anno procera fubmittun- 
tur, ne oneretur exilitas vitis; fed compluribus 
putationibus in praedi£}am menfuram educuntun 
deinde ex brachiis quafi quaedam cornua promi- 
nentia relinqui oportet , atque ita totam vitem omni 
parte^in orbem diftundi. Putationis autem ratio ea-^ 
dem eft 9 qiis in jugatis vitibus : uno tamen diftert, 
quod pro materiis longioribus poUices quaternum 
aut quinum gemmarum relinquuntur : pro cuftodi- 
biis autem bigemmes refeces fiunt. In ea deinde vi- 
nea, quam capitatam diximus^ juxta ipfam matreip 
Columella. ' O 



iro L. J. M. COLUMELLvE 

• 

iifque ad corpus farmentum detrahitur, una aut al- 
tera tantummodo gemina relida , quae ipfi trunco 
adhaeren Hoc autem riguis , aut pingui/Hmis locis 
fieri tuto poteft, cum vires terrae & frufhim 8c ma- 
terias valent praebere. maxime autem aratris exco- 
lunt, qui fie formatas vineas habent, & earn ratio- 
nem fequuntur detrahendi vitibus brachia, quod 
ipfa capita fine ulla exfiantia neque aratro,neque 
bubus obnoxia fimt. nam in brachiatis pleruroque 
fit ) ut aut crure , aut cornibus bourn ramuli vitium 
defringantur : faepe etiam & ftiva , dum fedulus ara- 
tor vomere perftringere ordinem , & quam proxi- 
tmtn partem vitiiim excolere (ludet. Atque hzc 
quidem cultura vel brachiatis vel capitatis vitibus, 
antequam gemment^ adhibetur. Cum deinde gerini- 
naverint, fofibr infequitur, ac bidentibus eas par- 
tes fubigit, quas bubulcus non potuit perdngere. 
Mox ubi materias vitis exigit, infequitur pampi- 
nator , & fupervacuos deterget, fruduofofque pal- 
mites fubnyttit, qui cum induruenint, velut in co- 
ronam religantur. hoc duabus ex caufis fit: una, 
he libero excurfu in luxuriam prorepant, omnia* 
que alimenta pampini abfumant ; altera ^ ut religata 
vitis rurfus aditum bubulco fofforique in excolencia 
fe praebeat. Pampinandi autem modus is erit, \i: 
opacis locis humidlfque & frigidis aefiate vitis nu- 
detur , foliaque palmitibus detrahantur , ut maturl- 
tatem fruGus capere poflit , & ne fitu putrefcat : 
locis autem ficcis calidifque & apricis , ut e contra- 
rio palmitibus uvaj contegaiitur; & fi parum pam- 
pinofa vitis eft ^ adve£lis frondibus ^ & internum I 



DE RE RUSTICA LIB. V. m 

firamentis^ fhidus mimiatur. M. quidem Columella* 
patraus meuSy vir illuftrtbus difciplinis eruditus, 
ac diligentiifimus agricola Baeticx provincial , fub 
ortu caniculs palmeis tegetibus vineas adumbra- 
bat, quoniam plerumqiie di€d (ideris tempore quae* 
dam partes ejus regionis fie infeftantur Euro , quem 
incolac Vulturnum appellant, ut, nifi tegminibus vi- 
tes opacentut , velut halitu flammeo frudus uratun 
Atque haec capitats brachiatsque vitis cultura efl*. 
nam ilia , quae uno jugo fuperponitur , aut quae ma- 
teriis fubmiilis arundinum (tatuminibus per orbem 
conneditur 9 fere eat)dem curam exigit, quam juga- 
ta. Nonnullos tamen in vineis cbarac^tis animad- 
vert! , & maxime elvenaci generis , prolixos palmi- 
tes qttafi propagines fummo fold adobruere , deinde 
rurfus ad arundineserigere, & ift fi-udum fubmit- 
tere, quos noftri agricolae mergos, GalH cando- 
foccos vocanty eofque' adobruunt fimplici ex cau- 
fa,quod exifttment, plus alimenti terram praebere 
fruduariis* flagellis. itaque poft vindemiam velut 
inutilia farmenta decidunt , & a ftirpe fubmo vent. 
Nos autem praecipimus eafdem virgas , cum a matfe 
fuerint praecifae , iicubi demortuis vitibus ordines 
vacent,.aut fi novellam quis vineam inftituere ve- 
lit , pro viviradice ponere : quoniam quid^m par- 
tes farmentorum , quae fuerant obrutae , fatis mul- 
fas habent radices , quae depofitae fcrobibus, confe- 
Aim comprehendant. Supereft retiqua ilia cultura 
profiratae vineae, quae fiifi violentiffimo coeli flatu 
fu fcipi non debet, nam & difficilem laborem colo- 
nis exhibet^ nee uAqaam generofi faporis vinum 

O 2 



r 

'it 



\ 



111 L. J. M. COLUMELLiE 

prsbet. Atque ubi regionis conditio folam earn 
culturam recipit^ bipedaneis fcrpbibus malleolus 
deponitur. qui cum ^erminavit^ ad unam mate- 
riam revocatur : eaque primo anno compefcitur in 
duas gemmas : fequente deinde , cum palmites pro- 
fudit, unus fubmittitur , ceteri decutiuntur. atille, 
qui fubmiflus eft, cum frudum edidit, in earn Ion- 
gitudinem deputatur , uti jacens non excedat inter- 
ordinii fpatium. Nee magna eft putationis diffe- 
rentia cubantis & ftantis redas vineas : nifi quod 
jacenti vitt brevibres materia^ fubmitti debenti re- 
feces quoque angufiius in modum fiirunculonim 
relinqui. fed poft putationem , quam utique audu- 
mno in ejufmodi vinea fieri oportet , [ut] vitis tota 
defledatur in alteram interordinium : atque ita pais 
ea I quae fuerat occupata 9 vel foditur , vel sgratur, 
& cum exculta eft« eandem vitem recipit, ut altera 
quoque pars excoli pofllt. De pampinatione talis 
rineae parum inter audores convenic. alii negant 
efle nudandam vitem , quo melius cpotra injuriam 
ventorum feranimque fru^um ^fcondac : aliis pla- 
cet parcius pampinari, ut & vitis non in totum 
fupervacuis frondibus oneretur , & tamen firudum 
veftire aut protegere poiOlt : quae r^tio mihi quoque 
commodior videtun 

VI. Sed jam de vineis fatis diximus. nunc de ar- ] 
boribus praecipiendum eft. Qui volet frequens & 
difpofitum arbuftum paribus fpatiis , ifruduofumque 
habere , operam dabit , ne emortuis arboribus rar> 
feat, ac primam quamque fenio aut tempeftate affii- 
fiam fubmoveat^ &C in vicem novellam fobolem 



DE RE RUSTTCA LIB. V. aij 

fubftituat. Id autem facile confequi poterit, fi ulmo- 
rum feminarium paratum habu^t : quod & quo« 
mode , & qualis generis faciendum fit , ndn pigebit 
deinceps prscipere. Ulmonim duo t(k genera con* 
venit , Gallicum & vernaculum : illud Atinia , hoc 
noftras dicitur. Atintam ulmum Tremellius Scrofa 
non ferre fameram (quod eft femen ejus arboris} 
falfo eft opinatus. nam rariorem fine dubio creat » 
& idcirco plerifque & fterilis vtdetur, feminibus 
inter fi-ondem , quanii prima germinatione edit, la- 
tentibus. itaque nemo jam ferit ex famera , fed ex 
fobolibus. Eft autem ulmus longe Istior & proce* 
rior,quam noftras , frondemque jucundiorem bu- 
bus praebet: qua cum aftidue pecus paveris^ & poft- 
ea generis alterius frondem dare inftitueris , &fti* 
dium bubus aftert. Itaque fi fieri poterit, totum 
agrum genere uno Atiniae utmt conferemus : fi mi- 
nus , dabimus operam , ut in ordinibus difponendis 
pari numero vernaculas & Atinias alternemus. ita 
Temper mixta fronde utemur, & quafi hoc condi- 
mento illedae pecudes fortius jufta cibariorum con- 
ficient. fed vitem tnaxime opuhis videtur alere, 
deinde ulmus , poft etiam fraxinus. Opuhis , quia 
raram , neqite ido]\eam frondem pecori praebet , a 
plerifque repudiata eft* Fraxinus, qus capris & 
ovlbus gratifilma eft, nee inutilis bubus , tocis afpe- 
ris, montofis, quibus minus laetatur ulmus , re3e 
feritur. Ulmus, quod & vitem commodiftime pa^- 
titur, & jucundiftimum pabulum bubus aiFert , va« 
riifque generibus foli provenit, a plerifque prafer- 
tur. Itaque cut arbuftum novum inftituere cordi 



ai4 L. J. M. COLUMELLiE 

t(i\ feminaria ulmorum rel fraxinorum parentur 
ea ratione, quam dMiceps fubfqripfiinus. nam opuli 
melius tacuminibus in arbiifto protinus deponun- 
tur. Igitur pingui folo & modice humido, bipalio 
terram paftinabiiDUS , ac diligenter occatam & refo- 
lutam verno tempore in aream componemus. Sa- 
meram deinde , qus jam rubicundi colons erit, & 
compluribus infolata diebus lacuerit^ m aliquem 
tamen fuccum & lentorem habeat, injiciemus areis, 
2( eas totas feminibus fpifTe contegemus » atque Ita 
cribro putrem terram duos attedigitos incernemus, 
£( modice rigabimus, ftramentlfque areas cooperie- 
mus , ne prodeuntia cacilmina feminum ab avibus 
praerodantur. Ubi deinde prorepferint plants, ftra- 
n\enta colligemus , & manibus herbas carpemus : 
idque leviter &c curiofe faciendum eft ^ ne adhuc 
teners brevefque radicular ulmorum convellantur. 
Atque ipfas quidem areas ita angufte compofitas 
habebimus , ut qui runcaturi funt , medias partes ea« 
rum facile manu contingant : nam fi latiores fiie« 
rinty ipiis feminibus , quae proculcata erunt, noxam 
capient. iEftate. deinde , priufquam fol ortatur , aut 
ad vefperu^i, f^minaria con(pergi potius , quam ri« 
gari debent : & cum ternum pedum plantae fueriat , 
.in aliud feminarium trans&rri » ac ne radices altius 
agant ( qus res poftmodum in eximendo magnum 
laborem affert, cum plantas in aliud feminariiun 
transferre volumus) oportebit non maximos fcro- 
biculoSy fefquipede inter fe diftantes , fodere : deinde 
radices in npdum, fi breves; vel in orbem corons 
fimilem > fi longiores erunt ^ infie^ ^ & oblitas fimo 



DE RE ^USTICA LIB. V. iij 

bubulo fcrobictilis deponi, ac diligenter circuni« 
culcari. PoiTunt etiam colleda^cum ftirpibus plantae 
€adem ratioae difponi : quod in Atinia ulmo fierf 
neceflfe eft , quas non feritur e famera. Sed haec uV^ 
mus audutnni tempore melius, quam vere difponi* 
tur;paulatimque ramuli ejus manu detorquentur ^ 
quoniam primo biennip, ferri reformidat i£lum. 
tertio defpum anno acuta fake abraditur , atque 
ubi translation! jam'idonea eft , ex eo tempore au« 
dumni , quo teira imbribus permaduerit , ufque in 
vernum tempus^ aniequam radix ulmi in eximendo 
delibretur y refie ferilur, Igitur in refoluta terra ter« 
num pedum quoquo verAis facieodi fcrobes, at in 
denfa, fulci e)ufdem altitudinis, qui arbores reci^ 
piant» prsparandi. Sed deinde in folo roiido & ne« 
bulofo conferend^ funt uhni, m earum rami ad 
Oriei^tem & ip Occidentem diriganiur, quo plu5 
foils mediae arbores , quibus. vitis applicata & reti« 
gata innituur^accipiant. Quod fi etiam ffumentis 
confulemus, uberi folo intra quadraginta pedes; 
exili [ ubi nibil feriturj intra yiginti , arbores dif- 
ponantur. cum deinde adolefcere incipient, falce 
formand^, 8c tabulata inftituenda funt. hoc enhn 
nomine ufurpant agricolae ramos truncofque pro« 
niinentes, eofque vel propius ferro compefcunt, 
vel longius promittunty ut vites laxius difiimdan?* 
tur : hoc in folo pingui melius « illud in graciii. Ta« 
bulata inter fe ne minus ternis pedibus abfint, atque 
ita formentur » ne fuperior ramus in eadem linea 
fit, qua inferior, oam demiiTum ex eo palmitenn 
germinaniem inferior atteret^ & frudum decutiet« 

O 4 



Ii6 L. J. M. COLUMELLA * 

Sed quam Clin que arborem fevetb, earn biennio pro- 
xitno putare non oportet. poft deinde fi ulmus exi- 
guiim'incretnentiim recipit, verno tempore , ante** 
quam librum demittat, decacuminanda eft juxta ra» 
mulum J qui videbitur efle nitidiifimus , ita tanien , 
uti fupra eum trunco ftirpem dodrantalem relin- 
quasy ad quam ductus & appltcatus ramus allige- 
tur , & correptus cacumen arbori praebean Deinde 
itirpem poft annum praecidi & allevari oportet. 
Quod ft nullum ramulum arbor idoneum habuerit, 
fat erit novem pedes a terra relinqui » & fuperio- 
rem partem detruncari , ut novs virgae , quas emi- 
ferit , ab injuria pecoris tutae lint, fed ii fieri pote- 
rttj uno idu arborem praecidi; fi minus , ferra de- 
fecari, & plagam falce allevari oportebit, eamque 
plagam luto paleato contegi , ne fole aut plutrits in- 
feftetur. Poft annum , aut biennium ^ cum enati ra- 
muli reSte convaUierint , fupervacuos deputari^ & 
idoneos in ordinem fubmitti ^conveniet. Qus ol- 
snus a pofitione bene provenerit , ejus fummae vir- 
gae falce debent enodari^ At'fi robufti ramuli emnt, 
ita ferro amputentur, ut exiguam ftirpem promi- 
nentem trunco relinqtias. Cum deinde arbor coo- 
valuerit y quidquid falce contingi poterit , exputan- 
dum eft^allevandumqueeatenus, ne plaga corpori 
matris applicetur. Ulmum autem novellam fie for* 
mare conveniet. Loco pingui o(ko pedes a terra 
fine ramo relinquendi, vel in arvo gracili feptem 
' pedes : fiipra quod fpatium deinde per circuitum in 
tres partes arbor dividenda eft, ac tribus lateribus 
finguli ramuli Cubmittendi primo tabulato affigneo- 



DE RE RUSTICA LI5. V. 217 

tur; Mox de ternis pedibus fuperpo(itis,aIii rami 
fubmittendi funt, ita, ne iifdem Uneis, quibus ia 
fuperiore ,\pofiti fint. in eadetnque ratione ufque in 
cacumen ordinanda erit arbon atqiie in frondatio- 
ne cavendum , ne aut prolixiores pollices fiant , qui 
ex amputatis virgis relinqiiuntur, aiit rurfiis ita ^W 
leventur, ut ipfe truncus laedatur, aut delibretur; 
nam parum gaudet ulmus, quae in corpus nudatur, 
vitandumque 9 ne de duabus plagis una fiat, cum 
talem cicatricem non &cile cortex comprehendat, 
Arboris autem perpetjia cultura eft , non foUim an- 
te diligenter eadem difponere, fed etiam truncum 
circumfoder e , & quidquid frondis enatum flierit , 
alternis annis aut ferro amputare, aut adftringere, ne 
aemula umbra viti noceat. Cum deinde arbor vetu- 
fiatem fuerit adepta , propter ramum vulnerabitur 
ita, ut excavetur ufque in medullam, qua fit exitus 
humeri, quem ex fuperiore parte conceperit. Vitem 
quoque , antequam ex toto arbor praeyalefcat, con- 
ferere convenit. At fi teneram ulmum maritaveris, 
novam fufFeret : fi vetuftam vitem applicueris, con- 
jugem necabit. ita fibi pares efTe actate & viribus ar« 
bores vitefque convenit, Sed arboris maritaridae cau- 
fa fcrobis viviradici fieri debet , latus pedum duo- 
rum , altus levi terra, totidem pedum; gravi, dupon- 
dio & dddrante : longus pedum fex , aut minimum 
quinque. abfit autem hie ab arbore ne minus fefqui- 
pedali fpatib. nam fi radicibus ulmi junxeris, male 
vitis compreliendet,& cum tenuerit , incremento 
arboris opprimetur. Hunc fcrobem , fi res permittir, 
audumno facito , ut pluviis & gelicidiis maceretur# 



ii8 L J. M. COLUMELLiE 

Circa Ternum deinde aequinoQium hinae vites, qua 
celerius ulmum veftiant , pedem inter fe diftantes 
fcrobibus deponendae : cavendumque , ne aut fe« 
ptemtrionalibus ventis , aut rorMlentqe, fed ficcx fe« 
rantur. Han; obfervatioRem non folum in vitium 
poiitione , fed in ulmorum ceterarumque arborum 
praecipio : & uti cum d/e feminario eximuntur, ni- 
brica notetur una pars , quae nos admoneat , ne 
aliter arbores conflituanius , quam quemadmodum 
in ieminario fteterint. plurimum enim refert , ut 
earn partem coeli fpedent , cui ab tenero confue- 
verunt. melius autem locis apricis, ubi coelifiatus 
neque praegelidus , neque nimium pluvius eft , au- 
&umni tempore , & arbores & vires poft xquxno- 
atiwm deponuntur. Sed eae ita conferendae funt, ut 
fummam terram , quae aratro fifbafia fit , femipe- 
dem alte fubfternamus , radicefque omnes explice- 
mus y &c depofitas ftercoremus , ut ego exiftino ; 
fi minus , terra fubada operiamus » &c circuncal- 
cemus ipfum feminis codiceip. Vices in ultimo fcro- 
be deponi oportet , maieriafque earum per fcro- 
bem porrigi , deinde ad arborem erigi , atque ab 
injuria pecoris cavejs emuniri. Locis autem fervidis 
femina feptemtrionali parte arbori applicanda fiint: 
locis frigidis a meridie, temperato ftatu coeli,aut 
ab oriente , aut ab occidenfe » ne toto die folem 
vel umbram pati^tur. Pro^cima deinde putatione 
melius exiftimat Celfus ferro abftideri^ ipfofque co- 
les , in modum coron^ contortos , arbori eircum- 
dari^ ut flexura materias profundat , quarum vali- 
diflimum fequente anno caput yitis faciamus. Nfe 



DE RE RUSTICA LIB. V. 219 

autem longus docuit ufus^ ipurt^ utilius efle prima 
quoque tempore falcem vitibus admo vere , pec fuH 
pervacuis farmentis pati (ilvefc^re. Sed earn quoH 
que, quae primo fubmittetur, materiam feri^ coerr 
cendam cenfeo ufque in alteram vel tertiam gem^ 
mam , quo robuftiores palmit^s agat : qui cum pri« 
mum tabulatum apprehenderint , proxima putatio-; 
ne difponetur omnibus annis. alioquin in fuperius 
tabulatum excitabitur ^ relif^a Temper una materia^ 
qus applicata trunco cacumen arboris fpefiet. Jam-! 
que viti conftitutae certa l^x ab agricolis imponis 
tur : plerique ima tabulata materiis frequentant , 
uberiorem fi-udum & magis facilem cultum fequenr 
tes. At qui bonitati vini ftudent , in fummas arbo4 
Tts vitem promovent : ut quasque materia fe da« 
bit, ita in celiiflimum quemque ramum extendunt,' 
iic, ut fumma vitis fummam arborem fequatur, 
id eft , ut duo palmites extremi trunco arboris ap- 
plicentur , qui cacumen ejus fpeAent , & prout 
quifque ramus convaluit , vitem accipiat. Plenio- 
ribus ramis plurie^ palmites, alius ab alio feparati, 
imponantur , graciUoribus pauciores; vitifqueno^ 
vella tribus toris ad arborem religetur , uno , qui 
eft in crure arboris , a terra quatuor pedibus dir 
ftans ; altero ^ qui fumma parte vit^m capit ; tertio ^ 
qui mediam vitem compleditur. Torum imum im- 
poni turn oportet , cum vires viti adimit. interdum 
enim necefTarius uabetur , cum aut arbor fine ra- 
mis truncata eft , aut vitis praevalens in luxuriam 
evagatur. Cetera putationis ratio talis eft , ut ve^ 
teres palmites | quibus proximi aiuii frudus pepen* 



no L. J.M COLUMELLA 

dit , omnes recidantur : novi , circumcifis undique 
capreolis , & nepotibus ^ qui ex his nati funt , am- 
putatis , fubmlttantur : & fi laeta vitis eft , ulnmi 
potius palmites per cacumina ramonim praecipiten- ' 
tur ; a gracilis^ trunco proximi; (1 mediocris j me- 
dii: quoniam ultimus palmes plurimum frudum 
afFert, proximus minimum vitem exhaiirit atque 
attenuat. Maxime autem prodeft vitibus , omnibus 
annis refolvi. nam &icommodius enodantur &re- 
frigerantufi cum alio loco alligata6 funt, minufque 
Ixduntur, ac melius convalefcunt. Atque ipfos pal- 
mites ita tabutatis fuperponi convenit, ut a tertia 
gemma vel quarta religati dependeant, eofqueooa 
conftringi , nd farmentum vimini praecidatur. Quod 
a ita longe tabulatum eft , uti materia parum com- 
mode in id perduci poftit, palmitem ipfum vitial- 
ligatum fiipra ternam gemmam religabimus. Hoc 
ideo fieri prscipimus , quia quae pars palmitis prx- 
xlpitata eft, fruQu induitur: at quae vinculo an- 
nexa , furfum tendit ', ea materias fequente anno 
praebet. Sed ipfonim palmitum duo genera funt: 
alterum , quod ex duro pro venit : quod quia primo 
anno plerumque frondem fine fruflu aftert, pam- 
pinarium vocant. alterum , quod ex anniculo pal- 
mite procreatur : quod quia protinus creat , firu* 
Aunrium appellant, cujus ut femper habeamus co« 
piam in vinea , palmitis partes ad tres gemmas re- 
ligandae fiint, ut quidquid intra vinculum eft, ma- 
terias exigat. Cum deinde annis & robore vitis 
convaluit , traduces in proximam quamque arbo- 
rem mittendae, eafque poft biennium amputare, 6r 



DE RE RUSTICA LIB. V. nt 

mul atque alias teneriores tranfmittere convenit. 
nam vetuftate vitem fatigant. Nonnunquam etiam 
cum arborem totam vitis comprehendere nequit , 
ex ufu fiiit partem allquam ejus deflexam terrae im- 
mergere , & rurfus ad eandem arborem duas vel 
tres propagines excitare, quo pluribus vitibus cir- 
cumventa ceJerius veftiatur, Viti novellae pampi- 
narlum dimitti non oportet , nifi neceiTarip loco 
natus eft, ut viduum ramum maritet. veteribus vi- 
tibus loco nati palmites pampinarii utiles funt , 
& plerique ad tertiam gen^mam refefti optime fub- 
mittuntur. nam infequenil anno materias fundunt. 
Quifquis autem pampinus loco natus in cxputando 
vel alli^ando. fra£)^us eft , modo ut aliquam gem« 
niam h^puerit , extotli non oportet : quoniam pro* 
ximo anno vel validiorem materiam ex una crea- 
bit. Prapcipites palmites dicuntur, qui de horno« 
tinis virgis enati ia duro alligantur. Hi plurimum 
frw&us afferunt , fed plurimum matri nocent. Ita- 
que nifi extremis ramis , aut fi vitis arboris cacu- 
men fupera verit , praecipitari palmitem non opor- 
tet. Quod fi tamen id genus coHs propter fruftum 
fubmittere quis velit, palmitem intorqueat. Deinde 
alliget & praecipitet. nam & poft eum locum, queni 
intorferis j lactam materiam citabitt & praecipitata 
roinus virium in fe trahet , quamvis fruftu exube- 
rct. Praecipitem vero plus anno pati non oportet. 
Alteram eft genus palmitis , quod de novello na- 
fcitur, & in tenero alligatum dependet : (mate- 
riam vocamus) ea &fru£ium & nova flagella befie 
procreat : & jam ii ex uno capite duae virgae fui>^ 



ail L. J. M. COLUMELLiE 

mittantur, tamen urraque materia dicitur: nam 

pampinarius quam vim habeat , fiipra docui. Fo- 

caneus eft , qui inter duo brachia velut in fiirca 

de medio nafcitun Bum colem deterrimum efle 

comperi , quod heque fruftum ferat , & utraque 

brachia y inter qus natus eft , atteouet. itaque tol- 

lendus eft. Plerique vitem validam & luxuriofam 

felfo Crediderunt fef acjorem fieri , fi mulcis palmi- 

tibus fubmiflis oneretur. nam ex pluribus rirgis 

plures pampinos creat, & cum fe multa.fronde 

cooperit ^ pejus deflof et'^ nebulafque & rores diu- 

tius continet, omnemque uvam perdit. Validam 

ergo vitem in ramos diducere cenfeo , & traduci- 

bus difpergere atque diradiare , ceterofi^ vinca- 

rios coles prascipitare , 8c fi nimis luxuriabitur, 

folutas materias relinquere, ea ratione vitem feni- 

ciorem facere. Sed ut denfum arbuftum con^men- 

dabile fruftu & decore eft , fie ubi vetuftate ra- 

refcit, pariter inutile & inVenuftum eft. Quod ne 

£at, diligentis pattisfattitlias eft^ primani quam- 

que arboreni fenio defeftam toUere , ut in ejus 

locum novellam reftituere [ vitem ] queat , ncc 

lam viviradice frequentare , ( ea eifi fit facultas) 

quam (quod eft longe melius) ex proximo pro- 

pagare. Cujus utriufque ratio confimilis eft ei, 

quam tradidimus. Atque haec de Italico arbullo 

(atis praecepimus. 

VIL Eft & alterum genus arbufti Gallici , quo<i 
vocatur rumpotinum. Id defiderat arborem huml- 
lem 9 nee; frondofam. Cui rei maxime videtur ido- 
nea opulus. ea eft arbor corno fimilis. quin etiam 



DE RE RUSTICA LIB. V. 113 

cornus , & carpinus , & ornus ^ nonhunquani 6c fa- 
lix a plerifque in hoc ipfuth difponitur. Sed falix 
nifi in aquofis locis j ubi ali^ arbores difficillter 
comprehendunt , ponenda non eft^ quia vini fapo- 
rem infeflat. Poteil etiam ultnus fie difponi , ut 
adhuc tenera decacitminetur , ne ^Ititudinem quin- 
decim pedum excedat. nam fere ita conftitutum 
nimpotitietum animadvert! ^ ut ad o£lo pedes to* 
CIS ficcis & clivofis; ad duodecim, locis plani's & 
uliginoiis tabulata difponantiir. Plenimque autem 
ea arbor in tres ramos dividitur , quibus fingulis 
ab utraque parte complura brachia fubmittuntur ^ 
turn omnes psne virgae , ne umbi-ent eo tempore , 
quo vitis putatuir , abraduntun Arboribus rumpo- 
tinis fi ftumentum non inferitur ^'ih utramque par- 
tem viginti pedum fpatia ihterveniunt : at fi fege- 
tibus indulgetur , in alterani partem quadraginta 
pedes y in alteram viginti relinquuntun Cetera fi- 
mili r^tione, atquein arbufto Italico adminiftran- 
tur » ut vires lohgis (crobibus deponantur , ut ea-* 
dem diligentia curetur , atque in ramis deducatur ^ 
ut novi traduces omnibus annis inter fe ex arbo- 
ribus proximis conriedantur , & vetetes decidan- 
tur. Si tradiix traducem non contingit » media virga 
inter eas dellgetur. Cum deinde fru£lu$ pondere 
urgebit, lubjedis adminiculis fuftineatur. Hoc au- 
tem genus ^rbufti ceteraeque omnes arbores , quan« 
to altius arantur & circumfodiuntur, majore frufiu 
exuberant : quod an expediat jpatrifamilias facere ^ 
cultus docet. 
VIII. Omnis tamen arborls cultus fimplicior p 



214 L, J. M. COLUMELLiE 

quam. vinearum eft , longeque ex omiiibus iHrpi- 
bus minorem impenfam defiderac olea , quae prima 
omnium arborum eft. nam quamvis non continuis 
annis, fed fere altero quoque fruf^um afferat,exi- 
mia tamen ejus >atio eft , quod levi culm fuftine- 
tur , & cum fe non induit , vix ullam impenfam 
pofcit. fed & a quam rc^iipit, fubinde frudus mul- 
tiplicat : negled^ compluribus annis non , ut vi« 
nea , deficit ^ eoque ipfo tempore atiquid etiam in- 
terim patrifamilias prsftat ^ & cum adhibita oil- 
tura eft , uno anno emendatur. Quare etiam nosin 
hoc genere arboris diligenter praecipere cenfuinus. 
Olearum , iicut vitium , plura genera efle arbitror, 
fed in meam notitiam decern modo pervenerunt: 
Paufia J Algiana , Liciniana , Sergia , Nevia , Cut 
minia , Orchis , Regia » Circites , Murtea. Ex qui* 
bus bacca jucundiftima eft Pauftae, fpeciofiftima eft 
Regiae y quae potius efcse , quam oleo eft idooea. 
Paufiae tainen oleum faporis egregii , dum viride 
ieft , vetuftate corrumpitun Orchis quoque & Ra- 
dius melius ad efcam , quam in liquorem ftringi- 
tur. Oleum optimum Licinia dat , plurimum Ser- 
gia : omnifque olea major fere ad efcam , minor 
oleo eft aptior. Nulla ex his generibus, aut perfer- 
vidum , aut gelidum ftatum coeli patitur. Itaque 
aeftivofis locis feptemtrionali colle, frigidis meri- 
diano gaudet. Sed neque deprefla loca , neque ar- 
dua , magifque modicos clivos amat , quales in Ita- 
lia' Sabinorum , vel tota provincia Baetica videmus. 
Hanc arborem plerique exiftimant ultra milliarium 
fexageiunum a mari^autnon vivereiaut none^e 



DE RE RUSTICA LIB. V. ^25 

feracenu fed ia quibufdam locis rede valet, Opti- 
me vapores (tiftinet Paufia , frigus Sergio* Aptiffi* 
mum genus terras eft oleis, cui glarea (iibeft^ fi 
fuperpofita creta fabulo admixta eft. Non minus 
probabile eft folum , ubi pinguis fabulo eft. Sed & 
denfior terra ^ fi uvida & beta eft » commode red- 
pit banc arboreal* Creta ex toto repudianda eft ', 
magis etiam fcaturiginofa , & in qua femper uligo 
confifiit. Inimiciis eft etiam ager fabulo macer , & 
nuda glarea. nam etfi non emoritur in ejufmodi fo-» 
lo^ nunquam tamen convalefcit. Poteft tamen in 
agro frumentario feri , <vel ubi arbutus » aut ilex 
fteterant. nam quercus etiam excifa radices noxias 
oliveto relinquit $ quarum virus* enecat oleam. Sed 
haec in univerfum de toto genere hujus arboris 
habui vobis dicere« Nunc per partes cidturam ejus 
exfequar. 

DC Seminarium oliveto praepjtretur ccelo libe<^ 
ro ^ terreno modice valido t fed fuccofo » neque 
denib ncque foluto folp , pptius tamen refoluto« 
Id genus terrae fere nigrs eft. quam cum in tres 
pedes paftinaveris ^ & alta fofla circumdederis , nt 
aditus pecori detur , fermentari finito* Tum ramos 
noyellos proceros ficnitidos^qpuos comprehenfos 
manus poflit circumvenire , [hoc eft manubrii craf- 
fitudine ] feracii&mos arboribus adimito ^ & ex his 
quam recentii&njas taleas recidito , ita ut ne corti« 
cem ^ aut ullam aliam partem 9 quam qua ferra prac- 
ci^erit 9 laedas. Hoc autem facile cohtingit, fi prius 
varam feceris « & eam partem , fupra quam ramum 
fecaturus es , foeno aut ftramentis texeris^ ut mol« 
ColumtUa. P 



ai6 L. J. M.XOLUMELLiE 

liter & fine noxa corticis taleac fuperpofits fecen* 
tun Taleae deinde fexquipedales ferra praeddan- 
tur^atque earum plag« ucraque parte falce leven- 
tur , & rubrica notentur , ut fie quemadmodum in 
arbore fteterat ramus ^ ita parte ima terram , & at- 
cumtne coelum {pe£tans deponatur. nam fi hiverfa 
mergatur , difficulter comprefaendet ^ & cum vali< 
dius convaluerit , fterilis in perpetuum erit. Sed 
oportebit talearum capita, & imas partes mixto fimo 
cum cinere oblinire , & ita totas eas immergeri , 
ut putris terra quatuor digitis alte fiiperveniat. Sed 
binis indicibus ex utraque parte humantur : hi funt 
de qualibet arbore breri fpatiojuxta eas pofiti, & 
in fumma parte inter fe vinculo connexi , ne fa- 
cile finguli dejiciantur. Hoc facere utile eft, pro- 
pter foflbnim ignorantiam, ut, cum btdentibus aut 
farculis fisminarium colere inftitueris , depofitae ta* 
leae non laedantur. Quidam melius exiftimant ecu- 
lis excolere , & chorda fimili ratione difpooere : 
fed utrumque debet pod vernum xquinodium fe- 
ri I & qUam fi'equentiifime fi»ninarium primo anno 
iarriri : poftero & feqaentibus , cum jam radiculs 
feminum convaluertnt , raftris excoli. Sed biennio 
a' putatione abftineri , tertio anno fingulis femini- 
bus binos ramulos relinqui , & frequenter farriri 
feminarium conveniet. Quartoranno ex duobus ra* 
mis infirmior amputandus eft/ Sic ^xcultae quift- ,| 
quennio arbufculae habiles translation! iunt. Plants 
autem in oliveto difponuntur optime ficcis mini* 
meque uliginofis agris per audumnum , Istis & 
humidis verno tempore , paulo ante | quam genni* 






DE RE RUSTICA LIB. V. 217 

nent. Atque ipfis icrobes quaternuih pedum prae* 
parantur anno ante : vel fi tempus non largi^ur ; 
priufquam deponantur arbores, ftramentis incen« 
dantur fcrobes , ut eos ignis putres faciat ^ quos 
fol ic pruina facere debuerat. Spatium inter ordi- 
nes minimum efTe debet pingui & frumentario folo 
fexagenum pedum in alteram partem , atque in al- 
teram quadragenum: macro , nee idoneo fegetibus, 
quinum & vicenum pedum. Sed in Favonium di- 
rigi ordines convenit , ut silivo proflatu refrige- 
rentur. Ipfae autem arbufculas hoc modo poflunt 
transferri : antequam explantes arbufculam , rubri- 
ca notato partem ejus, quae meridiem fpe&at, ut 
eodem modo, quo in feminario erat, deponatur. 
Deinde ut arbufculae fpacium pedale in circuitii re- 
linqu^tur 9 atque ita cum fuo caefpite planta erua* 
tur. Qui caefpes in eximendo ne refolvatur, mo« 
dicos furciilos virganun inter fe connexos facere 
oportet , eofque pilae » quae eximitur , applicare, & 
viminibus ita nedere » ut conftrida terra velut in- 
cluia teneatur. Tum fubruta parte ima leviter pi- 
Jam commovere , & fuppofitis virgis alligare , at* 
que plamam transferrer Quae ahtequam deponatur ^ 
oportebit folum fcrobis imum fodere bidentibus : 
deindQ terram aratro fubadam ( it tamen' pinguior 
eritfunma humus) immittere, fie ita ordei femina 
fubfternere, 6c & conftet in fcrobibus aqua 9 ea 
omnis haurienda eft » antequam demittantur arbo- 
res. deinde ingerendi minuti lapides» vel glarea 
mixta pingui folo^ depofitifque feminibus latera 
fcrobis. circumcidenda , & aliquid ftercoris inter* 

P X 



iiS L. h M.. COLUMELLA 

ponendum. Quod fi cum fua terra plama non con- 
venit y turn optimum eft omni fronde privare trun- 
cum , atque levatis plagis , fimoque & cioere obfi- 
CIS f in fcrobem vel Ailcum deponere. Truncus au- 
tern aptior translattoni eft , qui, bradiii craffitudi* 
nem habet Poterit etiam longe majoris increneoii 
& robuftiaris transferri. quern ita conyenit pooi) 
ut ii non periculum a pecore habeat, exiguus ad- 
fnodum fupra fcrobem emineat : laetius enim froo* 
det. fi tamen incurfus pecoris aliter vitari ooa 
poterit, celfior truncus conftituetur, ut fit innoxius 
ab injuria pecorum. Atque etiam rigandae funt plan* 
ts, cum ficcitates inceflerunt, nee nifi poft bienojoffl 
ferro tangendae. ac primo furculari debent,ita ut 
fimplex ftilus altitddinem maximi fcrobis excedat ; 
deinde arando ne coxam bos , aliamve partem 
corporis offendat. optimum eft etiam conftitotas 
plantas circummunire caveis ; deinde conftinitum 
jam 9 & maturum olivetum in duas partes divide- 
re, quae alternis annis fruShi induantur. oeqoe 
enim olea continuo biennio uberat. Cum fiibjedus 
ager confitus non eft, arbor coliculum agit:cuiii 
jfeminibus repletur , fruQum aftert, ita fie diviffun 
olivetum omnibus annis aequalem reditum afiert. 
Sed id minime bis anno arari debet , & bidentibiis 
alte circumfodiri. nam poft folftitium cum terra 
aeftibus hiat , curandum "eft , ne per rimas fol ad 
radices arborum penetret. Poft aequinofliimi an* 
^mnale ita funt arbores ablaqueandae , ut a fupe- 
riore parte, fi olea in clivo fit, incilia excitenrur, 
quae limofam aquam ad codicem deducan^ Omnis 



DE RE RUSTICA LIB. Y. 129 

deinde foboles 9 qus ex imo fiirpe nata eft , quot* 
annis exftirpanda eft , ac tertio quoque fimo t vel] 
pabulandas funt oleae. Atque eadem ratione fterco« 
rabitur olivetiun , qaam in fecundo libro propofui^ 
tamen fegetibus profpiciemr. At ft ipfis tantum*^ 
jnodo arboribus fatts fervieris, fingulis ftercoris 
caprini fex librae, ftercoris ficci modii fingqli, vel 
amurcse in fingulis congiiis [Stercus}au£iumno de« 
bet injiciy ut permixtum hiemi radices oleae cale« 
faciat* Amiirca valentibus infundenda eft. nam per 
hiemem ft vermes atque alia fuberunt animalia^ hoc 
medicamento. necantun Pierumque etiam locis ftc- 
cis & humidiSy arbore^ mufco in&ftantur. quern 
nifi ferramento refecueris , nee irudum » nee Istam 
frondem olea inducet. Quin eiiam compluribus inn 
terpofitis annis olivetum putandum eft : nam vete- 
ris proverbii memioifle convemt^ eum, qui aret oli- 
vetum , rogare frufium; qui ftercoret^ezorare; qui 
csdat 9 cogere. Quod tamen fatis erit oda vo anno 
fecifte 9 ne fruduarii rami fubinde amputentur. So- 
lent etiam quamvis bets arbores frudum non a& 
ferre, Eas ter^brari gallica terebra convenit , atque 
ita in foramen viridem tateam oleaftri demitti» fie 
velut inita arbor fcecundo femine fertilior exftat« 
Sed & fine ablaqueatione adjuvanda eft amurca in* 
fulfa cum fuilla vel noftra urina vetere, cuyns utriuf- 
que modus fervatur. nam maximas arbori^ ni tan- 
tundem aquae mifceatur, urna abunde erit. Solent 
etiam vitio foli frufium oleae negate. Cui rei fie 
snedebimur. altis gyris ablaqueabimus eas » deinde 
calcisy pro magnitudine arboris^ plus mijiufve cir-. 



> 



i^o , L. J. M, CGLUMELLiE 

ciimdabimu^: fed minima arbor modium poftulat; 
Hoc remedio fi nihil fuerit efFedum , ad prsGdium 
infitionis confugiendum erit. quemadmodum autem 
' olea inferenda (it » poftmodum dicemus. Nonnun- 
qiiam etiam in olea* unus ramus ceteris aliquanto eft 
laetior. quern nifi fecideris, tota arbor contriila- 
bitur. Ac de olivetis hadenus dixifle fatis eft. Su- 
pereft ratio pomiferarum arborum^ cui rei deinceps 
prscepta dabimus. 

X. Locum pomarii , priufquam femina feras, cir* 
cummunire maceriis oportet, vel faepe, vel (c&l 
praecipiti , ut non folum pecori , fed & homini 
tranfitum negare valeat ; quoniam fi faepius caco- 
mina hominis manu tradata , iaut a pecoribus prae- 
rofa funt^ in perpetuum femina incrementum ca- 
pere nequeunt. Generatim autem difponere arbores 
utile eft , maxime etiam ne imbecilla a valeBtiore 
prematur , quia nee viribus , nee magnitudine par 
eft I imparique fpatib temporis adolefcit. Terra, 
quae vitibus apta eft^ etiam arboribus eft utilis. 
Ante annum, quam feminare voles, fcrobem fo- 
dito : ita fole pluviifve macerabitur , & quod pofi* 
turn eft, cito comprehendet. At d eodem anno& 
fcrobem facere , & arbores ferere voles • miniroum 
ante duos menfes fcrobes fodito , poftea flramentis 
incenfis calefacito : quos ft latiores patentiorefque 
feceris , laetiores uberiorefque fruSus percipies. Scd 
fcrobis clibano fimilis fiat , cujus imum fummo pa- 
tentius eft, ut laxius radices vagentur, ac minus 
frigoris hieme , minufque asftate vaporis per angu- 
ilum OS penetret^ etiam ut clivofis locis terra, qu^ 



DE RE RUSTIC A LIB. V. 231 

m eiim congtfta eft « a i>luyii$ non abluatur. Arbo*- 
res raris intervallis ferito, ut, cum creveiint^ fpa- 
cium habeant « quo ramos extendant. nam fi fpifle 
pofueris, nee infra ferere quid poteris^ nee ipfs 
fruduoiae erunt , nifi intervulferis : itaque inter or- 
dines quadragenos pedes, minimumque tricenos 
relinqtiere convenit Semtnalege crafla non minus 
quam manubrium bidentis » reda , levia « procera » 
fine ulceribus ^ tntegro libra ea bene & celeriter 
comprehendent. Si ex vetef ibus ramis fumeis , de iis 
quoque ^ qui quotannis bonos & nberiores fru£his 
afferunt » eligito : ac illos magis , qui funt contr^fo* 
lem , quam qui umbris, rafnis , aut plantis continen- 
tur. Sed antequam arbufculas transferas , nota , qui* 
bus ventis antea fuerant conftitutae , pof)!ea manus 
admoveto, ut de clivo & ficco in humidum agrum 
transferas. Trifurcam maxime ponito. Ea exftet mi« 
nime tribus pedibus. Si eodem fcrobe duas aut tres 
arbufculas roles coafiituere, curato, ne inter fefe 
contingant : quoniam mutuo contadu aut compu-^ 
trefcent , aut vermibus interibunt. Cum femina de- 
pones , dextera finiflraque ufque in imum fcrobem 
&fciculo5 farmentorum brachii craffitudinis demit* 
tito , ita ut fupra terram paululum exftent, per quos 
xftate paryo labore aquam radicibus fubminiftrare 
poffis. Arbores ac femina cum radicibus audumno 
ferito , hoc eft , circa Kalend. & Idus Odobris. Pri-. 
mo vere , antequam germinent ^ arbores deponito : 
ac ne tinea molefta fit feminibus ficulneis , in imum 
fcrobem lentifci taleam inverfo cacumine demitti- 
to. Ficum frigoribus ne ferito. Loca aprica ^ calcu- 

P4 



l3t L. 1. M. COLUMELLiE 

lofa , glareoia » interdum Be faxofa amat« E)ufinodt 
arbor cito convalefcit , fi^ fcrobes amplos patentef- 
que fecerb. Ficorum genera ^ etfi fapoi^e atque ha- 
bitii diftant , uno modo , fed pro differentia agri 
ieruntun Locis frigidis auAumni temporibus , & 
aquofis praecoques ponito , utante pluTiam frafium 
deligas : locis calidis hibemas ferito. At fi Toles fi- 
cum 9 quamvis non natura , feram facere-, turn grof* 
fuIo2f, prioremve fruQiun decutito, i terum alterum 
edet , quern in hieoiem differef. Nonnunqiiam edanii 
cum firondere coeperunt cacumina fici j ferro fumma 
prodeft amputare : fie firmiores arbores & ferado- 
res fiunt: ac Temper conveitiet^ fimulatque folia 
agere coeperint ficus, rubricam amurca dilueiCy 
& cum ftercore humano ad radicem iiifundeie« Ea 
res efficit uberiorem frudum , & fiirfium fid pl^ 
niorem ac meliorem. Serendae funt autem prsd* 
pue Livianasi Africanae, Chalcidicae, fuli^, Lydiz, 
calliftruthiae , topiae « Rhodiae , Libycae » hibeniZi 
omnes edam biferae&triferae flofculi. Nucem Grs- 
cam ferito circa Kalend. Februar. quae prima gem- 
mafcit f agrum durum ^calidum , ficcum , defiderat. 
nam in locis diyerfis nucem fi depofiieris , plenim* 
que putrefcit. Antequam nucem deponas , in aqoa 
mulfa, nee nimis dulci macerato. ita jucundioris 
faporis frudum, cum adoleverit, praebebit, & in- 
terim melius atque celerius frondebit. Temas ou* 
ces in trigonum flatuito^ ut nuz a nuce minioie pal- 
mo abfit , & anceps ad Favonium IpeOer. Omins 
autem nux unam radicem mittit^ & fimplici fiilo 
prorepit. cum ad fcrobis folum radix penremti do* 



/ 



DE RE RUSTICA LIB. V. 25J 

ritia humi coercita reairvatur ^ & ex fummo duiitn 
ramonim ambas radices emittit. Nucem Grscam, 
& Avellanam Tarendnam facere hoc modo po^e« 
ris. In quo fcrobe deftinaveris nuces ferere, in eo 
tetram minutam pro mode femipedis ponito, ibique 
femen fenils repangito. Cum ferula fiierit enata, 
earn findito , & in medulla ejus fine putamine nu-^ 
cem Grscam aut Avellanam abfconditp, & ita ad«* 
obruito. Hoc ante Kalend. Martias facito, vel etiam 
inter Nonas & Idus Mart. Eodem tempore juglan* 
<iein , & pineam , & cafianeam ferere oportet. Ma- 
lum Punicum ab eodem tempore ufque in Kalend. 
Aprilis rede feritur. Quod fi acidum, aut minus dul* 
cem frudum feret^hoc modo emendabitun Stercore 
iiiillo , & humano » urinaque vetere radices rigato, 
ea res& ferdlem arborem reddet, & primis anni$ 
frudum vinotum, & poft quinquennium dulcem & 
apyrenum facit. Nos exiguum adihodum laferis 
Tine dilttimus, & ita ca^umina arboris fiimma oble- 
vimus. ea res emendavit acorem malonim. Mala 
Punica ne in arbore rumpantur , remedio funt lapi- 
des tres^ fi, cum feres arborem, ad radicem ipfam 
collocaveris. At fi jam arborem fatam habueris, 
fcillam fecundum radicem arboris ferito. Alio mo«- 
do , cum jam pnatura mala fuerint , antequam rum- 
pantur , ramulos 9 quibus dependent, intorqueto. 
eodem modo fervabuntur incomipta etiam toto 
anjio. Pirum aufiumno ante brumam ferito , ita ut 
minime dies xxv ad brumam fup^rfint. quae ut fit 
ferax, cum adoleverit, alte eam ablaqueato, & 
juxta ipfam radicem truncum findit0|& fifluram 



234 L. J. M. CQLUMELLiB 

cuneo tedae pineae adigito, & ibi relioquito : deinde 
abfumta ablaqueatione , cimrem fapra terram ioji- 
cito. Curandutn eft autem , ut quam generofiffimis 
piris pomaria conferamus. Ea funtCruftuminaire- 
gia, Signina, Tarentiiia , quae Syria dicuntur« pur- 
purea , fuperba , ordeacea , Aniciana , Naeviana, Fa- 
▼oniana, lateritana , Dolabelliana ^Turrantana, to- 
leina , muira, prascocia, venerea ^ & quaedam alia, 
quorum enumeratio nunc longa eft. Praeterea ma- 
lorum genera exquirenda maxime Scandiana , Ma* 
tiana^ orbiculata, Sextiana^ Pelufiana, Amerina, 
Syrica, melimela^ cydonia: quorum genera tna 
funt , ftruthia « chryfomeliana , muftea. Quae omnia 
non folum voluptatem, fed eriam faiubritatem afie- 
runt. Sorbi quoque & Armeniaci, atque Perfici non 
minima eft gratia. Et mala , forba, pruna ^ poft ID^ 
diam meflem ufque in Idus Februar. ferito, Moro* 
rum ab Idib. Februar. ufque ad aequinodium ver- 
num fatio eft. Siliquam Graecam, quam quidam 
KSftiriop vocant, & Perficum ante brumam per au** 
dumnum ferito. Amygdala , fi parum ftrax erit, 
forata arbore lapidem adigito , & in librum arbo* 
ris inolefcere ftnito. Omnium aqtem genenim ra- 
mosy circa Kalend. Martias in hortis, fubafia & 
ftercorata terra , fupra pulvinos arean^ dtfponere 
convenit. Danda eft opera , ut, dum teneros ramu- 
los habentj veluti pampinentur, & ad unum Ai- 
k lum primo anno femina redigantur. & cum auflu- 
miius inceflerit , antequam frigus cacumina adurat, 
omnia folia decerpere expedit , & ita crafBs aron- 
dinibus^ quae ab una parte nodos integros babeantj 



0E RE RUSTICA LIB. V. ^ 135 

velut plleis induere ^ atque dc a frigore & gelicidiis 
teneras adhuc virgas tueri. Poft viginti quatuor 
deinde oienfes five transferre & dtfponeit in ordi« 
nem TC^es , fiye inferere 9 iatis tute utriunque facere 
poteris. 

XL Omnis furculus omoi arbor! inferi poteft ^ 
finon eft ei^ cm inferitur^ cortice diflimilis. fi veto 
edam fiiailem frudum9& eodem tempore afFert^ 
fine fcnipulo egregle inferitur. Tria genera porro 
infitiooum antiqui tradiderunt» Unum , quo refeda 
& fifla arbor refeftos furculos accipit. Akemm ^ 
quo refeda inter librum & materiam femina ad- 
mittit. quae utraque genera verni temporis funr. 
Tertium , quo iplas gemmas cum exiguo cortice in 
partem iiii delibratam recipit » quam vocant agri- 
colae emplaflrationem ; vel, ut quidam ^ inoculatio- 
nem. Hoc genus infitionis xftiyo tempore optime 
ufurpatur. Quarum infitionum rationem cum tra- 
diderimus , a nobis quoque repertam docebimjus. 
Omnes arbores, fimulatque gemmas agere coeperint, 
iuna crefcente inferito » oli vam autem circa aequi- 
no^um vernum , ufque in Idus Aprilis. Ex qua ar« 
bore inferere Toles , & furculos ad infitionem fum- 
turus es , videto » ut fit tenera & ferax , nodifque 
crebris : &c cum primum germina tumebunt^ de ra- 
mulis anniculis ^ qui fo]is ortum fpedabunt , & in- 
tegri erunty eos legito crafiitudine digiti minimi, 
furculi fint bifurci, vel trifurci. Arborem^ quam 
inferere voles, ferra diligenter exfecato ea parte » 
qua maxime nitida & fine cicatrice eft, dabifque 
operam, ne librum Isdds. Cum deinde* truncum re* 



%^6 L. J. M. COLUKfELL£ 

cideriSf acuto ferramento pl^gam levato. dande 
cuneum tenuem ferreum vel offeum ioter corticem 
& materiam ne minas digitos tres , fed confiderate, 
deoiittitOy ne iasdas aut rumpas corticem. Poflea 
furculos 9 quos inferere voles ^ falce acuta ex una 
parte deradito taotum , quantum cuneus demiffus 
fpatii dabit, atque ita, ne medullas , neve alterius 
partis corticem laedas. Ubi furculos paratos habue- 
ns , cuneum v^lito ^ ilatimque furculos in ea fon- 
fliina , quae cuneo adado inter corticem 6c mate- 
riam feceris , demittito* Ea autem fine , qua adrafe- 
ris J furculos fie inferito , ut femipede^ nee amplius 
de arbore exfient. [In una arbore duos t vel fi tnia« 
cus vaftior eft j plures calamos rede inferes : qua- 
tuor digltorum inter eos fit fpatium, pro arboris 
magnitudine & corticis bonitate haec facito. Cum 
omnes furctdos , quos arbor ea patietur » demifcns, 
libro ulmiy vd junco, aut vimine arborem con- 
iiringtto : poftea paleato luto bene fubado oblinito 
totam plagam , & ipatium , quod eft inter furculos i 
ufque eoy dum minime quatuor digitis infita ex* 
flent.] fupra deinde mufcum imponito ^ & ita hpr 
to 9 ne pluvia dilabatur. Quofdam tamen magis de- 
lefiat in trunco arboris locum feminibus ferra 6- 
cere , infe^afque partes tenui fcalpello le vare , atque 
ita furculos aptare. Si pufillam arborem inferere 
voles I imam abfcindito , ita ut fefquipede e terra 
exftet. & cum deinde praecideris , plagam diligenter 
levato : & medium truncum acuto fcalpello per- 
modice findito , ita ut fiflura digitorum trium fit in 
ea. deinde cuneum ^ quo diducatur, inferito i & 



DE RE RUSTICA LIB. V. 137 

ftirculos ex utraque parte derafos demittito, lie ut 
libnim feminis libro arboris squalem facias. Cum 
furculos, diHgenter apta veris , cuneum eximito, & 
arborem ^ ut fupra dixi, alligato : deinde terrain cir- 
ca arborem adaggerato ufque ad ipfum infitum. ea 
res a yento & calore maxime tuebitur. Hoc tertium 
genus infitionis cum fit fubtiliffimuin ^ non omni 
generi arborum idoneum eft, fed fere recipiunt ta- 
lem infitionem, quie humidum, fuccofutnque^ & 
validum libnim habent , ficut ficus. Nam & ladis 
plurimum mittit, & corticem robuftiim habet. opti* 
me itaqueinferituf [caprifici ramus.] Ex arbot'e, de 
qua inferere voles » novellos & nitidos ramos eli« 
gitb^ in iifdemque ob^ervato gemmam , quae bene 
apparebit, certamquie ijpem germinis habebit : earn 
duobus digitis quadratis circumfignato , ut gemma 
media fit : & ita acuto fcalpello circumcidito, deli* 
bratoque diligenter , ne gemmam Icdas. poftea item 
aherius arboris, quam emplaftratunis es, nitidifii- 
mum ramum eligito ,& ejufdem fpatii corticem cir- 
cumcidito ^ 6c materiam delibrato. deinde in earn 
partem^ quam nudaveris, praeparatum emplaftrum 
aptato, ita ut alterae delibratas parti conventat Ubi 
ita hcc feceris , circa gemmam b^ne alligato , cave^ 
toque, ne ladas ipfuafv germen. deinde commifluras 
& vincula luto oblinito , fpatio relido f ut gemma 
libera vinculo non urgeatur. arbors autem infitae 
fobolem & ramos fuperiores pnecidito, ne quid' 
fit , quo poffit fuccus e vocari , aut ne cui magis , 
quam infito ferviat. Poft xxi diem folvito empla- 
firunu & hoc^ genere optime etiam inferitur olea« 



138 L. J. NL COLUMELLiE * 

Quartum illud genus infitionis lam docuimus, cum 
de vitibus difputavunus. itaque fupervacuum t& 
hoc loco repetere traditam rationem terebradoms. 
Sed cum antiqui negaTerint, pofle omne genus fur- 
culorum in omnem arborem inferi , & illam quafi 
finitionem , qua nos pauIo ante ufi fumus » velud 
quandam'legem (anxerint, eos tantum furculos pofle 
coalefcere, qui fint cortice, ac libro, & frufiu coa- 
iimiles lis arboribus , quibus inferuntur ; exiftiina* 
vimus errorem hujus opinionis difcudendunt, oa* 
dendamque pofteris rationem » qua poffic omne g^ 
nus furcuU omni generi arboris inferi. Quod oe 
longiore exorcUo legentem fiitigemus , unum quafi 
exemphim fubjiciemus, quo p^&t omne genus fur- 
culi omnibus arboribus- InferL Scrobem quoquo- 
:;^erfus pedum quatuor ab arbore divae' tam looge 
fodico , ut extremi rami oleae poiliot earn contin- 
gere. in fcrobtoi deinde-fici arbu/culam depooito , 
diKgendamque adhibeto j ut robnila & nitida fiat. 
Poft triennium , cum jain fatis amplum increoien- 
turn ceperit , ramum oli vae^ qui videtur niddiffimiiSp 
deflede » & ad cms arboris ficulneae religa : atque 
ita amputads ceteris raraulis , ea tantum cacumina, 
quae inferere voles , relinque. torn arborem &i de- 
trunca, plagamque leva; & mediam cuneo finde. 
cacumina deinde olivae^ ficuti matri cohaerent^ex 
utraque parte abrade , & ita fiflbrae fici infere , cu- 
neumque exime , diligenterque ramulos coUiga « ne 
qua vi revelfaintur. iic interpofito triennio conva- 
lefcit ficus cum olea , & tum.demum quarto aono, 
cum bene coierint^ velut propagines ^ rasmlos oli- 



DE RE RUSTICA LIB. V. 239 

vs a matre refecabis. hoc modo omne genus in 
omnem arborem inferes. At priufquam finem libri 
iaciamus, quoniam fere fpecies furculorum cmnium 
perfecuti fumus prioribus libris, de cjtifo dxcere 
nunc tempeftivum eft. 

XIL Cytifum in agro efie quam plurimum, ma« 
xime referet , quod galHnis, apibus, capris^bubos 
quoque & omni generi pecudum utiliffimus eft: 
quod ex eo cito pinguefcit, & ladis plurimuai prae* 
bet o?ibus ; turn etiam , quod oGto menfibus viiidi 
eo pabulo uti , & poftea aridb poffis. prasterea ia 
quolibet agro » quam vis macerrimo » celerirer com- 
prehendit : omnem injuriam fine noxa patitur. Mu- 
lieres quidem fi h€t\s inopia premuntur, cytifum 
aridum in aquam macerari oportet» & cum tota 
no&e permaduerity poftero die expreffi fucci ternas 
heminas permifceri modico vino ^ atque ita potan- 
dum dari : fie & ipfse valebunt , & pueri abuodan- 
tia ladis confirmabuntur. Satio autem cytifi vel 
audumno circa Idus Odobris» vel vere fieri poteft. 
Cum ten-am bene fubegeris , areolas facitQ , ibique 
veliit ocimi femen cytift audumno ferito. Plantas 
deinde vere difponito : ita ut inter fe quoquoverfus 
quatuor pedum fpatiadiftent. Si femen non habue- 
ris , cacumina cytiforum vere deponito , & fterco- 
ratam terram circumaggerato. Si pluvia non incef- 
ferit, rigato quindecim proximis diebus : fimulatque 
novam frondem agere coeperit, farrito, & poft 
triennium deinde caedito , & pecori praebeto. equo 
abunde eft viridis pondo xv, bubus pondo vicena, 
ceterifque pecoribus pro portione virium* Poteft 



140 COLUMELLiE DE RE RUST. UB. V. 

edam ante Septembrem fatis commode ramis cyth 
fus feri, quoniam £icite comprehendit, & injuriam 
fuftinet Aridiim fi dabis , pardus prsbeto, quo- 
niam vires majores habet^ priufque aqua macerato, 
& exemtum paleis permifceto. Cytifum cum aii* 
dum facere Toles ^ circa menfem Septembrem , ubi 
iemeii ejus grandefcere incipiet, csdito , paucifque 
horis 9 dum flaccefcat ^ in fble habeto : deiode ia 
umbra exficcato , & ita condito. Hadehus de arbo' 
ribu9 praecepifle abunde eft , reddituro pecoris cu- 
ram & remedia fequeoti volumine. 



c 



*4> 

L. JUNII MODERATI COLUMELIjE 

D E 

RE RUS T I CA 

LIBER. SEXTUS. 



PRJEFATIO, 

■ 

^cio, quolHam, Publi Silvine^ prudentes agricolas 
pecoris gregariorumque paftorum abnuifle curam , 
& earn velut inimicam profeflionis fuae difciplinam 
conftantiflime repudiaile. neque infitior^ id eos 
aliqua ratione fecifle , quafi fit agricolae contrarium 
paftoris propoiitum : cum ille quam maxime fub- 
a&o & puro folo gaudeat, hic novali, graminofo— 
que; ille fru&UQi e terra fperet, hic e pecore. ita 
fir, ut^ quod arator abominatur, contra paftor optet^ 
herbarum proventutn. Sed in his tarn difcordantibus 
votis eft tanpten quaedam focietas, atque conjundio; 
quoniam & pabulum e fundo plerumque domefti- 
cis pecudibus magis, quam alienis, depafcere ex ufu 
fit, &copiofa ftercoratione , quae contingit e gre* 
gibus , terrefires firu£his exuberanL Nee tamen ulla 
regt» eft 9 in qua modo fi'umenta gignantur , quae 
non, ut homiBum, ita armentorum adjumento ju« 
Yetur. unde etiam juqienta nomen a re traxere p 
ColumcUat Q 



44* L. J. M. COLUMELLiE v 

tpxod noftrum laborem, ve} onera fubvedando, 
vel arando juvarenr. Itaque , ficut veteres Romani 
prsceperunty ipfe quoque cenfeo,tam pecorum, 
quam agrorum cultum pernofcere. Nam in raftica- 
tione vel antiquiffima eft ratio pafcendi , eadein<]ue 
qukeftuofiiUma* propter quod nomina' quoque & 
pecuniae & peculii trada videntur a pecore : quo- 
niam id foium veteres poflederunt , & adhuc apud 
quafdam gentes unum hoc ufurpatur dividarum ge- 
nus : & nunc apud noftros quidem colonos alia res 
uberior nulla eft{ ut etiam M. Cato credidit , qui 
confulenti, quam partem rei ruftrcs exercendoce* 
leriter locupletari poiTet ? refpondit , ii bene pa^c^ 
ret ; rurfufque interroganti , quid deinde faciendo 
fatis uberes fruflus percepturus effet? affirmavit, 
ii inediocriter pafceret. Ceterum de tarn fapiente 
viro piget dicere , quod eum quidam audores me- 
morant , eidem quaerenti , quodnam tertium in agri- 
colatione qi|xftuofum eflet? afleverafle, ii quis vel 
male pafceret: cum prsfertim majus difpendium 
fequatur inertem & infcium paftbrem, quampni- 
dentem diligentemque compendium. De fecundata- 
men refponfo dubium non eft, quin mecfiocrem n^ 
gligentiam domini fru£hts pecoris exfuperet. Quam 
ob rem nos quoque banc parteii^ rei rufticae, SiU 
vine , quanta vatuimu^ induftria , ma jorum fecuri 
praecepta , pofteritati mandavimus. Igitur cum fint 
duo genera quadrupedum, quorum alterum para- 
mus in confortium operum, ficut bovem , midam , 
equum, a(imtm; alterum voluptatis, ac redttus & 
cnftodiae caufa^ ut ov^^ capellami fuem^ canem: 



DE RE RUSTICA LIB. VI. 145 

dt eo genere primum dicemus, cujns ufus noftri 
laboris eft particeps^ nee dublum , quin (ut ait Var- 
ro) ceteras pecudes bos honore fuperare debeat, 
prsfertiixi autem in Italia, quae ab hoc nuncupa- 
tionem traxifle creditur , quod plim Graeci tauros 
^TfltAouf vocarent ; & in ea urbe , cujus in moenibus 
condendis mas & femina aratro terminum fignave* 
runt, velut pecus : quod item Athenis Cereris & 
Triptolemi fertur minifter : quod inter fulgentiiH- 
ma fidera particeps coeli : quod deinde laboriofii&- 
mus adhuc hominis focius in agricultura : cujus 
tanta fuit apud antiquos veneratio , ut tarn capitale 
eiTet bovem necafle , quam civem. Ab hoc igitiir 
promiin operis capiamus exordium. 

I. Quae in emendis bubus fequenda , quaeque vi« 
tanda fint, non ex facili dixerim;cum pecudes, 
pro regionis coelique ftatu , & habitum corporis , & 
ingenium animi, & pili colorem geranr. Aliae for« 
mx funt Afiaticis, aliae Gallicis, Epiroticis aliae, 
nee tantum diveriitas provinciarum , fed ipfa quo- 
que Italia partibus fuis difcrepat. Campania plerum- 
que boves progenerat albos & exiles , labori tamen 
& culturae patrii foli non inhabiles. Umbria vaftos 
& albos ; eademque rubros : nee minus probabiles 
animis, quam corporibus. Hetruria & Latium com«- 
pados , fed ad opera fortes. Apenninus duriffimos 
omnemque difficultatem tolerantes, nee ab afpedu 
decoros. Quae cum tam varia & diverfa iint , ta- 
men quaedam quafi communla & certa praecepta in 
emendis juvencis arator fequi debet ^ eaque Mago 
Carthaginienfis ita prodidit^ut nos deinceps me?i 



i44 L. J, M. COLUMELLjE 

morablmus. Parandi funt boves so vdli , qiiadrati; 
grandibus membris, cornibus proceris, ac nigran* 
tibus & rdbuftis , fronte latai & crifpa , hirtis auri- 
bus 9 oculis & labrisnigris , naribus refimis patulif- 
t]ue » cervice longa & torofa , palearibus amplis & 
pasne ad genua promlflis, pedore magno, armis 
vaftis, capaci & tanquam implente utero » lateribas 
porredis, lumbis latis, dorfo redo p1anoque,vel 
etiatn fubfidente , clunibus rotundis » cruribus com- 
padis ac redis , fed brevioribus potius quam Ion* 
gis, nee genibus improbis, ungulis magnis, caudis 
longiflimis & fetofis pilofifque, corpore denfobre- 
vique , colore rubeo vel fufco » tadu corporis mol- 
liflimo. 

II. Talis notas vitulos oportet , cum adhuc teoeri 
funt, confuefcere manu tradari, ad praefepia reli* 
gari f ut exiguus in domitura labor eorum , & minus 
fit periculi. Verum neque ante tertium , neque po& 
quintum annum juvencos domari placet, qtiooiam 
ilia stas adhuc tenera eft , haec jam praedura : eos 
autem , qui de grege feri comprehenduntur , fie fub- 
igi convenit. Primum omnium fpatiofum ftabulum 
pf aeparetur , ubi domitor facile verfari , & unde di- 
gredi fine periculo poffit. Ante ftabulum nulls ao- 
guftiae fint, fed aut campus, aut via late patens; ut 
cum producentur juvenci, liberum habeant excur* 
fum , ne pavidi aut arboribus', aut objacenti coilt- 
bet rei fe impUcent, noxamque capiant. Inftabulo 
fint ampla praefepia , fupraque tranfverfi afferes ia 
modum jugorum a terra feptem pedibus elati confi- 
gantur, ad quos religari poffint juvenci. Diem deio; 






DE RE RUSTICA LIB. VI. 245 

de, qno domituram aufpi(!eris, tiberum a tempefia** 
tibus & a reli^onibus manitinum eligito , cannabi- 
nifque funibus eornua juvencorum ligato. Sed ja^ 
cuUy quibus capulantur, lanatis peHibus involuti 
fint^ oe tenera fitonte fub eornua laedantur. Cunt 
deinde buculos comprehendepis , perducito ad fta« 
bulum , & ad ftipitei religatoita, ut exiguutn laxa- 
mentt babeant , diftentque inter fe altquanto fpatic^ 
ne in colhidatione alter alteri noceat. St nimis afpe« 
ri eninty patere unum diem nodemque defaeviant. 
Anulatque iras contuderint> manu producantur^ 
ita ut & aliqifis ante , & a tergo complures , qui fe<- 
quaatur » retinaculis eos contineant , & unus cum 
dava falignea procedens oiodicis idibus fubinde 
impetus eorum coerceat. Sin auteni placidi & quieti 
boves erunt » vel eodem die , quo alligaveris , ante 
vefperum licebit producere , & docere per millQ 
paflus conpoiite ac fine pavore ambulare : cum 
domum perduxeris> zt£te ad ftipites religaio , ita ne 
capite moveri poflinn Tum demum ad- alligatos 
boves , neque a. pofteriore parte , neque a htere ^ 
fed advcrfuSy. placide & eum quadam vocis adula- 
tione venito ^ ut accedentem eonfue^cant afpice|re« 
deinde nares perfricato, ut hominem difcant oao« 
rari. Moz etiam convenit tbta tergora & tra^re , 
& reipergere mero, quo familiariores bubuko fiant ; 
ventri quoque y & fub &niiiia manum fub^icere , ne 
ad ejufionodi ta&un poftniodum pavefcant , & ut 
ricini , qui plenunque feminibus inhserent, eximan* 
tur. itaque cum fit , a latere domitor ilare debet ^ 
ne calce contingl pofiit. Poll haec didudis.|Dali& 

Qi 



7L46 L J. M. COLUMELLA 

educito linguam , totumquie eorum palatum fale de^ 

fricato 9 libralefque ofFas in praeful£ae adipis liqua- 

mine tinflas, lingula demittito, ac vini fingulos 

fextarios per cornu faucibus in&ndito : nam per 

hsc blandimenta tridup fere manfpefcunt, jugum- 

que quarto die accipiunt , cui ramus illigatur , & 

temonis vice trahitur : interdum & pondus aliquod 

injungitur, ut ma)ore nifu laboris explor^tur pa- 

tientia. Poft ejufmodi experimenta vacuo plofiro 

fiibjungendi, & paulatim longius cum oneribus 

producendi./unt. Sic perdomiti mox ad aratnim 

inftituantur , fed in fubado agro , ne fkitim difficul* 

tatem operis reformident , neve adhuc renera coUa 

dura profciflione terrsc contundant. Quemadmo- 

dum autem bubulcus in arando bovem inftituati 

primo prscepi volumine. Curandum 9 ne in doim« 

tura bos calce aut cornu quemquam contingat. nam 

nifi haec caveantur, nunquam ejufnxxli vitia, quam* 

vis fubadOy eximi poterunt. Verum ifta fie agenda 

praecipimus, fi veteranum pecus non aderit. nam 

(1 aderit 9 expeditior tutiorqtie ratio domandi eft} 

quam nos in noftris agris fequimur. Nam ubi plo- 

ilr(>, aut aratro juvencum confuefcimus , ex dorni* 

tis bubus valentiffimum, eundemque placidiffimum 

cum indomito jungimus ^ qui & procurrentem re« 

trahat ^ & cundantem producat. Si vero non pi« 

geat jugum fabricare , quo ires jungamur^ bac ma- 

chinatione confequemur, ut etiam contumaces bo« 

ves gravifTima opera non recufent. nam ubi pige^ 

juvencus medius inter duos v^teranos jungitur, ara* 

troque injun&o terram moliri cogttur, aulla efi 



DE RE RUSTICA LIB. VL ^4^ 

imperium refpuendi &culta$. five enim efferatus 
profilit , duoruA arbitrio inhibetur : feu confiftit ^ 
cluobus gradientibus etiam obfequitur : feu conatuV 
decumbere , a yaleotioribus fublevatus trahitur z 
propter quae ujidique neceffitate contumaciam de«i 
ponit 9 & ad patientiam laboris pauciflimis verbe-^ 
ribus perducitun Eft etiam poft domiturani mol- 
lioris generis bos , qui decumbit in fulco : eum non 
fsvitia , fed ratione cenfeo emendandum. nam qui 
flimulis^aut ignibus^ aliifque tormentis id vitium 
eximi melius judicant , veras rationis ignari funt ; 
quoniam pervicax contumacia plerumque.fsvien* 
tern fatigat. propter quod utilius eft , citra corporis 
vexationem fame potius & itti cubitorem bovem 
emendare* nam eum vehementius afficiunt natura* 
lia defideria, quam plagae. Itaque^ & bos decubuit^ 
utiliffimum eft , fie pedes e}us vincuKs obligari , ne 
aut infiftere , aut progredi , aut pafci pofiit. quo 
fado inedia & fiti compulfiis deponit ignaviam ; 
quas tamen rariffima eft in pecore vernaculQ : Ion- 
geque omnis bos indigena meiior eft, quam peregrin 
aus. nam oeque aquae, nee pabuli, nee coeli mu^' 
tatione tentatur , neque infeftatur conditione regio* 
nis, ficut ille, qui ex planis & campeft ribus locis 
in montana &c afpera perdu£his eft , vel ex monta- 
nis in campeftria. Itaque etiam, cum cogimur ex 
longinqao'boves arceflere, curandum eft, ut ex 
fimilibus patriis locis traducantur. Item cuftodien^ 
dum eft, ne in corporatione, vel ftatura* vet viri- 
biis impar cum valentiore fiingatun nam utraque 
ces inferiori celeriter afiert exitium. Mores bujus 

Q4 



/ 



%jfi t. I M. COLUMELLiE 

pecudis probabiles habentiir ^ qui funt propiores 
placidis* quam concitatis; fed non inertes: c]ui funt 
verentes plaganim & acclamationum ; • fed fiduoa 
virium , nee auditu , nee vifu pa vidi , nee ad ingre- 
dienda flumina aut pontes formidolofi : multi ctbi 
edaces ; verum in eo confictendo lentL nam hi loe- 
lius concoquunt: ideoque robora corporum citra 
inaciem confer vant^ qui ex commode, quam qui 
feftinamer mandunt. Sed tarn vitium eft bubulci) 
pinguem quam exilem bovem reddere : habilis enim 
& modica ciorporatura pecoris operarii debet eft, 
nervifque & mufculis robufta v non adipibus obefa, 
ut nee fui tergoris mole, nee labore operis degra* 
vetur. Sed quoniam , quae fequenda funt in ernen- 
dis domandifque bubus tradidimus, tutelaoi^ eonim 
praecipiainus. 

ItL Boves calore fub divo', frigoribus intra te« 
€tum mahere oportet. itaqiie hiberns ftabulationi 
eorunf praeparanda funt ftramenta , quae meofe Ao* 
gufto intra dies triginta fublatae meflis praecifa, in 
acervum exftrui debent. Horum defe£tio cum pe* 
cori, turn agro eft utilis : liberantiur arva feotibus, 
qui aeftivo tempore per Caniculae ortum redfi, 
plerumque radieitus intereum , & ftramentis peco- 
ris fubjefti plurimum fiercoris efficiunt. Hsc com 
tta curaverimus , turn Ac omne genus pabuii pnH 
parabimus, dabimufque operam , ne penuria dlx 
stiaerefcat pecus* Boves aatem rede pafeendi oon 
una ratio eft. nam ft ubertas reg^onis viride pabu- 
lum fubminiftrat , nemo dubitat , quin id genus dbi 
ceteris praeponendum fit: quod tamea nifi riguis 



- DE RE RUSTICA LIB. VI. 249 

aiit rofcidis locis non contingit. itaque in iis ipfis 
vel maximum commodum eft , quod fufficit una 
opera duobus jugis , qu« eodem die alterna tempo- 
rum vice vel arant, vel pafcuntur. Siccioribus agris 
ad praefepia boves alendi fuht, quibus procondi- 
tione regioAum cibi praebenthr : eofque nemo dur 
bitat, quin optimi fint vicia in fefcem ligata, & ci- 
cercula^ itemque pratenfe foenum. Minus commo- 
de tuemur armentum paleis , quae ubique , & qui- 
bufdam regionibus fola, praefidio funt. eae pro- 
bantur maxime ex milio , tunri ex ordeo , mox etiam 
ex tritico. Sed jumentis juftam operam reddentibus^ 
ordeum praeter has praebetur. Bobus autem pro tem- 
poribus anni pabula difpenfantur. Januario menfe 
fingulis freii & aqua macerati ervi quaternos fex« 
tarios mixtos paleis dare convenit^ vel lupini ma- 
cerati modil>sf, vel cicerculae iQaceratae femodios , 
& fuper haec affatim pateas. Licet etiam , fi fit le« 
guminum inopia , & eluta & iiccata vinacia, quae 
de tora eximuntur , cum paleis mifcere: nee dubium 
eft , quin ea lopge melius cum fuis foUicuIis , ante 
quam eluantur, praeberi po/Hnt. nam & cibi, & 
vini vires habent, nitidumque & hilare, & corpu- 
lentum pecus faciunt. Si grano abftinemus^ fron« 
dis aridae corbis pabulatoria modiorum viginti fuf« 
ficit, vel fceni pondo triginta , vel fi non , modius 
viridis laureae & iligneae frondis. fed his , fi regie- 
nis copia permittat, glans adjicitur: qus nifi ad 
fatietatem detur , fcabiem parit. poteft enam 9 fi 
proventus utilitatem facit, femodius fabae fi'efae 
praeberi, Menfe Februario plerumque eadem ciba- 



250 L. J. M. COLUMELLiE 

ria ftifficlunt. Martio & Aprili debet ad fceni pon- 
dus adjici » quia terra profcinditur : (at autem erit 
pondo quadragena fingulis dari. ab Idibus tamen 
mentis Aprilis ufque in Idus Junias viride pabulum 
rede fecatur : poteft edam in Kalendas Julias firigi- 
dioribus locis idem praeflari : a quo tempore in 
Kalendas Novemb. tota aeftate, & deinde aufiu- 
mno fatientur fronde; qu2 tamen aon ante eft uti- 
. lis, quam cum maturuerit vel imbribus » vel affi* 
duis roribus : probaturque maxime ulmea , poft £ra* 
xinea , &c ab hac populnea. uliimae (lint ilignea, 
& quernea, & laurea ; fed poft aeftatem neceflaris> 
dcficientibus ceteris. Pofliiot etiam & folia ficuloea 
probe dari , ft ftt eorum copia , aut firingere arbo* 
res expediat. Ilignea tamen [vel] melior eft quer- 
nea 9 fed ejus generis, quod fpinas non habet. nam 
id quoque, uti juniperus, refpuitur R-pecort pro- 
pter aculeos. Novembri menfe ac Decembri » per 
fementem, quantum appetit bos, tantum praeben- 
dum eft ; plerumque tamen fufticiunt fingulis mo- 
dii glandisy & paleae ad fatietatem datas » vel lupini 
macerati modii, vel ervi aqua confperfi fextarii vii 
permixti paleis » vel cicerculae iimiliter coofperfs 
fextarii xa mixti paleis , vel fiflguli modii vinaceo- 
rum , ft iis 9 ut fupra dixi , large paleae adjiciantur; vA 
fi nihil horum eft ; per fe fo^ni pondo quadraginta, 
IV, Sed non proderit cibis iatiari pecora, niii 
omni adjuventur diligentia, ut falubri fint corpore, 
virefque confervent : quae utraque cuftodiuntur lar- 
ge dato per triduum medicamento, quod componi* 
tur pari pondere triti lupini » cupreftique^ & cum 



DE RE RUSTICA LIB, VL xjc 

aqua node una fub divo habito ; idque quater annor 
fieri debet ultimis temporibiis veris^^fiatis , audm^f 
mnif hiemis. Saepe etiam languor & naufea difcu- 
titur» ii integrum galUnaceum crudum ovum jeju^ 
nis fauctbus inferas , ac poftero die fpkas ulpici vel 
allii cum vino conteras, & in naribus infundas : 
neque haec tantum remedia falubritatem faciunt; 
Multi & largo fale mifcent pabola ; qnidam marru* 
bium dederunt cum oleo & vino» quidam porri 
fibras J alii grana turis , alii fabinam herbam rutam- 
que cum mero diluunt. eaque meditamenta potan*' 
da praebent. Multi caulibus vitis olbae » & valvulis 
ervi bubus medentur : nonnulli pellem ferpentitf 
obtritam cum vino mifcent. Eft etiam remedio , 
cum dttlci vino tritum ferpyllum , & concifa & in 
aqua macerata fcilla. Qu« omnes praecli^^ae potio- 
nes trium heminarum finguHs diebus per triduum 
date y alvuro purgant , depulfifque vitiis ^ recreant 
vires* m?xime tamen habetur falutaris amurca , fi 
tantundem aquae mifceas, & ea pecus infuefcas; 
quae protinus dari noo poteft , fed primo cibi afper-* 
gunnir, deinde exigua portione medicatur aqua, 
mox pap menfura mixta datur ad iatietatem* 

V. Nullo.autem tempore, & minime aeftate utile 
efi boves in curfum concitari : nam ea res aut cic 
alvum ^ aut mo vet febrem. Cavendum quoque eft, 
ne ad praefepia fus aut gallina perrepat. Jiam hoc i 
quod decidit t immixtum pabulo, bubus afFert n6-« 
cem : & id praecipue , quod egerit fus aegra , pefti- 
lentiam £sicere valet, quae cum in gregem incidit^ 
confeftim nmtandus eft coeli fts^tua , & in plures 



i^i L. T. M. COLUMELLiE 

irartes diftributo pecore longmqus regionef pettfl- 
d9 fttnt , acque ita fegvegandi a (anis morbidi , ne 
quis interveniat, qiu contagions cereros labe&dat; 
Itaque cum abl^abimtur , in ea loca perducendi 
funt , quibus nulkim impafcitur pecus , ne ad^enta 
fuo etiatn iliis tabem afFe^aat. Evincendi funt autem 
quamvis pefliferi morbi, & exquifitis remedib pn>« 
pul£^ndu Tunc paoacis & eryngii radices foeniculi 
ieminibus mifcends , & cum defruti ac moliti tri- 
tici farina , candend [ que] aqua confpergendc , eo^ 
que medicamine falivandum sgrotum pecus« Turn 
paribus cafiae , myrrhaeque & turis ponderibus , ac 
tantundem fanguinis marinae teftudinis mifcetur po- 
lio cum vini ve'teris fextariis tribus , & ita per ta- 
res infunditur. Sed ipfum medicamentum ponderis 
fexcunciae divifum, portione aequa per triduuiii 
cum vino dedifle fat erit. Praefens etiam remedium 
cogno vimus radicular , quint paftores confiligiiiem 
vocant. ea in Marfis montibus plurima nafcitur, 
omnique pecori maxime eft falutaris. Lsva nnim 
effodirur ante folis ortum. fie enim le^ ma)0iem 
vim creditur habere. Ufus ejus traditur talis, aesea 
fubula pars auriculae latiflima circumfcribitur, ita 
ut manante ianguuie tanquam O literae duAus appa« 
reat orbiculus. Hoc.& intrinfecus , & ex fiiperioie 
parte auriculae cum faftum eft , media pars defcripd 
prbiculi eadem fubula tranfuitur,&fkdoforaiDim 
pracdifta radicula inferitur ; quam cum recens plag^ 
comprehendit ^ ita continet » ut elabi non pofit : in 
eam deinde auriculam omnis vis motbi , pe^cnf- 
mie virus elicitur • donee oars « auae fiibula ckcudi: 



DE RE RUSTICA LIB. VL lyj^ 

fcripta eft, demortua excidit , & minimae partis )a« 
dura caput confervatur. Cornelius Celfus etiam 
vifci folia cum vino trita per nares infiindere jubet. 
Haec facienda y fi gregatim pecora laborant : ilia 
deinceps, fi fingula. 

VL Cruditatis figna funt crebri nidus , ac ven^ 
tris fonicus, faftidia cibi, nervorum intentio^ he- 
betes oculi. Propter qu^ bos neque rumin^t, neque 
lingua, fe deterget. Remedio erunt aquae calids duo 
congii , & mox triginta braflicae caules modice co* 
di, & ex aceto dati. fed uno die abftinendum eft 
alio cibo. Quidam claufum intra teda continent , 
ne pafci pofiit. turn lentifci oleaftrique cacuminum 
pondo iv, & libram mellis una trita permifceni 
aquae congio , quam node una fub dio habent ^ at« 
que ita faucibus infundunt* Deinde interpofita hora 
macerati ervi quatuor libras objiciunt , aliaque po- 
tione prohibent. Hoc per triduum fieri debet, dum 
omnis caufa languorb difcutiatur. nam fi negleda 
cruditas eft; & inflatio ventris^ & inteftinorum ma- 
jor dolor infequitur , qui nee capere cibos finit ^ 
gemitus exprimit , locoque ftare iton patitur , faepe 
decumbere,& agitare caput, caudamque crebrius 
agere cogit. Manifeftum remedium eft , proximam 
clunibus partem caudae vinculo vehementer obftrin* 
gere 9 vinique fextarium cum olei hemina faucibus 
infundere , atque ita citatum per mille & quingen- 
tos pafiiis agere. Si dolor permanet, ungujas cir- 
cumfecare , & un&a manu per anum inferta fimum 
extrahere , rurfufque agere currentem. Si nee haec 
resy caprifici aridae conteruntur^ & cuai 



;fc54 L. LNL COLUMELLA' 

dodrantt: aquae calids dantur. Ubi nee hxc medi- 
cina proceffit, myrti filveftris foliorum dux librz 
^deligantur ^ totidemque fextarii calidae aqu« fnixti 
per vas ligneum faucibus infunduntur. atque i(a 
fub Cauda fanguis emittitun qui cum fatis profluxit, 
inhibetur papyri ligamine. Turn concitaie agitur 
pecus eo ufque , dum anhelet. Sunt &c ante detra- 
dionem fanguinis ilia remedia : tribus heminis vini 
ires uncis piniiti allii permifcentur , & poft earn 
potionem currere cogitur. vel Talis Textanscum cepis 
decern conteritur , & admixto metle decodo colly- 
xia immittuntur alvo , atque ita citatus bos agitur. 
VII; Ventris quoque & inteftinorum dolor feda- 
tur vtfu nantium ^ & maxime anatis. quam fi con- 
fpexerit^cui inteftinum dolet^ celeriter tormento 
liberatur. Eadem anas majore profedu mulos & 
equinum genus confpedu fuo fanat. Sed interdum 
nulla prodeil medicina. Sequitur torminuni vitium, 
quorum fignum eft cruenta & mucofa ventris pro- 
luvies. Remedia funt cuprefllni quindecim coni, 
totidemque galls , & utrorumque ponderis vetu- 
iliflimus cafeus. quibus in unum tunfis admifcentur 
aufteri vini quatuor fextarii , qui pari menfura per 
quatriduum difpenfati dantur : nee define lentifci» 
myrtique , & oleaftri cacumina viridis. Alvus, cor- 
pus ac vires carpit, operique inutilem reddit. qus 
cum accident ^ prohibendus erit bos potione per 
friduum, primoque de cibo abftinendus. fed mox 
cacumina oleaftri , & arundinis , item baccc lentifd 
& myrti dandae; nee poteftas aquaf^ nifi quam par* 
cifllme fdcienda eft. Sunt /qui tei^rs hurus cau« 



DE RE RUSTICA LIB. VL 155 

Hum libram , cum abrotoni macerati pari portione 
dent, cum aquae calidae duobus fextariis , atque ita 
faucibus infiindant , eademque pabula j ut fupra di- 
ximus , objiciant. Quidam vinaceorum duas libras 
torrefaciuiit , & ita conterunt , & cum totidem fex- 
tariis vini aufteri , potandum medicamentum prs* 
bentyOmnique alio humore prohibent , nee minus 
cacumina pnedidarum arborum objiciunt. Quod ii 
neque ventris reftiterit citata proluvies , rieque in- 
tefiinorum ac ventris dolot , cibofque refpuet , & 
prsgravato capite , fi faepius , quatn confuevSt , la- 
crims ab oculis, &c pituita a naribus proflnent: 
ufque ad ofTa frons media uratur , aurefque terro 
fcindantur. Sed vulnera fada igne dum fanefcunt, 
d^care bubula urina convenit. at ferro refciila 
melius pice & oleo curantur. 

VIII. Solent etiam faftidia cibo afferre vitiofa 
incrementa linguae ;quas ranas veterinarii'^vocant. 
Haec ferro reciduntur , & fale cum allio pariter trito 
vulnera defricantur , donee laceifita pituita decidit. 
Turn vino perluitur os , & interpofito unius horae 
fpatio viridi?s herbae, vel frondes dantur , dum fada 
ulcera cicatrices du4ant. Si neque rans fuerint, ne- 
que al vus citata , & nihilo minus cibos> non appe- 
tet , proderit allium pinfitum cum oleo per nares 
infundere, vel fale, vel cunela defricare fauces, 
vel eandem partem allio tunfo & ballecula linire. 
Sed haec , ii folum faftidium eft. 

IX, Febricitanti bbvi convenit abftineri ciba 
uno die, ppftero deinde exiguum fanguinem jejuno 
fub Cauda emitti^ atque interpofita bora modicae 



256 L. J. M. COLUMELLiE 

magnitudinis coGtos l^rafficac coliculos triginta es 
oleo & .garo falivati more demitti ^ eamque efcam 
per quinque dies jejuno dan. prsterea cacumioa 
lentifci » aut oleae , vet tenerrimam quamque &on- 
•dem , aut' pampinos vitis objici « tum etiam fpongia 
labra detergeri ,'&i aquam frigidam ter die prsberi 
potandam. X^ux medicina fub ieSto fieri debet , nee 
ante fanitatem bos emitti. Signa febricitantis , ma- 
nanfes lacrinis^ gravati|m caput * oculi compreiS, 
fluidum falivis os, longlor & cuin quodam impe- 
dimento tradus fpiritus 9 interdum & cum geinitu. 

X. Recens tiiifis optime falivato farins ordea^ 
ceas difcutitur.; Interdum magis profunt grimina 
concifa, & his admixfk frefa faba.^ Lends quoque 
valvulis exemts,& minute molitac, mifcentar aqiis 
calidac fextarii duo , £a£laqoe forbitio per cornu in* 
fundttun Veterem tuflim fanant dux librae byffopi 
macerati fextariis aquae tribus. nam id medicamen- 
tum teritur, & cum lentis minute, ut dixi, inolirx 
fextariis quat^or more falivati datur, ac poilea 
aqua hyflbpi per cornu infunditur. Porri etiam 
fuccus oleo 9 yel ipfa fibra cum ordeacea hnnz 
contrita, remedio eft. Ejufdem radices diligeoter 
lots 9 & cum farre triticeo piniitae, jejunoque datSf 
vetuftiftimam tuffim difcutiunt. Facit idem pari 
menfuraeryumfine valvulis cumtorrefafio ordea 
molitum 9 & falivati more in fauces demiflusi. 

XI. Suppiiratio melius ferro refcinditur» qaam 
medicamento. Expreflus deinde (ious ipfe , qui earn 
continebat , calida bubula urina eluitur ^ atque liaa- 
mentisy pice liquidfi 6c aleo imb^tis9 coUigatur- Vel 



DE RE RUSTICA' LIB. VI. 157 

(i colligari ea pars nop poteft » lamina candenti fevum 
caprinum aut bubulum inftillatur. Quidam , cum 
vitiofam partem inulferunt, iirina vetere eluunt^ 
atque ita acquis ponderibus incoda pice liquida cum 
vetere axungia linunt. 

XIL Sanguis demiiTus in pedes claudicationem 
affert. quod cum accidit, fiatim imgula infpicitur* 
laStMS autem fervorem denoonftrat ; nee bos vitia-* 
tam partem vehementius premi patitun Sed ii fan* 
guis adhuc iupra ungulas in crUribus eA, fricatioae 
affidua difcutitur ; vel cum ea nihil profuit ^ fcari* 
ficatione demitur. At fi jam in unguli^eft, inter 
duos ungues cultello leyiter aperies. Pofiea litia- 
menta fale atque aceto imbuta applicantur, ac foleai 
fpartea pes induitur , maximeque datur opera , ne 
in aquam pedem mittat, & ut iicce ilabuletur. Hie 
idem fanguis nifi emiiTusfuerit, faniem creabit,qui 
fi fuppura verit , tarde percurabitur : ac prime ferro 
circumcifiis & expurgatus , deinde pannis ac^xo &c 
fale & oleo madentibus inculcatis^ mox axungia 
vetere & fevo hircino pari pondere decodis ^ ad 
fanitatem perducitur. Si fafiguis in inferiore partft 
unguis eft, extrema pars ipfius unguis ad vivum 
refecatur, & ita emittitur , ac linamentis pes invo- 
lutus fpartea munitur. Mediam ungulam ab inferiore 
parte non expedit aperire , niii eo loco jam Aippu* 
ratio fada eft. Si dolore nervorum claudicat , oleo 
&C fale genua poplitefque & crura confricanda funt, 
donee fanetur. Si genua intumuerint , calido aceto 
fo venda funt, & lini femen aut milium detritum, 
confperfumque aqua mulfa , imponendum : fpongiss 
CQlumtUa. R 



25^ L. J. M. COLUMELLiE 

quoque fervent! aqua imburas & expreflfse, atque 
melle lits, rede genibus applicantur, ac fafciis cir- 
cumdantur. Quod fi tumori fubeft aliquis humor i 
fermentum » vel farina ordeacea^ ex paflb aut aqua 
tnuUa decofta, imponitur : At cum maturuerit fup- 
puratio, refcinditur ferro, esfque emifla, ut fupra 
docuimus, linamentis curatur. Pofluot edam (ut 
Cornelius Celfus prxcipit) lilii radix, aut fcylla 
cum fale, vel fanguinalis herba, quam ^xvyortf 
Grxci appellant , vel marrubium ferro reclufa tiiuf 
re. Fere autem omnis dolor corporis, fi fine vulnere 
eft 9 recens melius fomentis difcutitur ; vetus oritur, 
& fupra ttftum butyrum , vel caprinus infiillatur 
adeps. 

XIII. Scabies extenuatur trito allio defiifio : eo- 
demque remedio curatur rabiofs canis vel lopi 
morfus , qui tamen & ip(e impofito vulneri vetere 
falfamento, aeque bene fanatur. Et ad fcabiemprat- 
ientior alia medicina eft. cunila bubula & fulphor 
conteruntur , admixtaque amurca cum oleo , aqua, 
aceto incoquuntur. deinde tepefadis fciflitm alu* 
men tritum fpar^tur. id medicamentum candeote 
fole illitum maxime prodeft. Ulceribus gallc trits i 
remedio funt : nee minus fuccus marrubii cum fbli* 
gine. Eft & infefta peftis bubulo pecori, coriagi* 
jiem ruftici appellant , cum pellis ita tergori adiue- 
ret, ut apprehenfa manibus deduci a coftis noo pof- 
fit. Ea res non aliter accidit , quam fi bos aut ex 
languore aliquo ad maciem perdudus eft; aut fu- 
dans in opere faciendo refrixit, aut fi fub onere 
pluvia madefa&us eft. Quae quoniam perniciofij 



DE RE RUSTICA LIB. VI. 1^9 

funt, cuftodiendum eft^ut, cum ab opere boves 
redierint, adhuc aeftuantes anhelantefque vinotafper- 
gantur, & offae adipis faucibus eorum inferantur. 
Quod fi praedidum vitiUm inhsferit , proderit de- 
coquere laurum , & ea calda fovere terga , multoque 
oleo & vino conCeftim fubigere, ac per omnes par- 
tes apprehendere & attrahere pellem. idque opti-^ 
me fit fub dies fole fervente. Quidam fraces vino & 
adipe commifcent , eoque medicamento poft for. 
menta praedida utuntur. 

XIV. Eft etiam ilia gravis^ pernicies, cum puImo-2 
nes exulcerantur. inde tuflis & macies, & ad ulti-* 
mum phthifis invadit. Quae ne mortem afFerant, ra-> 
dix confiHginis ita, ut fupra docuimus, perforatae 
aurioulae inferitur, tum porri fuccus inftar heminae 
pari olet menfurae mifcetur, & cum vini fextario 
potandus datur diebus compluribus,^ Interdum 6c 
tumore palati cibos refpuit , crebrumque fufpirium 
faclt) & banc fpeciem praebet , ut bos^n latus pen- 
dere videatur. ferro palatum opus eft fauciare , ut 
fanguis profluat , & exemtum valvulis ervum ma« 
ceratum , viridemque frondem , vel aiiud molle pa- 
bulum, dum fanetur, praebere. Si in opere collum 
contufum erit , praefentiflimum eft remedium fan- 
guis de aure emiflus : aut fi id fefium non erit^ her- 
ba,quae vocatur a via , cum fale trita & impoiita. 
Si cervix mota & dejeda eft, confiderabimus, quam 
in partem declinet , & ex diverfa auricula fangui- 
iiem detrahemus. Ea porro vena ^ quae in aure vi- 
^etur efle ampliftima, farmento prius verberatur. 
ieinde cum ad idum intumuit, cultello folvitur; 

R % 



%6o L; J. M. COLUMELLiE 

2( poftero die iterum ex eodem ioco fanguis emit* 
titur, ac biduo ab opere datur vacatio. tertiodcin- 
dedie levis injungitur labor , & paulatim ad jufia 
perducitur. Quod & cervix in neutram partem de- 
je£ta eft, mediaqiie intumuit|ex utraque auricula 
fanguis emittitun qui ciun intra bidaum , cum bos 
yitium cepit, emifiiis non eft, intiuuefcit coUum, 
nervique tenduntur , & inde nata purities jugum 
non patitur.Tali vitio comperioHis ailreuoi effem^ 
dicamentum ex pice liquida, & bubula medulla, 
& hircino fevo, &c vetere oleo aeqius ponderibus 
compofitum, atque incofium. Hac compofitione 
iic utendum eft« Cum disjungitur ab opere, in ea 
pircina,ex qua bibit, tumor cervids aqua made* 
fadus fubficcatur , praedidoque medicameoto defri- 
catur & illinitur. Si ex toto propter cervicis |uido« 
rem jugum recufet , paucis diebus requies ab opere 
danda eft. turn cervix aqua frigida defricanda»& 
fpuma argeQti iiiinenda eft. Celfus quidem tuneati 
cervici herbam , quae vocatur Avia , ut fupra dbi| 
contundi & imponi jubet. Clavorum , qui fere cer- 
vicem infeftant , minor moleftia eft : nam facile 
cperanti lucerna inftillatun Potior tamen ratio eft 
cuftodiendi, ne nafcantur, neve colla calvefcaot, 
quae non aliter glabra fiunt, nifi cum fudore aut 
pluvia cervix in opere madefafla eft. itaque cum id 
accidit , vcteri lateri later conteritur , eoque intrito 
prius, quam disjungantur , colla confpergioportet: 
deinde cum id (iccum erit , fubinde oleo imbui. 

XV. Si talum aut ungulam vomer laeferit, picen 
duram & axungiam cum iiilphure & lana fuccida inr 



DE RE RUSTICA LIB. VI. i6'i 

Tolutam candente ferro fiipra vulmis iniirito. Quod 
idem remedium optime facit exemta ftirpe , fi forte 
furculum calcaverit, aut acuta tefta vtl lapide un« 
gulam pertuderit ,• quae tamen fi altius vulnerata 
eft, latius ffrro circumciditur^ & ita inuritur, ut 
fupra prscepi : deinde fpartea calceata per triduum 
fuffufo aceto curatur. Item fi vomer crus fauciarit , 
marina laduca, quam Grsci ri^v(JLei\\cv vocant^ 
admixto fale imponitur. Subtriti pedes eluuntur ca- 
lefada bubula urina : deinde fafce farmentorum in* 
cenfo, cum jam ignis in favillam recidit, ferventi- 
bus cineribus cogitur infiftere, ac pice liquida cum 
oleo vel axungia cornua ejus linuntur. Minus ta- 
men daudicabunt armenta , fi opere disjunftis multa 
frigida laventur pedes; & deinde fuffragines, coro- 
Dx , ac difcrimen ipfum , quo divifa eft bovis ungu- 
la , vetere axungia defricetur. 

XVI. Saepe etiam vel gravitate longioris, vel 
[cum] in profcindendo, aut duriori folo , aut obvias 
radici obludatus , con vellit armos. Quod cum acci- 
dlt, e prioribus cruribus fanguis mittendus eft : fi 
dexrrum armum laefit, in finiftro; fi laevum, in d^x- 
tro; fi vehementius utrumque vitiavit, item in po- 
fterioribus cruribus venae folventur. Praefraftis cor-; 
nibus linteoki fale atque aceto & oleo imbuta , fu- 
perponuntur, ligatifqueper triduum eadem infun- 
dufltur. Quarto demum axungia pari pondere cum 
pice liquida , & cortice pineo levigato [que] in\- 
ponitur. £t ad ultimum, cum jam cicatricem ducunt» 
fuligo infricatur. Solent etiam negleda ulcera fca- 
Cere vermibus : qui fi mane perfunduntur aqua fri- 

R 3 



i6tr L. J. M. COLUMELLiE 

gida y rigore contradi decidunt vel fi hac ratione 

non poffunt exioti , marrubium , aut pornim conte- 

ritur , & admixto fate itnponitur. id celerrime oe« 

cat prasdida animalia. Sed expurgatis ulceribus, 

copfeftim adhlbenda funt linatnenta cum pice & 

oleo, vetereque axungia, & extra vulnera eodem 

medicamento circuq[)linienda, ne infeftennira mu- 

fcis , qu£ , ubi ulceribus infederunt , vermes creant, 

XVIL Eft etiam mortifer iis ferpentis idus, eft 

& minorum animalium noxium virus, nam & vi- 

pera, & caecilia faepe, cum in pafcuo bos improvide 

fupercubuit^ laceffita onere morfum imprimit. Muf- 

que araneiis, quern Grsci ^ivy^hSv appellant , qtiam* 

vis exiguis dentibus , non exiguam peftem molitur. 

Venena viperae depellit fuper fcarificationem ferro 

fa£lam herba , quam vocant perfonatam , trita & 

cum fale impofita. Plus etiam ejufdem radix contufa 

prodeft , vel Simonianum trifolium. quod inveni- 

tur confrago6s locis, efficaciffimum traditur, odo^ 

ris gravis, neque abfimilis bitumini, & idcirco 

Gfaeci eam k^^khrm appellant; noftri autem pro* 

pter figuram vocant acutum trifolium : nam lopgit 

& hirfutis foliis viret , caulemqu^ robuftiprem 6^ 

citj quam pratenfe. Hujus herbae fuccus vino mix* 

tus infunditur faucibus » atque ipfa folia , cum fale 

trita malagmatis more, fcarificationi intenditur: 

vel £\ banc herbam viridem tempus anni negat, 

iemina ejus colleda , & levigata cum vino daanir 

potanda, radicefque cum fuo caule tritae, & farina 

& fale commi^tae ex aqua mulfa fcarificationi fuper- 

poniuuur. Eft c^ttam praefens remedium^ fi conteias 



DE RE RUSTICA LIB. VI. i6f 

fraxini fenera cacumina quinque Hbrarum ^ cum to- 
tidem vini & duobus fextarjis olei , ezpreffumque 
fuccum faucibus infundas ; itemque cacutnina e)uf«- 
dem arboris cum fale trita Isfs parti fuperponas* 
Cscilis morfus tumorem fuppurationemque molt- 
tur. idem facit etiam muris aranei. fed illius fana« 
tur noxa fubula aenea » fi locum Isfum compungas^' 
cretaque cimolia ex aceto Unas. Mus perniciem » 
quam intulit , fuo corpore luit : nam animal ipfum 
oleo merfum necatur , & cum imputruit ^ conteri- 
tur, eoque medicamine morfus muris aranei liiu- 
tun Vel fi id non adeft , humorque oftendit injuH 
riam dentium , cuminum conteritur , eique adjici- 
tur exiguum picis liquidae & axungis ^ ut lentorem 
malagmatis habeat. Id impofitum perniciem conH 
moyet. Vel fi antequam tumor difcutiatur , in fupr 
purationem convertitur, optimum eft ignea lamina 
converfionem refec^e y &, quidquid vitiofi eft , in-^ 
urere , atque ita liquida pice cum oleo linire. Solet 
etiam ipfum animal vivum creta figulari circum- 
dari ; quae cum ficcata eft , coUo boum fufpenditurj 
ea res innoxium pecus a morfu muris aranei prae-* 
bet. Oculorum ritia plerumque melle fanantur. 
nam five intumuerunt ^ aqua mulfa tridceae farinae 
confpergitur 9 & imponitur: five album in ocula 
eft, montanus fal , Hifpanus , vel Ammoniacus, vel 
etiam Cappadocus , minute tritus & immixtus mel- 
li, vitium extenuat. facit idem trita fepias tefta^ 
& per fiftulam ^ter die oculp infpirata. facit & ra«^ 
dix, quam Graeci Wa^ioit vocant, vulgus autem 
noftra <onfuetudine laferpitium appellat* hujus 

R4 



a64 L. J. M. COLUMELL/E 

> 

quantocunque ponderi decern partes Talis ammo- 
niaci adjiciuirtur, eaque pariter trita oculo fimiliter 
infimduntur , vel eadem radix contufa , &C cum oleo 
lentifci inunda, vitiiim expurgat. Epiphoram fup« 
primit polenta cofifperfa mulfa aqua ^ & in fuper- 
cilia genafque impofita, paftinacsque agreftis ie- 
mina, & fuccus armoraceae, cum melle collinita 
oculorum fedant dolorem. Sed quotiefcunque mel , 
aliufve fuccus remediis adhibetur ^ circumliniendus 
erit oculus pice liquida cum oleo , ne a mufcis in- 
feftetur. nam Sc ad dulcedinem mellis, aliorum- 
que medicamentorum non has fols, fed & apes 
adrolant* 

XVin. Magnam etiam permciem faepe affen hi* 
rudo haufta cum aqua, ea adhaerens faucibus fan- 
-guinem ducit , & incremento fuo tranfitum cibis 
praecludit. Si tarn difiicili loco eft, ut manu detralu 
non pofCc, fiftulam, velarundinem inferito , & ita 
calidum oleum infiindito : nam eo conta6hi animal 
confeftim decidit. Poteft etiam per fiftulam deufti 
cimicis nidor immitti : qui ubi fuperponitur igni « 
fumum emit tit, & conceptum nidorem fiftula ufque 
ad'hirudinem perfert; ifque nidor depellit hsren- 
tem. Si tamen vel ftomachum , vel inteftinum te- 
net, calido aceto per cornu infufo necatur. Has 
medicinas quamvis bubus adhiberi praeceperimus ; 
pofte tamen ex his pluriftia etiam omni majori pe« 
cori convenire , nihil dubium eft* 

XIX. Sed & machina fabricanda eft, qua daufa 
jumenta bovefque curentur , ut & propior acceiTus 
ad pecudem medentibus fit , nee in ipfa curatione 



DE RE RUSTIjCA LIB. VI. kJ^ 

quadnipes reluftando remedia refpuat, eft aiitem 
talis machins forma. Roboreis axibus compingitur 
folum , quod habet in longitudinem pedes novem , 
& in latitudinem pars prior dupondium femifTem , 
pars pofterior quatuor pedes, huic folo feptenum 
pedum ftipites refti ab utroque latere quaterni ap- 
plicantur. ii autem in ipfis quatuor angulis affix! 
Aint^ omnefque tranfverfis fex temonibus quaii va* 
cerrae inter fe ligantur, ita ut a pofteriore parte ^ 
quae latior eft, velut in caveam quadrupes pofHt 
induci , nee exire alia parte, prohibentibus adverfis 
axiculis. Primis autem duobus ftatuminibus impo- 
nitur firmum jugum , ad quod jumenta capiftran» 
tur , vel bourn cornua religantur. ubi poflunt etiam 
numelli fabricari , ut inferto capite defcendentibus 
per foramina regulis cervix teneatur. ceterum cor- 
pus laqueatum & diftentum temonibus obligatur ^ 
iicque immotum animal medentis arbitrio eft expo- 
iitum. Haec ipfa machina communis erit omnium 
majorum quadrupedum. 

XX. Quoniam de bubus fatis praecepimus , op- 
portune de tauris vaccifque dicemus. Tauros ma- 
xiroe membris ampliftlmis , moribus placidis , me- 
dia aetate, probandos cenfeo. cetera fere eadem 
omnia in his obfervabimus, quae in bubus eligen- 
dis. neque enim alio diftat bonus taurus a caftrato, 
nifi quod huic torva facies eft, vegetior afpefius, 
breviora cornua , torofior cervix , & ita vafta , ut 
lit maxima portio corporis , ventre paulo fubflri- 
Aiore, qui magis redus, & ad ineundas feminas 
habilis fit. 



i66 L. J. M. COLUMELLiE 

XXL Vaccs quoque probantur altifllmae for- 
mae , longsque , tnaximis uteris , frontibus latiili- 
n\i$f oculis nigris &L pateotibus, cornibus venu- 
fiis & le vibus & nigraatibus ^ pilots auribus , con* 
preflis malis , palearibus & caudis ampliffimis , un- 
gulis modiciSy & modicis cruribus. Cetera quo- 
que fere eadem in feminis » quae & in maribus, de- 
fiderantur^ & praecipue , ut fint novells : quoniam , 
cum exceflerint annos decern* foetibus ioutiles funt. 
rurfus minores bimis iniri non oportet. Si ante 
tamen conceperint, partum earum remoyeri pla- 
cet , ac per triduum , ne laborent , ubera exprimi , 
poftea mul&ra prohiberi. 

XXIL Sed & curandum eft omnibus annis in 
hoc aeque atque in reliquis gregibus pecoris, ut 
deledus habeatur. nam & enifae , & vetuftae, qus 
gignere deiierunt , fubmovendae funt , & utique 
tauraC) quae locum foecundarum occupant , ablegan- 
dae , vel aratro domandae ; quoniam laboris & ope- 
ris non minus^ qiiam juvenci , propter uteri fterili- 
tatem , patientes funt« Ejufmodi: armentum marid- 
ma & aprica hiberna defiderat; aeftate , opadffima 
nemorum , ac montium aha magis , quam plana pa« 
fcua. nam melius nemoribus herbidis , & fhitetis, 
& careftist quam lapidofis locis durantur ungulae. 
Nee tam flurios ri vofque defiderant ^ quam lacus 
manu fados ; quoniam fluvialis aqua , quae fere fri- 
gidior eft 9 partum abigit , & coeleftis jucundior eft. 
Omnis tamen externi frigpris tolerantior equine ar- 
mento vacca eft , ideoque facile fub dio hiberaat. 

XXJII. Sed laxo ipatio confepta fadcnda funt^ 



DE RE RUSTICA LIB. VI. 167 

ne in anguftiis conceptutn altera alterius elidat^ 
& lit invalida fortioris iStus effugiat. Stabula funt 
optima faxo aut glarea ftrata , non incommoda ta- 
men etiam (abulofa : ilia , quod imbres refpuant ; 
haecy quod celeriter forbeant, tranfmittantque. fed 
utraque devexa (int^^ut humorem effundant; fp€« 
dentque ad meridiem , ui facile iiccentur , & frigi* 
dis ventis lion (int obnoxia* Levis autem cura pa« 
fcui e(L nam lit laetior herba confurgat ^ fere ultimo 
tempore aeftatis incenditun ea res & teneriora pa- 
bula recreat , & fentibus uftis fruticem furredurum 
in akitudinem compefcit. Ipfis vero corporibus 
affert falubritatem juxta coofeptum faxis & canali* 
bus fa! fuperjedus , ad quern faturae pabulo libenter 
recurrunt , cum paftorali figno quafi receptui cani« 
tur. nam id quoque femper crepufculo fieri debet ; 
ut ad fonum buccinae pecus , fi quod in (il vis fub- 
ftiterity fepta repetere confuefcat. iic enim reco- 
gnofci grex poterit , numerufque cenferi, ii veluti 
ex militari difciplina intra ftabularii caftra manfe- 
rint. Sed non eadem in tauros exercentur imperia » 
qui freti viribus per nemora vagantur , liberofque 
egreflus reditufque habent, nee revocantur, nifi 
ad coitus feminarum* 

XXIV. Ex his, qui quadrimis minores funt, ma- 
jorefque quam duodecim annorum, prohibentur 
admifliira : illi , quoniam quafi puerili aetate femi* 
nandis armentis parum habentur idonei ; hi , quia 
fenio funt effoeti. Menfe Julio feminas maribus 
plerumque per^ittendae , ut eo tempore conceptos 
proximo vere adultis jam pabulis edant. nam de« 



i68 L t M. COLUMELLiE 

cem menfibus ventrem pcrferunt , neque ex impc- 
rio magiftri ^ fed faa fponte marem patiuntur. At- 
que in id fere , quod dixi , tempus , naturalia con* 
gruunt defideria , quoniam nimietate verni pabuU 
pecudes exhilaratae lafciviunt. Quod fi aut femina 
recufat, aut non appetit taurus, eadem ratione, 
qiJia faftidientibus equis mox praecipiemus , elicitur 
cupiditas odore genitalium admoto naribus. &ed & 
pabulum circa tempus admiflurae fubtrahitur femi- 
nis, ne easfteriles reddat nimia corporis obefitas; 
& tauris ^djicitur^ quo fortius ineant. Unumqoe 
marem quindecim vaccis fufEcere abunde eft. qui 
ubi juvencam fuperVenit, certis fignis comprcbco- 
dere licet, quem fexum generaverit : quoniam fi 
parte dextra defiluit , marem feminafle cnanifeftum 
eft ; (i Iseva, feminam. id tamen verum eiTe non a!i- 
ter apparet, quam ubi poft unum coitum forda noa 
admittit talirum : quod & ipfum raro accidit. nam 
quam vis plena foetu non expletur libidine, adeo 
ultra naturas terminos etiam in pecudibus plurimum 
pollent blandae voluptatis illecebrae. Sed non do- 
bium eft , ubi pabuli "(it lastitia , pofte omnibus annis 
partum educari ; at ubi penuria eft, atternis Ciibinit- 
ti : quod maxime in operariis fieri placet, ut & vi- 
tuliannui temporis fpatio lafte fatientqr, nee forda 
fimul operis & uteri gravetur onere. quae cum 
partum edidit, niii cibis fulta eft, qnamvis bona 
nutrix, labore fatigata nato fubtrahit alimentum. 
Itaque & foetae cytifus viridis & torrefaaum or- 
deum, maceratumque ervum praebetur , vel tencro 
olere^ commixto torrido molitoque milioy&per 



DE RE RUSTICA LIB. VI. 1^9 

unam nofiem lade macerato , falivatur. Melius 
etiam in hos ufus Altins vaccs probantur, quas 
ejus regionis incolae Cevas appeUant. es funt hit- 
mills ftature, ladis abundantes, propter quod re- 
inotis earum foetibus , generofum pecus alienis edu- 
catur uberibus : vel fi hoc praclidium non adeft » 
faba frefa , & vinum rede tolerat , idque praecipue 
in magnis gregibus fieri oportet. 

XXV. Solent autem vitulis nocere l^mbrici, qui 
fere nafcuntur cruditatibus. Itaque moderandum 
eft, ut bene concoquant : aut fi j^m tali vitio labo- 
ranty lupini femicrudi conteruntur, & ofFx falivati 
more faucibus ingeruntur. Poteft etiam cum arida 
fico & etvo conteri herba Santonica , & formata 
in offinm , ficut falivatum demitti. Facit idem axun- 
giae pars una tribus partibus hyiTopi permixta. Mar« 
rubii quoque fuccus & porri valet ejufmodi ne- 
care animalia. 

XXVI. Caftrare vitulos Mago cenfet , dum ad- 
l\uc.tei)eri funt , neque^id f^rro facere, fed fiffa fe- 
rula comprimere tefticulos, & paulatim confrin- 
gere. idque optimum genus *<:aflrationum putat , 
quod adhibetur astati tenerae fine vulnere. nam ubi 
jam induruit) melius bimus,quam anniculus, ca* 
Aratur. idque facere vere vel audumno, luna de* 
crefcente , praecipit , vitulumque ad machinam de- 
ligare : deinde priufquam ferrum admoveas , dua* 
bus anguftis ligneis regulis , veluti forcipibus , ap« 
prehendere tefiium nervos , quos Graeci x/>«fx«t^T»pfie< 
abeo appellant^ quod ex illis genitales partes de- 
pendent, quibtts comprehenfis, fiatim teiles ferra 



270 L. J. M. COLUMELLiE 

refecare, & expreflbs ita refcindere^ ut extreroa 
pars eonim adherens prxdi^is nervis relinquatur. 
Nam hoc modo nee eruptiooe fanguinis pericliiatur 
fuvencus » nee in totum effeminaitur ademta omni 
virilitate ; formaque fer vata maris , generandi vim 
depofuit , quam tamen ipfam non protinus amttdt, 
nam fi panaris eum a recenti curatione feminam 
inire, conftat ex eo pofle generari. fed miDime id 
permittendum , ne profluvio Sanguinis intereac Ve- 
rum vulnera ejus farmenritio cinere cum argenti 
ipuma linenda funt y abftinendufque eo die ab ha* 
more , & exiguo cibo alendus. Sequent! triduo vel- 
tit £ger cacuminibus arborum, & deiefio viridi 
pabulo obledanduSy prohibendufque multa potio- 
ne. Placet etiam pice liquida & cinere, cum eiiguo 
oleo ulcera ipfa poft triduum linire , quo & celerius 
cicatricem ducant, nee a mufcis infefienmr. Ha- 
Oenus de bubus dixilTe abunde eft. 

XXVII. Quibus cordi eft educatio generis eqiii- 
1)1 y itiaxime convenit providere audorem indtf- 
ftrlum 9 & pabuli copiam , quae utraque vel medio- 
cria pofltint aliis pc^^ribus adhiberi. Summam fe- 
dulitatem, &c largam fatietatem deliderat equinum 
pecus: quod ipfum tripartito dividitur. Eft enim 
generofa materies , quae circo , facrifqiie certaroini* 
bus equos praebet : eft mularis , quae prerio feetus 
fui comparatur generofo: eft & vulgaris, quae me* 
diocres feminas marefque progenerat. Ut quxque 
eft praeftantior , ita ubere campa pafcitur. Gregibus 
autem fpatiofa & paluftria, nee [non] montana 
pafcua eligenda funti rigua, nee unquam ficcanea, 



DE RE RUSTICA LIB. VI. 171 

▼acuaque magis ^ quam flirpibus impedita , frequen- 
ter moUibus potius quam proceris berbis abundan- 
tia. Vulgaribus equis paffim maribus ac feminis* 
pafci permittitur , nee admiflura^ certa tempora fer- 
vantur. Generoiis circa vernum aequinofiium ma- 
res jungentur , ut eodem tempore , quo concepe* 
rint^ jam lactis & herbidis campis poft anni meflem 
parvo cum labore foetum educent. nam menfe duo- 
decimo partum tdunt. Maxime itaque curandum 
eft praedido tempore anni , ut tam feminis , quam 
admiffariis^ defiderantibus coeundi fiat poteftas, 
quoniam id praecipue armentum & prohibeas , libi- 
dinis exftimulatur furiis 9 unde etiam veneno indi* 
tutn eft nomen iVT0/iA«eyir , quod equinae cupidini 
£ffiilem mortalibus amorem accendat. Nee dubium , 
quit! aliquot regionibus tanto flagrent ardore co- 
eundi feminae^ ut', etiamfi marem non habeant, 
af&dua & nimia cupiditate- figurantes fibi ipfas ve- 
fierem , cohortalium more avium , vento conci- 
piant. Quae enim poeta licentius dicit : Scilicet anu 
omnes furor ejl injignis tquarum. Et mcntem Venus 
ipfn dedit J quo umpore Glauci iPotniades mails mem^ 
bra abfumfere quadrigte. lUas ducit amor trans Gar^* 
gara y tranfquc fonantem Afcanium , fuperant montes 
^ fiumina tranant ^ Continuoquc avidis ubi fuhdita 
flamma medullis^ Vere magis^ quia vere calor redit 
offibusy ilia Ore bmnts verfce in Zephyrum Jlant ru^ 
pibus altis^ Exceptantque levts auras ^ & fcepe fine 
ullis Cdn/ugiis , vento gravida (mirabile di3uj Saxa 
per & fcopuloSy & deprejfas convalUs Diffugiunt, non^ 
Eure 9 tuos^ neque foils ad onus ; In Boream, Caurumr 



271 L. J. M. COLUMELLiE 

qucy aue und,c nigtrrimus Aufitr Nafcitur^ & plum 
cohtriftat frigore cotlum. Cum fit notiffimum etiam 
in Sacro monte Hifpaniae , qui procurrit in occi- 
dentem juxta Oceanum , frequenter equas fine coitu 
ventreip perti^ifie, foetumque educafie, qui tauieii 
inutiiis efl, quod iriennio , priufquam adolefcat^ 
morte abfumitiir. Quare» ut dixi^ dabimus ope- 
ram , ne circa xquino£lium vernum equae defidenis 
naturalibus angantur. Equos autem pretiofos reli- 
quo tempore . anni removere oporteta feminisine 
aut cum volent, ineant, aut fi id facere prohibeao- 
tur , cupidine foUicitati noipam contrahant. itaque 
vel in longinqua pafcua marem placet able^i, 
vel ad prcfepia contineri ; eoqiie temporei quo 
vocatur a feminis, roborandus efi largo cibo, & 
appropinquante vere ordeo ervoque faginandus, 
lit veneri fuperfit, quantoque fortior inierit, fir- 
miora femina praebeat futurae fiirpi, Quidam eriam 
prsdpiunt epdem ritu, quo mulos, admifiarium 
faginare , ut liac fagina hilaris plurifnis feminis fuf* 
ficiat. verumtamen nec.n^inus quam quindecim, 
nee rurfus plures <]uem viginti, unus debet imple* 
re , ifque admifiurae potefl trimus adhiberi , & uf- 
que ad anno& viginti plerumque idoneus efle. Quod 
fi admiffarius iners in venerem eft, odore perfrica- 
tur defer (is ippi|gia feminx locis, & admota nari- 
bus equi. rurfus fi equa marem non patitur , de- 
trita fcilla naturalia ejus tinuntur , quae res accendit 
libidlnem. Nonnunquam ignobilis quoque vui^is 
elicit cupidinem coeundi. nam ubi admotus fere 
tentavit obfequium, femina abducitur, & jam ^^'^ 



DE RE RUSTICA LIB. VI. 17J 

tlentiori generoHor equus imponitur* Inde major 
prxgnantibus adhibenda cura eft , largoque pafcua 
firmande. Quod fi frigore hiemis herbs defece* 
rint|ted6 contineantur, ac neque opere, neque 
curfu exerceantur, neque frigori committantur ^ 
nee in angufto c)aufove , ne alie aliarum conce- 
ptus elidant : nam haec omnia incommoda fcetum 
abigunt. Quod tamen fi aut partu,aut abortu equa 
I^boravit ^ remedio erit filicula trita , & aqua tepida 
permixta, dataque per cornu. Sin autem profpere 
ceffit , minime manu contingendus puUus erit. nam 
Isditur etiam leviftimo contadu. Tantum curaadhi« 
bebitur, ut & amplo & calido loco cum matre verfe* 
tur, ne aut frigus adhuc infirmo noceat, aut mater 
in anguftiis eum obterat. Paulatim deinde produ* 
cendus erit 9 provideridumque^ ne ftercore ungulas 
adurat. Mox cum firmior fuerit^in eadem pafcua, 
in quibus mater eft, dimittendus, ne defiderio par- 
tus fui laboret equa. nam id prscipue geiuis pecu- 
disamore natorum,ni(i fiat poteftas , noxam trahit. 
Vulgari feminae folemne eft omnibus aiinis parere, 
generofam ^convenit alternis continere^ quo fir* 
mior pullus lade materno laboribus certaminum 
prsparetun 

XXVIIL Marem putant minorem trimo non eife 
idoneuih admiflurae^ pofle vero ufque ad vicefi- 
mum annum progenerare; feminam bimam rede 
concipere, ut poft tertium annum enifa foetum 
cducet : eamque poft decimum non efle utilem, 
quod ex annofa matre tarda fit atque inerk proles, 
qus five ut femina, fiveut niafculus concipiatur. 
Columella* S 



A74 L- J- M. COLUMELLiE 

noftri arbitrii fore Democritus affirmat^ qui pnci- 
pit ^ ut 9 cum progenerari marem velimus , finiftrum 
tefticulum admiflarii lineo funiculo, aliove quoli- 
bet obligemus; cum feminam , dextrum, idemquein 
omnibus pcne pecudibus faciendum ceafet. 

XXIX. Cum vero natus eft puUus, conieftim 
licet indolem sftimare,fi hilaris, fi intrepidus,fi 
neque confpedu, novaeque rei auditu terretur,fi 
ante gregem procurrit, fi lafcivia & alacritate in- 
terdum & curfu certans' xquales exfuperat^ fi foflam 
fine cundatione tranfilit, pontem flumehque tran(^ 
cendit* haec lerunt honefti animi documenta. Coi^ 
poris vero forma conftabit exiguo capite^ oigris 
oculis 9 naribus apertis , brevibus auriculis & arre- 
AiSy cervice moUi lataque nee longa, denfa jul»t 
& per dextram partem profiifa , lato & muiculo- 
rum toris numerofo pe^ore , grandibus armis & 
redisy lateribus inflexis, fpina duplici ^ Tentrefub- 
ilrido , teftibus paribus & exigub , latis lumbis & 
fubfidentibus I Cauda longa & fetofa crifpaque, 
aequalibus atque altis re£tifque cruribus , tereti ge- 
nu parvoque, neque introrfus fpedanti, rotundis 
clunibus, feminibus torofis ac numerofis, duns 
ungulis & altis & concavis rotundifque, quibus 
coronae mediocres fuperpofits.funt: fie univeriifli 
corpus compofitum^ ut fit grande, fublime, ere* 
fium 9 ab afpedu quoque agile , & ex longo^ quan- 
tum figura permittit , rotvindum. Mores autem lau- 
dantur 9 qui funt ex ptacido concitati^ & ex cond- 
tato mitifiimi. nam hi &: ad obfequia reperiuntur ha* 
biles I & ad certamina laborum patientifiimi« Equus 



ftE RE RUSTICA LIB. VI. 175 

fcimus ad ufum domefticum refie domatur; certa* 
minibus autem , expleto triennio : fie tamen , ut 
poft quartum demum annum labori committatur* 
Annorum notx cum corpore mutantur. nam dum 
bimus & fex menfium eft , medii denies fuperiores 
& inferiores cadunt« cum quartum agit annum , 
lis, qui canini appeliantur , dejedis, qlios afFert. in- 
tra fextum deinde annum , molares fuperiores car 
duDt. fexto anno , quos primos mutavit ,^ exaequat« 
feptimo omnes explentur aequaliter , & ex eo ca«« 
vatos gerit. nee poftea , quot annorum fie , mani^ 
fefto comprehendi poteft. decimo tamen anno 
tempora cavari incipiunt, & fupercilia nonntin- 
quam canefcere, & dentes prominere* Haec, quae 
ad animum , & mores , corpufque &c aetatem perti« 
nent, ^xifle fatis habeo. Nunc fequitur, curam re^ 
fie, & minus valentium demonftrare. 

XXX. Si fanis eft macies ^ cM^us torrefado tri* 
tico, quam ordeo reficitur. fed & vim potio danda 
eft, ac deinde paulatim ejufmodi cibi fubtrahendi 
iminixtis ordeo furfuribus , dum confuefcat faba & 
pure ordeo ali. Nee minus quotidie corpora pecu« 
dum, quam hominum, defricanda funti ac faepe 
plus prodeft prefla manu fubegifie terga , quam ft 
largiflime cibos praebeas. Multum autem refert , ro- 
bur corporis ac pedum fervare. quod utrumque 
cufiodiemus, fi idoneis temporibus ad praefepiat 
ad aquam , ad exercitationem pecus duxerimus ; cu- 
rxque fuerit y ut fiabulentur ficco loco , ne humore 
madefcant ungulae. quod facile evitabimus , fi aut 
ftabula robortis axibus conftrata, aut diligenier 

Si 



%76 L. J. M. COLUMELLiE 

fubinde emundata fuerit humus , & pales fuperje* 
Aae. Pl^rumque jumenta tnorbos concipiunt laffi* 
tudine , & xflu ^ nonnunquam & frigore , & cum 
fuo tempore urinam non fecerint; vel fi fudant, & 
a concitatione confeftim biberint; vel fi« cum diu 
fteterint, fubito ad curfum exftimulata funt. Laffitu- 
dini quies remedio eft ^ ita ut in fauces oleum , vel 
adepS'vino mixta infundatur. frigori fomenta ad« 
hibentur^ caputque & fpina tepenti adipe vel vino 
liniuntur. fi urinam non facit, eadem fere remedii 
tant. nam oleum immixtMm vino fuper ilia & re** 
lies infunditur : & fi hoc parum profuit , melle de- 
cofto 9 & fale , colly rium tenue inditur fbramini i 
quo meat urina, vel mufca viva, vel turis mica, 
vel de bitumine collyrium inferitur naturalibiis. 
Haec eadem remedia adhibentur , fi urina genitalia 
decufTerit Capitis dolorem indicant lacrimc, qus 
profluunt 9 aurefqiie flaccidae , & cervix cum capite 
aggravata , & in terram fubmifla» Turn refcinditur 
vena, quas fub oculo eft, & o$ calda fovetur,ci* 
boque abftinetur primo die. In poftero autem potio 
jejuno tepidae aquae praebetur,ac viride gramen, 
turn vetus foenum , vel moUe ftramentum fubfter^ 
nitur , crepufculoque aqua iterum datur , panimque 
ordei cum viciae lib. il s. ut perexigua ponione 
cibi ad jufta perducantur. Si equo maxillae dolent, . 
calido aceto fovenclae, & axungia vetere confri- 
candae funt, eademque medicina tumentibus adbi- 
benda eft. Si armos Isferit, aut fanguinem demife- 
rit , medio fere in utroque crure venae folvantur, 
& turis polUne (um eo , qui profluit, fanguine im- 



DE RE RUSTICA LIB. VI. 277 

fliixtOyarmi linannir, & ne plus jufto exinaniatur, 
ftercus ipfids jumenti ^ fluentibus venis admotum ^ 
fafciis obligetur. Poflero quoque die ex iifdem fan* 
giiis detrahatur , eodemque modo curetur , ordeo« 
que abllmeatur , exJguo fceno dato. Pofiridie dein- 
de ufque in diem fextum porri fuccus inftar trium 
cyathorum mixtus cum olei hemina faucibus per 
cornu infundamn Poft fextum diem lente ingredi 
cogatur, & cum ambulaverit, in pifcinam demitti 
eumconveniet,ita ut natet : fie paulatim firmioribus 
cibis adjutus , ad jufla perducetur. At fi bilis mole« 
fia jumeitfo eft, venter intumefcit, nee emittit yen- 
tos. Matins unda inferitur al vo , 6c obfefii naturales 
exitus adaperiuntur, exemtoque (lercore, poftea 
cunila bubula & herba pedicularis cum fale trita & 
decoda melji mifcentuf) atque ita &£la coUyria fub- 
jiciuntur, qus ventrem movent , bilemque omnem 
deducunt. Quidam myrrhs tritas quadrantem cum 
hemina vini faucibus infundunt, & anum liquida 
pice oblinunt. Alii marina aqua lavant alvum , alii 
recent! muria. Solent etiam vermes quafi himbrici 
nocere inteftinis, quorum figna funt, fi jumenta 
cum dolore crebro volutantur, fi admovent caput 
iitero , fi caudam faepius jadant. Prasfens medicina 
eft, ita ut fupra fcriptum eft^inferere manum^Sc 
fimum eximere ; deinde alvum marina aqua , vel 
muria dura lavare ; poftea radicem capparis tritam 
cum fextario aceti faucibus infundere : nam hoc 
modo praedida intereunt animalia. 

XXXI. Omni autem imbecillo pecori alte fub« 
fternendum eft, quo mollius cubet. Recens tuifis 

S3 



178 L. L M. COLUMELLiE 

celeriter fanatur , piniita lente & a vbIvuIis fepav^ta 
minuteque molita. Quae cum ita fada funt,fexta- 
rius aqux calidae in eandem menfuram lentis mifce- 
tur , & faucibus iniunditur ; fitnilifque medtcina tri- 
duo adhibetur, ac viridibus herbis, cacuminibuf- 
que arborum recreatur aegrotum pecus. Vetus an- 
tem tuffis difcutitur porri fucco trium cyathontm 
cum olei hemina faucibus infufo, iifdemque, ut 
fupra monuimus^ cibis prad)itis. ImpetigineSi & 
quidquid fcabies occupat , aceto & alumine defiri- 
cantur. Nonnunquam , fi hacc permanent , paribus 
ponderibus permixtis nitro & fciflb alumine , cum 
aceto linuntur. Papulae fervemiflimo fole ofque eo 
firigile raduntur , quoad eliciatur fanguis. tuio ex 
aequo mifcentur radices agreftis herbae , fulphurque 
& pix liquida cum alumine. & eo medicamine pne* 
dida vitia cUrantur. 

XXXII. Intertrigo bis in die fubluitur aqua ca- 
lida. Mox decoAo ac trito fate cum adipe defrica- 
tur, diim faniei vis eman^t. Scabies mortifera huic 
quadrupedi eft^ niii celeriter fuccurritur: qus,fi 
levis eft , inter initia candenti fub fole vel cedria 
vel oleo lentifci linitur, vel urticae fomine & oleo 
detritis , vel unguine ceti , vel quod in lancibus fa- 
litus thynnus remittit. praecipue tamen huic noxs 
falutaris eft adeps marini vituli. Sed fi jam bve- 
teraverit, vehementioribus opus eft remediis, pro- 
pter quod bitumen, & fulphur, & veratrum pici 
liquidae, axungiaeque veteri commixta, pari pon- 
dere incoquuntur, atque ea compofitione curaa- 
tur I ita ut priiis fcabies ferro erafa , perluatur uri- 






DE RE RUSTICA LIB. VI. 179 

na. Saepe etiam fcalpello ufque ad viviim fefecare 
& amputare fcabiem profuit , atque ita fadis ulce* 
ribus mederi iiquida pice , atque oleo , quae expur- 
gant, & replent vulnftra sque, quae cum expleta 
funt, ut celerius cicatncem & pilum ducant^ma* 
zime proderit fiiligo ex aheno ulceri infricata. 

XXXUL Mufcas quoque , vulnera infeftantes ^ 
fubmovebitnus pice & oleo, vel unguine mixtii 
& infitfis. cetera ervi farina rede curantur. Cica« ' 
trices oculorum jejuna faliva & fale defricatae exte-^ 
nuantur : vel cum follili fale trita fepiae tefta , vel 
femfne agreftis paftinacae piniito, & per linteum 
fuper oculos expreflb. Omnifque dolor oculorum 
inundione fucci plantaginis cum melle acapno^ 
vel fi id non eft^ utique thymino celeriter levatun 
Nonnunquam etiam per nares profluvium fanguv- 
nis periculum attulit^ idque reprefTum eft infufo 
naribus viridis coriandri fucco. 

XXXIV. laterdum & faftidio ciborum langue* 
fcit pecus. Ejus remedium eft genus feminis^ quod 
git appellatur. cujus duo cyathi triti adjunguntur 
olei cyathis tribus , & vini fextario , atque ita fau« 
cibus infunduntur. Et naufea difcutitur etiam , fi 
caput allii tritum cum vini hemina faepius potan- 
dum praebeas. Suppuratio melius ignea lamina ^ 
quam frigido ferramento referatuf, & expreftisi 
poftea linamentis curatur. Eft etiam ilia peftifera 
labes, ut intra paucos dies equae fubltamacie, fic 
deinde morte corripiantun quod cum accidit^ 
quaternos fextarios gari iingulis per nares infun- 
dere utile eft , fi minoris formae funt : nam fi mar 

S4 



> 



a8o L. J. M COLUMELLiE 

joris 9 etiam congios. ea res omnem pltuitam per 
nares elicit , & pecudem expurg^U 

XXXV« Kara quidem , fed & hasc eft equarum 
pota rabies , ut cum in aqua imaginetn fuam vide- 
tint , amore inani capiantur ^ & per hunc oblice 
pabuli , tabe cupidinis intereant. Ejus vefanix figoa 
iunt, cum per pafcua veliiti exftimulatas concur- 
fant, Aibinde 9 ut circumfpicientes requirere acde* 
iiderare aliquid videantur. Mentis error difcutitur, 
fi deducas ad aquam. Turn de'mum fpeculatx de- 
formitatem fuam, priftinac imaginis abolent memo- 
riam. Haec de univerfo equarum genera fatis dida 
funt. Ilia proprie praecipienda funt iis , quibus idih 
larum greges curs eft fubmittere. 

XXXVI. In educando genere mularutn antiquif- 
' iimuni eft, diligenter exquirere atque explorare 
parentem futures' prolis , feminam & marem : quo- 
rum ft alter non eft idoneus, labat etiam, quod ex 
duobus fingitur. Equam convenitin annosdecem, 
quoufque ampliftimae atque pulcherrimae forms 
iit, membris fortibus , patientiftimam laboris, eli- 
gere » ut difcordantem utero fuo generis alieni ftir* 
pem infitam facile recipiat ac perferat , & ad foe- 
turn non folum corporis bona , fed & ingenii con** 
ferat. nam cum difticulter injeda genitalibus locis 
animentur femina , tum etiam concepta diutius in 
partum adolefcunt, ut qus perado anno menfe 
lertiodecimo vix. eduntur, natifque inha^ret plus 
focordiae paternae , quam vigoris materni. Verum- 
tamen ut equs di&os in ufus minora ^cura rep<« 
riuntur, ita major eft labor eligendi maris :quQ^ 



DE RE RUSTIC A LIB. VI. 181 

nlam faepe judicium probantis fruftratur experiment 
turn. Muki admifiarii fpecie tenus mirabiliflimam 
ibbolem forma vel fexu' progenerann nam five 
parvi corporis feminas fingant ; five etiam fpeciofi 
plures mares, quam feminas : reditum patrisfami* 
lis minuunt. At quidam contemti ab afpedu 9 pre- 
tiofiffimorum feminum feraces funt. Nonnunquam 
aliqui generofitatem fuam natis exhibent , fed he-- 
betes voluptate,rariflime foUicitantur ad venerem. 
Hiijufcemodi mari fenfira magiftri fubadmovere 
clebent generis ejufdem feminam, quoniam fimilia 
fimilibus familiariora fecit natura. Ita enim effici* n 
tur, ut ejus objed^u, cum mas etiam fuperjedu* 
eblanditus efl, velut incenfus & occaecatus cupi- 
dine, fubtrada, quam petierat, failidits imponatur . 
equae, ' 

XXXVII. Eft & alterum genus admiflarii furen- 
tisin libidinem, quod nifi afiu inhibeatur, afFert 
gregi pernicieiii. nam & faepe yinculis abruptis, 
gravidas inquietat, & cum admittitur, cervicibus 
(lorfifquQ feminarum imprimit morfus. Quod ne 
facial , paulifper ad molam vinAus amoris faevitiam 
labore temperat, & fie veneri modeftior admitti* 
tur. Nee tamen aliter admittendus eft etiam clemen« 
tioris libidinis, quoniam multum refert naturaliter 
fopitum pecudis ingenium modica exercitatione 
concuti y atque excitari » vegetioremque fafium ma« 
rem feminae injungi, ut tacita quadam vi femina 
ipfa principiis agilioribus figurentun Mula autem 
non folum |x equa & afino , fed ex afina & equo , 
itemque onagro & equa generatur. Quidam yero 



aSi L. J. M. COLUMELLiE 

non diffimulandi audores^ ut Marcus Varro^ & 
ante eum Diony fius ac Mago prodiderunt , inula- 
rum foetus regtonibus Africs adeo noa prodigiofos 
haberi, ut tarn familiares fint incolis partus earum, 
quam fint nobis equarum. Neque tamea ullura eft 
in hoc pecore aut animo aut forma prsftantius • 
quam quod feminabit afinus : quamquam poflit huic 
aliquatenus comparari, quod progenerat- onager, 
niii & indomitum , & fervitio contumar filveftri 
more, firigofum patris prsferat babitum. Itaque 
ejufmodi admiflarius nepotibus [magis] quam filiis 
utilior eft* nam ubi afina & onagro natus admitti- 
tur equs, per gradus infrada feritate quidquid ex 
eo provenit , paternam formam & modeftiam , for- 
titudinem celeritatemque avitam refert. Qui ex equo 
& afina concept! generantiir, quamvisa patreoo- 
men traxerint ^ quod hinni vocantur , matri per 
omnia magis fimiles funt. Itaque commodiflimum 
eft, afinum deftlnare mularum generi feminando, 
cu)us [ut dixi] fpecies experimento eft fpeciofior. 
Verumtamen ab afpefiu non aliter probari debet, 
quam ut fif ampliffimi corporis, cervice Yalida, ro- 
buftis ac latis coftis, pedore mufculofo & vafto, 
feminibus lacertofis, oruribus compafiis, colons 
nigri yel maculofi. nam murinus cum fit in afino 
vulgaris , turn etiam non optime refpondet in mula. 
Neque nos univerfa quadnipedis fpecies decipiat,fit 
. qualem probamus , confpicimus^ nam quemadmo- 
dum arietum , quae funt in linguis & palatis macu- 
la, plerumque in velleribus agnorun^ deprehen- 
duntur: ita ft difcolores pilps afinus in palpebris 



DE RE RUSTICA LIB. VL i8j 

aut auribus gerit, fobolem quoque frequenter facit 
diverfi colons^ qui&ipfe, etiamfi diligentiffime 
in admiflario exploratus eft , faepe tamen dominum 
decipit. nam interdum etiam citra praedida figna 
diffimiles fui mulas fingit. quod accidere non aliter 
reor, quatn ut avitus color primordii feminis mixtu 
reddatur nepotibus* Igitur qualem defcripfi afellum , 
cum eft a partu ftatitn genitus, oportet matri ftatim 
fubtrahi , & ignoranti equac fub)ici. Ea optime tene* 
bris fallitur. nam obfcuro loco partu ejus amoto , 
prxdidus quafi ex ea natus alitur. Cui deinde cum 
decern diebus infuevit equa, femper poftea defii* 
nanti pra&bet ubera. Sic nutritus admiflarius equas 
diligere condifcit. Interdum etiam, quamvis ma^ 
terno lade fit educatus , poteft a tenero converfa*^ 
tus equis fkmiliariter earum confuetudinem appe- 
tere. Sed non oportet minorem quam trimum ad« 
mitti. atque id ipfum fi concedatur , vere fieri con- 
veniet , cum & defedo viridi pabulo , & largo or« 
dec firmandus , nonnunquam etiam falivandus erit. 
Nee tamen tenerae femins committetur. nam nifi 
prius ea marem cognovit , aflilientem admiftarium 
calcibus proKirbat , & injuria depulfum etiam ce- 
teris equis reddit inimicum. Id ne fiat, degener & 
vulgaris afellus admovetur, qui Tollicitet obfequia 
feminae : neque is tamen inire finitur. fed, fi jam 
eft equa veneris patiens , confeftim abaAo viliore , 
pretiofo mari jungitun Locus eft ad hos ufus ex« 
firudu9, (machinam vocant ruftici) qui duos parie* 
tes ad verfo 'Clivulo inaedificatos habet , & angufto 
inter vallo fie inter fe diftanteS| ne femina coUu^i- 



a84 L- J- M. COLUMELLiE 

ri , aut admiiTario afcendenti avertere fe poffit Adi- 
Vis efl.ex iitraque parte » fed ab inferiore clatris 
munitus : ad quae capiftrata imo clivo conftituitur 
equa , ut & prona melius ineuntis femina recipiat, 
& facilem fui tergoris afcenfum ab editiori parte 
minori quadruped! pracbeat. Quae cum ex afioo 
conceptum edidit, partum fequentt anno vacua du- 
trit, id enim utilius eft , quam quod quidam fiiciuot, 
lit &c foetam nihilominus adoiiflb equo impleanL 
Annicula mula rede a matre repellitur , & amota 
tnontibus aut feris locis pafcitur, ut ungulas duret, 
fitque poftea longis itineribus habilis. nam ditellis 
aptior mulus. ilia quidem agilior : fed uterque fexus 
& viam rede graditur , & terram commode pro- 
fcindit; nifi pretium quadrupedis rationem roftici 
oneret, aut campus gravi gleba robora bourn de* 
pofcat. 

XXXVIIL Medicinas hu}us pecoris pleruinque 
}am in al^s generibus edocui : propria tamenquacdain 
vitia mularum non pmittam , quorum remedia fub- 
fcripfi. Febrienti mulae cruda brailica damn Sufpi- 
riofae fanguis detrahitur, & cum fextario vini at« 
que olei turis femuncia, marrubii fuccus infiar 
heminae mixtus infunditur. SufFragmofae ordeacea 
farina imponitur».mox fuppuratio ferro reduiali- 
namentis curatur ; vel gari optimi fextarius cum 
libra olei per narem finiftram demittitur, admirce- 
turque huic medicamini trium vel quatuor ovo- 
rum albus liquor, feparatis vitellis. Femina fecari, 
& interdum inuri folent. Sanguis demiflus in pedes, 
ita ut in equis, emittitur : vel & eft herba^ quam 



DE RE RUSTICALIB. VI. 18^ 

veratrupi vocant ruftici, pro pabulb cedit. Eft 
wKVAfAof, cujus fetnen detritum, & cum vino da- 
tum, praediSo vitio medetun Macies & languor 
fubmovetur fspius data potione , quae recipit fem- 
unciatn triti furfuris 9 ovumque crudum , & tritae 
myrrhae pondus denarii. Haec tria vino admifcen- 
tur^atque ita £iucibus infunduntur. Sed & tuffi, 
dolorique ventris eadem ifta aeque medentur. Ad 
maciem nulla res tantum, quantum Medica poteft. 
ea herba viridis , nee tarde tamen arida foeni vice 
faginat jumenta : verum modice danda, ne nimio 
fanguine firanguletur pecus. Lafiaff & aeftuanti mu« 
Ix adeps in &uces demittitur , merumque in os fuf« 
fiinditur. Cetera exfequemur in mulis , ficut priori* 
bus hujus vohiminis pardbus tradidimus > quae cu« 
ram boum equarumque continent. 



lU 



L. JUNIl MODERATI COLUMELLiE 

D E 

RE RUS T I CA 



LIBER SEPTIMUS; 



I, LJe minore pecore diduris, Publi Silvine, 
principium tenebit minor Arcadis vilis hie viiiga- 
rifque afellus , cujus plerique rufticaram renim au- 
Stores in emendis tu^ndifque jumentis prxcipuam 
rationem volunt efle; nee injuria, nam etiaxn eo 
rure^ quod pafcuo caret,* con tineri poteft, exiguo 
& qualicunque pabulo contentus. quippe vel foliis 
fpinifque, vel perticis falignis alitur, vel objeAo 
fafce farmentorum. Paleis vero 9 quibus psne omnes 
regiones abundant, etiam glifcit. Turn imprudentis 
cuftodis negligentiam fortiifime fufiinet : plaganim 
& penuriac tolerantiflimus : propter quae tardius de* 
£cit , quam ullum aliud armentum. nam laboris & 
famis maxime patieos, raro morbis afficitur. Hujus 
animalis tarn exiguae tutelae plurima & neceflana 
opera fupra portionem refpondent , cum & fadlem 
terram , qualis in Baetica totaque Libye fit , levibus 
dratris profcindat , & non nimio pondere Tehicula 
trahat. Saepe etiam , ut celeberrimus poeta memo* 
rat I — -^ tardi cojlas agitator afilli^ Vtlibus out 



COLUMELLiE DE RE RUST. LIB. VIL 187 

eneroipomiSf lapiJemque rtveruns Incufwn^ out atra 
maffam pkis urbt rtportau Jam vero molarum t & 
conficiendi frumenti paene folemnis eft hujus peco- 
ris labor. Quare omne rus tanquaih maxime necef* 
farium defiderat afellum, qui, ut dixi, pleraque 
utenfilia & vehere in urbem , & reportare collo vel 
dorfb commode poteft. Qualis autem fpecies ejus 
vel cura probatiffima fit, Aiperiore librO| cum de 
pretiofo praeciperetur , fatis didum eft. 

II. Poft majores quadnipedes ovilli pecoris fe- 
cunda ratio eft , quae prima fit, ft ad utilitatis ma* 
gnitudinem referas. nam id praecipue nos contra 
frigoris violentiam protegit, corporibufque noftris 
liberaliora praebet velamina. Tum eriam cafei la- 
fiifque abundantia non folum agreftes faturat , fed 
etiam elegantium menfas jucundis & numerofis da* 
pibus exornat. Quibufdam vero nationibus firumenii 
expertibus viftum commodat, ex quo Nomadum 
Cetarumque plurimi yfltxcturoiriTflu dicuntur. Igitur 
id pecus, quamvis mollifilmum fit, ut ait pruden* 
tiffime Celfijs , valetudinis tutiiSmae eft , minime- 
que peftilentia laborat. Verumtamen eligendum 
eft ad naturam loci : quod femper obfervari non fo« 
lum in hoc, fed etiam in tota ruris difciplina Vir* 
gilius prscipit, cum ait : Nu ycro ttmzftm omnts 
omnia pojfum. Pinguis & campeftris fitus proceras 
eves tolerati gracilis & collinus quadratas ; filve* 
ftris & montofus exiguas : pratis planifque novali* 
bus tedum pecus commodiffime pafcitur. Idque non 
folum generibus , fed etiam coloribus phn-imum re* 
{^n. Generis eximii MiIefiaS| Calabras 9 Apulafque 



288 L. h M. COLUMELLiE 

noftri exiftimabant, earumque optimas Tarentinas» 
Nunc Gallicae pretiofioreshabentur, earumque prae- 
cipue Altinates. Item quae circa Parmam & Mutinam 
macfis (labulantur campis. Color albus cum fit 
cptimus , turn etiam eft utiliffimus ^ quod ex eo plu- 
rimi fiunt, neque hie ex alio. Sunt etiam fuapte 
natura pretio commendabiles puHus atque fufcus, 
qiios praebent in Italia Pollentia, in Baetica Cordu- 
ba. Nee minus Aiia rutilos, quos vocant ipv^m, 
Sed & ali^s varietates in hoc pecoris genere docuit 
ufus exprimere. nam cum in municipium Gadita- 
num ex vicino Africas miri coloris fil veftres ac fcri 
arietes, ficut aliaei)eftiae ^ munerariis deponareotur, 
M. Columella patruus meus, acris vir ingenii, atque 
illuftris agricola , quofdam mercatus in agros trans* 
tulit , & manfuefados tedis'ovibus admifit. £s pri- 
mum hirtos , fed paterni coloris , agnos edidenmt, 
qui deinde & ipii Tarentinis ovibus impofid, te- 
nuioris vell^ris arietes progeneraverunt. Ex his mr- 
fus quidquid conceptum eft^ maternam mollitiem, 
paternum & avitum retulit colorem. Hoc modoCo* 
lumella dicebat , qualemcunque fpeciem » quae fiierit 
in beftiis^ per nepotum gradus mitigataferitate,redi- 
ifle. Ad propofitum fevertan Ergo duo genera funt 
ovilli pecoris ^ moUe & hirfutum. Sed in utroque 
vel emendo plura communia , qu^dam tamen funt 
propria generoii , quae obfervari con veniat. Coni- 
munia in emendis gregibus fere ilia. Si candor laoc 
maxime placet , nunquam non candidiffimos mares 
legeris : quoniam ex albo faepe fufcus editur partus; 
ex erythraeo vel pulio nunquam generatur alba& 



DE RE RUSTICA LIB. VIL 289 

in. Itaque non folum ea ratio eft probandi arie* 
tis, ii vellere candido veftitur, fed etiam fi palatum 
atque lingua concolor lanae eft. nam cum hae cor* 
poris partes nigrs^ aut maculofae funt, pulla vel 
etiam varia nafcitur proles , idque inter cetera ezi* 
mie talibus i^umeris fignificavit idem ^ qui fupra : 
Ilium attter/if quamvis arits.fit candidus ipfcj Nigra 
fubtjl udo tantum cut lingua paUuo 9 R$jice , ne ma^ 
cutis infufcet v^ltrapullis Nafctnuim. Una eademque 
ratio eft in erythrxis & nigris arietibus , quorum 
fimiliter , ut jam dixi 9 neutra pars effe debet difco*- 
lor lanae, multoque minus ipfa univerfitas tergoris 
maculis variet. ideo nifi lanatas #ves emi non opor« 
itXy quo melius unitas coloris appareat: qus nifi 
prscipua eft in arietibus , paternae nots plerumque 
natis inhaerent. Habitus autem maxime probatur » 
cum eft altus atque procerus ^ ventre promiflb zt^ 
que lanato 9 cauda longiilima^ denfique velleris, 
fronte lata , teftibus amplis-, intortis cornibus : non 
quia magis hie iit utilis , (nam eft melior mutilus 
aries) fed quia minime nocent intorta potius , quam 
iurreda & patula cornua. Quibufdam tamen regio- 
nibus^ubi coeli fiatus uvidus ventofufque eft^ca* 
pros & arietes optaverimus vel ampliffimis cor- 
nibus , quod ea porreda altaque maximam partem 
capitis a tempeftate defendant Itaque fi plerumque 
eft atrocior hiems , hoc gehus eligemus : fi clemen- 
tior , mutilum probabimus marem : quoniam eft 
illud incommodum in cornuto^quod cum fentiat 
fe velut quodam naturali telo capitis armatum , 
frequenter in pugnam procurrit^ & fit in femimis 
Columella. T 



290 L. J. M. COLUMEXL^ 

quoque procacion nam rivalem (quamvis fetus 
admiflurae noji fufHcit) yiolenctffime perfequitur^ 
nee ab alio tempeflivum patitur lairi gregem , nifi 
cum eft fatigatus libidine. Mutilus autem , cum fe 
tanquam exarmatum intelligat , nee ad rixam proin- 
tus eft , & in venere mitior. Itaque capri vel arie- 
tis petiilci faevitiam paftores hac aftutia repellunt. 
Menfurac pedalis robuftam tabulam configunt acu- 
leis , & adverfam fronti eornibus religant ea res 
ferum prohibet a rixa , eum ftimulatum (uo idu 
ipfum fe fauciat. Epieharmus autem Syraeufanus, 
qui peeudum medicinas diligentiflime eonieripfit, 
affirmat pugnaeem arieteni mitigari terebra Secun- 
dum auriculas foratis eornibus, qua curvanttiria 
flexu« Ejus quadrupedis aetas ad progenerandum 
.optima eft trima : nee tamen inhabilis ufque in 
annos o€to. Femina poft bimatum maritari debet, 
juvenifque habetur quinquennis : fatifeit poft an* 
num feptimum. Igitur, ut dixi, mereaberis ores 
intonfas : variam & eanam comam improbabis, 
quod fit incerti eoloris. Majorem trima deote mi- 
naeem fterilem repudiabis. eliges bimam vafti cor- 
poris , eerviee prolixa , prolixi villi , nee afperi , 
lanoft & ampli uteri, nam vitandus eft glaber 8c 
exiguus. Atque hxc fere eommunia funt in compa- 
randis ovibus. ilia etiam tuendis : humilia fiicere 
ftabula , fed in longitudinem potius , quam in lati- 
tudinem porfeda, ut (imul hieme calida* lint, nee 
anguffi^ foetus oblidant. ea poni debent contra 
medium diem : namque id pecus , quamvis ex omni- 
hus animalibus veftitiftimum , frigoris tamen impi- 



DE RE RUSTICA LIB. VII. 191 

tientifliinuni eft, nee minus xftivi vaporis. itaque 
cohors clauia fublimi macerie prxponi veftibulo 
debet , ut fit in earn tutus exitus aeftirandi. detur* 
que opera, ne quis humor fubfiftat, ut Temper quam 
aridiffimis filicibus, vel culmis ftabula conftrata 
fint, quo purius Sc mollius incubent feetae. Sint 
^uala mundiffima, ne qua earum valetudo, quae 
praecipue cuftodienda eft , infeftetur uligine. Omni 
autem pecudi larga praebenda fimt alimenta. nam 
vel exiguus numerus, cum pabulo fatiatur, plus 
domino reddit, quam maximus grex, fi fenferit 
penurilkm. Sequeris autem novalia , non folum ber» 
bida, fed quae plerumque vidua funt fpinis. utamur 
enim faepius audoritate divini carminis : Si tibi U^ 
nitium curct eft^ primum afpcrajilva^ Lappaquc tribu^ 
I'lquc abfinu quoniam ea res , ut ait idem , fcabras 
oves reddit , cum tonfis iltoius adhajit Sudor; & hir^ 
futiftcucrum corpora vcpres : cum etiam quotidie mi« 
nuitiir lana , quae quanto prolixior in pecore con* 
crefcit, tanto magts obnoxiaeft rubis, qtiibus velut 
hamis inuncata , a pafcentium tergoribus a vellitur; 
Molle vero pecus etiam velamen , quo protegitur ^ 
amittit , atqtie id non parvo fumtu reparatun Inter 
au&ores fere conftat, primum efte admifturae. tern- 
pus vernum Parilibus , fi fit ovis matura ; fin vera 
foeta , circa Julium menfem. Prius tamen baud du- 
bie probabilius, ut meftem vindemia^ fru£tum dein* 
de vineaticum foetura pecoris excipiat, & totius 
auAumni pabulo fariatus agnus ante moeftitiam fri- 
gorum^arque hiemis jejunium, CQnfirmetun nam 
Tnelior eft. audumnalis vemOi ficut ait veriftime 

T 1 



191 L. J. M. COLUMELLiE 

Celfus , quia magis ad rem pertinet, ut ante aefiivum 
quatn hlbernum folftitium convalefcat : folufque ex 
omnibus animalibus bruma commode nafcitur. Ac 
fi res exigit, ut plurimi mares progenerandi finty 
Ariftoteles, vir callidiffimus rerum naturae, prsc^ 
pity admiflurae tempore obfervare ficcis diebusha* 
litus feptemtrionales , ut contra ventum gregem pa- 
fcamus , & eum fpedans admittatur pecus : at fi fe- 
minae generandae funt , auftrinos flatus captare » m 
eadem ratione matrices ineantur. nam illud , quod 
priore libro docuimus, ut admiflarii dexter, vel 
etiam finifter vinculo tefticulus obIigetur,in tm^ 
gnis gregibus operofum eft. Poft foeturam deinde 
longinquae regionis pafcua petiturus opilio, fere 
omnem fobolem paflioni refervet fuburbanx: vil- 
licus enim teneros agnos, dum adhuc herbs Cunt 
expertes, lanio tradit, quoniam & parvo fumtu 
devehuntur, &, iis fubmotis, fru£tusladis exina« 
tribus non minor percipitun Submitti tamen etiam 
in vicinia urbis quandoque oportebit. nam veroa* 
culum pecus peregrino longe eft utilius : nee com- 
mitti debet , ut totus grex effoetus fenedute domi- 
jtum deftituat: cum praefertim boni paftoris vel 
prima cura fit , annis omnibus in demortuarum vi* 
tiofarumque ovium locum totidem , vel etiam plura 
capita , fubftituere : quoniam faepe frigorum atque 
hiemis faevitia paftorem decipit , & eas ores interi- 
jnit , quas ille tempore audumni , ratus adhuc efle 
tolerabiles , non fubmoverat. quo magis etiam pro- 
pter hos cafus , nifi validiftima , quae non compre- 
hendatur hieme, noyaque progenia repleatur nn^ 



DE RE RUSTICA LIR VII. 993 

merus. Quod qui faciet , fer vare debebit , ne minorr 
quadrimde , neve ei, quae exceffit annos odo, pro- 
lem fubmitcat. neutra enim aeias ad educandum eft 
idonea : turn etiam , quod ex vetere materiel nafci- 
tur 9 plerumque congeneratum parentis fenium re-: 
fert. nam vel fterile vel imbeciUum eft. Partus vera 
inc^ientis pecoris non fecus, quam- obftetricum 
OQore cufiodiri debet, neque enim aliter hoc ani«« 
mal, quam muliebris fexus, enititur, faepiufque 
etiam quanto eft omnis rationis i'gnarum , laborat 
in parru. quare veterinariae mediclnae prudens efle 
debet pecoris magifter, ut, fi resexigat, ve^ inte- 
grum conceptum , cum tranfverfus heret locis ge« 
nitalibus, extrabat ; vel ferro- divifum , citparoatri9 
pemiciem^ pahum educat, quod Graeci vocant 
if4fvovhKmr^ Agnus autem, cum eft editus, erigi de- 
bet , atque uberibus admoveri » turn etiam ejus di-^ 
dudum OS preffis humeAare papillis*, utcondiTcat 
maternum trahere aKmentum. fed priufquam hoc 
fiat,exiguum emulgendum eft, quod paftores co- 
loftram vocant. ea nifi aliquatenus emittitur, nocet 
agno :-qui biduo, quo natus eft, cum matre chu- 
ditur , ut & ea partum fuum foveat , & ille matrem 
agnofcere condifcat. Mox deinde quamdiu non la- 
fcivity obfcuro & calido fepto cuftodiatur. poftea 
luxuriantem virgea cum comparibus area claudi- 
oportebit 9 ne vehit puejrili nimia exfuhatiohe ma-» 
oefcat : oa vendumque .eft , ut tenerior feparerur a- 
validioribus> quia robuftus angit imbeciUum. fetif-^ 
que eft mane, priufquam grex procedat in pafcua^ 
deinde- etiam crepufculoredeuAtibus iaturis avi9^ 



S 



294 L. J. M. COLUMELLiE 

bus admifcere agnos. qui cum firmi die coeperinr , 
pafcendi funt' intra fiabulum cytifo^ vel Medica, 
tUm etiam furfuribus^ aut, fi penninat annona, fa- 
rina ordei vel ervi : deinde f ubi convaluerint, area 
meridiem prsTtis aut novalibus vilis contiiiuis ma-^ 
tres admovends funt, & a fepto emittendi agni, 
ut condifcant forts pafci. De genere pabuli/ur& 
ante diximus, & nunc eonim, quae omifia Aim, 
meminerimus , jucundiflimas herbas efle ^ qus ara« 
tro profciifis arvis nafcantur; deinde quae pratis 
uligine carentibus; palufires filveftrefque miniine 
idoneas haberi. Nee tamen ulla funt tarn blanda pa* 
bula , aut etiam pafcua , quorum gratia non ezole- 
fcat ufu continue ) nifi pecudum faftidio paftoroc- 
currerit pratbito (ale , quod relut ad pabufi coodi- 
mentum per aeftatem canalibus ligneis impofitum, 
cum e paftu redierint oves , lambunt^ atque eo fa- 
pore cupidinem bibendt pafcendique conci{HUDt. 
At contra penuriie hiemis fuccurritur objedis intra 
te£him per prsefepia cibis. Aluntwr autem commo- 
diflime repofitis ulmeis , vel ex fraxino frondibus , 
vel audumnali foeno , quod cordum votacur. nam 
id mollies » & ob hoc jucundius eft ^ qoam macu- 
mm. Cytifo quoque & fativa victa pulcherrime 
pafcuntur. neceflari^b tamen , ubi cetera defeceraot, 
etiam ex legu|ninibus paleae. nam per fe ordeum, 
vel frefa cum fuis valvulis faba, vel dcercula, fuin- 
tttofior eft, quam ut fubiu-banis regionibus exiguo 
pretio poffit prseberi : fed fi v^itas permittit , haud 
diibi^ funt optima. De temporibus autem pafceodi, 
& ad aquam duccndi non aliter (entio ^ quam ut 



DE RE RUSTICA LIR VIL 19^ 

prodidit Maro : Lucifcri primo cumjidcre frigida rura 
Carpamus , dum mane novum , dum gramina cancm^ 
Ei ros in unera ptcori grauj[jimus herba. Inde uii quar^ 
tafidm call colUgtrit hora^ Adpuuosy am aha gre^ 
gts ad ftagna — perducaoius, inedioque die, ut 
idem^ ad vallem 9 Sicubi mag^a Jovis andquo robor^ 
qturcus Inggnus Undii ramos ^ autjicubi nigrum liici* 
bus crcbrisfacra ncmus accubat umbra. Rurfus deindd 
jam mttigato v^kpwe compeljamus ad aquam, [etiam 
per aeftateoi id £icieoduin ] & iterum adpafcua pro* 
ducamus ^ Sods ad occafum , cum "frigidus atra vefpcr 
Temperate & falms rtfidt jam rojida tuna. Sed obfer* 
vandum eil iidus aefiatis per emerfum Canicvlae, 
ut ante meridiem grex in occideatem fpedans aga« 
tur , & in leftin- partem progrediatur » poft meridiem 
in orieiicett. fiqufdem* plurimum refert ^ ne pafcen- 
tium capita fint obverfa foli» qui pleramque nocet 
animalibiis oriente praedi&o fidere. Hieme , & vere 
matutifiis temporibus intra fepta contineantur, dum 
dies arvis gelicidia detrahat. nam pruinofa iis die- 
bus herba pecudi gravedinem creat , ventremque 
prolidt. quare etiam frigidis humidifque tempori* 
bus anni iemel tantum ei poteftas aquae facienda eft. 
Turn qui fequitur gregem , circumfpeQus 9c vigi^ 
lans (id quod omnibus & omnium quadrupedum 
cuftodsbus praecipitur) magna clementia moderetiir« 
idemque duci propior quam domino , & in cogen* 
dis recipiendifqtte ovibus acctamatione ac bacula 
tninetur : nee unquam atrium eoAttat in eas : neque 
ab'his loogius recedat : nee aut recubet » aut confi- 
dat. nanr.mfi.procediti fiare debet , quoniam [grexj 

T4 



19^ L I M. COLUMELLJE 

^uidem cuftodis officium , fublimem , celfiffimams 
^ue oculorum veluti fpeculam idefiderat , ut neque 
tardiores , & gravidas ^ dum cundantur , neque ag}« 
hs & foetas, dum procurrunt9 feparari a ceteris 
finat; ne fur, aut beftia hallucinantem paftorem 
decipiat. Sed baec communia fere funt in omid 
pecore ovillo. nunc qus funt generofi propria 
dicemus. 

IV. Graecum pecus \ quod plerique Tarentioum 
vocant , nifi cum domini praefentia eft » vix expedit 
haberi : fiquidem & curam & cibum maprem defi* 
derat nam cum fit univerfum genus lanigenim ce* 
teris peciidibus mol|ius , turn ex omnibus Tarend* 
num eft moUiflimum , quod nullam domini , aut ma- 
giftrorum inertiam fuftinet , multoque minus avari- 
tiam ; nee aeftus , nee ftigoris patiens. Raro ions , 
, jplerumque domi alitur, & eft avidiffimum cibi; cut 
li detrahitur fraude villici 9 dades fequitur gregeoii 
Singula capita per hiemem rede pafcuntur ad pne- 
fepia rribus ordei , vel frefae cum futs valvulis fid>s, 
aut cicerculae quatuor fextariis, ita ut & aridam 
frondem prsbeat, aut ficcam vel viridem Medi- 
cam , cytifumve, tum edam cordi foeni feptena p<Mi- 
doy aut leguminum paleas aflatim. Minimus agnis 
^endundis in hac pecude , nee ullus lafiis rec&tus 
•haberi poteft, nam & qui fubmoveri debent^ pan- 
ciffimos poft dies , quam editi funt ^ immaturi fere 
madantur ; orbaeque natis fuis matres alienae foboli 
praebent ubera. quippe finguli agni binis nutricibus 
fubmittuntur , nee quidquam fubtrahi ftibmtffis ex* 
pedit| quo fatunor laftis agnus celeriter confinne; 



DE RE RUSTICA LIB. VII. 197 

tur, & parta nutrici confociata minus laboret in 
educatione foetus fui. quam ob caufam dtligenti 
cura fervandum efl; , ut & fuis quotidie mdtribus ^ 
& aKenis non amantibus , agni fubrumentu)!'. Plures 
autem in ejuffnodi gregibus , quam in iiirti^i mafcu- 
los enutrire oponet. . nam priufquam fem^nas inire 
poffint fnares caftrati , cum bimatum exi^le verint , 
enecantur,& pelles eorum propter pulchritudinem 
lanaemajore pr^tio, quam alia vellera , mercanti- 
bus traduntur. Liberis autem campis , SfC omnt furw 
culo ruboque yacantibus ovem Grsi^am pafcere 
meminerimus, ne, ut fupra dixi, ic lana carpatur, 
& tegomen. Nee tamen ea minus fedulam curam 
forisy quia non quotidie procedit in pafcua, fed 
ma/orem domefticam poftulat. nam iapius detegen- 
da & refrigeranda eft : faepiu$ ejus lana dlducenda ^ 
vinoque & oleo infticcanda: nonnunquam etiara 
tota eft eluenda , fi diei permittit apricitas ; idque 
ter anno fieri &t eft. Stabula vero frequenter evep- 
renda &e purganda ^ humorque omnis urinae diver* 
rendus eft, qui commodiffime ficcatur perforatis 
tabulis ^ quibus o villa conftjcrnuntury ut grex fu« 
percubet. Nee tantum cceno 9 aut ftercore 9 fed exi<* 
fiofis quoque ferpentibus teda liberentur : quod ut 
fiat 9 Difcc & odoratam Jlabulis incendtrt cedrum ^ 
Galbaneoqiu agitan graves nidon chefydros, Smpefub 
immotis prmftpibus aut mala taBu Viptra dtlituit^ 
cxlumque exterrita fugit; Am teSo ajfuetus coluber* 
Quare ^ ut idem jubet ^ — cape faxa ihahu 9 capt ro* 
bora^ pajhr^ TolUntemque minasy &Jibibi colia tumtn^ 

tern Dtfict. vel, ne iftud eum periculo facers ne^ 



\ 



298 L. J. M. COLUMELLiE 

cefTe fit 9 muiiebres capilios ^ aut cervina faspius tire 
cornua : quorum odor maxime non patitur flabiiiis 
prsdldam peflem confiftere. Tonfurae certutn tern- 
pus anni per omnes regiones fervarinon potefi: 
quoniam nee ubique tarde , nee celeriter ^ aefias irH 
gruit : & eft modus optimus confiderare tetnpeih* 
tes , quibus ovis neque frigus, fi lanam detraxeriS| 
neque xftum , fi nondum detonderis ^ fentiat. V^ 
rum ea quandocunque detonfa fuerit, ungi debet 
tali medicamine. fuccus excodi lupini , veteiifque 
vini fsx, & amurca pari menfuia mifcentur, ea- 
que liquamitie tonfa ovis imbuitur , atque ubi per 
triduum delibuto tergore medicamina perfaiiierity 
quarto die , fi eft vicinia maris » ad litus dedufta 
merfatur-: & minus eft, coefeftis aqua fub dio fali« 
bus in hunc ufum durata paulum decoquitur, eaque 
grex perluitun hoc modo ciirtttam pecus anno fca* 
brum fieri non pofte Celfus affirmat : nee dubium 
eft , quin etiam ob earn rem lana quoque moilior 
atque prolixior renaicatur. 
. V. 'Et quoniam recenfuimus cultum , curamque 
re&e valentium, nunc qtiemadmodum vitiis, aut 
inorbo laborantibus fubyeniendum fit, przcipie- 
musrquamquam pari haec exordii paene tota jaoi 
exhaufta fit , cum de medicina majoris pecoris prio- 
re Ifbro difputaremus. quia cum fit fere eadem 
corpomm natura minorum maforumque quadru« 
pedum, paucaft parVseque morbonim 6c remedio- 
rum differentiae poffunt in veniri : quae tamen quan- 
tulaecuhque^nt, non omittentura nobis. Si aegro- 
tat univerfum pecus , ut & ante praecepimus , & 



, DE RE RUSTiCA LIB. VII. X99 

nufic (quod reifiur tSt maxime falutare) iterunt 

affcVeramus , in hoc caiu [ qilod eft remedium prs*« 

itntidiimim] pabula muletnus , & aquationes totiua 

regtoidis , & alium quacramus ftatum coeli « curemuf-^ 

que^fi ex calore & sftii concegta peftls invafit^ 

or opaca rura; & iarafit fngore, ut eligantur apri<* 

ca. fed modice ac fine feftinatione perfequi pecus 

oportebit^ ne imbecillicas ejus longis ttineribus ag« 

gravemr : nee tamen in totum pigre ac fegniter 

agere. nam qtiemadmodum feflas morbo pecudes 

Tehenenter agitare & extendere non convenit, ita 

conducit mediocriter exercere ^ & quafi torpentes 

excitare » nee pati veterno confeoefoere , atqite ex« 

fiingui. Cum deinde grex ad locuoi fuerit perdue 

j^uSyin lacinias colonic diftribuatur. nam partlcur 

lattm fiiciliciSy quam univerfus convalefcit^ fire quia 

ipiiiis morbi faolitiis minor eft in exiguo numero ^ 

feu qnia expeditius cura major adhtbetur pauciori- 

bus. H«c ergo, & reliqua, ( ne nvmc eadem repeta^ 

mus) quae ftiperiore exordio percenftiimus , obftr- 

vare debemus , fi tiniverr« laborabunt : ilia , (1 fin* 

gul^ Oves frequeritius,