(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Scriptores rerum Polonicarum"

Google 



This is a digital copy of a book tliat was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived iong enough for the copyright to expire and the book to enter the public dojnain. A public domain book is one thal was never subject 
to copyright or whose legal copyrighl lerm has expired. Whether a book is in the public domain may vaiy country to counti-y. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge thafs often difficult to discover. 

Marks. notalions and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud lo partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely Iheir cuslodians. Neveitheless. Ihis work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevenl abuse by commercial parties. inchiding placing lechnical reslrictions on aulomated queiying. 

We also ask that you: 

+ Moke non-cotnmercial tise oflhe files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain from oulomated queryiiig Do not send automated queries of any sorl lo Goog!e's system: If you are conducling research on machine 
translalion, optical character recognilion or olher areas where access to a large amount of texl is helpful, please conlacl us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Mointoin attribiition The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional malerials Ihrough Google Book Search. Please do nol remove it. 

+ Keep it legol Whatever your use. remember Ihat you are responsible for ensuring that whal you are doing is legal. Do nol assume thal just 
because we believe a book is in Ihe public domain for users in Ihe Uniled Stales, Ihal Ihe work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whelher any specific use of 
any specific book is allowed. Please do nol assume thal a book's appearance in Google Book Search means il can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyrighl infringemenl liabilily can be quile severe. 

About Google Book Search 

Goog!e's mission is lo organize Ihe worId's informalion and lo make il universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the worId's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this bookon the web 



al |http : //books . qooqle . com/ 



EDITIONUM COLLEGII HISTOKICI ACADEMIAE LITTEKAKUM CRACOVIENSIS 

Nr. 64. 






SCRIPTORES 

RERUM POLONICARUM 



TOMUS XX 



CONTINET: 



DIARIA COMITIORUM POLONIAE 

ANNI 1597 




CRACOVIAE 

SUUPTIUUS ACAOEMlAb LITTERARUM 

AVVU BIBIJUFOI-AM SDCIK [ AIIS L1HKAKIAB PULONICAE 

1907 



Ij- 



I 



WYDAWNICTWA KOMISYI HISTOKYCZ. AKADEMII UMIEJ5T. W KKAKOWiE 

Nr. 64: 



-"S w^'ts*sf<^«» 



'«™^ 

^fe 



DYARYUSZE SEJMOWE 

R. 1597. 



--<-s- 



W DODATKACH: 

AKTA SEJMIKOWE I INNE 
0DN0SZ4CE SI^ DO TEGO SEJMU 

WYDAL 

DR. EUGENIUSZ BARWINSKI 




W KRAKOWIE 

HAKLADEM AKADEMII UMIEJ^TNO^CI 
SKUD OLdWNy W KSl^UAKNI SPOLKI WYDAWNICZKJ POLSKI^ 



tfTANronD uNivMarrv 
Hfltti'" 

■ s^ 



2 DRUKARNl UNIWERSYTETU fAGIELI.Ot4>Klli:GO POD ZARZj^DEM J. FILIPOWSKIEGO. 



SPIS RZECZY. 



W«5p 



Dc— xxvm 



DYARYUSZE. 

1. Dyaryuu eejnnu wvsiawskiceQ 1597 roku . 1— 14* 

DcdykMya 1». 1 -l; — lalulega. (Ii. 3—4; - 11 luleyOiiib.S — S; — l>lill«e<» 
«f. 8— w; — 13 liKceo, «r. 10—15; — '« l«wiiw. »*'. 15; — i.s luiego^ 
•tr. 15 — lyi — wiUnie kni^lB pKCt M*r*Mlka, »tf. Ib— 18; — propoiyey» 
ktiilvwiikK. stt. iS; — 10 tuireo. sir. 19-10: 17 lai*KO, iit. 10. — IS Iti- 
lcgo, itr. 30; — iq tui«Ko, lU, 3i; — io lutefo: Otalio Caiclini, >1t. 3t — 
27; — KeiiMinEiini, itr. sj — tH; — wota s«ii±li>[«ltie na propaxfGy^: ArcjT' 
biikupv Caicinicii*ki«E«, »lr. 38^33; — Arcybisknpa Lwow>ki«|co, ttr. 33— 
35; — BiKknpn»: Krakowtkitgo, str 35—37: — KujawtkicKo. str. 37—39; — 
['locUcxo. »it. .19 — 41; ~ 't lutego: Biiknpiiw: Lncklcgo, sir. 41—47: — 
ChetmiAtkteKO, »tr. 4S-SI; — InOtMskitga, iii 51-58; — WoJewodiSw: 
Potnaittktego. iit. 53-55: — Sieradikicgo, str. 55—50: — SmolentkieKo, *tr. 
$*• — 571 ~ Nwogrodikiego, itr. 5$; — Ramki^go, ■tr, 58; — BncinaA- 
ikicKO, »lt. 58 q; — 33 luicfB: Wojewody ChcImiA«kic£». »tr. 60: — Ka- 
nteUnOw: Wieluriikieco, itt. bo; — Podloskieso. *tr. 61; — KonatBkieKO, 
■tr. bi; — Wojcwodf Wileilskietio, ntr 61 -Ub; — Wojowod]- Kijowikieco, 
»ir. W> — 67; — Wojcwodjr Ma»oviieckici;o, »lr, 67; — Kaittclana ElbicA- 
ikleeo, itr. 67; — MjniijJkft W. Koruiineeo. »tt. UK — 69; — Kanclena W. 
Koronnceo, . Eti. 70— S5: — KanGleru \V. Kt. I.ilcwfikieKo, ttr. S5; — fod- 
kanclenego W. Kt. Uieu-jkieeo. ilr, Sj: — rodHksrbicKO W. K*. IJtew. 
skieeo, iiT. 85; — Rcspon» J K. Mci., »tr. SO; — Odpowicdi l.c^ats, »tr. 
Su— S7; — »3 I 34 lulcgo, M. 87; — 35 Intego, *ir, 87—90; — ao Intege, 
»Ir. 90; — 37 luicKo, Jtr. 91-95; — aS latc|ro, Mr. <f J - 9(1: — 1 niarca, 
»lr,^^; — 1 matca, tlr. 97; — 3 Ri»rcik, »lr. 97— 9S; — 4 nurca, *lr. 98; 

— { nBrca, »lt. 98— foo; — 6 nuuca, »tt. loo; — 7 matca, itr. 100— los; 

— 8 aisrc», tlt. 102—103; — 9 matca, «Ir, 103-104; — 10 inarCM, »tr, 
104; — II mam. itr. 105—107; — 13 inarca, »lr I07— 108; — I3 maioa, 
»tr. 109: — 14 miucB, *lr. I09— llo; — 15— 17 inarca, *tf. t to; — 18— 
so aiarca. iir. lil; — 31 ■larca, Mt. Itl— lia: )l tiurca, «r. 113- 
113: — 'i marca, »ti. 113; — 24 ■utoa, »tr. itj— tao; — zj narca. nlt. 
110 — lat: ~ Knniec opiaaaia wiaBOwcfio, sK marr», w. 131 — 134. 

II Cbroiiologia comitiofum Kefiil Polotiiae Attno MDXCV11 VarflovUc eelc- 

bratorutn 135— 1&5 

Dedybacya, wttjp. «Ir. 1x5— 13<>; — 10—14 hity, »lr. t«ft— (»7; — 15 Intjr, 
»tr, 138—133; — lA- 19 luly. »u, 133; — 30 luiy, 133-136; — 11 Imy, 



VI 



HT. 137—139: - aa iBtr. irtr. 159—148; — 33 — 34 luly, «r. 14X— 149: ^«r 

— »5 loly — I iRMca, »li. •49—153; — a— 3 aurc*. str. 153; — 4.— B«r 
cs, flT. ijj; — 7 luwcm. «ir- ISJ — *55' — 9 ni*rca, tu. 155: — 10—15 
mkm, m. 150—157; - id— 18 iniiru, «U. 157—158; — »I nurc», ftr. 
'5?! — 32— 33 miiro», «r. 160; — 34 marcfc, sIt, 160— 1O4; — 35~sS muta, 
Mr. 164 — iftj. 

UL Dyafyuu nojmu r. 1597 spisany prsct Andriet* Rcdera, biiriRistrM mtaslii 

Malb&rgo, ponla mniejssycb ni)aBt prWBkich tbb— 184 

10 lulcgo, su !(>(»; — ii lutciro. tlr. mti—lbj; — 13 luiego, ttr. 167; 

— 15 lnieKo, «b. tb7>-i&8; — (6 — 19 lotoKo, str. rb^; — so luteKa, slr. 
169 — 174; — 31 luiogo, slr. 175—178; — 23 lul«ga, sir. ij8— iSo; — 
13 lutQgo, atr, 180-181; — 2b luugg, »ii, iSt-iSz; - 17 lutcu». b"- 
IS»; — I— S marco, str. 183: — 9—10 iniiica. sir. 1S4. 

IV. K«c««BUB odcr vifltnohr dijirli dessen. was pubUee aur dem .allgetneiaein 

reklutax 'U W«rBclMU... eebandclt worden itn 1597 jahro 423—537 

10 luiego, MT, 433 -415: — 11 liti^gn, <iir. 435— 4»>; — 13 lulego, str. 
416; — 13 luiegu, >ti. 4J7— 4iS, — 14 luicKO, «li. 438--429: — 15 lu 

tego. 8ir 439-435: - '*» 'nleco, **r. 43S-43*>; - t? luleK». »»• 43": 

— 18 ItilcgD. »tf. 437: — (9 luUBO. sir. 437—43*; — ao Inicca, *ti. 43S — 
446; — 31 lat«j[«, «r. 44<)— 451; — ii InieK», «tf.Vsi— 455: — »4 '"- 
tego. »lr. 455—45?: — ^S laiogo, *ir. 457; — 36 lulc(to, str. 457—45*; — 
»7 lulcgu, «ti ^S"— 460; — 38 lutceo, »a. 4t»o— 4t>l i — I matca, slr. 46I ; — 
Z marca. sli. 4(11— 4U1: — jinatci.alr. 4t)3 — 404; — 4 trarca, tlr. 4(X4— 4OJ; 

— 5 mitrca, »lr. 4615 — 4t>S; — ti muca, sii, 4frS— 471; — 7 marga, str. 
471— 47»; — * marci.. Btr. 471— 473; —9 mwca. t*r. 47J— 475; — lomar- 
ca, »tt. 475—478; — II tniircii, ntr. 478-481; — 13 maicn, »lt. 481-487; 

— 13 marca, sli. 4S7 -490. -- 14 intiTea, «tr. 490 — 495; — 15 niaica, ilr. 
493— 49''': — 17 marca, »ti. 49(> — 4i|<i; — iHmuicH, Mr. 499: >> 19 inart'*, 
•tr. 499—500; — 30 marea, »ti. 500-501; — 31 inarca, 50I — 504; — 
iS marca, Ht. 504—^07: — »3 n>*K*. str, 507— 513; — 34tn»f»,str. 511— 
5**; — 35 mkrca, sti. 530-512; — 36 muica, »lr, 5«; — »7 mttrca, 
»tr. 533-535; — iH initrcH. itr, 515; — Spw <.cnul(iriiw, sti. 5211—537 

UODATKI: 

L Akls posdaiwa do Sswecyi. dir. 1S5— 339, 

t. I.itcrac ctedeiimteti leRall' in Sneliam cimcibiu 185—186 

3. Oritio tiomlne «coaim.,. ad l^rincii^ciii C!aiobam... 6 Octnbria 1596 . . . 187 — 195 

3. Re«poD*um Itl. PrincipJB Caroli... 33 oclnhiii 139^ 190- aoS 

4 Maniliita Scr. D. RiKiumtndi . . . eipoMtn pcr Kiicuin Btatic... 3 ociobn» . . 309— aii 

5. Apolu{;ia decrcd SQdeiCDpcniitt ct lenponmm III... Caroll.. 13. oclobfli 159(1 313 — 337 

b. III riintipi? I' Cuioli airitciriiiDH quat<l«ni poinilal» .....,,. 338 — 239 

n. Aku Koffliayi KiKhowslcljeJ w sierpntu 1590 r. odbytej, m. a«o-^2>. 

I, Manilfll kiiilewtki xwolujqcjr koniisxt 240—341 

3. Intlnictiii pro... conMlianis «tiiue otatoribu* tmperaloiiii . ...... 341—347 

3. Diariuin commbsbnii -. . 34!^~3Jb 

4. Epiiiolu priiii* lei^Iotum Caciatearum 9 aii|^tll (a[ii* dnl 1 — Ol ^S' -3f)4 

5. KpUiola acciiiKli> • • :o «ugntii (oplk dnia 10] . , 2I14 — ab^ 

6. Kplrtola lertia • »15 «UIT"" (opi^ ■Ini 12—14) - - - »"5 -369 



vn 



7, fA]«eftt doNr. 0.)l'>iini"nsdominiBcantirM»8TiisPol<imcis»crlptnni... isaojfaaU S<^— >74 

*■ • ■ • III. Cirdintlb Caieiuii tMcnptTim 13 augiutl '74—375 

9- • ' * tl. CoRimiMBriorum C»et. Mtis rtscriptnnf 13 augasti . . . 175— Z79 

10. KpotolA (|u«rt> lc{a.toruni CatiAr«»nim 19 itag\iid \tifif ini iS— 19) , . . tj^—aii 

11. (Aleicu itu Kt, 10. ) Secuncluiii D. cornmtiiiiuioruni Polonornm Tcacriptuin, 

17 aui;<uti 381- »&4 

1 2 ■ » > SecuiMluiD rocripiam D. caniini«wuiOTTim Cm». iltit. 

18 iuKiutl 285-287 

- I^. Kudolphi II epi«tDli prinifl ad lepiiM «dim, 90 uigiuilj 387 - 289 

14. Ru'lolplii U cpiflDli iccondii ■(! Icgtios »iio*, 34 auinuti ....... 189—290 

15. lipi»[ola <|iunla li-|;iiti>Tum CM^tarMTum 31 ■Udusli (opli dnl 20— Jl) . . , 390- 310 
Ib. (Alcgut ilu Nr. iji Il[. 4'iir(linBlii CalctHTii xccuniium rciicriptuin 21 sufnsti 510 — 311 
17. ' » » Teriimn I» commitfHTioruin Rcgni rMcnpium aa «uj^iuti 311—314 
t8, > k > l.c£aluTuin Cxcurcorum reicTiptuiii 22 lUKiuU .... 314— 314 
19^ > K • n, CommiK^ariorum C&e«. MtiK tucriptnm 39 ftugniti . 31J— 319 
20 Protcttstio r.i. CfjiiiiniitaTiuniiu Rciini .-.....,,..... 319-320 
2t, Capitu rcltqiu iii':|uc rc<;|>onfuni . . . expcctsQdoin ...,.•..,. 32I— J22 

II!. Akta acjmilcowc, str. ^»-423. 

1. littuukLya krcilctvika nn icjmiki 322- 331 

». Imtnikcy» m »G]miJi Rcncr^lnj MBlborkki 331— 33^ 

3. Pofnbta... u'u.jeiioJ]t^ Puinantkicso i KRlUfciego... a. [596 inoctobte. . 337—345 

4 Ani-l(uty ni lejmiku Suci^Mkicm 346—349 

5. Artrkuly nn 'ejmika Siidkawtkim . . 349 — 35" 

t>. Attykuty... wojcwikliiws tj^ayckie^o JJo-JJJ 

7. Aitykuly... na («jmiku Kad*i«jowikim... pod&ne 353-35$ 

S, Artykuly.., na «cjmiko wojewiidiiiwa riockici^ 3SS — 359 

9. Aflykuly. , nu ocjniiku C-»«T!ikiin . . , podano 359 — 363 

10 Artykalir ., iia «cjmiku jiciiii Wnkiej , 3O3— Jttj 

tl. Artickel auT dcm Kcijiiixlico l.andiagc 3^5 - 308 

12. Praetcnpiitm munilHtorum . . . terramm Pnusiae datam In conventn gvnaraH 

Mariacburtii 3()8 — 374 

13. Siemiku Prosxnw»hieir«.. liwtrukcya ... 37S— 3^ 

14. Artjfkulj- wojtwwUtwa Kuiktcgn,,. w Wiini uchwalone J84 — 389 

IJ. PrateiiaTio noSiliiatii. Pabimitii' RuMiiie 389— 39I 

ifr. Inniiukcya i niiykuly aajmiku Halickicto 391—393 

17. Initrukc^ n> i«jm... dana i «ejmiku C1ielin!ikl<x« 394 ~ 39^ 

tS. Inxlniltcya 'cjmLkii l.nckicico 39(1—400 

19. iRiiriikcya ., i kcjmiku t.acki#i;o |>itnga) 400—403 

20. ArlykulT »■ icimiku Wllcmkim ucltwalone . 403—408 

3t. Initrakoya ., powialu 0>cinia.ntki«i;o . . ..... .... 408 — 411 

22. Imtrukcya... powinu i.tdikicit» 411— 415 

23 Anykul; w9jew<id:ilwa Ijneiko lilBW*lticgo • . . 415— 419 

Wota >:udu KlduncKO SIoniTn»kieKo 419—425 

Sfdl tmion i iniejtcowttici 5^~545 



WST^P. 



Wydawca ninicjszefjo tomu samierza wydni? « czasem dyaryuMe 
wsaysilcich srjmriw od koronacyi ZyRniunta III ai clo lcorica XVI wirku, 
t. j. tych sfjiniSw jedenastu, kt<Src zbieraly si? po kolci w latacli: 
1588. I58y, 1590 dwukrotnii--, 15CJ2, 1593, 1595, Ijp6. 1597, 159S. 1600. 

DyaryuMc sejmdw tych rozproszone po ca^ym iwiccic» a odp^uka- 
nie ich przy stanie nasaych bibliotek, is kt6rvch nawei najwi^ksze nie- 
kicdy nic posiadajq wcatc katalogAw rQkopisdw, lub tL-* ohywajq sig 
bardzo nicdok?adnynii spisami, nastr<;c?.a wiolkip H-iidnoSci, wymaga dhi- 
gich i moKolnych posiukiwaii, a osi.tlPCzn<' skoin])lctowanic matcr\'alii 
taieiy nicraz wprost od prsypadku. W tych wariinkach niepodobna bylo 
nam pomyileif o c^fx<^aniu tych dyarytisz<iw w porz^dku chrnnolo^icz- 
nym, a gdy ztotyto ai^ tak, ie wta^nie d!a sejmu x r. 1597 xebrany 
mater}'at doszedl do poiqdancj i stosunkowo najwi^kMtej obfito&i, — 
podczas pdy n. p, do scjmu z roku ^588 11 tylko niato, do scjmu ta< 
7. r. 15S9 i 1595 nic prawic odszukad si? jcszczc nic dato — zgfosiliSmy 
si^ przed paru laly do krakowskicj Komisyi Historyczncj x naszym pla- 
nem, aby nie kr^puj^c si? porz^dkiem chronoiogieanym, przyst^iiitf naj- 
pierw do ogloszenia dyaryu&z6w i aktOw sejmu z r. 1597, a Komisya 
igodzita si^; na t? propozycy^ naszq (zob. Rociinik Akad. Umicjgt. 
R. 1902/3, Stf. 103). 

Wydanic na-"w;c w (jt^wnych zarysach wiorujc si? lci na dawnicj- 
szych tego rodzaju wydawniclwach Komiiyi Historycinej, r62ni 815 od 
nich icm, ic poniekqd roKszerza ramy takiej publikacyi. Nie jest to 
wprawdzte zupetnq innowacy^, ic w niniejsicj publikacyi obok dyar>'u- 
sw5w ogtaszamy innc akla spraw sejmowych dolycz^ce, w pierwsiym 



X 



rz^dzie instrukcye kr61cwskie na scjmiki i lauda sejmikowe, bo tycli 
kilka wydano ']ut przy dyaryuszach sejmowych z roku 1585; ale tu- 
taj dajemy o wielc wi^cej jeszcze tych akt6w sejmikowych, a nadto 
akta komisyj sejmowych i posclstw z sejmu wysyfanycli. Wychodzac 
z zasady, ie komplctny akt sejmowy sklada? si? z dw6ch czynnik6w 
organicznie ze sob^ zwiqzanych : sejmik6w i sejmu, uwazamy, ze do- 
piero r6wnorz(;dne uwzgl^dnienie tych obu czynnik6w vnotc dac petny 
i jasny obraz aktu sejmowego, tcm bardziej tc dyaryusze, produkty 
roboty prywatnej, sq ir6dlem p6faut'ntycznem, akta zas' scjmikowe, 
jako akta urz^dowc, s^ zrcidfem iciile autentycznem. 

Obok tych dyaryusz6w sejmowych i akt6w sejmikowych wci^gn^- 
\iimy do wydawnictwa tak;ie inne rodzaje akt6w tyczqcych sii; spraw 
sejmowych jako to : traktaty komisyi sejmowej, akta poselstwa z sejniu 
wyprawionego, relacyc o sejmie, slowem wszystko, co przyczynic si^ 
moze do rozjainienia obrazu obrad sejmowych. Wszystkic te katejforye 
otoczyliiniy rOwn^ pieczq, wc wszystkich kierunkach czynilismy spe- 
cyalne poszukiwania, staraj^c si^ dojic do mozliwic najwi^kszej pelno- 
^ci, co sii; tez w znacznej cz^^ci udafo. 

Cz^^c pierwsza publikacyi niniejszej obcjmuje same dyaryu- 
sze. Udali) si^ nam odnale^d cztery od sobie zupetnie odr^bnc, r6- 
inego charakteru i utworzone w zupetnie odmiennych warunkach. 

Pierwszy dyaryusz, najobszernJejszy, zamieszczony na str. i do 
124, podaje nam szczeg6towy, zupetny dyaryusz obrad sejmowych ; 
nieznany autor przypisat go swemu protektorowi, kasztelanowi krakow- 
skiemu Janowi Ostrogskiemu , kt6ry, jak to z dcdykacyi wnioskowac 
mozna, opiekowat sr? nim i Io2yt na jego wyksztatcenie. Dowiadujemy 
si? dalej, ic (jak to auror dziwacznym stylem wyraia) jcst to «pierwszy 
mtodoletnich latorosli owoc ojczystego 6wiczenia«, a wi^c pr6by litera- 
ckie, po ukonczcniu nauk i powrocie z zagranicy podj^te. Ta wta^nic 
niewprawno^(f autora, nieobycie si§ ze sprawami publicznemi, a zatem 
i brak szybkiego i trafnc^o oryentowania si^, s^ powodem pewnej roz- 
wlekto^ci dyaryusza, a nadto i pewnych niedoktadno^ci w niekt6rych 
szczcg6tach; stowem, brak lej piacy dobrej perspektywy. Podaje wi?c 
autor obszernic, doslcnvnie, roiwU-kle wota senator6w powtarzajqcych 
jeden po drugim t» samo w k6tko, zbywa natomiast pokr6tce wazne 



XI 



rnzprawy iiby poselskiej, prawi^c o hatasre i roiruchu, a nie wchodzqc 
w przyczyay i trc-i(5 objawdw. ki6rc dcxydowaly o losic scjinu. jcsl lo 
zresztq wada zwykta znaczm-j cz^^ei nasnych dyaryusz<Sw, nic pozwala- 
jqcn niuraz wniknqd w prawdeiwy slan rzcczy; czyta si^ dhigii;, nudne, 
na wszystko zgodne. sa wsiystko dzi^ kuj^cc wota scnatoriJw, a w kodcu 
widzi sif. ie sejin rozchodzi si^ na niczcni tii wndi| jest «i.poglqdanip 
na sejm «: stannwiska scnatu. 

DniHq w.-kI!] pochn(I?.qc:i x braku rutyny jest sk(onnoS<S do bala- 
muctwa, iiicziuiumicnii.- st.'n5U inowy; klasycznym przykfadem lakit-go 
wtainit* balamuctwa jcsl owo curiosum w mowic Zamojskicgo '), kicdy 
amor dyaryiista, nic zrozumiaw&zy paraleli mi?dzy Rzynicm a Turkami, 
kaie Turkom zdobywa<; Karlagin^ ! 

Niew^tpliwq natomi-ist zaletq dyaryusza jest bezstronnoStf autora, 
pfyn^ca wl.-iinit- z nicohycia si<; ic^o zl- »prawami piiblicxn<:mi: stoj^ic 
xdala od wa!ki stmnnictw poliiycznych, nic patrzyl na wypadki oczynia 
jakicgoi stronnictwa i nic naginnt tendcncyjnic w my^I jcgo inicrcsdw — 
jak to cz^sto si9 zdarzalo ~- trc^ci dyaryusza, lecz sptsywal wiemy, nie 
przckr^cony, ponick^d protok(5l obrad sejmu. 

D)'ar>-U£z tcn przccliowato do naszych czasdw kilka r^kopis6w. p« 
la«irych doktadni-m zbadaniu i portiwnaniu nkazato si^, te wydanie 
oprzc(5 si; niusl li lylko na jcdnym z nich, punicwai innc sq bcz war- 
tofol Jest to r^kopis Cesarskicj Publicznej Bililioteki w Pe- 
tcrsburgu, oznaCKony sygnalur^ II<i.ibCK. V. IV. 241, ld6ry nalciaf 
do biblioleki Poryckicj Tadcusza Czackie^o, jale to wsfcazuje wJasno- 
r^cxna nntaika tcgoit na picrwsEcj stronic i nolatka Gol(;biow.skiego, 
Ict<Sry na dodancj karcie spisat trci<! r^kopisu. Nast^pnic przcszcdl on 
do zbiordw XX. CzartQr>'skidi w Putawach, gdzie w inwcntarxu ozna- 
czono go numercni 358 *], st^d saj zabrano go do Pctcrsbui^a i wcie> 
lono do zbiorOvi Cesarskiej Publicznej bibliotcki. 

Ten doskonalc zachowany foliant, oprawiony w brunatn^ fik'6n;, 
ma 729 stronic i sUJada si^ « trzech odr^bnych, daj^cych si<; dosko- 
oalc odr6tni<f cz^ici. 



') Por. nwaK; na itf, 74. 

*} Koricnlownk), CBtdoen* axUcwn iniuHi fcrfptiMiiin Mt»ei pTJnd|nim Cwio- 
ryiki rir. 7«, podaj*^ «Scim 1597. MiMtlluwm 1633— Ibjt. Vol. hoe d««»l<. 




Xlt 



Q5&; |>ierwssa, stron 343. spisnna jcdn^ r?k%, zawi«ra : 
i) Dyaryuss sfjtnu 1597, sir. l — joS. 
3) Legatio in Sueliam. str. 307—322. 

3) Adiuncta albo {raktaty sfjmotoi nal/iqu, Hla Ufsxtgo erosumie- 
tiiit fostifikow sejm&nvyck prsyiqcsone, str. 323 — 339. Jest to lcrijciuchny 
sumaryusB czynnosci scjmCw z I. 1595 i 1596. 

4) PrognostifOH Sigismundi Augtisli. 
Qi^ic druga. sirony 343 — 566, pisana lakic jcdn^ r^k^, od po- 

|irze<iniej odinienn;| i nieco p6)£niejs)wj, zawiera irnktnt : „Apologia fro 
liberiate RtipubUcae.... scripta pro catnitHs 1625"^ utwdr Andrxcja Li- 
steckiego, czy lei, jak inni chcq, Marcina iegoclciegd, napo- 
tyltany bardzo ci^sio, w kaidej niemal bibliotece. 

^t.%ii irzccia jajmujc rc5zt{ r^kopisu (siroiiy 567 — 729) ; jest 
ona jcszczc ptWnicj-stq, pisana kilku rijkoma. a zawicra miscellanea hi- 
storycznc z lat 1633- 1639, akta odnosz^ce $i^ iirzewainie do spraw 
knxackich i {171.11 alno^ci Sianistawa Koniecpnlskiegn, autora «Ordynacyi 
Woyaka 1. K. M. ZaporoskicgO" z r. 1625. ■! 

Na mar^rinesach r^ktipisu spotykamy notatkt jakiej^ innej r^ki, wi> 
docznic wfaScicicla kodekau ; jedna x nich, zamieszctona na cytiile Apo- 
logii, brzmi : /f apologi^ Mardn ^egocki-, Sfdsia Wschatvskt. a teras 
jui Kassttlan FrsetHfcki, wywods^. i tcgo xa^ moiemy oznaczytf do- 
kfadnic jako czas, kiedy istaia) ju£ caty ten kodcks, lata I$26—l634, 
bo w r. 1636 2fgocki postqpit na kasztelani^ a w r. 1^34 umart. 

Najstarsz^ i najslarannicj pisan^ cx^^ciq r^kopisu jcst tzt^ picrw- 
sza , z naszym dyaryusgem ; pochodti ta cz^^t! najprawdopodobniej 
I koiica XVI w., jcst witjc w.«p<itczfsna /. scjmcm. Uardzo starannc 
pjsmo, odmienny, mocniejszy papier naprowadza nas na doinysl, 4e 
moie jest to %rlajnie 6w oryginalny r^kopis o6arowany Ojitrogskicmu, 
ktdry p^inicj oprawiono razem z dwiema dalszcmi cz^^ciaini. 

Drugim r^kopisein, kt6ry natn len dyaryusz dochowat, jest r§ko- 
pis Bibliotcki Raczyilskich w Poznaniu. Nr. 91 , ktdrj* sqdzqc 
z pisma, pochodzi z wieku XVU i ma tytut : „Diarius sejmu atmo 
DmmJti milUsitno gtfiiigentisimo tertio, sexto et seftimo" ; n« kartkach 
58—150 znajduje si? tam 'Cronohgia sejmu 139?" • Dokladne pordwna- 
nic tcgo TQkopisu z owym opisanym jui tu kodcksem petershurskim 



t. 



okazato, te jest lo jcjjo kopia pOinlejsza. Niezbicic douodzi togo ta 
miBnowicic okoliczno^c!, tc marginalnc dopiski pbAiiejszcgo tt-taidcicla 
Rbp. Pctersb. kopista Kkp. Raczviiskich wciqgn w tekst mcchanicznic 
w «.piJsOb bczmyilny (prscrywaj^ tekst, nie daj^c nawct scnsuj i ix 
VLSzystliic omytki r^kopiau Pctcrab. powtaria w tcm samcm brzmieniu. 
Tixeci r^kopis — takie ivJasno^iJ Ccsarskicj Publicznej B I- 
blioteki w Petcr.shur^ (t sygnatur^ IIo.u.ck. F. IV, 173), nic vrcho- 
dzi rOwniei w rachub^, bo jcst bardxo lichq kopiq, x koAcn XVIII w., 
;cpi«u picrwszega Czwarty wrcsscie odpis, zawarty w «Tekiich 
aruszewicza* Nr. 97, jc-it fragnicntom. (obcjmujc czajf orl 22 lu- 
tcgo do I mnrca), w kldrym 54 wprawdzic pcwne odzmiiuiki ickstu, 
lecz to najprawdopodobnicj pochodzg z pnsckr^ccnia lub z pr6by po- 
prawienia nicjasnejjo tckstu. Dla dnklaclno^ci jednak kaidij tak;| od- 
miank? zaznaczyliimy w prsypisncli. 

Z wywodu powyiszeyo okazuje si? jasno, ie za podstaw^ do wy- 
dunia posltiiyc m6gl lylko pirr\i'szy, powyiej szcrzcj opisany r^kopis. 
Byt on jtil (inwnicj znany histor>'kom rosyjskim : pierwszq wiadomoS<f 
o nim podat M. 0. Kojalnwicz w tumic V publikacyi >.'i'IiT0Qncb 
aaiiHTifi iipxo<)rp/«^ii'ieciMfi KOMUitccJR* loddzial IV. slr. 113); mal^ 
czqstk^ z niego, — - mlanowicie ust^py odnosz^cc sl^ do .sqdu iwjmowego 
nad Niccforcm ; eksccrpiy z dni 2, 4 mnrca, dalej dni 7- 12 marca 
w caloici. ekscerpty z dni 13, [4, 22 i 24 marca a wTcszcle caly „io' 
Htec opismiit sejmnwrgo'* . — wydrukownl prof. S. Gotubiew w pracy 
swej >KicHct:iii MiiTpniiii.inTi. nerp-k Monuia* (Kijdw 1S83) lotn II. 
npii.ioiKeiiie sir. 46 — 60, tak jcdnak blQdntc, ie n. p. na str. 52 nnli- 
yli^my 20 raiqcych omylek. Mowy Zamojskicgo. Kamkowskiego 
Gartaniego spotyka si(j cz^sto w t. zw, »silvach reruni«: sq to jednak 
agmcnty lub pnrnfrazy. VV tcj tei postact znajdujg SI9 w broszurzc 
irukowancj w roku 1682: *Rcccpla na 10. .-ihy^my si^ dtugo 
ojczystcj ziemi oaicdzicli<, jafco druk niezmiernic rzadkiej, 
:cz cz^to napoiykancj w rfkopisacb. Nie wicdz^c o istnieniu tcgo 
kU( wydnikowal jq z jakicgoi odpisu Plebariski w Bibliotcce 
arszawskiej, 1887 tom 11, slr. i ; tam teJ znajdujetny ur>*wki 
i parafrazy tn6w : Gactanicgo (str 6), KnmkowskieKo (sir. 8) i Zamoj- 
skiego (str. 10), Jeszcze wczcrfniej wydrukowano wcdlug jakiegoi r^ko- 

PyarTiui Mjnia irsm, r, \SJ1, i 



i 



XIV 



pisu tc samc pnrafr.izy w 'Dzienniku Warsiawskim* z r. 1827, 
t. IX, str. 125 — 132. a siqd wziql Matccki i wcielii do swcgo 
«Wyboru m6vt staropoIskicli« (Krak<iw 1860) mow^ Zamoj- 
skicpo (sir. 94—7). jcst to satn konicc mowy, zawierajijcy groib^ 
i wrdibti nawaty tureckicj, ktiirej nastrbj podniosly budzil widocinie 
wiclkic saj^cic ; dlaLCfjo to byfy tak liczne odpisy. 

Drugi dyaryusE facirtski,w5dmkowany na str. [35 — 165 a de- 
dykowany wojewodzie poEnaiS.-Jciumu Hicronimowi Gostomskicmu, ma 
charaktor o(l poprzcdniego xupetnie otJmipnny. T.ini mamy li tylko 
wycwrpujqcy poniekj^d protokoJ obrati .scjmu. tutaj i!.-i:! jiii prtfb^ 
jego histori-i, skrcilon^ pi6rcm jakiegoS wytrawnogo polityka, obytcg* 
zc sprawami publiczncmi. Nic przytacia on jui wotAw scnalorskich 
w petocm brsmicniu, Iccz zbicra jo w catoi6, a zaznacza tytko zgod- 
no^ i r6£no^d zdari ; w opisic przcbiegu sejmu stara si^ niejcdnokrnt- 
nic pod.-iwad molywa i myili ukryte, uotujc, ic ci n. p. lo dys&ydcnci, 
ci dyzurici i t. d. — znacznii* mniej za£ podaje szczegOlOw. Natomiast 
pod wzgl^cm aulentyczno^ci £r6dloWYcli wiadomo^i, dyaryusz tcn 
musimy postawid nficj od poprzednicgo. skuro nic jest 1u jui surowy 
maieryaf. lecz pr6ba ujqcia historyi. 

Dyaryus/ len przecliowal si? w r^kopisie Muzeum XX Czar- 
toryskich MS. Nr. 332. Jcsi to roliant pisany jednq rijk^ w kortcu 
wieku XVI, m.T 14S stronic, oprawiony wspdlczcSnic w pergamiD. Z za- 
pisck na nim umicszczonych dowiadujcmy si^, ie nalc2at on dawniej 
do Archiwum Kapituly Wlorfawskicj, sk^d w r. iSoi otrzymal go w da- 
rze Tadcusz Cz^icki; 2 jego zbioru let przeszedl n.islfpnte w posiadanie 
Muzcutn CKartoryakich. Zawiera on : 

I ) Comtnisio Cracimiae (tifbrota Anno Dnt i$^6 cum commissariis 
CxKSarfis tU sotietatc armontm eontra Turcas, slr. 37 — 49. 

3) Orati» RevfreHdissimi Damini Episcopi Caietam Nuntii Apesto- 
lici... 1596. str. 37—49- 

3) Pr9p«sitio Zomoiscii Cnne/llarii in senalu in Cemilm tVursavien- 
sibus A. /396, str. 49—56. 

4) Chromhgia Comitiorum Rrg/ii Fohniae Amto MDXCVII Var- 
seviat ctUbratorum. str. 59- — 118. 

5) I^atio fitgis Hispaniarum, Ptr. 119— 133. 



J 



xr 



6) La^atio &/[is Poleniae ttt Sueciam str. 124— 13^. 

7) Posntlatii CaroH. sir. 138—9. 

8) Liitrat Sigismtfttiii l^gis <I) ad Hotfiantfs Potttijices. str. 140 — 144. 
Dyaryusz sqniowy, aajmuJHcy tu wi^c pozycy^ 4, jtst pisany sta- 

■ 

rannif i popr.iwnie, pr.iwip zupcdiir bez umytek, prxez kngos 7. wsp«M- 
czesnycli, kto zcbral sobie niateryal do spraw icjmovrycli z lat 1596 
i 1597. Z tego r^>kopisu wziflj£niy do uydania prawif wtuiystkie za- 
wanc w nim matcryaty (pr^Jcz pozycyj 2, 3 l 8), o czcm niicj. 

Trieci dyaryusi, wydrukowany na «r. 166—184, jest utwo- 
rcm Andrzcja Rtrdcra. burmistrzH Miilborsktego, wysfarica mnicjszych 
miast pruskich nu se^m. Sprawowat on kilka.krotnic pos(.-1stVi'a do Fol- 
■*ki vt latach 1585—1598. a sprawoadania swe spisywal w ksi^dte. ktOra 
dochowata si^ w hiblioteec micjsklcj w Gdai^sku Jako r^kopis 
^''- 13371 ^^^ >Amptbucli Andreae Reders* opisat bardzo szcze- 
•;6towo Gandier w katalogu mi<-jskiq bibliotcki w Gda/isku. doktadnie 
opracowanyni, w tomie II, str. 248, dokqd lei cxytelnika odsytamy. 

Sam dyaryusz, chociii^ camkni^ly w bardzo szczuplych granicach 
i o ile nie dotyczy specyalnie spraw pruskich, bardzo treSciwy i lako- 
niczny, zawicra jcdnnk niejedcn szczegdF przcmilczany lub nie oiwte- 
tlony nale^ycie w poprzcdnich dyaryuszach ; jcjit to jednak fragment, 
bu urywa si^ na dniu 10 marca. 

C»warty narcszcic dyaryusz. wydrukowany tu na str. 423 — 
527, kldi^y pod wagl^dem obj^loict dor^^jwnywa prawie pierwszemu, pod 
wi&glgdcm wartoici zruHtowcj nicw^tpliwie przcwy^za wszystkic, udato 
sii> nam odszukad ntestety \nt b-irdxo pA^no, tak, ie nie mogli^my go 
uniie^fcid lani, gdzie wlaifciwie sii; £najdowa(5 powinien. wJrdd dyaryu- 
s£<5w, lecz dopiero na samym kortcu tcgo lomu. Dopiero bowiem, po 
wydrukowaniu blisko 20 arkuszy ninicjszcgo tomu, gdyimy w cclu uzu- 
potnicnia ua^zcgo zbioru laudi^w sejinikowych (prKesnacxonych do do- 
datku trzeciego), zabralt si; do zbadania mateiyatdw znajdujqcych sl; 
w gdaiiskiem archiwum panst wowcm, udato nam sJq odszu- 
ka^ tam ten dyaryusz cEwarty. W ogOInoJci {loszukiwania nasze w tem 
archiwum, wir6d maicryafu pochodzqccgo z dawnicj^xego archiwuni 
niiejskiego gdailskiego, daly plon nifzmierntc bogaiy, a zbadanie sze- 
rcgu totn6w Acia internufUforum (oddual aichiwum IXj i Ucctsst (od- 




XVI 



dztul arcliiwum XXM) okaial», io z tych iroilct da sit; dla wydawni- 
«wa dyaryuBz6w uzyskad nio tylko bardzo obfity, lecz takie Dicxmier- 
nic wa2ny matcryal, kt6ry wypdni nicjrdn^ doikliwii luk^. 

Pr<Jc£ reces6w z kaSdego sejmu, spisywanych pnei fconsylinray 
pru-ikich, kt6rc obcjmujq przcwa^nie tylku sprawozdania z obrad odno* 
st^cych 519 do spraw pruskich, i pr6cz list6w wystartc6w miasta Gdart- 
ska na sejmy, po^wi^conych takio gi^wnic sprawoni miasi;t. znajdujeniy 
w tych k-;i^gach nadto wictk^ obfitoic^ dcpc<ui wysytanych z Polski, 
przez caiy rok bez prierwy, przez .ijentdw gdaiiiikich, ktbrzy co par^ 
dni donossq o wainiejszych wypadUach ; w czasic sejmu dcpcssc te 
urastaj^ do rozniianiw bardzo obszemych rclacyj i sprawozdart. De- 
pcszc ic, zwanc ..Diaria". rozmicszczone s^ zwyklc chrnnologicznic w oH- 
powi^-dnich tomacti • Acta internuntiorum* , w tym wypadku jcdnak 
wszystkic >diaria' odnosz^jcc si; do scjmu z r. l^c^? zebrano razein, 
wprawiono w odpowiednim tomie Rccessdw ^A^f. XXU, Nr 60, iZr- 
Cfjsus df anno 1596, ^$97. karty 403 — 497, odgraniczone od innych 
es?^i tego tomu szarym piipicrem), p6inicj xaS dopisano nawet od- 
dziel[iy tytut icj fiz^sSci toniu: ^Rrcessus oder vielmekr diaria dessen.was 
publice auf dem atlgtmtinm reichslag su Warsdiau^ soiml in der rat, 
««r auck laHdboten stueben teglichen gehaKdell worden im i^^j Jahre'. 
W tymlc samym tomie, na kartacli 51—98, znajduje si? t. ew. 
reces, t. j. protokoly obrad sejmu w sprawach pruskich i na- 
rad konsyliarzy pruskich pnmi^dxy sob}|, pora scjmfm. W tym za^ rc- 
ccsic, obok spraw dotyczacych wyl^cinic Prus. spotykamy doW cz^sto 
i wiadomojci o innych obradach scjniu. wiactomo^ci bardro rozniaite 
pod wzglifdem rozmiarow i wnrtosci. Pierwsz^ katcgory% tych wiado- 
mojci s) notatki nader lakoniczne, doryuxzc i og61nikowe, bez iadnych 
nowych szczeg6I6w, kt6rc wi^c nic majq dla nas iadncj zgola warto^ci; 
do drugicj katcgnryi zaliczyd naleiy tiHtqpy cnlkirm rdwnobrzmi^ce 
z odpowicdnimi micjscami w ^diaritt'. jak np. mowy Tylickicgo i Za- 
mojgkicgo. 

Lccz obok tych usl^jprtw dla nas zupclnio bczuiyiccznycli, spoty- 
lcamy jeszcze wiadomosci trzeciej kategor)*i, wielkiej donioslosci dla na- 
szej publikacyi. Oto w nietvt6rych wypadkach, gdy w senacie lub ixbic 
posclskicj tocByty si^ obrady poufne, gdy ajcnt nic mial dost^pu do 



XVll 



»enatu i izhy poM^Ukiej, wiaclomnjci pailawane; w jego ^diaria' sq bar- 
dxo nicdoWadnc i niekoiiipletne ; C2?stu zaEnacji» tylko, 4c byJy lajne 
obrady. W lycU wJadnie wypadkacli spoiykaniy w tRecesie* wtado- 
mo^ci hardzo wycti*rpuj^cc, kti^rc nicwqtptiwic pocliodzq od senator6w 
pru-skich ; w jcdnem mlejscu (slr. 518 uwnga] depesia catkiem doWa- 
dnic powotuje si^ iia rfc«: „das andere ... ist aus dcm ... recrss su stftrn". 
W ii\tcresic dyaryu.sza, aby si? sta.1 komplctnym i doWadnyin, 
nale^ato wl^c ie wszystkte wiadomojci jako^ pokombinowad WKii]W:^ty 
tedy za podfitaw; owc •diaria* 1 dnikuj^c tckst wcdlug nicli, wybra- 
liimy z >Recesu< j wciqgn^li w drukowany tekst te wszystkie inicjsca, 
ki6re do wiadomoici zawarlycli w •diarin* dorzucajq co^knlwiek no- 
wcgu, traktuj^ rzecJt czy to dnk^adniej lub szerzej, czy te^ i to prze- 
dewszystkiem. podaj^ takie ntecsy, kturycli taiii nie ma ; pomintjliimy 
nalomiast w- drukowanym tu tekscic wszystkic obrady nad sprawami 
pruskimi prowadzone pnita sejmOTi i lo, cosmy laliczyli do kait-goryi 
pierwSKej, to jest ust<;py traklujt|ce rzccs sumarycznie, w kt6rych niemo, 
wobec »diaria« , zjiota nic nowego. Dl;i dokladno^ci zaznaczyli-Jmy 
zawSKc- w przypiskach , kit^rc ust^py tvydrukowanego tu tekstu wsi^to 
z >Reccs<3U< i tainie podali^niy zawsie brzmicnie odpowicdnich u$:l^p6w 
w >diariach< ; lutaj za^ zestawiamy nadto wykaz wseystkich tych wsia- 
wek, kt6re pocliodz!i z recess6w : 
Sir. 457 5 ostalnich wierszy 

I 45S 14 g6rnycli 1 10 dolnych wierszy 

• 459 15 > II > 1 

> 460 S-my wierss od g6ry do koi\ca strony 

> 461 12 grtmych wiersiy 
' 487 6 ostatnich wicrszy 
. 488 i 489 cate (prAcz 2 ostatnich wiersay) 
■ 500 uwaga 2 
' 505 od 6 wicrsza z g6ry do konca (pr6cz 3 ostatnich w.) 

518 20 ostatnich wicrsxy 
519, 520 i 521 cale 
» 5^2 3 g6rne wiersze. 

Nadto w „Ac{a iutermtnUontm'' z r. 1597 (Abt. IX, t. 52) znalez- 
liiniy dwa akty, hardzo w:i*ne, ktdrtr uwaiiah^my za sKisowne wciclii* 



xvni 



do Jyar>*U!^M, pontewjii wyjaaniaj^ tnakomicic lok apraw. Sq lo: •Pr' 
tUti Vaiacftorum in scriptis S. H. Mli pwrrecta" (Actu iniern. k. 130), 
wydrukowanc tu na sir. 474, oraK ^Examen yqiti' i ^Examen SicQph^n 
Oaseat" (Acta inteni. k. 129^ — '34)1 kK>pe wydrukownliimy na «tr. 
490-494. 

Kilka st6w nakoniec powicdzied nalciy o c«chach charafctcrystycz- 
nych tcgo dyaryusia gdariskiego. Jak to ju2 powiediieli^my iKiprze- 
dnio, rozmiaramt dorc^wnywa on prawic pierwsxcmu najwiQkszcmu, war* 
lo^ci) zai, doktadno^ci^ i obfilosciq trefici znacznie przewyilsza wszyst- 
kie poprzednie- Ani ^ladu tu niepotrzebnej, rozwlektej gadatliwojci, po- 
wtarzania te}jo same})u po kilkakrod w k6tko ; podczns gdy dyaryusz 
picrwszy, polski, poiwi^ca ai 56 stron wotom senatorskim. kn^irr nie 
dajq nic nowcfjo, sa, jak Jui wsp6lczeini mdwili ') .tylko wyniowy osten- 
tacyq. zguh; czasu tylko c:l;)gnq«; ten osintni, gdaiiski, dajc na 16 stro- 
nach jak najbardiiej wyczcrpujiicq Xxt-it wotOvr. Obradom izby poscl- 
skiej po^ui^ca nalomiast bnrdzo wiclc miejsca : gdy powstanie spdr, 
roznich, umin podad jcgo powody i zdania spicrajqcych si^ ; uceyni 
kto!^ jak^S aluzyi;, umie j^ wyjaSnit* ; podajq wojew<id)!twa swe petita, 
nic zadowata si^. jak innc dyaryuszc, s;imcm zarcjcstrowanicm faVtii, 
leez umie je wyliczyt! w calo^ci ; «wtanie xaproduknwnny yaSxxi aUc, 
umie wydustad go i podaif w pctncm, Rutcntycznem brzmieniu. Wsz^* 
dzic widsimy !U d^icnie do tego, by ojwietlid naleiycie sytuacy^, wy- 
rozumietf powody. podad jak najdokladnicj istoini) ire^<I obrad, nic rc- 
produkujac czczcgo gadania. Znac na ka^dym kroku, zc dvaryusz t<-n 
uktadat nic j.iki^ niewprawny, nirohyty i niedu^wiadczony pi.sarek, lecz 
wytrawny a bystry polityk, ktory lata cale strawit na poznaniu stosun- 
kbw i kt6ry wSr6d nich oryentowal si^ jak najdoktadniej ; wszysiko to 
sprawia. tc dyaryusz tcn ie.sl typcm takiego dzicnnika sejmowego, z ja- 
kim w ow\'ch cz-iiuch u nas spotkad si? niepoduhna. Okazuje si^ dalcj, 
ic owc ksii;gi ydartskie sq dla hisloryi naszcgo scjmowania i!r6d{em 
nicocenionem, a dolqd wcale niewysyskanem, i ie w przyszloici, kto- 
kolwiek zajmie si? wydawnictwcin dyaryuszdw, nie tylku nii- bijdzie 



*) Koiniowa plehiu 1 ilsmiininGtii ■!(>« ^rilnm... a tpeMite lawinanis aaymuw. 
i(>4l, V. I. %. 



XIX 



mAgl ir6dta icgo poinin^<5, lecz owszem b^dzie musial od ksi^g tych 
ro£poczy^na<5 swoje badania. 

Cztery tu opisanc dyaryusze daj^i nam zatem niezwyklc bogaty 
i kompletny malerj^at do liistoryi ohrad sejmu ; uzupdni.ij^ go jejucze, 
rozjainiajqc szerey posiczegdlnycli kwestyi, Dodatki, wydrukow«ne 
na str. 182—422. Pierwszy z nich. str. 185 — 239, zawiera w sobie 
akta posrlstwa wystancgo z scjmu r. 1596 do S;:wccyi, gdzic 
n.imiesinik kriJlewski, stryj Zygmunta III Karol Sudermai^ski, pociiil 
zwolna a systematycznie podkopywad panowanic synowca i sobie toro- 
wn4i drog; do korony. Sprawa wzajenmego &tosiinku ich obu dopiero 
w ostainich micsi^cach docsckata si^,- w Szwccyi monograficzncgo opra- 
cowania ' t, u nas kwestyi tcj doiijd wcale jeszcze nie opracowano. Sprawa 
poselstwa tegn nic przybrata jcszcic wi5wc/as cccli otwartcj akcyi; trzy- 
niano rzcce w tajemnicy. a stqd z dyaryuszfSw dowiadujcmy si? tylko, 
ie w propozycyi kr6lewskiej byt ust^ o wysluchaniu poseUlwa do 
Sxwecyi, (str. 18, 134). O samej rclacyi tcgo posclstwa i o trc^i jcj 
w&pominaj^ dyaryusze lylko miniochodem jako o kwestyi, kt<ir^ zala- 
twiono na .scsyi tajncj ; jcdcn tylko wy»lanicc gdai^ski wspomina w li^cie. 
*e podkanclerzy referowat o tem przeit piftory god?.iny*i. Co do tej 
sprawy wi^ jest we wszystkich dyaryuszach doikliwa luka, kt6r^ ma 
ponick^d wypetnid nasz Dodatck 1. Akta po^clstwa tcgo wydaDo diu- 
kiem w Stockholinie zaraz w r. i5<>6 w broszurze p. t. : 

Miutdata Srrfftissimi ^tettHssimique Priacipis Damini Sig^ismundi 
Hufciae ei Poiomaf etc. fiegis. twe mn DomiMoruiM Senatorum, Procerum 
et OrdiuHm inclyti Rexni Poiomae Magnit/ve Ducatus Uthuariiae ad lllu- 
strissimum Prineipem Domimtm Carolum. Regni Sueeiat ete. haeTeditaritmi 
Principem ft Gubrntaforem . . , exfosita fier... Eriatm Brahe Comitcm ia 
Wisingsburg et Arvidum Gustavi in Bucfishohn, Ifgntos Snfees; Xee non 
Stanisfaum Dsiali^sly Caslellamim Elbingensem , Slanishum Czykowski 
terrcu Craeoviensts Succamerartum et Niiolaum Sapieha, Secretarium Re- 
gium, Oratores Pa/oHos, El respensum ab antr nominato Prineipe Carolo, 



•) Axel JonisoTi. HctHe Karl (Kh SiKiuniind 1597 — 159^. G4tehorg. 1907. 

*) AetA intrni. [Aht. IX, 1. 531, k. IJ5 pitic iryklantcc, io 1} «arca ,.H. Unt«r- 

Ckntiler VDm Itiiec^n iiMtande In Schweden b«t iiidcrtlialbe iinnden Iuir ad lonpuii 
Mrcheiet». 



XX 



Rigmqiu- Sufciitf Sfnaronit/s et Ordinibus. iisdfm Oratoribux Po/onis da- 
tvm, cui accessit Apoiogia Decreti Sudfrcofieusis, Stockfioiuiiae, apud Ah- 
dream Gutterzvits. M.D.XCVi. 

Broszura la Jest rzHdko^ct^ biblio^jraliczii^ nie tylko u nas, ale 
lakie t w Szwccyi, posinda za^ jfi wydawca niniejszcj publiUacyi. Ma 
ona 127 kart tiieliczbowanycli i zawiera obok lacirisbiego lekstu po jc- 
dncj sironic, talcic szwedrki przcktad po drugicj. Z mej przcdrukowano 
tu wMystkie w oiej zawarte akta'). t opussczeniem li tylko zamie- 
szczonej na karcie P, — P, odpowiedzi Karola danej posJom polskim, za- 
wieriil^cej same tylko koniunaly, wfasciw^ bowicm odpowicdi daje akt 
wydrukowany tu pod Nr. 3 (str. 196). Nalomiast wydrukowaue tu na 
str. 238 jako Nr. 6; ^?!//, Principis Domini Carali amicissiina quardam 
postutata*. knirych niema iv lej broszurze a Ut6re ndnosza si? do tej 
samcj sprawy, wydali-Jniy z rQkoptHu Muzeuin XX. Czartoryskich 
Nr. 332 porycyi 7-mej (tob. wyiej str. XV). 

Dodatckdrugi (sir. 340 — 322)obejmuje akta komisyl kra- 
kowskicj, odbytcj w sicrpniu 1596, a wysndzoncj 7, scjmii tcgoi roku 
fVol. leguni II, 5tr. 1443), o ktiSrej pracncli wspomina krrtlewska inslruk- 
cya na scjmiki i propozycya scjinowa. niiata ona Kastanowic si^ nad 
spraw) priyst^pienin do Itgi przeciw Turkom, ktbnj tyle ju4 zajinowaly 
sif sejmy 1595 i 1596 r.. ulo^yd ostatecznie warunki i przygotowad ma- 
tcrya! dla sejimu 1597 r., tak 4e rczultat jej dccydowat wfaiciwie o wy- 
niku sejmu. 

KonstylHcya scjmowa nic wymicnia nazwisk komisarzy, a 111 a n- 
dat krdlewski zwotuj^cy komisy^ udato si^ nani udszukad je- 
dynic w r(;kopisic Bibliotcki Watykanskiej. MSS. Ottobon. Nr. 3184 
k. J56, w bardzo lichej kopii tWmaczenia lacitiskiego tcgo aktu, ktdry 
oczywiiidc ufoiony byl picrwotnie w j^zyku polskim. Z tcj tn popsutcj, 
kopii przekladii, w kt6rcj naiwiska komisarzy poprzeki-fcano straszliwie 
nic do pozniinia, wydrukowano ten mandat na str. 240 jako Nr. l, 



') W rfkopllie Muicnm XX Cnrioryikich Nr. .ija [w]f'<j opiMnym), «iiKJdujc >lf nft 
»B, 134—136 jftko poiyej'» 61« .iLckkUo in SuelimiD", «kl ■wjFdrufcowiiiy u nat jiiko Nf. 1 
(*n. 1^7) weiUuK wT< wsponiTiiine) broKtiijr: tek»t r^optiu nieiiia iadnycli mdmitaek 
brunieniK. 



XXI 




przywracaj^c przckr^conym nszwiskom wta^ciwc bmnicnic, co nam 
prawie w zupelnosci si^ udato. 

Jako Nr. 3 (str. 241) pomicKzczono iastrukcy; dan^ przcs 
ccsarza swytn kainisarzom, wpdtu); oryginatu znajdujqcego si^ 
w wicdci^skicm archiwum >doniu. dworu ipai^stwac, w oddziale PoloDtca. 

Nr. 3 (str. 248-256) podaje dyaryusz obrad t c j bomisyi; 
udaJo si^ go nam znalc^<J w r^kopisir Ccsarskicj Publiczncj Bi- 
blioteki. Iloai.cK. F. IV, Nr. 130, karty 274—9. R^kopis ten, pisany 
r6inymi r^kami w koiicu XVI w., zawiera korcspoiidencyi* RadziwH- 
I6w, koncepty, odpisy akt6w publicznyclt. uchwal sejmikowycli i t. d., 
pochodzi za^ niew^tpliwie, — jak wskazuje sama tre^i^, a nadlo wle> 
piony wcwn^trz exlibris Ra(lziwiUow.HUi, — z biblintcki RadEiwiWowskicj 
w Nie^wieitu, kt6rej cz^^d bnrdzo r.nacznq, jak wiadomo, z.ibrano do 
Pctersburga. Dyaryusz nasz, dokfadny i wyczerpujqcy. jest jednak nic- 
St*ty fragmcntcm, obcjmujc bowicm tylko czas do 16 sierpnia 1 urywa 
si^ w najcickawsxym miejscu, kicdy obrady wfarfnie najbardziej poc2»^y 
$,'Mi otywiad. 

Na s7.c25.scie dotkliwq t^ luk^ udato siq nam wypetnid matpryalcm 
znalezionym w wietieiiHkiem archiwum «domu, dworu i pai^stwa*, 
w kt(!lrem znajduj^ si^ w oryginalach wszystkie rclacye pos)6w ce- 
sarskicK wysy(ane do ccsarza z tej komisyi; zcbrane razcm stanowi^ 
one obszcrny i wyccerpujqcy dyaryusa t e j komisyi. Wsz^-stkie te 
5 rclHcyj wydnikowano tutaj; s^ to mianowicic : 

rclftcya i dnm dajc opit pncbietru obiad w dniach 

Nr. 4 {sir. 257) 9 sicrpnia, i— 9 slerpnia 

• 5 » 364) lO » JO » 
» 6 • 265) 15 » 12—14 

• 10 • 279) 19 » 18 — 19 • 
» 15 » 290) 31 » 20 — 31 » 

Pertrakiacye w komfayi prowadzono nielylko uslnie, lecz takte za 
pomoc^ wymiany pism i mcmor>-ai6w, kt6rc w znakomity spos6b uau- 
pelniaj^ sam dyaryusK i Enajdujq si^ takie w archiwum wicdeil- 
skiem jako alegaty do relacyj posI6w cciarskich, a nadto takXe w ty- 
lckrod jui cy towanym r^-kopi.<;ie M u z e u m XX. Czartoryskich 
Nr. 332. na str. r— 36. UwalatiJmy za 8to&owne rozmte^cid tc ptsma 




3(3CU 



w laldm porzi)dku, v jabim znajduj^ si; w archiwum wiedetisklem, t. j. 
jako alcgaty do rclacyj. w kt6rych postowic powofuj^ si^ n» nie, bo 
dopiero w zwiasku z rclacyami moina te pisma nale^ycle zrotumied 
Zntem tu. w dodaiku 11 : 

NNr. 7 — 9 sianowtq alegaty do relacyi wydnikowanej pod Nr. 6 

> 1 1 — 12 > >•> > >*IO 

> 16—19 ■ »»> > »»15 
Dwa ostatnle akty, NNr. 20 i 2 1 podajemy osobno na koi^cu. 
Pr6c8 Nr. 8, ktdry znajduje si? jedynte w Rkp. XX Ciartoo-skicli. 

wszystkie inne %;\ I w Rkp. XX Czartoryskicli i w Archiwum wicdeii- 
sUicm w tckstacli og6lcm rbwnobrzmi^cych. bo tylko NNr. 7 i tt maj^ 
znaczne rOirwct;. Z Nr. 7 (str. jiSgi w archiwum wiedetiskiem jcst 
tylko urywek. bez pocz^tku, ealedwo koniec aktu <por. uwag; na 
str. 373); w akcie Nr. 11 (str. 2$l) w nrchi\^-uiii wicdeiSskiem brak 
koiica, w kl6rym m6wi si^ o renuncyacyi Maksymtliana i o sprawach 
MoJdawii i Multan |pnr. uwaga na str. 285). Te wi^c CE^^ci obu akt6w 
wydnikowano tu z Rkp. Czartoryskich. 

Nareszcic pod NNr. 13 i 14 podano dwa listy ccsarBa Ru- 
dolfa do swych pos)6w w cza.stc komisyi, z arcliiwum wiedei^skiego, 
pierwssy wedtug minuty, drugi wedlug orygtna?u. 

Traeci dodatek, str. 333—423. najobsscrnicjsty t zdaniem na- 
szcm niewatpliwie najw.iilnipjszy, sq to akta sejmikowe. Uznaj^c nic- 
zniierne znaczenic, waiino^6 i doniosloiii iaud6w scjmikowych (zob. wy- 
*ej str. XJ, z wielk^ usilno^ci^ czynilijJmy w tym kierunku pciszukiwa- 
nia, aby mo:tliwic jak najwigccj ich zebrad i aitcby tak nagromadzony 
materyal daf moino^(* poznania opinii calej Polski w przededniu sejmu. 
Zabicgi tci nasie przyninsly pion wcale bogaty, bo oto tcn na.sz do- 
datek 111 ma at 24 pozycye, a mianowicie: dwie propozycye kr6lewBkie 
na sejmiki, meuioryal wojew6dztw potnai^skiego i kaliskiego poprzedza- 
']%cy zwolanic scjmik6w i uchwaly az 19 scjmik6w. Zcstawiaj-ic wcdtug 
«iem uchwaly sejmikowe mamy lu ich pried soh^ ; 

4 z Wielkopolski: wojew6dstw poznat^-skiego i kakiskicgo, sie- 
radzkiego, I^cxyckiego, brzeskiego i inuwloclawskiego. 

3 z Mazowsza: wojcw6dztwa ptockiego, zicmi czcrskicj. siemi 
niskiej. 



xxm 



2 X Prus; wojewOdztwa chefmiriskiegu i generatu pnislciego 
w Mnlborgu. 

5 (wzglfclnjti 7) K Mnlopolski: wojew6dztwa krakowskic|;o, 
Biom ; Iwowskicj, przcmysklej i sanockifj (wrax z protcstacyq), zieini 
hnlickiej, ziemi chehiiskifj, wajewddr.twa wotyriskiejjn (podwdjne). 

5 z Litwy: vvojcwAdztwa wileilskicgo, puwiatu tidtkiego, powiatu 
oszmianskiego, wojewcidztwa brzcsko-litfwskicgo i gcneratu slonimskicgo. 

Okazuje si^ tctly, ie wszystkic diiclnicc PoIsJci s^ lutaj zast^pione 
i te chyba lylUo dotkiiwsg^ luk^ jesi brak uchwal wojewiSdztw sando- 
micrskicgo i lubclskiego, ktdrych inimo usilnych poszukiwaii odn.ilesSd 
si{ nic dato. 

Wbrevi' niarteiiiu fnniemaniu ^), 4e uchwal sejmikowych szukad na- 
Iciy w aktacli ^jrodRkich, w poszultiwaniach naszych przeknnali^my sl^ 
dowodnie, te to wta^nie zr6dto najbard?.tej zawodzi i le wla^nie w tych 
ccnsach wpisy uchwal scjmikowych w alctach grodzkich lylko doi^ 
rzadko si<; spotyka. Powszechnicjsze ingrossowanie laudfiw do ksiqg na- 
slaje dopicro w wicku XVll, v: ktiirego drugicj polowie wchod/i nno 
w rcgiil^; nntomiasi w wiekii X\'I wpisy ic dokonywano tylko zupclnic 
wyj^tkowo. nnjcz(*^tej zaA wtedy, gdy z okazyi sportiw lub rozbicia 
scjmiku zanoszono prolcstacyc. — hcz tcgo za^ moJtna wcrtnwad dzirsi^tki 
tomtSw calkicm nadaremnic. Mimo naszych usilnych poswikiwari lylko 6 
z wydrukowanycli tu 24 pozycyj pochodzi z K-sigg ^rodzkich: 
2 zc Lwowa, 3 r. archiwum gltiwnego w War&zawif, t t archiwum ccn- 
tralnego w Wilnic — zrcsKiq nic wiijccj w ksi^gach tych archiwAw 
niema ; poszukiwania w archiwum akiOw grndzkich i xiemBkich w Kra- 
kowie i w archiwum centralncm w Kijowie ') daly reiultat ujcmny. 

Z archiwutn aUt6w grodzkich i zicmskich wc Lwowie pochndi^: 

Nr. 14. Artytuiy . . . mi irjmtht lu Wiiui uckwahm (Ind. Rclation. 
Castr. Halicicn. T. 313, str. 77-8S)- 



*) Miivrtono g l«in |Ui na LNuKOHowym tjcidtk tiMtarjrkt!» w Krakowtc, nn [l lai 
sjefdsie twierdiU pfof. KubaU, ic ksifCi croilikio ft^ jedytiein iniejtcem, {(«Im luda laiicM 
molna. Por. Pamiscnik II iJMito hiilor^kriw paltkicli we Lwowlc. t. 11, slr. 66. 

■I WiadoaiaAf (; iHwdii^ciuii ytai. M, IlrudCMtkicinu, ktory ■tcUiinlis 10 jik ntj- 
doUadniej pr>cjr»l. Akta kijowikic. kTceiiiieii>eckl«, laiyMewikic i lytomkMkie t*ci]r»B)f 
aif doptrro vr XVIJ w. . rcnt« irilMctona w cn»ie wojeti 1 roirucMw ; i XVI w. «ac)io- 
mly li; trlko *ku luckte 1 kamienteckie. w tycli jedaali: tiicma uchwnl >cjiiiikow;cb. 




XXIV 



Nr. 15. Protestatio Hobiiitatis PaiatinatKS Rnssiae (Ind. Relation. 
Terr. Prcmisl. T. 62, sir. 1039 — 1041. 

't arcbiwuin gWwnetjo w Warszawie: 

Nr. 6. Artykuly... Wojctvodalwa Lfccyckieqo (Ksi^jja gi-0(Uka l^- 
czyclfa Re!. T. 42, K. 65). 

Nr. 9. Artykitiy... siemi Cserskiej (.K&i^ga Inskr. Czcrsk. T. 4, 
K. 329). 

Nr. JO. Artykuiy rtti sfjittiku siemi Wiski^j |Ks)<;ga grodzka Wiska, 
T. 25, K. 419)- 

"L iircliiwiiin cf-ntralnego w Wilnie: 

Nr. 2J. Artykuly woje%i*<fdetii>a Brseske ■ litewskiego (Aktohbji Kniira 
UpecTCKai-o aL-jHCJcain) cy^m 1566 — [648, Nr. 7347. str. 319). 

Natomiast irddtciu nieKawodncm, gdziv napcwno lauda zDalc3<! 
motna, S4 archiwa molnych pandw, czy lo istniej^CL' dzi^ jeszcze, 
pi^ Xtt rozprosaonc po bibliofekach, gdzie je pOznicj oprawiono w rc- 
lcopisy, w sposAb nieraz niezbyt szcz^^liwy, cz?stn zupelnie niepotrze- 
bnie, i przez to iitriidnionn barkczdin pnsziiktwania. Muini paiinwie mieli 
Kwykle licznych stronnik6w i klipntiiw, kt<Jrzy / scjmikfiw posyfali iin 
uchwaty. cz^sto jako alegaty do lisi6w ; takic to wta^nie alegaty spo- 
tykn sl^ dBii jcszczc w wiclkicj iloSci n. p. w archiwum Zamoyskich 
w Warszawic 1 RH.dztwill<)w w Nie:^wie2u. 

Archiwum Zamoyskich w Warszawie dostarczylo nam 
cztery lauda, kl6rf znajdujq sit» w r^kopisie Nr. 1771. Gdy.imy w roku 
1904 w archiwuni tcm czyniti poszukiwania, byl to jeszczc plik luinycli 
papicr6w, -iamych tylko laudAw XVI w., co do kltlrych moina bylo 
niezbicie twierdzid, 2e to byly zat^czniki do listi^w znnjdujqcycli si^ 
w tein archiwum ; dzi^ jestto ju* rcjkopis oprawny. 

Z tego to ifrOdta pochodzg : 
Nr. 4. Artykuly na sf/miku SrseticBkiui. 
Nr. 16. /nstrukeya , . . s sejmiku Httiiekiego. 
Nr. 17. Instrukcya . . . s sejmiku Cheimskitgo. 
Nr. ig. Instrukcya... s sejmiku Luckiege. 

Archiwum XX. Radziwitldw w NieSwieiu, mimo strat, j.ikie 
poniosto wskutek zaboru znaczncj cx^ci zbior6w do Petcrsburga. po- 



XXV 



h 



i 



I 



stada jc^zcnt^ bardKa znaczn^ i\oS6 akt6w ;$ejmikawycli. Da niniejszego 
lomu inalazfy si? taiii tam w Tece 111 trzy aUta ') tu wydrukowanc; 

Kr. i8 iHstrukcya sfjmiku fjukkgo (druga) (nr. 271). 

Nr. 21 inslruk^ya »d... ptmiatu Ossmia^skugo [nr. 268). 

Nr. 22 Instrukcya oti.,. p&wiatu Ltdskitgo (nr. 269), 

Archiwum Sapic^ynskie, w jinftcincj cz^^ci rozproszonc, mimo wy- 
wiaddw nic dostarczytu nam nic Kgota; natomi»6t udalo si^ nam odszu- 
ka<! szczqtki archiwum Mlkotaja Zchrzydowskiego. Sit to 
r^kopisy, opi-awJQnc wspAtczeJnie w mifki pergamin; s^dz|C z napiscjw 
na oktadkach, mitsiato takich wolumin6w by^ cu nnjmniej trzy. Dwa 
2 nicli, pierwszy i trzeci, ziiajdujq si^ dzii! w Muzcuni XX. Czarto- 
ryskich Jakr» Rkp. NNr. 1620 i 2724: dnigicgo lomu tam ods«ukad 
si^ nie udato; zawierajit one korc<pondcncy| Mikolaja Zebrzydowskiego, 
oryginaty I wspOIczcsne odpisy akt6w piibllcznych z koiica XYI w. 

Rkp. Nr. 1620 mn napi? Nr. i i zawiera matcryaly z lat 1590 
i 1591, n» razic wii^ nas nie obchodzl; Nr. 2724, z napiscm Nr. 3, 
obejmujc matcr>'aK' z lat 1592—1598. Od pocz!)tku do str. 122 idq 
najpitrw sejmtki j r. 1598. poczem dalcj do sir. 324 i zndw 379 — 436 
znajduji:my lauriii z r, i 592, fragmrnty dyaryiisza scjmowcgo tegoi roku, 
akta zjazdu w I.ublinic i J^drzcjowie; nadtn po cafym r^kopisie poroz- 
rziicanc akta scjmikowc i sejmowc z lat 1593 — 1596. Zc zbloru icgo 
wydrukowano w ninicjszym tomie : 

Nr. 5. I'ostuInlii ■wojrtv^dztw Posua^kiego i Kaliskitge . . . anno i^g6 
iti oiicttrt iw Rkp. str. 48Z— 91 i 496—99). 

Nr. 5. Artykuty na sejmiku Ssadkowskim (str. 644 — 45). 
Nr. 8. Atlykttly stjmiku tvcjewadstwa Piockiego (str. 636). 
Nr. 13. iHstrukcya sfjmiku Prossotvskiego (str. 646 — 56). 
Z kslqg gdansUich, ktdrc jui opisano powyiej (str. XV) wy- 
dmkowano tu 5 aktdw: 

Nr. I. Instrukeya kroletttska na stjmiki (Acta intci'nuntiorum a. 
1596, Abt. IX, 51, karta 382—389). 



'> Skopiownoieni Ijch ni*tetyBldur ujfl %if a wielk^ Korliwolciq arcbiuitjusx Nie 
dwinki Dt. ilgiidkii l'iil)MiDwikt, ktdrcniu u 1« tci na t«in micitcu *U*dKmj lerdccinc 
i naj|[i>r$Uic iwdxlfkoHranle. 



XXTI 



Nr. 2. Instmkcya na sejuiik gfnfralny maHferski{KcacssC!L x^gb—J. 
Abl. XXIX. Go, karla 15—20 i 505— 508). 

Nr. 7. Artykuiy... na sejntiku Radsitjoxvskim (Acta intcrn. a. 1597. 
Abi. IX, 62. k. 4S— 49). 

Nr. II. Jlrtickfl aus dfm Rtdmsclun Landta£< (Recessc n. 1596—7. 
Abi. XXIX, ^, k. toi — 104). 

Nr. 12. Prafscriptum maKdalorum statuum.,. terrat-um Prussiae.,. 
itt coKVfHtu gea. Mariaeburgi (Acta inUTn. a. 1597, Abl. IX, 52, It. 12 — 
19 i Recess« a. 1596—7. Abt. XXIX. 60, k. 30—35). 

Lauda scjmikowe ukr)-wajq sj^ bardao es^sto w tak pospoliiych 
w naszych bibliotekach «silvach rcriitn* liib tc4 w situcxnir porn- 
bionych stbiorach aktfiw ; tego rodzaju r^kopisy dostarcityly nam jesKcze 
dwa ntimcra. Mianowicic Nr. 19: Ariykuiy na Sfjmiicu WiffAskitti. po- 
chodzi z r^kopisu Muzeum Czartoryskich Nr. 2243, str. 319 — 24, 
kt6ry zawicra zbi(ir m.iterj-alriw z lal 1587 -1598, pi-ianych w.sp{ilcze- 
inie. Do str. 115 id^ luudu z r. 1587, poczcm znujduje si^ tu >Modus 
electionis na sejinie 1589 podany«, a dalrj str. 131 — 191 lauda i kores- 
pondencyc 2 r. 1 $90; f-n tam tnkic lauda, unitVL-rsaty, kore^poiidcncyc 
z 1. 1593-1596. a z r. 1598 •Arlykuly ^redzkie*. 

Zupefnie nowa oprawa, brak wseelkjch zapi^ck, nie pozwalaj^ nam 
okrc^lid pochodzcnia i powsiania tcf;o n>kopisu — Kdaje si^ nain jcdnak, 
ic jrst to r^kopi.s sztucznic w pAinicjszych czaiach z luznych akt6w 
zestawiony. 

Nr. 24 : Wota sjaadu gi<kvnego Sionimsiifgo pochodiq s r^kopisu 
biblioteki Sztabu generalncgo w Pctcrsburgu Nr. 37541, zaty- 
tulowanego : ^Materuily do historyi Polskiey ab anno /foj ad auNum 
1613"^ Btr. 218—226; r^kopisu tego, mimo usilnych zabicg6w, nie mo- 
gliSmy otrzymad, a odpisii dosiarczyt nam taskawic prof. Witold Nowo- 
dworski, za co mu ninicjszcm gorqce sktadamy podzi^kowanic. 

PrzeSJtukiwaiiie rfkopis6w lego rodzaju, zwta.szcza jcieli nie %\ do- 
Wadnie opisane w katalogach. zabiera wicle czasu i pracy — bibliotek 
zaj kryjqcych reeczy polskie jest tak wiclc, ic nicpodobna nigdy pra- 
wie micd zupelnej pcwnoiSci, czy wszystko 915 jui wyczerpalo, czy tij 
lub tam jeszcze co5 si? nie znajdzie. Starali:»niy sig w granicach naszcj 
moinoici zbada<; wszystko, co iylko si§ dato ; dla dokladnosei zazna- 



I 



xjcvn 



czymy tu, te pnE»zukaJiimy skrupulatnic wszy&tkic tego rodzaju r;kO' 
pisy w bibliotckach : Ja^cllonskicj, Czartor>'skich i Akadcmii Umicjft- 
noici (teki Pawinskiego) w Krakowic, Ossoliiiskich. P.iwlikowskicb, 
Dztcduszyckich i Baworowskich m'c LwowIc, Zamoyskich i Kraairiskich 
w W.irszawie, Branickich w Willanowie i Racxyriskicii w Poznaniu. 
Nadto kurzystulijmy z obszernych notat Dra }. Korzcntowskicgo i prof. 
2ukowicza o rfjkopisach C<-*sarskicj Publiczncj Bibltoteki w Pdersburgu, 
z infotmacyj Dra Cclicliowskiego o r;kr>pi»iich KArnickich i z bardzo 
wyczerpuj^tcych notat Dra Wojciecha K<;trzyiisfciego o rQkopisacI) 
bibliotcki w Rogaliniv. Spccyalnc poszukiwan ia czynitlaskawic ks. Pra- 
fat Ciiodytiski w arclnwum kapilulnem we Wtoclawku, jjdzie wrzckoiiio 
mlat si^znajdowac zbi6rlaud0w '); dztif stwierdzi<5 moina napewno tylko 
to, ic go tam nicnia. Przyjqd wiv'C moiina jako pcwnik, ic wc wszystkich 
tych zbionich, — z wyjiytkiem biblioteki Peiersburskiej, sk^d nie jednej 
niespodzianki oczckiwad moiemy, — nic wl^cej jui si; nic ila znalci<! 
do tej sprawy, 

Mato ktiiry z r^kopisbw tu spotytkowanych jesi wolny od bt?- 
ddw, oiektdrc, jak np. 6w zawicrajqcy iaudum proszowickic, pisanc 
prxez kogoj, kto o irc^ct kopiowancgo aktu nie miat najmnlcjszego po- 
j{cia, roj^ st? do tcgo stopnia od rai^cych mylck, zc nteraz wprost 
scnsu doj^c niepodobna, Wsz^dzie wi^c, o ile lylko si? dato. staraliimy 
si^ w takicti popsutych miejscach wprowadzad poprawki, ktOreby tek&t 
zrobity zrozumiatyin ; zawste jcdnak ic naszc emcndacyc odznaczyli^my 
w druku kursyw^, w przypiskach zaA podali^my rzcczywistc brzmicnic 
r^koptsa. Pisowni? i intcrpunkcy^ modcmizowaliSmy, zachowujqc jednak 
wszystkic wta^iwn^i gramatyczne, jakotcl pLsowni; r(;kopi:(dw w iinio- 
nach wlasnych. Natotniast w tekstach nicmicckich istobuj^c si^ do wy- 
dawnictw nieinieckich) zachowywali:imy pisowni^ oryginatu, usuwaj^c 
li tylko rcduplikacyc litcr. Wsz^dzic w przypUach siaraliimy si^ podai 
nazwiska senatorOw i urz^dnikbw. W pracy tej wielk^ pomooi byly 
nam notaty z Metryki koronnej, z ktOrej ksiqg uynotowaltsmy 
niGtylko wszystklc nominacyc z lat 1585 — i6oc\ lecz «'ogdle wszysikie 
oaxwiska senatorfiw i urz^dnikuw wymii-nionc w aktach z tych lat ; 



■) Htiwll \tm {■. Purct«wil[l nt Dlugosioivyin ijctditr hi*toi;k<iw ; por, ,.Paini;i. 
tak 1 iJMdn hUioiykoir poUkicb t^Scrtploto renun |>otoniG»nini t. VI}, itr. 31. 




XXVIII 



uadto opicraliimy si? na aktach archiwum grodzkiego i ziem- 
skiego \vc Lwowie, na Voluminach legum, na spisic senato- 
r6w zamieszczonym w pami^tniku Muc an t ego (Niemcewicz, Zbi6r 
pami^tnikbw wyd. Bobrowicza t. 11, str. 140 — 144), na dziele Wolffa: 
Senatorowic i dygnitarze W. X. Litcwskiego, a dopiero 
w ostatniej linii, gdzie tamte zrbdta zawodzity, na spisach Niesiec- 
kiego. Ostatecznie wszystkie tytuly, z matymi tylko wyjqtkami, udato 
sig nam rozwiqzac!. 

Koncz^c tcn wst^p, poczuwamy si? do mitego obowi%zku wyra4e- 
nia gor^cej wdzi^czno^ci zarz^dom archiw6w i bibhotek, z ktbrych do 
pracy tej czerpali^my materyaty, za taskawq pomoc i gotowoi<i do naj- 
dalcj id^cych utatwieri, najszczerszej zai podzi^ki tym wszystkim, kt6- 
rzy w czemkolwiek w pracy tej, radq czy pomocq, udzielili nam swego 
poparcia. 



DYARYUSZ SEJMU WARSZAWSKIEGO 

1597 ROKU. 



-e36> 



DEDYKACVA. 



Jasnie OswieConemu Januszewi Ksiqz^ciu Ostrogskierau Jego Mosci Panu 
Kaszlclanowi Krakourskicmu etc. ctc. Panu i Dobrodxicjowi mcmu Mitosciwemti. 
Po cu'iczcniu uysoci.- slawnych sEkolnycli zabawach i po iwiedzcniu ponielcqd 
krain obcych do nauk RzpUej kaidemu synowi koronnemu barzu poirzebnych 
udawsiy siq i na tonic ojczyKny swej miJcj uaiadtszy, JaSnie 04wiccone K»ii|2i; 
Pviie m^j, wpri6d prawom koronnym i rozs^dkowi onychtc gnintom i ftlarom 
3Wob6d szlacheckich rz^dnym ■lejmikowT.-m po$t<;pkom, m^drym powaxnyni 
generalnych sejmdw bicgom zdaleka pn^-patrowatem si^, abym tet za czasem 
onych liwicxcnicm iwi^tttoJci mi^igl oswiccii^ animusz mrij i stan^c godnym stugq 
ojcayinie, godnyiti Kipltc), godnyni swoim dobrodziejoni i iwomoiorom mito- 
jdv^nn. Jcdnak abych tcn przcdst^wci^ia swcgo u&itck do porlu skutku po- 
iytecinego przyp^it i pami^ci pr^kiej wiKcrunek do pojccia tycb slawnydi 
nauk podaf, clironologi*; scjmu generaincgo w Warsiawie roku ITiOT b^d^cego, 
prx)'dawszY lc)j'atii{ Ojca Swii;lL-go rapivia, lcgati^ Kr61a HiszpaAskicgo. lcgatit) 
szwedzk^, postulata Caroli slryja Krdla IMct Pana naszego, kondycye i rcqmsita 
do zawarcia ligi, dosyd nicwyprawncm pi6rcm swym omalowatcm, abych stqd 
wiAr biorqc niewyCwiczonc mlode latoroili moje do godnycli Rzplle) umie- 
i^no^ci sktaniat i animusz mi'fj mlodo kwitn:]cy wdii^znemi ^wiczenia kwiat- 
kiimi przyodzicwal, a potifin obfitc godnych postug owoce wypuszczal. A ii 
te^ tcn jest zwyczaj ro<lzaju ludzkicgo, faanic Oiwiecone KsiqAi; Panic m6\ 
fflilosciwy, aby dobrodzicjom swoim kaidy dobrodzicjstwy obdarzony picrw-gzy 
rodxaj £wiczenia swego na znak wdxitj^xno^i dobrodatej^tw i na znak powol- 

Dy*ryv4 ft4Jf><i ^ni. r- t^^j- I 



ooSci postug ofiarowat, tot i mnie W. Ks. Mci Panu memu Mifoiciwemu uczynic 
przystojniej, nie tak dla pokazania rozumu ra^o (w kt6rym doH miatko brodzq), 
ale dia pozyskania tym wi^tszej do W. Ks. Mci taski i dla pot^niejszej lat 
raoich promocyej. Przeto pierwszy ten mlodoletnich latoro^li owoc ojczystego 
fwiczenia mego W. Ks. Mci Panu i dobrodziejowi memu Mitosciwemu ofianij^, 
i on pospofu z autorem pod skrzydta obrony i opieki W. Ks. Mci Panu memu 
MitoSciwemu oddawam, prosz^c unifenie, aby W. Ks. M£ z mitoSciwej taski 
swej pariskiej lichy tento pracy mojej podarek (kt6ry z niedol^^nego, a jeszcze 
m^drze i doskonale nie<^wiczonego pisma zbudowany b^d^c, przed jasnoSi 
bystrego rozumu W. Ks. Mci przyszedlszy, doid niewymownie zapalat^ si? 
b^dzie) Swiatlosci^ wysokiego dowctpu swego ozdobiwszy, taskaw^ a mitoSciw^ 
twarzq )ako od slugi najniszego swego przyj^t^ raczyt, ai tel za Najwyisze^ 
podparciem wi^sze lata w gt^bsze nauk poznanie, w dostateczniejszq Rzpltej 
wiadomo^6 ozdobiony b^d^c, fwiczeiisz^, bieglejsz^ i m^drsz^ pisnia sw^o 
twarz^ W. Ks. Mci Paaa i dobrodzieja ucieszai^ bqdq usitowat; jakoi na tym 
zacnym rzemie^le i na poslugach W. Ks. Mci lata swe trawit^ umySlitem, kt6re 
to moje wierne, zyczliwe a powolne poslugi W. Ks.Mci Panu memu MiJofici- 
wemu nad wszystkie ptyn^ce lata trwale a nleodmiennie oddawszy, tei i teraz 
przy niniejszym malym podarku wesp6t i sam z sob^ «ddawam i unizcnie si? 
}asce W. Ks. Mci Panu memu Mtto^ciwemu z pilnosci^ zalecam, w Krakowie 
10 Julii Anno Redemptionis humanae 1597. 



CHRONOLOGIA SEJMU 1597. 



Dnta 10 Itltego w roku 1597 sejm walny koronny w Warszawie 
zaczql sic. 

A naprzf^d J. iAi Ksiadz llieronim Rozralewski Hiskup Kujnwski 
spiew.il mszc ^wicli^ u Swictcyo Jana w kosdcle podlug staroiytnych 
Bogu modliiw Polakbw. Na t^m naboietistwic J. K. Mc'. .senat i poslowic 
byli; po skoriczcnlu modl onych J. K. M^ do pokoiu odprowadzlwszy, 
z senalcm J. K. M6 nic xasiadl. 

Lecz pp. poslowie zcszli si; do zwyklcgo miejsca swego. tam 
podtug alternaty pana Brodowskiego ') Wielkopohka Marszalkiem 
do dawania wot na marszalka poseUkiego kola obrati. Ten gdy miejsce 
swe zasiadt, iii primis wtocxona byla kun tro wci sy a, aby sic za- 
trzymali od obicrania marstalka, poniewal &te nie wszysc)' jeszcze poslowte 
xjachali; je(inai< ta rozmowa zaraz sie «spokoita, gdy odpowiedziano ten by<! 
Kwyczajobieraniamarszalka, choc sie nie wszyscyposlowie zje#.c)Sajn,zaczym 
rozdawano wota przez wojew*Sdztwa na prieysxlego inarszalka poselskiego. 
A gdy przyseto do wojcwtidztwa Ruskiego w powiecie Wiinickim, 
k^dy dwojacy poslowie w niexgodzie obrani i na sejm przyslani byli, druga 
altcrkacya miijdKy tamlcmi posJaml urosia. (gdy jcdni byli od scnator<Sw 
i od zbrojnego iolnicrza nad wolc szlachcica obrani^ to jest IMcpan 
Refcrendar?. koronny ']. pan Oiga Podscdck I.wowski '}, pan Jan Krasicki, 
pan Wapowski '). pan Mniseek Stanislaw wojcivodzic SedomJerski *). pan 
Sientci^ski *) Podkomorzy Lwowski; drudzy od sziaclity braci mlodszych, 
a na imiq Ich Mci Stanistaw Stadnicki ^) z Lai^cuta, IMpan Stanislaw 
Stadnicki z Ozicmlc "), pan Sicnicrtski "1 Wojcwodzic Podolski. pnn Ko- 
rylko, pan Bal, pan l*isarz zicmski IVzcmyski) '") jcdcn nad dri^cgo po- 
rz^dniejszc obraiile posclstwa swego ukazujqc. Tandcm za pro^b;) pusItSw 
inszych utraquc pars zatrtymata sl; od obicrania inarszalka. dokadby 



') Brodowikl MsKln, p4Jnle) Manrzklfk tt^butiiJu koNMUWKO. *) Oid. ttt adn.: To- 
nu» t>iolMJowii(i (Jin Tomnn, SUiomk pncni7>ki). ') riati Of|[ft. ') Cod. PM. »dn, : K»- 
Mtdui Pncmfdti (Jan Stanintftw). *) Sfn ]*nvgo. ■} Jfdn4J. ^) Ced. P«L •dn.: lyran, 
itc tKtli)l (iljr^bcJ). ^t CoiL ft*. a*ln.: KaHtcIkn pntcmirilcl, w Modciric tuaut podSnoleft- 
ftteiHn [lOll). *) Jakab tyn }xn%, '") J*n ^wi^o^ilawaki (liuer. TcitM frcnUtL a. 1597 
T. 1*3 ttf. I 1 ao^l. 

I" 



iudicio nuntiorum w tej niezgodzie roxstrzypulenl nle byli. To:t poslowie 
wojcw6dzlwa Wotyrtskicgo, kl6rych tet bylo nad zwytgaj wi^cej. uciy- 
nilt; 2a to obojgn poslnm Marsxatek iinieniem wszech posl<)w podzi^ko- 
wawssy. ]. Mci Faiia Piotra M yszkowskiego St.irostc Oiwie- 
cimskiego, zsi zgoda wszech stan6w poattSw, aby tcii tirz^d Mar- 
gzalkostwa posehkicgo na sie przyjal, prosil, co on facta prius ojm- 
mendatione sui ipsius przyjawszy t«n urziid m sie. vice versa za ten 
urz^d, l<t<5ry miat do czasu, 1'anu Brodowskiemu imieniem ivszech po> 
dziqkowul. 

Po obranju Marszalka chcicK byli drudzy, aby jutro J. K. M^ byt 
wilany; ua lo iiie zczwotili «iiudzy, aiby pierwej posJovvie z wojcw6dziw, 
ktbrych jest iiad zwycsaj wi^cej, pogodzeni byLi; i na tcm »tanelt>- Wnicsli 
w tini pctituni poslowjcMazowicccy. aby ich post curiam o dzic- 
d?.icznc majetnosci nic ^dzono. alc nic otrzymali, gdy^ sic nic antc proposi- 
tionem JKMci wnositi nic inote; jcdnakie na to sic zezwolili byli, tchy post 
propositionem w*zystkic artykuJy caytano, a kt6rc bcdii pctita publicn. 
iic z iiicuii wszytlvicmi do j. K. Mci, kt6re lcpak prywatnych wojcw6dzlw, 
ono wojevv<>dztwo przydawszy kilku i braciej lakie jc atUe omnia wnicsd 
do JK.VIci. aby si^ im dosyc sialo prosz^c; Kczwolili si^ tc/ na to, posl;id 
do paniJw po»t6w Kijskii:h cxpnsitulujijc od nich, ahy sic sami micdzy 
sob^ nic zalrudniajac spraw R^phej zgodzicli. 

Tegu dnia Hetman koroniiy o nieszpotnych godzinach przyjachal. 

Tegoidnia przyjachal hiszpaiiski poscl tcgotyluJu: Don l'iancisciis 
de Menduza magister adniiralius rej^nuruni Araguniae et Indiarum occi- 
dentalium dux Veraguae, marcliio Gualdelestae el lainaicae, comes Montis 
iucundt, dominus vallium <le Setia *rrabadellis Montordis et bnroniarum 
Gorgae IJechi Kybaro&ie et Ond.^rae ct oppidi Betui Dolek, Commen- 
darius de Valdeiienias Militarii ordinis CalatraveiisLum, praefcctus aulac 
Suae Mtis Catholtcae ctusquc consiliarins camerac et beUi in provinciis 
B«ilgici&. sutnmus pracfectuS domus Serenisslmi Archiducis Alberti Car- 
dinalis ■}. 

Nomina et cognomina stug przedniejssych posla biszpaiSskiegoi 
Coitics Ferdinandus a Spinola. Giltbertua a Sintiles, loannes Feidinandu» 
Chaicchon baro in Pimoran, doniinus Caesar Falco Piezcnno cqucs or 
dinis Hicrosolimitani. doctor Gondisalus Carcniio 1'ontc prior ordinis 
Catatravensis. 



'I Ji. Leftt lU Uarr' X^fhili.tnr j^tiwU^W... df Btf^na, A/^tJnd i(>aa '1'. I elr, 371, 
padkje nkiuruku jcso.' Onn Knwchco de Meodocm, Aiimnnte &i .Kracoa, Mirqucii ilc fia»- 
dalcM«. CDmcndKdor d« Valdeiic&u en U oftJtn <lc Cablrans... mayui ilaino dcl Cal«Ueo 
Sejr dun (»lpc II ]r myoi ilel Atcbldu.^tie AIt>eno... Conieje ile lieil«n(U 7 ^erra. 



I>Dill \l lUll-K»- 

ej r.idzie b^^c iiam»uri;i] o n)e7.»0(i/.ie posl6w 
ziems):icli. tudzici i o tvarunku postanowienia rzeczy sejmoivych. 

U po«l(5w po ranu zaraz agitowaiia byla qu3Cstii>, jeicli czekad 
pana Keferendarxa Uoronnego (kojegi posWw Ruskich 06 iolnicrza obra- 
iiych), przy kt6rytn podpisy Itidri szlacheckich byli. cxyli nie; sfbitj- ra- 
tianii ten co chcial cxeka^. prosil o CKckanie, to jest pan Oisja kolcga 
p.in2 Keferendaru, aspokoil sie. Bo gdy si^ ta spravrn puscila przez wota, 
Knale^tli lo z lych przyczyn, ic nie maj;) cKckac pana Rcferendaria, ale 
z tyni ro7,s^dek uczynic, ktdrzyby 31; poslovric zostac itiicli: 
• Naprzdd, ie jcst lu pcrcmptorius tcrminus, przcto ax^ powinicn Ita- 
}.dy posct stawic^. Druga, absentcs carcrc dcbcnt, jatvo i scnatorcs, kttSrzy 
nie bcdac na i^ropozycycj znowu nic wotuja. multo magis abscns poscl. 
Trzecia, zc sie tu ina upatrowaii non ratio pcrsonae. ale ratio Rzpltcj. 
Czwarta. dla sequellc, aby na potym drugi w p61 sejmu przyjachawsiy, 
rzcczy postanowionych nie turbowal. PiijU. ie particuI-iritJis nun derogat 
gcncralitati. Szdsta, indccorum by byto t.ik zacnemu kolu jcdncj osoby 
czekac. Siodma. te plus autoritatis kolo posclskie nosi na sobic, nit. jedna 
osob.n. Z tych rac}'i utriquc parti sprawc o sobie dawa^ zczwolili nit;, 
nie czckajac pana rcferemlarza. 

Bacz^c strona lolnierska. ie sie im nie wiedzie, ozwal si^ panVVa- 
powstti kolcga ich, te st^ one protestowaii beda. ^zie ich od poselstwa 
nie czekaj^ pana Keferendar^a odstrychn^ Na to sie oxwali lch M<f p a- 
nowie Stadniccy, t;t to nieslusxna. ieby jednego czekajqc sprawy Rzpttej 
)!atrudnia<; sie mi.nly d/a ') tego, gdy pan RBferendant te monimcnta przy 
.lobic Majqc'') mi.il przyja.cha<S. Po skoi^cEcniu sprawy tej znowu przez wo- 
jew6dztwa woluja: jcdni, aby is^*) zaraz do witania JKMci, a ci panowie 
poslowie niezgodni Seby sic intcrim od reki JKMci zatrzymall. a potem 
kt6rej stronie legitimitas prisysqdzona bedzic, aby JKMc witala; dniday, 
aby rozsadck mt^zy posly uczyniwszy. simuL et xcmcl szli do pocalowania 
r^ki JK.Mci. I na tym staneto. Intenm pnn Wolowicz pisarz Wjel- 
kicgo Ksi^stwa Litcwskiego do posI<Sw przy&scdt, lask^ p-itSsk^ im ofia- 
rujqc i napominaj.^c aby ponicchawsay altcrlcacyi raotcj do s.imcj rECCxy 
przystqpowali, gdyi J. K. Mc z scnatcm czckac na nic raczy. Na m pa- 
nowie poslowie przez swojc dali rcspons more solttoi 

Po skoAczeiiiu taJt wot posclskich. jako i po odprawie posla JKMci, 
pan Marszatck poselski ttie przcslawaji^c na zdantu wszech. kt6rycli ta 
byla scntcncya. nic czckaj^c pana Rcfcrcndarra koronncgo posly Ruskic 



') W MS.: d.j. •} Nicma « MS, ') W -MS.; «»9. 



nlei^dnie obrane ie s^«c, sam poczqj wotowad perswnduj^c, aby sie 
pan Referendara poczeVal, przy leldrym dokument porzadnego obr.ania 
posI6w Kuskich od senatnri^w obranyt^b jc.st. Na to st^ ozw.il pan Czarn- 
kowslci, referendarzprzcszly'), ic Marszalck poselski nieina woto- 
vai, alc zgodnc animuszc SKlacheckie konkludowa<3; przy tym^e ma t^ po- 
winnosc prjsywitanic JKMci ukazai i dcfekty Kzpltej otnajmic; ai za 
tym uciszyl si^ pan Marszalek, proszac zatym pan6w po%l6w Kuskich, 
aby dawali o sobie apraw^ &uae legitimne elcctionis. 

Naprz^d poslowic od Rzlacfaly obrani przcz 1. M. pana Stadnickicgo 
z Lai^cuta porz^dncgo swego obrania lc ratic dawaj^, przypomtnajqc 
i aiit;arie, kt6rc ludnc szlachcckic od toInicrz6w zachodzi). Naprz6d. ic 
staroiytnc domy od postug Rzpltcj chc^ odpychaii, co si^ stad znaczy, 
gdy nns dcponimus anna, a iolnicrza wc zbrojc ubrawszy fakcye stroja 
na nas. z onym ioliiicrzem na sejmiki przyjcidiajii, jako teraz na tyni 
Wi^nickim sejmiku uczynili. gdy panowic senatorowie ludccn dolnierskini 
kofei6t osadziti, tam^c rcclam.intibiis i protcstantibns nobilibus z hukiem 
na braci^ mlodsj^ M.ir8r.alkicm tamtcgo scjmiku Wisnickicgo pana Rc- 
ferendarza lcoionncgo. kt6ry byt z tudem niemalym przyjachal przeciw 
prawu pD.spolitcmu, ubrali. Do tego dt panowie senatoruwie z lotnie- 
rzami pospolu opprimuj^c wolno^ci nas ludzi szlachcckich, nad zwycxaj 
pospolity. iiad zi^od^ ziemian posla JKMci nie lylko pizy wotach swych 
scnatorskich, ale l przy wotacli kola rycerskiego zostawili i jemu woto- 
watf rozkazali, Nadto pob^r n^ nas bez ukazania gnmtowne} potrzeby 
scnat ■/. iolniersem wyci.';kaj;j. gdziebysimy temu byli przeciwni pr2egr6i- 
kami na.s obsylajac; zaplaty si^ sam sobic ^nlntcrz domawial, ktdrego 
nic wi^cej, jcdno z kwarty a z rcszt poborowych, takic z pogtowncgo 
^ydowskiego przyjmowai miano. A co si^ dziejc wiijtszcgo w oppressycj 
swobodnych glosOw szlaclieckich , gdy si^ w Wisni dc liccntia militum 
mdwiU), jako oni plqdruja domy szlacheckic. znowu lud wietszy i cho- 
rii^wie ieby nastt^powac, i tam zfiniis jak pob6r, tak tei ^olnierza po- 
slcvn. nic »pominaif|C nic militarcm discipHnam. ktdr;) sobic antc omnia 
ziemianin chcial warowac, vi et armis na wotnych ludziach s^ilacheckich 
wymridz chdcli, od sliig scnatorskicb. od ioInierz6w, od ludri nieznajo- 
mych po^tly zuhiicrskle obicrajiic; i tak scrvi nostri dominantur nobis, 
kt6rzy nictylko nas szlacht^ s^dz^ i w domicch lumkaj^, ale tei i na 
tr>'h"nale. Tym samym Rzplta rzymskazgincta; i Wcnctowie nie naicmni- 
kami pat^stw swych broni^. alc wlaaiicmi pieniami swcini, kt6remi tc^ 
i prxcwalccxny przodek nasz ^'''"'cy korony tej in^lnic ror^sersnfj. Zm. 



') Cud. Pel. «1^11.; wtifto na rcferciKbryf, ie \ij\ Ildaxymlli»nisi9 w intarCKnani. 
*> W &1S.: nterwkl. 



talc^ tedy oppcessy^ nas ludzi stlachcckich ucEyniwitzy protestacyu {kt6ta 
ii^ potym w ksi<;gach Frzc-myskich koniirniowala). tny luclzie szlacheccy 
odszcdszy od kota, k^dy 2oInicrz byt, inszc kolo szlachcckic wedlc one- 
goi. koscioia na tymitc cmyncarzii uczyniwszy i tam ohrawszy sobic Mar 
szatka, nas posty swe. braci^ swq, nie iolnierza, tu do WMcJ postali, 
aby^my dumovve urazy szlachccktc donte^li; na co pewne podpisy liidzi 
xacnych s^lacheckich, braci naszej, nie :totnierza, mamy i pmsioi, aby &roj^c 
przy prawdzie, przy woinodciach szlacheckich nas przy sobie tanquaai 
legitime electos VV. Mci zost-iwic raczyli. 

Drugn fitroiia od sen»tor<iw i od ^otniena replikq pana Stadnicktego 
przez pana Oig^ Pnds^dka Lwowskiego daJ.n, kt<5ry raprz<Sd objc 
kta sobic zadane na s.imych2c Ich McJ pana Stadntckiego convertit. ic oni 
£awsze postami bywali, ic Lud, hajduki na scjmiln z sobq przywodzili, 
ze nie wszyscy rcdamabant, aby byl nic byl Marszalldcm pan Rcferen' 
darz koronny, gdy^. pierwy bywaJ; ic przedtym te^ senatores Marszalka 
obierali, ^dyi pudJu^ kunstytucyi 1565 >) naleia do tego i stad t«t ^e 
Rzcczypospolita n.-is»a zu trzcch rzcczy stoi: z kr61a, z senalu a z ^la- 
chty. zatyiii aenator do obicrania Marszalka nale^y; tc nle totnierz, ale 
my liidzie slachcccy M»r»zalka oblcrnli i na obranego nie byly rct:la- 
macyc. Po.scI K. J. Mci tcn podlug zwyczaju sicdzial nic jako posct. alc 
jalco slachcic. co to czynit postcm bijd^c pan Szcz^sny Hcrburt po dwa 
razy. ktbrego patiebantur. takic ic* i przcszlego paita Wolowicza posta 
JKMci ') za takowyin przykladcm do wot swych przypuiiciii. Pnn Rcfc- 
rcndarz ■) koroimy ie miaJ troch^ piechoty z sob;), to non ad opprimco- 
dum, ale ku ostrodze zdrowia swego. majqc za^ie z Ksi^i^ciem J. Mcl^ 
panem Wojcwoda Wolyrtskim *). Hajducy na cmentarzu nie byll ani iol- 
nierze, okrom slachcic6u' usiadlycli, pierwy na takich zjazdach, od cho- 
rqgwie odjachawszy, bywajijcych. Nie bylo tedy lam oppressyej. ale to, 
:te sti; panowie Stadniccy poselstwa domagali, ie nte pobdr, ale pospo- 
lite ruszenie na ohrone post^powati, nie daj:)c wiary tak wtelkiego ni«- 
bczpteczeiistwa nad Koronq wisz^cego. Zaczym dla tcgo od nas sic ode- 
rwali i z kota swcgo do naszcgo przystali. wzywaj^c mis dn siebie, cz^nn 
samym onii przymawtaja nant to, ieimy ludzic slacheccy nie iolnierze 
djudzy byli. Drudzy kollcgowie tegoi pana 0<tgi czynili o sobie obmowy, 
ic sie oni nigdy w poselstwa jako kto inszy wzmagali. 

IMi! Pan Stadnicki z Oziemle ten na obmow^ panaOtgi tXoii 



•) Koml. cok» 15(15: Scrmilci piiwialovic, *) Cod- Kkci. to» po lych slowacli ieiicM; 
•t«ti iMdlitg iwTCMJa laiti nediial*. 1 Cud. V. mm ni nutftiuetle, Coil. K. isnii po rcfe- 
tcmlnTi vr tck^c wltfconc; Dtaboiwwakl. *} Cod, F. M tMieinuic, Cod. K. wr tckl«i« |M 
(ivtd)rfiil6m4 KsUi^ Oitroifcie Aleiaudtt. 



8 



cnucleate i dowody proiestacycj i pisin samych pontcznikdu- ukazal, jako 
tolnicrs vviclkic angarie slachdc czyni. te wriawsiy od nicgo pobdr. je- 
dnak mu maj^tRosd najc^d^, bicrzc, co niu sie podoba. stacye slachcie 
kaic sobic dawad gdzicby tego nic uczynil prEcgratajac niu, takie miasta 
). K. Mci dv okupu przymu-Kzaja. slead servierunt [l) in nos concives oofttros. 
Bacz^c tedy efekty naszych pobordw byc takowe szkodliwe, slusstniei^my 
&iij my slachcicy od kola scnalorskicgo s tolnieriem bedijcego do inszego 
koLi udaii, spokojny Keipubticac stacum upatrujac, poniewal iolnien 
podlug konstytucyi 1591 ') et 1593') do «adnycli sejmikAw nie naleiy. 
I tak tego dnia posjowje, stojac w tych wspdlnych kontrowcrsyacli, nic 
nie sprawiwszy roreszli sic- 

IhiiH XII liitcKo. 

J. K. Mc una cum senatoribiis in senatu dtugo sicdziat, nicniccEy- 
ni{)C, na samc tylko posly. do kt^ryclt kilka razy blal, c):cl%a>jtc, i tak in 
scnatu nic nic byto; i u posldw wczorajsza nacz^la sprawa micdKy po- 
flami Ruskicmi odprawowala sic tak; 

NaprjttSd p. Oiga rcpctowal argumcnta opprcssycj, ktdrcmi dowo- 
dsil, tc nie unt slachtc opprimuj^. alc sami od nich (jako to od pp. Sta- 
dnickich) oppriniowani byu-aj^. Kcspondit p. Stadnicki zOzicmle, te 
opprcssya byc nic moie od chudcgu skichcica przeciw iotnicrzowi, alc^ 
contrario rychlcj; i to niepodobna, aby slachdc sam na sejmik pr;^- 
chawszy scnatora moinego z pot^:^, armat^ jego niial opprtmowad, 
przeto tc racyc barzicj za n.imi sluzq 

Pan VVoJcwodzic Podolski^) fusius opprcssyc «olnierskie niieli 
od slachty*} uczynionc expUcabat, i.e sam tA-idziat u pnna Keferendarza ko- 
ronnego^) loo ludu koiinych, piechoty, te nad zakaz prawa to rotmistrzdw 
bylo. ktdrsy wolne obieranie Marszaika i wolne glosy slachcie oJj^U, 
pneto podpis jego na artykulach ich wa2ny byi^ nie moie. Oo lego t«l, 
ie on in sua. causa testis esse non potest, przytym nie ambitio naszych 
poselstwa rozcrwala nas, nle to, ie^my my na tcn artykul zezwolic nte 
chcieli. aby poslem iolnierz byl obrany i pobdr pozwolony. alc to me- 
dium braci naszych ^lachcicdw bylo, albu atcby iolnierz poslem nie byl, 
albo pobdr si? postapil, albo vieeversa. 

Respondjt p. Oiga: co sic dotj-cze oppressyej. mychmy j% od nich 
mieli zawsie; tcrai iechcieli poslami byi starsi poslowie. a ni« chdclismy 



') KonstruiCT* T. 1591 : Dutiptlna mlUtvi», Va). 1.«^. Bd. Olit. U sn. 331. ■) Kn»- 
jtjmey» r. 1593: EVItlincyB konit)-tac]ri 6e diiciplU» mililkH Vol. L«g. tl ^J. *} Ste> 

nieftlta Jlkilb, fl» Juia. *j CocL Pm.; til>clmc. 'I ). T. t>nil>o;«r»kJ. 



ich obrad, tedy udaja. tx^imy im opprcssy^ ucKynili. Przydal (a.bule pan 
Krastclct jego kolcga. t.e u nich .Kejmik pndtug fnbuty Iwa on^o sie od- 
prawujc, ktdry dostawszy zwierzecia, chcc sam picrwsxy jeii, a drugich 
nie pnypuszcza z tej przycryny: tem ja jest namocntcjiixe zwierae. icm 
zacniejsze; tak\t u nas przedni jest: sic volo. sic iubeo. jam mocniejszy. 

IMc p. St^dnicki z Oziemle dosy<! ^itifricienter refut^itis ar^- 
mentis adversae partis, leonstytucya 1591 o ^olnierzach ei l<nnstytiicva 60 'I 
o powinno^i senatorsViej na sejmiknch czytal. 

Respondit p. OSga ad primum, ie byJa inconfidentiR po koronacyej 
}. K. Mcr, tcdy dla tego byta uczyuiona, ale tcraz i< sa res compositae. 
non ncgatur. Ad sccundum, tc tam nic mas?.. aby panowic senatorou-ie 
poslow nie obierali, a/tf *} c contra simplicitcr aby si^ znosili. 

A zatym poslowic Kuscy lfontrowersowa<f przcstali; kti!Srym 
p, Marsz^Ick podzickowawsEy zaskromnc rozmowy (bowicm pnc7t;li byli iC 
soba giiicwliwie rozmawiaii). obienia atronom, takite i postom V\'oI)-Askim, 
ustapic; rozkazal. co ci acz nieradzi uczynili. A interim prscz wojewAdz- 
twa ivoia si^ odprawowaly, ktdryby poscl. czy slacliecki ccy sena- 
torski, xostitri sii; miat. VV ktdrych wntach cztcry scntencye rdinc byty. 
jcdni, aby poslowic slarhcccy r. tych przyczyn zostali. *e tam slachcica 
npprimowano, nad prawo konstytucyi 57 "j jtolnicrz i senator cum armis et 
in armis przyjachat; t.(z senator nic nale^y do obicrania post6w. ponicwai 
sam na sejm jedzie, ate brat Rlachcic. kt^ry doma zostaj.ic posly swe 
wys^la dla straiy praw 3 wolno£ci slacheckich; ic tam ^olnierz byt nad 
konstytucya 1591 et 1595, ie slusznie slachta kolo insze sobie uczynila, 
upstruj^c by<; contemplum legum, na ktiSrych wiecej nii m senatorach 
nale*y, dlaczego boni civis, widzac oppressam Rempublicam samemti sie 
i w poselstwo wdaii godzi, jjdyi dlatego condimtur leges, ut sint muri 
rerum publicarum, n dta tcgo eives, ut sint custodes carundem, n jako 
inkompelcncya iudicum aniiihilowaQn bywa, tak tych postdw ^olnierskich 
to obranic slusKnic annihitowanc; ie tam na tym micjscu uprzywilcjowa- 
nym slachta posly swc obrati. tc pfotcstacy^ uezynili na i<tln\tmi 
o opprcssy^ w obieraniu marszatka, ic na insze wota tudd slacheckich 
akklamacye iotnierskic byly, takjte i prz<^rdiki, (^dy slachctc de nimia 
licentia militum m<^wi(i chciat; tc omniito nad prawo iotnierza poslem 
obierali, ic hajdukami ko<kii^I senatorowie os;idzicli, ic senatorowic i iol- 
nterze pacholikom swym dla przymno2ei)iB kr^sek na posly wotawai 



>) Ma hy6 itpewne ist>5: Sejintlci powiUewe. Vo). leg. I). 45. *) W MS.: «bo 
c cddI» aliam *imp. ab]r M( Ro iDOiDi. ') Mi^diy konitylttc^runt roku 1557 nic maidDJemT 
itdnti w tjm pRcdmlooe, naibinliit kon«tytiicyii rolni 1591, [lonlcl >r>< dUciplinn miliuri- 
Vol. hg. Ed. Ohr. «T. 331: >ni isdnc.., «cjnuki klbo ijftMl; iataxenAvr lydi nlt viMi.jil^ 



10 



dopuszczali, 2e nad zgod? wsjiytkich poboi- Rsipllcj scnatorowie i iolmerze, 
nie iikazuj^ic g\valt6\v ani pilncj potrzeby, uch\«'3|j^ chcicli. ic slacheccy 
postowic majiv podpisy na art>-l<utach swycli ludti slachecificb nietualo. 
tc w artyl{U]ech swycb maj^ in commissis pobi^r, gdzic sie nati wsxyscy 
zczwota, pozwoiic, tc maj^ artykul publici boni, aby Aolnicrz niepotrzebtiy 
znicsiony byl i ^cby lciy w majctnoiciach stachccliich l stacyi nic miaJt 
i tc pustowic slachcccy weJIu;; prawa absquc nrmis, absquc militibus 
taktc z podpisem marsz.tika swego posly swe obrali. Tej scntcncyi nte- 
mat wszytka cz^^ poaclski^o koJa byla. Drugich, zwyczajcin dawnym 
tak kola posclskiego jako i irybunalu. aby z obu stron pu trxcch zostall. 
tych scntcncyi bylo ich nicmalo. Trzccich. aby senatorscy poslowte zo- 
stali. «c nni maj% podpisanc artykuly tak od marszalka jalco i od sena- 
tordw i od wiclu ludzi slacliecktch, te v^' artykulach swych bliicj do 
obrony Rzpltej prxystepuj^. te przy nich poscl IKMci jak sluchany, tak 
te« odprawtony byt, ie artykuiy swe x i>any senatory uknowali. ie nic 
tolnierze, alc obyvvatele tych um kraj6w byli, klArzy tet przedtym tam 
bywali, chod na slu^hie KzplteJ byli; a)e tej scntencycj barzo ich malo 
bylo. Ostatni byli, a tych nicmala cz^£c, aby sie itami mi^dzy sob,-} zgo- 
dzili, nie zatrudniajac sprnw Rzpltej. A tei sentencye r6ine przez wojc- 
w6dztwa id^c dnia tego si^ nie skoticzyli, znczym inszc wojeiv6dztwa do 
jutra $i<; odloiyti. Tcgo dnia p.-inowie Wolyhscy poslowie sami mi^dzy 
sobq zgodziwszy siq, zbytncgo posla odstiychnqwszy od siebie, zgodni 
do kola poseiskicgo przyszli. 

DniB \II Integu. 

JKMc po [{is);paii$kic^o posla ks. Biskupn tvuckics; o '), pana Kauclerza^ 
W. Ks. l-it,'''J, dwor svvoj na karecie swcj dos(i kosetownic przybranej po- 
slal; kldry w pokoju pracscntibus nhquibus scnatoribus stoj^c (bo te^ 
JKMd stal) tecto capitc jqzykicm hiszfiaiislcim, intcrpretc Ot^-adowski sc- 
cretiirio S. R. Mlis, po.sclstwo od krola I liszpai^skiejjo sprawowal. doii 
cicho m6wiqc i potyin list od kr«ila I liszpmskiego JKMci oddal. Temu 
od krtila (KMci dawal Podkanclcrzy koronny") rcspons, |>otym JKMd sam 
z nini dlugo po lacinic rozmavriat i polym z takowai asystcncyi^ do swej 
gospody odprowadzony byl. 

Coateiita tepak poselstwa swcgo in hunc modum spiaancJKMci 
poslal przcz p. Owadowskiego, przystawa swego *): Rcgiac Mti V. Don 



>) BemBrd Maclejowiki. ■) Ltw Stpleha. *) Jui 'lunowikl. *) r«k*t poMlttvra 
tcgo w Cod. 1'ci. t Rrci. miKoo tefjatf. JimAio «tajilaje >i; oii: « Cod. Cuitoi. H" 332 
«It- tl^DMl. t Twco .\'>niti. T, 97. Blr. 149 t p^Jaiiirm inl<)Ii: £x Mil. Micr. BihL Viilli>;. 
S. XXXV. pai{. [4J. Ulm le iclulj »Aatnie, icodne xe »ob), si) Kupel&tc popiawae, we- 
■Ilug IHch wi<< nalkloiKj lutaj telcit 



FrancJacus de Mcndoza Marchio de Guadalesic Magniis Admiralius 
Regnoniin Ar.iganum AulaeCatholicnc Mds praercctus nec non ConsiUarius 
canier.-te et belli in provinciiH Belgicis, modo eiiixdem Regtae Calholicae 
Mti.s ad Regiani Vestrai)) Mletn viator, suminusque Fraefcctus domus 
Ser. Archiducis C^idinalis. qua par est detnlssione exponit. se po&tea- 
quam noiiiine Kei;!» Catholici Domini sui clenieiitissimi Re^i^tin Mcem 
ac Keginalein Mtem visitasset certioresque fecisset, quain iucundae fue- 
rint gmtaeque suae Mli Catholicae Ittcrae, quibus a Ser. Vris Mtibus ad 
suscipiendum de sacro fontc novani prolem peramanter provocnbatur et 
quitm ((ravatc tulcrit easdcm adco diu in iHnerc hacsisse, ut oralori suo 
non liccrct ad lanti Sacramcnti cclcbrationcm pracfixo tcmpore accurrere. 
Iloc tamen noit obstantc se in mandatis habuisse, ut itcr adornaret ac 
R. V. Mtibu^ ut fecit, dcclararet animum sttidiumquc in ipsas suum, 
siinulque co^nosceret, qua eaedcm Mle» Vrue »int valctudine, quu pro- 
spcntate ct quicte Kegna ista fruantur, ac si qiiae alia se offerant, in 
quibus sua Muts Catholici officium nliquod praestarc qticat, ipsiim &cm- 
pcr forc promptissimam. tum ob rationcs a 3c in mcdium allata<>. tuni 
ratioiic sanguinis, qui tantos IVincipcs intcr sc conjunxit ct conncxit, ac 
deniquc ralionc optimac voIuntatU. quac in Sua Mte (?atholica crga Ke* 
gnum hoc totamque cius norcntissiniani nobilitatem cst nutis^ma. His Jn- 
qiiaii) rcccnaiti» obtuUsse sc ait R. V. Mti litcras credciitiac a Scr. Archi- 
duce Cardinall domino suo clementissimo dalas. quaruni occasione et 
virtutc ob octilos Mti Vrae posiiit statum bclli Belg-ici eiusquc principis, 
progrcjisum ac tenninum, qiiem pr.ie5eiite Ser. Archiduce Cardin-ile Rcm- 
publicam istam administrante obtinuit. explicutsse quaque, quam gravja 
in iDtuin orbcm Christianum rcdundant ac in dies rcdiindent e;c tam in- 
lCBtinls Ac diuturms bellis dainna, quanti sumplus tn his sustineiidis ac 
continuandis a Rege Catholico factl sint, quas artes ac remcdia, ut opta- 
lum t>eUi finem, qui pax est et subditorum quies, asseqiieretur. non semel 
tentarit, nunc rigote .^rmorum, nunc via ne$;otiationuni , nunc .iutoritatc 
gubernatorum, nunc adbibitis Imperii Principibus, qui ad componendos 
MolbiDdorum ac Zelandorum, caeteiorumque rebeUium animos opcram 
suam obtulcrc ac incassuin planc inlerptMucrc. Tanta cnim impudcntia 
ac arrogantia rcsponsa corum pcrfus.) fucrc. -ic sl causa Clcmcntisstini 
Kegiii, qufto agcbatur, iniusta cs^cC tcI iinpia, ipsisquc liccrel (practer ua- 
turae ordincra) ab optimi Kcgis, cuius vasalli sunt ac subditi hacrcditarii, 
iinperio oboedicntiaque scsc subduccrc, ct faoc quidem non alio praetextu, 
quam, ut slnc reli)^ionc ac siiie Deu vivaiit ct duin conscicnti.ic libcriaii 
innixi vcrae libcrtalU ac religionts. quam sola Catholica .Apostnlica ac 
Roitiana parit Kcclcsia, jacturam faciunt. inlamcm ac pcrpcm;im Jncurrant 
aervitutem. I^eque vero illi» unquam a Regia Catholica Mte vcl justitia 




13 



(cuius est defensor inconuptibiHsi negau est, ve\ duriora vel inepiiora 
imposita suni vectigalia, sed volentes sc scientes omnia jura spcrncrc 
]>otius malgeTunt, quam Uco ac HcKi suo morem sempcr laud^bilcm ^c- 
rcre. Ac interim subesse illis. qui Kumili genere nsti ac variis scelcrtbus 
contaminati, ad omncm justitiae sc aequitatii admintstratjoncm inepti 
crant, inio tyrannorum moic ad pracstdia non Jiohim domcstica {quae 
crant cxigua), &cd ai extcra quoquc (ut qitas promciiti crant. rcbellionis 
pocnas evaderent) conTu^crc, ac vicinos Frincipes in suas partcs attra- 
xere, qiii praetcr meritum Catholic^c .Vftis hostilitcr agcrent, hostiumque 
suorum causmn suscii>crent protiipti arniisquc tutarcntur. 

Huc acccdit eoiundem asluta quacdam di^siinulatio. qua sub nominc 
netitralitatts iisdciii icbellibiis libcram tn suis (Inminiis permiserc oaviga 
tioncm ct quanimcunquc mcrcium cductioncm, obliti vctcris amiciti.ic ac 
fijcdcris, quod iam pridem intcr ipsos ac Duces Hurguiidiac ictum fiiii 
ac iitatutQm. non mlum, tit rcbcllcs ab hac ncgotiatione cxctudercntur. 
sed ipsi» ctiam dicti» ducibus rc ip«a auxilto csscnt, si quac neccssiias 
opem aut Kuppettas posttilarct. Hini; f»ctum cst. ut violaiis tam justis 
foederibus bella hinc inde cierenttir, foverentur ac in dies cresccrent. non 
sine ^avissimo discrimine rei Christianne tam clapsis, quain praesentibuB 
temporilms, qutbus communis inimicus Turca Ecclesiaui nunc in tnsig^nj 
orbis parte {quae Gormania esti graviter afflixit; nc(fufj securi siimus. an 
non pervadet reliquas orbis Christiani partefi. ubt non viget religto et 
pielas. Cum entm Chrrstiani Principes t.ivilibus inter se bellis occupentm; 
ac Kegis Catholici (cuius poientia orbi nota es-X) vires ma^^nas l^lgia^ 
detineat ac consumat, eiusque qui nuinmis consistit nerrum varie disti'ahat. 
qui aiibi insipniori emolumcnlo ICcclesiac ac gloriac cffimdi pos&ct, crescit 
inimico animus ac nocendi voiuptas Quam sane non parum visi sunt 
promovere dicti Principes, qui permisere rcbellibus quaelibet commercta, 
ut sunt grana. cinercs, pix aliacque id gcnus mcrccs. quas suppeditant 
tfcptentrioiiales provinciac. Quac quidcm si negata tani pridcm fuisscnt. 
t;t tcmpori ct sanguiiii multo parcitum csset. liaec commemorari quidcm 
ait orator, non quod Kcx Catholicus aut cum Ser. V. Mte aut cum 
Illmis istis proccribua Potonicis cxp^^stulare velit, quippc cui exploratissi- 
inum sit, qutd olim invtclissinius Hcx Stcplianus immortalt ^loria dignus 
in ipsam rcligionem Catholicam scmper iiitucns ad promovcndam Catho- 
lici Rcgis tam piam ac similem Mti Vrac mentem ct titeris frcquentto- 
ribus cgcrit cum rcbcllibus. quibusque minis cos. ut tandcm sapcrent, 
tcrrucrit ct quam difficilc fucrit Scr. Mti Vrac Rcgnoquc toti tam arduis 
implicito hactcnus difncultaCibus orditam telam praetexere; nec futsse in 
hoc gcnere quicquam ex partc Mtis Suac Cathoticac serio a Rej^ta Mtc 
Vra vel i&ta Kegnu postutatum aut cum rodcm tractatum, ut ad nfiidum, 



quod Regi suo naturali debebant, redirent. sed per alios quosdmi Prin- 
cipes tunc tcnipDris Hispanicac coroiiae amicos; qtios cutn non lateret 
ia^igne praejudicium, quod cx isu tiavi^atione ditionitjus Helgicis fieret, 
lacuerunt quideiti. sed ALirte secrcto adversus Catholici Kcgis conatus 
cuniculos seinper ajvere non destitenint. At nunc, cum eidem Rcgi Ca- 
thotico in mentem venerit maxJma Mtis Vrae prudentia, Clirisliaita pie- 
cas zvlusquc, quo quae Dci sunt et universalis Ecclesiae bonuni concer- 
ntiTit, tam serio sitit et ampleciitur, ac qwintus splcndor quantaquc di- 
gnitas cluccat, quamquc gcncrosa fovcantur pcctora in ista Nobititate 
ac t^cntc ['olonica, atquc hacc omnia rcfcrrc ptiirimuni. ut tftni crudclis 
ac diuturni belli tinis obtincatur. qiiae scquuntur capita mandaio Rcgiti 
sui CaUiolici, acc non Ser. Archiducis Cardiiiuiis. .statuit Scr. Mtl Vrae 
et Rcgno isto «ppi>nerc ac suppHcare. 

Priino. ut Mtas V. Kogia iiiiindaie dlgnetur, ut quam cllissime (ieri 
queat. dccrctum illud cxccutioni niandetur, quod practcHtis comittis sta* 
tutum iuit in pcrsonas ct facultatc» Anglorum, qui hoc R<^niiin Poloniac 
incotunt in coquc ncgotia tractant. uc .latisnat damnis, quac mcrcatoribu*^ 
Dantiscanis. quibus cL cunt Hispania ct Lusitania negotia sunt, a Rcgina 
Angliae eiusque vasalli» illata fuerunt «t etiain nuiic hostillter inferuntur; 
cum ciiim iustitiac »c rationis legibus maxime sit consentaneuiu, iiun sunc 
ab ea Kegina expectandae aut limendae iustae quaerimoniae, qtiando- 
qujdem sufftciens restitutionis terminus concessus fuit, sed ab ipsa nc> 
glectus vel poUus contemptus. N'ec vereiidum quicquam , ne hac vi.i 
merces din~erant >| Angli mercatorcs, quas ex his Ke^^nis educere solent, 
cum desinc ipsis alii portus, qui sint aeque commodi, nec ob poenam 
particularem, qune in istos stacucielui', relicturi sint utllitatem univers'^- 
lcm, quac cx hac cum Poloniac Rcgno tractationc in totam Angliam 
promaiiat. 

Secundo. ut Scr. Altas V. mandarc di^netur, ut omnis negottatio 
cum KetrnD isto ac provinciis eidcm subiectis tractatio rebcllibus Re- 
gis Catholici prohibeatur. Quac enim luc raltonc insulis ix-bcllibus sub> 
liahcntur, in rcliquis provinciis Catholicac Mtis subditis fndlc consumcntur 
ac distrahcntur; ncquc cnim vcrn simile ctt, Rcginam Angliac hanc cau- 
sam vclut suam susccpturam aut tractaturam . cxponciido ae periculo 
ccrto ^ravissiiiii danuii, quod Rc}ji>o suo videl immincre. cum absquc 
Polonicis pracscrtiin in rc fruinentaria curamcrciis nequcat subsistere. 

Tcrtio. ut Mtas V. moiicri curct Angliac Reginam illiquc modo 
convenicntc intimari, nc impcdimcnto sit cractationibu.s mcrcatoriis sivc 



I) Cod. C»K. ina: delfuruit, T. Nar : (lcsctmnt, Cod. Pct.: iliffconi. 



'4 



mari. sitc tcrra susceptis. quae inter hoc Regrum Polonue ditionesque 
ab co dependcntcs ac inter civitates Hansiaticas Dominio Regis Catho- 
lici nc Kegnis Mispaniae siibditis intercedunt. ita. ut si ipsa, tcI sui va- 
salii ausi fuerini dictos mercatores tmpcdire aut iisdcm damna infcrrc. 
futurum sit, tit Mtas Vra ordinet. ut reprcssalia in sui Regni pnrtubus locum 
habcant, cx quihus nihil incommodi accidet Nobilitati Poloniae quo^d graiia 
cacteraque mercimonia, cum regnum Angliae caeteraequac annexae pro* 
vinciae iis praccise opus babcant. nec poKsit aliunde eadem ncccssitati 
providerl. Qoo fiet, ut non solum redcant ad porlus consueto», scd et 
Mtas Vra (qood nequius e&t) legeni illis pnescribat potius, non illi Mti 
Vrae turbando negotiationes Principum, qui pace ac amicilia coniuncti sunt. 

Quarto, ut providere dignetur Sua MtaK, ne quo lempore bella ista 
in Belgia gcnintur, vendantur Calholicae MHs inimtcis grana, cirieres. pix, 
arbores, inali ct alia huiusmodi, quae ad navium fabricas ac instruciiones 
funt necessaria, si praesertim ad manus fucrint mcrcatores («t futuroa 
non dubitatur) subditi ac fidelcs Kegis Catholtci, qui ea cuptant coemere, 
Nec ea quidem parte quidqunm decedet Nobilitati Polonae; si enim sors 
ferat, ut desint interdum mercatores, vasoUi vel nmici Regi» Catholici, 
tunc vendi iisdem dictae mcrces. quibus hactenus divendiiae sunt, pote- 
runt, scmpcr tamen amici ct catholici pracfcrcndi criint vcl haerericis 
vel rebcUibus. Qui cum aliundc, ut dictum cst. non valcant tam commode 
sibi prnvidcrc. scmpcr acciirrcnt ac pUis nolvent. quo plures intcUit;cnt 
huc rationc adventare cmptorcs. Ifaec omnia cum ratiunc sint cunformia 
ac univcrsali Kcclcsiae Cathoticae utilia. tantique excmpli his. qui eam 
turbare student, ac iis, qui rcinedium adrcrrc volunt, stimuli, sique in- 
super iungamur pium iltud Mtis Cathoticae desiderium. quo Mti Vrae 
servire cxoptat. continuando paccm, amicitiam mutuamque ac ftdam 
corrcspondcntiam, simulquc considcrctur prompta illa Mtis Vrae volunias. 
quae rcdprocam prorsus benevolentiam profnitrii, aperat dictus orator. 
semper Mteni Vraiii totumque hoc Regnum Poloniae nobtlissimum voti sui 
compotem futurum. operamqtie Mtem Vram daturam, ut quae postulata 
sunt, qtiam citissime aS5tequatur. 

Tego dnia w kole poselskim saraz po ranu nie bedac na poczatku 
sejmu p. Referendarz koronny'), kolcga posi6w Ruskich od senato- 
rdwobranych, dawat racye suae legitimae electionis, ie nie xa oppressyq 
totnierza, ale za zgoda slaclicic(5w osiadiych i za podpis.imt onychte pospolu 
z scnatorsktemi. i ie artykoly ich barziej si? do obrony Rzpltej iciagaja a pars 
advcrsa non secus, zacxym te^ obmow^ i zalccenie sicbic samego zrettwssjf % 



I 



*) Jmi Tonniuz Drtitiolbmld. *) Nltmi W MS. 



■s 




za clru{^iemi odszcdl, gdyt. utraquc pars nic byla w kole, gdy:t sie o nich 
decyzya n»nian-iala. Potym koJo poselskie artykuly i podpisy stron obu- 
dwo praeczytawszy. Mojcwdditwa tei swoje wota skortczyli podlug wczo- 
rajMych r6*n)'ch cztcrech senteric)'ej ; ltt6re repctujac pan Marszatek 
barztej ciagnal na posly iolnttfrskie, «e sie ich artyliiily biiiej do obrony 
^ciagnj^ 1 z inssych racyi, co acz jui byl chcinl lconkludowaii, jednak 
gdy niezgoda inszych wojewrfdztw na to zaM.la, de mcdio wojewAdwwom 
dawal wota, kt6re st^ tego dnia nie odprawily, do jutRi reliqua odlo2yws/y. 



Dnin WV lulvuu. 



JKM(5 z rad^ na posly dlugo czekal, do ktdrych przyslal byl ks. 
BiskupaPIockiego'), p. Kanclerza W. X. Lit.*) napominajqc odJKMci 
na I.Mc pnny St;i(imci<je posly ocl i^zlachty obtane, jakoby oni autores tcj 
niczgody byc mieli. Ad primum panowic poslowie obiecalt sicdo zgody 
predko znosi^; ad secundum, i± ich obrazila ta przymdwka niewinna na 
lch Mi pany StadnicVic, tcdy zaraz naznaczyli p. Piotra Goraiskiego. aby 
przcd JKMci^ obinowc ncrynil os6b tych niewinnie odntcsionych, i owszem 
opowi«daj^c zelum ich do poslug Rzpltej, do wolnoici praw i swob^d 
swoich do przcstrzegania. Intcrim pp. poslowic po skoAcxeniu na wczo- 
rajsse podanc mcdium wot swoich nalcEli to mediam, utriquc parti 
kazatf ustapi<f; w cc)'m Jwojc intcntum bylo: jednych. gdticby utniquc par» 
cx hac dccbionc communi contcnta byla nie chc^c contra prolestaiioncm 
czynic, alias inszych mcdia po tym Siukajac; drut;ich . absolutc na to 
mcdium Kczwalali sii;, nie obawiajac %\<^ protcstacycj. ie jedno wojcw6dz- 
two nic mo*c vocarc in dubium postcpki sejmowe. A tak tq swq zgodq do 
oznajmicnia postom Ruskim na jutrzejs/.y dxieil odIo:tyli, postawszy do 
JKMci. ie dnin jutrzejsxego do pocatowanU r^ki JKMci prtyii maj^ 



I>iila XV liiKr^a. 

JKMif z senatem dtugo na poselskie przyScie czeka), u kt6rych po 
oznajmieniu przez Marszalka dekretu pf^selskiego, ie stronie obic posldw Ru- 
skich tak ^otnierskich jako i slacheckich od kola puselskiego za posly nte- 
zgodne przyzmiwajac odstrychniono. urosla mi^dzy samemi postami 
kont rowersya dc illo medio. a to st^d. ic pan Stadnicki zLartcuta 
poaeJ slachccki imieoicir kolcgtfw a braci swcj slachty nie przyznawajqc 
slusznego poselskiego dekrctu ttad zgod^ wszccb posI6w uczynion^o, ale 



*) Albert Bannowilci. *> \xvi Ssfilchk. 



go kornparuj^c Rzyinianum. Ict6rzy simili modo Vol»cas et Samnite.<t Si^- 
dzili, protestacya przcciu' postepkowi sejmowcmu csytat, te icb het win- 
nosci lcRitime «lccios, od braci slachty poslanych , bcz kt6rych na nich 
nic st:inowic nie moga, od kola posclskicgo oddalili, mczym tcuiudckrc-, 
towi ni« chcq podtcfcnc. 

Pan Rcfcrendaric koronny 'J imienicm kolc^'6w swoich chcac ta 
poUor^ insinuowac s;^ postotn, dccrcto nuLia facta prutcstatione acquievit; 
jcdnak ozwalo si^ kilka wojewtSdstw, ic oni tego dekretu odst^pujq. 
uchtidit^c tych protcstacyi a raczcj na innych mcdiach, to jest irzcch 
a trzcch zostawiwszy przcstanq. AIc gdyi i na to byla nic^goda. tcdy 
p o s t u w i c slacheccy pozwolili poslom is<d do r^-ki jKMci, sami na 
ten czas chcqc su3^ndowa<f od witinia. nibilominus zachowuj^c subie 
post Iiac libcrani protcstacionem. I takci rcbus non bcne cumpositis do 
wilaiiia JK.Mci przyst^pili. 

[*an Marszatek kola pnselskiego JKMd wita. 

Czcgoimy sobie «yczyli, Naja.sniejszy Kr6lu, i o coimy xawszc tak 
gorqco I'ana Boga prosili, nby lciedy tcn czas po^t.^^dany przyszedl, ktd- 
regochmy od tych tak b:irzo biizkich niebezpieczenstw jako najmucnicj 
obwarowani byi mugli, tcn czas za dziwna lask^ Hoi^ i za osobHwym 
staraniem WKMci ii jnz w rcku prawic mamy, ledy i Panii nieimier- 
teltirimii dxiL-ki czyni^ i !!tad*c na dobre zdrowte WKMci patrzac, jako 
wiclkic pociechy odnicsicmy, ju:t pokazati jeste^y gotowi. Niemasz, 
wicre, ^dnego z wiernych poddanych WKMci, ktdryby dla zdrowia 
Kr6la i Pana takie<^o cicszyc sie nie cticiaJ, kt6rc{;o trudy i prace dta 
Rcpltej podj^tc dobry pu^tytek przyiioszi^. lctiSrcgo wszytkic sprawy sam 
B6g X nicba swego i milosicrdzia iwi^tcgis i codzicii do tepszcgo skutku 
przywodzi; l<to si^ tak inalcgo bacsL-nia znajdzic, aby rachujac wszytkie 
.spiawy i aioty twojc nic t^ik ich wiclc w tobie upatrowiil, jako ich tak 
cnotliwemu panu do sprawowania tak woloego narudu potrzcba? kto jest 
tak sJabcgo WKrokti. ahy pojrzawsxy tak na wn<;trzny jako 1 na pogra- 
niczny pok6j nie baczyl tcgo. jako »ii; n.ipinwia. zachowuje i pomna^a 
w domle za staraniem twoim sprawicdliwoJd ^wiqta i zgoda r.obop6lna 
kwimic. granicc la tymie staranicm opatrzonc, nieprzyjaclcl od nich od* 
«traszonyf Niccli r.nch»j;j owi suhtetni, co dt)ma siedKj. matematycy, jcili 
nas do tcgo gwiazdy pizywodza; z przypadku si^ pcwno nic dzicjc, alc 
laslt^ milego Boga, a staraniem, opatizno^ciit i osobliwyin szczcScicm 
WKMci. Azai z trafimku Tatarzyn str.^szliwy. prqdki i poteiny, swoji; 
hardo^ od r)'cerstwa WKMci pnniion^ znajqc. puddan^. Helraana wicU 



*) J» Tomui Oroha^cnnltL 



kiego kondycy<5w przyjqt ') } aza. z trafunku kozfickici;o svvawolet^uwa 
ogiert. ktArcgrt plomicii bano sic w ojczyznic szcrzyd i poiarcm dalelco 
zacbodzic^ pocxynal, jest zagaszony. Swiadcz-a choiagwtc teinu lotro- 
atwu wydarte, i^wiadczy armata odcbraiia. iwtadcz^ przcdiiicjszych wo- 
duSw ich pojmanic i pokaranJc. ic to iiie z uarunku jakiego. alc prawJe 
studio et iiidusiria WKMci stato sie. Niech drudzy o tym jako chcq. ro- 
sumicj%, niech aspcktom i fortnnie jakiejkolwlek przypi^iijq, my to bonum 
wszytkiej KzpUej stu3>.')ce i z» ojczystemi grnnicami styna,ce naprz6d mi- 
tosierdEiu Najwyiszego I*ana . a polym pilnemu staraniu a wfasnemn 
szcxeiciu WKMci preyznawamy. Co gdy czyniemy, a te ozdoby, ktAre 
mnicstat VVK.Mci obtoczyly, uwaiamy, tcj nadzieje jestefimy, 4e le wszytWe 
stany na sejm zebrune tu na to miejscc szczC-ra chetf ku dobrcmu RzplteJ 
l powinn^ wiarc przeciwko WKMci Panu swemu przynic^. A smielc 
recc moge. it micdzy wsjytkicmi intiemi stany i jeden sie nic znajdzic, 
ktbryby abo nieclietnym albo nieochotnie powolnym poddanym WKMci 
byii chcial. Kaplani i wszytko duchowieiistwo modlitwami xa cie Boga 
uslawicanie woIaji|, pizedniejsJiy zasie z nich radami swenii WKMci po- 
magad nigdy nie zanicchywaj^; senatorska rada i positck tak^e nie ustqpt. 
na dworzc twym slachccki nar6d dla ozdoby majcstatu twcgo kosztom 
i wiclc naktadom nic folgujc, stan ryccrski maj<;tnosc i zdtowie swojc 
dl» slawy i zdrowin twcgo chctliwic noszac si«dxi ') i krew swojc ochotnie 
przclcwH. Miasta z Kwych zarobki^w ku potrzcbic WKMci cz(;»to. ocho- 
tnic. ba i z hoyna reka udzlclaj^ wszclki m ostatek ludzi rodzaj pod- 
danstwo wyznawa, po^iluszcrtstwo czyni. a przytym prawdziwic od Boga 
iyczy sobie tego, aby dot^d. dokqd na tej stoHcy p3nowa<! bedziesi, 
name^ szCEC^Iiwie i dlugo rozknzowa^; raczyl. Te sa nasze wtasne nido^, 
przj-czyni i til Ukte WKMc do tego Kttiwnie przywieic maja, aby sj^ 
t WK.M<; wzajem nas poddanych swych ciesay»; racxyt. Albowiem kt6ry 
taki Vr6\ jest pod sloiicem swiata, aby tobie godnoitciq, zacnoSci^ ozdob:j 
por4Swna<f m<ig(.* Jc.^li ktdrzy kr6!oivie przesiegaja «V*) majelnoScia, niech 
porachuja swoje roKchoUy, i jcili ^wictnq ordoba, ntech porachujq swoje 
trady; maja dnidiiy mtasta. mut^'. zamki twarde, masz i WKM6 samych 
nas. gtowy nasee, picrfti naste za mocne mury, za pote:tn^ obron^ swoje. 
Cylko nie tratf scrca do nas, nie pt^ardsaj £aslugami, iiJe odwracaj ucsu 
ani chi^i odmieniaj dla doznawania mnicjszcj od nickt6rych powolno^i; 
bcz pracc ntc poiytccxnego. bee przeciwnoicj nic p<JCi<a«nego oa swiecie 
bytf nic moic. Prnyxnac sif*) mu.si. f.c nie wszytkic sobit powolnc znac 
raczysz, alc nicktdrych atbo 5trach zguby wiary, albo bojazri utraty wnU 



•) C^. Pct. »dn.: Nr C«can« Kaii Gcrey Uau, *) W MS.: ■Mlzi. *} W MS.: p««- 
jye. *) Mema w RP. 



tS 



noifa (Jo tcgo przywodid; lecz jako brcw w przygodzie zaslania.i^c oko, 
rcka od pn:ypadUu broniac glowy. winy nic popada. clioii siq olcu i gl& 
wiu nic nic stanie. lak i z tych gdy tc bojaiin zdcjmic»: a bcxpicczcii* 
stwein je iikoiilcnttijci^z, nieinieszkanit w nich odniian^ i tu na tym i na 
lcaitdym inszym miejscu poznasz i uczujcsr, Ani tei kontecMic na to 
przypaSc moicm wszyscy. aby rozumiec micli. abys nas w tak tnidnym 
razic opuiJcid a!bo ratowaii nic clicial. jako tcn pan. kt6rcgosmy w jcgo 
teraz trudnojciach nie opUKZczali ani opu!ucza<i moglt; tnamy t^ dobr^ 
oluche l pewni&ny tego, ic WKMd. pan i obrortca nasz milo^ciwy, nie- 
tylko tym nTcbezpieczeiistwom sAbietyfix. nicprzyjacielowi zagraniciinemu 
strach uczynlsz, ale ratlouem propulsandi pfticula pokaaesz, Jeiliby przy- 
pa^ miaiy. A tym sobie i nam po2ytek wiclki sprawisz, za to bowiem 
sobie nieAmierteln.-i slnw^ u wsr.ytkich narodow i u tych, co terax sa 
i co potym b^da, zjcdnasz. co J.-itco je&t rzccz wielka, z tego jednego 
prsykladu, ii wiele inszych opuicic, obaczy»; nic trudno. 

Naja^niejszy, miMciwy kriSlu, oto od obrania WKMci ani twoje 
mlodc lata, ani do przubycia trudnc i dalekie miejscn, ani twoich kom- 
petcntbw godno!^ i moc i sila nas odstraszyc mogla; wi^cej u nas wa- 
iyly dobrodsicjstwa przodk6w twoich k-woIi naszy ojcsyanej hojnic cay- 
nionc, wieccj pizeinogla domu i krwic twojcj doznana dobrwi i cnota, 
niili tu wszytko, co nas na ins&q stronq zaci^nqlo. Ojcowska cnota. 
nailadujc potomk6w. zostajc vfdrJi;cznoi6 na syniech od rodzictSw wszyt- 
kich dobrodziejstw. Alc nic bawiac sie jui dluiej, a konicc rzcczy mojcj 
czynlqc, do twyklych modlitw ucickamy sie, a Bopa dobrotliwcgo uni- 
icnic projSmy. aby Jako tc myil i lo staranic WKMci do scrc podat, 
ktoryniei tu nas na to miejsce zwabic raczyl ku podiwignieniu i pora* 
towaniu ojczyzny naszcj. samAc tcnlo Pan dobrotiiwy i WKMci w sla* 
raniu blogoslawt<^ i nam zebranym Oucha swcgo ^wiqtctjo posla<f. 2e> 
by£my za Jego darem i lask^ iwi^t^ ratunck i obron^ od dawnych cza- 
sdw poi^danq Jui kiedy statccznicj nam6wi<f i postanowic mogli; a kto 
inaczej chcc aho Jtyczy. bogdaj z!e zginql. Ju( nam wi^cej nic zostaje, 
jedno JKMci uniicnic prosid. abyimy do poc.\Iowania r^ki WKMci byli 
laskawie przypuszczeni, 

Po odwitaniu posl(^w ziem&kich propozycy^ sejmu tcgo d Krdla 
JMci ksi^dzPodkaiiclerty*) czynil. kt6ra takowat bylajako na.<icjmi- 
kach, to Jest: namawia<i o obronic koronncj, o wst^picniu u- lig^ z pany 
chrze&ijanskiemi, o Jiaplacic zotiiicrskiej. o w^^sluchanie posldw szwedzkich, 
przypominaj^c komisya krakowskq, na kt<SrcJ niq pcwnc namowy 1 wst^pki 
zlacicnia stc w bractwo z pany chrtcicijaiSskimi uc-zynili. O czym res- 



>> Tu TuiM>w*ki. 



i2- 

pDnsa 1 rezolucye od Cesarz.i JKMci na tym sejmie byd prKyszle oznaj- 
mlt o czyiii tractatus komisycj kraVuwstdcj szcn>ej opiewa. 

JM. p, Piotr Gorajski «iraz obmowe czynil od kola posel- 
skiego os6b lych, ktiirzyby sie sami dobrowulnic dla zatrudnienia spraw 
koronnych w poselstwa wdzierali, in hiinc sensum stawiajac swq mow<j: 
Naprz<id ab oflicio boni civis ukazal byi le powinno^d ante omnia wszj-tkic 
nccz>' do zRody przywie^c, tei powiimo^ ukazal b>'t kola poseUkiego. 
A it osoby pewnc do JKMci tej to zwtoki jakoby autores odnie- 
sicni byli, nicwinnosd icb w tym ukazal, ate t owszem wyliczal ich go- 
dnc zaslugi, w kt6r>'ch JKMc wiary ich do«nal, wylii:?.yj co powinni 
Bogu. krAlom panom swym, sprawicdliwosc i powinnoic idi odkryl, 
^dae im tdzic <i wnlnosif o wiarq, ic ten depozyt od Boga, od przod- 
k6w swych sfawntj krwia swoja ozdobiony pototnkom swym za klcjnot 
takowy ladziby zachow^li. rzacl i pokAj domowy, catu^ ojczyrny swcj 
gardtem piecz^iujqc ei gcntc libera urodzeni b^dqc. Zatym prosil JKMci. 
aby o nich TaV roztimicif raczyl jako o tycJi, ktArzy bczpiecicfistwo RiipUcj 
jako wiclcy mito^nicy jcj obm>^Iawajji nic mntcj jako przodkowic ich, 
ktdrzy w .<icn3cie kr6l6w pantSw sivych zasiadywajao, ojczyzny i korony 
porzadek i pokiij zawszc zawiadowall. 

Potym JKMd facta consultatione cum aliqufbus senatorlbus przez 
JM. ks. Podkanclerzego lcoronnego in hunc sensum takt r e s< 
pons iial: 

jMc p. Podkanclersy kororny nkaznl naprz<id , *e sliisznte JKMd 
dnia wcitorajszego senatory swe do knla rycerskiejjo posIa<^ racayl, po- 
«uwajqc sie w powinno^ci swej ojcowskiej, a staroiytnym obyczajem 
do Zf.'ody ich napominajqc. zabieg^aj^c tcmu. aby z tcj iskicrki matej co 
^orszego nie urosJo. nic pochwalajac \ti od )KMci, ie siq nic suo ordine 
rzcczy na .scjmikach odprawuj^, gdy si<j ryccrstwu i inszym poddanym 
^czliwym Kzpltcj jakic^ scrvitutc!! w ich wolno^ciach stawaja. Za tym 
nfiarowanie JKMii uczj-nil, ic ju4 lcrax o wssytkich rozmnicc b^dzie do- 
brzc. jako sic na putyni dobrze aprawowac bcdq tak w kotc rycerskim 
jako te2 w z^odiiym posJ6w obicraniu. Nakoni.ec byla aliquantulum im- 
perialts ndmonilio. aby kaj:dy in siiis libcrtatum canccllis zoatawat spi> 
kojny, alia* opowiadajqr powinnofei JKMci. w kt6rej siq poczuwad b^zic, 

Uniii SVI lute«o. 



W niedzicl? zapustn^ tak w senacic jako i u posldw nic nie trakto- 
wano. JKMt^ byt na nabo2et^stwte w ko&:iele. Prowadzil go po prawy 
r^ce fcs. Kardynal Radziwill, po lewy poscl Hisipanski, a tam zaraz dwic 
te pomienione o&ohte a trzeci Malaspin» Sedis Apostolicae nuntius u JKMci 



30 



na obiedicie byli. U sioJu I|r5:;paa primum obtinuJt Io:uai; apparatus 
mensac Rc^ae motc ordinario byt extnictus. 

Unia Xni luK^g». 

Sciiator » jmslcm odpocsy wa. a I!l. Hcrtriai» Caietanus miseratlonc 
Divina S. FutJentiaiiac S. K. K. ('ardinaliii ad Ser. l'olnniac et Sueciae 
Rcjjem S. L). Nri a In tcrc lcgatus do WiirsKiwy prstyjachat, prseclw 
kt<4reHui ks. Arcybiskup GniezniciUki 't, ks. Kardynal Radziwill, Kujnwskl^, 
Lucki *}, Ptocki*), [nftancki *) Hiskupi. IMpp Poznartski *). Lqczycki '). 
Fomorskt ") Wojcwodowie, p. Lco Sapicha W X. Lil. Kancierz vryjct.- 
dxali tamtc w pole, Po przywiuniii lcnata papieskiego wsicdli do niego 
w karetc; ks. Arcybiskup Gnicziiicnitki. przcdcn ks. Kardyn.1l RadziwiU 
w pobocznie prawc sicdzeiiic; wtcnczas krzyin przed Aicybiskiipem Gnie- 
rniertskim nic iiicstono. praesente enim S. D. Nri legato toUiiur omnis 
poiestas okrom la&ki nd niegiMl wlasnego inarssaika przcd nim nietianej. 

P. Iletman koronny»! i p. Marszalek koronny ">), ^;dyi przcciw le- 
gatowi (nic majac wiele t.ak jako byJo stychac przy sobie asystencyi) 
nic wyjc2J2all, tego£ dnia wjachawszy do jego Kospody, ks. legatn oba 
razfm witali. A tf. zacnych nienialo os6b 7 JMci^ Caiecancm bylo przy* 
jachato. przedniejsJte osoby tc byly: Rcv. D. Alcxandcr Kyrhardus 
Upp. Suissanus, loanne*; Gar^ias Millirus Romanac Rotac auditor, Epp, 
de Sessa. Henricus Firley Scholasticua Cracoviensis et Protonotarius Apo* 
stoticus, loannett AloJsius Scabias Bononiensis, Abbrcviator ct Protono- 
tarius a[>ostol)Cu$, BonifaDus Caictanus S. D. N. utriusquc sigttaturac et 
III. Curdinalis iiepus. AntoniusCaietanus S. D. N. inltmus Cubicularius ct 
III. Ctirdinalis nepos. 

Dnla WIII |ut«K<». 

W senacic i u posl^w nic nic byfo opr6c2 tego. tc JMd ks. Caietfln 
legat Ojca iy/. Papieta privatam audientiam u JKMci niial. Tcgoi dnia 
p. Helinan koronny ks. le^m» Ojca Sw. Papic*a, Arcybiskupa Lwow- 
skicgo "1. Kfiikowskicgo '*), Kujawskiego '*). Pnecmyskicgo ") Biakiipdw,] 
posla Htszpanskiego, Wojewod^ Poznaiiskie];o '*). Marszalka Koronnego '*), 
posln Szwedzkiego ci5Stow.i(. maj^c asystencyij iolnierxrtw w konfu^yej 
polskifj w zgidku i in oarbirie polonica pijiic do Iliszpana u^.ywa2 stdw: 



() StAoi*!»»' Kanilu>w*ln. *) Histonim KmraiawtlcL *) Ucn>M<l Slamjowtki. *) AI^* 
bert Uniiiiiowtkl, *) Oito Sclicngirtk. *'| Hieronim Gi»iani«ki. '} Stsniijjiw Miniki. *) Ludwik. 
Mvrt^iki. "I Jao ii«iiioriki. '•] MikoUj ZvhnyioyitUx. ") Jm» D>miU l5vliko¥r»ki. '•) Kit- 
dyaal RirtilwiH. ") lllwonim KoinUmlli. **) Wawfiyntec GolllcU. «^ m«Tonim GO- 
»toin(H. '"} MAolaJ Zct^nyOviriki. 



Pauper SannaU pro salutc RcEps Hispaniaruin oflcrt hunc poculum 
M, D. Vrae; pijJic do lcgata: Karbara gen» Polonica III. C Vrae hunc 
haiisiiim propinat. 

nniH XIX lnl«^. 

Doia 1'opielca JK.M<i byi na naboieii^twach koicicinych . po I<t6- 
rych sl^oiiczeniu legat Ojca ivi Papieia ai do p6J lcoiciolrf po prawy 
i^ce id^c JKM<^ prowadzif, potym sji; tvrtScil t iD»zcnii drzwiami do ^o- 
spwly swojtj wyazedL 

l>nin XX liitcss. 

IchMc ks. Kujawski ^), PIocki*j Bistoipi ;'') dw6r JKMci ks. iegata 
na zamck przyprowadzili. Przcciw nicmu JKMczscnatemaidodru- 
gicgo pokoju wyszL-dszy i jak go tam jKMc po prawy r^c puscit, lak tci 
ucciwosc gdy mjat posclstwo nomine S. N. D. Jctnu pod majcstatcm sw/m 
okazal; i tara scquentcm urationem m6wii^c, to sic in Caietano animad- 
vcrtowalo, ±c gdy byla mcntio Summi Pontifici», bierleta na kIo^ic pod- 
ni6^ i sam sie na stolku sicdzac ruszyl, gdy sermonem ad Kc^iain Mtcin 
czyniJ, samcgo bicrlcta mszyl. jcdy wspominal'. Mtas Kcgia. abo ad or- 
dines dirigcbat scrmoncm, namnicj siq bicrlcla nic tkn^I. 

Oratio Calctanl. 

Quae causac impulerint SancCissimum Patrcm et D. N. Clcmentem 
VIU. ut nie iii Poloniain legatuin ■nilteiet, quae proBctsccnti mandata 
dederit. quid a Mtc Vra Scrma. a vobis amplis.'iimi sciiatorcs rcUquique 
hujus potentisslmi Kc^ni ordines nobilissimi per me impctratum cupiat. 
in Cracnvicnsi primum cnnvcntu, deindc in privatis cum Mtc Vra collo- 
quiis tam apcrlc atquc cxplicatc mc cxposuissc arbitror, ut ca nunc rc' 
peterc imporlunum ct supcrvacancum fortasse vidcri possit. Sed quoninra 
pro vctcri hujns pracMantis^imac Kpcac instituto noii nisi in comitiis 
gencratibus inagnarum reium ttclibciationcs capicntur. rccic ct ordinc 
me tacturum cxistimo, idquc Mti Vrac placcre intcitigo. si hoc tcmpore 
aique hoc in loco in hac scnatonim omniumquc ordinum frequentia, 
<~adem S. D. K. mandata exponam ct leg:itionis menc muiicre pubticc et 
sollemniter perfung.ir. Qua in re ita modcrabor oraiioni meae, eaque 
Dtar brevitate. ut parura molesliae exhibiturus sum Mti Vrae, sacpiug 
jani dicta et rcpriita ipsiu« auribiis ingerendo. Ac primum quideni nun 
multum inimorabor tn commemoraitdo et deplorando miserrimo Chfi- 



•I HlcroiUBi RoiniiaWBkL ') AltMrl Binnowiki. *| Niema w MS. 



32 



Btian^t; reipubltcae slatu, in cladibus a Turcis accepti:^. in recensendis 
penculis. quae impuDdunt cxageraiidis; sunC enim haec nimium nota et 
pervulgaia ac majora ctiam, quam ut ulln oralione satis e:cprifnt, nedutn 
amptificari possint. Nec inala hacc, ut oitm, per literas aut nuntios cx 
lon^nquo <rcnientcs incerta pro certis atque dc suo aliquid aningcntefi 
audivimus; sed ex vicino iUo ipso die, quo accidcrunt, acccpiniu^ ct pa- 
nim abfuil. quin armoruTi strepitum, tubarumque clangorcm auribus no- 
stris hausiifaimus atque Ungariam fuinaiitcm atquc ardcntcm ociilis ipsia 
nostris speclavcrinius. Nec cst. quod accrba ista calamitatum no:^trarum 
commcmuraiioni: animus vcstrus pcrmovcrc ct ad conimiiicrationcm 
flectere et adduccrc sludeam, cuni inihi cxploralissimuni ol, iMtcm Vram 
pro sua singulari lotoquc orbi Christiano celebrata pietate ex tristissimis 
istis Christianorum succcssibus intimo quodam cl vix credibili dolore 
an^ , ut mthi mngis inquircnda vcrba cssem , quibiis cum lcnire ac 
mttigare, quam quibus excitare et provocare possem. Neque aliter exi* 
stimandum cst dc his hum^nissimis viris, qui in hoc consessu sunt, quo- 
rum aiiquos, satis mihl comperlum cst, acceplis iis acerbissimis nuntiis 
utiertim t.idiiim.is profudisse: sunt nimirum his humaiiitatiii et pietatis 
a^ectus. quos et natura pcctoribus nostris inscuipsit, et sacrosancta re* 
ligio perfectius impre5.sit. Nihil enim tnmcn eiusmodi comimscratione 
aut lacryniis pnificiiiiu!;, iitsi ad opctii fcrcndani alBictiii scrio ac sedulo 
consurgamus. Ac Sanctissiinua Pater D. N. Clemens, quo nemo ubenus 
Christiani populi calamitatibus illachrim^itur, omnes interim cogitationum 
suarum et pastoralts sollicitudinls ncrvos intcndit, si quo modo Cbristia- 
norum vires coLlnpsas eri^ere, etiam collabentes &t,istentarc ct pericuUs 
undiqtjc iramincntibus uccurrere possit. Itaque et caclum suppticationibus 
fsiti^at. atquc ut Apostolus praccipit. inatat apud Christiano^ principes 
opportunc iinpoitunc ci pio patcnn sua authontate el charitiite ar|;uit. 
incrcpat, obsccrat, ut tandcm atiquando expergiscaiitur, ut pestireris illter 
3C discordits ac simultatibus ftincstisqiic bellis lincm ponant, ct in 
hoc unum pium sacnim. glorio.sum plancquc neccssarium bcJlum vires 
umttcs suas atque arma convcrtant, ut ad tncendium hoc, quod scnsim 
omnia Chrisiianorum Regna pcrvastat, mox in cutum ditioncs pcrvasu- 
rum aul extingucndum, aut saltim sistenduin atque arccndum accurrant. 
Sed co majori afTcclu alque ardoie Mtcin Vram, Scrcnissime Rcx. atque 
hujus potcntisAimi Rcgni ordincs hortatur atquc obtc»tatur, quo majorem 
in vestfis auxilits, in vestn<i .-inimis. vestra virtute .><pem coUucaint. Nam 
dum hoc Regnum amplissiniuiu ac florcntissirnunt ac generossimorum 
mtlitum. quibus abundat, dum vires inl(.^ns nullisque bellis attritas, duin 
opportunitatem ac facilitatem ex vicino cxercitus transportandi. aliaque 
ad eain rem faciendum considerat, facile in spem addiicitur, si ad eas 



«3 

copias, quibus Cacsarea Mtas tot jam annos vario cvcntu, quamvis sae- 
pius infcltct. bellum gerit. Polonici exerdtus robur adjungatur, possc in)* 
manissimi hostis impctum ac furortm non solum repnmi ct coerccri, sed 
eti&m fran^i ct rrliqui» Cbriatianorum fiiiibus, quibus jam imminet, lon- 
^U9 submoveri. Equidem si rc3 vestrae in tam alta et firma sccuricate 
posiiae esscnl, si tam rcmotae a pertculo, ut liorum nialorum et calami- 
tatum contagia. quibus Ungaria afBicta ct opprcssa cst. ad vos nullo 
modo a'it nullo unquam tempore pcrtangcrc ct euspicare posscnt. non 
dcsisterct tam plcntissimus patcr pro suo pastorali muncFe hortarc et ro- 
gare vos. ut Cbri&tianae charitatis itiemores suciis vicinis in extremam 
et miserabilem nccessitatcm redactis tantum non ad vestra gcuua pro« 
cumbentibus vestramque fidem implorantibus opem feratis. At iiunc eo 
deducta res esr. ul non m.igis de illomm. quam de vestra saUite «olli- 
citus sit. nnn maiiis publica toiius christianitacis. quani privat.i vestra 
cnusa moveatur. Commune vidctur esse periculum iion nist communtbus 
consiliis et viribus dcpellcndum. Qua praptcr pro anxta illa sulticitudinc, 
qua omnium quidem Christianorunv rcgnorum . sed huius praecipuc con- 
scrvationi sempcr studtiit, pro stngulari illo benevolentiae affectu, quo 
Mtem Vram onmesque Kegni ordines semper amplexiis est. monet. hor- 
tatur, rojrat, ut prius quam ad majorcs redifjantur angustias, consulant 
rcbus suis, ac pestem hanc iam iam in eorum fincs ingrucntem avcrtcre 
et amoliri studcant, ne ubi morbi vis in intima re^ni viscera sese dtfTu- 
dcrit, scra ac nihil profutura rcmedia conquirere cot;anlur. Proindi: socie- 
tatem hanc bclli. ad quam invitantur, cuptdc amplcctantur. in qua dum 
communcm hostcni oppugnabunt, suam ip.M patriam. liuas opcs. fortunas 
omnes. libcrtatcm dcniquc ipsam propugnabunt Ego ut verum fatcar, 
dum caitsam. in ciua vcrs«r. altcntc cousidcvo. diiiii rcin, quam >uadcn' 
dam susccpi. tuin honesiHtoii, tum uiilitatcni, tuin niaximc iicccssilatcin 
mccum repeto, dum cx parte altera prudentiam vcstrmn animique ma 
gnitudinem ubiqiic tcrrarum cclcbrcm mihi ante oculos propono. vix mihi 
pcrsuadcre possitni, qunm icl. quod optat Sanctitas Sua. vnbis •lim pbne 
persuasurus. At vcro dum supcrioruin et pruximorum tcmiK>rum excmpta 
mcmuria repcto, dum ex utrisque futuia coiijicio. dum succurril mlhi. 
quoties apud Christianos principes causa haec confoederationis et com- 
munis contra lurcaa expeditinnis »cta et cogitati est, quam raro siiccessu 
quam irrito conatu mota erant, fttalim incipio difiidere atque omnem fere 
spem aliquid efficicndi abjicio. Etcnim ejr qito primum tempore Turcai* 
transmisso Hellesponto in infestain Kuropam signa intulcrunt ct uccupatis 
nonnulis provineiis atque opprcssis its, quibus auxilio vcnenint, non 
obscura elTrcnatac libidinis dominandi signa ediderunt cum summa per- 
fidia ec fraiidc conjuncta, cepcrunt Chtistiani Principes sibi metuere et 





24 



de occurendo corum furori consllia agitare. At ubi Inaudito Tictoriae cursu. 
tota Graecia »ibjugat.i. Constantinopoli urbe implicata, tantos sibi sump- 
nerunt spinius, ut dilat.in(li iinperia, vel potius tyrannidis suae nullum 
neque mrvduin, rieque finem facturi vidercniur: et quis enumerare sufTi' 
ciat, quam multae de foedere intcr Giristianos Principes ineundo, de bcllo 
conjunctis viribns iion solum propulsando, sed etiam inferendo institutae 
sint constiltaiiones, qunm inultae a summts I'onlincibu<i ea dc rc mi&^e 
legationes. quam multa indicta comitia, quam multae habitae orationes? 
Ht tamen nihil adhuc acfum et perfectum videmiis, imo, si quid unquam 
pracclari ab aliquibus 1'ontificibus el Principibus ^uaceptum «t inchoatum 
est, etlam cacptifi iirridcntc fortuna turpitcr amiasum est atquc ncglectuni. 
Et quod magis mirandum ac dolendum e$t. quaccunquc ad boc beUam 
Suadendum altata uoquam sunt hodicquc affcruntur, non modo rejici ac 
confutari non sulcnt, scd etiam pronis auribus acquisquc aninii.s »:mpcr 
accepi consucverunt. Fatcntur umnes verissima essc, quae dicuntur, in- 
tclligcrc sc quoquc. quo in discriminc versctur Rplca Chiistinna. Turca- 
rum tyrannidcm Cbristianiquc sanguinis sitim nuUis victoriis unquam cx- 
plcri, vicinis jwpuUs opprcssis .■•ibi nihil cssc rcliqui. nisi aut ad bcllutn 
se accingHnt. aut duri.<uiimutn scrvitutts jugutn subeatit, Huxam apud eos 
ftdcin. iiunquatn cum iis .sccuram paccin. iiunquain firma conventa, deni- 
que pcHcula sibi iam iaiii iiiiminentia extremumquc rcliqui. aut gentis 
suae excidium prope oculos cernere; et tamen cum ad rem veniendum 
est, cumque cxpedieiida consilia, arma sumcnda, tum vero hacrent, ciinc* 
tantur et nihil temeie .igendum, sed ad atiud tcinpus tantae rei delibe- 
rationem diOerendum esse pronuntiant. Quid hoc aliud est quatn fatalis 
quidam stupor, fatalis amentia, qii;ie Cbiislianorum pnncipuin animum 
occupavit? Vel ul magis i;hrisiiane loquamur, justuni Oei judicium in 
peccata ac sceler.-i tiostra saerientis, ul verc ac uieritu dc Chnstiano po- 
pulo dici posiit, quod de Israclitis pronuntiavit Isaias: itxcaccatum esse 
cor populi, hujus a^^ravatHS aures, ut videntes non videant, et audientes 
non tntelii^ant. Videmus utiqtie et nimi^ plus quam satis videmus atque 
exaiidimus mala et pericula nustra. quae Ita propinqua sunt, ut ipsa sese 
0culi.s nostris ingerant. eorumque strepiius verberet aures noslras; ct tmn 
cum dc iis cvitandis atque avertendis a^jiiur, nos ptane caecos cssc le« 
stamur. Ac vereor, ne Principibus nostris accedat, quod contigit infelicibus 
illis humani gcncris parentibus, ut cum iK>enas experianttir, tiim aperiantur 
ocuB corum, tunc vero cognoscant se cssc iiudos. omni scilicct imperio, 
digoitatc ct Ubcrtate spoliatos. Sed dabit fortasse Deus illis miscricor- 
diac pater meliorem mcntem. cum vcnerit lcmpus bcne placili siit. lem- 
pus miserandi popull siii. Illc caliginein lianc et caccitatem ex oculis 
eorum detrahel. ille torporcin hunc murtiferum excutiet. nos ioierim hu- 



=5 



mana i-emedia tentare nun desistamus. Ac iirofecto coinmaim omnium, 
qot judicio rcrum usu pollent, sententia est, nihil penndc ad caeteros ex- 
cttandos alque inipellendos valitumm, quam si vidcrjnl vos. (jcnerosissimi 
1'olooi, in hunc campum de^endis>$€, dextns sociciatis obtuHssc, ct ab- 
djcato omni cum barbaris Christi hostibus infidac pacis commercio cum 
Christiani» comiiiuitcm belli alcam subituros. Nain ut Libcre tiicam quod 
accidit. aonnulli dc hoc focdcrc compcllati hac praccipuc excusationc sunt 
usi, quod cxistimarcnt bclitim boc, quod in Ungaria contra Turcas gc- 
ritur. vix unquam prDsperos successu!i habiturum, nisi ad hujua foederis 
societatcm boc tcinpore Foloni protrahamur; cos porro pro vctcri insti- 
tuto a majoribu^ pcr nianus iradito cum Turds paccm scrvarc; eam 
pacero iit cxucrcnt scsequc Oiristianorum foedcribus contra eo« initb 
adjungcrcnt. quamvis a Ponlificibus aliisquc pnnciptbus invitatos et roga- 
los nunquam addiiri pottiissc; nc luinc quidcm sperandum esse. ut addu- 
cantor. Haec quamvis ab illis tergivcrsandi fortassis et In alios derivan- 
dae invidiae causa dictae vidcri poKsiut. ctim l.imeii nec faLso, iiec te- 
mere diccrentur, me quoquc valde commoverunt. ac spem liduciamque 
meam aon nicdiucritcr ininucrunt; non enim ignorabam, quod semel in 
]<epublica receptum usuque firmalum est, difficile mut;iri solere atque 
convcUi. Magnan» esse, ac merito esse Ueberc majorum authorit.iicm el 
pracjudicatam opinionem; quibus aitibus illi Kpcam bene et fclicitcr ad- 
ministrarunt, iis insistcndum esse sapicatcs omncs ccnscrc, aova consilia 
iiec laudare solerc, Ctim suscipiuntur. aec satis excusare, cum malos cxJtus 
sortiantur. Sed tamen bacc tanti non sunl, ut apud sapicntcs et cordatos 
viros, quales vo^ cstis, multuin valere debcant. cum certissiniuin vulga> 
tlssiTnuin sit, ut naviuin rectores non semper institutum cursum servare 
po^sunt, scd commutata tcmpc^tatc mularc ctiain velificattonem solent, 
ita sapicntcs gubcmatorca non scmpcr iie.dcm inniti consiliis. sed jam tcin* 
pori ct nccessitati accamodare. Quarc ut conccdnmas, majores vestros 
]«apientcr fccissc, cum paccm maliicnint cum Turca. vosquc item hacte- 
nus eorum cxcmplum secutos. libcrc tamcn pronunliabinius, si in hoc 
rerum statu ii&dem vcstigiis institcritis, mmus sapientcr esse factum. 
Noluerunt illi bello. iit tunc videbatur. nori necessario se implicare et 
tam potentem ac etiam remotum hostem trritarc. ne videantur mala ad 
se adtrahere [ut cst in proverbioi sicut coeli mibes; sat sibi cxistimarunt, 
Idqae omnibus modiK contendeiunt. ne 5ne8 ctim tis baberent communes. 
At nisi cavebitis, timor, quem timebatis, evcniet vobis: n;im Hungaria, 
quae velut limcs quidem et murus Rcgnum hoc a Turcaruin didonibus 
dlrimcbat, quae centum fere annos illorum impetum fitroremque sustinuiL 
suoque sanguine eorum fcrrom hebctavit, paulatim connissa et debilitat;», 
tandem amissis duobus propuKnaculis Brmissitnis. veluti br.irhiis, Jaurino 



36 



et Agria, plaiie concidit ct prostrata est, ut stiblcvari amplius atquc erigi 
vix possit; Tran»ylvania. quac illius paaca quacdam appendix est. cir- 
cumdata undiqLc a Turcia et Tartaris cedcre tandem ct iniqui-witnum 
scrvitutis jiigum subirc cogctur: ac iis provinciis occupatis ac planc 
pD$sc53is, ilUs aggcribus dcjcctis. illis ruptis oblcibiis. nemo cst, qui noii 
vidcat. vos non modu cum Turcis cummuncs fincs habitttros. scd ab illis 
magna ex parte inangustatoii ct circumse»sos esse. At enim dtcet aliquU: 
UnKiiria occupata patcbit libcrc Tuplis excursus non modo in hoc R* 
gnum. scd multo magis in Germaniam atque [taliain; \\\h tIin>enJum ac 
pri>videndum esi, nos eadem conditione erimus, qua ruimus hactenus, 
pacis. qu.im cum iis habeinus, tuti atque securi, qu.im si>erandiim esl. quo 
viciniores nobis fuerint. co amlcabilius servaturos. Sit ita sane, nunquam 
Tuicis in iiieniein veniat, ut Polonis bellum inferant. Cum isiis solia 
inutat li^tiops pcllein cl Pardus varietatem suam, cum iis pacem intactam 
imo sacrnsanctam tenet. Sed qtiae tandem erit ista pax ? Dicetis cutn 
Prophela: pax, pnx et non erit pax. sed sub nomine pacis belltim 
atrox, invidiosum. intcstinum, quod Rcgnum hoc longa quasi tabe con- 
sumct, continuas atquc infcstaa militum cxcurstoncs lolcrare cogcmini, 
cxuri vilbs, abigi pccora, abduci captivos. At haec prohibenda acdificaada 
vobis crunt propujniai^ula. muniendae arces, ordinandi milites, in praesidiis 
et in confiniis coUocandi . atquc intcrira frequcotcr vobt'* excurrenduni 
erit ad auream illam portam , non nisi auro pcnetrabilem, vel quaestum 
injurias, vcl dcprecatum olTcnsioncs, scd quantumvts auro onusti ibitis. 
tamen rcdibiiis contumcliis oncrati. I laec aliaquc quam pturima viris 
fbnibus, gcncrosis. nobilibus. libertati a&suetis. ^ravia atque indigna. a di- 
gnitatc aique niaiestate bujus praeclarissimi Rc^i aliena, toleranda vobis 
crunt. si provinciaruin adjaccnlium riiinas ct cladcs ottosi spectabitis. ct 
tuni potcntcin, tam immancm, tain iniportunum tyraiinuni ditioncs suas 
cum linibus vestris conjungere patiemini- Sin autcm tiinta haec dcdecora. 
sub nominc pacis haud dubiac scrvitutis autlioramcnta subire horrct ani- 
mus vcstcr, si hoc a mc iion oratiimc, scd proplictia potius prununtiari 
vobis pro vestra aapientia iiitclligcti.s. non est diutius cunciaiidum. sctl 
orcurrciidum pcriculis, Ungariac jaccnti quidcin et .semimortuac. sed 
tamen adhuc spiranti, [lorri^ndae manus. fcrcnda susilia, sublevaadum 
oniniito cst ct criifendum firmissimum totius Christianitaiis. ac praecipue 
hujus Rcgni inuaimcntum ct propugnaculum. Invitat vosi ad conjungeoda 
secum arma Cacsarca Mtas, invitat, bortatur. rogat S. 0. N.. isque sibl 
pollicetur ccrtc alios principes Chrisliano» vcstniin rxcnipluin .sccuiurog 
et cuni V08 viderint fcdsse, quod nunquam fecistis, illos, qood aliquanda] 
feccrmit. absque diibio cssc facturos. 

Conditioncs ineundi focderis vobis proponuntur. st rei, qoae aggre^l 



27 



: 



diciida est magnitudo spectetur, baud dubio tcnucs; si corum, qui ve- 
«itrani societateiu poatulant. vires cxpendantur, multis cxpcnsis attritae 
et cxhaustac niulto<iue inanis in tam maRno et diutumo bclltj in postc- 
ruin exhaufiendac. satis amplac. Aequum est autcm ab amici» ei suciis 
ea fcquircre ilsque contcnios essc, quae considcrato conim atatu ab ils 
scimiis pracstari possc. ct quo pauciora vobis ct minora promittentur, 
co certiores cssc poteritis. ca sumtna cuin ("ide praestanda et exolvenda 
essc. Putchcrrima vobis olTcrtur occasio amicos vcl novos conciliandi, vel 
veteres arctius devincendi. iiiimicos depelleiidi. libertatcm veslram in tuto 
collocandi. alienani recuperandi. Iinpcrii vestri noii mudo conscrvandl. sed 
etiam fortasse cum iminortali vestra gloria proferendi, denjque nuii <iolum 
de homintbus, sed eii.im de ipso Deo, cujus haud dubie causa agitur, 
bene mcrcndi. Quani occasionem respuisse ut nunc ma^nne prudentiae 
videri possit. vcrendum est, nc ea tncidant lcmpora, ut stimmae demen- 
Ciae fuissc fateri cogamin). Maec habui, Sercnissimc Rex atquc Ordines 
Nobilissimi, quae dicctem in hac gravissima dcliberatiune , pro muncfc 
mihi a Sanctissimo Fatre lllmo Clement*: VIII demandalo. Caeterum, 
ut ait sapiens, cO{{ituiioncs morlaliuiu timidac et incettac providcntiac 
nostrae; l>:um Optiinum Maxiinuni, oninis sapicnliae fontem et miseri- 
cordific Patrcm, ex intiino cordis atTcctu obsccro ct oblcstot. ut in hoc 
pchculosissimo ct pcrturbatissimo Christianorum statu Mti Vrac Kegniquc 
ordinibus cam incntcm inspirct, ea consllia suggcrct. quae tum Chdstia- 
aac Rpcae univcrsac, tnm pracscrtini huic f!orcntis5imo Rcgno salutaria, 
utilia aiaximcquc opportuna cssc judicavcritis 



IRcsponsum Rcgis pcr Vicecan cellari um ') 

datum]'). 



Caict ano 



Oixit. snidiun) imprimiit singulare S. Dni. Nri tn debcl1andi-<) viribus 
Turcicis [um D. N. Clemcntisstmo tum univcrsae Rpcac chri.stian:ic satiii 
apcrtum notumque cs&c. ()uod tuiii per se Sanctita-iSua, tuiii [>cr legatos 
&tios diligentissime promovit, ut conimunes vires Piincipuin coniutigere 
possit sumptibus suis non parcendo, ita iit non modo paftoris vifriian' 
tissimi, sed ettiim parentis officio s.iti»racere vidctur. Quod id ipsum San- 
ctitms Stui tom S. R. Mtt Dno meo Clementisstmo lum senatui abundc 
decl.iravit .itque tded Sanctitnti suae S. Rcgia Mtas Dominus noster Cle- 
mcntis&itnus ntquc ordines eas, quas maximas possunt, rcfcrunt grattas 



'I Jin TMiKtw^kJ. *l Teito tytulthu bnUt w H\i. l'ct i Koct.; i-nc» pginjllcs wido- 
tnde Htiie l> atlpovticAt dnltj per extennini )ako dilui «i«tj mavtj IC»j«tsfi«. Tytnlik sn- 
pettiuun weilhix itruKiej poniicj vrydrakowsDcj r»l«kcyi djttjmia*- 



ut filii obcdicnlissimi S. D. Nri, siimulquc ut Sanctitas Sua salva ct 
inculiimis ad propuUandn pericula Giristisnitatis diutissime (loreat cc 
praeiiiiuni in pracsciiti vlta ab liuiniiubus ct in tutura gloriam immor- 
latetn consequalur. ex animo prccantur. Quod ad conditiones Dnis V. 
Sermae et Iltmae attinet ex veteri instUuto S, R. Majestas Dnu» noster 
Clementissimu)» habita cum ordinibus consultacione Dni Vrae Illitiae res- 
pondere dignabiiur. 

Potym JKMii i z senatem Oietana »1 do wschodu odprowadzil, 
a Z!i tjm JMc pan MarsKalek boronny *) IMciom p. seoatotom wota na 
propozycya JKMci roEdawal, 

Wota seiintorskic nn propozycy^: 

JMci ks. Arcybiskupa Gniciniensktego *). 

Kaida sprawa dobra od lioi^a nia swdj brac pocz^tek. Najja^nicjszy 
Mciwy Kr&lu, prtcto ja od 1'ana Boga prosi<i bcd^, ahyitny ten scjm 
za Bo/a poinoca ku chwak Jeg;o iwiqtcj, ku dobrcinu Kzpltej naszcj, ku 
riieiinicrtcliiej WK.Mci >Iawic skoiiczyii inojil'- A ii szcroki plac do mowy 
w propo;tycyej WKMci jest nam podany, na trzy cz^icf t? mowc roz- 
dzicl<;: picrwjiza o lym konwencic wszylkicgo Chtze^iai^stwa, o ktrirym 
tef JMci k» Lcgit Ojca sw. oznajmil; wt6ra, oka^c si^ to. te \i6g nas 
snacznie jcsicze warowai! i od tego zajadleg^o iiieprzyjaciela opatrowaii 
raczy; tnecia o potrzebach koronnych. 

Na pierwszy punkt mrtwiqc, te naszc terainiejBze latnenty kaidy 
czlowiek u iw. J.ina in ApocatypNt snadtiie baczyc mote, Najasniejszy 
Miloiciwy Kr6Iu, o ktAr^Tfa on to omawiat, co sie teraz u nas dzicje: 
ic niialo wynifej jediio partstwo, ktdre mialo posieitf paAsiw niemalo; 
a to pierwsze nazw.il serpens, te serpendo pomaln lo sic pai^stwo ser- 
wowajo; dnigie po nim pai^stwo nast^piti mi:ilo, a to naxwal bnzj-ljszkiem, 
kt^re sibilaiido nnsiepgwalo, ostatnie draconem. a to pot^lnogcia wiele 
krdlestw pod swq moi: podbic miato. Tc paiSstw.i, o kt6rych ^w. Jan 
omawial. w panstwach TurccUich siq pokazujq: ktdrc patistwo Turccktc 
z malych a podlych ludzi serpcndo et sibilando powstawszy, jako draco 
wiele paiistw chrzcscijaiiskich tcn olirutny nicprzyiacicl posiadl, co to 
on iw. Jan w swicrcicdle widziaL M6wi u psalmisty: Miscricordia Uomini 
manct ia aetemum; wiedzac tet o takich przyszlych uLrapieniach narodu 
ChrzcScijai^skicgo Syn Boiy tc nam prcrogaiywy w utrapicniu naszym losta- 
wil, abychmy si<; do Hoga w nich ucickali. Dcus mcus invocabo nomen tuum 



MOiolBj ZcbrqrdowUa. *) StmnUtM Kamkotnkl. 



i9 

in omni tribulatione inea — i dalej — ut clainavcrunt ad Donitnum cum 
tribularcntur ct de ncccssitalibus cortim libemvit eos'). Da nobis ausilium 
de tribulationc. quia vana saKis bomtnis^) Tni tc2 wldzac Chr>'stus Zba- 
wicicl nas* i w zacnftsci swej Hoskiej bedac Deusdc Uco. to sJachcctwo 
i t^ prcrogatywc narodowi ludxkieiim przc2 narodscnic swe pniyni^sszy, 
scmcn cius ita vivet in aeternijm et sicut luna perfecla luccbit A tac 
jcst dru};a preroi^atywa w utrapieniu nnsxyni , w l<t<Srym niamy sie do 
Boga ticickaii jatco do ojca mttosicrncgo, o kl<irym i psalmista nam npo- 
wiada mdwio.c: Miscricordia autcm Domini ab actcrno ct usquc io aetcr- 
num siipcr limcntes eum ci iusiitia illius in fillos filiorutn, bis qut ser- 
vaat tcstamcntum cius ct mcmnres sunt mandatarum ip»us ad fadcndum 
eal. Przeto i teraz. acz nas B6g zasmucil zwycicstwcm tego pogaiiina. kt6- 
rego on dostat iiad Chrze^cijartsiwy, jcdnak mamy tc prerogatywy, gdy 
siq do nieno ucieka(i b^dztcniy wzywajac go w zj>odzie a w mito^ci 
o pomoc pociech; i zwyci^stwo nad nieprzypcinly naszemi otrzymamy 
podlug ahietntce Boiej: In Deo faciemus virtutein et ipse ad nihilum 
deducct inimicos nostros*). 

I na wtrtry punkt Uik powicm — to nic tylko do nas, ale do 
wsiylkich ntec sie z pisiiia moter Tii vcro rupto focdere despextsti Chri- 
stum, sedem eiiis in tcrra pror»nasti, diripuerunt cum omnes trAnseuntes 
viam nnn es auxiliatus in bello, dexteram Dei nnn porrexJsii. Ubi sunt 
Riistfricordiae tuae quoosque exardescct Domine ira tua super nos, effnnde 
Dominc iram tuam in inimicos tuos *) abowtem jui nam m6wiq: ubi est 
Dcus eorum; kt6ry rozum tnoie obaczyc ad quas ani^isttAS Rzplta chrze- 
tfcljariska prz^^szJa. A to widztemy, iv czc&i nit.iralq paiistw chrzescijan- 
skich tcn okrutny poeanln posi^dt, teraz zwyci^yl wojsko chrzcScijafi- 
skie, kt6rc ud dawnego czasu nic hyln tak wiclkic i pot^^nc, jak tcraz 
bylo. a to Agicr wziqt, fortccr tak wiclka, gdzic wrota snbic do nas 
otworzyl. Teraz, poniewal maja nasi panowie. chrzcicijai^scy jolnicna 
jcszczc poi;otowiu niemalo, co czynia? pr6inuja, jc^i z powinnoSci swcj 
vias Domini derclinqucriitil ec mandala inca non custodicrunt. i tak po- 
dobno M gizccliy na*izc Pan B6<( tcmi czasy panstwa chrzcicijartskic 
pokarat! raczyt. A tc pcririila tak blizko nas bcdace widzi;, 2c od nas 
sam B6g oddatatf raczy), te t,ik hWt.n od nas tiedaoego poganina zacho- 
wai, kt6ryby byl nas m<^I barzo lacno trapfii; ale zo«l;iwiI nam lask^ 
ojcowsk^ ie o sobic radzld moiem na te czasy niebezpieczne, i to nie 
mniejsra, ie nas od tei»o tyrana cjrych, w idrowiu i w tnaJ5tno.4ci;ich 
naszych yachowal, kt6rybj' by) m6gl tyraiistwo swe lacno pastwic nad 



') Pstlm. 106. 13. *) P8. i<t. 13. •) Pf. 103. 17— iS. ') Pi. 107. 14. *) Jwt ta 
paMfriM P*. 88. 39 1 lutt. 



So 



namt. Ale nie tnsultuiac fratribu<i nostris, ale owszem condolendum e&t 
illiB, gdy jesc caro nasza, a condolendum talc, aby^my im salvis rebus no- 
slris mogli dopomfic, bo nas lai calix manet, o czyiti niSej. Teraz powiem, 
Jak^ lask^ nadto Bdg wszechmogacy nam ukazat^ racEyl, oo to Wnsz- 
mo^ie Ki wielkie szcz^icie wiedzieii maja, gdy Odec iw. legaty swe, 
Ce«ar)! JM^, KJMc Hisipaiiski i {xinowie chiKescijai^scy po^Uy *we dn nas 
przysylaj^, prosKqc o ratunck. a wz>Tvajac do zwi^ku sp<iliiego przedw 
temn poganinowi. rozumicjqc to, 2c iaden nad VVKM^ Pana nassego ml- 
toiciwcgo przcciw temu poganinowl sroisry i poteinicjszy byc nic moie. 
iadeii ani kr6l ani ksia^^;. ani ^aden nar6d nad WKMc do tcgo raC£eJi 
WKMii ma ludMc madrc wojentic i wiclkoiii potcinosci wojska swego, 
a z^ota powtem: et adorant eum omnes Bcntes, a to taska Boia wiclWa, 
kt6rft B6tr w panownniu WKMci pokazowai! riiczy. Ta acz sie zda by<i 
mala, alc fiapriiwd^ wiclka Jcsl, ic niiowe ko/.al(i za sKsqiliwym pano- 
wanicm WKMci, k» itiiidrym postc^pkicm piin6w IIctman6w, za dziclno.^ciQ 
i mcitwetn ryccrstwa wszytkicgo .sa pogromicni. to gdy sobte ktokolwick 
rozbierai; bcdzic i przypHtrujfic sic jjilnic tcmu obaczy. ic nigdy takicj 
poraiki oiii consulcs Rzymscy nie micti. po dwakroii niewolniki porazajac, 
jako WKM<! z tycb koza(c6w tak swawolnie wojennych ludzi. Nadto 
Ociec iw. kilkanaicie tysi^y ludzi /, kriilcm Hiszpaiiskim przeciw b.in' 
dytom zebrawszy. iiigdy jednak ich tak nie porazili, ale owszeir wiecej 
trudiioici X ntmi z;iiywa)i. Za tnk slawne zwyci^stwo naprstkl WKMci 
oniienie dzielcuje. tudziei JMci p. Ilctmanowi polnemu i w.-izytkiemu ry- 
cerstwu ^udzi si^ za lo poditiekowad, sk^d slussnie WKMd ma mieii na 
nie taskawe oko. 1 to tci nie mniejsza laska Boto, ie p. Hctman ko- 
ronny malym pocztem ludzi w Woloszcch wojska nicnialc porszit tak, 
te zwycicient szaty, szable swe WKMci posyiali i za rozkazaniem 
z pahstw WKMci zAm \vynii6 musieli, pokoju i przymierza od WKMd 
tidajac. Za oo Jest Panu Bogu dsiekowa^. poiyin WKMcj za tak zdrowe 
a bexpiccznc ojczyzny na&xcj obmy^taw:mie. Nakoniec do takicj slawy 
WKMc przysc raczyl, iic Turek, Kuropy na;walcC7.nicjszy i nflS8CZ(,-sliwszy 
monarcha, do tcgo przyszedl. te i^dai chcc przymicna od WKMci. 
Z tcgo tedy tak sixzqsliwcgo WKMci panowania Deus sit benedictus 
m saecula, a gdyi takii laskq Bdg wsj:cchtnogqcj' nad WKMciq okoKO- 
veai raczy. ma WKiW w to patrzyd, nc in vacuum granum Dei cxtcn- 
das i obac«y(i, ctc%o chce Pan Big po naa. A iiei Najainicjsey Mciwy 
Krdlii sejm ztoty<i raczyl, WKMci unlienie dziqkujc. i raczy to WKMii 
czynit, co dobrcmu kr61owi i milofinikowi partstw swych naleiy. a do 
cze^o2 ten sejm xloiony Jesl, ut nos vitnmque nostram tucaris t postcri- 
tatcm coronae od wszelakich przypadk6w i nicbczpiccicrtstwa broniL 
Przeto na trzed punkt powicda;ac. gdzie o obronic radxiif mam) 



dlugo 9); bawk nic mogi;, bo je^eli to jest commune omniuin aninnan- 
tium. iit sc ad inviccm tiicantiir, z tcj przyczyny ja tct dwojakj) byii 
upatruj^ wr ') wsptilncj naszcj obronic: jcdnt; obron^. kltfraby nniala byi Vo- 
S7tcm swoim, druga. kt6raby 2:taczonem towarzystwcm byi miala. 

Naprz<k] o obronic domowcj m6wi^c. tusxi^ 2e ml TchMcic odpu- 
SECZ^, 2c wprowadz^ rtialke nasza, kt(Sra podawa suplikacya do Wmc 
syndw swoich. majac w iiiej cztcry artykuly. 

W pierwszym artykule miiwi do na»: Fili mi, nihil facls, in otio, 
in controversiis tcmpiis constimis; gdy a rzecxach witnych m^witi trxeba, 
to jnsze Rprawy wnosi^it i rzeczy potrzcbnc zattumiax^ i zatrudniaj^J '\ 
a ka2da dobra sprawa sub joco ma byc odprawowana, aadnych rzeczy 
pTvyszlych nie upatruj^c, opu<;zczajs na strnnc oka/ye kti zabieiteniu 
zdrowia t caioSd mojcj; utinam sapcrcs ct intclligcrcs, abyjScic mi^' 
kiedykolwiek w zgodzic a mitoici bczpiecKnie opatrzyli. 

Wtdry artykul, k^dy mdwi do nas: synowie raoi, zjachawsiy si^ 
i postanowiwszy co pewncKO, z niczcgo nie jcstescie kontcnci. sejm skla- 
daj^c, Ifonstytucye spi^uj^c rozr)'wacic; skad jako to tnloii moja, te am 
ztych izcczy upatrujccie, ani ich media szukacie, ani dobre rzeczy po- 
stanowionc przymujccic. i tak ni na co nic zczwalajqc zgodni nic je- 
stescic, jcdcn sklada na drugtcgo, tcn na owcgo, zaczym niemasz ^adnc^, 
kldryby sam sicbic mial xic uitalowaif; a biada temu krdlowi, ktdrcgo 
RxpUa nie iatujc. biada c6rcc, nad ktor^ sic malka nie uialujc, biada 
poddancmii. nad ktnrym sic pan nic ufciluje, biada sasiadowi, ktdrctjd sij- 
siad iiic ralujc. Widzim, ic Tiirek'^] wicle patSstwaclirzcicijartskiego posiada. 
my widz^c nie iaiujem ich; trzeba si^ nam bad. by &<5g nas nie karal, 
jako nne karal chrzeiciany z pnwinno^ci swej wy8t?p«j.'jce, prjepii^iwszy 
na nie T^-tusa Wespaxyana Imperaiora. A to nas stnichy zachodiij nie- 
be2piecz.ne. » my nic nie czynicm, a to przez posty nas wzywaja. a nty 
ich nie przyjmujem. Ecce cgo initto pruphetas ad tos quutics volui vos 
congrcgarc. Eccc relinquctur vobis domus vesira dcscrta*). tak Pan Bdg 
dla nicopatrziiosci i dla niezgody mtasia w pnstynie obraca: lo* i mj 
w czas upatrujmy. 

Trzeci artykul, kcdy matka nawa nanteka na chudobe swoj^, *e 
iadaa Kzplta nie jest tak ot^olocona jako nassa, kt6raby skarbu Kzpltej 
mied nie miala, to u nas miasto tcgo 2e nervum belti nic mamy, ale 
owszem iosze panstwa zned)'.^ swym bogactwcm ^, gdy 2j genera 
mercium od nas do cudzycb krajow wychodz^, gdy do szetei milion6w 



t) Nien» w KP. •) W RP.', wnorif. »«ihitnUiS, wlnnJniaf. ') Ni«m« w W. ') Ev. 
Loue 13- 34. *) T»k idbj) Kl'. — idaje nif lokBi |io{imry, wolc in& by^: m^n. 



33 

l1orct)6w pieni^zy ka£dy rok do inszych miast wypusscEamy, a to 
wszytko luxus a tTiil.-i consumit. Teinu wszyikiemu toebaby znbieiti 
N»JA&niejszy Mdwy Kr(S!u. jakot i sama matka n^Kza wola do nas: Ecce 
perdcs me. 

Czwarty artykul — i w tym woJa: synu mdj. czemu sobie gwaltu 
oie uc«ynisz, czemu mie od te^o gwaltownego a blizVicf^u niebezpiec/ei^- 
stwa brontd nie ubiiiysEauasz.* Gdy Kodts Solinian wziijt, pc^Idwne 2a 
Ka»mierza kr6la uchivalone bylo; a toK matkn nagxa prosi, abySmy j^ 
tens. gdy nie Rodis, nle Agier nam n iciane wxieto, ratowali. Przeto 
ja tu o obronie trojakiej pomem: ruMenic pospolite, pobdr a pomiar. 
ate o tym tcraz nic bqde wutowal. Na wloiy miSwiac, ij^ki post^w. 
ktdrzy rseczy postanowionc trudniq nogami ku g6rze oic nie obrdcicm. 
p6ty lactus matki nasity nic ustanic. Na ostatiii punkt tym ') nas dticho- 
wnych Kabatviac nie bi:dc, ale ryccrstwo ma picrwy pocz.^c, potym i my 
ducbuwni chcemy puma^atf. 

O lidzc indwii(c widz^. te jedna slrona jest do t^o bardzo nie- 
sklonna i smdi nicdbala. od tego cza&u, jako sic o nich traktat zaczal. 
n{c nam pcwncgo nie przynosz^. A to Ocicc sw. jadncgo staranla me 
opo^ci i pilnie si^ o to sCara. atc z dnigi strony nic takicgo niemasz 
gruntowncgo. Ocicc iw. Urban trzcci potqiny, gruntowny. pewny zwiq- 
zek z pany chrzc^cijariskimi ucryniwszy, Solimana byt porazil i wzial mu 
Jeruzalcmi); totf bylo xa warunk.imi pewnemi, ale w teraitniejszych trakta- 
tach nic tak pewnego nie podaj'^. A to tu slawne kt6]estwo mialoliby 
ladajako w to w!>tqpowa<f. na kt<5re iwiat wsxytck patrzy? i je*cli kiedy. 
tedy teraz WKMti, WMii panowie Hetmafii i rycerstwo macie pilnym 
okiem w to patrayd, jabym zwi^zku tv^o banto iyczyl, ale boiiis condi- 
Cionibus; wzi^ic tak przeszfa komisy^ co si^ na niej sprawilo.' nic, na 
ktdr«j n to gi^ traktowalo, aby ostrotnic. porzadnte w to wstapiliimy. 
Ale jcielibyimy sami przcd czascm omncs tractus na siebie zaci^gatj, 
Wc wsiytkim, jaUie wojsko, jaki porzadck miatby hyi, nic na&za lo rxccz 
biakupia, ale tu WKMci i p. Heimanom ziecam; takie to jakic woj>ko. 
jaka wojna: » defenaivum, si otfensivum. Ale my w tym zwi^ku fidein 
et candorcm npatrowac mamy, gdyi idzic sprawa cum aemulis Rcgni, 
ktdrzy j'cszcRe swcj przysiqdzc nic uczyniii dosyc; w czym maxima fides 
requiritur, aby naa pod pla^^Kczem zwiazku nie przykryto. 1^0 tcgo. 
gdzieby sic koiiczyc ii)iala ta liga, nie do dwu tat, alc p6ki tego b^zic 



^) W RP. ; lon. *) W t«n baluBiicIwU ni* wiciltictf, cgy Kamk. nui oa mjjli Uf 
brai II, tliiry wtjwml tlo knict»!. ay tibai» III. la kfirezo !*«lailjii tdobrl /«tomlnnf. 
CO lUo pO»4d iSa U*«ooj hfucjstr i «diyskuiik wpramlne nie Jefoioliiiiy. ale ^VkkeDH. 



33 



■ 



potT7eba, zeby trwala, aby oas potym z nieprsyjacielem powaikiwszy. 
ria micHiie jatki nie wydali; nadto gdzieby sie juX ta liga. skoAcEy*^ miala. 
aby JKMc nasz Pan Mciwy byl gcneralcm wojska wsjyilcJego, a prxy- 
tym, aby }itl6 llelinaii koronny wojsko sprawowal. VVaninck lcl aby 
hyl gi-untownie warowany. by xa^ nas tak nie oszukano, jiilco WKMci 
aiitecesf^ora. Z tych dobrze abwarowanycti Itgi byd radz^. ale □ tym 
nieninsK z kim jeszczc m<^wic , gdyt pOKtfiw ccsnrskich niemasz: mam 
(3 <:2ym m6wl<i, a nienia«z z kira, a lak directc mi5wi^c, n!c moge tej 
rezolucyi dlu^io czekaC; wywiedateci si^ od J.yci ks. Legata, jeieli lam 
to bedxie. abysmy s(e nie zatnidniali, co da] }iof.e, by byly lakic inedia, 
o kt6re zgodziwszy r.ie, moglibyimy w ten zwiazek wstapic. 

Podarkt Titnrskie tyczylby ich oie dawa«i, ale sdzieby do tqio 
przyszlo, obyczajem staryin nby i panowie Litewscy dawak 

^osl^w Sswcckich nictylko ?. chccia vvysluchijc. alc wc wszem przc- 
strzegaj^c di^nitatcm i cali^sci dzicdziczncgo panstvvM WKMci dupomddz 
gotowi jestcsmy, winsiiiijac przytcm WKMci Panu naszemti Mciwcmu 
w tych pai^stwacb szczcsliwcgo a dlugicgo panowania. 

Nakontec jivkom za z^odq senatu i roikazanieiii IMif pp. braci 
VVKMc koronowal mfSwiac: Adduxi te et obtlne locutn tuum, na kcdrym, 
gdy gi^dzisz sicdz, gdy o obronic Rzpltcj mdzisz. stiij, pricio prosini ciq, 
Najflstiicjszy Mciwy Krrtlu, abyi w tym pilnym obmy^Uwaniii nas pod- 
di^nych swych ustswac nie raczyl. na co lenJe obioi^ca ') WKMct. kldry 
ci^ na stolic^ przyprowadzic raczyl, blogo^JawIc b^dzie. 

Zainykaji^c vvotum swe uk.iz,^I JKMci. ie sors bonnrum pnxjmawai'^ 
preymiiivki, ilc ludzie dnbrze z.i<Uulciii cieq)!:^ uszczypliwc sluvva; zaczym 
wyUczyw&ty legacye swe, ktbre do monarch(5w, plenariam facultatem od 
kr6l6w polskich miewajac i w nich dobrze przyslugi, odprawowAt, staro- 
2ytno^ domu swegr> i zashigi jego okazawszy, skai'2yt sie na p. Hoina- 
ckiego praed JKMcia, kl6ry na sejmiku Srzedzldm minus decenter ud» 
wal, i prosU JKMci, aby sie tu tego sprawit i ten niebaczny odniisl 
swc karanie, w czym o pfxyczynienie do JKMci tak lchMii pandtv sena- 
tor6w Jako pandw braci prosit. 



JMci ksii^dza Arcybiiiktipa L wo walc iego '). 

Za obtny-ilawanic tak wiclkich niebc^picczciSslw i do xabiefcnia 
onymic za zloicnie sejinu JKMci puiizickuwavv^Ky, a iia wotiini ks. Arcy- 
biskupa Gnie/nici^skiego sturszego swego przestawszy. o postnnowicniu 
ironncgo pokoju tak wotum swojc prowadzil: 



») "W RP.; obnjftcq b^Aut. 1 W RP.; pnijnitije. ') J»n nytnjlr Solffcownki. 
UyaiviHi k-ii*<i wnm r. i^r. 



34 



Obmyilawaj%c poktSj domowy, Najn^iiicjizy Nfciwy Krdlu. o ktfSryni 
saniH necc^sitAs riidzi tiam, a tjrzini in auribus. aby^iny nie odwlnkami 
ak siina rieci^ traklovvali, lcdy dwojaki spojwib icgo by<; upatrujq: albo 
Irbysmy sanii pvKeciw pogamnowi obun-yli «ic. 3IIk> cuin socii^. co ja 
bacz'- daleko rxecK byd priyslojniejsx^ t lepaxq i wielce poiytecitnieJKt^ 
Gdy* i OcJec iw. posia swcgo do nas posl;i(; nicxyl. ori ktdrego jakom 
slyszal. le z wielki iizczcroiici Ociec sw. o tym ziviazku ^taranie micd 
raczy, nie tylku dla Rxpltej wszytkiego chrzei^djanstwa, ale i dla korony 
prztmilfj c/.yniii chce; o irzym acz jui ciawnn irakiuje fcic i sihi sie czasu 
strawilo. choC sie tcomisyc od WKMoi sUadaly, jcdnak si^ na nich nic 
nie postaiiowilo i nikt wiecej z natrii w to to»arty&two nle «st^puje, 
tylko Ociec iw. Papi*a a Cesarz JM6 A lak n-^m potrMba w lym sobie 
n^adrze i ostroimc pocxyna^, ni« bioiac wscvtkiego ticZiiio na swoj^ 
gtowc. wctKu^ tc:t »w. Pawlii &;ipere ud sobrictnteiii. — u cxyin ci, co 
byli na komisyi krakowskiej, dostatcczniej mAwic b^d^t — i Kxpltej 
w zgodzic a w inilosri p<iimgaj.-)C, Pana IJ»>t;a proszqc. aby WKMci, »c- 
natowi i braci ducha zgndy, milosci dac r.t^z>'l. nby rcmQCi.s privaCis odiis 
w zgoiizic o miitcc sftcj radzili. aby w potrKcbach Kzpltc) non ar^uerct 
jcdcn drugicgo vx coii»iliis. acz o kai*d}'m r. WMci dol»rze rozumicm. ie 
ojczyxnic swej Sjxzcrzc ka<dy sluiyc cbcc i prafjnic tego, aby nie nara- 
biajqc 3t;idnen>i suspicyatiii szcicrzc pnspotu u ojcz^^^nie riulzic. IVxy* 
mlerEa Tureckie napiziiil WKMci, panom Hctmanom i braci zlcciwsxy. 
co «lusznego a zdrowcgo bedzie xa xgoi^ znalezioiicdo, n.n lo w^ 
z IchMciami ksi^;^ Hi$kupami br;ici."j sw^ j,t zgndzac b<;de; :i li tel WKMii 
nie tylko postronnc peiicula Kipltej nbmyilawac raczysz. alc tejt przcz 
lcliMciOw pany Hctmany swe ic WKMc od kozak^^w swowulnycb z ich 
niebcipieCKertslwa korone wyswobodxi»; raczyl, uuijtenie WKMci Panu 
naszemu Mtlo^citvemu dzicUii}^, prosxqc WKMci, benatu t braci. aby te 
relikwie kozackie zahamowane byty. aby znowu niehezpieczeiistwa jnkie^ 
nio wzniei^ili. nlbo medium na nic jakic postanowic, icby panowic sena- 
torowtc poyraniirzny podd.iiiym swym tcgo zakaxywali i broiiili. A te- 
raitntejsze da^ pod moc p. Metmanow! koronnemu, fidyt sif bes nich 
na Ukrainie obe^tf nie mft*c lub dla Tatarzynn lub dln poirz«by KicplteJ. 

]'ost6w Szwcckich jako od dziedzi-^znt^o pat^stwa WKMci z checia 
wyslucha<; mamy. abyimy tei chq<S t wdtt^inosc; WKJlci jako wicrni 
poddant oddnwalt xh mito^ciwe a ojcow^kic pravvie nas wicrnych pod- 
danych swoich obniyslawaMic. 

O scjmikach tiinicmain, ;te bych tu smial prostti paii6w bracicj. aby 
iia nich (]ispulabili.i tiscaty, aby si^ poslowie nie wpraszali w poselst 
I na to obicranic poslow rad bych jakic i^iedlum mial, jakic i na po» 
stanowicnia sejiiiciw. Jcby wl.idiw ich byla a nie rozrywal/i si^ prolcsta-1 



35 



cyjlcami, ktcSrcmiby sie owo postatiawienie Rzpltej potrzobnle straclf 
niialo; bo gdyby jeszcze ta calo^ i watnoic Kejniowa u iiae usia.6 mtala. 
pewiiie i »am by f-ie dostalo t wszytkie nasxe prawa, dekreta, przywileje 
tiikq necti\ szwankowac by musialy; i npatrzenia miast pogranicznycfa. 
jako Krakowa, l.wowa, Halica U KMci unlienie prosz^ 

Strony iolnierza, acz xei ftobic? cKasem hiera), alc kto:^ o glodzic 
a na kr^ski slutyc mo2e? sluszna, aby zaplatt- »vva odii)6sl 

Na t^ skargc jMci ks. Arcybiskupa Gnieznicrtskicgo starszcgo mego 
godsi si^ w to wcjrzwi. i prosicmy WKMci. gdyi o dignitatem WKJlci 
i senatu tcgo idxic, aby si^ w tym JMci sltjsznic wynaj^rodsilo; com te£ 
tu ja sam z u^t WKMci slys^sal. r.c WKMc chcesis w tcin tueri dignita- 
tetn JMci o co i ja powi6rc uniitenie WKUci nasz^o Mciwc>£o pana 
proszi;. 

)M<^ ks. RadKiwill Oiskiip Krakowski. 

i^prawdt;, Najasnicjszy Mciwy Krrtlu. mamy za co Panu Ikigu dzi^- 
kowac , ic w takich nicbczpicczcnstwach. w tak wiclkim zamicszaniu 
Rzpkcj chrze^jai^skitrj jeszcze z taski swej sam o iias radziif rac/.ysz. 
utyczajqc nam sto C2»su. ie jeszczc u gobie radzi<^. w tych naszych nie- 
beipicczeiistwach obmy^liwai^ mo2eni. A <.Iusznie WKM>:i Panu naszcmu 
Mciwemu za ink pitiie nbmy^Uwanie Rzpiiej naszej dici^knwac maniy, 
±e w takich niebezpieczeiVstwach sejin ten walny koronny dU catosct 
Kzpllej zloZyc raczyl, aby, p6ki jesl cz»s, mogliby^my o sobic radzit 
I obron; Ojczyniiy naszy, cat<:s£<;, zdrowie, bezpieczertslwo jej nanidwid 
Co dij BoZe, nby ku dohremu Kzpltej w&zytkie nasxe sprawy postano- 
wi6 sic mogly; alc jeicli przcciw Bogu, przcciw Majcstatowi WKMci 
m6wid bcdzicm, obawia^ st^ trzcba, ie tc trudy, tc starania, te rady 
WKMci nic nie pomog^ gdy rzcczy raz postanowionc beda wzniszane 
ku upadkowi, konfuzycj iiaszcj, gdy Boga wieczn^o nieznoKnemi i;rze* 
chtmi obraiac bcdwcmy, kl<)rym kniSca ntcmasz — i jak ich wicle j>upet- 
tiiainy. — jidy cms, nad ktiiry nic droiiszego niemasz. marnic iraciC b?- 
dxiem, zacieiaj^c te rzecty. ktdre sf^ Rcpltej potrzebne, a do tego co in- 
szcgo nicpottzebiicgo wnosic nic zanicchamy. gdy b^dq piinkta i arlykuly 
takic, litAic nic nic nalcjti) do spraiv i potrzcb tcraznicjszych, gdy prawa 
przcctw Uogu, przcdit- kn^ciolowi stanowid b^dzicm, prawa dawne taini^ 
a insze przeciw wolcj iinty stanowi^ co to ntc inszcgo nic jest, jcdno 
nas sainych sicbic zagubid dla zIo.4d naszych , kt^rcnii ku gniewu Boga 
pobudzamy, jeiili te teZ miasio pomocy pudlc boku WKMci «icdt^c nic 
cjrynii* nie b^dziem 1 nle pdijdziem za glow^ Panem naszym. Prieto te 
piywaty, te odia (Mitotmy na Slron^. (»rzecli6w poprzestartmy, artykulom 
ntepotrzebnym dajmy pokdj, a to, co nas barziej urget, gdzie o wsz^nko 

3* 



36 



gra idxie, csydmy i Kgo KaniechawsKy. ca by nas in delibcratione wiecej 
zatrudnia^ inoglo; bo Kd«icby impct na Rzplt^ przysicdt, 4«by ratunkii 
sobie dac nie mogla, Itdy VVKMi nic bylby wlnicD, kt<Sry tak pi)ti<! 
obmySUiwaiiic o Rspltcj micd ractysz. czynia.c dosyc powinnoici «wi 
pariskiej; mybysmy ojczy:inic winni lostali. ii prace i conatus, kt6r« »i? 
dla calosci ojczyzny podcjmuja, bcz skutku dobregn koricKemy. Jakoi 
i tcraz. choc slrasrliwc pertcula Kzplta zachudxa. jcdnak iniasto umnicj- 
ssenia artykut6w tym wicccj dia /atrudnienia se)mowe$;o nakliidli, ktdre 
»4 przcciw pi*awu duchotvnemu . przectw stauitom Rcgiii. a co wii;tsxa 
prieciw Bojju. /acxym xalrtulnicnic i ex«:crbacyc iudnkie powstajn. A tak 
si^ jiii wolnosc rozpu$C'la. tc nic « icmy. co compeiit nam ciynid. gdyt 
co prAwo Jc»t, nic prawcm ituwicmy. a co nic prawo, prawem; a jakn 
nam dwie wlad^y s^ od Boga dane, coeli et terrae. to joit mm tcrat 
wylamuj^ z rqki le wladzc, lcl6ra od Pana Boga sobic dan^ mamy, i prze- 
ciw temu jui konstylucye insze krenwaif chc^; do tcgo nie tylko nn 
Rsplle iiasze. ale i na samego Ojca iw. Papic2a . koniu rzady sam 
wszytkiego ^wiata zlecit, jaVoby t^n swym duchowieristwcm podle|*a^ 
mial; tiawet i casus coti-«cientiae traktuja na sejmic, to tiam duchowiiym 
wlainje naleiy; co jejii ie na ich obowiqzki przypadac mamy ') BtSg ^e 
sam pokarze, i ludzi obcych wiellci po^miech wpadna. Wiec gdy scrio 

traktiija, to my »obie igramy. to na sejmikach -) inconvcnientia 

miewamy jakoby tym Icpicj raddc micli; co jcili ta do wexowania osdb 
pcwnych sobie bior^, do zawarcia drogi wolnosciom na«ym, do prze- 
sEkody sluchania senatorskich osdb, jikoby i my do icgo nie naleleli, 
albo jakoby senator slachciccin bcdac tak dobr/.c Rzpllcj tyczyd nic miaJ, 
st^d simukates, st^d schismata rost^, zac?.yin na sejmy z orsiakami przy- 
jeid£aja — a ono nioic wicccj dobrcgii ojczyznic scnatar zgodiiy maik^ 
miluj^cy nii poset dopumbdi:. Crzcto w to wcjrzcc potrzcba Najflsnicjszy 
Mciwy Krdlu, aby le dyfercncye, te prerogatywy jcden nad drugim 
maj^c. ustaly. prawa dawnc aby l>yly zacbowane wcalc. nowych a nie- 
potrzcbnych nie stanovvi.-ic, a zatytn Boskie blogosIawieAstwo na VVKAI*; 
i Rzpltc nast^pi. 

Na propozycy;^ JKMci, to jest abo predleie przyinierxe z Turkami, 
by nas samycli nic wojowal, atbo z.ivvafcie xwiqzlju lego, do Ittdrego 
wzywaj^. et in reliquis puiicti^ propasitionis, z Ich Mcia Arcybi.slaipami 
Egodny okrom podarkbw Tatarskich , ktdrych slusznic dawatf nie radzil. 
gdyz sq w tym simtiltates: biorac od nas, & przccie pustoazy pahstwa 
JKMci. alc radzil, aby za te podarki iolnierzc raczcj chowac. 



*) Ctlf ten uUfp nlejuny: w RP. idsje «If coi vyput(c«itio. ■) Wfni ni«i)rtelB5« 



Ultimo wlo^tyl pfgycxync za JMciq ks. Arcybiskupem Gnieiniert- 
ftkim, aby ten karaii byl, ktbry sie fmint na slawe IMci rxucac, gdyi 
a^tur dc dignitatc tak Suac R Mti<t, lakn i senatu, aby hnec seqii«llae 
na potym na godnoi<i JMci i na dostojertstwo ni« powstnwaly. 

Jlii ks. liiskup Kujawski 'J. 

Wst^pek luowy swej podobny ks Arcybl&kupowi Lwovvskranu 
uczyniwszy, na proposyc>'a o lidze *) podana tak mow^ »w% zactyna: 
Tcn traktiit zwiazku sp61ne^o 2 pany chizescijai^skiemi jui nam tu swoja 
dclibcracyii kilka scjm6\v strawii. Najainiejs?,y Mciwy Krdlu, wysjlali sic 
komiaarzc di traktowsnia i do warowncgo zl^ctcnn te^o tuwantystwa, 
a wzdy si^ nlc nie skonczylo i nic namtSwiln, i owszcm. co !*cjm. to coj 
nowcfjo pi-zynos?.^, zaczym bac?<; rzccz hyi nicpotrzebn^. aby ta sprawa 
RKpltJ) na%/.n \v tHutsr.c traktaty i:aciagac mitila. Jednak ja bycli iigi tu 
tyczyt i do Intania niedostatkiiw nnszych przy towarzystwic, skijdbysmy 
byli strasznicjssy nicprzyjacielowi i du podporu w upadkach naszych po- 
t^Xnicjszemi, j^dyl melius est esse duos, quam unum; do tcgo, ^dyby sie 
do skutkii pfiywioJIo. a B6g dal awycieslwo otizyma^;, lacniej by si^ 
patistwa koron>' cej Tozszerxyt mogli. rraeto si^ wywiedzieif od JMct 
k». Legata, b^;)li IchMd posiouie, !>o jako he/. stiony dekrcta byc nie 
moga, tak iei nam i> tym nidwid niepnirzcba, gdy nic inamy z kim. Prxeto 
godzt 81? nam w tym pr^dko rcsolwowac, abySmy w cws o sobie rad^ili, 
nie upijajac st? na cudEC rzccsy, aby^my na potym nie byli winni sami 
sobie tak strony ciala j^iko i strony dusi£y. gdyby nas nicgotowcmi ten 
poganin ogain^c mial; wszakic JAkabysmy mogli daii chr«scijanom rad^. 
slussnie abyimy dali przykladcm przodkow nassych, kl6rzy acz ai? mcrc 
w tn ligi; nic wdawoli. aie jednak panom chrzc^cijaEiskim sasiadom swym 
pomoc dawali. 

Oobronie mdwi^c, roxmaite tu dawajq sposoby: jedm pospolite russe- 
nie. i to baczc jakie bylo xa krt^la Henryka: co *] driigi miasto rynsztunku 
z skata do GJariska plynie. a miasto szabli m.t wiosjo w r^ku, n miasto 
Myszaka kapcliisz dla sloAca. prxeto tq obrorn; baczc byc bardco nicpo- 
t^ni), navvct te ruszcnia w intcrrcgiia co za cfckt biora^ zgola iadny 
pomocy w sobic nic zawicraja. Pomiar slyszalcm hyii bar^o dobry. alc 
by i ten wielkie kwestyc tr;iwi(! by inusiaL Drudzy «imi wyprawi<; chciclt 
\i to byla niepoteina obrona: kladq tei tii drudzy na na* duchownc obrone. 
a ono duchowiei^istwo nasze wielkie cieipi utrapienie od iolnierJEa karon' 
«ego. Teraz z Wielki Folski rota jcdna o Swi.-jtkach wyszedszy, do obozu 
WKMci idac tak wiele na dziert uchodzil», ic na Boie Narodzenie kolo 



*} Uimiun R<»r*i«wiki- ') RPy «»«: IHtbie. «ctywttdc Wjdnie- *> RP. »«: to. 



38 



Woll>or8a w majqtno^ciach moich pladrowali, bydla sobfe gwaltero braU 
i do tego wsiom kazaU sie okupowad. Tnk wielkie tedy t^walty ten tol- 
iiierz Naja^niejszy Mdwy Kr6!ti ccyniL w czym lak bych sie byl 
cKuwac cbctaf. gdybyclt byl iiie wicdzia). com Ilugu powtnJen, ale 
niiq to potyka od r^wnych sobic salvis lcgibas et juribus nostris, wip- 
dsiaJbych, jakobym t>'ch szkt^d dochodzic mial. gdyi bi>na ecclcsinsiica 
sa bonn rcgalia. kt6re iia BoJa chwale kr6lowic Poisc\' ko^ciotowi na- 
dali. takic i bracia nasi w szafunck osobom duchownyni. A tc4 tc li- 
ccncye iolnicrskie ukim post^powaniem w Frnncyi. w Anylil, w Nkler* 
Undzic nlcpokoje pocKynaty. » in x karanii Fariskiego, quia boiia. qaac 
Deo dicata stint. non dcbent in usufi aliorum converti. O dzie«iedny, 
ktcSrych nam nic wydawaj^. i owszem przcr trzysta ko^cioI6w panowic 
cwangelicy nam odjcH, WKMci uniienic prosz^. tudzieX IcbMci(^w pp. 
braci. aby nam przywr6cono. 

Do obrony koronny tadncgo fnedium lepszego byt* iiie upatruj^, 
jako pob6r, gdy^ sairiA poirzeba [rwaltowiia od n^s to wycfska. Naprzbd, 
2e .Agier Turck wzi.-il a Kr.ikow niedateko; w czym nie mamy sobic lekko 
post^powad. by ni^ nam nie Htato jako t onym Grekom, na kt6re gdy 
wolali PoUaragowie (s), nie chcieli im dad ratunku, a* potym gdy niepny- 
jadel pienvszy Ottoman w bram<; wchodril, ktadli zlota, kamienie drogie, 
wolajqc, by ich tcraz ratowali. a nic moglo im byc, tak lc< tneba sic 
nam obawiac, by si^ nam takiet nie stalo PrKto nic ^alujmy dac teras 
troch^ dla wotnojcl nafizych. abyimy potem radzi nic dawali. a nie b^- 
dzic czasu. 

Di> wainojci sejmowych lodwi^c widz^, tebyjmy si^ micli sprawo- 
wad pniykladcm Wcnetdw, kt6rzy gdy co poiianawiq. iaden przeciw 
tcmo nic Smie nic itcc. A dla Boga, Najainiejwy Mciwy Kr6lu. co by si^ 
)Qt tu drAai mi.Wo, CKegoby:$my si^ ta dobrcgo sptKlzicwad mirli, gdyby 
uaiawy sejraowe rwdaremne by<! mlaly, gdyby konstylucye WKMci w ni- 
czym ochronione nic byly? Alc tu ini stanac tricba: raczy to WKM. 
wiedziec, ie si; darmo EJeM/.amy, wariinek konstytucyi ^adcn oie jest; co 
81^ postanowi tu ku obronie Rzpltcj. kii poprawie praw i wolnoid, ku 
zachowantu w*/y*tkicb ekscesow. to po scjmie jeden dwa rozcru^, a my 
«i^ w tym nie pociiiwamy; maniy atatuta o tym. a pr6ino lelq. bo idl 
w egzekucyej nic maniy. gdzic tam pis/c. *c ustawy koionoe sa<:ro^anota 
by6 niajq. a jcStiby kto protcstacyc jakie czynt<; chciat. tcdy mlalby je 
lu ucjynic in thcairo publico. in C*cie Rcipcae. a nie pokatnie. jako tak- 
rok sam jeden czynil protcstacye noniine (otius Rcpublicae, co je^li toi 
kto baczy rzecz sIu$Kn:j. niech powic Ale nie pochlebiajmy sobic. mdwRiyi 
sobic w bnid. jeZeli m.n sic po>(tanowicnic seimowc iazcrw.ic. albo domfti 
zostawajmy albo sejm6w nie miewajiny; na ktOrych ai? tak wielkie utraty ' 




39 

nnwnjA. te gdyby sie na kupe ztotyli. wielka by byta pomoc Chrze^ci' 
jaiUlwu przeciw Turkowi; jakoi i ja sam Xajainicjsiy Mciwy Kr61u na 
dru-{i srjm iiie ubiecuje sie przyjachac, gdyi sie te sejniy w niweci 
obracaja. A xai to rEecz stus/na. gdy si^ kio prnteBtuje, teby x sejmu 
nic mialo byd nic, nam ') protestati est liberum cuique non in pemi- 
citni keipcne; nn ■lejniie trybuoHl i jeg'» qualitates postanowiouo. a w*dy 
n» tT>'bunale s|)raw \n (liibium wokowad i*ic nfioj;^, kto apcluje o(] try- 
bunalskicgo sqdu, to poena, ^.adcn do izby icli STjdowej nic wnidKie, kto 
n.i tr>*btinale 2 rusnicq chodzi. cgjcltucyii Bara«eni; co jfieli tam idsie 
A uchwala, dalcko by »)<; wii^ccj tu 6y.ini niial.i, skad fwsila 't ta 
waga justycycj, kt6ra scjm uczynit. A tak temu by aie abieiei 
mo^Io, albo iteby ten, co czyni iiTOterttacya ii,tt przycxyny, dlaczego 
sie C2yni albo da<5 stnrottom instrukoy^, aby takicli protestacyej do 
orodu nie ^miat przyjniow.-)C, albn ^cby post^nnuieiuc ^iinowc ptuiHlttas 
/.amyt^ata, do tcgo pocnam nam4wic na takicgo. pod lak;} egzckucyq jako 
m trybunatc. 

Iii rL-liquis Zfrodny 

Na skargi: J^!ci ks. Arcybiskupa GnieznieAskiego sJusznie 10 Na- 
jajniejszy Mciwy Krblu obrabi<i mii, gdyt Kaniu pismo m6wi: Non ma- 
lrilice<i Priiicipl siicci'd<itum. Do tejj» lo hylo prz'"dtym. 3te curam rpisc«>pn 
ne tiitpe veibum dixeris, a bywaln tn. laoby pized biskupem miecz wy> 
jal. na gardle ma by<i karany. Tei %a dawnc Uatuta nas/.tf. przeto gdsie 
de fama idxie, «Iu«7,nie alty W*<.M<i i z *enalem w to wejr/ec r.iczyt, 
pr>iiiewa2 to juichadxi digiiitateii! VVKMci 1 Keii.itu 1 n 1« wszystkich k.iSdego 
t osobna. ktiirzy na tych .stothach przy boku WKMct Pnna nasxego 
Mciwego xisiedliSrny 

JMc ks. Uiskup flocki"). 

Po tak wa:£nycfa pr/ypadkach 1 niebezfiiccxenstwach tc o sobie ra- 
f'.£ mamy. kcdy idzic de focis ct aris. inamy m co Panu Bogu dsie- 
kowac, tc w takich nicbczptcczcrtslwach crzyczynid iiam ckmu do rady 
i do obmytilawaoia bcxpicczeAsi wa i po£ytl(ii Rzpltcj racxyl. proszq<: przy 
tym ii.kjwy^-szy moino^i. aliy on nas sim ud rady ptoclicj j^a^howaif 
raczyl. J^koJ LAC7.q\Hmy bca wfitpicnia ten ir.ikiai dosii sx'-/qsliwic. ho 
acz pnd r^k;j '1'urcclca wielc krotcstw chnieScijartsWch pos/Jo. jcdnak 86^» 
wszechmo^^cy wictkit taskc n^td ojczyzn^ naszq okazaif raczyl, ie nani 
jeszcze czasu sU» •) u^yirzyl, sby.-imy o •iobic radzili. A il lcit walnenii 
wojskami granic sie WKMci dotykaja i wedle granic zamki chrze^cijal^skle 



1} RP. tna: ni« mUto co bjrtf, tM by tum. *J W Rf. po ■iik%d poulat )e*(}eiaKxe: 
*U|d pollla. 1 Alb«rt RaranftWilii. *| Uiywui* tu W »*CzcniD: Aoa.yi. 



pobntwszy. glowa poKaAska osiadla i pa chwili r6j*ne wojska je^o o gra- 
nice WKMci ocieiaii sie b^d%. barzo sic ha<; potrzeba, aby te pracc 
i tnidy WKMci nadarcmne iiie byty. Frzctot ku zabieteniu leniu pr^dkte} 
rady a zdrowcj potricba. do czego napomina JM(i ks. Lcgat Oica iiv. 
poslantec w posclstivic swym. abyitny teraz o lym jalc najprqdxej obmy- 
jlawali, napomiiu tt± i ku^cidl na pcicz;\tku postu: Convertimitii ad me 
tn toto cordc ve^tro, in Jcjunio, in flctu Rt in plaiictu, ct convcrtimini ad 
Oominuni Oeum vestrum. quia benigntis et miscricors e&t, p»tieas et mul- 
lae misericordiae '}. Upomina nas prorok, aby^my slc mieli do spolneHO 
zlqc^enta, kcdy ini5wi: Congregate populum; co gdy ka2dy fi upatrowac 
b^d^tie, majac pewn;\ nadzieje w mitosicrdziu Hai^skiin, Ka pomncq Bota 
jeszate sie Raplta chrze^cijartska ratowac bediie mogU, o cxyni pismo 
m6wi: Quis scit, si convcrtatur ct ignoscal el relinqiiai post sfr bcnc- 
dictionem 't; ct alibi: Nuita io vobis iidyeisila^, si nulla in vobis diver&i- 
tas. A tii sama jcst opatnino,4c do zachowania KxpLtc), do kt6rej tiam 
barzo zgudy potrzcba, rychlo sii; nam jac b^d^ tcgo, hidi owcgo pO- 
trccba, nie upuszcEaj^c jcdnak okazycj. chyba nam B6g dlugo czasu viy 
czaii raczy. ic o caloici swej jcszcxc railzi<£ mo^cm, tedy tei racUnny 
i o caltiici inazycl) i przyczynid sie tet do nich, Bo uchowaj Bo?.e. gdyby 
si; scieiaty wojska pogiihskie z Ddoraw;). z Sl^skicni, nic by nam i g6ry 
nic pomog/y. prRcto potcinic i szczcrzc o wkowych nicbcKpicczchslwach 
radzitf nam poirzeba, Pot^inoji! koroiiy ta bedKic. gdy tolnierz pogoto- 
wiu w polu bedxic, poiiicwait tadnych zamk<iw. jtadnych aniunicycj in- 
szych nie m.iiiiy; gdEie by chci^W do nas ti;n poganin wiciizitjac Hic n»d 
pai^stwy WKMci wtdzac nasz^ niegolowo^(f, nie inieliby^my sie gdxie 
pi>dzie<;, czego za taska Bota ui6 mo2eni. ydy prxy granicy me«ne RxpUej 
rycerslwo murem sie stawi. Ou te<io tei ta gotowosd nasza poir/ebna, 
gdyby kwiraltolwiek strona pliic zwyci^slwo odniosla. aby do nas iieutra- 
Itstow on zwyci^sca broni swej nie obrocit, ktdrego periculum to me> 
dium napewnicjsKC tcn Jolnier^ nasj!. JeSli by za^ poi^.inin z Cesarzem 
JMciq pokOj traktowa^ iniat. tedy by £i<; na nim wiecej targowac mogto, 
g4yby tei wojsko WKMci pog^otowin bylo; wiec i to. jeieliby potym 
Rzplta chrit^-SciiaiSf.ka jakie traUtaty pewne zwiazkii tcfjo pod.'ili, ieby 
iuiraz WKMii pojjyiowiu wojska swe mic^ raczyt, byliby stawa WKMd 
/. bczpicctertstweni koronnym i sqsicdxiwa. Ho gdy ta zwiazlcu zgoda 
d'ibra postanowi Bi^, pcwna rzecz, ic ]i6g na tego tyrana tak potna- 
gac bcdr.ic, j,iko i sam nam obiecuje: Kva^iiiabo gladium incuni et in- 
tcrficict eos manus uica '); a iny za to dobrodfiicjhlwa Pana Xajwyisitcyo 
z pismem iwictym wiclbic b^dzicm: Dcxtcra tua Oominc magnificata est 



■j loel. 2, c. 12, IJ. *) locl. 3, C. 14- 'J Cxodi» 15, g. 



in inuUiludine gloriac tuac, deposnisti adversarios tuos. misisti iram tuam. 
quae devomvit cos sicut stipulani '). Do kt6rei spotccznosci i jcdnoici 
pocz^ Ocicc ^w. picrwy pracz imiicyu*ze swc nas wxywatf, nicbcipie* 
czei^stwa wszytkiego chrze^cij^iiWtwa up^trujac; i tenz znowti przez JMci 
ks. Kardyiiala legata iv/cgo przelclada ntizerj^e tego tak blfskiego s^siada, 
koronie tej przektada cie*kie sqstedztwo, przeWada commune periculum, 
na por:itowanie w«ylkii:h chrzes^cijan VVKMci wzywa, ciyni pieczc, ne 
sil deminutio Divini cultus, ne sit dcininutio ku!icioI<5w Bo$>ich, o ciym 
i przez komisarzc w Krakowie traktow.nno z IMcia kn, legatcm Kardy- 
nalem OJct jSw. I'apie4a. Tam 4c si<; dla gravitatem kondycyi tcn zwiazek 
£wii*ty zawr2c<i nie m6gl, mnic sic zda, aby te kondycye poniekad mo- 
dcrowane byly. aby bezpiecznie la konfcd^^racyA zawrMC sie mogJa, aby 
na nas to nicdbalstAo iiic sostawalo i aby &ie nami nie rospndalo; jakoX 
w cLdzych kntjach bedac slyazalcm. '^dy KcKiiuni Poloniac w tyin wi- 
oowano. Przeto ait po&sibilitas conditionuni, w czym nequitatctn et possi- 
bilitntcfn WKM<! ina slusznic dcliberowac. A jako Ocicc iw. urgct. tak 
iyczylbych, aby poslowic Cesarza JMci xe± byli. ktdrzy by tych zacz^ 
tych rzcczj' popicrnli. co jc4cli by oni zanicdbali. a tet?o tak zanicchall. 
tcdy by ani WKMc ani Kiplta \r tym winna zn<>tawala. A nam tei sa- 
mym w to sie wdaii nic bnrzo jest rzccz bczpicczna: jako owych nie 
chwala, kldrzy pojcdynkit.-ni sciane walqca sic podpieraj%. tak tei onych 
wyblawiaj^. gdy w gromndzie ten ci^tar podnosza; ba gdy jeden sam 
jest, obawiac si^, by go Sciaiia nic przytlukla, alc gdy ich *viccej, poteXnie 
4cianq ratowac moga bez swego urazu szkodliwcgo. Tak tel. quam w te- 
raifniejszych rzeczach, samym si^ zaciagaif tutiiin el securum byc nie ro> 
zumiem, gdyi pojedynku temu poganinmvi tnidno co iiczynic. N"a defekty 
domowc wysadric deputaty domowe. ludzie niadre i szczere. ktdrzy by 
o ojczysnie w miloici radzili i te defekty suis viis znmknelt, alty ta Kicplta 
jako nie oslabiah, nad kidi^ takie pencula wtszq i k^dy pokdj by^ nie 
motc, »i by poteinosi uslapila. Przeto WKMci, icb)- do tcj slabofei nie 
przyszlo, pilne staranie w tym miec potrzcba. aby nie rzeczono; Quis 
Kex iturus committere bcllum advcrsus alium-Kegem, non sedcos prius 
co^tat. si possit cum deccin millibus occurrere ei. qui cum vi^ntt milli- 
bus vcnit ad sc alioquin adhuc illo longc agentc legationem mitlit, rogat 
ca quae pacis sunt. 

O pokdj do tego poganina postac acz jcst zawszc fallax. ale jcdnak 
gdyt lego neccssitas nicsie, caute sobic w tym poslcpowat! potrzeba, 
mftj^c zoliiicrza in arinis gotowcgo, bcz ktdrcgo jak na Turku. tak na 
Tatarzynte nic sie wytargowad nie moie. Na pobdr, na placa iotnierslc^ 



>) Exod 1$, B b. 7. 



4» 

zezvralani, acx tei &ami iiietylko biarq srscye, bydJa w tnajctn(MU:iacb 
naszycb, ale i ka^a si^ okupowaif, zAczyni saini2 pub6r wybicraj^ od nas 
z wielka nicwol^ na^z^ i poddanycb naszych. In reliquiszt!'*^"/ 

Diiift KXI lutogv. 
Wota aie senator$kic na propozycy^ J. K. Mci Icoi^o!^: 

J. Mi ks. Blskup Lucki >)■ 

Ns tak csasy trudnc i ntebcKpieCKoe iHilr&4c, Naja^uiejssy Mciwy 
Krolu, strach mic i o nicb niiiwic. kt6rc nietylko uah samych. nictylko 
P'instwa VV'KMci, aie wszylko chrzc^cijanstwo zachodz^. o czyni namowy 
nicrodwlucznc nic tylko iiinic .lanicmu zdaclza sic byt poirzcbnc, alc i od 
wszytkicKO swiata to upatruj^ rzecz byc barzo potrzcbn^. o tym;te i od 
liidxi takowych. ktdrzy ^u-iatem wlailn^ i rzadc%. to je»t od Ojca iw. IV 
picta micli^my prxc/. IMci ks. Kardyii.iU lc^ata napomnicnie. aby4my tc 
nicbczpicczciistwn pilnyiii okiem uiiairnwali. Jcdnaic ilat Pan Bog nutn- 
sierdiie nad WKMci^, le w tal^-owych nicbezpieczcftstwacb w caloSci 
paristwa te. WKMci pod regiment posadzone w cate j w dobrym Rzpltej 
zachowaif laczyl. i tak^ laske okazal, tc niebczpicczetistwa jako tnie za- 
sinucily, tak i lcraz z wictBzy cze,sciej mnie wzruszajq i ciesiq. CicBxy 
mi^ to, 9te nie ozieble to. co^my styszcll naprzckl od pAn6w po<U6w, do 
waninkii lycb niebezpiecKenstw przysTcptijq; cicszy mi<; 10. ie ^y do 
pocalowania rcki WKMci Pana naszcgo Mciwcgo wszytko rycerstwo prsty- 
«tepou^alo, stad poczeli mowc sw^ iJzickuj^c wicczncmu Bogu *A te 
Jask^, te on s^mi rekc sw;^ nad WKMcia trzymad raczy i tak bIu,^ostau-i 
wiclce. te i my w calo^ci, zdrowiu i prawa swego w pokojii siedziem; 
cicszy mi^ to, ze nic zaniccbali lci i tcgo, ^je tc p;iiV»twa, klOre WKM^ 
pod rceimcntcni swym mlcc racsjysr, byly w pokoju; cicMy mi^ to, ic 
o tc partstwa WKMc miloiciwlc radzic i staranic piinic micc inczyss, 
cicsiiy inic to. te do WKMci o ratunck p'osxac paj^twa in»7.c chrzesci- 
jaiSskie uciekajif sic. cieszy mt^ to, ti: i pohai^cy pokoju od WKMct pro- 
MH. cie&zy nu? to. ic taJtic wiktorye z pohal^cow otrryinad raczyl, cicMy 
mi^ to. Xc w tych czasiech ud najwyt«zcKO munaichy w Europie o prxy* 
micnx *adaja,, ixi Pastcrza swiata wszylkiejfo, od glowy koiciola Bo^j 
lcgat pi-zyjachiil. ktory tc« pocicchy WKMcl 1 tc blogoftlawicrtstwa Bo«e 
nad WKMcia bcd^cc jasiiie przyznmval i niiponiinal. aby jeJnak w tych 
pocicchscb skromni byli, a w tych czasicch obmyBlawali o bezpiecznym 
postanowieniu Rzpltej chrze^ciJAOski pn(t«tw WKMci naletqcych. To^ tedy 



1) Uernud M>ciej«i«iki. 



43 



leaplan pierws^y przyznawa, za co jesi Panu Bogu dsieltowat', ie ou WKJW 
tatctemi uciecbami obdarza^f racxy. Ale ii Vati UiSg zwykt moderowaif 
poclechy nasze, tedy nam niektdrych ntecay denegare z«*ykJ i onym 
pocicchom periculn jakiei na naii kLtdzie, 3 to dlatego, ne muitttudo 
gaudti extoUat itas. Do cttgo przynamntcj nns ptzez proroki, kt6re do 
WKMci po3y(a. napQmiixac raczy, aby^.ny six; pocxuwali choi w pocic- 
chach nasKych, ^.ebysmy za unicsicnicm onychie w C7.ym nie &i:wanko- 
walt. Co ja nte dlatei;o lu m6wic bedc, abych mial co przydad do zdania 
JMci ks. Arcybiskupa Gnic^fnieriskicgo, Prymaia nasze^, z ktdicgo »15 
wotum zfadsani. ale iein tci cslowiek i syii kcironny i iiiiluje ojczyinij 
:tw;) t scnatorem b^dac uczynic lak jako ubojfi chlupck, ktory lak roiii- 
mie, 2cby miat umrzcc, ^dyby Panu flwemu czegokolwiek przynie^c nic 
mial, Tak i ja syn koronny do matki, do ojczyzny awej przychadxjic, gdy- 
bych czcgo przynicS<; nie mial, tyw nic byl bym, ktorii 19 matkq milujqc 
tak barzo. abych jej te:t dac czcgo nie mial. nie mog; zaniechac. Przeto 
naprzcSil do instrukcyej teraj!nicjszy, do tych spraw przywiodc proroka, 
ktdry do nas wola. aby^my sie oi-ucili a ubaczyli, cu ste naiti dzieje. 
Tai ledy prorok do nas tak woJa: Expergiicitnini ei fletc vX ululate 
omneR. i|ui btbitis sfinum in dulccdine, i^ens ettin) .-iscendit super lerram 
meam fortis tl innMtnerabilis, dente* eius iit dentes konift «-t molares 
eiu^ ut cntuli leoni^, pcriit sacriticium et libatio de domft Dumint; tuxerunt 
«acerdotes ministri Dominr, depopulaia cst regio, luzit bamus, quoniam 
devajtatum est triticum. confusum cst vinufn, elanguit oleum. confusi sunt 
agricolae. Accingitc vos et plangite s.tcerdotes, ululatc minisiri altaris. 
iogredimini, cubate in sacro ministii Dci mci, quoniam interiit d'- domo 
Dei vcstri sacrificium, vocatc coctum, congrcgatc sencs, omncs habitato- 
res tcrrae in damum Dci vcslri cl clamate ad Dominum '). Wicmy co za 
szkody poganin uczynil i jako doiny Ho^c popus:o.szyl, a wedy sic za to 
nie ujmujemy. I tenle m6m dalcj: depupulata est regio, periit messis 
agri ') To co icn prorok inriwi. zJa nii si?. tc to o Agrze. kedy on 
tum nriclki. ona knpitula wielka. one koicioly Uoi^e w nlwec si^ obrd- 
dty, paszci^ka pngaAska wszytko pniarla; co o prcyszlych rzc<:zach tcn 
prorok miSwil, to si(; ju* tcraz stalo. jaUot pomni mowy onych proro- 
koiv, kl6rzy na on ikejni kr^alcowski do WK..\lci byli poslini, ci n tych 
r£ecx;ich npowiedali placzac na te c.-ilauiitales, jaku on M.ichabcusx zowie: 
vae nobis, ut qui nati sumus videre contritionem popiili sui et contri- 
Eionem civitatis s.inct3c et sedere illic, cum datur in manibus inimico- 
rumi ftancta in m^nu extraneonim facta sunt; leitipluin eius sicut honto 
ignobilig. Va^ gloriae eius captiva abdiicta sunt, tructdati sunt senes eiits 



) loel 1, S- 14. ') loel I, c. 11. 




44 

tn plateis et iuvenes etus ceciderunt irj glaciio inimtcorum '). 1 na insaym 
miejscn: lit intulefunt illis bellum et mortui «iint tpai et uxores emum 
ct filii eofum et pecora eorum -1 Fro«ili nas o ratunek jako oni Maclia- 
beuszowie: O filii, aemulatores estote legis et date animaa vestras pro te- 
stamento patrum vestrorum et mcmentote openim patrnm, quac fccerurtC 
iit Beneralionibus suis cl accipictis gloriam magmm et nomai actcmum "), 
a myimy go da£ iiic chcicli; oni sprobowali sami, pnccto plalsali, mysmy 
ide rtad nimi nJe u;ialiU. A ci byli prorocy r. Joclem do WKMci. byli 
drudzy na pnesdym sejmie prorocy, ktdrzy rcprezcntowali Jcremiaaza, 
ktdry mi5wi tak^c niim giotiu:: Kcce cgo adducaiu Hupcr vos };cnlcm dc 
longinquo. fjentcm mbustam. gcntcm .'intiquam, gcntcm cuius ignorabis 
linguam, nec intclligcs quid loquatur, ct comcdct scgctcs tuas ct pancm 
tuum, dcvorablt filios tuos cr filias tuas, comcdct grrgcm tuum ei ar- 
mcnta tua. comedct vincam tuam ct ficum tuam ct contcret urbcs mu- 
nitaii luas. in quibua tu habcs riduciam. ^ladio *). Toi oni do nas mbwlli 
z prorokiem, aby^my przykhdnic o subie obmy^lawali i onym ratunck 
datvali. Tcraz trzeci przyjactial tz;<jasz, to jcsC le<{at Ojca iw. Papie^a, 
JclcSrj- jiii nam tcraz nie jfrozi, ale co si? ma dziacJ z nami, ukazuje przez 
proroka do nas moivi;;c: Dominus exercituum praecepit militiae belli ve- 
nientibiis de terra procul, ut disperdat omnem tcrr.nm, anmis, qui inven- 
tus fuerit, occidetur et omnis, qui supcrvenrrit. cadet iii gladiu. (nfantes 
eoram altidentur in oculis eorum, diripicntur domus eorum ct uxores 
eorum violabuntur. Kccc cgo sus.-ifbo super eos Medos, qui $agiiti>i 
parvulos intcrficicnt et lactantibus utcris non miscrebnntiif et super filios 
non parcet oculus eoruin >}. To jest nani prorok opowiada srogos<! nas 
samych. teraz jaka srogoii B6g ma uknzai nad partaiwy naszcmi: Non 
habitabitur usqiie in finem nec ponet ibi tentori». nec pastores rcquics- 
ccnt ibi ct rcspondcbunt ibi ululac tn acdibus cius *j. Isadto jcsKCze 
nam Jcszczc wiqtszq prKcgrotk^ cityni: Terra vcstra dcscrta, ctvitatcs 
vcsttae succcnsac igni. rcgioncm vcstram alicni coram vobis di.-vorant. 
el desolabilur — strasznc wprawdzic po.sclstwo, ale i to nicmnie; stra* 
szniejszc, kcdy m6wi, gdiie jui nam Pan B6g chce moc odjqd: Ecce do- 
minator Dominus cxcrcituum nuferet valtdum ct fortcm omnc robur panls 
ct omnc robur aquac ct irruci populus vir ad virum *j, a dalcj: viri tui 
gladio cadcnt ct fortcs tui in proclio ct mocrcbunt atquc tugcbunt por> 
tae eius et dcsolata in tcrra scdcbit 'Jl Ten lcdy prorok tak srx^iemi 
prxeUrachainl nas napomina. aby^my w czas o soble radxili. A cid s^ 



') aUchkb. I. 1, «. ;— 9- ■) Macfaab. I. 3 d. ^S. ■) Rnd L 9 f. 50, 51. *) Jef«m., 
5. D. 15-17- *l t»iu XIII. ■■ 4. 5. c. 15, 16, 17, i. iS, *| luiu XTII. d. 30^ 
') U. I, b. 7. ») U. III. •- I. 5, •) I*. ni. i. »5, aa 



45 

prorocy, kt^irzy do VVKMci s^ poslant, napoininaj^c nas, abysmy w tyni 
sxcz^sciu ostrojtiii byli, a patrzalt, co zi nicbczpicczenstwa nani cj pro- 
rocy ukazuja i do czcgo nas B6[; »am napnmina. 

Na propozycyri VVKMci iiiuwtiic, to napicrwy iiam to upatrowac, 

aby sejmowe postiinowiema wa^ne soscawaty. nte lak jaku »3 tycfa prze* 

•)£lych scjinacli. na ktdrych gdy sl; co Kawarto. w niwcc owo puittatio* 

wicnie .stawjilo si^. A tnt w to v/cjnci potrzclia, aby sit satls voluntati 

VVKMci, tcn scjm tcrainicjszy nby siq mtSgt w zgodzic. w mitojtci, w ob- 

myslawaniu dobra ojczyeny Kamkn^c, postanovriwszy z pany chrzescijaA- 

sktemi pcwna jak^ obrone; lio im dalcj w te iraktaty towarzystwa tet^o 

zachodxiein. tyin pilniej tia nas wsiytek iwiai patrzy. 2ycze ojcr-y/iiie 

swej jak nalepiej i iycz^, aby siq 10 namowielo. co by napdiyKiicjszcgo 

ojczyznte byc moj{Ii» — przeto w tych traktatach strony lego Kvvi;^zkii 

bario ostroinie trzeba sotile poslepowati. O Ut6T*J 'j zwi^izku tegn ostro- 

2no!$ci fceni na pier^utyni sejmie niektOre racye dawat, tcraz ich powtariia<i 

iiie bed^; jrdziem zaraz i po:tylck t^o sp6lnego ztaczenia ukazat byc 

barzo potrzebny, toi i tcraz przyziiawam, t:om toi tct od JMci ks. le- 

gata Ojca sw. Papicita w jcgo or<"tcyej sJyszal i tcmu tak swialobliwemu 

zlaczcitiu radbych jii pewny koniec ucsynit, gdy2 barzo jest potrzebny, 

gdzieby tylko panowie chrzcsciaiiscy byti wdzicczni, tcdy i my sami tego 

zlac^tcnia pati7.aLib>'^my. o czein dalcm pierwy racye swoje. A jcili sjq 

przedtym odFadzalo, tcdy byly insze rcspckty, ale tcraz prEyslapilo po* 

selstwo Ojca ^w. Papieia. kt6ry racyami nam rzec« barto potrzcbn^ by«i 

zwi^ku tego ukiiZHJe. Do tegoi spdlku i ja radze, bynamniej w tasce 

Boiej nie desperujqi;, w czyni nie tylko tcby^my micli dcspcrowac. ale 

owszcm i takie si^ mcdia pokazuj^. te o sobie jcsccze radlltf moicm, 

choc Pan Hrtg pr/cpiiscit za ztosri na chrzc^riJHi^stwo i z-» grzcchy naszc 

puratenic wujska od icgo tyrana j ch'}d taktc ^alc przcpu^cil; alc i lo si 

scivtssent convcrtisLScnt ad Deuin, zaczym poraztli by byli potcinc po- 

gatiitkie wojslto choragwi^ chrztrscijaiiska. gdyi jui i pobaniec tyl poda* 

wad pocz^l, ale il non limuerunt Deum, ideo trepidarunt, ubi non erat 

tJmor. Ale i tii killia mi^ rzeczy cirsz^. ie Pan U6g non deerit jeszcze 

Cbrze&ijntistwu: naprzod jakom sJysznl wczor» od JMci kg. legata Ojca 

iw. posla, ic szczerze a szcxerze Ociec sw P.npiet j Ccsarz JMc chc:i 

teu poczqtck itgi koiiczy^ i ziaczyc si^ z VVKMciq w tow.irzy9two. Druga 

pociecha raoja, 2c Pan B6g dat iudziom takie serca. kt<Sre b> nainniej nie 

desperuja w tym, i owszcm auxilio Christianitati cssc volunt, ie konsens 

wszylkiej Kzpltej Je.st na tym, a co wiijtsw», ched ludzka jest na tym. 



') RP. nu: ktotyni. 



46 

aby si^ ta Uga na teratnicjszym scjmic skoAczyla, aby tti tcgo ') 60- 
czckali sMhlc swc przeciw pohal^cowi obostrz)'d. 

Zamykajac tcdy zdanic swt: *yczc nam ligi z t»lcie) inwry. abysmy 
kondycyc modci-owali i nie uk na wiclkoici ich przeatawali. jako te- 
b\*imy sie im tci barziej akomotlowali. aby tym prcdzcj koiiicc tych 
niebezplcczcilstw miiyl si^ uczynid Jcdnak jjdzieby oni zanicdbad micli — 
jako^ > teraz od cesarxa JMci ^adnych [x>sI6w nie slychac. co mie barzo 
trwo*y — tedy ju2 teraz ani na nas, ani m WKM<i. ani na koron^ ale 
Ha nichte samych schodzitf b^zie. 

}a\(Ot i tcraz insza rada nas *) zachodzi, t^dy sie jui tcn zwiaxek 
zan^knaif nie mnie, to jcst o statecznej obroiuc nastej ; alc podobno 
dorus est hic sermo, ale darias by byjo miec okowy pogahskie na szy- 
jach i na no^ach swych. Prseto radic WKMci obrone talcowa na kwra 
ichy nie jeden tylko pobiir, -tIc i ui^cej ich uchwaiono byJo. aby golo- 
woi^ nasJE^ pognnin bacz^c tn6gl kondycyom naszypi dos^ uczynic; kt6ra 
gotowo^ abo obrona {a to pienvszel araz na dwie lecie aby byla 
postanowiona, nadto terainiejszego wojska przyczyniw&ay, w czym nam 
samym ciqil<o uczynic pizyjdnie s.obic tych nicpotrTcbnych obrok6w 
wBiqwszy. Dniga obrona jcst. aby tc reszty. kt^rc s^ b<)dt w Koronie 
b^di WKs Litcwskim. wydRRo. sccurit:itcni et ac|uitalcn) zachowywajac. 
bo i toinierr st^J cieiki jcst. ie im nic phcq. Do obrony m6wiac. htbra 
by pcrpctuis tcmporibus trwa<^ miitla, aby WKM(^ ludzic zacnc wj^sadzid 
raczyl belli ct lej;um pcrilos, kl<irzy by w tym dogodzi»; mogli tak WKMci 
jalco i iiam «■szylkiin. jcdnak nikomu prawa. wolno&i i przywilejow nie 
lamiqc. oboji*a standw salvis le^ibu*. juribusque nnstris aby co moglo byC 

O kozakoM' pcrpetnis temporibus iniesienir ■), o danie upomtnkdw 
Tatar-skich, ci wyslnchniiie jioslfiw Szwcckich r^wna t inszemi. Varietas 
con.stitutionum je^Ii ma byc po sejm.icb, tedy nic po sejmach. nic po 
tuts w radzie WKMci. jeieli audebimuK semel sancita, unanimiter scripta 
lura f postanowicnia sejmnw*?, kt6rc sa sacrosancta. wzros«ac i w niwec 
ohracai?; przeto bych chcial WKMci prosi*;, aby powaga Bcjmowa byla 
K.ichowana, aby konstytucyc raz niipisane in suo robore zostawaly i pr»* 
silbych .■utm od Pan^w braciej i rycerstwa, iteby takiemr poittepkami nie 
z^ttrudniali spr«w RKpllc]. u pot;otowiu sejinowych, ab\* konstytucyei 
pracciw rozumowi. przcciw Bcgu nic wnaszali, bo jui jcst tak wicle kon- 
S^tucyej a jcdna drugicj prxeciwna. Ten conlemptus konstytucyi ex 
contemptu lcgum idzte, co nas Pan H6g za grzechy itasze l^arEi:, bo jedni 
s^, kt<irzy poprostu grzeszii. jako jestcimy wszyscy. qui cx fragilitatc 



t) Rl*. na: m •Jtfcisbtli. 1 RP- ma: a au ucbodu. *) Rl*. bu: O houkMh.j 
talcfilMiit. 



47 



grzeszemy; drudxy t^rzesza, kicdy sanoi mo^^c ^reechu a£d, xami ida d» 
iiicKOi mog^c wyst^pki kaniti, nie karzq. Trzed a^ klt^rzy nietylko &ami 
grsc^^, ate i pr.iw.t o tyin slniiowid ciicq. Iciedy kto chcc wyst^pnika 
kara;, a nic ka^ kamtf; jako ccraz jcden ucjfynil; tiniarla mu io\m, pro- 
sit aby mu daJ facultatcm rodT^oni) sioiitr^ pierszy tony poj^d; mc non 
conccdente, po toit do Kzymu poshl. t.im acz bylo dcncgatum. nn ja 
jednak poj.it; xacsym gdym go ja cxcnmunikowat, pozwat mi<: cx odficio 
iia Iryl^unal. 

Na lc kwcrele m6wi^c i na te &u«picye tak nam potncba mctwid, 
jako uiii do iCm^us idac: nanii na si^ skarzemy, tak te2 sami dawamy 
przyczyiie do tych l<werel. A i* dwie r^eczy ojczyxn^ prowadzic m,ijq. 
ngoda a szczero^ tedy non omnis, qut dicit: Domine Domine, inirabit 
in Kegnum cfielorum. nie kajtdy, kt<iry nwiwi: ja dobrze ojczj-inie slut^, 
aU; ktedy do {lOtrzcby iii przyjdzic, tfzeba aby Ja milowal, aby rzcczy 
jcj ku obron-'e nalc;tace nie turbowat. tnUi jei>t prawy miloinik ojczyznie 
swoi. Nam. 2« VVKM<f na&zym pancm b^d^o. i;tc ojczyimQ rtaszi; milowad 
raczysz, ad caclum ^ursuTn corda; corda ') autcm Regis tnsicrutabilia sunU 
jcdnak rozuinicmy to. zc szcxcrzc a piawdziwic tc to naszc ojczyznc mi- 
tujesz i ruis wicmych swoich poddanych, i ic te£ nas VVKMi^ i ojczyzof 
iia&Zff '' ab oiDtiibu^ pcriculorum tcmpcstatibus bronici bedsieitz raczyL 
A my ttri starad sic bcdzicmy. abysmy sic lct ukaziili, co wicniym pod- 
danym nale^y, i zc tcit WRMc P^na naszcgo Mciwceo lak inilujcm. by 
vt\fc'\ przysilo do cxcgo. wycierpiedby co dla WivMcl pcwnteby tam 
WKMci. Icto kogo lepiej mitiije. ukazaloby sic; ZHCzym pewnismy tcgo. 
ie szctcrzc WtCMC Paii nas« McJwy o na* radzii raczy. a jako Pan Ii6g 
Acfainra przcciw Holofernesowi. jako Jadyi lud Izraelskt paeciw ludowi 
A9yryJ!.kicn.ii wzbudzil.i, lak t«i aby WKMc przeciw temu poganinowi 
pobutlziel. Coiichido. ze E'an B6{; dU pobostnoi>ct WKMci, dla s/c/crych 
po8t;pk6w je&zcze tc cz^k^ chow.i t dla WKMci. a jako bylo rzeczono 
Saulowi od Samuela: Kcce quod rcmattsit ponc antc tc et comede. quia 
de Industri:! servatiim cst tibi ^), to2 i WKMci Panu nR&zemu Mciwemu 
rzec moie. jakoi i sluszni<;, bo osobliwc bloEosIawieiistwo przez SamueU 
Pan B<^ WKMci obiecuje, mijwiac: Ecce unxit te Dominus super hac- 
rcditau-m suain in principem ci libcnibis populum «uum dc n^anibus ini- 
tnicorum cius, qui in circuiiu eius suai. Et hoc ttbi &ignum, quia unxit 
Ce Deus in principcm '•',. 

Nakoniec za jMci^ ks, .^rcybiskupcm Gnicznicnskim przj'c«y- 
nial aic. 



■) W Klv nitma OnHci rac cord». *) KP. n»: o]<ajimt nuicj. *} W KF.: «i«id. 
*) Kcewn I. 9. 34. ^i Regttm V lo, t. 




_4! 

}m ks. Biskup Chelmiilski)). 

Naja^niejazy Mciwy Kr6lu, spdln;; daj^ chwale najuyZszeinu Mo> 
nai-»ze QJelM i ziemie xa, Uogo&Utviei^stwa nad VVKMci^ okazane, a it 
let ter.i:( do dolirego obmysI;iwania Rzpltej sejm ten WKMc ztoiyc la- 
czyl, tcdy stusznc uniionc dzi^ki WKMci Panu NasKemu Mciivemu czy- 
T\'\i inamy, tc WKMc' o crtlo^ci ojczyzny, o zdrowem bezpicczeAstwie 
kzpltej obmyilaivad racaysz. za co cwka WKMci korona wiekuista, ktOra 
Chr)'stus Han nasx WKM6 w onyrii wicrznym ki6Iesi\vie odda. Wpraw- 
dzieJeby mi sie if&z\o milczec, slysxac przedtyin inadie a baczne zd.inis 
Ich Mci6w Pnn6w kolegdv moich, z kt6remi sie ja zuadzam, Jednak f.e 
tekst kweatyi jcst birzo trudny w propozycj'! WKMci podary, kriStk^ 
spraw^ o tym zwt.izku dam. 

O tcj Udzc namowy barz-> pr^dkicj potrzcba. p6ki czasu feszczc 
matny sto, abysmy na tym sejmic inccrtitudinem tych nicbczpicczciistw 
skoikzyli, aL>ysmy dJugo radz^c 1 iny^tac sami nic upadli, .Mc jakoby 
teii we£«t taU trudny rozwiazac sic niiat, z[jala nie wicm. Do tcgo, te 
po tak niebezpiecitne czasy w koronie itolnicr&a xniesiono, o kt6re dru- 
dzy proscq. aby byli zniesieni. w czym ja widzc rzccz byd barno nie- 
potrzebn^, a nabarziej pud tym czasem. Tii tcdy s^ dni rozsqdlcij 
o tym. rad bych, abySray Jui tcraz rozsqdck tej Ugi uczynili, ktdrcj 
ja tyczi;, aby panstwa WKMci z paristwy chrrcscijanskimi prtcciw tcmii 
niogiemu nieprzyjaciclowi i nicprzyjazliwcmu pohartcowi zlqczyc siq mu- 
gli. gdy:t barzo jest ten zwii^ck potrzebny dta tego, aby zas nas Icti 
srogi nieprzyjaciel Turck jako i prcdkoleiny Tatarzyn ni nas szabe! 
swych nie obrdcili, a wedlug starej owej pntypowic^d: ne Herculcs contra 
duos. j.ikoby^my sami na koszii nie zostali. Dwie tedy s^ rzeczy do (ej 
ligi. Pierwsza, ic od pnfistw WKMci ten pogaiiin maj^c o iSciane wojska 
swe i granicc swoje, aby pogranicznt-'go •■asiada WKMci nic porazit, «.i- 
czyni by wielkie periculuin paiisiwom WKMci uroslo; wedtug oncgo 
dlcCum; vae hoinini, cum ceddei-ic, non habent scdem ante se, misericordU 
est itaque illi$ ostendenda, sluszna rzccz. aby stc tyin naszym upadlym 
sasiadom dopomogto, gdyz ten Mahomet chrzeiciaAskie paiisiwa giibid 
pragriie. Dia lego bych prawdziwy, szoiery a pewny ligi 2ycxyl, ale st^ 
tego obiwinTn, He z rzadka s,i^ nadawajq te traktaty de conjimctJs virlbus 
contra Turcam, i samej korony j>olskiej exiltis uczy; pontcwat tez varius 
evcntus belli bywa. lub by ten pohaniec nad naszemi zwyciestivo otrzymal, 
tub chrzcicijartstwo nad nimi, owo jcdnak z obu stron wielkiejjo nicbczpie- 
czenstwa na koron^ nasz^ obawlad ^^ potrzeba, z kt6reJkoIwiek sirony, abj 



ij yioii Tylield. 



49 



elftta, vtctoria ktdcakolwiek strona dalej szcz^icia swego tu nid iiami szukac 
nie chciala, to jest, fteby panowrie Chrzesdjartscy na nas si^ nie oburzylt, 
tesmy im na ich dtu^c prosby nic pomogli na tcgo olcnitnego tyrann, abo 
od Turka ^eby^my inolcstowani nie byli, iei^my na nic tak dtu^icmi cmsy 
praktykowali, czc^cia etc z pany Chr£e$ctjaA<i]<icmi na nich o lidae nama- 
wiaj!(c, czc^ci^ samemu^t pohaAcy o przymicrza potwierdzenie nic pewnego 
nie uwteraj^c Druga aby nas w tc ligc ') zaciagnawszy sami sie miedzy 
sobq nie pojednali nobis inscientibus, zii ceym sami bysniy na koszu zo* 
stali. A toc takie niebczpieczen&twa naa zachodz^ t obudwu stron, bqd^by 
liga nie do&zla. bj;dzby do»zia. Tc^ tu nam o tym zwt^zku samyin iia- 
mawiac przydzic; nic widz^c nikogo, nic barzo widz? byc mccz potrzebnq, 
gdyi nas tc niebezpicczcnstwa tak w Itg^ wstapiwszy jako nic zachodz^, 
ale gdyby Ccsarz JMO posly swe tu poslal. sa^j siuszncmi i pewnemi kon- 
dycyami lepiej bych upatiowal byc z nimi w lidec. niJ: tak >amym. Do 
tego wsitytkjcyo chrzc^cijat\siwa, gdyby nii nas wzywali. od&t^piii. do* 
pu^cic im xginqif a wpa^ w obrzydliwoiif pogai^sk^ a nie daif im ra- 
tunku, bylo by to nic chrzc^cijatiskicgo czlcka, przeto radbych tcj lidic, 
ale miq tn inonet. te nie jnaJiz z kim traktowac^. i tak jako m^rzec 
mbwi: confugium habeo, quem sequar. non habeo. Ociec ^w. Papiet nas 
do tego jako du rzeczy ^wiety i Ktuiizny napomina, scaranie wielkic czyni, 
ale Cesarz JMd tia przeszly komisyej krakowtiki od WKMci itotony, 
widze, ze prycz swe posly barzo frigide te taiii iraktaty odprawowali. 
iCtamtild uj^li sobie panowie komisarze Ccsarza JMci dodawszy rady i in- 
firmacycj Ccsarza, konkluzya onyohSe traktat6w na len sejm odkladaj^c, 
takie tei komisarze WKMci uczynili odloienia i pozwolono im tego; K 
teraz widz^ ztamt^d iadncga posla nie masz sk^d ai^ znaczy wiclka tej 
sprawy oziqblosc, zaczym bacz^, abo jui tcgo po nas nic potrzcbuj^, abo 
Si^ tym czasem o przymicrze z tyin pohatScein txaktuj^, do ki6rego wi- 
dz^ ie malu nie przystapia, gdy im przysia^.c do lat trzcch pok6j: a to 
co byt powinien Ccaurzowi Turcckiemu dawad. tu temu bedzie czynic 
dosyi!; czyitiac to a \\i6y sic t nniti) lai^uj^. co to barxo ile jest i to 
lci mnie barzo od tej ligi odwodfic tiiusi. Do bczptcczciistwa Rzpltcj 
m^wiqc, ludzi polrzcba b^d;! na ti;. b^di na ow; stron;. A do tego ra- 
dzi<f nic mogi;. nby sic dalcj nad ta lig^ mialo wtcszac, bo za taktemt 
nicpcwncmi kondycyami nam i^ic SAmym w to wdawac^. byto by to sa- 
niym si^ ullro w te pericula praccipitare. Przeto by potrzeba jak naj- 
rychlej od Cesarza JMci wiedzieii. badi on chcc i potrzebuje tcgo zwt^zku 
aaszego, bctd^. nic, b^Ji nam ju2 same rzeczy pewne ukitc, a nie na 
slowa ich siii\z\t b^dzie. Ale wzdy wiedzjjc Cesarz JM<. 2e WKMd 

»1 \V Rl'. p«i •H{f« J«»i j^iicK •nic*. 1 DieaM •■ RP. 

Dytrynu atjmu varu. (. 15^7. 4 




So 

puspoJu z scnHtcm swoiin tcn scjm dla obniy^lawaniti dubrego wszytkicj 
Rzpltcj Chrxc^cijflfV^Vicj iloiyi racTyt, Ccsarz JM<^ tadnych poslhw nic 
pncyslal. przetu prayjdzic iiam konicc uciyni^, a latane i doi(i niepewnc 
przyiiiicrKc z tym pohartctin Tureclcim Ulatf potrzeba- A jalt przodko- 
wie VVKMci zwykli bylj £3wsze to czyni<5. tot i VVKMii slusznie czy- 
nii! moie, a tymczasrm mo2e Pan Bdg 6a4 chrze^cijahstWD wiqksz^ 
xgod?. abo tez ten dom Mahometski zpn%<i moiEe. tegro sam Pan B6g 
bez rozlania krwi chrxeScijaAski pokaiafi moie. Przeto do czasu tatad to 
przymiencc molem. w tym jako najostroiniej sobie po&l^puwatf trzet>a; 
jakoi tei i teraz sam czas nam ukazuje, ie TnTarowie Si^ terax wolni 
sobic, ktdrych i Tiirek widz^c ich doinowa niezgode obawia*; sie musi. 
Trzeto madrcgo a bacznego poala tam predko po<>Iac potrsteba, aby kic 
pod te Taiarska niezgode co na njm wytargowai mogto. 4eby m6gj jaka 
prowincyn puscic; jichn<S by tnm rychlo. pAki pokojii z chrzesciany nic 
uczyiii, piki Tatarowie tych swych domowych rozruchdw nic uspokoj^, 
a takt inft li byc foedus, poslac z tego scjmu zaraK. bo gdzie by si^ do 
nieco po tych ugodach poslalo. pcwna rzecz. £eby nam byl droiszy 
z swojf^ przyjaznia i co wiedzictf, jc^iby i te> nam pozwoli^ chciaL A to 
focdus nam traktowac potTzct>a nie odpasujac broni od boku. bo kto 
o pokdj sle »tara bez broni. jakic pewne artykuly mo;tc mic^ od nie- 
przyjaciela? a je^U privatus sobie bez broni pokoju nie czyni, dalcko 
wiccej, kiedy ugoda iiii^dzy pa6stwy \viclkiemi stawa si^. Trzeba l dla 
tcgo gotowo^i. aby. gdy si? woj^a Cesar^a JMci i p. Wojewody 
Sicdmigrodzkiego schodzid b^dq przeciw temu nieprzyjacielowi. aby tei 
wojsko VVKMci na granicy byto pojjotowiu, na kldre i lcn poganin 
pewna rzccz teby si; ogl^dac musial; do tego. leby si; to te2 Chrzeici- 
jaiSstwa i Ojcowi ^w. ta chec VVKVtci traktowania tego zwi;)zku i go- 
towa pomoc okaiala. Co sie tej! ten chctny umysl WKMci i Rzpltej tak 
t lych pr«e«alych sejmow, ktdrc WKMC dU lej samcj namowy i zwiqzku 
tego skladac racxyl. tako< t ex sementite Ich Mtf pp. senator4w ja^nte 
sie w«zytkiema ^wiatu okazad bedzie moglo, ii non deerat na tym studio 
WKMci. i owsiem. przy kim inszyin ta negligcntia znale^-i sic moie do 
postanowicnia prxymicrza 

Kozakl uskromic, aby oni Turkdw nifr irritowali, za uspokojetiie 
lconk6w WKMci i panom llctoianom gndsi sic podti^kowac. 

Tatantynowi. bcdzieli pcwny pok6j, z pogli^wnego dac Dc autort- 
tate sejm^w m6wtac wprawdzic WKMc opl.ikana taka Rzplta bywa, 
gdy do nierjiiidu pncychodai, gdy postanuwienia scjmowc. Itldrc ku do- 
brcaiu Rzpltej 54 ustanowionc. targanc bywaja. zaczym knileslwa alba 
ad tyrannidcm albo ad tntcrnccioncm przychoduii zwykly; pierwej tar- 
ga^c stq na nas. ntc dufaji^c nam bractei swrj. szlachdcom takte jaV 



i oTii urodzonym, prrytym Ci«bie Najasniejazy Kr61u zgardu, a potym 
Tuum dominttitn spemcnt A to zn&\eii dobre remedium do 7.a/(«w<owa' 
nJa M tym protcstacyom, K^czym non niodo autoritas scjm6w b^dzie, ale 
i do konkliisyi MJmon' r>'chlej sif pniysteiMwad bcdzie. W czym aby plu- 
ralitas Kzpkej zawicrala, prout anni 153^ byla conclusio ■), a tcraz tc scjmy 
nasze si| jak morzc, iia kttSrych ait tvszytka Kzplta chwieje, a co raz 
«lepiemy, lo /w/wilepiamy »}, a co WKMc z radq sw^ I r wictsza czcscia 
kola ryceritkicgo postanowic raczysz, to f.nowu dniilz)' ro£rzuci<^ audent. 
Przetoi na tcn plomicn Najasnicjszy Mciwy kr6Iii jaki sposdb znate^ 
aby si(; jui ugasic mngt. hoi to jcst rzccz nicpodnbna, aby sit; tak wie- 
lom glosom wszyiko dogodzi(i rnogto. alc tei to nicstuszna, icby co si^ 
dwicma gtowoni niepodoba, rzeczy potytccznc poataiiowionc rozrywac 
mielt. A i2 tet tu cgcstaii nas tepi i niszczy ]>aristwa WKNfci, omnia com 
sump^mug w zbytknch, w &trojach. w cbodiieniu, przcto by hunc luxum, 
kt6ry n^s coii^umic, zagiibit^ i zah.imowac; boc ten IniernLis liostis jest 
gorszy nji Turek, pot^Snosc koronie odejmuje, zaczym peccata wtele 
ri^itne popetniaja. popetniwKxy a wszycko ulraciwszy, per fas ei nefas 
nabyw^imy, rozmaitych fortet6w dla nabyci.A majetno^ci nad bli;!i)jm za- 
£ywamy, a to iiiatka nasza prosila tias o to, aby sie jej uialiwszy w tym 
dopomoglo. Jako* jest statut Aleksandra, ic nie maja w zlotoglowje cho- 
dzt^, a tcraz nielyiko sami chodza, ale kotcze tak ubieraj^ jako ottarz; 
i tcrax tu jadac ujrzalem kotczy tak ubrauy, widzqc chcialem ukl^kn^d 
mnicmaj^c, aby byl oltant. Tcdy tc zbytki barxo rzecz jest potrzebna 
uskromic onc nakoniec. I senatorem WKMci bedac pnyjdzie mi i tu 
n grawaminacb Pruskich przypomnic^, pros%ac WKMci, aby wedtug sta- 
tutu Aleksandra indigcnis samym dig^nitatcs dawano. Drug.i prosK^ WKMiJ. 
aby w szlachcckicS 1'ruskich majqinosciach mogly byc wiccznc miastcczka, 
gdy* po wszytkicj koronic s^, samc tylko Prusy nic maj^, a oni we 
wszytVim WKMci stawia sic goiowemi a wicriicini poddaiicmi iia kaidc 
rozkazanie WKMci. 

In retiquis ptmctis zgadzal sic t Icb Mciamt pp. Scnatorami. 

}Mt hs. Bisk\ip [nflantski *}. 

Praemeditatam orationem latinam miat, w ktdrcj wotum swe kori- 
czyl. audientiam sobie jednat. takie liberam voccm loquendi. ie tu sena- 



*) W RP. : (Kbbwiak. *} Jak wiadcmo, iadna kvBttytiicjik nie poituiawiAb tcgo, 
ie uctiwU]) upxdaji) wt^lciMiicif. choclaf fakiyctni« w XVL w. prz«* cui Jaldi decjdowaJi 
tiA *ejmacb wifkuoitf, i to tatij chciat mowca w-ywiek' jako sawdf i« «tow konityfaieTi 
1538 r. (Vol. lcg- I. 536): CanilinillonH noVM nonnltl cain CoMiflMrioniin ct Nuiilionun 
Temram oon*eiuu.... faeicniuj. ') RI', ma: CD ru ti<piutij. *) Otto SdMnKinc. 

4* 



53 

torowi kaldcoiu wolno jest dac zdanie swe, i ±e tct t\i jest ta wol 
ktdrej on zalywA libere loqui ia Kpca. Naprzi^ defelccy ligi ukazau^szy, 
te aemulos r^ni non satis fecit iuramento suo, przeto w kondyc>'3ch 
pofolgowania iyczyl aby »(; liga potctniejsza daleko ni2 foedus zawarla, 
bo gdyby Turek miat Wcgrj* posies<i, fccdy fortece i antemuralia tej fco- 
rony byly. pierwtj nit by sECdl ad [mperium Komanuo), kedy obroiu. 
j xamki pot^ine, Pobki by pozad nie zostawiE. Na obronc to remcdium 
dawat, aby tak spirituales jako i saecularea tertiam partem prowcnt6w 
>wych dawati, na co on sam trea partea s intrat swych biskupskicb 
post^powal. 

Zacxym ozwatstqJMcks. Arcybiskup Gnic£nic6ski; Domine non 
commisimus vobis ista. nos alio tcinporc dc ncrvo bclli loquimur. Biskup 
odpowiedziaJ: Tamen. lllustrissime et Reverendisnme Domine. non ex 
omnium consensu, scj secundum conscientiam meam in ista libera Rpca 
ea. quae mihi videntur, in medium adduco. 

Po tycb rozmowach tcnjtc Biskup votam swe koliczy, ukazujqc 
drugi spos(5b obrony, thcsauros ecclcstiasticos. mdwi^ic: Ecclc»ia auriim 
babet. non nt servct. scd ut in necessitatibus Rpcae sit auxUio. ut illos 
inimicus Det et Cbristianitatis a templi.^ et a cervidbas noi^lris avcrtaraus. 
Zbytkowi w Kzpllcj szkodliwemu Z3b\etei radzil. 

Przyczytiial si; za Inflanty. aby im prawa jakie dawane albo na 
dane b)-ty, zalecaj^c ich zaslugt i powolno^, wierne poddat^stu'0. Zamknal 
wotum sw« hsc sententia: Non minor esE virtus quam p&cta tucrL 

In reliquis zgodny z inszemi. 

}tA6 p. Wojewoda PozDaAski'). 

2;'czylbym byl sobie t^o Najainicjszy Mciwy kr<ilu. abych byl to 
star&zemu swemu zlecit o tych sprawach wszytkicgo Chrzcscijaiistwa 
m6wic. a ja 2cbych byt u nich uic nic m6wil po tak m^drych picrwszycb 
radacb Imcidw ks. Biskup6w starszych moich; jednak i tcgo za nicszczcicie 
oic mam sobic. tc mi tu na tym miejscu przyjdzie m6wii. nic przeto. 
abych sJ6w jakich wiclkich uZywac mial albo i iaty starszc i biegle 
zdanta lchMci starszych mtMch poprawowac m\n.l. ale tebych tei tu po- 
wiedrial jako senator WKMci zdante swe: pneto co na konscyencyi 
mam, powiem. 

Lig^ katdy byc poiylccznii upatnije nictylko wszytkiemu chrae^d- 
jaAstivu, ale i nam samym; w ktf^rcj jak wielkic starania Ojciec iw. czy- 
nid raczy. zamilc2c<f tego nie mogq, jaVo i teraz przez JMd k$. Kardy- 
nala Kajctana Lcgata swcgo zacncgo czleka nas do lego pobudzaj^c, 



*) Hicreonn Cosianisld. 



prac swych, koszt^w, ztota nftktail<^w ns obron*; Cliracitcijanstwa, pohai^ca 
t^o ad granic chr/eicijartskich («^(■«'ira/qc M, nic ialuje, co czyni jako do* 
bry pastcrz, 1 widze tet, 2«; tu w koronie iadncgo nie masz, ktiiry by siq 
iia to igodvtt nic mial, gdyA wsiiyscy zgodnie candein cantilenam spiewaj;j; 
ale jakiemi by si^ sposobatni et medlii ta Itga kortczyii miala. nie bacz^. 
Przeto lu Pana Bo[»a prosic?, aby on sam w zamieszanych animuszach 
t^ zgode nam da<i raczyl, bo iin dalej konca lej ligi szukamy, tym wiq- 
cej jej koniec ginie; lak wiele sejmAw WKMc i xjajsddw skladad raczyl 
do samego zawarcia sprawy tej, a widzicmy, 2c^my jej do portii nigdy 
pizywicfic nic mogli, a gdybysmy byli zloiyli tc koszty. kt6rc sic na 
tych zjazdach crynity. i na pomoc by si? chrzcicijaiistwu dali. jak wiclkie 
by byto wojsko za nie stanelo. Nie przyznawal tych naklad6w Octec 
^wiqty, ale ich sam ukaiowat. jak wiclkic dawaF sam pomocy; iot gdy- 
byimy byli uczynili, n dali to, co sic na scjmach a fcustra strawito, byto 
by to cum maiori laudc WKMci i korony tej; jui lcraz Pana Boga pro- 
sid, aby si^ tcn scjm oie nadarcmno skoAczyl .\ it poal6w ccs,Ti"skich 
nic masz. z ktdrcmi by tu traktowaii trzeba, zostan^ przy zdaniach IchMci, 
com 5ilyszal: od JMci kiv Legata wywiedzici^ sit; o tym, jc<^li od Chrzeici* 
jai^stwa kto do traktuwani;i b<;dzic, abyiimy co pcwncgo wtedzicti, adyi 
tcl to i nasi^ych zachodzi, ktdrzy jcdnak przez tak nicbczpicczne giSry 
ci^nq i krcw swa dla dobra wszyikiej Rzpltej Girzeicijartskiej prMlewaj^, 
I gdyby to Pan Bdg dat serce Ich Mcl i t^ 7^od^, aby takle sie drogi 
poda»; mogli, zacEym by sie ta iwieta zwiazka skoikzy»; mogla, Pan B<ig 
^wiadek, iebym lalom tym swyiii starym lyczyl stuJyt?. Rzpltcj chrieid- 
jahskiej 1 abym krwi^ swoj^ oblal teti to kraj chrzeicijahski i swym 
ehrzeScijartskim animuszem zapiecz^towal. Ale jakie sa do tego impedimcnta, 
slysz^ i teraz widze. *e ju4 i teraz nie na tym stanie, bo im dalcj ta 
sprawa p6jdzic, tym nas wteksze niebezpieczeiistwo zachodzi. Bo gdy ten 
jadowity tyran, czcgo Boic uchowaj, wst^pid by mi»t w le Wcgierskie 
partstwa. pewna rzccz, zeby nas nazad nic zostawil ani szcdf dalej. Przeto 
teraz, c;dy2 ta Uga skoAczyt si^ nic moic, tcdy przymierze widze si; 
ma stanowi^, ktdrc bacz^, ie tci tak bczpiccznc aic jest Ale jedoak 
p6ki jeszcze cia.i mamy, trzeba nam o sobic radzti5. Oeus □obis cnim 
hacc otia fecit, dopicroZ nain tcraz poprawy lamkbw irzeba, gotowoici 
tolnicrza na koniu pogotowiu siediacegu, bu zly kaidy tcn hctman 
neutralista. atc dalcko wi^cej Kzpltej wsiytkicgo chreeicijaiSstwa tamta 
neutralitas, nictylko dobra albo i slawna, pogoiowin niepcwna bywa. 
o crym kt6rzy cxcrccnt politicam piszj^; privatus enim in Rpca widzqc, 
ic dwaj za tcb chodza. patrzy na obte stronie, jejili si^ tu za tyrn abo 



*) RP. ma; odpt^jfc. 



za owym uj;jc przyjdine i owdxie patrz^c powinien zostad przy tym, 
kt<Sry zwyci^^y; baczac to sirony zar» obic na jcdnego uderz^, inbwiac: 
albo ty ua mne idzicsz albo na dru^cgo. T*^(> sie i nani obawia<f po- 
trzeba, badi tia te badi iia ow^i strone victoriant: jc*eliby (quod absit) 
TureVt otrzymal, pewne, Mby sle Ttirek do iias udal, z ktdrym Jesscze 
nie widze bezpiecznego pokoju postanowjenia; na ccsarsk^ stron^ victoria 
gdyby padU, i od tamtych widie, ie bezpicccm byc nie molem, gdyi 
jiacTiodzq miedzy niemi odiii. emulacye i insze mcpewne prjyjaini. O tem 
ledy tcraii nidwic nie bed^ ari reprchcndowac, ale in re jjoiowofci. na 
kt6ra,, lutizici i na xaplat^ iolniersk^i, ktrirzy i krwawft Rcpltcj czyniH 
poslujji. pcwncEo podatku. to jcst poboru, choii lo z wiclk^ nasitq praca 
i tnidno^ci^ przychodsi, potrzeba. 

Do powagi scjmiiw miSwiqc. aby si<; o t>'iii nowe konstytucyc pi- 
sa!y, na to nie zcxwalatn. ale H w tyiii wcdlc prawa. ktAre ukaznjq 
i opisujq. jako te acta wiclkic rata et firma. byii ma. Tu bowiem Na- 
ja-<nicjszy Mciwy Kr<ilu wolnoici slachectwa dajq. lu ?.lc \<htxi\. tu za 
wicmc poidugi zapUiy od WKMci docliodi!!!, tu za dzielnc a wicrnc po- 
st^pki rycerskie wysliigi odnosz;); gdy to zginie, ie sejoiowe postano- 
wienia waine nle b^d^ wszytkn zginie, wi^c i nasza wolno^, wi^c i spra- 
wiedliwo^t!, wi^c i nagrody y.Rina.. Ate gdyi .sejm jest obwarowany, ±e 
113 nim i trybun!il sie postanawia, ki6rcgo wielka Jc«t autoritas. teii 
gdyby ai^ znosi^ miat, bez wielki .tzkody, iirazdw wolno^ci, naruszenia 
praiv by bycf n:e raoglo, ale ic na trybunalc, kt6ry stad pos^edl i tu 
jest postanowiony, wszytkic reeczy bywajq umocntone i nienanisione. 
gdiie trybunalskie inderdicta uai^, dalcUo wiecej tu waiyd majjj sejmowe 
postanowieoia. Owdsie ex brachio rcgali. tu za^ ex autoritatc ReipubUcac 
ct «c autoritatc Regis rzeczy stanowione bywajq. A tak wzgl^dcni try- 
bunalskim pocnam na takie lurbanty i protcstanty iiam<Swic, a now)'ch 
praw nic pisaif, alc starc w rexi; swq wprawi<f; acz sine Icge diccre turpe 
est. ale sine tattonc vivcrc daleko titrpius. 

Uponiink6w Talarnm nic dawad. ale rac&ej za nie tolnierza chowac, 
albo wiec prBcz pacta wytargowati to od Turk», aby^my wyciecaki do 
Tatar czynili, lak jnko oni do ii.is. 

Spraw Siwcckich nie tylko ich sluchai!, ale we wszytkich sprawach 
WKMci godzi sie dignitatcm ochroniif, gudzi si^ dopomAdz do ojczyatego 
pai\stwa WKMci, aby tam nikt insiy nie wdawal sii; in gubcinationein 
paiistw WKMci; czego i Polska za tal; wiclkie dobradzicjstwa WKMci 
wc wsrytkiem dignitalcm WKMci przcstnKgat; b^dzte, i ^dric by tam 
by najmniej iwierzchnoid WKMci chcial kto odejmowad. pewna rzccz, *e 
by Rzplta nasza wszytka moca by tego WKMci dopomogla. A ja z osoby 
swej Naja.<nicjsj:y Mciwy Krdlii lcrwiq swij i wyslug^ ktdr^m z laski WKMcl 



55 



I 



■ 



Pana naszego Mciwego dostat i swa tnaj^tno^ciii vvlasn^ li6g wie, co by 
bylo conira dif^nitatem VVKMct, sawsze bronlc b^de, bych to i zdrowieiii 
swyin dla sdrowia WKMci, dU calu^ci ojczystego paiislwa, dJa dobrego 
wszytkiegu WKMci Paiia nnsKej^o Mciwc^o 8apicczetDwa<f miaj, to w^.yU{0 
cryni^c, co miiie wieriicj radzic a stiidzc WKMci czyni(i przynaleiy. 
W insEych zjfoday. 

JMif p. Wajewoda Sicradski ']. 

In cxordio suac scntentiae Panu Hogu Ka zachowanic cato.{d oj- 
czyzny iiassy pod/.ickowavvszy. tud/Jcz JKMci za xdrowc obmysUwanic 
Rzpllcj bez naruszeiiia praw i wolnoScf nasxych, do propozycyi prxysi^* 
pil. Dawno zaprawde Naja^nifj^zy Mciwy Krdlu traktat irn o lidze za- 
ci^gn.';] si^, a wzdy fxitum swego miec nie nioie, w czym pilno^ WKMcJ 
a drufxich niedbalstwo ^wiatn wszytkiemu jasna jesL bo raciy WKMc 
miec ludzie wolne rycertikie i waleczne ludzie, te kt6rym przodlcowie 
podali prawa i wolnosci; tych tedy pro fidc patria ke zawszc bro- 
ni6 niamy. pewna rzccz, iebysmy sobie tcgo Jlyczyli bronic ich spdlna 
itlactonq rck^. gdyt nnsze wolnosci z inszemi paiistvvy. naszc ludeie 
ryoerskie x inszcnii, miIo^<i ojczyzny z inszemi lclad^c, czcgo inszym 
niedostawa narodom, WKMc to snadnie baczy<i mo2e i st^d przeto 
najgotowvzego, najsposobnicjsse^o, n>ijtrwalszcgO i najiycsliwszego do 
spoJecznosci przeciw temu pohahcowi ^olnierza wszytUiego spolek ten 
chrxescijaiiski m6^jby z iias inied Lccz niepewnoic tej Vi^i upatrujac 
barzo nam ostroinic w tym po&t^powaii potrzeba. iebysniy sanii ko}(0 
chcQc ratowa<i nie zgtiicli. nie dufaj^c nic na ich pomoc; ac£ w tym zl^- 
czeniu dobra jcst, alc z;;ody do iiiej potrzcba, do kliSrcj wldz^ Ccsarz 
}\16 i Ocicc Swiqty l'apic« preyC7:yniaj^ siq, alc rieczy gnmtnwny w lym 
nie wid»; strony Cc3iar7.a JMci, tam niezgody z inszcmi pclno, a pod 
oiczgodil Chrzcjcijan Turck zwykl posiada<f paiistwa. Druga micdiiy 
Clirzcicia.ny ambiiio patSstw posiadania urosla. sk^d zwi^zek pewny niie- 
dzy oiini byC nie inoze: stroiiy Ojca ^w. PapieJa, ten czyni pilnc siara- 
nie, al« pieni^zy na to nie daje. jsko d.iwal Ociec iwi^ly zmariy Ktawny 
pamieci lcn^lowi Stefanowi, klAry byl mial wojnij podnicsc pizeciw temu 
tyranowi i jat koiidycye lifji tej lam spisnne byty. A tak bych ligi iy- 
«yl, gdyby ({runtownc postanowienie bylo i do6<i by nam bylo samym 
z Ojcem ^wi^tym Papietem a z Ccsarzem JMcia to zlaczcnie uczyniwszy. 
gdyi nie do wiclkosci woj-ilca, alc do i-ozumu w sprawach wojennycb 
ucickac sit^ trzcba. A gdeicby z^s dla niepcwno^ kondycyi t» \ign dojid 
aic miala, do przymierza Tureckiegn radz^, ale festina lente, gdyi z wielu 

>i Olhrychl LukL 




mwr foedus jego niepewny Jest- JakoX i w tym chytra 7.dnida bacryc sie 
fnoie, ie A^er was^vr^zy dalej nic szedl. bo tii ku nam t< slabe zamcczkf 
jui 8^ i*g<^ dntgn. tebyiniy si^ nic postrtegli. co nam mysli, petcta od 
Agru do Filctoi sie udal, potym dalcj, gdy:t pewnic nas nie zostawi aacad,H 
Jakici pcwnie jcst ich uradzenie. bo i czasu mcgo, gdym w Konstanty- 
nopolu byl. baszowie Carowi radzili, aby byl szctU na ten C&.15 do Folski; 
Ce&arz Mcchmet odpowiedzial. iin: scbowaj to tam na potem. Z czego 
l^aitdy baczyd moie, tc cho^ si^ s nim pokdj postanowi. gotovoSci aam 
zawsze potrxcba. Na k(6r!! pob6r a pomiar potri-cba by<± upatrnj^. pewJcQj 
tc^ (cgo bfdj^c, ic chcc i antmusz cncgo Polaka tak jcst gcncro-ius, 
k<iMy ex aequitatc onerura suoruni cb^tnic sam rad przeciw temu nie* 
przyjadclowi krsyia sw. broA swoje w)'-astrzywszy. podnie^. 
W Inszydi zgodoy. 

JM<J p. Wojcwoda Smolci^ski *). 

j^em madre wota przed sob^ slyszal. eo maiorem brevitatem in dicendo 
zachowuj^c, ligi z tycfa przyczyn jnko JMc p. VVojewoda Sieradzki nie ra- 
dz^, gdyi ambicye 1 niczgndy w ccsarsktej stronie barzo si^ teraz lewitaj^ 
Za obmv^^wanie i staranie Ojca ^w. podziekowAC si^ go<b;i. z ktdrym 
ebodby pientadze post^powal, non tutant atqtie securam tigam byii apa- 
truje, bo te dochody jcgo wystarczyc z tak wielkim nieprxj-jacielera vni- 
ct^c nie «'^^a. ani to bezpiectne postanowienie jego byc mole, gdyt 
non est Dominus haerediMniJs; Hanowie chrzescijan^- w t)*m zwiacka 
1 nami byc nie ffi<^^ sami z sob^ wAlki tocz;^c, Moskwiciaa tei w aiej 
nie masz, na kt6rego tei oam oko miec potrzeba. gdyi oam z nim prxy> 
tincRC akdlogo wychotlzi, do ktdrego radzilbym aam w caas 
abyiaiy w t>in go«»ni lue byli. Nadto acz tci pcxedtym do Ka 
KnUa Pobkiego Cesarz chniescii>6ski i Knil Perski posiy swe do takowyi 
ti^ wivwaji^ slab, a vt6y si^ panowie tusi aa to nte ogl^dali: pisifl 
Ociec Sw. Leo X. do Zygmunta pierwszego. do lej*c ^Mlecnioict w ay ' 
waji^ na co Kr6l J.Mc sw. pamied odpiaaL ic tego ta igod.-( wszech 
nczyitic nie mo^ A pattx^ tci na insae kr&le. ktikiy w tf lig^ 
sl^czywsKy si; co dobrego sprawiU: Karol Cesarz chrze^jahskt. Kn6l 
(&ifwiAi, Francuslti Angiel^ to sprawiU wzi^wszy z aoba konfede» 
racy^. potcm sie sami bih: krM Hisxpaiiski oa Fiancuxs byl odcnyl. 



Pw. «jnt. Bi b i u» . T. n. %tr. taot po4a|< u •ejate 1597 )*ko Vioftw. Sm%\r*i^na hMao* 



57 



a drudzy potein jeden 2 drugim. A t»^ jest niepewnoid zwiqzku tego, 
kl6ry ladajako aacowszy, wielkie by si§ niebezpiccreristwo na korori^ 
obaltlo- Bo je;teli dtu^iej pacyencyej z lesi:i*eciem PnisUim Hilbertiisem '), 
kt6ry byt rebelizowal, koronic dlugich wojen i bitcw krwawych Kzplta 
zaiywala, dalckoby wicccj za tak nicpcwny ligi tej postanowicnicm i stad 
i zow^d zaiywad musiala. Przypatiujac si^ tcdy tcj nicpcwno^ci pandw 
Chrzci<:ijansktch, pomn^c podobnc post^pki madrych pr2odk6w naszych, 
warujqc sobie padobm '| preygody, z tych miar ligi nie radsq. a tak gdKie 
zwiazek ten nic dojdzie, przymicrisa % Turkiem nam potrzeba; do czego 
nlc tak wiclkoiii wojska, jako domowa i^odc potrzebiuj byc rozumie, gdyi 
non niagnitiido exercitu», ale wapdlna milosii a zgoda obrone Rzpitcj 
zachowuji). i wscytkic rKccey jak szcz^sliwy talc pr^dkl a potytcczny 
koniec swAj odnosz^. co i to sami in exemplo snadnic baczyd moicm. 
te i Salamondw kosci6l wc /.godxic prcdko zbudowany by^ Przcto tu 
WKMti uniienic prosz^, aby officio suo Kcgio i przysi^dzc swej dosyt^ 
ctynii, zte karzac a dobrc i wicrnc potldaie milujqc. priytym tct aby 
WKM<; podtug poprzysieioriy konfederacyi ludzie r64ne w wierze przy 
prawach swycli zaciiowai^ raczyJ, skqd i obiona pr^dka hyt mo^e, gdy 
zgoda bcdzie, na kt6rq obronq gdy w takowy sp6Iny milo^ci kajdy i do 
poSordw przyl.-iczy<; si^ nie bedzie wxdryg.il, gdy tet do tego lch Mci ks. 
pralaty te annaty, kt6rc niepotrxebne na ■) PapieZe wydawaja. na potrEeby 
koronne obracaii beda. Jakoi i. p. K,r6l Zygtnunt do Pawta III. Papicia 
ptsal w sprawie tych annat, niemal \\xt byt Papie:towi cbcial denegowa(i, 
o czym kopie listu nilej fusius. 

Autoritatem scjm6w sti^^d ich byc upatruj^, gdyby sie wysadsili 
dcputaci ad investigandum turbatorcm, a tcgo znalazszy karac i na potym 
o takowym prawo uczynid 

Tatarom nic radxc dawad upomink6w, gdy£ oni i ztoto 1 koni 
^edz^ wszakte. 2e nada siq detibcracya zachowad, gdyi potym cx re 
capietur conitilium- 

W insxych zgodny byl, okrom lego. 4e si? za JMci^ ks. Arcybi- 
skupem Gnicznici^skim. co wszyscy inszy czynili, nie przyczynial i chod 
naji *} sam ks. Arcybiskup Gnic^niciiski w radzie zawolat o to proszqc. 
on jednak ani ladny wzmianki nie uczynil. 

Tu zd^Ia mi sii; rzecz sluszna kopie Iist6w kr6Ia Zygmunta do pa- 
piei6w pi&anych wtoiyt;, kt6rych JMii p. Wojewoda Smoleilski w vo* 
luni swyni przypomnial, pierwszy lig? odradzaj^c, w wt6rym annaty 815 
u ksi^ty domagaji^c % 



*) Zt{)«wn« ni& lu mytlU wojnf ZygtnnnM 1. s AlbrKhtem. *) RI'- ma: poKodne. 
■' Ni«niB w RP. *) W RP.; n»in. ') Lbiy te opiuicHin}'. 




58 

JMi p. Wojewoda Nowogrodikl 

Exotdifl*) za blogoslawiertstwo Boic tudxiei za obmySliwanie Riplrfj 
IKMci podEietrowal. I.igi by byl *ycEyl zs, sJusinemi kondycyami, \i nte 
doszto, do przymierza Tureckiego przj'stapic radziel Na obrone wie- 
Cxni!^ wysadzi^ deputaty, kt^rzy by bcE urasu praw i wolno^i naszych 
onc iiainiSwieli. TatatKynowi nrc dac upomtnkcSw, ^dyi ta pessima collu- 
vies tA wzi^cicm upominkdw w |>anstwa siq jcdaak koronnc wtarga, alc 
lo raczcj na iolnierza wloiyc. Ich Mci ks. Arcybiskupa Gniczricnskicgo 
aby si^ skard*e jcgo dosyi stato. Na inssc zgodny, 

JMc p. Wojewoda Rawski^J, 

Pocrqtek mowy jego jako i tnscycb; Mga ie nie doszla dla oie- 
dbaUtwa pan6w chrzc^ijaiiskich, jakoto Niemc^^w Riteszy 1 Ccsarza JMci. 
i;ilowaI. ukazujac w tym wiclkie staranie JKMci z wielk^ zgoda i utr^ita 
Rzpltcj; tc nic doazla z wielkicmi i dobrcmi waruiikami, przymicrKC 
X Turkieni radKiel. Na obruiie Kzpltcj skarb koronny, pomiar, pospolitc 
ruszcnie ukazal. 

Kowki (acz zawsze wykiaczali. jednak krdl Kn^micrz tysi^c ich 
zawsze dla obrony kiajiSw Ruskich miewal) tcrainicjsze dad sub disci- 
plinam pp. hetman(5w. DU Butoriiatcm aejmdw pocnam na protcsLanty, 
gdy jakic zatrudnicnic na posly pr;:yjdzic nic zgodncgo, aby wzglqdtrin 
dawiiyni JKMc gJowa nasza zawsze dccydowal. a potym lada glawa icby 
tego tar(>.ic nie chciala. aby terainiejsze mtode huinory nas Jako w W^- 
grzech nie zagubieli. wedtug onej prKypowie&i: ra mtodego rada za pry- 
WAt^, nieprzyjaini^ krdlestwa upadaj^- Przeto JKMci radiit. aby i z se 
natem tym zamteszkom zabie2-il. aby ich acz nie na sejiiiacli nie bywaJo. 
Na inszych sentencyach acquievit. 

JMc p. Wojewoda Br zesciaAski *). 

Consilla omnia a Dco puto, a tak naprztSd Pana Boga prosid po- 
trzeba, aby on sam zacrijte sprawy scjmu tcgo bIogosIawt(5 raczyl, dziq- 
knj^c przy tym WKMci za pilnc obmy.<Iawanic bezptcczcnstwa koron- 
nego. Aczkolffick od dawnych lat, Naja^nicjszy Mciwy Krdlu, na tcn 
zwiazek przeciw temu po^anlnowi wszylko Chrze^ijaAstwo zbieralu si^. 
jedoak dla sp6lnej chnicscijai^skiej niezgody niczcgo takiego nie dowicdli. 
A ii xct teraz do tego zwi^zku panowie chrzeictjartscy nas wzywaj;}. 



•) Teodor Sknmin 'I>Mkie«k«. *) W RP. : exardtam. *t VVojctccb WUksnowiki. 
*) KnjMtof Ziciiuwi«*- 



_5? 

■uwatttf nain lego pKymicrza. ktAre mamy z Cesarzem Tureckim, i>oirzcba. 
aby si^ wojna iadna i praktyka pracciw nlemu nie wzniszala, gdyt teg'i 
kaSde przyinier^e potrzcbuje. aby pacta focdera wcale byl>' zachowane. 
PrMto do ligi nie radic, ieby i lcoroni Polska majac z T\irkiem prty* 
mierze, onego wzruszac iuiala, czcgo lawsBc anlcccssores WKMci kr6- 
lowic Polscy obscrwowmli, j acz bywall ad societatein haiic wokowani. 
jcdnak przymiersa x Turkicm targac nic chcieLi. Pisal Ociec sw. do 
Zygmunta picrwsiego waywaj%c do ligi, na co Kr<il £. p. Qjcou-i Sw. 
odpiaal, ie ct hosti scrvandn cst fidcs. Drugic cxcmplum mamy, kicdy 
Ccsarz Makjymiltan, Knil Polski, W^gicrsUi, Czcski acz siq wcspdl zje- 
chali byli dia postanoivicnia zwiazku lakowcgo. a wzdy nic nic postano- 
wicli. Takic byl uczynil Carolus Octavus '), traktujqc z ksiqiijty Wloskicini 
i Wciielami. a w2dy Wcnctowie na to air '] pozwalali maj^c focdiis z Tur 
kicm. Gdyi jui tei chdal byl i Krdlem Stefanem i. p. przeciw tcmu pohart- 
cawi Tureckiemu wojn^ zacz^i, na co Kr61 Pan nasz odpowiedeial: Miscr- 
rima conditio conini, (|ui Tiircam debellare conantur Dn tcgo moc tego 
pobaiWa jcst lak wiellca (bo nia x Wcgier, x Azyi, z Afryki. z Huropy 
ludii raocno^), zaczyinby saniym gw.illcm wiclko^if wojska przypuici wszy, 
Jacnie zwyciqstwa m6gl nad naini otrzyma^S. Z lych tedy przyczyn, maj^c 
2 nim przymierze, ligi nic radz^j-; od kt<Srego przyniierza nas byd securos 
upatruje, ktdre nam je^Ii non in toto. tum in parte zachowane bylo, jego 
nam tcdy wzruszac nie polrzcba, abyimy wedlug wojenny sprawiedliwoSci 
jii« praegraii. Lecz gdybySmy tcgo pohaAca gromii chcielL dalckoby 
wi^ej internae nostrae vircs quam cxtcmac nostram Rpcam iuvarc pos- 
sint. Przclo aby WKMtS fideni suam tym, ktdrzy s^ w rcligicj r64ni za- 
chowac raczyl, aby domowe porz^dki si^ staly, aby konfederacyej WKMc 
CKynid dosyd raczyl. uniitenie WKMci pros-Mj, bo tq Kgod^ domowa a do- 
dzicrzcniem pncymirrTia przoHkowic WKMci pai^.stwa i granicc koronne 
rozsKcrzali. A tale w tc lig<; nic wstcpuj^c, domowc zgody opatrzywszy, 
caloit ojczyzny naszy bczpiccznic zostad moie. 

Na obrone koronna rcwizyc dtibr krdlcwskich starych, auctio kwarty 
TT.ote byif druga, skarby ko^cielnc, ktdre s^, non ut scrvcntur, scd ut ad 
sublevanda Rpcae pcricula exponaniur. 

Taiarzynowi nie dad upominkdw, ale sic z Mo.skicwsVicin nart 
zmdwid 

Na insze zgodny okrom tego, ie sj^ za JMci^ ks. Arcybiskupem 
nie przyczynial. 



<) OctyirUck nu to awji KmvIa V. *] W Kf. fuena. 



Onln XXII ruleso. 

Tota~»^~scnatorskie swym porzacikiem odprawuja '). 

P. VVojewoda Cbetmittski >). 

Do Hgi ni6wiac, z powinnoici Chrze^ijartskiej ukaxal byC pomocnym 
upadleinu *), Commcams do wojska tenby byl snadniejszy. nie ciqgnienie 
wojska mtaloby ponickad trudnoici, pnicto radzil. aby osobnu woj&ka 
*>yly. a gdzieby sie wojslo zeszly pospolu za rtacieniem tej ligi, tedy 
aby Ki6\ |M<5 byt generalem obojga wojsk. Leci tc posfdw Cesarza JMcl 
nie niasz, ±e sq tak niepcwne kondycye tej ligi, ^.e jest mi^dzy niemi 
samemi niczgoda. ie fakcyc s^ w micsciech i w RzesKy, pMtna namowe 
o tc; lidzc ukaKawszy, do przymicrza Turcckicgo radzil. O powadzcnie 
sejm6w barzo surowo m6wit i ukazal causam Uyt tego licencyiv> swa- 
wola prywatn^. contcmptus lcgum. Pisaiio prawo na prawo, a iadnych 
nie zachowujemy in aua executione et in suis cautelis; zacxym co si; 
dwiema nie podoba. abu swoich prywat nie dowiodq, to stqd bunone 
sejmowc postanowicnia bywaj^ z onych tnwidyi z tumiiltami na zjazdy. 
na scjmiki i na sejmy zjttdtajn %it;. a tak nte co prawo, ale co jeden 
na drugiego pnywiedzie, to czyniq. A lak dla stateczno<tci scjmiiw 
poenam na IaL:oivc turl>anty namtiwid. 2utnierzowi zaplacid quidcm. 
ale go miec in disciplina, aby szk<^ nie czyntt jako teraz. aby za 
czasem zamieszanie jakie w kuronie przez nie si^ nte fftato. W in- 
szych zgodny. 

Pan Kasztelan WicluAski*]. 

Pocz^tek od laski Koiej, jest czas do obmyjtlaivania o Rzpltej 
i o obronie, z chrzcicijai^stwy ie liga nie doszla. miti st^ do obrony, 
a b^d^c w gotowoici o przymierxe sie stai^c z Turkicm '). Do obrony, 
kE6ra by za przymicrzem Tureckim byc miala, gotowo^ zolnicrskaj po- 
prawe zamk6w starych, apparalum bellicum *) aby si^ tymczascni na to 
sposabiato. p6ki przyinicrze raainy. rzecz byc potrzebn^ ukazowaL Re- 
liqua ut aliL 



1) OA>d pOdjna 1*9 fngDMl djArjruata w Teee XanuievMu Nr. 97, str. 15 — 117, 
*] MPwIk) Diitlyfliki. *i T. Nar. uniiui ■upuUemui m«: db nu umych, giyby mogU 
pnjfU 4« tkulkn. *) U^cUiki Jfdn«}. *J T? «tmn nu tjlko T, Su., in»r RP, nujf: 
lie Uca nie Aoiila, nic ndinl. do obKiaT ktdn...( *1 T. Xanu. (m tych ilowuh umiut 
iH»lfpn;ch ma: uctvate, tbf t^ fotowotcif wtrMiytf 'nirlu,'aby i nuni ttwmrl prt^atEene, 
giyi W ■ nlin dokaud jeM aie vttlt ntci. 



6i 



P. Kasztclan Podlaslci <). 



Majac 



. 



wiazanic swc WKMd i Kzpltcj z tcgo zwi^zku i micjsca 
zdanic swc puwicdned, co by bylo lcu iiajlcpszcinti bezpicctcAstuni oj- 
czyzny naszcj, tcdy najprz6d Pana Boga chwall<; musjc. it on w ukich 
turbacy^ich VVKMci btogoslawi^ t czasu do obmy^liw»nia o catosc! oj- 
czyznj- nasiej uJyczy<i raczyl \t lei do tego B6g wszystkonioiny tak 
WKMc w sJaw^ wynWsI, 2e z dalekith krain posJowie ciidzoziemscy 
prxyjachawszy WKMc nie tyllio wyslawiaja, ale le* Hiszpaii, Wloch. 
Wegrzyn. Niemiec u WKMci przyjazni szulcajij i ralunku przcciw nie- 
przyjacielowi prosi, cu jeitt z wlelka slaw^ WKMd. gdy2 &ain Pan B6g 
proposila WKMci szczc^Hwe widzlci raczy, ie WKM(? chcesz i iialujesz 
ratowac pni^stwa chrzcicijsrtskie, dlaczego tak czeste RJaitdy i «ejmy sWa- 
da^ raozysz, i kt6ra zAcno^ci^ przed inszemi pany chrzeicijartskiemi kwi> 
Xtmi raczysE WKMc. I to tei nie mniejsza, ie takie poselstwa zacne, 
ktiSrc przodkowic WKMci miewali, taUowei i WKM<; mieif raczj'sz. 
Dawno do tcgo swi^zku Ociec sw. Pius Primus, Secundus ct Quintus 
kr61e naszc wzywali, a tcraz Clcmcns Octavus do tego confocdcrationis 
vinculum contra Turcam immanissimum lyrannem WKMc wzywa. Ten 
niotc by»i sitczc^liwszy, ie WKMc szczesliwie w to zlqcacnie tatcgo 
Clirze^cijartstwa wprowadKid bcdzic raczyt; gdy przed naszemi oczyma 
Albania zgincta. w wiclkicj ostroiiio^ci nasza korona byta, a teraz nam 
Agier wziqlo, W^gry obalajq; czcjju nasi prrodkowie barzo bronili. to my 
tcrai mimo si^ puszc^amy. Dawat krtil Jaj^icllo substdium W^grom przc- 
ciwko Tiirkom i tam ai^ im tak powodzilo, te Turcy do Adryanopola 
«ctckad musicli, Krdl Zygmnnt Cesarzowi Chne^cijartskiemu dal byl takte 
pomoc. toi Ka7.iinierz krdl polski uczjiiil. gdy Wotosk;^ ziemi^, w ktdrej 
Olbrycht wielkic roinice czynil. od wielkich tumicj obronit ^. Kto tedy 
w sprawy WKMci wcjrzy. przyziia to, te nic WKMci iia piltioici nie 
scliodziln; cRynil WKMiJ zaJofic swej powinnoici pailsbiej. przyczyniaj^ic 
BJq do tego si>6lnej;o zwia/.ku, ale to 5e nie doszlo, nie WK.Mc, ale 
z kogo innego zaniedbania sie stalo. Pokazala si^ wszytkiemu .-iwiatu 
chei WKMci, ^dy one sejmy. one lcomissye dla namowy zwiazku tcgo 
WKMc skladac raczyl przyinierza z Turkicm nie czyni^c, A tak pilnoW 
w tym WKMci a nicdbalstwo innych znacznie kaidy bacrytf mo«e. 
A i* si^ nic pcwncgo nie zawarlo, w sp<51ncj woinic abyjeden drugi^o 
nie odatepowal, tcdy choc si<; jcdnak przynajmnicj tcn zwtazek nie staiiie, 
aby^y im poiiioc dali taka, jaka, sanii moicm, poteni SHmym o sobie 



*) Jwi WodyAtki. *) WMocinw tglcit popMljr 1 batumiUtjr. T. Nm. «>: •Olbraeh*, 
i •lcliitnlt aml*M «tiiniiej*. 



63 



rsdzic fifttn koniecznie naleiy ^). Na ictdr^ obron^ do pomicru, do olniKo- 
wania, do pospolitego ruszeiiia pob6r ucliw.-tltwSKy, f^ranic« koronne go- 
towyni ^olnicrzcm opatrsy\v$zy, Tatarzynowi upoininkl dac ta. wi^tszemi 
kondycyami. aby krajdw Ruskich zanicchaf. 

Posclstwa Szwcdzkicgo wysfuchac wc wszystkim, WRMci oonstltu 
et auxilio non deerimus. Keliqua capita z inKzcmi r6wno ciagn^ tit alii. 

Pan KasEtelan Konarski*). 

Strony ligi, obrony koronncj. zgodzil siq z inszemi. takie l o wa- 
ninkach scjinowych priydawsty. ie to nie bywalo. cHoi kfo z scjtnu 
z posli^w do domu odJHcha) a przy konVluzyi scjmowcj nie byt, toly 
jednak sejmowc^o postanowicnia nigdy nie tai^al. gdy^ to jcst gotowe 
Rzfiltej zgliiieitie. W ittszych punktach zgodny 

Pan Wojewoda Wileriski ^. 

Aczem propo^ycyi WK:\Ici nie styszat, ale jako *) na sejmiku slysM- 
)em, kiedym z powinno^ci mnic dnn?j ten tim zja?;d odpi-awnwalem i o t}'m 
wotowalcm, tedy nti na tcit CKas nn propozycyij WK.Mci m6wic przyjdxie. 
A najprz<id, na co si; wszyscy Ich Md zgadiali, toc i mnic s^mcgo nrgct, 
abym WKMci uni«cnic dzickowal «a lak iyczliwe ojcowskie staranlc 
o dobm Kzpltirj i o calosci ojczyzny, kt6re WKM6 o ms poddanych 
i o bezpieczertstwie nasiem miec raciys?.. Co daj Uozc wsecchmogacy 
X Uski Svrej, aby to krdlestwu, te ksicstwa, te prowincye, kt6rc WKMc 
masz pod re^imentein swynt, w calo^ci, w nienaruszeniu, w pokojti. 
w roekrzcwiciiiu unych^t: zachuwaii i blogoslawic raczyl. 

Strony ligi, gdy;i nara z poteinym wojcnnym nicprzyjaciclcm wo- 
iowaii by przyszlo, kldrcgo nietyiko starsi nasi do nicprzyjaini wojcnnc) 
nifrdy nie pobudzali, ale tct i w pokoju z nim zachowywali slq distincte 
o tein powiein, jaknby tcgo polrzcba byd tniala. Najprzdd, gdyby wsKystkie 
pniylcglosci pai^slw i krdlcstw natn w s^sicdztwie potuionyra do jcdnego 
zwii^zku H^czyi Hq mogly. tak£e teit gdyby temii nicbcr.picczcristwu 
wszytko chizc^cijaAstwo do pogromicnia tego nicprzyjacicU krcyjta sw. 
it^yif si? chciato. gdyby w partstwach WKMci poddani sami miijdzy 
sob^ zgodnt byti. O lym zwiazku tcdy acz czeste koitsuUacyc WKMc 
miewatf raczy koinisyc do tego naziiaczaj^c, jediiak by mi tu o nicb 
m6wic nie przyszlo, iiie wiedz^c, co si^ tam na tej komisyi sprawilo; 
jednak mam wiadomoiu^ o traktatach, ktdre byly na Krakowskiej komisyi 



'} T« oalalni« atows po tniinit m» tylka T. Nar. ^) N'i« ivudoiDD ki<^r;f, bo bjrll 
irojaoy Kmteliuiavrie K., w Leciyckicm, ^iicnvliluen] i Knjaw«ki«iii. 'f Knrulof VJk<d4 
RBdiiwlU. '] Tah w T. Stt, iuiM RP. majf; itimt,., acana*. 



fij 

tz komisarzc WKMci i od Ccsarza JMci posfanych traktowanc; tam 
sna<; sie pokaic, kto i jako w lowar2>'stwo tej ligi z nami by sic miat 
i^cxyi, l lo sic tc4 pokaie, wicle tet kto wi^cej towarzystwa ttgo od 
nas polrzcbuje. Bo tak sie iiaSRa Rzplta na tyrh traktatach zabawita, 
tc o naszych sprawach doinowych, o iiicbcxpieczertstwie korony, o kt<S- 
rym nam barzo pr^dko namawisd potrzeba, nie obmyiiawamy, Przeto i^ 
Hg^ na stron^ odloiywszy »), to coiii od ludxi znanych sJyaznl i co wiem, 
T. powinno^ swej senatorskiej wbr<Jd rzeke: jcili t« czcgo wi^kszejjo 
nie maivz od Rstpltej chrze^cijartskiej jiko przedtyni. nie ;!yczq narodowi 
$wcrnu w t^ lige wst^pawac^, bo byimy satni na EJebic wseyik^ wojn^ 
Ttircck^ za ta bczpiccznosci:^ zlacaema aie z pat»y chrzcicijanskimi scia- 
gneli. Ale jcsli kto wicccj nad Cesarza JMci i Ojca iw. Papicia z nami 
w ten zwi^Eck w<)t^puj^cy? od JMci ka. Ie£;ata wywiedsicti si<;, ma li co 
pcwnicjsjcgo, ni* po lc czasy w traktacicch bywalo, Jeili za i>cwnicj- 
stym warunkicm tcn zwiiizck byc mozc, radzi;, aby sie skutccznic .sknri- 
czyt. nic niaj^ic nJc milsKcgo, jako c chrzc&ijany szable swe sp61nic 
a zgodnie przeciw tcmu poharicowi srogicmu podnic^; sin seciis, nie 
radzc. acx nie zwiazck li^i ganie, alc tc. to na urzad czyni^, aby tyin* 
czascm soblc odpocitqwsKy, a od kogo inne^o tego nicprzyjacicla mird 
zabawioncgo. potym moRli sic po^aninowi oburzyci. Je^liby taka pot^- 
*nosc RTuntowna. pote*na, szczcra a pewna byta, jciliby wszytk<j Chrzc* 
icijartstwo, jtffiliby Rzplta Rzeska do lego si^ przyl^CJtyla. w tcn czas 
choragwie swe i szable swe przeciw teniii poganinowi obr6ci<i byimy 
mieli, a takowcj by nam ligi opuScic nie trT.eba. /eili2e ju* ta liga na 
tym scjmie nie dojdzie, o tym ju* nie traktowa»;, ale albo o przymierze 
do Turka posla(^, albo wojn^ przeciw niemu xawzi.*;!:, a to uczyniwszy (gdy4 
oni nasz« rsecty wietlz.-); pogotowio miec ioInierM potrzcba lub na t§ hib 
na owa. strone; snadnie bowiem stanic do po5iIk(iw Kzpltej Chrzc^cijari- 
skicj, snadftie itt i do stanowicnia pokoju, gdy wojsko pogotowiu w p<>lu 
staif bedzic. nic za pewnc inaj^c. bcdzicli ^sdsiijczcn przyjaini naszcj. Jako 
I slawnc} pamiqci kr6! Stcfan czynil: o pokdj 2 Moskwa, we zbroi stuj^c 
traktowiil, skqd z dabra slawa korony polskicj i W. Its. Litewskiego 
pntymicrzc postanowil. Przcto i tcraz jaki pok(Sj w niebezpiecKeiistwic 
z tym to pohariccm zacz^i5. o to sie starai polrEeba. aby byla gotowo^ii; 
czcgo zaprawdc uczyiiiif by nie clicial. a /eby chciiil, tcdy barzo slabie, gotr>- 
wo^ci nic widzqc. Na kt<irq ncrviim bclti potricba. bo bcz nicgo iotnicrz 
hy6 nJe mote; przez kt<Srcgo my b^dqc, o pokoju z tym rjadlym tyranem 
traktujqc, siMdnic nas wzg.irdzic moie; 1 z tym z jakicmi kondycyami jeili do 



') l^ tjrch iJamch KP. majf je»c>cr im>ni«t icfce tlckluunanw »wc t to «xn...* 
t t d., cicc« y T* Nar. niema. 



64_ 

Turek wyprawid, tu nam na tycn sejmie namdwid potrxeba. zamki granicznc 
pierwej dobrze opatrzywszy. Zda mi si^ te2 Naja^niej»y Mciwy Krdlu, 
ieby nam pol^niejsM. ta liga byla z Kniaziem Moskiewskim iiii z pany 
Chrice^janskimi, gdyi^ on woj&ko wielkie gotowe ma. i skarb ma, kt6ry 
na te ckspedycyc cz^te Tatflrskic dosyiiby ciynil gdyby ich od nas bro- 
nit. Do tcgo nam by tr2 snadnie przes ziemi; jego rzekarat at do sa- 
mcgo morza plynacemi Iwd, kt6rtgo on ma dosyii. strzelbe, prochy apro- 
wadzac. a to jest nie mata cominoditas, gdyJ bez wiclkich nakladtiw 
apparatus beilicus prowadrii »1? moie, Jako pixyWad kr<ila Stefana 
mamy. kt6ry przcz male potoki, z Moskwicinwn walczac, tym sposobcm 
armutc bez wielkiej sikt^dy i utraty prowad/.it. Potrzeba by bylo tcdy 
z Moskwiciiiem to wsp6lne tow.trzyslwo z pnny chrzescijatiskimi ztaczenie 
micd; kl6ry gdyby ntc wiijccj nic czynil, tylko aby Tatarzyna tak do 
panstw koronnych i do W. ks. Litcwskicgo nic przcpuszczat i Rroniii go, 
wiclki by nani stad po^ytck ur6sl i bczpicczny na nicprzyjacieU krzyia 
iv/., gdyby^niy sie tych Tatar6u- nic obawiali. kl6rzyby na oas uderzyd 
mogli. Takie teraz w W^yrzech pAki Tatarzyn byt nie przyszcdl. wojsko 
Tureckte sto nie mialu sminlusci. a skoro Galga z liidem Tatarskim do 
Wegier przyszedl. wielka siniatofc wojsku Turcckicmu przystnpUa, gdyi 
oiii bez nich nic nie mog;^ Zaczym i Agier wzi^li i wojsko chrze^ijaA- 
skie rozprdiiyli, gdy^t ci Tacarowie wielk^ .szkod; vvojsku chrze^ijad' 
»kiemu uczynili, Z tym ledy Moskwicinem ac7 zawart^ priyjazii mamy, 
jednak sie ubawiam, aby on czego o n.is nie prKemy^awsl; przeto przed 
CKHsem maniy sie czego obawiat', poniewai do tcgo czasu od foitiinnego 
panowanta WKMci iadnycb poslow swych, jako pacta conventa ukaziij.'j, 
do WKMci nie posyla, pogotowiu i WKM«f, gdyi jednak pacta mdwi^j, 
aby do siebie wespdl posyUli i porozmniewali sie, a ie tego rie masz. 
dUtego przed czasem obawiac sie nam potrzeba. Przeto do Moskwi- 
cina po&ta<i, aibo wicczne albo tei dluisse przymierze z niin stanowiqc, 
i prsytem nii pierwsze wyoijdzie, kt6re po dwu lat wychodzi, radztti nam 
potrscba Tcraz niipiz<Sd pogranicznc Mmki a przynajmnicj przy granicach 
W. Ics. Litewskicgo opatrzyc potr?:clM, kt6rc tcraz prawic obiecali *). 
DzJmI, strzelby, proch6w i ludzi na nich zgota nic mass, gotowokii tedy 
lylko priymieria potrzeba. Zaczym mogloby byd, ieby za stcz?iliwym 
panowaniem WKMci i za blugostawici^stwem boskiein t za bogobojnem 
iyciem WKMct pai^stwa koronne rozszerzytf by raczyl fi6g wsccchmo- 
gqcy; t za morzcm WKMd staralibysmy sic dosi^ad i dostawszy. tc nam 
WKMc! la blogo.sbwicnstwcm Boiikim szcz^^Iiwie panowac raczysz, po- 
dobnoby tei i to ksiqstwo w granicy od siebie stysz^c □ cak cnotliwym 



>} Telu Nu. aia juteatt <lo««ll«wu, 



«5 



* 



WKMci. panowaniu, skloniloby sic pod regimen WKMci, Do tcgo tedy 
Kniuzia Moskicwskicuo poslac nam posla rcccs widzi; koniccznie potrze- 
bnq, aby si^ ju2 teraz z nim poroetimic^^ mogla, gdyi tcrainicjsKy Knia2 
ostattii z domu tcgo '); po ktdrcgo imierci pewna rzecK jest, ic inszcgo 
pa,na pragn^<J bqdii, gdy>. tam za jcdnych krcw rozlaiio, wielu Kacnych 
tudzi domy pr7.cdnie poniszczojio. lactym odia i konfidcncye micdiy 
ricmi sa wiclkic. co bcd/ie im powodciti do uiclkicgo roxlania krwic. i to 
samo do przystapicnia pod regimcti WKMci, coby ich przywicsif moglo, 
prze to samo tak dla przyinierza jako i dla chqci ich Iipania po^lad 
irzeba. A co wiedzicc!. ie oni widz^jc fortunne panowanie WKMci, miloid 
poddanych nas ku Panu, a co wi^ksza. hlogoslawiertstwo Pana Boga nad 
WKMci:(. lcby oni bliZej do tego uciec mogli, aby raczcj WKMci szu- 
ka^ mogli, slj*sz:ic o lak dobrotliwej dobroci paiiskicj. o tak potc2nym 
a stcicsliwym paiSstw swych obrortcy i fortunnyni panic. 

Strony posclstwa Szwcdzkiego tego nietylko sluchaC, ale gdweby 
tego potrzcb.! zaciagala, podlug' 2wyczaj6w przodk6w naszych pomagaii 
i tucri loiiilcr digmtaicm WKM^-i jako wierni poddani bedziem Bojeili 
milo^c nas poddanych ku WKMci jest takowa, wzajcm i VVKM *] zdro- 
wia dU calu.sn Kzpltcj, koazttSw, prac i trudno^ci lutowati nie raczyaz, 
pngotuwtu tei^o wszytUic^o nic ialujac dla dostojenstwa WKMci, to 
ws&ytko, co wiernym poddanym czynii^ nalc2y, ch^lliwic czynii! b^dzicmy, 
kt6ry Panem nasaym i ojccm nas kochajacym jcstei, a bexpieczeAstwo 
nas synt5w swoich obmySliwad r.iczysz, Z<iczyin nirdd Polski i W. ks. 
Lit wiary swcj i ws7.elakiej pnmncy. zdrowi.i. majqtnoSci nakladdw dla 
bczpicczcnwwa Kidldw Paiidw swych dta caloici dignltatum Panu nigdy 
nie :taIowali; toi i dla WKMci dzietizicKiicgo partitwa otrzym;inia my 
vrierni poddani czyni»; bqdnicm. Co te;t nad d/.icdziczncm paiUtwcm WKMci 
knSlestwie nale2y, to snadnic kaidy bac/y<; moic, gdy2 ono xa tym blogo- 
slawiertilwem Boiym, kt<irem w przymtioicniu tak czcsteao polomka Pan 
Bdg sam WKMci blogoUawii! raczy, c;ilt» i nicnartiszc-nic ojczyzn^ t^ 
potomkowi WKMif zost3wi<i powinieti jesteS. A gdyby sie mialo krd- 
lentwo to dzie<lziczne z reku WKMci wyiligna<i, rozumiem to o tym na- 
rodxie korony cncj. ie nni bei: naruszenin cnlo^t Rxpltcj do ratunku 
b^di consilio. b\ii bcUo WKMci stawi^ »\q. 

Co 9ie iknic autoritatcm scjm<>w WKMci, kto w niwccz postano- 
wicnia Ripttcj obraca. hostcm patriac nazwa<£ go musicm. Dlatcgo zjazdy 
po scjmik.icb w Wiclkicj Polscc w Kolc w Malcj Polsce w Koraty- 

inic micwaii. aby sie tam namawialo, iiby si; na scjmie wc<llug praw 
') Ti,- l«ruxn wmjr; mi tjlko T, N*t.. iooe KF. iniijf : »g^ji (Hlatni <]oni w M»*kir)« 
po temniciuytii Kniuiu iiiifiicuj«<. *) oia lylko T. Nkt. 
Jtjmrymt Mjnn wim, r. 159^. 5 



i 



dzialo, ucieraj^t: przytym artykuly w»fech sejmib^iw. Tera* to xmytko 
to *c ustajc. zaczyra protesucye ro3i>% iw wjmikach i dlate^o tci, ie 
pisma. kt^re przeciw religii naleia. na scjmiki przynasz.ijq, a takiemii 
nniinusze ludikic ') rfo wstclicicj niczgody cxaccrbuj^, co to WKMc 
awyin bac/cniem inadrym opatrzyi b^dzic raczyl. co takie turbacyc 
pnynosz^; jako ja i»ain radzld o ubronic przyjiiciela postronncgu bojt^c ^ 
sam, aby miv; rdwno otl dunmwcgo nic potkato. PrKcto temu wszytkiemu 
zabicicii polrzcbq pilna Ijyc uUazuje. ^olnicrze, ktiSrzy nam przedtero slu- 
iyli. nictylko dn iwiplAty. ale i do laski WKMci slusztiie mai^ hyi przy- 
pyszoicni. ZoInicrRa li-raz W. ks. Litcwskiego (sam bowiem Heimancm 
jego bedac) *cm sam tam byc nie m6}{l przy panu Hctmanie polnem. 
mialcm tcgu pnteto iolnicrza mesiwo i dzielne ryccrsktc post^pki WKMci 
Panu mcmu Mciwemu piltiie a uniienie zaleca*"). pewien tego b^dqc,, 
Sx WKM<1 za icli wiernc .1 kiwaive przyslu«i, ktdre przeciw ojczyznie 
i WKMci meinym swym rycerskim dzieteni pokozywali, task^ swoja pari- 
sk^ i hujna reka najjradzad b^dziesx racxyl Na tnszc sklonil ste wota. 

JftU p. Wojewoda Kijowski'). 

Acz tct'0 dnJa }. Ks. Mi napicrwsty mial wotowai. ale sam si^ 
j. Ks. M<: wytr6wil, aiby picrwcj przed soba insae wotujace dyszal, nie 
rycblo na sejm przyjachawsuy, gdyi tei przy propozycyi JKMci nie byl. 
A tak iia poczatku wotum swcgo naprr.6d obmowe czynicl, nicsposobno^ 
zdrowia swcro ukazujqc i ^.ycsac sobie te;<o, aby si^ m6gl nn tcn czas od 
wotowania xiitrzyinac, jednak scnatorem tci, jcdnyni b^dqc 1 niilo^nikicm 
ojc/yzny, do propozycyi JKMci przyst^pil. ukajiujqc hyc wiclkic sprawy 
nad koroni) lciqcc. to jcst liga. ktdrc) poiytki wiclWic z bezpieczei^stwem 
i slawa lej kt»nmy Ijedace do^d m^drzc i dowodnic ukazal, zaczyin ko- 
nicc jej ntdby byl Ksi%itc JMc wied)!ial. ale H nie doiKla, z *alem tego 
zatywal. Za tyczliwe a piliie w tyin lewiqzku staranie Krdlowl JMcI 
dzi^kowal, w ciym zavas pilno^ii JKMci, a inseych, co na< do ccgo zwiqxku 
wzywjli. niedb,ilstwo ukazal. win<tzuj;jc przytein JKMci blogoslawiei^stwa 
Bote^o. ic szcz^i^liwic w krdlestwach swych panowad raczy. 

Za poraicnie kozakc^w zaporowskich Kr61owi JMci dziekowai, ktdnty 
przcz p Hftmatia pulnego •; poraieni byli, 2a co lea jego JKMci zalecal. 
A 4e sie scjmy rozrywaj^ i w niwecr. s^e sejmowe postanowienia obni> 
caja, przyczyne grzcchy nasze najdowal; druga, te si; urzedy, prawa 
lamia, *e JK.\I(5 tii do praw naszycb przyjii raczyl. ie zastal iia swym 
urz^xie Starost6w ^j przy dawnych dzlerzawach, Biskiipy przy swych bi- 



>) El'. nu: A uk }tmd t «iuimuiain lodikim. *) RP. m»: ikleciin. *) Konitaatjr 
k&. Oatroiralci. *) Stuiulav t^lkienib. *) Tkk uu T. Nst., \nat; ••lu^twx, 



sUupstwach, RuS przy swojej Rrcckiej wierze. kt6ra od tak dawnych lat 
w pokoju podtug pr;iw od KrdlAw paniiw nasrycli poprnysieiionych w po* 
koju bedqc, te sie leniz prxe/. WJadyki rozerwala. zdaleka ;tal sw6j Krtilawi 
JMci opr)iviad:il. popicraj^c si^ pr.twem pnspoUtyiii i priywilejami dawnych 
Kr616w Polskicli, w cT.ym wlelkie ich narusjtenie byt ukazaJ. kl<ire w praw- 
dsre JKMc w cale oiiemu zachowac i poprr.yi>iadz raczyl. 

Prxypoininat zatyin, jaku od pie^^dziesiat lat w radzie KrdliSw PafK^w 
swych zastadajac jako prawy sisUchcic i aenator ze starotytnej zacnosci 
fainiliej pochodiqc KriSloin Panoin swym aupeine cnoly rawsxc oddawal, 
tudzie^ Kstai^c JMd przypoiminal multa praeclnra ^e^ta przodk^w swoicb, 
ktofJiy w wielu poslug.-ich glawnj-ch i mcJinych lak przeciw Kr61om l'aiioin 
swym, jako i Kzpltej kwitneiii nie zapominal te2 i te^o, 2e fakcye. odia, 
nienawiici mied/.y lud^i wielUirai i'osnq, skqd periculuni patriae imniinct, 
gdzieby teinu Krdl JMc sabicitcc xaniecliaJ, ^dyi consilia, ubi agiiur de 
saliitc Pairiae. w KtfodKJe, w niilosci, odlotywssy Hwe niepr£)'ja^iii na 
stron^, odpiawowanc byt majft- Na obron^ RKpltej pokazal tei to me- 
dium Ks. JMc byt! iii<^wi^c. nam oraczom swoim tego doloiiyc potrzeba 
post4piwszy poiiatck chlopkow na>?.ych. kt6rzy acx s^ od lupicstwa iol- 
nientkicgo 1 od wielktch licencyi jcgo zniszczeni, jediiak calo^ci i ohronte 
ojczyzny ! paAstwom WKMci dugadzaj^c ci^lko sobie przyjdzte uczynid 

ftit p. VVojewoda M azo wiecki '). 

Najprz6d fMci za obmy^lawania oji^Kyzny i dobrc^^o naszcj Rxplte 
dziqkowal. potym immincnti.i pcncula krilcstwa Polskicgo ukazawszy 
pr^dk^ na to obront; radzil, do kt6rcj namAwienia dcpulaty tak z scnitu 
jaUo i z poslcSw wysadzic pcrswadowal. Na inszc punkta z inncmi wotum 
awe zgodne skladal. 




JM<; p. Kasstflan Klbiertski*). 

Exordium swc winszowanie, dzit^kowanie. wylicKenie szczescia wiel- 
kiego Kr<Sla JMci i porazck niemalych ubrawsxy, dta niebczpieceehstw 
koronnych prcdku obronq. ciche consilia, poprawiciiie zamk6w pogra* 
nicznych opatrowal O sprawach Szwcdzkich. b^d?c sam tam poslem za 
mzkacaniem Krrtla JMci i scnatu wsiytkieKo, pewnq relacyq onego po- 
scUtwa, gdy b^zic rozkazaiiic Kr6La JMci. ofiarowal si^ uczynic i dosta- 
teczn^ spraw9 o tcm wszytkicm Rzpltcj postanowicnic tudzic/. krtflcstwa 
Sxwcdxktego daif. Insze %wc opinic i konsultacye do inazych IMci zda- 
nia prtyl^czyl. 

■) HUronim P«rTi. ■) Stinlilaw DtlAlfDiki; RP. podaj« fabsyww! WaivwBdB Elb. 



JMc p. Marszalek Wielki koronny '). 

Gdy^t ligi tc punkta byly na przcsztych scjmach jako i nn terainiej- 
siyin, tcdy o tyin na ten czas nitiwic bcdc, tcraz ta^ o niebezpieczen> 
stwach koronnych, kl6re nam na koroiic nastepuj^, przeto do obmyilaaia 

bczpicczcAstwie Rzpltej wiele rad WKMi^ podawstf raczy, ie scjm 
WKM<J zlotyc raczyl, na ktcSrym nicrylko niebcKpieczciinwa, ale pewne 
postanowienia albo iigi z paiiy chrzcicijanskimi. .ilbo przymierza z tym 
poliaiicem Tiircckim ina byd skohczcnic; bo co pewnego post.inowiwszy 
nietylko Rzplta uspokoiC sie b<;dzie mogla. ale i ratunku onejle snadniej* 
Mego ziialei^ i obrona pewna postanowiii sit- bedzie niogla; slusznie 
przelo Panti Bogu dziekowad mamy, ze czasu i sposobu do naprawy 
niebezpieczertstw naszycli nam laskawie udjiela<; raczy. Zaczym pilnie 
&tarac sie mamy, abyimy non abutamnr tej laski HaAskiej, abyimy ani 
czasii marnie trawili, nni gnintownej obrony Rzpitej nie nAm6wiw8zy, do 
domtiw swoich iiie rozjecHali, abyimy zai obrony na on czas nte nama- 
irjali, gfdyby sie Tureckie wojska o granice koroiiQC ocicrali. boby Turek 
okazy^ naszc; nic^otowosci czujac ledwieby n-is nic chciul n»wicdzi^, 
n nam w tcn cJtas trudno bqd^ic sposobtiw obrony szukai;; jctcli teras 
na tym sejmie pewncj obrony nie nam6wiem, wiclkic nas periculum 
zajdrJe, a gdzieby micdzy braci^ nasjra inne rzcczy mtnus ncccssariae 
zaciagaly siq i tcn sic tcraz scjm.rozerwaif by mial i konitytucye posla- 
nowionc wzTuszonc by byty, tcdyby iadna obrona zawarta byd nic mogla. 
A tak temu naprz6d i tytn protcitacyom slustnieby WKM«i dr<^c jakq 
znalc^<; racityl do zabieicnia tyin rzeczom, £ehy Riplta nasJta na icm nie 
szwankowala, aby dla dwu lub trzecli gMu* niezgodnych nasic wszytkie 
poslanowienia rozerwnc si^ mialy. 

Przyst^pujac do punklu WKMci strony ligi, nle widz^, aby co 
pcwniejszcgo do niej przynie^ii jako to, co zawsze byw^to. a nadto no- 
we}{o nic od pan6w clirzeicijartskich nie mamy. Frzeto voce omnium 
WMci chrzeicijart^ktrgo powolaniit poiylerznego na lym sejmie ostatni 
knntec ucf.ynii, albo iehy 91^ jtij! t.i liga zawnrla. gdyby Pan Rdg sam 
pany cbrzc^cljai^skie sposobid do tego raczyl za podaniem zdrowszych 

1 kpszych kondycyi, albo gdyby warowniejszycli kondycyi nie bylo, otll 
jujt nas leraz zaniechali, przett^ i my tch shisznie zaniechac TakM mamy, 
abyimy wiecej raka na wspik po wodzie id:^cego nie na^lndowali: bo 
im datej w ten traktat wchodzim, tym dalej od siebic jcsteiiny, w ctym 
aby ont candoicm animi jako i my trzymali Na pewno^d przyjaini pa- 
trzeii. tcj nie widzc z kim tei iraktowac mielibysmy: lch Mci chrzcfici- 
jartskich posI6w nic oiasz, z kt6rcmi majqc to pewnc postanowieoic kon- 



<} NikoUj 2<b»y*>w»lii. 



«£> 



kludowai5 byimy mogli. A uk libcre iin6wi^c, atbo tc oni te iiasse tra- 
kuty obracaj:) jako chca. b:\6i jut tego ex contemptu ^aniechiwaj^ 
i wifjcej [tas do tcgo spdlku nie ptitrzebuj^, w takich tedy niepewnych 
rzeczach pilnie nam o sobie radzic, to jesc po przymierze posla(i; \i let 
tu pewnie lub niepewnie otrzymati ste muie, gotowo^i nam potrxeba. 
Z tej przyczyiiy rzeke do napniwy Rzpttej i do iiamowy obrony: na- 
przod aby WKM<5 do namdwienia obrony komisarze m^drc i w prawie 
bieglc naxnaczytf raczyl, strony rozrywania sejm6w aby patraali. coby 
za ludzie byti i kiedyby 91? te postanowienia rozrywa<; mialy, przeto 
ante omnia aby to nie bylo, zabieieti t«mu, poenam na tycb cum exe- 
cutione uamdwic. 

Kontidcncye, kt^rc sa. braci mtudftKcj mi^dty senatory, poddanych 
mi^zy pancm, aby sic uspokajali, jako^ dUtcgo radziniy wszyscy wsp6lnie, 
icby tadcn ckcIusus ntc byl. nic dlatcgo, tc stc jcdncmu nic podoba, aby 
si^ zgoda wszytkich rozrywatf miaJa, alc aby sJusznoic raczcj wainicj- 
szych wiekiza cze^tf zgodnych umysI6w zawierala. Przeto I^aja^nicjszy 
Mciwy Krolu o wadze sejmtSw prawa start- w sur| klub; wprawid 
potrzcba. 

Do obrony przystcpuj^c. Kdzieby nam do przymietza przyj^ii mialo. 
pot^anych a warowanych kondycyl potrzeba. do tego aby Xolnierz na 
koniu pogotowiii siedziat. 1 to let, aby luxun, ktdry knron^ niszczy, byl 
zahamowany. I>o ziilo^enia iiervum belli ten poJytek by<! upatruj^: podnie* 
sienie cel. rewizya w miasteczkach, co na obronq mlasta niaja, poniewiiA 
to kqdy indjiej obr.icajii. na koronna obrone pobrad, ^dy* iiiszc miastcczka, 
wsie i prowcnty %vieli<ic maja. a za to armatc. jako zbrojc. strzclby, 
deiala. kule, prochy gotowac. A potym gdy potrzeba przyjdzic, a armata 
stq koronna :toInicrzom bedzic dawala. nie placac tm taU drogo na te 
cwicrci lata. ktdrxy rynsztunek wojcnny po ka2dej uspokojonej potrzebic 
powiTini bcda do ka^dej najmmcjszcj sztuki do skarbcu koronnego odda- 
v/ai. Te«o tci-ai: dojrzeii, aby sie to teraz zacselo, gdyi sq tak wietkie 
Rzpltcj iiiebezpicczet^stwa. a gdy to bedziem mied, jako ad commune 
dispositonuni uciec si^ moJtem i st^d nie do zaloicnia skaibu picni^inego, 
ale do arniaty wojcnncj czasu niebczpicczcdstwa ucieczk^ micd b<;dziem. 
Za poraZcnic KozakAw krrilowi JMci i pp. Hclmanom wiclkic dzi<;ld czynil. 
szcz^iScic WKMci. madro^ i dziclno^ llctmandw, i mestwo iolnicrsa 
wysoce wyiiosiac, kldrcmu nietylko z.iptat^ z poboru. ale i opatrzcnie 
dawa^ multis rationibus pcrswiidowdl. 

Za JMci^ ksiedzeni Arcybiskupem GnieznicAskim nie barzo si^ 
przyczynial, i owszem jego iiieprzypctela obmawiajqc; na slucb.inte pci- 
seUtwa Szwedzkiego. na upuminki Tatarskie rdwno z inszemi nastqpowal, 
caetera uc aUi, 




70 

jMc p. KAnclerx i Hetraan Koronny *). 

Ta materya jcwi^Kku tego. Najainiejszy \kiwy Kr6lu, z pany chrxeici* 
jartskimi nam kilka sejttwSw nadarenino zwlokla. n ktbrej si^ jui tak wiele 
traktowalo, a iiic pewnuga postanowid m^ nie moglo. Przeio jui bytn 
rozami.il. aby teraz na lyin sejmie ten traktat, daj Bote, skoAczony 
byl, albo wiec, gdzicby doj^d nic miat, aby ju2 ita tym ee)mie zaniechai 
sr<;, kt<Sry po tc czasy tak mnic jednego jako i Rzpltq Mbawial. gdyi 
ani o obronie korony radzic moSem dla tej ligi, s»dyt w prawdiHc m6wtac 
nic nam pewnego nie przynosz.'^: sl6w ozdobnych a dyskLirsi&w subtelnyeh 
at nazbyt, a w samcj rzeczy w pr.iwdzie nic nic mamy. 

Za to sobie przyznac musz^, ^e ^bidko m^wiii ani umiem, ani mog^ 
siwiznq zaszli lata mojc. z^by kt6re mi ju^. po cz^^ci wypadaly, zdiowie 
moje potai^anc, dlacxcgn cK^to wychodzi^ musz^ bo jui nic mam 
lu do mowy ty!o si(. kt6rc mnic onym Rzymskim krasomowccm byi 
nie dopuszczi^ i rozkazuje mi. abym namnicj m6wil. jakoi nic /wyklcm 
dtugo mawiati. Co proszc, abyin byt spukojnic sluchany, poniewat i cicho 
i krAtcc niAwiti bqd^, aby WKMci i wszyikim fanom Braci morositatcm 
iiiowa mo;a nie przyniosla. 

A wszakZe ja i WKMci i WMcioin moim pnnom braui i ojczyznie 
tej, p6\ti b^d; mdgl. sluZyc b^d^. bylem lyiko iimial, lub xvJ. zdrowie 
mnje temu zdoJ.iC mogto. lym si^ jednak ciesz^. t.e mi jeszcze r<;ce, nogi 
w cale zostawajq i abyrh jemi WKMci i Ich Mi pan6w br,ici swej mitej 
i tej Hpadlej ojczyznie mojej (ktbrej zdrowie nad wlasnc zdrowte moje 
i calo^ moj:^ priteklad^m zawsze), p6ki ich staje, p6ki gardla mcgo stanie 
jestcze Uuiy*^ mogl. 

Jakoi widz^c Rpcam in extrcmo pcriculo, tedy ja inaczcj nte m«g^, 
jcdno dc eodcro periculo. od kt6rcgo tak ojczyzne broniii chce, bych 
wier; gardlem swym na posludce Kzpltej mial zapicczetowaf^, a to ja 
dla milosci ojczyxny. dla calo^ci jej jcstem puwinicn. abyni sie tak »tawil, 
abym na tyin urz^dzie, na ktbry od WKMci p4na mcgo milusctwego 
i od koiony zlccony jcstcin, abym sie tak stawil. jako dobremu a wa- 
lcczncmu I lctmanowi a sludzc Kzpltcj t\A\et.y. A gdy mi tu jui o samcj 
rreczy, o nicbczpicctcAstwic lym koronnym przyjdzic mbwiif, rozumiem, 
ie to miq de eodcm pcriculo mdwiacego ustraszad nic bt^dzic. jako on<^o 
Cycerona. ktdry mbwiac pro Milonc in senatu Romano tak ja.snic a tak 
perspicue mdwid nie obawlal si^. }uZ mi<; tei i trn ttmor nte przechodzi. 
gdyt Ich Md pp. senatorovvic, kt6rzy przcdemn^ do^i! madrze w roxs^dku 
swym imminentia pericula opatrowali i szcrzcj aniz ;a w mowie su-ej to^ 
powiedzieli. Odejmuje mi do lego boja^i^ rada \i KMci, gdyz tu jut sen- 



<| Jsn ZuiofiJci. 



tencyi Ich Mci powtarzac nie b^d^, i naniniej 2adneini raeyami xabawiai 
si^ i>ie chcq, jednak to rzeke. Naja^mejszy Mciwy Krdlu. i4 jui nam terax 
ani dyskurs6tv ani dlugich pr2cm6w i rad dluf^ich nie potrzeba do Rzpltej 
naszcj obmyitiwanid, alc juiby nann teiaz samt-j konkluzyi i cgzekucyi 
potrzcba, to jcst micc obron(; «jczyany naazcj nain<SwionH i w cxccutioncm 
aby iui byta teraz wprawiona. Bo jcSliby sii; tcras liga zawrzet^ miata> 
^olnien'. juiby byl mial byc pogotowiu, jutbyimy byli mieli niic<i zbroje 
wychcdoione na sobie. juibysmy byli micli na kort wsiadau', juiby^tny byli 
micli in fine Junii slawid sic z ludcm na pogranicxu; bqdi tc^. jcicti te tcraz 
X lym Turccliim pobaricein o lym jcgo «icpovncm przyniicrxu iraktowad 
maniy. tcdy i ta nasza pofjotowo^ii jest n.iin polrzebna. icby^my i tym 
pot^tnicjszc przymierEa arcykuly na tym omylnym przyjacWu [ktdry na 
tym jest. aby z wiary swej i t. religii i 7. chuci chciwy paiistw chrze^i- 
jaiiskich n.ijwiccej pnsi.-id}). sobie wytargowati moglJ. i praktykom, kt6re 
nas sk^diii^d zachod:t^ (gdy sic jui w tcn zu-ii^zek nic wdawamy), aby Jmy 
zabicicli i z pociecJi^ nasza staneli. Bo m6wtac o tym nicprzyjaciela 
krzyxa Sw. i prawtl^ sobic prtyznajac, jui sic barzo dlugo z niemi xwld- 
czyio: albo by im sie bylo przymierrc- wypowicdzialo w ligc wstapiwsjsy, 
albo pok6; traUtowac % nimi micliimy; kt6ry pobaniec ai dot^d si? la- 
dzierzywaf i bylo to tak dlugo w reku JKMci lub belH lub pacis arbi- 
trium. A ponicwai tak dlu^o ea nos si^ wodzit, jui tcz teraz si^ obawiam 
i watpif, aby naszym zwlokuni dlu2cj borgowii(i chcial, euczym sic oba* 
wiac trzcba, by on tcraz iiaszej przyjazui polrrebowad mial. Przeto tci 
^tolnicrza na grinicy potrzcbn do tc^o. posel wielki aby si^ do niego 
bcz odwlnki poslat, aby si^ on tai nasz^ nie^otowosc baczqc. i;Iowq sw% 
z wojskiem do nas nie ruszyl. gdy^ on na iadnq rzecz. ani n^ poczciwo^ 
swoja pamii^ta, alc jako on zwykl zdrada, paAstwa posiadad. aby nas tu 
wprzdd anitcli VVcgr6w nlc znalaxl. Jako^ tcraz i sam Turck na to 
naszc Kwluczenie barso sarka, te tak dlugo nic siq mu pewnego nie po- 
sttto. o czyin le* wc Wolaszech Solimaii Cstrusz^) teraz bedzie uskarzad 
gi^ iia PoUkl, ie tak dlu^iemi c^asy pusel sie iile poslat do nloh i nte 
si^ im pewnego znac nie dawa. m6wiqc: albo te2 nam Gaurowie co innego 
wyniyslcie. albo z nas2ego Cesarza sxydzicic i nas tak dlugo xa nos wo* 
dxicie; juit to dziesieti miesiccy posel crsarzn pana mego jeitt u was, 
3 wzdy nic pcwncgo od was nie ma sie, za oba kortca nic e Cesarz«m 
naszym dzterzycie, ale patrzajcie, aby st^ wani nic przerwata. Z taldej 
tedy powicSci czauszowej czcgo sie ju4 od nich spodzicwa^ mamy, gdy* 
tcn to ctnuaz tak sobie o aas mastykowal. przcto nam patrzcif potrzcba, 
aby siq ta Di<^, kt<ir% za jcdcn koniec Turck trzyma a my za dri^i, nie 



1 RI'. nw: Cewn. 



zcrwalH, gdyl nni to tcl poczuwszy, te ')u± panowtc chrzcjcijaf^scy o tym 
zwitjzku z iiaini nic! traktuj^ leVciej na» sobie powaiatf nie cbcieli. P6Ict 
sie te traktaty czyiitJy, p6ty sie na nas ogt^dal. ale teraz. gdy u^lyg/^ 
tq iiiexgotJe, ol»wia<; sic go potrzeba za t^ wJadomoicia. kttirq ma o spra- 
wach nasiych; j»lco2 taki rcqU u nas w koronie, te przeKzte iraktaty. 
oracye, legacye tam2e w Turczech na arabski j^zylc pr/elolone poslowi 
JKMci uka7.yvvali, to* i terai bnrzo predko wszytko wiedziec moic. Tata- 
rxyn tei g^ barzo chytra, nicprzyjaiirt Turecka. ktdra przeciwko nain ma, 
wywolywa, \t Turek dostawszy W^gierskiej ziemie nas ponicchad pozitd 
nie chcc; a do czego to ci^gna, /.gola nie Micm, jeieli tet nic nasze zte chcac, 
nas Tatarzy przyjazni^ sw^ ulapic i libczpieczyc '); aby na nas tego stra- 
tj^ema tiic czynili, »k^d jajnic bacKyc mo2em, ze nam lub na t^ lub na 
owa stronc gotowo!t:i Uoniccznic potrzcba. Bo i slad jest sie nam czego 
obawiac. co tcraz puwicm. vl teti Cexars Turecki z We^ier do Konstan- 
tynopoU tcraz pr/.yjachawszy, zwolat Basze. cu byl sprawci) wojcnnyin 
w W^grzech. odmicnit. a drugicgo na je<;o miejsce barzo waleczncgo 
Basz^ podat i na akm Ut wnjn^ wywotat^ i na niq stc wsiytkim gotowaif 
rozkazat. Takic by tcdy rzcczy baczqc i tak zamicszany umysl tego 
okrutnego tyrana. potrzcba iiam o obronie namdwid ktt^ dwojaka 
mote byd; jcdiia abo ztaczywszy siij w towarzyalwo t pany chrze4-"ijaii« 
sldnii, abo pokdj i przymitrze ugruntcwane z tyra poganinem zawrjicd 
Do ligi tn6wi4c: ju2 WKMtf z rada sw^ kilka sejm6w dla tej 
spratvy fiklad-i<± raczyt, ju2 komi&arze wsptSlnt do traktowania na granicq 
przyJeXd^ali; tam co postanowili, co pr^tynie^lt.^ powainego nic zgola, jedno 
co dawiio, i slaiiit^ii rozjachalt ¥,'**• nic nie ]iost.inowiwszy. A to WKMtJ 
zjazdy wielkie 7. utrata i % kosxtem niemalym, staranie pilne a gor:|ce 
prawie o Kzpltej wszylkiego chr2cfeijan.«twa, flbmy."iliwanie czynid raczyl 
i aby byt Fan Bdg takq podat droge do zgody. a lo si^ nic bcrpicczncgo 
i grtintowncgo po5tanowi<; nie ra<^lo. Co sie dotycze najprzcdnicjszego 
w Chrze^cijafistwie pana, kt6ry by z nami mial byl by^ w tcj lidze, to 
jest Cesiir^a JMci, w jegu potcjnosf^ \ motnoit ufaj^c. jakoby i on nas 
mlat ratowac; gdy wejrzcmy w to. ubaczcm, 2e sam nieborak lyll{o jedn^ 
pomoc^ krdlcstwa Czcaki^o, kt6rc jcszczc ma nie roacvwanc, podpomaga 
w drugich swych paiSstwach. Oinylne by byty pomocc Cesarza JMci 
i jcdnoby utomltami jakicini jemu walczyi z nami przyszlo, gdj-t Jcst 
wielkic ro£.4zarpanie w krdlestwic W<;gicr$kicm, w zicmi SicdmiogiodzkJej 
i w innycb paAstwach nalci^cych do CcsaiT:a JMci; a tak z tcj przyczyny 
nte barzo poiqttt^ pomoc Ccsarza J.Mci za zlaczcniem w ten zwiazck byd 



*| W Tscc NkT. po ■ticfnio uutfpnje: «upcwBi: nu po udstc Mcbie it»tiwi«* nie 
»ehe«, iiwstin]r leru, do ciego lo i nuai djJf i jik nam »|[im£ che^i. 



73 



opatruje, Negotium Ojca Sw. 1'apieia widz^. ic barzo jcst ptlne. i vcri 
pastoris oflicio czyni dosi, i widzc >.cby rad i duszc wylal dla dobra 
Kzpitcj Chrze^cijaiS-ikiej ; tctnu ktoby nic rad? alc zabawiony czym insiym; 
o tym t^k »zccc.^liwtc: radziii, pogotowiu i skoi^czyd tcgo zwiqzku nie 
moiem. co nic inszego iiie upatrujc. jedno ic nas Bdg ta niexgod^ za 
grzechy nasze, ktdremi maiestat jego iwi^y obraiamy. karad raczy. 
Poscl ten Ojca ^w. Papie2a, czlck zacny i godiiy ksi^dz Lcgat Kajetan 
Kardynal, ic tq lig^ slusxn^. pot^2ti;) i ^wiqtobliwi) pokazujc, sam to tce 
przyznac musxq i iyciylbych jej: ale jaka proporcyH. t takim siq malym 
towatzystwem i tnk niepewnym pr«eciw tak wielkiemu i walecznemu 
tyranowi zkjczyd sic. zlaczyiv5/y sie wojne zacz^d, jaka bezptecznoitd na- 
sza, zaci^wszy o sobie iiain radzii, abalid tak wielki cie*ar na Kaiiiych 
nas, obalid inolem belli n;i koronc? '}. Prxeto, gdyJ nic nie mamy pewnego 
tej to ligi, tritdno nam o tyni dlugo radzitf i zatrudniad niebezpieozert- 
stwem koron^. wszakie jednak do JMci ks. KariJynala poslad i wjtozu- 
miec z nie^o, jeleli sl^ czeg^o spodnewac mamy, jeleli poslowte od Cesaria 
JMci przyjd.!. bo my te?. bcz nich nic iiam6wi(i nie moiem; jako i u piawa, 
gdy strony nicmasz z kontrowcrsyamf, s^id sie iiie wiecze i sprawa iiic 
bywa odprawowana, tak tci i my sami z sob^ r.idzid bcz nich nie iiio- 
temy; a tak trzcba by si^ N^ijasnicjszy Krtilu pr^dko icsolwowaif, sa- 
Itibrius co by bylo Kzpltcj naszcj upatruj^c. Za tym, jc2ctiby ta liga 
koAca swcgo nic wzicla, icdyby to nic z nicdbalstwa WKMci. alc 7. ich 
samych to sie stalo i z nich samych by si; to pokazalo nicdbalstwo. 
In.H/.y zamysl omijajac, chotS na teii sejm nic poslali, pizcdsic jcdnak 
z komisyi to namdwieoie bylo. i± tu na terainicjszy sejm resulwowaoie 
by<; mialo od Cesaiz;^ JMci prayniesione. co H siq nie stalo. mnieniam, 
lc oni tcgo chc^c Eaiiiechali. T^ tedy niepewno^ ligi bacz^c i jakq onl 
zaciag.ili. widj!^, ie jii2 jej nam poniecliad przyjdzie, ^iiyt cum aemulis 
Regni spraua nani przychodzita, z kl6remi f.e sie gruntownie postepo- 
walo, zaniechali, maj^c Jakiei inne przeciwne propositum 

O pokoju Tiircckiin z niemnieJBza tnidno^i^ nam m<Swi<; przyjdzie, 
gdyi widzq nie bargo hy6 securc, ani tci na jego przymierzc pewnoW 
obczpieczai; sie inainy, gdyi terainiejszy Cesarz Turecki barzo je»;! re- 
gnorum cupidus, ma afekty wtelkie do krwie Chrze^jai^skiej i do spraw 
wojennych i p<iki on tej przewory <xl siebie (ki6ra iest stnJq koronn^) 
nie przclomi, \>6iy on w dalszo clirzeicijartsk>e pai^stwa nie przyjdzie. 
My Jednak, ^dy nain o tyin radLiif potrzeba, tylko ferias mamy, a nle- 
bcEpicceenstw, kt<Sre nad koron^ It^, nic obmyilawamy. Acz si^ c»u- 



■} T. Nar.: o tobic luni ndiU nalei)', thfimj ialc trMlld«go ei;iuu nk ■■* »unjch 
nlc otMllll. 




74 

asowi to krdleatwo, gdy lu ii&jaclial. nie podob&Io jedno po Sandomierz, 
kcdy powiada nalcpsze urodzaje i k^dy powiada nalcpszc cieplo i dalcj 
Tiirck wojnwaf; by nie m6gt. jcdnak im nic tak o ozdobq krrtlcstwa 
jako o iolnicma idjiic; tu 51«; mzrodzilo mI6dzi. kl6ra w mqznych spra- 
wach ryccrskich mqf.nic mlodo^ .sw^ (fwiczy, lortcce Cu 2adne nie zostajq. 
jcdnak 011 najwicccj tu lud sobic upalruje. kt6rym by dnigich przcz nas 
m<igl wnjowad. Ol6t nadzieja luepewna pokoju prowd o pizymierzc. 
u ktdrych chylroSif c»im turpitudinc. barbaiics ciun malitia est coniuncia, 
bo oni i iiczciwego Zadncgo czynu ') i justycyej nie znaj^; aczkolwick 

narodzie TurtckiiM^) powi.idaj.i. *e Turcy 93, sprawiedliwi i tak je 
chwalq. jednak kto ich chce sprawiedliwo.sc czyiac. historye go nauot^"). 

Lecz wejrziny w przyklad Kartagiliczykdw *), kt6rzy choc z nim 
w wiclkict» przymierzu i do^c pewnie ugruntowanym tiiicszkali i jcmu hol- 
dowali, cupiditas jcdnak rcgnandi przywiodla go dn tt^o, ie najprzOd ma- 
jac 7. nimi przymierzc ^^awartc Massinissc na nie przcpuscil, a gdy si^ 
ich dlugieoii czasy natrapil, potym z wHclkim wojskiem podclagnawszy 
pod mtasto po^lal do nich. aby dla pcwno^ci przymierza w zaktadzte 
dziatki swc maJc iia rozkazanic ccsarskic wydali, pewiio^C pokoju i mc 
niiruszcnie przymicrza wcale im zachowad obiecuj^c. VVydali matki 7. pla- 
czcm i lamcntcm od picrsi dziatki, rozumiejjic. ic okupili sobii: pokiij; 
i gdy do poitu oue du<itki prKywicdli. zn<5w Bassowie z wojskiem do 
Kartaginy n^idciagn^li. Dla czego 10 wojsko? Rzekli iin Baszowie, *e pan 
nasz ceitarz nigdy nie/.wyci5iony wiecej po was polrzcbuje. iwMto dla 
pewno^i pizyjnini. aby^cie wszyslkic clcphanty, kt<Sre do budowatiia 
macic. wydali od sicbic; i do tego siq przywicic dali. Znowu Turcy 
przyjad^: abyicie wydali bronie telazne, armat^ wojenn^, zostawiwazy 
iin ao£e a lemiesze; i to dla pokuju swc^o wydali. A gdy ich z dzieci 

1 z aimat wjiuli, dopieru z wojskiem dalej pod niiasto Kariagintj Turcy 
wyst^piti. kat^c KartaKihczykom z miasta wycho<lzi(i podlug rozkazania 
a wolej cesarskiej, a Kato 2eby si; budowali na inszej insuLe, gdy2 oni 



■) M« IrllKi T. Nu. *) RP. insjf : iludtldin«, ') T. Nv.: kniccb ctjrta hutoi/c, 
B tUB lif O tch *{irawi«<lUwol«l pnciwiBdciy. ') Tn diivn* ji^mylkx, lotiawicnlc EartB- 
l[lAG2jkd« a I^rkicin tusiut i RiTnicn, niiiii hjc potoiona na karb akddacaa djaryuna. 
Mowf ZtMDjikngo mwf f inacxtiit kT<^i«j rcdakc^i T. Nani». Nr. 07 «Ir. 375. Uiltp 
tea bninl lam: »Nar6d Kiyinikl, kidry nail inne nacya onycli dawnych wlekdnr ci>oi( i po- 
boinoii! sunowal, dia(9>y «uyitck Ivriat awja^jl, cliciviolci jcdnkk (tMiowaiiift w wt>lc 
01« mtScl («jei^jrf. A ci kttSrych |>iawo i^ie bytoi juita bella piaqae gcninlor, pneels 
jcdiwko praeciw KattafilActykoni, ctioctii t nkrni mlcli pTi;rinicnc, koonila wrpiawilL ktdry 
obUfhiy EaTts^n^ powicdtiaJ, ir nle byl lUcnuii od puiow«ni> i oa lam tJiiBat pnyml*- 
rte. chocia/ £0 KartAgiaciykowic nie Duiuiyli, tyllio aby na to }ioiiirolili, cici[« od nicb 
«bcial- Cbcial tedf, aby ma pnedDitjof ralihU t dtlcci w ukltdtle pnyroicna uydanA*. 
TtSt ttmo popikwsie podaje dyuyiiM w reiiakcyi bcldaldcj poniiej wydnkowaDjr. 



75 

s^ [uJzie do zakladania miast umiej^tnl, powiadaj^ im tei: teimy tylko 
z ludzmi pok6j uczynili, ale nic z muraini, kt<Src od n^s z gruntu wy- 
wrAconc byt maja. Widxac zdradr pogaiiska Ciirthaelncnscs zamkn^li 
si; w micscie swym nic w cms poaiiawsxy si^ byc owukanych; wnct 
noie, lemicsze i co mieli iiclazneK'' aa potrzeby wojenne przcrobiwszy, 
flAwet bialegJowy warkocJic stvc na powroiy do naw pourzynaw^zy. 
gole piersi maj^c z ntcmcmt dciccmi wyszH na niepriyjacioly, a tak m^ 
z nicmi prr^z trzy laia scicrali. krwawy hi5j czyni!|c, sti w silach usta- 
wszy, siebie w moc wojska pogaAskirgo i miasto swoje ua zbitrzenie 
i mury jego na wywrAccnic wydali. Takici tcdy Carthaginenses pocie- 
szne tcgo srogiego tyratia przymierze micli, taka pewnosd jcgo otrzy- 
mali. Justitia 1 ta tei u nicli nicpo^kdniejsza, kldra oni wykLidaj^ tak 
jako sami chc^ i jako ich cz»e potrzebuje. ledy sobie tnk wykladali, gdy 
z Romulusem o ptaymierza traktowali i wykladali tam, 4e to jesl spra- 
wiedliwoi<; nasza, teby glnpsiy m^rszeinu s.luiyl i lak zaciagali. aby 
im holdowali oni Kzymianie ^), kt6rzy miasto sprawiedliwo^i. kt6ra jusia 
piaqiie byla. rozkazuje czyni^i fictam justiliam, ktdra chce. aby glupsi 
m^drszego sluchali, cticiwoicitt panowania uwiedzeni ubra^ woleti, co 
gdyby tch byla ta cupiditas nie uwiodli. zostali by byli REymianie 
do czas6w *} Romuluaowych (sici'']. Przcto si^ tcgf» irzebi obawiac, 
aby si^ t nam od nich podobnic nie d^ialo; tnkic prawa ktn sCanowi 
i kto jc piste, palrzajcie WMciowie jako to jcst sprawicdliwost: i jakie 
pewnc przymicrzc tch. Znajdzic wilk przyczyn^ nn owcq. kicdv mu si^ 
chcc jcSd, znajdzic nicprzyjacicl zlamawszy prsymicrzc. ma czym pokrytJ 
pcrfidy^ swojc- 2a lakowcini to rac>'ami ten to chytry a zdradliwy jio- 
ganin poslal tc^t byl do Grck6w, kt6rych takiemi prawy sobie znicwalaJ 
i tak Grekowie ws/.ytko o sprawicdiiwo<ici m6wili. spokojne przymlerze 
Turk6w zachowywajac, a oni czynili iikazujftc tc2 byc prawo swc. ai>y 
slabszy zdulniejszemti %\*ityl: tak^ tedy sprawiedtiwosc ma Ssracen, Tur- 
cjyn, Tatarzyn, pod kt6r.') sprawiedliwoScia maj.-jc prsiymierze. wiele ty- 
si^cy ludu podeptali. Jesli on uki narod '], kt6ry wol;) drogo szacowat, 
tak sii; od sprawiedliwo^ci unosil, co a tym rozumiem, kt6ry krxywd^ 
cuds^ za wielh^ sobte u Hoga swego przysluge rozumie ? Z pa9tera6w 
tylko. ktdrych Saraceny sobic na pomoc byli wczwali uroslo tak tcr- 
ribile imperium, kt6re potcm i Saraccny i wiclc innych panstw Chrzeici- 
jalUkich opmowaJo. Ale rzecze kto: niema Turek Talszywej sprawiedli- 



*) Tak ni tckti ire wujrtkich rvkepitich. ocijwileic poptuiy. *) ToUa Xir. nuL* 
■auiJira, CocL Kaci. i FcL ttialM^wi. *\ Najwidocuiej city icn mt^p pot»Iuinuconir. 
*) TekA Nw. po ■nariidi daje: ikldry krtjrwd^ CtmeAcij*ii drogq cnotj prccil Bogieoi 



76 



woJci; powiadam ja, ic na^byt ma, dowodow nie trzeba, na uwatenie ka- 
idctio to przypuszczam. A to Mahoinct napisah jalco najmc;tniej»y zwierz 
tyw atabsiym. lew zwicrx^ty. orrcl plastwem, wieloryb rybami, tak po« 
teitniejszy krtil slabszycb kr6l6w zniszczcnicm iyd ma. O nqdzti» od be- 
Myi nierozumnych wzi^ta sprawiedliwo^ci'. a wzdy oni i takie prawa 
maji) sobic za iwietq sprawiedliwa^; religia teit maj^ prawie foremn^, 
mdwi^ oni: tc wiars nasza chce tego po nas. aby^my si^ Gaur6w wiary 
ucxyli. aby dniszemu slabszy slutyl; z tym tedy Iiuraorcm niy teraz si^ 
jednad mamy f 

Najniniejszy Mciwy Krolu, jako>. tu im wierayt!, jak sie na ich 
przymicrze <tpuszc)!a<^, jako sobie od nich, gdy ') z nami (ciego Bo2e 
uchowaj) o granic^ usieda. bezpieczcrtstwo obiecowac mamy.' ^adna spra- 
wiedliwo^^, iadcn pok^j, tadna wtara. iadna przyjairt. 2adne przymierze, 
iadna na ostatek cnota w Turkacli tak wazna nie jcst, jako to prawo 
albo zawidy blu^nicrstwo Mahometskie. Jako Rzymianie Kartagihczykdw 
rozumu s utrat/ *) ojczyzny, gdyi iAcautos prudentibus parere kazali, 
nauczyti, tak my i sprawiedliwo^ci Turcckiej za czasu aby^my si^ przy- 
patrowali, i .ibysmy za nicwiadnmosci^ icli na ich sie wiiir^ spujciwszy, 
szk.iradnie oszukani nie byli, a stcbJe j mitej ojc^zny nle tKracilJ. Bo^ 
ta i»ie!.Iychana sprawiedliwo^c Turccka nie za cr.ym innym urosla. jedno 
za wzi^icin ralszywcjro prxymicrza i za nicdbaLstwcm chrzcscijahskiein. 
Bo nie t:ik on dalcce mqstwem jako wiclki Alcksandcr [>anstwa swoje 
rozszerzyl, ale chytr^ przewrotnoiciq swojq a ospalosci^ Chrzeiicijan ■). 
Do tego uznawszy. co to pokdj uczynit iiie lak dla pewnej przyjaini. 
jako ieby si^ tymczasem mocnil i (jotowaJ. a ta^ jest wietka niepe- 
wnoic przymierza Turecki^o. Ale mi kio rxecze: co nam wzii;li je- 
szcze Turcy pod przymierzem ? niechaj k.-iidy wejrzy, gdzie ten po<;anin 
z onych wietkich koicioldw chlcwy poczynil, gdzie wiele posi.idI paAstw 
pod pokrywk^ przymicrza, ukazujac ie2 to by<^ teoI<^i^ swoj^, gdy 
moie wziawszy co znowu {jokdj uczynic *i. Jako maj:)c tak zawarta 
pntyjaiA z partstwy Kalliopolsktemi. Je Turk6w pozywali na swe we- 
scla i Turcy ich zai do siebie, a widy tak ugruntowanej przyjaini 
bed^c, po onych weselacb czas upatrzywszy, urwali Turey jaka prowio- 
cy^. a potym «nowu pokdj ucxynili. 1 tyni ci pokojem najwiecej panstw 
dochodaili; ctcgo i teraz doznawamy, jako teraa sobic post^puje, gdzic 
i teraz na te caasy patraamy. czego iat st^ Bote. ie ten pohaniec tak 
szeroko proporce swe roaci^a; a to wszytko oplakana chrzcicijartska 



I 



■ ) Kf*. nk! (ka^ra. '} Tak ni» T. Nm^ Kr, ui: i ami ojcf|ruir. ■ Nut^pi» 
s4aaM V T. N«r. tMtnU: «I^MiuwHf tedjr, «> M poUj i pnrniene ■ tmkiai p«(uun«ai 
nwtane, omjioj vprsdd. «; ntmjr i my U icpi pnjimijti pategU*. *) RP. nu: lucsniiJi- 



77 



niedbatoJii sprawil:i, \i jalco z malej iskierki wielkl ogiet) bywa, tak 
z Tnale^o niebezpiecKef^stwn wiclkte periculuin i iipadek wzrasCa. Do 
tego ten jest zwycE-ij Turk<Sw po<ipo)ity, gdy Itogo w czym u^tywaja. 
obiecuja mu wiarc i cnote Solimanou-q zachowad, o kt<Srym to udajac, 
te byl zawsze najwiemiejszy w zachowaniu obietnice. Nie Inda byla 
tcgo Solimana Cv&arza Torc<.'kie(;o obictnica; kti5ry maj^c barzo xawart^ 
przyjaziS z sasiadem jcdnym w Azyi Szachcm Krdlcm rerskini. it ma- 
jetno^c jcgo byla prawic dobra, uAyl tcgo rortelu: sam Soliman tuszyl 
si^ pod Rodis, a KcJcr-BasKcwi k^iza^ \ii z ludcm do Azyi '), dawsxy 
mu instrukcy^ w liicie zawartq. nic kazawazy listu otwierac, a< w pro- 
wincyi. Z tc^o roKkazania pr::yszIo do tego. ie oii Basza Iletman onego 
wojska nicdaleko od Szacha h<;di)C. chorym si^ uczyniwiizy, du onego 
przyjacicU ccsnrskicgD po5l.ir proszac. aby on przyjachat, gdyt on jcst 
chorj'. chcac mu jako najwicmicjszemu pn:yjaciclowi pana swcgo wszytko' 
wojsko pod moc poddaii i jemu instrukcyc dac, coby czyiitc miat z tym 
wojskicm. Gdy na onc pisanie Siach z synami swemi pcwi(rn bedac przy- 
jasfiii Tureckiej przyjachal. Basza jsamcgo 1 z pi^ci^ syndw zamordowal 
a prourincya jego przeszl» w r^re SolimHna. 

jest Jt czcRO. prawda. Turkom si? chlubid. jest lym przykladem 
o statecznoSci Cesarza '1'urecViego i wiary jego Polakom perswadowaii. 
Ale tu widziemy tego pojrnnina, pewnoSc pr?yjaini jego, co uczynU 
tefltiii, cho^ z niem w gl^bokiej przyjaini tnieszka), widziem to, tak bliSti 
i my teRo jestesmy, wydaje mi jak sam cnas nas icismil. ktdrego mo- 
itra jeszcze troszkc o sobie mdeic. 

Frzeto koiiczyc prqdko: albo M^^ gruntown^ zawierac, albo pok6j 
do^ nicpcwny z tym pogantnem stanowid; do ktdrcgo jc^cli nam przyj- 
dzic, tedy potrKrb.i, aby si(; poscl predko wyprawil, ahy i^olnicrz pogo- 
towiu na granicach cxckal. aby tym potcinirj iia->Kc traktuty popicrad 
si^ mo);Iy. dla t^o te:t aby wojsko pogotowiu bylo, jeicliby wzgar- 
ddl przyjaima nasz^ gotowoic kuronncj obmny aby obaczyl. Zaczym 
abysmy bezpieczni w domacli naszych slcdxicli. to teraz na lym scjmie 
trxeba. teby sic pri^dko namdwilo. bo gdyby to cak bylo, nullus by 
fructus byl. gdyby siq rcbus Infcctis rozjachac mialo, AIc powie kto: 
potem si^ itolnierz nia namdwic. b^dzieli jakic niebczpieczciSstwo; za- 
prawd^ czas by byl barzo krdtki do te^o. juiby^my na ten czas o so* 
bie radzic nie mogii, gdyby ten nieprzyjacicrl do nas szablc swe obrdciL 
A jesliby klo na gotowos^ ruszenia pospolite*^© ukazowal. zaprawd^ 
winicnby byl sam sobie, winienby byl ojczyznie swej milcj: trzeba do 
boju iolnierza nie labawnego, ktdrego snadniej sie uiyc mo*e, nii div 



') W RP.: Axy^t. 



Rtiktora, trzeba slugami Kzpltej walczyif, trzeba iolnierza za pieniadze 
przyjad, bo^ te insze enedia obrony «a barzo niepewne. 

Ale rzecze lcto: mainy domowe potr«by, kt6re pierwej nam uspokoitf 
potrzeba; na to Ja t.ik odpowiad.im, te sa: 'jc^eli oo opuszcz^, nie raczcie 
mi WMc Panowic miec t* zle, ^dyi mens mea to tam, to sam cz^sto mi; ra- 
pit] jest rationc religii, kt^rn trzeba, :iby mi^dzy nami uspukojoiia byla, 
zadzierzcnie tytuI6w dla drugicBO. diflidcncyt mi^dzy ludimi zuicsi;, legacya 
Szwedzka m^drcj a przyszlcj rady potrzcbuje, sprawy JMc ksicdza Arcy- 
biskupa Gnie^nicrtskicgo prawntc roKstrzygn^^ O wamnkach scjmowjxh. 
sejmikowych zjazdacb, sa o tym prawa opisane. nie trzcba drugich pt- 
sac, ale onc tcraz w star^ sw^ klub^ wprawit^, pontewa^ saraiimy ich 
laniedbali byli. i tu w tym Pan nasz niech sadzi tych. co si^ w posel- 
aiwa wdzieraja; acr ci to dobra jcst. kiedy kto chcc ojczyfnie sluiy^, 
byle szczeric a prawdziwie. i o tc tajem. swarzym si^. intcrr^na sobie 
wymawiamy. rumores, ohligi wspomtnamy; o tym, aby byl s^d, i to nie 
ma spraw Rzpltej zatrudniad. VVejrzec w to, po te czasy kto uprzejmiej 
Rzpltej stuZyl, a kto nieuprzcjmie. aby byl s^d, a nie kJa^ niewinnego 
z wioncmi, a nalaztszy wystcpnlka, wiec k:ira^. Bo ta jest wielka po- 
ciecha, gdy sprawy oiczyxny w zgodzie i milo4ci sie odprawujq, a wten- 
CM8 nie jest boni cirls. «jdy on nalenczas swych prywat dla aspokojenia 
spraw koronnych na strone oddali^ nie chce. A tak, gdy len sejm te- 
raz sprawujemy, wszytltie spory, suspicye, nieprzj-ja^ni, nienawi^ct na 
strone <xil6imy i zl62my z siebie te za^cia. a tu ten akt sprawajmy 
spukojnic, kicdy sie jaka kwestya iu;t zamkni^c ma, nie odpycbajmy sie 
od niej i nic wzruszajmy rzeczy postanowionych. Jest wiele in.szych rze- 
cxy. ktdre incolumitatem Patriae acgre afliciunt, ale mnie od nich gl6- 
«niejsze Rzpltcj potrtcby ndwodzq. kt6rych takich nawalnn^iach nie 
godzi &i<; nam jako ') okr^tu bcz wionla na morzu odbJegac; wzJawszy te^ 
przyklad rzadncgo gospodarza, kl6ry dobrze i z pochwata to czyni. gdy 
sw6j dom dobrzc postanowi. obrazaini. koltrynami. oponami ozdobi. ale 
tente poszcdlby barzo na glupicijo. kicdyby to wtenczas czynic chclat. 
kiedy ^ciana zwierzchu dornowa gorc, a onej raiowac dIc chciat. At.hy 
ono ochqd^siwo wewnqtrz skortczy), u stolu swcgo pierwcj si^ najacU. 
Jakieby to glupstwo, jak wielkie niebezpieczeiistwo nie ratowad, ale 
pierwej je^c, jakoby ono uchedbstwo. kttSre jest wewnatrz jako te2 i ona 
jedza od ogaia z wierzcha zapaloncgo w niwecz si^ obr^ci^ nie miala; 
tak l ten, nie wietn, na kogoby pt»fizedl. ktdry uprzatnq<; chce plerwej 
exorbitancye domowe. a 6wdzte ojczyzn; niemal juz palajac^ opusecxa. 
To WMciowie Mciwi Panowie bracta wtdjt^, te xobaczyii niogq. co na 



■} Ma tylko T. Nar. 



79 



• 



tem naleiy, pierwej Rzplta ratowa<; z wierzcbu, ni< w niej wnetRne 
och^dostwo uprzataii; bo nic by po wolnoiciach, gdybych w niewolej 
pogartskicj lcial. nic po ppawic, gdy mi bezprawie czynia. Upatrujmy 
jak n^ipilniej obron? i bexpieczcrtstwo Rzpltej, p<iki jeazcie czasu troche 
naiti stawa. 

Vcso tct itaJna inrara. iiic ^odxi mi sic zamilc7.cc, proszqc WKMci 
i WMci pp. Scnator<5w i nnilcj bra;i swcj. aby iolnicrrom jak najry- 
chlej xa&iu^onc bylo zaptaconc, do ktorych i m6j dw6r przylaczytcm 
byl. aby 2 nicmi i>ospotii czclad^ moja nagrnde ^castugowaln. Ale rze- 
cxevz: tcgo jtolnicrza kto potrzcbujc r alc ja na to talt odpowiadam: te 
postcpki nawct mojc. tak slawne slu-iby mujc. siczcre i uprzejme $9 
WKMci Panu incmu Mciweinu i Ichm<; Panom braci i ojcryinie mojej 
milej dobne wradomc. item nlgdy pryvvaty swoje; nic upairow-al, tyllco 
co by bylo z najlcpszym dobrem R/.p]tc;, a slaw^ WKMci i przymnolc- 
niem granic Voronnych. i w tym urz^dzie tak zawszem %iq rz^idzil. co 
dobremu studze i hetmanowi WKMci i Rzpltej nalezy. W kt6rym unc- 
dzie lak dlugo ojczy^nie swej milej slu^yd b^d^ okrom tcgo, p6ki wola 
i rOKkai!n.nte WKMci i RzpUej, wola braci moich b^dzie; bo i teraz by- 
najmnici sie ju* w tym nie kochain. gdyi i koszlem moim to odprawo- 
waii muszc '). Jcdzic «olnterz WKMci, ja jadc na postuijc ojczyzny z woj- 
siriem WKMci, majac zs sw6j wlasny grosz iolniem dU bczpiccicrtstwa 
zdrowia mojego, kt^rcmu wlasny micszck m6i xnwiadowa^ must. ^a- 
dnego iolnicrza. nie mdwie WKMci, do poslug.swych nigdym nic zwykl 
uiywa^, tci to bywalo, ic JMc p. MiclecUi Wojcwoda Podolski, Hctman 
koronny za pr^odlca WKMci, iyl pospolu z dworcm swoim cx pubiico 
arrario, do tego po »tu lconno £ rot i z picchoty po stu 056b totnicrza 
Rzpltcj dla jcgo osoby bywalo. Niechie mi; nikt nte roxumic. :tebym 
dla tcgo lo m6wil. icbym wlasnym snmpiom foigowac miat, ale i£ leraz 
patrzy na to ubogi micszck m<ij. i tych co im sam plac^, nie tak na 
swoji; potrzcb^ chowam, alc na posliigi WKMci. nic dla slawy mojcj, 
ale dla slawy WKMci, dla slawy kr61estwa. dl.i slawy ojczyzny. dhi do- 
bra ws;.ytkiej Rzpltcj n;»szc;. Acz *e sprawiedliw/f *) w tej mierze ze- 
«rJo by mi si^ zachowad. abycli rie ju2 szanowat dU nialuczkich dzieci 
moich, abych im te2 m6gl dai wychowanie takie. co by bylo k po- 
ciech^ 'noj^; ale i lo zdrowie me t tcn m6j wlos siwy, i le male 
dzleci moje, gdyby potrzeba tego byla, dla calosci ojczyzny, dla do* 
bra Rzpltej i cato^i je). dla s-drowego obronienia ode W3r.ylkich 

t~ aiebezpteczeilstw kr6lestwa, tego nigdy na wszelka potrzeb^ zalowac 
*) T. Nar. m>; tjako I lem lo oynif, gdj tf poUng; * wtunyni bottlCffl odpra- 
r "" 



8o 



I lutowHif nie b^df ■). M6wi^ drudxy. cxyniac skargi na totniena. te on 
Bwemi letimi wielce w majetnosciach czynt spustoszenie; na to talf mu- 
^ odpowiedziec. NajasnicjMy M-iwy Krdlu, is Mdn;i mianj to byd nie 
moie, aby tyvtnoH ludKtom rycerskim zabroni<f ste mo^lo, ale bez za- 
trudnienia iadncgo n.imnieiszcgo rzlowieka i ber. ur.ixii prawej wolnosci 
«lachcckicj. bom si^ tci sam szlachciccm urodzil. tak si^ staram i wiem 
tci zapcwnie, ie zotnierz tak siq skromnic zachowywa i hcr. urazu iy- 
wnoJci sobie doslajc; gdyi siq ja tc2 poczuwam w puwinnoici mojej. 
it iadnycb cksccs^w ani tych gwatt6tv dupuszczam, i owszem kiirzq 
takowe surawie. Nawct i w chodztc samyin, ijdy ciagnie wojsko JKMci. 
niech kaidy powie. jeieli ie si? wtcnczas krtywda namnicjsstemu jaka 
stanie; i ovvszem tak pt.icf). j-iko kai^ i ja s^m tak droj^o ptncic musz^, 
«c to *i. watyd powitrdzirc, com raz jcdncmu po czcrwoncmu zlotcmu 
korzcc owsa placic miisial. a wtcnczas byt po o^mi groszy. Co si^ do- 
tycie. ie w nicktdrych majctnosciach szlachcckich wojsko WKMci polo- 
iylo sie, tego roku nic mogli) sie commodius po&tawiif, aby sic stamtaJ 
lak przeoiw Tatarzynowi do Potski i do Wegier tamtedy przcchodx^- 
ccmu zadzicrzenie si^ .<^ato, jako i ud Tureckiej ntcbezpiecznorid Krakdw. 
mtasto stoteczne WKMci, gdzte korana, gdzie insygnia Polskief^o krdlestwa 
leia. obronid sie moglo. aby sie ten pogartski nardd podenikn^iwizy sie 
tak blisko pod majestat Kr6Ia JMci. tego miejsca stolecznego Krakowa 
aby koAskietm kopyiami depta<i sie nie waiyt, dla tego aby •Jie mu byl 
Karaz wstr^t d-J; o czym si^ jni .^zeroce m6wieIo przedtem, nbych mo- 
lestus nie byl, jui tego zanJccham. Byl tei Tatarzyn Galgfi, kti^ry nazad 
przez korone i^ niiaf, o czym gdy Pan Krakowski do KrolaJMci pisaU 
sa tcni tci to rozkazanic JKMci prs^sdfi '^ ) abych si^ byl z wojskicm na 
miejica podobnc stawil. Byty tcdy potrzcby wiclkic lcicc iolnicrzowi na 
tych miejscach, tcraz chc^ pokazad WKMci Panu mcmu Mciwcmu. jak 
wiclk^ przyslugi; koronie wojsko uczynilo: najprzdd nic odpoczawszy sobie 
po rozprawic Wotoskiej. ^^f^zic Rozwan pojmany od wujska WKMci byl, 
szto prrccfw lemu bwawoleiistwu kozackiemu; tam jcieli nie zeszJo na ch?ci 
tcgo iotnicrza WKMci snadnie st^d ba<!xy<! moteu. ie oni carax na rozka- 
zanie WTCMci lam ^li. choc najmnicjwcgo grosza im iia zaplitq nie bylo 
przynicsiono. cho<f si^ byli n:i t; poirzeb^ zto^.yli poboraml, jednak im z i.-t- 
dnych nic nic odniesiono. Zaczym dnjdzy po rozprawie z ludimi onemi 
swawolnymi jedni plechota '} z wojska bcz koni, bez rynsztunku, drudzy 

■| RP. Bu: >be<ltlec. *) n<rrn> w lU' *| T. Vu. |>« lych (tow:.«b mi odmiui:): 
■> wojnr *«)ntj tiic m«i^c um uItow:» iwcgo WTROiljr 1 roiUiMj krwie i»<l|CtO(lT. lul» 
d>ic«)«^ dni Db ni« ciekali. Ni«cK V»iAf luiia lodjr, cobjr kjlo luufnaniii l» «waiTokAihrD 
■uynilo, edjrby ti; tolnicra WKMci nie nuirl : i tetu naiD it; namowtd ntle^y, abir ti; iolntcre 
n &M Jtinij tUmil, bo inkcicj b«i»o il< i n***) ojctyM) b^iie. A lo ■k;d im ocElif{«iltiB-.. 




* 



poprawy iadnej rdrowia swego nie maj^c, tam lostawsiy nazad si^ wra- 
cali, prrci dziewi^d oiicsi^cy zaplaty nie maj^c Co pcwna. gdyby st? 
mial tcn iolmCTZ nic ruszyfi po potricbie Woloskiej, aiby byly pobory 
zloione. pewna rzecz, icby si^ bylo barzo tanii^szalo, ^dyi. tjic po iol- 
nierzu, kiedy st^ on in ftne Junii iiic stawi. 

A to skad la ncgUgcntia zaplaty pnsxfa, nic wicm, alc nlech o tym 
poborcy dadz^ sprawe. gdyi to rzccz nic dobra. kto zaplat^ ^olnierzowi 
omicszka, a na kreski kto sluiyd moic? Majii tara WMc Panowie moi 
wicicc Mciwi Bracia. slugi tcj tc* krv/ie swojcj ludzic zacne i «czciwc, 
woln^ braciq swf). kt<irym zaptat^ rafzcie WMciowie obniysUwa<f; a iie- 
^ic dn 5zafunku lo pod^d raczyli. coJcie na le slugi a braci^ sw^ udzie- 
liL'. raczcie WMciowic w to wejrzed, lcto jest winicn. i± si^ tak dlugo 
temu cncmu tolnierzowi nic zaplacUo. Co si^ dotycze tych le^, ktore 8i; 
pewnym rotom daty. b^dicte WMciowie tego pewni. te oni nic tam 
gwattem nie bior^, jedno 2a pteni^dze, a jeitiby kto byl co wtnicn, co 
powinien, b^dzie ?.aplacii; musial, a ({dzie k(6ry gwalty jakic czynil, ka- 
rany b^dzie, bo sa ostre ptawa 2olnierskie; a i£ lei terai: jeden wzia- 
wazy pieniadie zjaehal z wojskA. tegom gdybym byl dostal, gardlem 
by byl zapiccz^towal, jednak pozwatem go tu priced Si^d WKMci, je2«li 
n(e stanie, czci by byl odsadzony. Tyoh xas, ktiirzy wici odc wsi ob- 
jeidtajqc. po maj^tf»osciach lupicstwem bawiq si^, a pod mojq chor.-^gicw 
aie stawi^ si^, ja bronic nie cbce. na takowych, takie i na tycb. co 
z wojska uchodz^ r.b[oiws»y co, iolnicrskiego prawa chroni^ si*;, nicch 
bcdzic jakic nowc prawo i k<iranic postanowione. Lecz \i na itotnicrzc 
tc. ktdrzy mctnic Kzpltcj slujtii. tak sumwc konstytucyc sa napisanc, 
jednak i tu jescczc poprawy nnychic na tym scjmic niektiSrzy pragna. zda 
mi iit;. ic nic potym. gdyi Hetnian i^olnlcrza karad ma i jcinu wladza dana 
jest na iolnicrza i Siiin^e x nicgo powintcn sprawicdliwosc, nte szukaj^c jcj 
z nicgo k^dy iiidztej Uo lcgo, ic na sejniikach tolnicrzowi nic tylko poalcm 
byc, ale i na scjmik.ich bywa<; zakazuj;^. wiclka lo jcst inacqualitas, ic Pola- 
kiem b^dqc wolnym. dnbrze z dziaddw-pradzisdiiw urodzonym. wotnego 
glosu in Rpca miec nie moic; gdzic to jest libcra Rpca jako jest iiasza, kie- 
dyby dvts in Kpca wolnego swego ^uffragiura mied nie rodgl } Zaprawd^ s^ 
to rzcczy niemate i wolneinu szlachcicowi ialosnet Cyceron ^alowat m<S 
wiqc pro Lycurgo (si^J, ie dziesiec lat tolnierzein b^d^c do d.iwania sen- 
tencyi przypuszcjony nie byl; a c6ibyimy tego ialowad nie mieli, le 
z tego Rwmiosla szl.-ichectw n.iszych dostali^my, a teraz mleliby^my iot- 
nicrza dla spraw Rzpltcj nic prxypuszcza^ i pr^eklada^. lub jest prawo 
Ittb nie jest o tcm napisane? A tak zda mi si^, Mciwi Fanowie Rra- 
cia, aby si^ to tym nic zatrudnialo i aby^ie WMci braciq swjj wolnych 
r6wnych do spraw i konsultacyi Rzpltej przypuszczali. Co sic doty- 



I>Fitri<u Mjmi •■lU. I. ijiiT. 




83 



czc zaptaty tolnicrskirj jak stusxna jest za ich wlernc i krwawc poslugt, 
WM(f Pannwic Rrrtcia to sami baczyc motede. Alc gdy o Dadgrodzie 
iolntcrsktej in6wi(5, zarzuci tni kto: tcdy ty na pob6r godzisE; i owszcm, 
cbcc i ja sam dam, j ty ze mn^ ahyi go dal, bo wol^tf to z dobrej 
woli uczyniif, nii ponicwoli trybuC CciiarEowi Turcckicmu dawaif. i ten 
chtop woli, le da troche panu swemu, nHby mial dac^ w»zytko Turkowl; 
pnelo ratujmy tym matym podatkiem ojciyzn^ nau;. zasliigi ludziom 
rycerskim nadgrodimy- 

Powtdrz^ tit zdanie swoje, to jest: pytaii JMci ks. Legata, co wzdy 
ni6wi strony ligi z nami; jesli nic pewnicjsKet^o nam i poiyteczniejszego 
nie przynicsic, iiicch nam szczcrze oznajmt, tedyc nie trza, jcdno do Tur- 
ciynn o preymierze posla poslac t dobr^ instnikcyi{. a z takq. o ktdrej 
na swym miejscn m6w\i bcde. a tcraz, aby zaraz wojsko Kr<S!a JMd 
na granicach stancJo; a te rzecz koniccanic Rzpltcj iiaszej potrzebn^ 
hyi upatruje i dlatego tei, aby^my pogutowiu byii patrs^c, co sii; na 
W^rzcch bcdzie dziulo. aby drugi ntegDtowo^<i nasze baczac do nas 
nic myslit; prxytym tei tniasto stolecene pi.>i;raniczne, a zwlaszcza gdzie 
koroiia lc^y i gdsic Kr6I6w Pan6w nasKych koronuja, jaku najmocniej 
obwarowaif i tam antemuralia i insignla dobrze opatrxeiS; takie i za 
Krakowem z jcdni; fortccij i nad Dnicstrcm kilka zamkrtw zbudowac 
radsilbym, aby^my zas tak x koronii et cum aliis insigniis Rcgni nic 
«cickali, Jako W^growic z koronq i sceptramt ucickaH i tam i sam si? 
z nimt tlukli. Przetobym cbcial u:ty<! Pan6w Obywate16w tego miasta, 
aby oni to tam miejscc opatrzyd chcieli za przyczynienicm sic; innych 
miasc '1. a WM(; pjn6w Braci chcialbym prusi<: jakobysmy pob6r do 
oljcony Rpltej pozwoUli. A i* le± pokdj Turccki pewny nie jest, kt6ry 
nie dla tego cnynieniy. abyimy go pewni by6 mieli, aie dla tei;o, Je- 
byimy tymczasem na te obronq przeciwko ntemu jesxcze sie mogli go- 
tawad, przeto i tcraz nie ganie W}'sadzi(5 depntaty do nam6wienia obrony 
wiecznej. 

HosI6w Szwcdzkich od Kr6la JMci i od Kzpltej poslanych nie ga- 
ni^ i'.h wyslucha6. 

O komisy% mi^dzy Korona Polskii a VV^jgicrsk^ z Ccsarzem JMcia 
radzilbym traklowa<;, gdyi Um wiclkic krzywdy poddanym VVKMci 
Wqgrowic iia granicach 7. sobq inicsdtaj^cym wyrz^dzaja, poddanych 
zbieglych szlachcckich nic wydawajq. Z Moskiewskim przymicrzc po 
kilku iat wychod^ci, i ttimby trzcba posla poatai:, a o tynn wczas my- 
ilcft iialeiy. 

To tcdy jest moje zdanie dc salutc patriac. kt6rc gdy chc^ za> 



*) Ma T. Nu.; inn« RP. n»ja: >i na innjrcb «wokh miMt obfWfttel^t, 



myka^. przychudzi mi na pamiq^: 6w Annibal. kt6ry ^dy Karta);ii^czyki 
ptakali. on plal<a<; nic chcial, a gdy ijo pylano, ateinu by go ial ojciy' 
Kny nie niszyl, albo iipadku KartagltWzyktiw CKtmuby nie plalcal, odpo- 
wi«dzial: plornre diu tam rem apiid s« deploratam non oportet; plalca- 
lem )9 dosy^. Rdym was pnestrxetrat, placzcie wy teraz, ^dyscie nie 
sliichali rady mej. Nie chc^ ja i Annibalcm, gdy njcryxna jest in peri- 
culo. was do placzu przywodzi<i, bo pl?cz dzieciom tj*lko a nieHiastom 
jest wrodzony, ale chc^, aby^cie to ztc nadchodz^ce na Uarki waszc po- 
apotu zc nm^ uwaAali; prncto tci i my sobie poI6ziny przed oczy 
a usnamy, a ono wsEyCkic rxcczy naszc hanicbnic pomicsKanc i pr^c- 
wrocanc s^. kicdy nasi poddani nam {>anowac b^ta, a my a rostrl!! ad 
aratra. od szabel do radla ubrilccni bedziemy. 

Imaginujcic sobie '). proszc. onc strasznij a przykrq odmian^, kiedy 
^ona twoja przeJ twojeini ucKyiiia wseytkie szwanki wstydn potiirczona 
roaj^c. ia.\ i smutck m^iowi przynosz^c. we dnic i w nocy pr<iino pU- 
kac i lamentowati bqdzie: imaginujcie on Sodomski i Gomorski 7^pal, 
kiedy sliczny mlodzieniec i nadobna plc^ paniciS&ka pr^cciw samcj na- 
turzc gwalty mesteiyl cierpieC bqdzie; imaginujcie i on nieszcz^Iiwy 
bazar, nn ktdrym tu br.ita twego, tti przyjaciela, cu ojca, tu siositr;. ta 
debie sainego w nagich cialach na przcdanie i na wieczna niewole wy- 
alawionu; imagiitujcie naostatck nic pu dlugich micsiqcach prxypnda- 
jqey 6w talosny czas. kiedy waszych powinnycfa, krewnych, przyja> 
ciAl, aby satni siebic sza<;ow;ili, rozmaiteini mqkami dr^czytf bi;d^ kiedy 
tniasto listdw picrwcj palcc p»s)'la^% potym na Ucu rany. nos4w urzy- 
nanje ceyMic'*] bcd^, tti oknp^w na czas pcwny nie dal; a poteo). je2eli 
da dri^i czas okupu nie przyntcsicsz, glowy przed wasEemi drzwiami 
ucina^f beda; kicdy Krakt^w stolicc Kr61ewska ona okrutna Otomai^ska 
bestya otrv.yiimwszy na wsKcikie tyranstwo, tia^ita pniwo iia roelanie 
krwic waszej swojem blsurmanoin obwolac ka^e. 

Tak sobic imafjinuj^c, pdki cnas macie, oplakiwajcic, a ratujcie 
•tami stcbic; ntcchaj nam tcraz na.szc woliio^i usti^pi^. po kt6rych nic. 
gdyby poganiec tcn okrutny mialby nas kopytcm ko6.skiem dcptac, i nie 
czyAmy jako owi Grckowie. gdy ich Cesarz Grecki bed^c obciatony, 
do obrony pobudznl. a uni sie wolno^ciaini biont^c. zgin^tf musieli. 

Zamykaj<)C icdy niowe swq, wejrzejfny. na co przodkowie nasi naj* 
bardzicj wzgit^ali. tc %\% wolnemi sztachcicami urodzill. na kt<Sry klcjnot 
pomniac i synmi wiernemt ojczyzny swej b^d^c, synum swoim rozxze- 
rzone granicc koronne z chtvai^ ojczyzny swej zostawili: to gdyby^cie 



') Caljr ten fcancow)' u«tfp aiavr Zarnar*klego od • Imacinujde tobiet do kadCK 
bjrl dtukawKny knkikn>tni«, o ciem Mcttej lob. ^c wn>t^pic. >| Ni<ma RP. *) Ntefiu. KP. 



84 

tcrai za nietlbaUtwem i za nie£goda utraci<± mteU (czego zachowaj nas 
Panie Boiel), na tcn czas wszytkie wa»Ee raJo^ci i pociechy obr^civ si<; 
w iaMd, w lamcnt i w narzckanic. na tcn csas wolnosC nasza wszytka 
ntcwolq przckonana bcdzie. na tcn czas naszc prlvilcgia od dawnych 
czasiSw z taka ptlno^cia chowanc t^nn i w niwec obr6conc b^^. li- 
Stami, przywilejami Turkintc swoje k^dziclc obijnd, a z ptecicci swieczki 
robid bcda, tij slawna WIsl^ nic statki. ani zboic. lccz krcw wasza 
i trupy do Gdatlska poplyn^. Ej dta Bogal poczujcie sie, a idaleka aa 
te czasy pogl^dajcie. a2eby na was to vvszytko pr^dko nie przypadio; 
teraz niy wszytUo na siron^ odJuityw&zy. zabieg;»Jmy tak wielkim nie- 
bezpiecze list w om , 

Wylicz.ilhym wam waszych ojc6w woinoi^ci i przypominaibym po- 
bo2ne serce i gor^ce chcci ich przcciw ojczyi^nte, przcciw Ko^ciolowi 
Boiemu i wicrze katollckic; wyslawiona miIos<i. bym wiedzial. :ie to sa- 
mej matki naszej jest i>ounnno^<i wlasna, lct6ra tym iwietym glosem 
akariy si^ i wola na syny: Symi m6j. ja dalej jui przez kilkaset lat 
graotce twego kr<5Ieivstwa ro^szerzam, a ty je icie^ia<f dopuszcsasz przez 
jeden rokl Synu m<>j. ja nie jednym struinienicm krwawym, nie jedncgo 
wojska utratii. nie jedn:^ r. nieprzyjacioly wojnq tcn pok6j, kttircgo te- 
ras &aiywasz. u Boga zastuitylani. ty dla bojii£ni jednej wojny ten^e po- 
\c.6) traciaz! Synu m6j, przCK siedmsct lat Pana jc?.u Chrysta Zbawicicla 
m^o imiq z ojcy twcmi priy jednym oharzu. kapfanic. ofKrzc chwal; 
i wzywam, a ty molch bracicj lnit>ami gardn^c. chccsz sl^ twego dzie- 
dcictwB wyrzcc. ty .Mahonicta sprosncgo chccsz nasladowac, ty ko^ci<Jy 
na chwale Hoia i iia wi<»:zii<| jcgo pami^tke ufundowane. }ui od swa- 
wolnych synfiw .po nicmatej cz^ici^ oszarpanc i wojskami odmdsont^) 
na Turcckic spustoszenie i bluznierstwo poda<5 chceszl 

Ttni jcst naszcj matki i tej naszcj ojczyiny narzckanic i uskarzauie. 
i ja tei najmniejszy tej matkt syn Polak, Kzpltej sliiga. o.<wiadczam si; 
przed Bogiem. ktt^remu wszytkie nasze tajeninice jawne sa, uswladczam 
si^ przed Twoim jasnym Majestatcrn Krcilewskim i przed tob^ senacie 
zacny i przed wszytkimi stany koronnymi. ie z powjnno^ mojej uka* 
zuj^ takie niebczpieczei^stwa, kt6re koron^ zachudi.). i o£wiadc»m si^, 
£e ja z xxriKAu mcgo dta chwaty Boiej, dla zdrowia ojczyzny, dla dobrej 
slawy WKMci Pana mego Mciwego krew mojq wylad got6w jestetn 
i prosz^ EchM<i Fan6ur senator6w i braci swej milej, aby^ie WMde 
w tem niebezpieczeiUtwie ojczyzny xa.^ swa dobrze zabie£eH ■); a jeJli 



') M* T. Kib, UUK Rf. Hi*it: ipa nian*ly ciu<. *) RP. niBJf: *«t>r6coDei. *i 1% 
versyq, *« tsn iuebei|>iect«Atiwie.-. tablci«lia niB ijrlkQ T. Nu., tanr Rf, m&}9 Bnicj 
iun|. ■abyAcic do tce» i^cbe£pi««(edstw> nlowaain ojcfjrtnj^ q pobvrM ubieicli*. 



sie kti^ry albo miedzy senatory albo mi^dxy rycerstwem znajdnj^, ktd- 
r2yby Panu Chrj-stusowi i ojczy^Enic milo^ci swej teraz olwoTzy6 nic 
chcielt. tym i )a tak powiadam, *e zaS Itrcw Chrzc^cijan, bracicj nasEcj, 
poddanych naszycli i gardta icli dla niedbaUtwa naszcyo oddalcni, takte 
rzelci, poia, lasy, zwierzeta przeciw naszemii ntedbalstwu i przeciw ta- 
kiej nieiboiooici i ppgeciw bUiiniercom i przedw iwi^tokradztwu. pr»- 
ciw stanowi staro^-ytnej wrary i przcciw prowiidzeniu Mtihometsliiego 
prawa w kraje chrzeiicijai^skte na s^dnym dniu skntyi. b;dq i ^wiud- 
czyii, ieimy nie zadzierzywali ojczyeny naazej, ie^my opuszczall jej^, 
cjsasy do obrony majiic, 

Na ostatck jctcli was ic rzeczy nie ru^z^, ntcch^.e przynajmniej to 
ostatnic poruszy. ic u Hoga, u aniot^w i wszcch narod6w b(;d£iecic 
wiccznie wzgardzeni. a nie tylko na lym ^wiede w cicitka Turecka nie- 
wol^, ate tct i w pieWo na wieczne ni^ki, na wieczny o^crt i na wie- 
cziie karanic wprowadreni bedziccic za te waszc niczjfody i niemiloicl 
prxedw ojcEyinie swojej. Bote wseechmog^cy i Ty Chryste Panio nasz, 
zmituj «i^ nad nami, jako^ siq imilowal nad owym Uidcm IzrJielskim, lak 
a? lei zmiiuj nad nami, ktOrzy Ci^ chwalemy, kttirzy Twojc Najiwi^t- 
sze Imi^ wyznajemy, da.j nam pomoc przeciwko nicprzyjaciolom Imienia 
Twego Swi^tego. daj nam zgod^ i miloi^ wsp6ln^ przedw tcmu pohart- 
cowi. Nie dopuiizczaj Ty na nas i dusw nasze isarazy Mabymetatiskiej, 
ale z laski i dobroci Twojcj Swi^tej racz nam to daC, abyiiiiy jaku na 
pocz^tku, tak i do kortca Cicbie Pana nasze^'o wyznawali. 

JMi p. Kanclerx W. Ka. Litewskiego*). 

Duckowal Kr6lowi JMci za xloienie sejmu strony li^, simile ex- 
ordium Kan<;lerzowi koronncmu; dla naruszcnia sejmowego postanowie- 
nia poeiias et cxccutionca w trybunalach iik{u.owaI. Dalej zgodny, skla- 
niajac si^ na mowe przc»zlcgo, 

JMi: p. Podkanclcrzy W. Ks Lite wskiego»). 

Kxordium podobnc inszym, iia przymicrze mdwi^c niepewnoiif 
onego ukazywal, dlnczegu stolnieiza potrzcbncgo by<5 rozuminl, nn ktd- 
rcfro za takicml ntebezpicczei^stwy koronncmi kilka pobortSw mzem po* 
«tepowac. 

}Vli p. Podskarbi W. Ks. Litcwskicgo*). 

Za zjodtenie Kcjmu diiiekowal. a na obron^ dwojak^ kwart^ w Pol* 
scc i W. Ks Litewskietii radzil. 



•) Mi tylk» T. Nk. *) Uf S.pi«Ji.. •) 0»*.rirel Wojn». *) DyiBttr Chalwkl. 



.86 



Tu si^ tedy scnaionnv wota, na cen czaa wcdlc boku Kr6la JMci 
b<;dJifyM, ') skoi^czeli, po kttirych p. Kanclcrz Koronny stanqwsxy 
wcdlc prawcfjo boku KrtSU JMci in htmc seiisum panom posJom koron- 
nym rcspons dawal: 

jako^ie WMc panowic zgodne jientcncyc lchMc pun6w scnatortiw 
na ptopunycya Kriila JMd dawaj^ce i do obrony bpz[iieczei)stwa koron- 
nego pnychylajace eiij, rac2yli5\;ie WMciowie sJysze^J, uk (e* aby W. 
Mciowte na swc zwykte miejscu zszedlszy si^, w takowyj konkordyi, 
innych rzccxy nte wtr^cajac, o samej obronie ojczyzny namawiali i jako 
do ognia Kipltej ratunt^iem swym abyScie siie VVM>:iowie stawili. A i* 
te2 WMciowie do witania JKVIci nie rychloscie przyst^tpili, to na tcn csa» 
JKMc mimo sie puszczai raczy, upominajac jednak WMcidw ■). aby tei 
tem pr^dzcj iv zgodnych sercach bratcr»kich do uleczcnia iiiebeipie- 
czeiistw koronnych, nad propozycy<j nic inucgo nic wnose^c, przyst^po- 
wac WMcinvvic raczyli i obrnnq pr^dli^ posr.inowili. Raczcic WMciowlc 
teraznicjszym czasom swojc potrzcby darowaii, a o samym bczpicczci^- 
stwic lioronnytn radzic i takowc gwaltonnc nicbcapiccKiSslwa w CKas 
opatrouai^ dla cnlosci ojczyzny, dla dohr>i Kzpltrj, dla JKMci, dla nic- 
naruszcnia koicioldw Botydi i chwaly Jego ^wietej, dla wolnoici swydl, 
inajciiioici. ion i driatcczck swoich. Opowiadain sie przytcm WKMci 
i WMciom p. scitatoroii] i Wlklciom braci swcj. aby na potym nie za 
moini niedbabtwem. alc za zwtokq samycbie WMci6w, va nicdbalBtwcm 
Rzplta na czym nie szwankowala. 

Za tyin sie scnat i rycerstwo roxeszlo Kai'az po tej prze- 
niowie, a Kr6l j Mc pewne osoby senntorskie do kstedza Kajctana 
L.eg3ita Hapic^kiego wyslat, dowiaduj:)c si^ jakicj pewno<ici a Itdz^ 
takte i o poslach Cesaria chrze.4cijarisktego. 

Na to Lcgat odpowiedziat: 

I. Strony ligi, it na komisyi Krakowskiej komtKarzc JKMci Crans- 
actioucm HcfldzinenStfm urgcbnnt. przeto it jej odstapi^ nie chcjetj, Cc- 
sarz JMc non juramcnto corporali. ale stipulata mauu dosyc jej czynW 
aci obiccal, jednak gJy tego nie cfac^, ocbran<ajqc swoja di^nitatem Ce- 
sarz JMc wieccj si^ w lo wdawa^ nic b^dzic. 

II. Pi>^6\v Ccsarx JM<f tu juf nic przyslc. gdyzby to bylo cum in- 
dignitatc Majcstatis Cncsan-ac w teu to cziis do i'oIski posly swe sla^ 
kiedy z nieprzyjaciclcm jc»o o pokdj traktuj<|. Acz jednak ta liga nic 
do.szra. dla lych jednak przyczyn od Ojca iw. Legat na sejm przyja- 
chanie swoje lch Mciom panoni scnntorom oinajmiJ, aby tu byl w ten 



ha> twHcito Mclw«|[Q*. 



czas. gdy PoUcy z Turkicm zawicrajq prcytnicree, aby tak soblc po- 
st«;powaIi. iiby') bylo z dobrcin Rzpltcj Chrzc^cijartskicj. m w co Chrxc- 
^cijamtH-a nic wdawaj^c; aby iniicnicm Ojca Jw. Papic^a pok6j i milo^if 
micdzy Polakt a Nicmcy ficzyml. ahy Polacy x Ksia^i^icm Stedmigrodc- 
kim w dubrej zgodzie a mitosci mieszkali. aby Pulacy przynajmiej Tatar 
do W^pier nle pEzepuszczaU, aby Wojewoda Siedmigrodzki spokojnie 
Mulurtskq zicmi^ tr^yiiial bcz tadnych inkursyi, ukie JKM»; liemie Wo- 
loskq.' aby Polacy do IJHi potym przystqpill gdyby si^ pewne zawarcie 
Rzpltej ChTxe^cijahsktej stalo; na ostatek opowiaiiajac svve starinie, jako 
elaborowati chce. 2eby jediuk chni lign nie dosi^ta, trans^kcyi Kedein- 
skiej ta jego perswazy^ dosyc si^ stac moglo. 

Te responsa lch.Mc pannwie senntorowie odniesll, a nadto nic vri^cej 
tego dnia nie bylo. 

UaiR XXIII Intriro. 

W niedztele wst^pnq nabo2etistwa si^ w koMele odprnwowaly, 
a w senacie i w kole pnseUkim nie zasiadali. 

I>uiu XXJV iHte^to. 

W dzien iw, Maciejn toit sie raboiciistwo odprawowaio, a w ten 
czas JMc p. Wojewoda Krakowski*) pri;yj.ichal. 

thiia XXV lul«go. 

JKMc iti senatu rano krymiaaly s^^dziel, a u paii6w posldw nay 
prxdd JMd p. Stanislaw Stadnicki z Lartcuta akrzywdzenie swe 
powiedziawszy, tc ich legilimo.s nuntios nad prawo pospolitc od kola 
poselskifgo odsttychniono, opowicdziiil despekt, lct^ry byt uczyniony 
w radzie JMci p. Sienicriskicmu ud iotnierza, za tym prosil p. Marszalka. 
aby JMc p. SienleAski Wojewodzic Podolski dal sam o tym 
dostateczna sprawi;; ktdrsj JM«i p.WoJcwodzic powiedziawszy d>>W tX' 
losnie, ie w radzie GorecUi nicjakt zoltiicrz vtckhzy mu; *a ty /a innq 
gebe w posclskiej tzbte wymywasz*. saraz go do tego wyxwal tia r^k^, 
proul p. Wojewodztc pp. postdw, aby st; zk to uj^li. do Krdla JMci ten 
dcepckt kota po^lskicgo odniesli. 

W tyni uroiila kon t ro wcrsya, ie jedni do Kr<&la, drudzy 
do pana llctmana koronncgo tq krzywd<; odnieSc chcieli; tandcm do 
tcgo przyszto. ic do p. Hctmana tc spraw^ odcslali. z czcgu spTawie- 
dliwosc obiecal uczynid. 

Potym p. Pisarz zicmski PrzemyJlski*) kolega posldw szla- 

■) Mft T. Nai-, inac Kl'. majf icohya. ^) MikoUj Kiilcj. *) J*n SvictoiIawiU. 



A 



checkich dawal znowu spraw; (bo dopiero byl przyjachalj oppre- 
syi tego tain sejmiku. ulcazuj.)c pnEytem legitimitatem poselstwa swego. 
Acz i^ *) fcbruarii ta causa strony pn&Iow. obiema stronom kazawszy 
precz. pcr iudicium kola posctsklego byta ods;)dzona, jednak potyiii. jako 
to diiia d/.isiejszego, znowu panowie na poscUkich decyzyach nie prze- 
staj.-iC. to«) wzniecili; do czeyo wicle posI6w sktonilo sic en ritionc, 4« 
nie mialy i>yc prolestacye, kldTc \± *\ urosJy. do innych medidw przy- 
st^powatS eha>H)\ to jest, albo *cby wszyscy siedzieli, albo *cby po 
tr«eh zoBtali, aby si^ tym sposobem sejm bcz iadnych protestacyi sleoA- 
czy«i m6gl. 

Na to si^ odezwala strona, aby si^ po&tanowienie prKCszIe 
ftie rozrywalo z tych prsycEyn: pierwua, ie jcst cum utdignitate ^ kola 
tcpo ra;: postanowionc rzccjy wzrnszac; druga, ieby na potcm ^dne 
postanowicnia kola tcgo wainc nic byly; kc si^ dckrctn trybunaUkie 
nie wzrusuiJH, cfaod in abscntia innych dcputat6w na trybunaic plarali- 
tas concludit. ergo ct hic; ix si^ juit JKMci o tym dalo znad; ic sena- 
torowic po proponycyi prxyjachawszy xuowu nic woluw. ani innych zgo- 
dnych wot nic largajq; lo jest. u postdw ma \>yi. tz proteslacyc jc- 
dncgo wojew<5dzlwa xgody w^ech innycb targad nic inogi). tc ten jest 
dawny przyfclad, igodziwszy sie na gdr? oAsyXst: to sr»; tc stalo. 

Ergo te wytej pomienione racye e contrario p. Stanistaw 
Czarnkowskt przeszlyReferendarz refulowal: ie prawo jest, aby 
zgoda ka^dego wojewdd^twa byJa, aby wojewddzt^va zupclne byly na sej- 
mikachj g^y^ ^^ jedii^o wojewOdKttva pewn^rgu iiic hyi nie mojte, te 
w tem kole dekreta nigdy nio bywaly, ale gravitas jegu zawsze byla, ie 
riemia Ruska tcj tu jedncj zgodzie nie podkga, widzac byc przeciw prawu 
i wolnoici ich; ie tu nie byl dckret, ale konscns: bo gdzie dekret ma 
by<t, tcdy actor i reus bywa, tw obiema strononi kazano prec7 Krgo, te tu 
psuja i naprawuj^ konatytucye i choi czadcm jui u Marsxalka bywaj^. 
a wzdy je znowu lamii^ i jroprawuji); t^ senatorom do zgody kota tego 
nic i oni do tcgo nic nalci^. dla scquclli nic oJrzucajac ich, aby ci tu 
poslowic Ruscy choii proicstacyc czyntqc pod namowy senatorskic strony 
poeny pratcstanl6w nic wpadli, aby ta oprc&sya na potym nic byla, 
w>-rzui:iwszy jcdno wojcwddztwo at polym i kolo samo; tc zgoda kola 
posetskic>:o na to wszytkich byla, ic lu consilia pcr praxim byty, ie to 
dla tcgo cbcq im Vatat precx, aby z scjmu nic nie bylo. Conduntur leges 
za konscnscm; digniiatcm kola tcgo tu nie wnosi<i. boby jc za praktykq 
pri^ko wyrugowalL ^c tcn konseiis gwaliuwnie byl otrzyinany. 



<) W Rr-: jo. ^t* tTll^o l''!" ^*^' *) M» T. Nu., bn« RP. nuji •jul*. 
*\ Ni« ■)• tr RP. •) W RP-: dignitiW. 



I tak utraquc pars pugnabat rationibus; inedyatorowie 
to znajdowali, aby po trxech z kaidej strony sostati, na co strom sxla- 
checka zciwolila i JMc5 p Staiilsl^w Stadnicki z Laricuta, poniewai ntifi ') 
cliciwoiii poselstwa dritdzy kladli, dla niilo^ ojczyzny a zgody sam 
wyni^d chci.il. inszego koleg^ na swe miejsce zostawtwszy; ale pars ad- 
versa, posel iolnierza, uparta st.nnela na to nie przyzwalajac, jedno pnty 
decyzyi kota posetskiego stoj.-jc, Potem. .icz dawal jMiS p, M^rszatek 
poseUki varia media ilo zgody, al)>o ^.eby &ie saini mii^zy sobq Kgo* 
dzielt (sslvo iudicio kola poselskiego), albo iehy jui kola poselskiego nie 
turbujac, podlug decyjtyi wy^H prccz, jednak utraque pars rycerstwa 
niezgodc baczqc, ?, kola wystqpi<i zawolala. I tak nic tylko si^ ta sprawa 
X^o dnia nie skoi^czyJa, ale owszem pp. poslowie Ruscy w dalszc 
z 3oba zamowy zachudzlli; s^lachecki wiclkie oprcsye od zolnicrza csj-- 
ttifffre*} samemi wlasnemi ^olnicrskimi podpisami [a od tych JMd pan 
Stadnicki Slanislaw z Oziemlc) ukazowal; e converso iolnierski 
poiict przcz jM^ p. Starostq Przcmystkiego^ obmowy niewinno' 
^i swcj od iotn'\cri6yi/ iikazowar nirvvinno^c. 

Gdy siq lc kontiowcrsyc tocza, poslowie iolnicrscy przez 
p, Sxcz^snego lierburta petita swc in scnatu u JKMci odprawuja; 
ulcazawszy dxietne a me^ine postcpki swe toltiierskic. prosili o zaplat^ 
1 o to, aby ich od 5cjmik6w IchMt' panowie bracia nie odrzucali. 

Za kt6r^ ich petycy^i ]Mi p Hetman koronny singularera et 
plenain laudis comniendatlonem m^stwa ich uczyniwszy, sam sJ^ o tot 
do JKMcl pi:tyczyiii^I in ptiblica facie senatus. Na co JKM<f odpowied;! 
jm laskawq dat^ raczyt, z.iplait; obtecujac nadgrodzic, a wolne na sejmi- 
kach bywanie rycemtwa; czego aby te* kolo posclskie pozwolilo, JKMd 
przez .•wnatorj' swe, to jest przez pp. Mazowieckiego*!, Braclawskiego*) 
Wojcwoddw przyciyniaj^c si^, przyslul, o co prosicLi w kolc ryccrskim 
IMi pp. scnatorowie poslant. 

Tamie tc£ zaraz przy nich iolnierscy poslowie przy^U, przez 
p Szczcsnego Hcrburta justyfikuj^c sic, tc oni i^dnycb opressyi 
nie czyniis. ale owszcm godnc przysJugi ojcxyinie, za kt6re zaplaty pro- 
sili, prty tym tct, aby na scjmikach. slui^c Rzpltej, bywac rac^li, b^- 
d4C barJio w tym pokrzywdzonemi, przypominaj.^c. aby im do ndpasania 
bront od siebic, albo do onego przykladu nic przyszlo llasoktis Ccsarza 
Turcckiego. od ktdrego gdy ryccrstwo prosielo, aby za icli przyczyn^ 
tolnierza jcdncgo na baszowstwo wprowadzil, ie Cesarz ich pro^y od- 
daltl { nie byl wdzieczcn ich puslug ryccrskich, teJy gtow^ Cesarsk^ 




'1 RP. nu ■luiiK. *) Nie nu w RP, *) Jan Tomui Orvlmjowikl, *) HietoRiiD 
fmTy. *) Juiiuf In. Zbanuki. 



90 

Kr6lowj Mathiaaowi po^c chcieli. Zamkfi^t tedy tcn bieg movry swcj, 
aby bracia byli wdxteCKni ich poslug. 

Na te ich |>etitii pp. poslowic porozumiaivszy si^ ini^dzy sobq od- 
powicd^ <iac obiccaii. 

Fo odcj^tu tak scnator6w jako i itolnicrstwa znowu kontrower* 
sye tniqdzy Riiskicmi poslaini tocza si^ a gdy czcstokroti 
wpadali n:i to mediuiii po trzcch zostawiaif. }}iU p. Stanislavi' Stadnicki 
z Ojricmle ustiipit: cbcial, a iiisncgo na to micjscc zostawiwsiy; lccz po- 
set toliiteniki po staremu swego chce i swego si^ uporu tTzyin;i) — 
i w tej ntezgodxie z kola wstali. 

Dnia XXVI Inten^. 

JKMt^ z pany senatory kwarciane t lisci sprawy sqdzit. 

U pan<4w pos)6w zaraz po ranu wczorajsza kontrowcrsy^ 
agitowano. Froszono obojga stron, aby odstapili podlug iudicium pier- 
wszego, preywodK^c sentencya Platonig: omnts mutatio ntnla et omnis te- 
gum niutatto pessima; ale strony jednak na to przyxwoliii nie chcialy, a*by 
si; wszyscy zgodzili, alias cbcac sie protestari, albo wi^ aby ini inny 
sejmik stoiono (ta^ juko byt kr61 Stcfan uczyiiil). gdy^ bez nich na nich 
stanowicsi? nic nicmoie. Nic posiily tc media, aiobicstionic wyni^ mu- 
siftly, k^dy XArnz prosil posel szlachccki, aby mu wulno b)wa£ do prsy- 
stuchiwania siq spraw, aby ich pctita jiitro ante omnia JKMci odnicili, 
to jcst o znicsicnic tolntcrza; co otncymali. 

Po tcj zgodric \\16 p. Stadnicki z Lai^cuta. p. Wajcwo- 
dzic Podolski') proiestowali sic. a p. Stadnicki z Oziemle, p. Pisarz 
Frzeiny»tkt*) (chod jedna strona sstachcckiego posta) na tq protestacy^ 
nie zexwal.tl>. 

Wnoszono ii postdw, jako bez wiadomo^ci kota tego do Szwc 
cyi posly wyprawowano^ tak ich tei relacyi sliichad nie cbcieli. A i± 
bez kon.<«nsu instruklarxe nowe pisano, przeto i konstytucye takroczn^ 
o clech znic^ sl^ panowic posJowie doniagali. Mcdiuin ubierania posla 
w WiSiti bez opprcssyi Jolnierskiej prosili, szlacheccy poslowie «j^li siq 
za to, le instniktarze w dobrach szlacheckich od JKMci rotmistrisom sq 
dane, *e ^.olnier?: majetnoSci ««lacheckie pladrujc. 

Przysli do lcota ksi.idi: Hiskup Pr£cmy3tki').Krakov- 
ski''), Smolertski*) Wojewodowic. napominajqc od Kidla JMd aby, 
gdy2 o Udze iadnej nadzici nic masz, o poslaniu do Turek po prxymierzc 
traktoivnli. Na to panowie poilowie przcz swe respons da^ obiecali. 



■) J*k<it» SienteiUki. *) Jan $irifl»U»wikl. *l Wa«mfiii«c GoHictd. ') MikoI*j 
Firicj. *'! Abrahviwwici. 



9' 

Znowu przyili panowic Wojcwodowic Krakowsl<i'), Bra- 
clawski'). Sandomirski ■), naponiinajac od Kr6Ia JMci. aby kon* 
kluzy^ tych swoich konlrowersyi iicEynili; na co wzieli respons. Hk si^ 
jat zgodzili i jutro b^d^ u Rr61a )Mci, — co i ziiciti. 

Dnia XXVII lnt»^. 

JKMd dtugo na posly czclcat, u kt6rych znraz po ranu pan Dnni- 
lowicx RntmistrK JKMci. bed^c w kolc oUniesiony o gwalty w inajVano- 
^ach szlacheckich czynione, dawal o sobie justyfikacya nicwinno^ci 
swej. l.ecz mu autentyczna protcstacya JM<5 p. Stadnicki z Ozicmle 
ukazal, kcdy oncgo w-inuj^ i wlasny list p. Tylia (ii^t Kopcia Rottnistrxa 
i jcgo porucxnika, k^dy szlachcicowi stacye sobie dawai kaic, w «ym 
licentiam nimiam militarem jasnie kolu poficlskiemu pok.ixawszy; koto 
stqd obra^one byto, a p. Danictowicz confusus oJyzetit. 

Wnositi poslowic innc j^ravamina. z kt^remi isd chcieli panowic do 
Kr^la JMci, alc JMc p. Kaimicrski MikoIaj*J zwyczajcm dawnym 
iic wsxytkim radziJ — i na tcm stanqlo, — npominajijc Kiola ]Mci, 
aby prawii dosyi czynil i mipnmnicd paiiy scnatory, aby czynili ofl'icio 
SQo satis wcdlug przysie^: me oppnnam ct avertam, Biskupi, ktdrxy 
w biiilych sukienkach ziisiadaj^. aby candidc ojczyzny strzegli. 

Po namowie tcj wtr^cili Prusacy. aby indigenas Im na digni- 
tates dawano, na tu p. Staiiistaw Czarnkowski stary odpowie- 
driai, ie lo hy6 nie inoie; bo Prusy sq przez moc dobyte'). ie sq pod 
jcdni') taska i pod jedna pieczeci^. przetu ta zieinica wler; Koronie na- 
leiy wedlug onego Sijjisniimdi Augusti statutu"). 

O co byii kontrowersya miedzy pogly, bo tet i Lttwa 
de Indigenatu dlugic WK>dta .ilterkacyc; kt^rym ukazano, ie sie nie^lu- 
szrie domagaja. ie to w prawic jcst indigcna takowy. ktdry w Koronie 
urodziwszy sic, a osiadlym Iwdac b^di Polak. bqdJi Litwin bona Regni 
ubivis posita slusznie ma trzymac, aby mial w onym powiecie osiadloi<f; 
te£^o, ite nnia zawarta mutua coniuncta amicitia^l ztaczyla te pailstwa, 
^pruto i *) wcspdl eoruin dignitates trzynane byi; maja. Leci temi 
racyami Litwa sie obruszaJa, dtugo koto tej sprawy ^ieraj^c si^ ra- 
cyami. 

Tandcm s^li poslowic na gdri; i tam znxaz p. Marszalek 
posclski zgodi; kola tamcczncgo strony post6w Ruskich, tc '}at obie 
stronic zgodnic nst^pili, JK.Mci ozrajmil, ^tuj^^c tcgo czasu, ix sE^ tak 



>) Mik»Isj Firlo}. *) Jksau Zbamki. ') Jertf Mnittech. '] PmcJ liemi krakuw- 
■kicj, *) Ma T. Nu., inne RP. aiajf: >ilol>rci(. "i Sluwo »M*luiii4 aia lylko T. Nir, 
*) RP, IMJ^' mntnkm coBJitnctsm uBicitiaBi- *) »A pneio i< ma tjlka T. Ku. 



92 

dlugo w tcj matcryi trawil; prjytetn JKMci prosil, aby tcgo ') pp. po- 
slom nie mi»I u xle. 

Za tym p, Pods^delc S ^d om irski *) imieniem kola poselskiego 
te petita ttof^ JKMci wnosit: 

l" Aby zaraz wak.incyc rozdano. 

2" Aby tolnierz z lciy d6br szlachcckich, wielkie szkody c«yniacy, 
byt zniesiony. 

3° Pactis conventts aby siq dosyd staJo tsk tej stronie, jako jej 
procesowi. 

4" Aby wedlug prawa dano Biskupstwo Wileiiskie. 

5« Poawy zadwurne aby ustaiy. 

€' Dddaracya aby byta strony tdnicrskich stacyt. 

7* Wojewiidctwo PoJocltie aby wcdlug prawa Wojcwodc samo 
obicraJo. 

8** Grzywny aby dano. Licwa grzywien nie bicrze od Kr6Ia JMd. 
gdyi kaidy powiat swcgo posla wyprawujc. 

Potym oxwal si<; JM<f p. Stanislaw Stadnicki z Laiicuta 
w tc sluwa imieniem braci swej szlachty Ruskiej protcstacy^ przcd 
Krdlem jMciq ii) publlco senatu czyai^c: 

Naja^niejszy Mciwy KrcStu, Panie nasz Mclwy. z 2;i)o^cl^ tego 
wielVq iiiywa<; niusiemy, ieSmy s^ hcx winno^ci naszych adnicsieni do 
uszM WK.Uci, w czyni my si^ jaleo hideie poczciwi i dobrze w sprnwach 
Rzpltej postepujacy nie cxujemy, ani tei 2i(len nieprzyjaciel nnsz, czym 
by nns mi^il zawstydxitf, dowiei^c nie b^zie m6gl. italosne nam roska- 
zanie VVKMci do koU poselskicjjo pntcz IchMii pp. scnatory onas/Tsy- 
niesifffio*], ialosRc slowa, kt6rc nad wol^ nasz^ tu dnia oncgdajszcgo 
wniesiono: jciliby si^ ktiry niicdzy nami wyst<;pnym pokatal. abys mu 
WKMd condonowa^ raczyl; nic o to tu WKMcl. abyiS nam — gdyie- 
itay cali wc wsxytkicm — condonowacf wystcpki jakic^ raczyl, pro- 
sieniy. alc prosieniy, icby ten, kt6ry nas podal niimo wystepki nasze, 
wysiqpil i ozwal sic z tym, w ceyin sic dowodzid chcc, to jcst w po- 
st^pkacfa rakich. w jakich nas udawa nicstusKnie '). Mamy nadziej; 
w Panu Rogu. ic oQ garo niewinno^ nasz^ w scrcu WKMci obja^ni. 
ktriry nictylko post^pki, alc i scrca naszc wldzi, ie jako w stuAbacH 
WKMci wicrnic, tyC7.1iwie i sxczerzc, tak i w sluibach Rzpltcj (bo 
umiemy stq kochad w swobodach swych) post^pujemy, jako prawym 
ojczycom nalety. Nie turbujemy tedy Mciwy Krdlu spraw Rzpltej, 



») ItP. mx}y, tdU tcgo*. ') Maicin SiiAfB}«iirtkI. ■} Nl«w4 w RP. *) Nicmk 
w RP, *) Tf wtnrq DU T. Nar , tuDc Kf niaj|: >ilowoilii< clice pcn;;pk6w lalOcIi, vr jm. 
Iddi nu adswa nie>Iimai« potka^ mUhx, 



I^[ 



aleJmy sa turbowani, ani nikogo nie oprymujcniy. ale cny i bracia 
nasi by waj^ i sa oprymowani : podobiia to rzecz Naja^iejsKy Mciwy 
KrtJlu, aby senatorom moinyni. Starostom z Rotmistrzami i wielk^ liczb^ 
2olr\terz6w przeciwVo prawu, kt6re mamy opisane w roku 1 591, 
obsadzonym, upresyq mteli czyni^ ziemiatiie? Hrzyznal to WKM(f przez 
}}i6 Us, PodkancleaeRo, 2e cieika riwnyni jest od r<Swneg'o cierpied 
opressyq: N.ijasnicjszy Mciwy Krdlu tej ci^ikoici doznalismy aa tym 
scjiniku. co szerxej tam w kolc poselskicn pr^cIotyliSmy. Gdy \VKM6 
milosiernie a laskawtc wejrsysz 'j w slu2by na;sze. kt^re^my przodkom 
WKMci i Rtpltcj ciynili, ;:nnjdeicsz lo w rozs^dku swym panskim, ic- 
imy stuiyli. jakosi^godtilo wicmym poddanym WKMci i Iudziom Kacnic 
urodiEonym, kt6rzy nic poganq w sJu^bach swoicb jasnych i cnotliwych, 
") jeicli nte nagrodc, jcictt nie podztqkovranic. tcdy w^dy pochwat^ 
fodnieiti slu«nic4iny micli. A \t WKMii chccsz na-s uznawad z Ualsrt^o 
post<jpkti w Cej kontrowersyi naszcj o posclstwo, tedy. \t mimo kontro- 
wcr»y^ naszq iiic):wyczaj[iym sposobem rozsqdck si^ stal w kole posc!- 
skim i nad zwyczaj kol» posel&kie^ju i z ujniq pra.w I wolno^i nasxych. 
gdyieiimy s;j Jednymi czlonkanii. Wojewrtdztwo Ruskie. tej Rzpltej, od 
ktdrych spraw 2e nas odstrychniono z kntywd^ nasz^ i bracl naszej, 
caIo£c Rzpttej zatem f pewno^d byd nic moite, postapi(i tedy tak b^- 
dziein musieli. aby^my braciej swojej, ktdrzy nas posjali tu (a lodzie 
szlacheccy, zacni, nte soltysi, jako tu udaj^) winnemi nie zostali. Pewni- 
Smy tcgo, *e tym posl^pkiem raszym njc laski WKMci nie nanisrcmy, 
gdy2 powittno^ct swojej dosyt^ czyni<f nam przystoi. 

Druga protestacya od JMci p. Wojewodztca Podolskiego»), 
kolegi JMci p. Stadnic ktego, uczyniona w te sTowa: 

Kicdy jui prByszte do tego. Najainicjszy Mciwy Krdlu, Panie nasz 
"Mciwy. za scntencyq (jakaikoUviek jest) kota poselskicKo, £e nas, albo ra> 
czcj Wojcwtidxtwo Ruskie. non postreninm partem corporis Rpcae. od 
konaultacyi tak wlclkich i wa^nych ckskludowano. itcm lcx cst consti- 
tuta: 2e bez ntch nic na nich stanowiono by<l nlc moglo, ani ino^Ee sal- 
vis legibus cl libertatibus Rcgni, my przy prawach i wolno^ciach swych 
stoj^c. a dotrzyiniij^c ridein braciej swej, oiwiadczamy si^ przeU WKMciq 
i przcd wszytkjetni stany. ie gdzieby si? lu co przectw piawoin t wol* 
no.4ciom pnspolitym j przeciw arlykulom naszytn tam tn parte, quatn 
in toto dEi.)to aibo by byto stanowiono, 1 gdzie 2olnierz. od ktdrego tak 
wielkfc angariae cierpiemy, ?.niesiony ex nunc zarazem od WKMci przes 



>) (tP. nu: *>rtina«r»r>. *} Niemft w Rf. ') JkkA SieiiielMd. 




IcbMc pp, Iletman6w nie bedzie, my i bracia nagi temu ws2ytlci«mu, 
coby tu i»d artykuly od ii»s podanc konkludowano, podlegac nic mo- 
ieimy; a. owszem, co si^ lu dalej czyni<i b^dzie, gotoivismy 5t^ przyslu- 
cbiwac, .1 potyin iiit koiicu sejitm protcstacy^ uczynicmy inovfu i do 
akt ktdrychkohvick wwiedsicmy. Co ii WKMc, Pana naszcgo Mciwcgo, 
obra/a<f stusznic nicma, pcwnt^my tego, i.c to mito^ciwie t od nas przy 
jad i o *) nas jako tych. ktdrzy publicum bonum curamus, rozumied b^ 
dziesz raczyl. 

Po tycb protestacyach posldw Ruskich szlacheckich o2wat si? 
drugi poset Ruslciod iohiierza postany, tu jest p. Starosta PriLC- 
myski*), a na ten czas Refcrcndarz koronny, Tcn suavi ac blando ser- 
inone statum sejmiku Wiinickiego pracd JKMciij elucidowal, justyfikuj^c 
si^, te tam ani zadna oppressya od iolwerzAw nie byla, ant ^den 
iolnierz ni^*] byl na sejmiku; na o&tatck milujac Rzplta, nie zatrudniaj^c 
jej, na dccyzyt poselskicj, nie CKyniac protestacyi iadnych, prze>itawaL 

A jMif p. Stanislaw Stadnickl Oziemelski chcac i opres- 
sy^ na sejmiku i n^ maj^tno^iaoh sztacheckich gwalty 2otnierskie pe- 
wncmi listy samychie Rotmistniow ukaiai. prosil o audyencya, ktdrej p. 
Marssatek koronny nte puiicij. 

.■\ w tjTH p. Hetman i Kanclcrz koronny wstawszy, stoj^c, 
cum vchemeniia przcd JKMciq obmowi,- ^olnicrza oskarzoncgo czynil, 
m^wo j^o zalecaj^c t przyslujfi ojcsyznie, proszqc przytem JKMci 
i scnatu, ^by o nim xlcgo mnienia nie mieli; ic tu skar^ na iolnierza 
i o jc^o wyst^pkach, to sobic hraX x» lckkie uwa^nie, mdwi^c, ix byl 
uceynlc sprawicdliwoic gotdw, ktoby byl skariyl, nic mijajqc urz^du 
jego, Proslt do tego JKMci, aby podtug jego powlnno^i zlcconn to mu 
bylo ckscesy iolnicrikie karai^, za ^karga oiiarujac si^, ie*} w tym justy- 
cycj dosyc czynic chcc. Putym zaraz dat przyczyn^ ioliiicrza w lych tain 
krajach poloionego. obmawiajijc jc i icli *fkromiioS(i ukazuj^c. ukazal i przy* 
ciyn^, dlacxcgo «nJnicrza polojtyl w tych lam k^tech: PterwS3:a dla G.^Igi, 
kl6ry mlal ii£c przez Polsk^ n.i7.ad z W^gier. tak j;iko byl oznajmil JMii P. 
Krakou-ski-''), druga dla wojska Tureckiego albo szwanku jakiego w W^ 
grzech. Na ostatck JKMci prosiL aby jemu ten urz^^d strony 2olnicrza 
zachowany byl w cale, ukazujac byc indignitatem JKMci i scnaiu z ta- 
kiemi kwereUmi przychodziti tu na tcn plac. 

Po tej przeniowie sktonl) sic senat do JKMci, a za tem facta consulta- 
lione JKMc przez ks. Pod kancl erzego*) ad petita taki respons dat: 



*) RP. iDo; roilt, ^ RP. ]>od«i4 hl%»jyiie: Sutocta Pnyjemiki. M« fajri' pcipravnii*] 
StanMla fttemyski, R«r«reDdiR kOTDnay ftn lomui Drolwjowtlci. E^ir. ^wylti Str. y 
■) Nt<in» w RI". ') Nicow w RP. *) Jutaaz OstroEtkl. •) J»n Twoffwki. 



os 

Ad primum pctitum promissio. 

Ad sccundum: 2e si; z potrr.cby lEolnicrzB wiqccj przyjclo, ten gdy 
ric Enicsic, a nicbczpicczertstwo na koronc padnie, aby nie ncgligcncyi 
Kr6la JMci. :ilc swojej niczgodzie przyczytywali; a ie iolnierz bterze, 
ten winicn. kto poborriw nic chcial wytlatf, bo mu sie wielc winno, je* 
dnalc. gdy mii ;utpl»a|, placiti bcdq. 

Ad tertJiim: Z iniiych elcscestSw p. Hetm.tn bedq sstdzit^, deklaro- 
wal sie dosyc ncrynii. 

Ad cLunrtum : Perplexum rcsponsum. bardzicj jednak na Po\a\(»ffodsq£^). 

A qumtum: Promissio. 

Ad sextum: tc xadiia dcklaracya na stanowiska w dobrach sala- 
cTieckieh tak z kancelaryi JKMcl jako t pp. Hctmari6w nie wyssla. 

Ad septimum: JKM<! wedle przywilejdw sprawowac ste bedzie. 

Ad octavum; Certa pollicitatio; VViinickiego sejmiku (ktdry w po- 
koju odprawowany byc ma) postepek ganil, ii na nim tei nad zwyciaj 
po9l6w wi^cj obrano bylo; a iiK od posI6w drugich Wi^niccy poslowie 
oddaleni 54. na kt^rym kolc corpus Rpcae zssiddto, pr^.cto tc protcsta- 
cyc jako od niczgodnych i od os<Sb prywatnycli a nic posclskich wafaie 
bytf nic mogi). A to by tci bylo pr^eciw prawu i dignitatcm JKMci 
i sciiatii RKpltcj podstrrcgac konsultacye i rady ich, w ceym tci po- 
czuwa stc JKMif i senat w powinnoici swej; a lc protestacye nic lylko 
in (acie Rpcac, ale tct ■ na prywatnych micjscach, a najmnicj od os6b 
pr>-walnych stawa<J sie i watne by<f nie maj^; jednak JKMif sub censu- 
ram Rpcac lo podajc i barzoby rad widzial. aby sami micdzy sob^ 
media jakiekohwielt postaiiowilt byli. Wszak2e dalcj w sprawach sejino- 
wych wedlug prawa JKM(f, senat i Rzplia bracia postqpowa^ b^d^. po- 
iytek, bezpieczeristwn korniiy i wolnoiiji szkicheckich upatnij;)C. 

Na ostatku imieiiiem JKMci dziekow.iI pp. poslom, ktdrzy si§ na 
fiejm zgodnte stawili, pro&zac i napointnajac, aby odszedlszy na swdj 
plac zwykly in charitatc et coiicordia dobro Rzpltej obmyiEliwah. 

Senator i poscl dlatcgo sic tojcesxli, kedy posel nie lcontentujac 
sie JKHci responsem kontrowcrtowal z soba dlugo, cty o obronie, czy 
o arlykulech dnia jutrzejssego mAwiii by im przyszlo, i tak nie »kort- 
ciywazy lej kweatyi rozeili sie. 

t>uiii xxrin ini<^co. 

JKM(S radc tajcmn^ mial; u posldw wczorajszq kwcstyq 
ganiq. od obrony, czy od artykul<)w consilia swe dirigowatf maja. Pier- 
wsi z tycb racyi radzili, gdyby sie wpadlo w r<;ce pogaiisklc i wolnoici 



') W RP. w)rrai niccijnelnjr aciynajfcf tif od litery »j«. 



by U8ta(y, padpierajac rady tej senlency^ 
Atenczyk6w mdwU: videte, ne dum coelum 
dnidzy prius interna curare! dtugo o tym 
spisawszy swc noniina po grzywny posiali. 
cya urosla; wotujac jedcn k posJ^nv W. Ks 
nieigodne, krdtltoici slui^c. aiyl sentencyi 
chale, w czym p. Marszaiel; poselski spytai 
albo pani^ 

UiifH 1 uiMrm. 



Demadis filozora, ktdry do 
custoditis. terram amittatis; 
diszkurujac scopis dissololts, 
A. intcrim ridiculosa scnten- 
. Litewskiego na te rzeczy 
: saepius iterare est mona- 
: faiiie. kco to napis&i, pan 



Kri6l JMd z senatcm na sprawach sadowych sicdzial. V post6w 
najpiem'szy z VVilna iist od Grek6w w kuto oddano, jedni chciell. 
by byt zarar. czytany, drodzy at potem; po dluf{ich rozmowaGb ostatni 
przy placu zofiuli. 

Przyili potym pp. postowie szlacheccy, od ktiirych JMii 
p. Stani^faw Stadnickl Uzicmclski pp. poslom podzi^kowawszy, 
te ich pctita u Kr6Ia JMct popicrali. xnowu authcnticc nowc krzywdy 
totnierskie sztachcie uczynione oznajmil >), zaraz proiu^c pp. pustbw, aby 
z temi kizywdami do Kr61a jMci jmslatl 

Jakoi uczynili, innego responsu iia pierwsze swe petita od Krdla 
JMci prosz^c.deputowawszy na lo p. Mikolaja Kaim iersk iego; 
ktiSry konstytucyc w r^kach majac wedlug prawa petit si^ domawial, 
to jest, aby z^ dworem ad cass^inda iirivilegia nie potywano, m6wiac, 
ie tego 2adcn pod stoAcem monarcha nigdy nie czynit; druga, jeiili tak;^ 
deklaracya na stacye w dobrach .szlacheckich JKM<J wyda<; raczyl; trze- 
cie o zniesicnic pozwdw zadwornycb; czwarte o znie$ienie tolnicrza 
i o uczynicnic z niego sprawiedliwodci. 

Hcspons taki byl od JKMci: Na pierwszc, ic nie pozywajq 
o to, ale gdzic rewizya ^aszla; na drugie. 2e nie byla wydana; na trze- 
cie, ie znicsione bqda; na czwartc. lu na picr^vszy paragraf nie dano 
reaponsu; na piatc za okazanJcm pcwnych dowoddw, ic p. Helnian ko- 
ronny sprawicdliwotei obiccal slu;^.yd 

Tego rcsponsu nic dti korica bcdac kontenci. varti varia u posJdw 
loqucbantur, raz o obroiiie, o prawach. prywalnych pclitacb. wnosz^c 
swojc rationalc. 

Tego dnia p. Marszalkowi poselskicmu artykuly wojewddz* 
twa Riisktego od szlachty JMc p. Stadnicki z Oziemle, sam sl^ na 
nich z kotegami podpisawszy, oddat. 



*) HP. ma; •9in*jmllt«. 



97 

Dniii 11 m»mi. 

to jest w niedzie!* Sucha po msccj JKMtf Tatarsl{ieRo posla 
Tn plcno s«n-)tu p. Itctmanowi koronnenfiu odpratvowa^ porucKyi. 
Tcn gu w tc slowa odprawowai: 

)<iko [fnn Kazygier w lijcte xwym JKMci obiecal si^ iislucowad 
i stiiteCKna ]jr7,yjairt zachowac. tak tcby tego dolriymiil; a ii piszc 
o Utt-ic racczy. pierwsza. aby z UnWt JKMfii Pana n.isaeBO Mciwcgo 
mi5gl mtcti upominki. tedy JKMc dowicdKiawssy siq o nie^odne w hor- 
dzie '). tcraz posfa swego iiie pnjle, at potym j-rfj' *) si? iislyssy, ic si^ 
tam mi^dzy sobft zgoitxa; druga, prnsit. aby koKacy wodni z. Nicpru 
Kniesieni bylr. co jcst rzccz nicpodobna. gdyi oni nictylkn ^twicrzchiio^i 
JK.Mci iiad sob^ nic majq. ani tct na Boska mato co dbaja. owszem. 
na wtiisne paiistua JKMci smieja sic targac. kt<4rych JKMc zatapiwsxy 
Uarie, co to o^wiadcza i llctman polny, ktdry xa rozkazaniciii JKMci 
te zbdijce. tolry i swowotne lud^ie pogromit; authoies pojmani, a za 
rozlcasaniem ]KMci pukarani s^, A to£ i ci na ivodzie taknwi)!; kto 
wilkowi z.ibroiii. aby w lesie nie byl.' t.-»kJei kto temu loirowstwu ich 
swawDlciiAtw.1 zabroiii<!: moic? traebii je Inwiif i h\6. Przcto, ktedy do 
ziemi Cir» twcgo wnidq, JKMtf kara«f ich nie mote, nle niecll je karze 
sam Car; a dla nich 2eby -sic sami wadi!i<^ mieli, ntecz jest bsr^o nie- 
Bloizna. DoUz,i wiadomosc, gdy sie rzecxy igodia. przez tego Cara twego 
posfcinca, przestuchawsxy posclsiwa jego. JKMii Carowi twemu oznajnii; 
na len czn& list od JKMd Pana mego Mciw^o Carowi odda«z. 

'I"cj odprawy samoczwart w podarowane szaiy ubrany fioseJ kl^ 
czac sluchal, a K<iy "i" ''«t oJ JKMci do Cara oddawano, nic chcial go 
wzia^ii, m^wiac: t»k dlii^oni tu mieszkai. ii z papierem tylko minlbym 
odjccbaii? wsiak^c jednalc £gromjoiiy od p. Hctmana koroittiego b^dac, 
Itsty odebiad musial. 

Diiin 11 i mHn'». 

JK.Mc tajetmia radc mial. P<inowie postowlc po dlugich namo- 
wach zgodnie st;ineli, julro o obronic i o iirazach domowych na- 
mawiat; sie, ea jeJnak conditione obron^ namawiac, tc gdrieby si^ icb 
petitom dosc nie stalo, do Zadncj obrony Rzpltcj nie zezwalajac. 

Tcgo« dnia od Ka7.ygiera posel sprawowal posclstwo 'J od 
Cara gwcgo. JKMci tjolcm bija_c jako braiu swemu. o lakowij przyjafrt 
proszac, jakicj nigdy przodkowie Carscy z antecessorami JKMci nic mic- 



•) RP. iRkj^: •" li«fd»i« o niMitcdiic*. 1 Niew» <• RP. ") M» lyll» t. Nw. 



wali. i chc^c na lloga le pi^zyjaiiS potwlerdzto |>rzysi^a. w pokoju 
z jKMd.-i pragnnc mieszkac; prosil. aby m<i_^l inne poseUtwa Iiib w po- 
koju jKMci lub w samyin senacie odprawowac, i{uod imn obtinuit. Od- 
dal potcm list JKMci od Cara i pare Iuk6w, jcden Perskt, drugt Talar- 
9ki, te pan Podskarbi koronny ') odebral. Diugi list dat p. Hetmanowi 
koronnemu. 

llespoQs JKMci przcz p. Hetmana koronnego dany; Kazy^iera 
Cara. pana twego, czotem bicic JKMc Pan nasz Mciwy wihKCzaic przyj- 
(nujc; kt6re przez cii,' stowaizysEcnie przynosi paii twoj, JKMc zrozumiec 
rftcsyl; list kt6ry5 oddal, b^dsie raczyt JKM<^ P<tn Mciwy milosciwie 
przeczytai^. o czem porozumia wszy &ic r. radami awcmi i dalej da uiac 
wol^ swoj^ A leraz do gospody odej^ mo>.<;sK, 

lliua IV marca. 

JK\k mtal tajemn^ rad^ w scnacie wssytkim, a panowic po- 
slowic tylko vr rzeczach domowych in6wili, nic clicac siq ni 
w co wdawac. af. by sic pactis convcntis dosy^ dziato jak w Koronic, 
tak i w VV. Ks. i.itewsliiin. Takic wojcwridztwo Kijowskie dla 
Grekdw, aby przy dawiiym zwyczaju Wladykowic ich byli prxy da- 
wnych prawach swych zachowaiii. poslusi;eiSstwa Papie^owi nie cisyniqc; 
loi heretyt:y n proces. I.itwa o Bisknpa Liiwina n.i Biskupstwu 
Wilcrtskic inuliis ralionibus domasiala sie, alias nic chc^jc tcgo do gardl 
swych utraiy odwepowad; naczyni byta wielka xiimteszka r. Litw^. 

I^nia V mftrva. 

JK^!(^ causa^ civiles St^dziet. U poslow depulat6w wybic- 
rati do sluchania lidi.by paiia Padskarbte^^o kuronnet^o') i do »tuclia- 
nia lidzby kwiircianej wydntku i trceci^ do przesttichania spraw szla- 
checkich. 

Sami potcin poslowic upominajiic si^ Estonicj do JKMci 
podali. ktdrzy wzicli obictnict; responsu sedatis atquc compositis rebus 
Sueticis. ^dyt teraz in malo terminu to tam panstwo poloione jest; po 
tem o obronie doniowcj (ca conditione jako wcxoraj) natnawiaif 
poczqlt, na kt6r,') dAli takic mcdia bcz pohorti: 

I* Ruszcnic pwspolitc, do kt6rcgo aby sic JKMc z dworcm svroim 
przylotyc! racEvI. 

3" Diichowni wszyscy. W. K« Lite'*'skic3i;o wdjtowie wszyscy aby 
wyprawiali wybrarice. 



•I Jan Flrtei. 



»9 

y W Pruskie dochody wcjrzoi. 
4" Ksi^stwo Pruskie al>y aiinuiuim sume dawalo. 
5* Anszpach nby dawat t; powinnoiti na potrscl>^ po stu koni. 
6** Poznaii, KraktSw. V\'itno t initc mla«ta nadania maj^ na obronc. 
1; rewidowac. 

7« Retcnta poborowe aby wydall. 

8" Pomi&r. 

<)0 Lustratio bonoruin Rctjalium. 

10' Okazowanic nn Itaidy rok. 

1 1^ Aerarium piiblicum zaloiyc. 

13" Komi.sarxy do miast iiaznacr.yti na sluchanie lidsby. RcsKty na 
p03polita armate nalazy<^. 

13* Wo(oszyn aby tei annuatim co dawiit. 

l4' Slarustowic aby d-jpli.- da.wall. 

15* Ltlwa aby id kwfiri^ »taro!itw dawali, 

16" Bona Rtrgalia wr 300.000 zastawne wykupid i z nicfa £eby 
kwarta byla. 

17* Klejnoiy M^tawne wykupid. 

18^ Duchowni nby peculiarem contributtonem dalt. 

19* Intrata w dobrach Kr^^lewskich t w duchownych pierwszego 
roku po zeifciu deces^ora aby do karbotiy Rzpltej obracana byla. 

20« Skarby po Krblowej zmartej na obrone obrbcitf. 

21* Klcjnoty koroniic po Kr61owcj zmarlej na t^2 obron^ do- 
st»wi2y fr* nich pieni^zy a tcraz pod klucz p. Podskarbiego koron- 
aego>) oddatf. 

23* Nowa snlachta listowna aby do dziesiq^ lat wedlug doatatku 
z niaj^lno^ici swych wybrailce swyni nakladem dawata. 

25* fiiskupstwu Klsbfiskie aby daw»ta pob6r. 

24" K3ic;stvt'u .Sicwierskic aby dawal» tak£c pob6r. 

250 Jnflanty tak^c d» tcgo aby aniiuatini do skarbu koronne^ 
pliidty "). 

26" PogI6wne jtydowskie annu.">tim aby wybierane bylo. 

27* Intrata t Baru aby do lcwarty dochodzila. 

28" Obfona aby byla, kt6r^ JKMtS Pancm nasEym b^d%c. po- 
wiiiien. 

zg" Pa.-tis convcnlts abyJKMc czyml dosyif, gdyA lam i:)stonia bcx 



■) |«n rirlq. 

'} Tak w T. N«r.; iiin< RI*. inkj^: >Inflaat]F talUe 4I0 tegn iby M!inwdiiu MccMia 
Rt. b;la.. 

7' 



lOO 

proch6w, armat'); zamk6w piec zbudowanie jKMc do obrony nale^^ce 
wystawic sie obligowal. 

30'^ Transakcyi B^dzynskiej aby sie staJo dosyc, dlatego tei z sejmii 
terazniejszego posly do Cesarza JMci poslac. 

31" Dobra koscielne re\vJdowa(^, gdyz nale^a czasu gwaltu do obrony 
Rzpltej. 

32" Cel podwyiszyc. 

33" Myta nowopodniesione. 

34° Kaduki, soltystwa niepotrzebnc na armate Rzpltej obr6cic. 

35" Glinszczyzna aby byla. 

36" Zolnierz z kwarty. 

^y" Litewscy Tatarowie i bojarowie. 

38" Wsi miastom na obrone nadane, gdyi nie czyniq poiytku, na 
obron^ Kzpltej uzyc '). 

39" Po zejsciu terazniejszych dzier*awc6w sumy stare zapisane do 
obrony przyloiyc. 

Po namowach tych sposob6w obrony wiecznej i potocznej byly 
dyskursy pro et contra o ruszeniu po.spolitym, takie tei i poiytkach 
zl^czenia sie z pany Chrzescijanskimi za dobrenii i pewnymi kon- 
dycyanii. 

I>iiia W nian-a. 

O tymie namowy w kole rycerskim co i wczora, niiedzy kt6- 
remi niore solico bylo poniekad poswark6w, r6*ni r6ine intermedia wno- 
sz^c. A JKMc sekretna niiat rade. przez caty dzicn namawiajac sposoby 
do obniny Rzpltej. 

Diii» VII inHrcti. 

U jK.Mci tajeiniia rad;i. U poslow <>d wczorajs7.ych nam6w od- 
stapiwszj', wiclkrt k o 11 1 r o w t;rsy .1 miedzy J.itwinem a Pola- 
k i e ir. urusta. ( >n chciat Bi.skupa \\':IeriskicL;o n;irodu swego, ukazujac 
prawa swnJL- na lo. a teii tcz lakze x n.trodLi swcjju, ukazuj^c hyi 
i prawu saniii uiiia, podJu^.; ktorcj wsp()[ii,t niiloscia zlaczeni b^d^c, 
wHi>61nit; tcf. totius CoronJK- dionitnles trt M, U. Lithuaniae trzymane 
byc maja. Do tesjo iz tez z l.itewslcie^o Ksiestwa Ksia:^e Radziwill 
Biskupstwo Krakowskie za pozwiiIenit;ni oUyw:LteI6w koronnych trzyma, 



') lak w r. Nar., imic Kl', majq; 'Riiv' laiii K^lom;i il/iaJu (irochy', 
'i Te oslaliiie 'lowa. iiiii ivlku V. Niir. 



przcto i leraz Pulak Histcupstwa Witci^sktc atusznie ti-Eymaif ma; cxego 
je^li nte dopuszo^a. p<^otawiu i Polnk d Rnkupa Krakowslncgn ted 
mdwiii bcdztc. 

Drugii koncrowersya urosJa lcatolikum t Rusia o Wla- 
dyki i z hcretyki; ci nie chc^c siq w ni wco ivdawa<!. atby ich Wlady- 
kowic przy swych praw.ich zo^tali, prosili dntgicli posl6w. aby w lej 
sprawie ^!i z niemt do JK.Mci, P.issi rcpuisam. kilka Kusi. a kilka sa- 
mych hcrctyk6wr i\i do JKMci; tam od nich p Ulcwicz*), Wotyniec 
dofi<; acerb<^ in6n'il. prosza':. aby przy dawnej wier/e Riiskiej zachowani 
Wl.idykowic byli. mohzac te Wladyki, \tl6rzy obcdycncy^ papieskq przy- 
Jeli. takXe sie konfedcracyi doin»gaJ^c, nlias do iadnych sprav sejmo- 
wych nie prxyxwalaj^c. 

Na co z iniejsca sw(;f;o seiiatorskiego p. Snpieha Kanclcrz 
W. ks. I-i t ew3kieifo'i oswal sie. inowiijc. te herciycy do synodu 
Britcskieiio nie naleta. potym wszj-stek post^pek synodu Hrzesktei;o 
krdtce opisnl, m^wi^c. 2e tam wicte byto wiiiry Groc^iej Uiditi, kt<Srxy 
pozwoIhTSzy picrwej Wladykom swym przyjecta obcdycncyi Ojca. sw 
Papiciji* lcraz, gdy jui to dosxlo, tynn siq kontcntowali wsKyscy. okrom 
Nicefora Mclrnpnlity Grcckicgo. klorcgo, wiclkic bunty sitkodliwc cay- 
n>iic, sam zywota nicpohozncgo bt^rdac, JM<: p. Kincierz i Jcgo na te 
Wladyki nie £czwolcnie in publico scnatu apcruit; ctyin oburxyl sic JM<f 
p. Wojewoda Wileiiski*) i wdat sie w pumbwki z }M6 p. Kan- 
clerzem W. ks. Lil. pracscntc Kcgia Mie. 

JMO. p. Piotr Gorajski obmuwi; uciynil paiidw Kwaiiyelik<Sw. 
kt6rr.y za takiemi wolno4ciami siedx^ jako i Papie£nicy. ukazuj^c lo. 
4e «eczy im popPzysie^one KrAI |M<5 cale .t nienaiusxone 2achowa<i 
winien. 

Na to exposlulatiim intemperate przez JMif p. Ulewicza imieniem 
Rusi i Ewangielikdw uczynione )Mi p. Hctinan knronny*) ex suo 
libersH csse odezwal sic, wituperujac audaciam p. Ulewicaa, H on rze- 
czamt sobte xlecrjnynii Kprawy Kzpllej nabawial, a ono nie poczuwa sie 
w lym, te syn jego z Nalewajkiem pahstwa JKMci wojowaL 

Ulewicx odpowiedzial: Xem ja ^ tam nie slal, ale sam zc 
sitkoly uciekl we dwunaaiu lat bcdac. w kt«>rych nie tak zloSci jego. 
jako mlodym latom Jego prsypisano by<i ma, przypomniawssy i to. 
ic }ut syn jego u p. Hcimana polncgo'') len wyst<^ck sobie przc- 
jcdnaL 

t>) Dvmian Itutewici. *) [.cvi S«pieli». ■) finjttl^ Mikob) Ka<lti<rill. *) Jm 
Zunofkki. *) SiinitlBH' i^.iUkiewiki. 



I02 



Znou-u p. Hetnian koronity na p. UlewicM. cxageracyq uczy- 
ni( iiUanijac. «eby slusznJe mia) hyc Itarany o<l JKMci lak syn jako 
i ociee, yfy* on za onemi Mieteckiemi, Tarnowskiemi t inszemi Hetniany 
iii miai, nie ta xdrajcnmi koronnenii. 

N.1 t^ przymowc pritc/ ks. Podkancleixe^o ItoronoeKo') 
JKMc Ulewiczowi respons dac i-aczyl, aby tcml rzcczami spraw sej- 
mowych nic zatrudniali. iia kt6rc byl prKcd tym koDScns wictu religli 
Grcckicj. 

Po odej&ciu Rusi i HwangieliktSw Enflanccy postowic prosili 
JKMci, aby z nicli constitutiones anni iS&i^) enicic rac^yi, gtlyi onj 
voluntatc potius socii Regno f<icti sunt. non vi et armis, zaczym tak 
Q daw.inic narodowi sweinn dygnilarstw, tiTzed6w jako i o nadanie 
zicmi liiflanckicj prawa JKMci prosili, 

RcspoRs morc solito, tc JK.Mc wcjrzawszy w to z ncnatcm 
swym. a narad»wszy si^ respons da. 

U pp. posI6w wyiej opisana discordia strony wiary jeszczc 
8)^ at (Jo wieczora tlukta. 

Tegoi dn>a in publico senatu w tajemnej radzie JMci p. Woje- 
wodzie Kijowskiemii 'i Niceptiora Daskale Patryarcliy Greckiego, 
na synndzie Rrzeskim od JKMci u JKs Md pod dwieniakrod stotysi^cy 
czerwon)'ch zjotych areszcnwanego (maj^jc go za Mpiega Turecki^o 
niebezpieczne^o) stawiti kazano, tak jako Ksta^ JM6 n.i ten sejm 
stawic go obiecal. 

Daiii VIII marcH. 

W niedziclc JKMii na JMci Ksi^cia \Vojcwr>d<; Kijowskicgo ocze-^ 
kawal, Ar. by inu byl stawil tcgo Niccphora, jcdnak tego dnia go 
nie byto. 

V posWw najpierwej rano zamAwil Mq byt p, Urowieckt. Sta* 
rostn Chelinski^) z p. Podkomorzem Sa ndomirsk i m *) oma- 
wiajqc p. Hctmnna koronncgo, ii on ladnych uponiink6w od p. Woje- 
wody Wotoskiego nie bicrze. jako wczora ten to p. Podkoinorzy, in 
tllius abscntia ud^wal ukazuj^c to. teby sIq te upominki lcplej na Rzplti^ 
oddawaty. a nic pryw.i[nym osobom. 

W tym do knla poselsktcgo z kilk^ senatordw ksiait^ }Mi 



'I Jui rtnuwild. ') Vol. le{. 11 iio Konstytncfe Infbnclde. *) Kantianty Oit»| 
«U. *) Mikol4J UTOwiecU- '} Z1>l|piicw OMoliAtki. kiiiya Zboiowtklch, gofhwy *oj«^ 
•tDik Krdls i i*i^iwj Up> obiortc» n» lojniie inkwitjrcjjnym ; j»ko i'o(IkoitK^«f^ Santlo- 
niienkMiiD wymimia tp Itudinn (cjmikij Opuawfkiega w r. 1595 [RP. BiU. Ctmn. git 

Ut. 50), 



H>3 

p, VVojewo<la Ktjowski') przyszcdt. prouac pan6u* poslow, aby 
>licephora, wtary swej Kuslfiej pnednicjsxego Metiopolity do urzcdu 
Marssalkowiktct^io iiic oddawali, ak si^ przycxyni/;') do Kt6\s JMci, 
aby iiiu byl gtcjt dmy du dani.i spiawy o hobic; do te^u, aby "ie pri- 
vatitn alc publicc byl sadzony, aby byl przy Ksi^iu JMci tak dtngo. 
piSki jurc victus nit? bcdue; a pokaic li sic co naii, Irdy JK&Mc siim 
instyg!iloicni chce byc iia xdrowie jc^o. W tak tcdy izccKy siusRiKJ kolo 
poselskie Druirowato nic Ksi^iu JiMci byc pamocnr'; jakoi Knrae ui odcj- 
jcieni K^iqcia JMci (kt6ry £»raz /, zamku do ^o:ipody j>tclial) pnnowic 
poslowic nAmaHirtC sig pocz^li. jednak ^dy* jcdni bronili, aby si^ 
w Si^dy JKMci nic wdawato, aby <i^ modtis s.iiJoni jKMci nic [lat^ucat. 
aby tacy podcjrzcnl ludxic podliig dawnrgo prawa urzcdowi Marazul- 
kowskicmo oddawatti bywali, nic wtraca;.-^<: kola post-lskTcgo w tc >ady, 
kt6rc JKMd samqfo zachodo- Drudzy domagali sic tcgo, i2 wedtug 
prawa itie ma by^f reus badi peregrin |ktdrcinu jaku s^lachciconi prawo 
sluiy) urzedowi oddawany, aiby pierwcj prawcni byl przekonany, i4 to 
jcst ten awycK!»j ilawny Kr6!om Polskiin glcjty dawaii do dawania o so- 
bie sprawy, ii gdy peccat iij Kpcim, piiblice tcS sadzony byO ma. Xa 
dtugimt ledy kontrowersyami siedeac a2 do wiecxora, acz nie wszyscy, 
jednak wietsza cztj^ zgodzili sit;. jutro sie za t^i sprawa pr?,yc8yni<;, 
wszakic dotoiywszy (cgo la to jest dU uie zciwalajqcych;; nie wlrq- 
caj^c siq w si^dy JKMci, ani sifdiSw modum praescnbujqc. 

rinlii rX ouirca. 

W niedziel^ Gluclia po Mszy swietej posel Waloski sprawo- 
wal posclstwo n.-ijprzdd od Wojewody Mieremiego, jako lak rolc, 
tak i teraz paddahstwo JKMci oddaja,c i znawiajac; toit Wladyka Grecki 
od standw dnchownych, toJ! Loj^ofel ') od pandw Woloskich, to« silach- 
cic od kota szlachcckic^o, to;t od posp^lstwa. poddahstwo JKMci odda- 
wali, ofiarujac na kaid^ potrzcbc Rzpltej gaidta i majfino^ci swoje i pe- 
wny pocxet lud/.i na koronna potrzcbi; stawic; dalcj potym listy i petita 
in scriptis Wujewbdiitwa »wcgo. zatym i upominki od Wojewody; gnia- 
dych koni Tnrskich par^. pierscici^ (ten zara£ JKMci w radxic oddano), 
cbart6w par<;. mrtfmazycj i wyziny beczck kilka. 

Potym imicnicni Wojcw<kl/.lw.i wsf-ytkiego skarzyli si^ na Nicc- 
phora przy JMci p. Wojcwodzic Kijowskim na lcn czas tjqdnccgo '), ii 
tcn Nicephor szpiegicin byl od Turlca do Woloskiej ziemt, U xa imizych 






104 

VVojc»'od6w do pi^ci tniliunbw to ich Wojewdd/two Z3dla±yl. szkody 
w ludziech wielVie poc-tynll, zdrady wiellcie wielelcrod z Soltana niiitk:} 
Cesarza Tiireckiego praViykowat. i prosili, aby byla z niego sprawie- 
dliwojic iiczynJdna. 

Odniesli od ICr6i.i JMei respons: wdziecitnie ich poddat^stwo 
1 podarki prityjawJKy, a ^oroKumiAwsiy si^ z IchM(i P^^^y ^enatory na 
Insze piinktn ics|)ons dai l.iskawie }KMc obiecat ')■ 

Dtitii X iiiHri'H. 

|KMl! po obiediue xasiadl, cEekajqc. aiby JMd p. Wojcwoda Ki- 
jow^ki*) Nikicfora byJ odeslal. po ktiSre^^o JKMi^ trzykro^ posyial; 
»t pohm nad siuiiym Hicciioreni w ryilivaiiic do Kamku gu przy- 
wieziono. przy niiii dwiij popnwic i Uill<aii'i^cie kozakiiw. 

LecE przy wieiicnie legn Grcka poslowie pniycxyn^ sw^ 
u JKMci uprxedzili, przycxyniajiic Kt^. aby byt piibtice si^dzony (acz 
si<; bardxo dlugo nickldrzy w l«ilc oplcrali); ktbryin odpowicdziano, 
te Hi^ poslowic nic nuja wdAw.ic w s^dy JKMci. gdyi JKMif pocsuwa 
si^ byif w powinnuici swojej, wiedzac, co praw.» puspoliic opis^ily o ta- 
kowych, ktorzy stnj^ na zdradzic Rzcceypo&politcj. Jrdnak JKMc na 
prEycxyn^ kola taintcgo. aby si^ lem rychlcj do spraw sejmowydi skla> 
ntali, tego Grecxyna z hski swej pai^skiej in senatu iiiidjtc b^dzie 
raczyl. 

A t«go dnia Grecxyna z rozkazatiia JKMci dcpiitnci do tego 
naxn.iczeni, j,ikji JMi* Pan Krakowski *i, Wnjewodowie Krakowskl*), Fo- 
znartski*), Sendomierski *J. Lcczycki '). Bmclawi^ki '), Wilei^ski"} et caet. 
p. Hctman koronny*") i poiny"), MarsMtek koronny '*] et caet. weiwa- 
w«zy przcd si^ cgzami no wa 1 i; na kt<Srego iftHyg^ator^*) JKMci insty- 
gowac nie chcial, at by byl i /ani, kt6ry te tisty do Wotoch ponidsl, 
i kttiry tcj sprawy na^wiadornszy bt^d^c. od jKsMci Wcijewody Kijow- 
skicgo byl wydany. Czcjio pok^zql qiiitjem piokuiator KsJMci bronirf, 
ate jeditak oni komis.irze sl<asalt t; spraw^ do jutra odloiyd, a sami 
intcrim na pol><'ij dla dals?*j infonnacyej szli do JKMct, radzac te^. za- 
raz. czy «ncgo Grcc?.yna jui w zamku zoslawii^, czy go znowi KsJMci 
odeslad. Zityin poslali do JK-iMci p, Wnjewody Kijowskicgo, chcc li go 
pro fide sua do swcj gospody wzi^. a jutro go z&i stawi<*. }\xt nie pod 



') RP. po <ic»poi»» ni>J4 tylkD; (idiiecn]^*. *) Koiiiuiiiy OatiocUu. *] jinuH 

OfUBjtfki. ') Jtllkolai Firlej ') llicrenini GnKianiEki. •) Jecxv MtJi»iech. ') SbtnitlBw 

Mintku *) JiBnu iibukitiL *) KiBysiior Mlkotxj RiililwtU. ") Jkii ZudotUcI. ") Si«ai- 
•taw 2<Uiu««-t)ti. »1 MikoUi ;CeitraTJowiki ■■) Nicma m Kf 



i05 




arMtcm picniqlnym. ale pod poczciwo^ciq; ticxynit to ECsi^t; )fAt uka- 
zujic pr>'inasqwi wiary gwej uczcivt^oiSc i mito&i. wsz^ikte Jediiak nans- 
jutrz st.iwil go; byl tedy zai nazad clo gospody ksiqjf.qcej ten lo Gre- 
cryn odwiczioiiy. 

DntA XI ninm. 

JKMd nie rychlo zasiadl, dla tc-^o cxpo<iiuluj<ic z Ksi^^ciciii JMoii^ 
p. Wojewodq Kiiowskim. aby pospiili) z Daskalcin t Janicgo wydal przcz 
prawneK° postcpku. cecgo KM^itc; JMc uie uczynil. 

At {>otym JKMii wradxit: zaiiadl, k^tzawszy Daskala 
prtyKwa*;. l<t<iiy od KaJMcl podtiig obictnice wc/orajszej st-iwtony 
byl pricd sad JKMci, na ktorego to DAskata ivsty^a/or^) }K\id 
instygowat tym sposobem: NaprztSd, ie si^ czynil postem od Synaj- 
Baszy do wi>j>ika JKMci do Wnloch i w WoIo.szech wsxelkie szkody 
czynit, it szpicyowal paustwa JKMci. ii do Turck pracsytal dawnj^c, Ci> 
sie w Polszczc ilweje, jalt'j tu cztcry lisly jcgo w Szarogrodzie przet 
pana Chrz^stowiliicjjo oiicyo zainku Podsiaroici<^o ^wiadcza po;mane 
u Janii^o lyni kMt.tItem: Jaiii vr Szarogrodzic beda.c u tego l'odsiaro- 
.4ciego na obiedzie, hyJ od nicj^o pytnny, gdzieby tcniz jaclial. Odpo- 
wicdri!il Jiini: *'%t jad^ do Woloch <lla koni JMci p. Wojewodxie Kijow- 
skicmu" — na co miat |i»i JMci p. Wojcwody tcn to Jani, to Jcsl listy 
wicn^c. W lym dwaj bojaiowie, ltt<irzy jjo r. roekaz^inia Ksi^iD J\'ci 
prowadxi<i micli, porndziwsxy st^, rzekli mu: >Wie ci; dziabcl, k^y naa 
prowadzisx'. l*ostrzcg(szy tcgo 1'odstaro^ci: >maszli listy?< — rzckt: — 
mii; main<. Idq do ttomoka, alc tam znakflt w pliitno ubszyty fascykul 
li^tciw, zapiccz^iowany pieczeciq Turcckii. w kt6rym fascykulc byly 
cztery listy. Pytaja Janicgo: >Masz pieniadzc?' — »Mam«. — tWiele?» 
>Sto Ciccrwonych zlotycltt — »Alc to mato« — »W Wotoszech u kupca 
wczm^ wi^ccji «A jako go zowi^?» «Nie wiem* Z tych konjcktiir Jh- 
niego Podstaroftci pojmat, a listy Wojcwodzie Woloskiemu odestal, ro- 
zuTiicjac. t.e pilne byly Wnjewod.! przeczytaws/y liBty, odpisal. *e 
szpieg. kl6ry mu ie< picrwej z Chuciiiiia byt uciekt. to jesi ten to Da- 
skal; o kt6ryiii to Daskatu dowicdziawszy si^ o nim u Wotoszy, do 
JMci p. Wojewody Kijowskiego pisal. aby byl jemu wydany, prosz^c 
Na co odpis byt: majqc go za naprzedniejszego wiary ewej, i^. tego 
uczyntd nic m6gJ. — Przystapit potym iiistygator JK.Mci do cz>'tania ILsttfw 
pojmanych. tc contenta w sobic maj>jcc: pierwsEy do Metropolity An- 
drianopolskiego, oznajtiiujac. \i miedzy psami Polskiemi teraz wiclka 



•} Mm* w KF 



nici^odB strany Greckiej i Kzymskiej wiary. a nic sa pot^ini. radzqc 
przeto dobrotliwcmu Cesarzowi swemii. ithy tersiz do lych ps6w Pol- 
skich prtyicta swego cza* mlal; doloitywszy teyo w tym liscic: o tom 
ptsaf za windomosci^ Daskala; lot i w drugich pisano. l>nigi do Hicrcmi 
siostry swej, oJ!najmuj;jc. ie teraz do Moskwy jedzie, te jui CcMrzowi 
upominki pO!tl»ii. a obiectij^c sie do iw. G6ry. nawr6ciw5zy sie, stawid; 
trzect tist do popa Andrianopolslfiego, ozn:ijmujac, ze stt: &aiii u tycb 
ps6w Pobkicfa tajemnie muszc cAuwad; czwaity do Kgiasza popa, oznaj< 
miijac. Zc psi Polacy wiary naszcj zakazuj:). przyniewolaj^c do swej. o co 
sie Rii^ z Folaki pobJli i leglo icb 20 lysiccy 7. obu stron. 1'rzytoczyl 
byJ do tego instygator mali acta z iycia j«go, co w Turczech z chrze- 
ictany za okrucieiUtwa czj-nil, pr^ediijqc je na palery; a ii |aiii le listy 
nosit, przeto o wydanie jeyo domatial sie. 

Lccz NiUicfora prokurjtor naprxdd wydania Jantcgo tak 
bronil. it nie jcst u JKs.Mci arcs»towany, tc go tcjt przez pozwu stawit; 
nic moix, gdyz lu ]KsMc tcimiiiii nicm.-i; ic Jani nic nic winicn, ^dyi 
mu lc lisly nicjaka osoba Grccka w drodzc z Amurateni kupueni Za- 
mojskini do Moskwy jada.cyin ndda/n '). a te listy mial byt odda^ 
w Wolostzcch kupcowi, kldren z Andnaiiopolu fyf*}. Hotym Nikiefora 
stfoay, it iycre Jc^o do lego nic niema. jedn<ik godno^c jcgo iikaznwal. 
jako w Wcnccycj byl k^znodxiej^, jako w Padwi profcsorcm w Aka- 
denjii byt H on lu nte na szpie;;! przyjachal. ale na pisanic Ksi^cia 
JMci od nawyiszcgo Patryarchy poslany. inaj^c ra lo titcra* tcstimo- 
niale«; na osiatek brat s.oh\c prokuraior do parozumienia sic zc stron:^ 
prosz^c. aby te dnwody na jegn reum ptzellntnaczony byii reo na to, 
ieby si^ sani z ntm zait porozumial. 

Wszakite iia te listy sam Niklcfor po w)o!>ku dfii eleijanier 
opowiedziat, fatsaywc a zmyilone te Usiy by<* powiadajac. Jeby go 
«hrEC^cianinem byc i na)bie(;Ieiszym w teologiej maja.c wielka. nauke, 
prsez 30 lat w niej sie cwii.'Z^c, tak fikrulnemii poganinoivi Turkowi 
nic tyczylby icgo'), U on od Synaj Baszj- prawdziwie byl przyjjichaJ, 
watyt i z nim o wielu rzeczach konferowAt. 

To gdy m6wil. zamrtwil si^ byl JMc p Hctman koronny; baczj^c 
to Nikicfor, ruszyl p. Ilctmana za bzatn, mdwiac: •fluchaj milo^ciwy 
pame«. 

TeraK wsciik tak bylo: kazano stronom ustqpid, a IMc pp. 
scnatorowic wotowali, jcsli prKCi por.wti pnwinicn JMii p. Woje- 
woda Janicgo wydac. albo nic; wielc ich ukazowala prawo to byc pospo- 



') W KK «odduw bjrly*. "\ Nieni w RF. *) Tn widoetnie lekGl poptuiy. 



'07 

Itte, *c pKcz po^wu wyJany byc nie moie; drudsy c conira, *c in ma- 
ximis exccssibns zawsic mr> byc cx nunc katdy sluga wydany. icJKM<5 
Miu obccnie bed^c, autoiitatc sua to uciiynic nmzi: kazac bcK pozwu 
ittaiiaii i na to ndp»wiada<f, gdyi sam jcst legislator ct lcguin jaU in- 
terprctator, lak tc* i ich cxcculor. 

Wyazirdl dekret, aby siib pocna honori* dla pcwnicjszej wia- 
domosci dnitt jutt»cjszcKO Jaiii byl przed sad JKMci stawiouy; potym 
Nikicrora hajiluki obsi^pili. kldry potym byl w xamku tam^e in honesta, 
ctistodU zalrzymniiy w iibie jednct. 

Tegoi «^«m') u posl6w kontrowersya byla w izbie poselskiej 
w uniej di.^senliei)tes i prxystali do |KMci uponiinajqc st^ rcspnn«u 
na lc petita, to jcsi strony Wladyk6w Greclcich. o konfederacye;. 

VVnioslo let to by(o wojewAdxtwo Mazowicckie, aby Na- 
lew;ijko byl stracony, z iLrtykut6w swych. 

Przy cauzie tejjo Nikiefora niemal wszyiko kolo posclskie bylo. 

HP. poslowie nbrali iiiiqdzy !!oba dcputaty do spis'itvania 
konstytucyi, po^Uwszy tea JKMci. aby lakJe depnlaci z scnaior!.kich 
wysadzeni do tegoi byli; co's)e tak stalo t xasiedli w inszych pokojach; 
jcdnak Kwangiclicy, Litwa, Ru^ cn conditione xeKwoltli sie na spisowa- 
nic konstytucycj, nic chc^c ich p6\y itawrzec. aiby ich pctilom dosyi 
W^') «talo. 

imia XII luiirt». 

\KHi in senatu xasiadl; tedy KsJMiS Wojewoda Kijowskt 
pntcz slugi swe Janicgo stawil, prosiiac Ksiecia JMci prokurator, 
aby KsJMii j.lko od aresitu (zaareslowancgo u sicbie Nikiefora majqc 
pod pic^kroc sto tysiccy r.totych, aby i^o byj na scjm stawili. tak tei 
i od dckretu ivczorajszcgo za stawicniem obudvvu byl wolny; liberum 
tedy JKMi pronunciavit- 

Za tym instijiator wcaorajaa^ accusacya. na Nikicfora 
retulowal. przypomiiiaj^': chytrofci Nikicfora. jako on od Soltany 
matki Cesarxa Turcckicgo na szpiegach bywal. jako jej wietkic upominki 
przynosil. jako w Woloszech za Arona Wujcwody w Miclkic dlugi Wo- 
jcwodsiwo Woloskic podawal, jako tc listy imial pisad i przcsylai; je. 
jako jmial do Polski wjeidtni. poitiewail sic za Patryarchq iidawat. iiie 
maj^c pozwolcnia JKMci, ani opowiedziawsiy siq na granicach; instygo- 
wat te2 i na Janiego, aby sit; od nicgo inkwizycya zaczcla. 

Na to prokurator respondit utywszy wczorajszych argumcotdw. 



') Niemk « Kl> *\ Nicma w RP. 



loB 



a do tego tcit to przydat. it tych liftttSw nie Nildelbr pjsal, ale Pa- 

rnutiua ^[ctrapoliia. Ictiiry do Moskwy. objctd^aiac Ruskic cerkwic, ji- 
chiU; o tych li^icch Nikicfor nic wicd/ial; ii^ un szkodliwcgo u SoJtany 
nic ilic praklykow.il. ale owaxem chrKe^cianoni byl jkiwszc poinocnytn 
i wsjtyikiin chrzeicijart^iktm posloin; \t on te poselstw^ za prosbq Wo- 
irtsiy odorawowal i ich p»nc» u SiJtany zaws« irzyinal. na co listy 
Witloskic ukaiywal Nikicfor. Na tcn paszp^irt tego Janicgo dal prokii- 
rator taka spraw^. it teii Jaiti do ubAtttwa w VVotoszech, grlachcicefn 
VMU beiiac. przy-ixcdlKzy. udal «i; do K^it^iaJMri xa [XHiilanego. kltirego 
Ksi^2e JMi^ majat! te^o z laski Kaic] dustnlek, wiosk^ go opalnyl; a ii 
jeszcze tnial co£ w WoJoszcch. uprosit aie ten to Jatti a Ksiccta JMcJ 
i zaraz o dobrowolny list Ksiecia jMci uprosif, kl6remu Ksiaie ]M6 nie 
odnidwil. jidyi to zwjxaaj je*t nie tylko slug^otn swoim, alc tc* i lu- 
d7i<>m inszym na ich pro.<tbc dawaci si^ zwyklo; do teg^o nie dano mu 
byln na kiipia koni wielu, ale na jednego to sto crerwonjxh ziolych. 
W tym, jcicli Jani Sminl si^ w.iAyc bra<; lisly cudze, a ktemu l'i.'z wia- 
doinoiici jKsMci, tcdy poka^.eli sii; co lub na janicgo lub na Nikiefora, 
nic tylko tcby ich Ksi.-}^ JMt^ mial bronic. ule i sato rjgorenn juris na 
nich cxtcndowac b<;dj;ie. 

1'otyni &am Nikicfor po wloskii proKtt JKMd, aby mu n» .spisku 
te artyknly podanc byly, jcgo jqzykicm przcloionc, £cby on iriD^t dad 
na iiic Te.s[joiis 

Pytano Janicgo, od kogo mial listy; rcspnndit: lod Panuiciiiaza, 
kt6ry byt na tcn czas w Ostrojju przy Nikieforzc i za zalecenicm tcgo 
listy od onego odebral> Kto wtedzial o tymi Respondtt: >i^gota :taden 
o lym nie wiedziaj i nie mog§ inaczej rzec. bych zaraz gardla mial 
postrad.nc«. 

WstAwszy JMc p. lietman icoronny rei maximuin facinus wr tym 
samym ukasat. te on do wojska JKMci od Synaj Baszy z temi kundy- 
cyanii imiat przyjacha<i, czyniac jakis pok6j zicmi Wotoskiej: 

I" Aby X podawania Ce-wrza Turcckiego na partstwo Woloskie 
Wojewod^ prryjell, iako przed tym Stefana za podanieni Cesarza Tuce. 
cU'\Ci(0 1'olacy byli przyj^li 3" Aby Wojewoda Woloski Turkowi przy- 
si^gaJ. 3" Aby syua swcgo abo brata jakicgu Ccsariowi w zastawie dal. 
4* Aby nietylko (wmoc do potrzeby kaidcj sam Wojcwoda dawal, 
ale tc> JKMc aby przcciw chi-sc^cianom pomoc dawat; z kt^rego posel- 
stwa wictk^ indignitatem ct Intentioncin tnali propositi tcgo to Nikie- 
fma ukazowiil. 

Kazano stronic usta.pic, a w tym dano dckrct, aby Ni- 
kicforowi te obiecta illtus idiomatc spisanc byly; i tak rebus non con- 



109 

cliisis Ufio si^ dnia rozeszW. bo 2adiiycb probabiles ration«s t«go zdra- 
dxiectwa pfoducerc non valcbant. 

U post6w nic nie bylo. bo wszyscy huic actioni adfuere praesentes. 

Untu \lll Ninrca. 

JKMc ciusas civiles sqdxiF. Poatuwie na rti^tiych dcpuLa- 
'cyacli byli. to na sluclinniii lidzby, to na spisowaniu konstytucyi, na 
wysJmrhaniu pnslrtw InflanL^kich; a \it6rr.y w kolc zostiiti. na respons pc- 
ttt swoich JKMci oczckiwnli. 

Cotciii ):a ro^lcauinlcm JKMci dn sluchania rr^ponsu na s6ri; 
szti; na ktdrc |Mc ka. Pudkanclcrxy imiciiicm JKMci tak odpo- 
wledKi;il: 

i^ 2c wakancyc Jui jcdnc s^ rozdane i drugic roiedawaj^. 

2" Kfitonicj JKMi^ w lych trudno^ciach Szwcdzkich dac nie raoie, 
ai uspokouv R/.y panKtwo swojc dzied/icxne. 

3* Zotnierze zniesieni bcda 1 z winnych !>prawiedIiwo&;. 

4* P.ictis toiiventis providcbit satisfaccre. 

5" Rclatio p'is<rlbtwa Szwcdzliiejjo ta jest, iz Karolus slryj JKMci 
w paiistwic d^tiedzie/ncin gubernacula okupowar. x skarbowego srebra 
pieniadze bi^ ka2e. kslestwo Kinlandzkie odJaJ; a tak dla iispokojenia 
Krdlestwa dEiedsicznego przymawial sie imienicm JKMci, aby tani odje- 
chal, ukazuja-.: byc nie rzecz n-iwa Kr6lom Polskim. majac paiistw wi^cej, 
do tiicfa odietditac. 

W kole wicle ich r tcgo responsu kontenci nJe byli. RuJ, 
Podolaiiin i .szlachcic PoUki dla nicruzdama wakaiicyi; a i2 na Litcwskie 
potitn nie bylo responsu, ziiowu sama Litwa $zla prosic. aby z icK 
narodii byl Uiskiip Wilcfiski. Polacy za nicmj, aby lci w calc icli 
prawa zachowanc byly. 

Rcspons inorc solito: ita obie stronic obictnica ainblgua. 

Znaszali si^ posJovrie s artykutami, a na ktdrc zgoda. lo 
je spisowau' inieli. alc w nicjcyodzie 1 to nie dosiio. 

Tego dnia lariu iii ^enatii JMii p, Cliodkicwicz ^i na Panstwo Wi- 
lchskic przysieydl, 

Dnla XIV narra. 

U JKMci sqdy; u posldw po ranu skarga od jMcI p. Stadni- 
cleiego z Oziemle na rote p. ZcbrzydowsWiego. ktbra we wsi JMct p. 



') Hitmiini JurjcwiCi GKHlkkwiu, Woj^wodii MKul&wtki; pmt«]« lo wmlotnotei 
Wolfft lAennt(trou'i« i dysniUnc W. K». LiL Mf. 8o). ktiirj' luierdii. » Oi. jei w r. I595 
hyl KaiilcUncm lATitertikini (na podtUwic pannifinikB JcwbMen'»kicK«}. 



I 10 

Stadntckiego bydel nabriili i ludzi nasiekli. Te skarg^ odeslali do pana 
Hetmana koronnego, kt6ry obiccal spravviedliwo^c uaynii; o te Ucen- 
cy% iolniersk^ byla zamieszka w kole. 

Modum do procesu namawiali, ale nie skonczyll; Ruscy i Litewscy 
poslowie domawiali si^ praw i 5wob6d swoich; Niktefora sami de- 
putaci egzaminowali i Janiego, kt6rzy z Nalewajkiem pod ratusz 
byli posadzani. 

Dnia XV marca. 

JKMc causas criminales odprawowal. Postowie wnosili swe przy- 
czyny za inszemi, u ktdrych od kupc6w VVrocIawskich byla 
skarga na poborce, ktdrzy poglowne i od woinic wybierali. Druga 
skarga na Anspacha administratora Ksi^stwa Pruskiego, kt6ry jak 
wierze katolickiej, jako te2 i w malietistwie wielkie im oppressie czyni, pod 
gardlem appellacyej zadnej od siebie do JKMci nie dopuszczajac; za tymi 
ste kolo przyczynic obiecalo. 

hoia WI inar<'R. 

JMd ks. Legat Arcybiskiip6w d\v6ch, Biskupy koronne i insz^ rade 
JKMci czestowal. 

Itnia XVll niarca. 

JKMc $%dzil; pp. poslowie Polscy a Litewscy o Biskupstwo 
VViletiskie z soba kontrowcrtowali. 

Byt u posI6w Starosta Trembowelski'), prosz^c o przy- 
czyne, aby Trembowlanom podatk^w opuszczono dla znedznienia iol- 
nierskiego, a p, Starosta aby tez potcni z kwarty wytrqcil; tego mu nie 
pozwoliii. 

Po ten czas p Mikolaj Kazimierski de libertate nobilis Po- 
ioni discurrowal, kt6ra omiies nationcs przcnosi. 

Przyszli byli do posI6w od JKMci ksiadz Biskup Kujawski ') 
Plocki ^, Wojeivoiiowie Poznanski '), Wilctiski ''i, Braclawski''). przyczy- 
niajac sie, aby wzj^ledem Krola .Stefana biata ksiedza Kaidynala Bato 
rego, ti) jest Stctaiia Batoroyo, z<i indigenc prKyjeli, o czem pp 
poilowie namawiac, a potem przez swi: dac rcspons obiccali. 



'j Jakili fiirllltv 'lli.hiola I)i.crctur. <':i.ai. IreiilliDH I. ;i lyf;. 1', jll fol. II07 
*) Hicrunim Ka.',ru,-e\v-ki. 'y AHiert llaranow-ki. 'j HiiToiiim Uo=toni-ki. 'i Kriyaitof 
.Mikohj kitdiiwill, '-, Isnusi Zbaraski. 



Itl 



l>ilia XVIil uiarca. 

Poslowic na deputacyej byli u spisovrAnia konstytucyi, 
a w kole sanieni poscUkicm pp. dcputaci, co pana Podskarblego 
Itdtby stucli»li. panuni posloin rachunek jego refcrowali. a potem 
o obronc koroiiii^ czynili iiamuwy. 

Unip \IX miii-cK. 

W seiiacie JKMi5 aady odprawowal. Pnslowie naniawiali, jakoby 
foruni cum spiritualibu^s iniec inoyli Przyczyniali sic do JKMci laJMcia 
p. Andrzcjem Zborowakim. Kasztetancm Uieckim, o opatnecnic; oilnie^li 
obietmce. Litwa z Polaki o Biskupsiwo WileAskie iciera si^ ra- 
cyajni. 

Depntaci na spisowaniu konstytucyi byli, tam 8pisaw»Ey o po- 
zwacb zadwornych. znos.^c jc, o dyscyplinie ^totnierskiej, aby 
w wietszej discipliiiic byla, o ubieraniu posl«4w, aby pluralitas watntejsza 
zoslaw.tla. a iolnictx aby sie do nich nie niicszal. 

O k onfeder ncy ej gdy heretycy ko nstyt ucy q pisa<! chcieli 
kKi^ta BiKkapi, Hctman koronny z inszemi deputaty poselskiemi. na to 
deputowani. przytem sii; up.irli, n co mi^d:ty deput^ty byl rozruch; 
i w iiiiii tiie ro2c>iz]i reUus non conclusis. 

llniK XX mami. 

Causae civiles s^dzonc byly; w kole dcputaci poselsViego kola 
■konstyriicyi spisowanych rclacyq czynili. ktirych calydzieti popni- 
wujac, a o nic sic kontendujac. rojcruch miqdzy nicmi ur<5sl; w lym .si^ 
rozeszli nic nie sprawiwszy. 

Lltewscy posJowie iiiaj^c swc coiisitia n biskupstwo WileiS- 
e. aby j^o Polakowi iiie dano, lylko ich l-itwinowi, z lch Mciami pany 
senatory [.itewskieini tego dnia ii posldw nie byli. 

IhiiN XXI marra. 

JKMc taji-moa rad^ mial. z kt<Jrcj ktlka senator^w do pp posI6w 
poslal, i>apoiiiinajac. *cby do zgody preyst^powaii, Kzcczypospohtej 
obron; bez omieszkania etanowi^i:. Na co obiecali da^ respons przez 
awoje. 

U post6w rdtne a wiclkie ruEmowy byii, w kt6rych nic mo- 
g^c si^ sami po^odei<!. d,iwab dnidzy to mcdium. aby natoJKMci wlo- 
iyli, do jKMct rnzsqdku uciekaj^c si^; zgodzilo si^ na to kolo posclskte, 
xi vniyscy r. Marsnatkicm swym istJ micU, jakoi szli. 




112 

Od kt6rych p. Mars^^-alek JKMc prosil. aby ich w tych r6- 
inych sentencyach rozsirzygnac raczyt, przypuszczajac to na JKMci iu- 
diciuin. 

\V tyin ich kole poselskim czesc zostata. kt6ra te:t od siebie do 
JKMci p. Si 1 n icki ego ') wystata. proszac JKMci, aby ich sam po- 
godzit , jednak dawszy im pierwej na ich petita dostateczn^ odpo- 
wiedi. 

Ozwat sie zateni p. MarszaJek poseiski: A to* Najasniej- 
szy .VI. Krohi wizemat kota poselskiego, w ktdryin jako w zwiercicdle 
humory nas^e VVKMc snadnie bac/.yc mozesz. 

JKMc pr/.ez ks. Podkanclerzcgo respondit napominajac, 
zeby predko sie zgfidzali. gdy:* nic sa tanti gardta prywatnych os6b, 
jako zdiGwie Rzeczypospolitej, ktdre gdyby na czeni szwankowac miato. 
wielkaby szkoda i zatosc na korone te nast^pity; przy teiii dziekujac 
tym poslom. ktdrzy sie arbitiio JKMci podali. na petita inszych obiecu- 
jac dac jutro respons. 

Do kota wrociwszysie pp. postowic /.godzili sie na to, jutro 
bez JKMci z samym tylko senatein tak o obronie. jako i o exorbitan- 
cyach simul et semcl namawiajac, z tyni postali do pp, senatordw, ktdrzy na 
to zezwolili; a sami sie tc^. rozeszH, n;i rano jutro czas sobie dawszy. 

Uiiift \XII iiiaiTH. 

Ai o obiednich godzinach zeszli sie pp. senatorowie do- 
miejsca senatorskiego pospotu i /. kole m ry cerski m, tam spdUiie 
namawiali o obronie Rzeczypospolitc); na kt6ra_ JMc ksiadz Arcybi- 
skup G n ie zn ien sk i '^r s/.lachc ka obrone zgadzal sie, to jest, aby byl 
pomi.ir, ruszcnie pnspoiite; u e^oibitancyach i ur.izach koronnych tam^e 
zaniz namaiviali. 

(.) konfederacya z lieietyki byta wielka k on t ro wersy a, 
ktdry proccs na tymic sejniic np. Kwanijielicy namdwic chcieli, cii 
wtoczyli skarjie. /,c iin w Lublinie niinistra pojmano bez prawa ia- 
dllC;^o. 

Na co sie ozwat J.Mc ks Kardynal Radziwitl adniinistrator 
bisktipstwa Krakowskicj^o, powiadajac, /o ten miiiister byl apostata,, 
ktoregij ujizawszy jako /di-ajce klasztorncao i \vyste])nika, pojmano. 
l'r/ytyni perswadowal zaraz pp. I'L\v;ui;^ielLkoiTi, aby do drugiego sejnm 
przyszlego namowe procesu zachowali; na czyrn tak staneto, ze zezwo- 
lili sie wszyscy w ten czas na obronc tc. ktdia koti> poselskie vvyzej 
opisato. 

' Marcin Sihiicki / fouiks. ppsc;! ^n.-iiii Kc..ko«sk:e_>. '; S;a[iij(aw Karnkowski. 



n3 



Czytano potym zterminownne niekt<>re Itonsty tucye, Ul<Jrych 
potym zarax poprawowaito: o Ksiestwic Ptuskiefn. aby swojej powin- 
nofci nic wykraczalo, o znicsieniu takrocanych konstytticyi o clcch. 
o porzadnyin obicrantu posldw elc; jcdnak wiclkic byly wolania, ^dy 
C2ytaito one konsiytucyc, \t na t.a.dnn rsccx zczwtilid nie chcMI; z tym 
tedyi ntc nic nHni6wiwszy. rozcszll sic. 

To te;t tam bylo vv tym kotc. it siq p. Wojcwoda Chclmiri- 
ski') oa ks. Biskupa Chclitt irt skicgo') skarzyl. ukazujac, ic 
bcz 2adnego prawa koicioly, plebiinie i ich prowenla w maj^tno^ct Wo< 
jewody nic tylko odbicra. alc ani inszych ko<icioI6w ewnngdickich ani 
szki^l btidowac nic dopuszcza. 

Na co w nicbytno^ci ks Biskupa Chclmii^skicgo ozwal sJQ ks. 
Biskup Lucki'), omawi»jac, it Un. Btskup Chelmii^^ki ntc nie czyni pri- 
vata authoritice, Jeno co mu pr.iwo nkavuje i czego mu spiawiedliwo^ 
sama i powiimo^ zawolania jego dopomaga. 



Hiiia XXIII uian-ii. 
Na wcitorajsze miejscc jnk scnntor taic i poscl let JKMci zc- 



W izH si^. Tam zgndzili sit; na To. aby antc amnia swoich woJew6detw 

I privata petita przez woJcwAdrtwa czytano; kt«ire Marsnalek posclski di- 

I Llgeiut-r spisaw«zy, szecU z iiienii do jKMcl i z scnalory na wszytkie 

I obiecujqc dac respon» od JKMci dnia jutraejszego; a potym sl^ rozeszli 

■ wszyscy. 
^K HnfA XXIV mmreM. 

^^ Ostatni dzieii /.;iwarcie sejmu w:ilneRO generalticgo koft- 

czyl si^, kldrego in pleno senAtu nn wczorajszc petita JKMc przez ks. 
Podkanclerzego pp. poslom respons daif raczyl, uczy ni wszy 
napomininic t proib^ od JKMci do postdw. aby co prcdjrr/"*) namow^ 
o obronic czynili, a tcra^nicjszym rcsponsem JKMci byli uspokojeni 
z responsu teraiinicjszych niekttJrych petit, a druRie na «ejm przyszly 
odkladajac, a terainicjsza responsya iiawet konstytucyami warowaci po- 
zwalajac- 

Responsa na pctita koronne. 

I. Pozwy zadwomc wcdfug konstytucyi anni 15SS*) znaszaj;^, takle 
o mlyny, soltystwa, nidy «c; kedy rewizya zaszla lub w Koronic, 
w Prtisicch. w Mazowszn, w \V. K«, Litewskiem, do onego grodu, kqdy 
dobra le*q, instygator JKMci ma pierwej pozywa<S, conseosa appeUa< 



') Mik«l»j Dilslyriski. ») Pi«lf l^licki. ■) Eenmd Mw;ie]»«r»kl. ') W RP.; »0 pr|d- 
kicj>. *j Vol. \eg. tl 3<M. tNidmnteni« jiotiTdw; ir RP. ralstTwk: 1578. 

I>Y«it<i>' ■^nii vartt. t. t$9r- * 



tionc na ^«jiii; a gdzie rewtzya nie zasKla, spokojne trzymane niKJftno- 
^i hy6 mnja. 

2. Cla wcdlug starego instruktArza w skarbie xastalego wybieraj^; 
kto e contra czyni, ad quodcunque officium potest citari. 

3. Okazowinie tak w Koronie jako i VV. Ksi^stwie Litewskicm. 
ad principiuni jiilii byc nia na jeden dtiei^. pod warunkiem. trybunatowi 
aakacujqc m6w i zamowck wszclakich. 

4. .Scciiritas EJazdom jako i s^dotM^) tak sit; warujc. jako j sejmoiva 
sccurttas. 

5. Kkctio poslow nvi byd jako depiitaldw na tiybunal. 

6. A ruszenic pospoiite aby jednc wid za dwojc wydanc byly. 

7. Micszkanic pp. senatoriiw pnty dworze JKMci radbym wldstal. 
czq^cia dla sad/icnia o <iprRwicdliwoici ludxxiej. cz^^ci^ dU spraw ko< 
rofinych. 

8 Minica z)a cudzoziemska ma byij wywoIan.i. cena czerwonych 
zIot>ch talcriiw od pp. PodskarbiLh kornnnych postanowiona, ktdra kupcy 
sine authoritate podno>ii'.a 

9. VVartu rzeka aby byla navigabtlis, jak posty, lak tct i lisly 
swe do Ksiaia.t JKM<; poslaii b^dzte racxyl. 

10. Leie £otnLerskie w maj^no^cia<:b s^tlacheckich hywai* nie bed^, 
jednak tywno^c do obozu woiijc, ki<ira in insianti ^olnierz placic b^- 
dzie. ac postanowtenie de disciplina militari na wolj^ poielska JK&li 
podawal. 

11- Pomiar i lustracya ivx arbilnum poselskte. 

12, Grody wiccziie w Biecxu, w S^czu, w Belzic ponwalaja si^. 

13, Konatytucye takroccne o clcch, slugach zbieglych, abrogantur. 

14, Zolnicrz pttd choragwi^ bijita.c, do siTJmikilw iiit: nale^ty, gdy 
od choragwic odjctlzic, jako to^-atiis aby do sprruv K2eczypospolttej przy* 
puszczuny byl 

i; Terminy scjmikowe antiqua consuetiictinc piccit^tnrzc ro^.pisujq. 

16. Trybiinalistoin n dcfinitiva «icntentia «r. 1 j, ab interlocutoriis 
scntcntiis nic. 

17. Komissye porzadnc nie beda. wokowanc in dubium. 

18. Dla ograniczenia od bl^ska, od Wegier. pisanic do Cesaraa 
JKMc poile. aliy si^ podtu<> koiistytucyi Siijisinundi Aiigusti c^a- 
niczyln 

19. Lustratio 2e nie wszfdzie mo:te byc. tedy koniisarzc nazna* 
czani bcdq. 

20. Grosz6w bierania od piwnych beczek Krakowu na obron^ 



>} W KP. ajiidofn Jkko ■ st)46w. 



"5 

mfasta JKM«; pozwolU; co tego za wydatek. p Starofcic Krakowskicmu 
tego wysIiidiAC JKMc poruczy. 

21. Na rewidowaiiie T.iendiiku koinisar/e beda. jei^li ste tam jakie 
ubliienie nie stnln Kzccxypospulitvj. 

22. O m:izoiiach') i o ich potomkach na arbitrium poselskie. 

33. Do Pru^ Uomisarze b^da dla ograniczenia i wystnchania krz)-wd 
ksiestwa l*ru$kiego. nie zatrudninjac Rzeczypospolitej, jeno jako pacta 

24. JKMc surro^-itory dawac raciy, nle wykraczaj^c z prawa po- 
spolitego. 

25. Na skrocinic piocesu prawncgo JKMi poKwala. 
36. Aby iistawy byly wszcdzic, o tym cxccutiuncm namdwiif. 
2f 'Zchy ksi<;ta Opaci .szlachecka iiilodosii chowali, ksiijia Biskupi 

obmyiliwa»; obiccuja. 

28. Kocc urzcdnikonn. nic trybunalislom; inaja si? dostawatf, lcgem, 
sunipluariam bar;.o potrjiebna w recess. 

391 Na obosti-zeote lcgis liomicidiariae JKMif pozwata. 

30. Dliig pp. MysxkowiiWim i p. S^deckicmu z tcraznicjszych po- 
bor6w ma byiJ z:ipIacony. 

30 (strj. Forum cum .spiritualibus tu aie namcSwid nie mote, jednak 
pp duchoivni stara}:^ ste o to, jakoby do Rzyinu nie }e).dis^c. tu si; 
sprawy UoiicxyJy. 

31. Nh Podolu wtecxnojcia dobra dawat! b^d^. po^tAwszy tam ko- 
misarse albo raczej rewi/ory do lewidowania. jak wielkie miejsca dla 
daiiiny ograniczyc maja, 

32 Cla WoIyti!«l;ie po^t inortem modernorum possesorum na obron^ 
tamtecznych zaiiikbw obr6conc b^da. 

33. Inkorpor^fya mlyndw Brzcskich zakonnik«Sw JKMif pozwala. 

34. Na proiSbc czcsci Litcwskich, Przemyskich, Wolyiiskich, Hali- 
ckicb posMw. aby podd.ini iwtetami Ruskiemi robit panom swyra nie 
fiubili. kalcodarz nowy trzyniany bed^ie. 

35. Podymnc na Wolyniu, tera^niejsee ich retenta jKMc Ktjowcza- 
nom i Wolyiicom odpii»Ecza, od tcffo czasu aby pUcili. 

36. Na Tozgraniczcnic woJcw6di:twa Podolskicgo i W. K». Litew- 
skicgo rcwi/.or<>wic bqdq. 

37. Kcwiiory dn zaink6w pobudowanych JKMc naznacza, pp. 
Starostoin wydatek na^rodzi. 



I) InacM) iHrane tei: talainica; ten punkt w dnigiin pQniiej «Ttlnilunra 117111 dfs- 
tfiutu bnint: tS" Dc bonia ct !iuec<iiionibua (loit tot, i|iu Titui coDinciJcin cklia tacra 
menTum malrtnionil duicfunt. cariilitiilio »il aTbittium auntloniin dUnf. Sluwt ■maiOBji 
ale m* LiiMtc. 



m 



38. Jako «a NiUieforem prosili, *by byl piiblice sadzoity, tak i te- 
raz publice jKM4 chce ro osadzic. 

3Q. Kamicniec opatrz;^. ddcbt^li pob6r. 

40. Na rozgranicicnie wojcwdd^ttw: Podolskiego. BrzejU:iai^skiego. 
Betskicgo z VVoIynskicm komisarzc JKMtJ iiacnac*>'. 

41. Drzcwa do budowaiiia k-anccUryej Czcrskicj {^rodxkicj d»i. 

42. Do rozgraniczenia dilbr sxlachecl<icii mi^dRy Kr61ewsktemi, lak 
w Kuronie jako Wolyniu. w Prusiech. komis>irxc b^i^, pny kt^rych 
w Polszczc Podliotiiorzy. w Prusicch ?,awi»ik ma bywaif. 

43. Execiitio w wnjcw6dztwsch Pruskich nnititr, takzc nie maj^ 
byc potywani o dobra dzicdi:icznc. 

44. Kaduki w Pnisicch i w Polszcxe nie itiajq byd sadzone post 
ciiriam. 

45. Pacta convenu Polaki i Prusaki wcale zachowaf, Krak6w, Li»- 
bowl^ z poboru. bedzieli. opatrzy<^. 

46. Bezpiecze^stwo miast po wszytktcj Korunie mieszczanie opa- 
Crywad b^d^. 

47. JKMc, aby byl Stephan Batltory, Cak3e i Liepszyni, za indf- 
gen^ przyjely. przycsynial sie. 

48. S61 Ruska WielkopulakAw (Jochodzic bedzte. 

49 Wojewudztwu Mazowicckiemu konstytucyej o pozwach za.- 
dwornych JKMc pozwala. 

50. Do spraw Inflaiitskich i do namtiwienia praw im deputaci wy- 
sadzeni bcdi|. 

51. Roki LubeUkic wedlug postanowienia terrigcnatdw JKMt 
przeklada. 

52. Rctcnta WiclknpoUkic JKM6 wd/i^ir/nic przyimujc. 

53. Pactis convciitis fict dosyd: 

1. ICstoniej %a takrni rozerwanieni spr.iw SzweJzkich aa tcn czas 
JKM(f prxyUccy»; nic iiioic, ydyi by t^ sprawa JKM<f rzcczy swe bar- 
ziej zatrudnil. iiit uspokoil Jediiak jako anicccssoiowic JKMci gardla, 
krcw i zdrowic swoje dla RzpUcJ stawialt. tak te^. i tcraz JK.Mci tru- 
dnego i milego nic nicma. cicgoby dla dobra koroiiy tcj uczyni(f nie 
mtat, i on-szem krcw swoj^ dl.i catoKi kornny tej i R zeczy pospotitej 
ofiaruje, i dia ^inwy Krdle&twa tego tak i swego wlasnegn kosztdw,. 
swoich pahstw nakladdw i nic sw<^o z^^ola dla calo^ Rzcczypospoliteji 
latowaC nie b^dzie; za czym te:! u^ipokoiw^zy Krdlestwo swoje ojciyste. 
pewna ncecz. ie podlug pakt listonia przywrdcic bijdzie raczyl. 

2. Clas&im rebus militarihus bene constitutam ac iastructam stip> 
peditabit, ktedy bcdzie potrzeba Koronic i Wielkiemii ksiesiwu Li- 
tewskiemu. 



ii: 



3. Torcnenta bellica na kaM;f potne1>(; suis surhpttbus JKM<f pro- 
i(S poruczy. 

4. Dtug, Ut6ty byl Ai^ust Ojcu JKMci winien, ex nunc JKM<5 
koronie darcwa^ raczy. 

5. Tormcnta bcliica w Moskwic pobrane jKMti wrdcil i %i^ in 
po&scssione. 

6. Picc zamkfSw buctownych JKMc bcdxic budowac, podlug arbi- 
trium korony, na ktfirychby szhitijirh byc mialy. 

y. Percgrinc^w nicoia na swym dwor£e, okrnm kilku sckrctarztSw 
Szwcdzkich 

8. Custodiani pcrsonac suac cx indigcnis liabct. 

9. Zaptata |>eu-na. ktdra sic Kta<f miata. «itanie sic, acz si^ jui 
nleco pcwnym luilziotr zaplacilo. 

10. KonfeJtfracycj czytii <lusyi5, pacein tuelur inier dis^^ldentes de 
reliyione; *c sic WMcie na procc* nie xgodziti, nie JKMciq, ale sianami 
karonnemi stal» sie. 

ti- Dliigi pp. TecsytSskim sa «ap^icnne i p Wojewodzie Snndo- 
mitfrskiemu ■) bed."). 

12. Jura omnia servat ilUcsa. 

Odpr.twiws2y }Mi ks. Podkanclcrzy rcsponsa na postu- 
lata koronne, JM<! p. Knnclcrz W. k*. Li lewskiejfo *i na postu- 
lata Litewskic respons imicnicm JKMci p. posloin Litewskim daje: 

1. Dobra kr6lcwskic zastawne z poborbw wykupiii JKM<i do- 
puszcza, okrom niclct6rych d6br. 

2. Okazowanic w puwieciecb na czas, ktdry aobie obior^ 

3. PoEivy Kadwornc. prawu l.itewskiemu przcciwne, JKMt^ znosi. 

4. Do roz;;i-ani<'zcnia pcwnych wojew6dzlw lcomisan:c b^d^. 

5. Wolnc nawigacyc po rzclcich ahy byly, starad sic JKMc 
bqdzic. 

6. Wolnoic od cel na rcwtzya Podskarbich JKM<i puda. 

7. Wcdliig dawnego i-.wyciaju woliiy wrab w lasach Krdlcwskich 
pozwala. 

8. Zalcwki Mawami Krdlcivskicmi diibr szlachcckich przei rcwi- 
lory b^da rewidowane. 

9 Privilegia miast nn jarm.irkt inter statuta Re^ni nie majq byd 
wpisowane. 

la Na rirogc poslom jadacyin, podlug staroiy/W/y»»! prawa pp. se- 
iiatorawic akladatf si? nte maja, gdy« sami lei Jada, alc tyiko sun sam 
rycerski, 



*) J«ny MbUifcI). *| Uw !tftplelu. *) \V RF. >itVQ»lr >wcK9*. 



118 



II*) Ptaci<i tiotmcrzawi z pobvru. 

Po tych responsach }cszczc p u s c I konlent nie bedac. tainie 
w scnacic Uontrowcrsye toczyl. ai potyin dln porozuniienia szH 
do swego micjsca. kc;dy zaraz dc indigenatu ni6wtac Stefana Ba- 
torcgo. czeic za indigenq przyjqc nic chctala, a cz^c chciaU. 

Potym do pomiaru deputaty obicrali, po obraniu ich ks. 
Fstrokoi^ »k i. Rcgent kancclarycj innicj&zcj. pcwne konsty I u- 
cye czytaif pocz^I, je^liby sie wszyscy na nte ju£ zgodzid miell 
i cfacieli. Na pomiar Br^clatvskie wojeu^fStl^lwo nie pozwalato. uka?'.i)jqc 
u; byt^ wotnemi od tego; dniga okazowaiiie na diiei^ jeden: tu po^^to- 
wle rozrbinicni jedni po ^wic^iecfa. drudzy w woJew6dztwach i to na 
dwa dni prosz^cy na to nie zezwalali, wedlug praw swojch wolnemi od 
tego bcd^c. 

Po czytaniu tych konstytucyi, nic mogac sie ni na co xgodzi<^, dla 
predszej namowy szli do senatu; tam wolq acz nic wszytkich Mar- 
szatek poselski JKMci o^najtrtil. tu jest na pomlar do obrony, na 
pozwy z,idwomc, na obieranic pors^^dnv posWw, na okazowanie. n.i ktdre 
Mazowszanie zezwalaj^, na wykupienie ii6br zastawnycb, na obostrzeoie 
konstytucyej 1591 o ;tolnierzu, na placenie ^otnicrzowi z kn-arty, z reszt, 
z duplc; na pob6r, alc nic wazyscy, na indigcnalum Batorcgo wszyscy 
bcs wojew6dzlw Krakowskicgo a SqdomicrsUicgo; poiniar W. ksiqstwa 
Litenskicgo w reccss; nie konlcntowanic rctpousn posI6w Ruskich 
o Wiadyln. 

Po skoi^czcniu mowy p. Marszalka p. Lasocki obmawiajac si^, 
co mial w poselskiin kolc poswarek z p. Gostoinskim. ozwal sie p. Wo- 
jcwoda Poziiartski, z ktdrym tamie in praeaeniia Kcgi» dobrzcii so- 
bie slowami podsickli. 

Pan Marszalek potym posclski puifcit przez wojewddztwa, 
ktdreby cfaci;ity d»c pobdr; byly r6ine. scntencye: jedni brali do bra* 
ciej. tych malo. ze tnty wojewddztiv.i postepowaly. trzeci byli, a tych 
wi^tsza cz^sc, co nie zezwalali nai^. 

Za tym ks. Arcybiskup Gii ieioiei^ski *] strofowal posty, 
it oni nad propozycya |KMci, ktdremu inatery^ sejmOw dauac naleiy, 
a nie postom, iiisze rzeczy wiioszq; napoTiiin.iI, aby obronc obmySliwali, 
pericula iikazujac od Maksymiliana, od Turka, Tatarzyna, ^fuskwicina; 
przydal to. «e sic do braciej odwolywad nie maj.^, gdy* im lefto nie roz- 
kazQwalt. m^wiac: gdyby mi to Kluga uczynil, wicdi^c mysl moj^, a nie 
uczynilby tcgo, co mu ja poruczyt, karalbych go na gardlc. Rzekl tei 



*) W Rl'. ratiiywM! >ia«. *} Sunittaw K»ink(m»ln. 



^ ^ 



"9 

posloin, ite oni poddane % Kr61«m wacUca. ^Ay nie czyni^, c<» bRida kat^; 
na osUt«k admonicy^ uczynil do post6w, aby honorArent Kegcm, spraw 
nie rozrywali, obron? ojczyznic naniawiali. 

Paii U ro wicclci ') StJirosta Cbclmskt wiclk^ inwektyw^ 
uczynit na niektdre posly Maksy milianiste. ukasujqc, Ae oni otu- 
che jalcq CSUJ4C scjm roitrywrtja dla teuo; prjsyponiniawsiiy to, jaUoby 
sic Muksymilian do Polski mial gutoivnii i jako tu iiiial \>yt zimie. K^yby 
hylo wojsko jego w We^rKcch nie sxwankowalo i dalcj mdwiqc: kie- 
dyby nie mielt. kto ich cic&zy. tcdyby t)'ch buntOw nie byto; alc 
Maksymilian ma liid pod swoim rccimcntcm. kladzic wnjska swe na 
grsnicach kuronnych; xa tym ntiarntval sit; i t tcmi, kt6rzy poboru chc^. 
i T. cn6t i wiary icb jKMc po iiich dozna. 

Jtii bylo w tcn ctas do scnatu ^wiccc przy nicsiono; pp. 
poslowie nic przy ^wiccach •■tanowid nie '.i chcieli, zrzucajac swoje tii& 
kt6re pelila. ktdrytn si^ w respon^ic JKMci iiie dosytS stalo. 

W len czas Sekrelarz JKMci=*) od Litwy (kt6ra przez kilka 
diii nie m6wila, ani w kole byw.il.-*. dU Biskupa Wilot\skiego nie choic 
ni du czego przy5>tepowa(f| n[ii>wind.il, te gdxie im Pnlak na to biskup- 
stwo dany b^dzic. scnntorem jemii nie byc powiadaj^^c, napominajac 
Piecz^tarzdw W. Ks, Litewsl^iego <»d braciej swych, aby bez nich 
ltst6w 2adnych na biskupsiwo Polakowi nic piccK^lowalt ; podal potym 
od posl6w Litcwskich p. Kanclerxowi Ks. I.itewskiego pratestacy^, 
gdzieby im Polak byl dany, do niczcgo nic b^gdqc gotowi, ani tei chi^^^r*) 
przystepowa<i. Litwa do obrony iiodatkowej nic przyst^powata, alc gdsie 
bcdzic ui^iida wdzech, tcJy itolnicrza sa^\ swc picni^dze i swyin iletma- 
nem wyprawii obiecali. 

Sklonil ai^ aenat do JKMci. a w lym kaidy posel z swym sc- 
nacorcm porozumial sic. 

Po onej konsuliacycj Imicnieni JKMci ks. P odka ncle rzy") po* 
sly do prijdkic; zgody naporainal. coi od pp. senatordw p. Wojc- 
woda Krakuwski'] uciynil Llck im to nic nie pomoglo, przccie po- 
slowic ani wtcnczas przy ^wicczkach sejmu zamykatf. ani do nam6wio- 
nych rzcczy przyM^powac' chcieU. 

Kacz^c. 2e sie nic nie sprawiwszy poslowie rozej^ mieli. wstat p. 
Marsxalek koronny"). uczyniwszy przemow^ spr^twiedliwosci paA- 
skiej. jako zle iniluje, a dobre karze, Pisarzowi zicmsktemu Warszaw- 
slciemu czci ods^^dzone tamie in senatu pub1il<owa(f kazal: 



>) Mucin UraiKiecfcl. *) Nienu w KF. '\ Hieronim WoJowin. *) \V K.P. tclidci* 
*| Nieii» w Rl'. ■) kn rsmowtkj. ') MikoU) rulej. <) Mlkolaj ^cbnr^avrikl. 



120 



1 mianowat ich 1 1, a dwunasty p. Buwilyn z Lttwy. ktdrego pan INsarz 
W. Ks. Litcwskii^o') publikowal. 

A gdy jui ze czlery godiiny w noc bylo, iinieniem JKMci prosil 
ks. PodkaucleriEy, aby do juira koiikluzy^v dzisiejsza odJolyli. czego 
vriele ich nie poi»';iIajqc wysi^pjli iia plac, chcqc JKMth tegna<£; ale 
JKM£ w tym wstal do julra odto^ywszy. 

Ale posluwie okrzyk uczynilt. opowiedziawfixy si^. te do 
jutra csekad nie bqda; jako2 i tak «ie stato, te sie x wi^uzej czeJci po- 
8J6w rozjechalo w nieajjodzie, a beit pewnego postanowienia 
koniL-c temii scjmowi uczynili. A len ci to byl ostatni dzicA 
sejmowy. 

Dnlii XXV nnKii. 

Legat Papieaki k.s. Kajelan JKMc 2egnal. tak«e i Krdlown JMiS 
oboje, na pokuju cicho tllugo x obiema rozmawiaj^c. 

Ac2 doia wczorajsitego pp. posrowie do dzisiejszej LronkluzyeJ sej- 
mowej nie odkMdali dnia. jediiak ]K\t6 lia koi)c;!cnia scjmu w ra- 
dzie zasiadl byl, ale w ten czas nie bylo nic ;bo sie postowie ju* 
byli rozjechaii niemal wszyscy) oktom tcgo, 4e naprrdd posJowie 
tointerscy JKMc prosili o zaptate, ofiaruj^c si^ JKMci na wszelk^ 
posJiige byc gotowcmi. krwi, zdrowia i niajetnosci swych nie lutujac. 
Prz)'CzyniaI siq za nicmi pan Hetman koronny, ukasuji^c ich ca- 
^"Si* gotowo^ ich podlug rozkazania JKMci tak przectw doinowcmu 
jako i poatroiincmu nicprzyjactctowi. 

W tym od posMw (kt6rycfa byto 2 Marsjcatkiem doic niewiclc 
do JK.Mci przyszlo) p. LJrowiccki ozwal sie. proszqc o list do bra- 
ciej. *e on chciat dobrego Rzpllej. iiic tak jako insi, ktcSrjty to4 prywa- 
tnc^o a niedobrego wnoszac. RzpUej ratowaif nie chcieli. 

Respons JKMci pizcz k'*. Podka nclcrzego poslom tolftier* 
skim taki byl dany. obiccuj;)c im zaplate, maj^c nadziej^ w pp. poilech. 
te jeszcze obrone dzis namdwia; sin secus, ie JKMi^ z tniizej misry za- 
plat^ im obniysliwatf bedztc. 

Ksi^dz Biskup Pr zemy stki") ozwal li^. le dochowiciistwo 
JKMe. lakic i bona regalia Ma'). i ktdrych ukazujijc obroi>^ IKMci. 
choiby i poslowic nie pozwolili, sam si^ do tego przj-loiyc obiecuj^c, 
rzeks/y do tcgo: A tak l>?dzie WKMd miaJ obron^ od nas slug i wier- 
nych poddanych. a pot>m tym. klAny ojczyzn? odbi^j^. ne ave qui- 
dem dixeris. 

Potym pan Podsedek S^domierski •) na wczorajsza. mow^ 



*} Udttn PielcrtjrnwwilcL 



1 Wi«T»yitiec Oolllcki. ■( W RP.i .»■•. •) Uw 



I2t 



p. UrowieckicK» tatnie pacd jKVIcia czynit o b m o w ;. do jd ostrzc 
fn^wi^C przyponiinajac i to. aby sie bmcia jego poslami dru^emi. kt6- 
rzy lo cxyni^, co w poru«cniH od braciej inaj^ do JKMci kto inszy 
prz}-stugowa2. 

A gdy Ki^ jii^. na Z.idii^ rxeci pozostali postowie zgodii^ nie mo- 
gli. dany byl JKMci do.<c 2.itosiiy respons przez U&. Pndkancle- 
rzego: itatosnc skoAczctiie ttejmu pod talc wielldemi, trudnemi a nie- 
bezpiecznetni l<,zeczypospoUtcj czasy upatnij.ic, opowiedal to. tc sic nie 
z niedbalslwa /KMci, ale za czyjqi iiisza rada siaio; wtoczyl te* i pro^be 
od JKMci i napoinnienie pp posldw pnzostalych, aby oni byli braciej 
swej swindkanii pilnoici JKMci i iahy ten anior ojczyzny naiiej. kt6ry 
ma JKMc, tak na sejmikach jako i na zjejdtiech i privatim braciej swej 
«ynili wiadoinym. Na ostatck ofiarowal. ie JKM(i nie odbiety korony, 
1 ow5>!cni to czyiii. co pr.iwcmu ojcoivi podd;inych swych ctytiid przy- 
nai^^y, zdrowic swc paiiskir i majqcnnsci ukdzuj^c byd^ JKMci dla ca- 
toSci Kr6Icstwa tcgo gotovvc '), 

Na konicc zc;;nal p. Marsitalck poscUki in litinc scnsum: 
Najpicrwic-j zalc kula pasclskicgo wiele wyiiczal, z nicxgody sejtim tego 
cicszyl za tym JKM<J, ii to jest omcn JKMci przed jaka, stcr^ltwq, 
ptKVtctif ^prHW^. zasinucciiic ud Boga puntckiid udiiosii^; cieszyt i kornn^ 
szcc^iliwyni panow.«niciii JKMci i poboinoiif jego zalccat i wy.stawial. 
ofiaruj^c si^ bracicj swcj om^jmiii prace i trudy JKMci. ktdrc dla calo- 
id ojczyjiny poJejmuje; ivlecal pozost^Ie ponly i ich ojczy/ny praw 
dxiwa milosc. drngich. co rozerwati sejrn, e coniia. Prosil o rychly scjm, 
Qbieciijac, ie biMcia ta tatcowa wiadomosiriq piiiiego JKMci starania do 
wsxytktt^o siq •iklonia; dziel^owal od knla poselskicgo pp. Hetmanom 
za ich slawne R/.pltcj, a wielkic poslugi. 

Ka2dy z osobna x pp. Hctmandw odd:*iekowaI, ofiarujac si^, 
-do wietszych poslug Rzcczypospolitcj, gotowi bedac gardla, krew sw^ 
wytac tak dla dobra Rzecrypospolitej, jako i dU JKMci dostojeiistwa. 

Odwitawszy reszla posWw JKMc, z wieiUim ialcm senatu, korony 
t JKMci snmego, wszyscy, nic nie sprawiwszy na tym scjinic, rozje- 
chali si^. 

Koniec opisania sejmowego. 

IlniH WVIII raartN. 

JKMd z pozo.stateini pp. scnatorami, miedzy ktdrcmi byli ksi^ia 
Biskupi: Kujawski-). Lucki '). Plocki *), Przcmyski *), VVojcwodowic: Kra- 



') W lU*. pu >cotowE< j»[ JBiisCK'. >bfdi|c ffdaid*. *) HicfMiini K«tnUc¥»U. 
*} Bctonril UaciejowilO. *) All>etl Uafsnow»1ci. ^j Wawnjmlcc Gotllcln. 



kowslci'), Braclawski •), Pomorski *). Scdomierski *) ct caRt, p. Hctman ko- 
ronny') i polny "), p. Kanclerz W. Ks. Litcwskicgo*) ks. Podk»nclerzy *j. 
Nikiefora sqtizij i JiinieBo. 

Instygator na Nikicfora wy^cj pomicnione ekscessy in- 
ferawal: te takie listy uaityl si^ po^aninowi przesyJac. te temu Ja- 
niemii do Wotoch jadaccmu I^atnuciuKa italecaj, niedz^ic o tak niedo- 
brych jeyu |>ost^pkacb, ze z Suitan^ matka Ccsai*2.i Tureckiego mial 
poroiumienie, o zgubie chize^cian6w tralctuj^c, 2c od niej na sxpiegach 
bywaJ. ie sie poslem do wojska JKMci od B iszy czynU, *e 2 Cesarzem 
Tureckim prAktykowal o Hospodara na ten czas ziemic Wolosktcj, aby 
um insay Kospodar z podawania Cesarza TureckicRO na tym hoapo- 
darstwic byJ zasiadl; *e do Polski ber opowiedzenia na granicach pray- 
jachaJ i tu fakcye mi^dzy poddanemi JKMci ceynit na synod.ich. udajac 
siij najwy^szym MctropoLitem, tiic bed^c wcdlu^ kosciola Grcckiego po- 
rx^dnie sacris initiattis, maj^c tylko phmam tonsuram, \t wszytkte ob- 
rscdy koHciut^ Greckiego odprawowaJ, czcgo .si*; sain przcd examinato- 
raiiii JKMci przyKnal; ii iywut sw6j nie bogobojnic sprawowat, ob&tr- 
stwcm, variis carnalibu« pcccatis cum utroque sexu cxccdendo. kocha- 
lnc si^ przytyrn w pacholcciu, i* Woloswi w lUugi wiclkie wprawiJ, it 
opominki matcc Cesarza Tureckie^o odr*oiiJ, i inszych barzo wicle lacyi 
u^.ywajqc. Na Janiego: i* len lc listy .<miaJ brad od nich, ii ich lail. 
gdy byJ pylany, jcieliby nie niiat listdw jalcich, toi m^wi^c co l pler* 
wcj n«ri dowod/,iI i lo nart inferujac, \f. siq do tcgo pr/cd cxaminato- 
ranii JKMci wymaJ. ie on lisiy nosil. wxi.iwsiy je od Pafnucyusza za 
zaleccniem Daskalowym, nie wiedz^^c Daskal. coby byto w tychto li- 
sciech, ktdre mial byl odilac w Wnlosxcch kupcom do Andrianopola. 

['rukurator ich broniJ: naprz6d Daskala, z tych racyi, co 
i wyiej sa, tc on tych iistdiv ani pisal, ani Janiemu oddawal, ale Pafnu- 
cyus2 Metropolit, towaizysz jcgo, kttSry na wizytowanie cerkiew do Mo* 
skwy jachaJ; nic praktykowal z Sultana na zgiibe chrzeS-'ijiiSstwa. ale 
im owszcm zawszc pomagat, te byl lcgatem do paiia Hetinaii:i od Bi- 
s«y posJany i samzc z nicgo p. Heiman Icoronny byl konlent, te mial 
listy wi(:rzai:c iiajwyiiszcgo sw^o MctiopolJlc Konstantynopolskiego, iJt 
byl postaiiy od nicgo na pisanic JKsMci p. Woicwody KijowskiegO*) 
dia synodu Bricskicgo. nic dUi ziiJnych fakcyi, ale uspokoiwaj^^c i uzna- 
wajqc artykuty ludzi wiary Greckiej; a co nie miaJ omnes ordines, ate 
miai liccntiam od Mctropolity ad obcunda omnia sacrificia, gdy go w ten 



•) Mikotoj Firt«j. ')jBDiiMZb«tMki. ■) Ladwlk Mort?akl, •) Jeny Maittech. *)J»n 
/•iiwyski, ») Suiiiilaw Wtkiew.ki. ") l^w S«pi*h«. •) Jm TacMwild. •) KoaiUn^ ' 
0*irof[*kt. 



I2J 



Cicas do PoUki pusylal; nicsUronuic jego tyc\e do tej sprawy iiic nicina, 
jesliby tak bylo; i^ nigdy szpic^iciii nie byL ani w dlu|{i KJcmiq Wotosk^ 
zawodzit. alc owsKcm ini u Sultaiiy poinagat. gdy potrecba byla. A na 
Janiego nicwinnosi; jcgo byc ukazywal, te mu dniio listy. w ktbrych 
on nie wicdzial co bytn. 

Fo lych konti-oweriiyach prEyszli Woloscy postowic. insty- 
gujqc na Nikiefora. ic oii im szkody wielkic w ludsicch i w skar- 
bic poczynit, tc u nich si^piegowal z inszemt szpicgami od Suttany po- 
slanymi. ktArych czteiech duznawsRy. wyznali ivi tnekach, \t jest jesxcze 
pi^ty D;iskal, kttiry Z3ra.z byl z nieini wyszedl; oiiych stracono, a tego 
dostawszy, wsadzono. i tani2e z wi^zienia uciekl; ii ste czynil poslem 
od nich do Kaszy, nie maj.ic tego zlecenia od fitan<iw Woloskich. 

Daskal per interpretein rt^spondit: po^elstwo za ich wi:ido- 
maia^ czynil, uiywany do tego hedac, na co podpisy pewnych panriw 
Woloskich ukazowal; ktdrc Wolosza uznawala, ale nic kladqc ich za 
przednie obywat<-le; takic drugi list samego Hiereiniego. kcdy go wzy- 
wal, aby go z Basz^ bcz roslcwania knvic ludzkicj pojcdnal; ii aigdy 
miedzy temi szpicgi nie byl. aoi si; to ich tcstamcntcin poka£c. ale 
wolnie jachal. jako przcdni w wierzc Greckicj bcdac od najwyjszego 
Mctropolity posliiny; a ie z niciiawisci byJ pojmany i wsadzony, nic b?- 
d^c winjcn. maj^c si^ pilnie n:\ synud Brzcski stawiii wrdtug wczwania, 
z tego wiqzienia uszcdl i tam inieszkal; szkiSd iadnych aai w Uiiiziech, 
ant w skarbic Wotosktm petiilu» tile czynil. 

Stawil potcni p. Hetman koronny mieszczanina owcgo Or- 
mianina [na ktdrego Jiini powiadal. \i. by z nim byJ mial tcn to 
Greczyn jachac do Moskwy, kttiryby mu te listy byl mial oddad) 
i kazal mu sic sprawow.tii prxed JK.Mci.-), daj:)C go zaraz pod k.i2rt 
JKMci. jeiliby sie byl winnym zmlA7.l; powiedzial ten Ormianin: li jam 
byl jui do Moskwy udjachal, a tycb liHt6w potym doslano. a ze mnq 
taden nie jachal. 

Facta exageratione p. Heiman na Daskala, jego apertunn fa- 
cinus i fraudem ulcazowaii poczal, simut et poenam excessus, tak 
Janicgo, jako i Daskala. przywodz.ic i te instygacye posldw Woloskich, 
iycie jego swawolne, praklyki i szkodliwe od Baszy poscUtwo. 

Ust^pili stcony, a senat wotujc. W tych sentencyach troja 
oppressio byla urosla: Jcdni, aby podlug tera^niejszych dowoddw 
i skai^ Woloskich ex nunc torturis primo utcrque byl examinowany, 
a polym na gardlc wcdlc prawa karani b>li, aoy za adlo*cnicm tcgo 
liflty Ccsarza Tureckicgo, gdyi takic praktyki i upominki odnosil, nie 
zaszly o wypuszctcnie, aby sic praktykanci insi uskromili, aby siq wi^ccj 
praktykiSw dosito po cychie samych, aby Hospodarowi Woloskiemu 



'24 

sprawiediiwo^c sie z nich uczynila, za ukazaniem tak wielkich dowodtSw; 
a tej opiniej bylo ich niemato i nie rychlo od niej chcieli odstapid. 
Drudzy, aby hyt in honesta custodia zachowany, a tymczasem starajqc 
sie o Pafnucyusza, kt6ry te listy pisat i ten autorem b^d^c, wiecej moie 
wiedzied nii ci, ieby za tak skwapHwq exekucya przyja^ Turecka, gdy 
sie tam teraz posel posyla, nic naruszyta. Trzeci, aby bed^c trochq po- 
ci^jgnieni, byli tak dlugo zachowani, piikiby tego testamentu tych in- 
szych szpieg6w straconych od nich Daskale powolancgo. tu z Wotoch 
nie przyniesli authentice, ktdry poslowie Woloscy obiecali authentice 
i rychle odeHa6. 

Dekret )KMci byl takowy: na wt6rych i na trzecich zgadzaj^c 
sie sentencyq, okroin tego, aby samym wiezicniem, a nie torturis, ai do 
ujrzenia testamentu i dostania Pafnuciusza karani byti. 

Po skoi^czeniu kontrowersyej tej, Nikiefora na Malborski zamek 
odesJano do wi^zienia, a Janiego w Warszawie pod ratusz wsadzono; 
ktdrym tuszono ai do drugiego sejmu byi w wi^jzieniu. 



t25 



*lj*r 



CHRONOLOGIA COMITIORUM ^EONI POLONIAE 
ANNO MDXCVII VARSOVIAE CELEBRATORUM. 



lllusrriBsiiiiii vL .Muiciiihco Jlyeroiilmo UuHiomitki ile ]<^Eviiici> rnlnlino Puxtia- 
ni«iisi, rapitaiii-o i^emlonilririt^i, Srt-<Ii'ii?^i eU: ihiniino Suo AmjilUitiinu'}. 

Gostomski proavis ortc poientibu» 
et praecipuum suavc dccus mcuin: 
Sunt, i]uos Tartarico fliiminu snnguine 
Infecisse iuvat, 5jc>)ue fcrn suum 
Nomcn Marte solcnl tollcrc in acthcra; 
Sunt, i|i]os Calltnpe cum Polihimnia 
Dijs miscent supvris; sunt ct honoribus 
<Juj sacri« feriunt lucida sidera. 
Te Mars cura Kci siimma(|uc publicae 
Diim mundi tlominos cvchit ad Dcqs, 
(Juo Brulos supcras dcnicjuc Scacvolas, 
Juste gcsla tibi consecro publica, 
Slrinxi Tullianis iiuae brcvitcr notis: 
Tales (ul refemnll talia nam decent. 

Quod unjversum incipienti opus apprimc cst neccssarium. ut ty- 
pum specieuique illius rei, quam in luccm cditurus est, animo coinpie- 
hcndat. id iiiihi priiescntcm coinitiorum proKrcssum describerc incipienti 
decsse, ncino cst, qtii tioii videat Nuni ticct noit ignarus sim, quae ma- 
teria, qaac pcr»onac, quis ordo futurus huiiis ait conventus, tamcn illud 
ipsum, quod rcin constitiiit, ronna. Bnis atquc scopus comitionim me 
latet. Quotus cniin qiiisc|uc luimcro hic cst Varsrviac, qui vcl sua divi- 
nationc atquc augurio. vcl subtiii ctiam raLlocinationc atquc discurau 
conscquatur, quatem ct qucm bic omnium ordinum confluxus sit effec- 



>) W t]'»]* tlti<Uni> je«iet«: Cdd ep«rit «djcct* i. LeKtti« Regfo HlqMaiaiUU. 3. 
LcgBtio RcKM foloBine iii Suecixui. j. Potlulaia Csioli. 4- I-ileiRc Stipnnniidi Racb (Stft- 
rejo) wt KoDuiwM PoniiHee*. Z tycb •JtHUtkow Sr. i jui wrJrukowkRO pow^rfej «w, 10—14, 
dn amtffNir poniiej u illotiatlcub*, otutni tm opimciuiiy. 



t26 



tum sortiturusr Quo ergo vitio niinc «ntc comitia laboru, eiusd«ni si 
hoc opus post comitia inihi a^grcdicndum cssct. mc cxpcrtcm fore sen- 
tlo; tunc enim typum spccicmquc rei iam ^stae po&t rem gcstam 
cemcrc est non difTicilc. quam antc gcstam impas5ibilc. 

Minc Rccidit , quod disposilinntm partitioncrnque universalem co- 
mitiorum cx ret natura pctitam aique desumptam. qune necessario in 
frunte liuius negotii milii Lollocard» crat, praeterirc neccssario cogarJ 
Cuni tamen alia dispositio ex rei cssentia, alia cx accidcntihus cmci^at. 
nc videatur lioc opus scoparum specicm rcferrc dissolutarum, utemJum 
erit nobis posteriore. cum prirna et praccipu.-t non lice-nt. Chronutogum 
itaque me in hoc operc futunim, noii autem historiographum profiteor, 
eC eam in tempnr». cum in rei non licuit, rcm ipKam partioi. 

Sex iuxta pracscriptum lcgis seplimanarum spatio lanquam cercis 

limitibus atquc canceliis comitia huius Regiii comprehendun- 

Cftm^oram *"''■ ^^°^ '''^" citr^que tcrminos illa protrahi contrahiquc in 

more non cst posituin. Quod ergo scpiimants conventus cele- 

bratur, tot partes huic nostro operi assigmvi, atque in hebdomadas totum 

boc opu<i purtitus sum. 

Sed iam adea, quae priniia septimana') gesta sunt. meittis 

aciem convcrtanuis Personarum in convenlu dc periculis satutcm patriac 

vcl in toto vcl in pnrtc con\'cIlcnlibH'> scdulo intcr sc coiisulcntium tri- 

plex rcpetitur ordo, primumquc sibi vendicut Rcx. pcnes qucm summa 

cmmincntia. secundum scnatus. pcncs qiiem sumina AUtoritas. tertium 

nunlit tciTcstrcs. indc sic nuncupati, quod omnium Rcgni huius ter- 

rarum pcr Rcgis lcgatos, quid in hoc ct alio atquc alio pcriculo, facto 

opus sit, consultartini varia consilta ad conveiitum delTerunt ct cx illis 

optimum patriaeque saluberriinum Rcgi et senatoribus, in quo iidcm 

acquiescuni, denutitlant. penes quo;; suinina e>it pot«<iU<i. Hi'quoni»m non 

prius in^tituto manuni admovent open, doiiec rectorein ^uber 

M»r»»lcl natoremqiie. Marsalcum vulgo dictum. ex nuntiis Palatinaiuum 
nsnUoniin n • ■ . I a -L 

clccilo. pnmanarumqiie Kegni civitatum velut ex flinbtis siiac coronae 

el^anti ordinc consert.ie, virum aliquem «pectatae vii-tuHs ac- 

que industriae, pratrticiant, ideo huic antiquitus rcccptac consuetudini prae- 

sentes nuntii inslstentes prima die comittorum electioni huius primatis sui 

incnmbunt, scientes id sibi dcbcrc primum ncgolii dari. «^ui aulcm ne 

latum unguem a lcgum tramilc discedcrc cx otlicio suo tcncntur, iidcm 

cum satis cxploratum habcrent, nunc ex Maiorc Polonia, nunc cx Li- 

tbuaaia. nunc ex Minore Polonia altcrnatim vicissimque Marsalcos crcari. 



' Dnl« od to luieso (poui«dii>ldc) do lU Iui«ko (ttlMliieli). 



127 



atque siiperioribus coiuitiis Lithunmis '} Marsalci onicio fuiictus sit. sin- 
gulari quadam et raro aniea usiiato cunsensii atque applausu ex Mt- 
nore Polonia veteraminn equitem. nuntii iniiniis duoclevi^inti vicibus 
praeclare obeuiitem, Petrutn Misknwski Capitaneuni O^wiecximeiiseni 
Marsalcum renuntian t*). Cui salis consulto et satis ex dignitaie 
pr^icsentis actus hoc sui conse.<isu.s regimen defTeriint, cum in eo viro, 
si prudenliam specte.s, pluriinum dcxteritatis. si humanitatcm. plurimum 
beiievolentiae, si aiTabiliifltciii, pluriinum lcporis iucuiido sale conditi, 
si omniam rerum usuTn, pluriinun (xpericntise. hic lantuni, qui lalpa 
magis nculis captu« a^f hucitsqiie non comperiebat. 

1'osi electioncm Marsalci exorta est de Kusstne nuntiis 
satis prolixa contentio, quae primae septimanae tempus 
providcndae saluli integritatique Kpcac constcratum totum CoiHMTwsio 
iniquc sumpsit. htcnini Visiuctae in convcnliculo, cuni muUi viBniciemibns. 
munus lcgationis .'unbircnt. ucquc indc plorcs quam scni .id 
comitia nuniii mitlantur, in duas ibi proptcrca coronas equitcs dtstracti 
lueraiit Ouarum una in loco soUto, ubi le^alus Rcfjiam propositionern apc- 
ruit, ubi ad eandem rcaponsum acccpit, ubi atitc divisioiieiii tolus Fa- 
latJRalus Ru^^iae in unum Marsalcum con^enserat. sex nuotios elegit, 
inter quos principauim obiinct Droiowski ') Capitancus IVacmislicnsis; 
altcra vcrtj priori cnronae omnia rcfcrciis contraria, cum diversis arti- 
cults totidem iiuntios quot prior, Stadniciis*) intcr cos cmincntibus, ad 
comitia expedivit. legilimitatem stbi prolestAtione quadain. subcrip* 
tioxiibus collectaneorum equitum referta, volcns conciliare. quo maior 
corona Itberaruin oppressionis sentcntianun insimulatur 

Et ita ex duplici elcctione dupltces nuntii, cutn de loco inter 
se acerrtmis altercationibus digladiarcntur, neque invicem cedere sibi 
vellent, ad v^rias disceptaliones nuntiis terrartim ansam praebuerunt: 
cx his alii fiitnint, 'pii prioriiius palinam tribucbant, alii, qui eosdem ex- 
pungendi^ pooterioribus sunratrabantiir, alii, qut ex duodenis senos con- 
fiare potiores conati sunt. 

Rcx intcrea nunc per internuntios, nunc per ipsos etiam senatores 
stimulabat i>unttorum ordincm. ut talium turbarum signiferis 
(quos et de nominu ^) rcccnsuit capitaque pusterioris coronae nuncupa- 



'1 KiryHilof [)orD)tosli<nl:i tpnr. Dpiry\itt S«)m<i t;*** •-■ "^- ^"- ^- *''' '"■ 3491 

tam iwdaiHi iuiwi>l(o Dotohoit^iyikicicol]» iuiicDia; KieUlci, Uiittr cii)g kronikl pot, War- 
»Mwa 1S51, flr.^aOb moiri: Kicjrulof D. t ilomu Moawiduir. N>lon>>ul NieniMki UUtjwit 
wynicniA [locri Mfnko«'«ki«ea laka MariMilkii lejnio w t. 1596, 

*) Por, |>oi>yj«) itT. 4. *) Jwi 'I'otaiui I>rohojow*)(i. ') SlMiitUw s LadcotB I S^tr 
nat*w lOiNmle '] ror potr]rl«j »ir. |$ diilK 14 lolago. 



vit) rcinotis. patriae potius pcriclitanti consulcre ct iam iain pereiHitb 
opem ferre, quain taiUiis agere rixa« iiistiluant. 

Ncqiic lamcii prius hic scnienciarmn fervcns conflictn» deferbuit, 
donec a mcridte die Vencris ') corum authoritas ]>racv£lere coej>it. qui 
neutms ad suuni consessuni ad9)tKenflo<< cens.uerunt; quod enim in iu> 
diciis tribuitalis Regni faccre ludice^ coiisueverunt, ul semper deputatos* 
eiu<t falatinatu^. qui debitun) excedunt ituniciuni, a suo conwirtio suis- 
que subsellts arceant atqvic excludant, idem illi!> in hac piiimlitate nuntto- 
fQm consultis^iiinuin cs«e factu viMim c&t. lo hanc strutenliam umnibus 
tandcm euntibus unaiiimiqtie accUmatione urgente, Marsalciis utrosque 
Visnicien?es nuntios Io:o in suo consessu coHejiioque carere pronuntia- 
vti: tta de Una pUne caprina lis aliquot diebus agitaia, vix qdintae diei 
occa&u &opiri pottiir. 

Post altcrcalioncm Visnicicnscm die scquenti') ad osculum Kci^iac 
mamts ftuntii tcrrarum acccdunt, quorijm nominc Marsalcus conim. 
Pctrue Miskowski taii primum salutationc in frcqucnti scnntorum 
consessu Regein exccpit'): 

Quod crat optandutn maxime, Ser. Rex, et quod eriiim sempcr 

ardciitibua in volis habuimus, ut aliquando felic>bu5 auspiLiis 

eijpciPc ""'^ icnipus illuxissct, quo contra imminentia per.cnla quam 

truniMi^ko fortissimis patriac ^alutcm pracsidiis muniremuij;. hoc qiioni.im 

cnm fKu' P""""" *"*fl'*'bili Dci cleiiientia, deinde singulari Tuae R. 

Mds studio nunc iam pl.ine iiianu tencniu-i, simnl et iinmor- 

tali Deo immoitalen gratiits referre, ut quanci fx Tuo felici conspecltt 

Tuaque inte^ra et salva tncolumitntc in aniinis nostris laetitia exoriatiur,. 

Tuac R. Mti dcclararc operc prctium ewic duximus. 

Quis eiiiin subdiiaruin dc tantt Kcgis prospera valctudine noiv 
otnnibtiR Uetitiis efferatur. cuius iitceptis omncsi effectus ex aniini scn- 
teiitin rciipandeni, cuius conatibus pro hac Rpca suseeptis universft'. 
miindi eletnenta favent, cuiui; r<;s (;;e«ias Supremus mundi Gubemnior 
divina gratia secundat? Quis t.ini alicnac mcntis. qui licet non penitius 
ct f^cictcnui saltem Tunmm scriem virtutum pcrcurrat. non tot ilias ift 
Tc florcrc cxpeiiatur. quot fidclis ■lurcaquc libertate gaudcns subditus 
libcrnc gcntis Principi incssc dcbcrc intclligit? Quis tam aspcctus ob- 
tusi atquc non bcne pcrspicacii, qui slve ad internam sive aJ extn- 
nam Rpcae pacem oculorum radius convertat, omnia pacis ornamenta, 
et in pristino conscrvala splcndurc cl multis ncque mcdiocrihns incre- 



') 14 IuitK«; |>o« iftTjVii pierwiijr Mr, IJ. *) dala 15 luitgoi pw. djrmi, piemir 
«r. 15. •) 4y«. picnmy »ir. 16—1». 




mcntis tociipletiita. primo ctiam intuitu non cantiini sgnoscat. sed etiain 
in his temporum angusciis tantam iilriusqiie pacis ornamentorum a.ccessio* 
iicni admiretur: dumi gcrmen iustiliae concorcli.-icque in dies elegantiuii Tua 
iiiduHlria efllorescit. foris Tua cadcm opcra et fines Regni proferuntiir 
ct hostiles caiervae in sua latibula sese referre saeplus compulsae. Casu 
fortuito. non aiitem sin^ulari Tuac R. Mliit providentia aique lelicitale isla 
confict altquis invidus garriel; vel fortiiilo evenil, miodlauricanus Princeps') 
Bcerrime suum fastum Tuae R. Mtis milite depressum attritumque sentientt, 
invictissimo Zamoiscio Duci exercituum, quihusvi!i'| pacis condiiionilMis se 
stnngcndum subicccnt ^ Fortuito ct illud, quod conflucns cx tota Polonia 
perditorwm quonimvis coiluvics in pcrnicicmquc patriac accrbc intumcscciis 
atque insiirgcns, practcr oinnium spcm Tuorum fortitudine exhausta 40- 
nihilitaquc csti Spectdbant bacc viri rcrum antc actarijm pcriti, atque 
111 mcniortam sibi revocando. talc^ pracdonuni couHuxuk in mat^na saepc 
iiiipcria crcvisse, nc boc monitrum. cx variis scelcrtbus latrociniisgue 
conHttum. essct patriae cxitialc. vcbeinenler cxtimescebaiu. Fortuito 
crgo pracdonum acinaccs avidi&simc non hoatiiim. scd dominorum. quo- 
rum subditi crant. sanguinem siticntcs, in tugulum non cxtern! alicuius 
tyrunni, scd in iugulum nostrae patriac vibrati, non tantum cx manibus 
caedem, inccndia. intcritumque Rcgni miiiantibus furtiter crepti, sed 
iidciii etiam iri signiferos huius luctuo3;ic •.oniurationis atque in eorum 
perfida cnlU uptimo iure rorluito inquam couversi ? O detirum et tota 
errantcni coelu, qui de Xam praeclaris Tuae R. Mtis tropheis tantam 
aiiimo insantam conciperc audcret. quasi iiU casu, non autem singutari 
sludio atqae industrla consttierintl Verum enimvero valeant malevoti et 
depravati iudicii susurrones: nos hoc rc^-en» honum, universa patriae Re- 
gnique huius intima penetrans et ulira Hne>i etiam redundans, inexhau- 
sto priinum fonii omnium rerum, undc ab aetcrno livuli bonorum sca- 
turiunt, deinde luae R. Mtis virtuti, studio atque felicitati ex hoc atro* 
que pi-oman.tnti aci^cptum rcfcrimus Noii immerito itaque de prospera 
Tuae R. Wtis incoiumitate nos laetari praedicamus, dum fclix faustum- 
quc eiu&dem eubcrnaculum ubcrcs fructus patfiae gcrminare apcrte in- 
tuemur; quod dum at^imus. faciemque hanc Rpcac hoc Regale soliuin 
cingcntcm lacto aspcctu Tuam R, Mtcm contcmplari scnsu oculorum 
consequimur, in cam nos dcsccndcrc scntcnliani aequum nobis visuin 
est. ut existimemus, qui horum omniuni Regni ordinuin coram Tua R, 
Mtc nunc comparcntium adiuvandos excquendosquc suos conatus oori- 
nium studia certatim planc cuiicurrentia Tua Mtas K. expcrta est, quod 
cadcm optiino quoquc iure laetiliae nostrae coUctari congaudereque de- 



') K«fi K>i<r-Oioej 



*) W &¥.: quibiu auls. 



i30 



beat Ciiius c-nim ordinis hk «st. qui per hoc tempus ad nutum etiain 
Tuae Mtis rcbellis extitcrat? Spirituales, itque universi. qui sua castitaii 
nomina dedcnint, partim obsccrationibus apud Deinn, partim consiUiK, 
quando Tuae Mtt R. pracsto non adfuerant? Senatorum et consilia et 
auxilia nonnc scmpcr cx rc ct dtgnitatc Tuac Mlin R. disposJta fuisse 
cerncbantur? Aala Tuae K. Mtis orficiis scrvitiis<|Uc suis boni<>qiic prn- 
priis ad tueiidatu Kc^am di^iiitatcm nonnc libcnter iihcratitcrquc usa 
esti Equester ordo quando ad arbitrium Tuum. pro Tua salute ct gloria, 
vrl facullates suas. vel vitam. vel satiguinem lortiter pnifniiderc exliorruit?, 
Flcbeius vero tn oppidis residens, cpitd unquaiii, (jiiod vel tn niercimoniifl 
prctiosum. vcl in vita charum rcperiret. Tuac laudi renuebat? singuli denique 
omnium actatum, omnls scxus ct conditionis Tiiac R, Miis subdili qu* 
in re unquam non verbo saltein Kcgio obtemper^ntes extitcrunt? 

Hi sunt, Ser. Rex. fomites, hucc incitamenta, h^c causae laetttiae, 
quae fuam R. Mtem ad communein nubiscum laetitiam in hoc primo 
conspectu debeant accendere: turmatim etiam reliquas caus^s huc pos> 
em cnn^iererc. iiisi huius lemporis caritas ad pnrciinoiiiam eiusdem me 
tmheret. Attamen. quis ille Kegum est. qui suam Tuae in hoc RegnoJ 
felicitati adaequare non enibescet ? quig ille est, qui supra Te plas «ni- 
nentiae atque dignilatis arroganter .sibi usurpet atque vendtcct? Si tu- 
met atquc supcrbit tlle numerosis annus reditibus. superant eius cx- 
pensae rcditus; sj insignia et sumptuosa ex rarioque fa&ta co&gmentaia 
pompa. illi cristas criyunt, miscrrimus iste sptendor, qui tot ctiris, t<>t 
taediis, tot angu^tii^ scrupuluiquc animi conslal, quod aut ct^tationc 
vix aut oratione nuitquam complecti p03.<)im; quod matus, cxternorum 
Rc^um primntia solliciludo cst varia artc chatnos ct letia confini^crc atque 
contcxao, quibus cx subditorum rrumcnis pecuniain cxpiscari. nci: non illos 
auro ct argcnto possiiit cmulgcrc: Tuac vcro R. Mtis nulluni priu» nullumque 
antiqiiius cogiiovimus essc studium, nisi ut pracmiis honorihusqtic, qui- 
bus Ubcralitatem Rcgi;im abtindc K|H'a locuplct:ivil. viituics »i<tue me< 
rita Tuorum subditorum ccu optimo fovcas nutrimcnto, illisquc vircntcs 
Rpcne pjttmites ceu pnteslantisslmo rore irriges atque rccrees; irrige». 
ne -Trescant, rccrccs, ne vilescant. Isiae sunt arfjenteav ronipcdcs libertatis. 
ista vincula virtutis aurea, istae caten^te, quilius ve libcri honiines libeie 
vincicndos subjiciunt, 

Kestat, ut indulge.im tempori. magna in parte iii levibus tricis per^ 
nostros consumpti, ne hoc, quod pralixae salutattoni do, s^luti Rpcaei 
adimam; restat, ut duo sallem m Ttia R. Mte noniinc omnium terrarum^ 
obnixe pctam. Priinuni est, ne huius laboris pro nostra Rpca susceptlj 
Tua Mtas sit pcrtaesa, cam Dii omnia nobis labonbus vendant, nequc 
is, qui inceperit, sed qiii opus tnchoatum perseculus fiierit, vcrum Inudem 



«t coronam mereatur. Alterum cM, Tua MUs R. quniundam sive 'fiH 
tempestivo patriae ainore, &ivc inordinato beoe mcrendi de patria mu 
tuo certamine, sive diversts iiicdiis propter unum finem, vidclicet patriae 
conservatiunem susceptts, ne dit;nctur cummovcrt. Nam, si palpebra 
ocull, manus capiti< periculum »vertcns, fn sc lllud ipsum accersU. itii, 
L<ium isti de libui-l-ite suaquc religione anxii, iisdeni succurrcrc volunt. 
non videtur conveQiens. at pari modo sicut palpebra et mauus advcr- 
sum quidpiara incuirant. Ncque oinnino, ut ad iUud primum revcrtar, 
in aniniiim nostrum id inducere pos^uniutt, ut nobis persuadeumiis. Tuam 
R. Mtem m Hac cxtrcma hmus Kcgni ncceasitatc nos dcscrturain, qui 
in dificillimis Tuac Mtis R, casibiis niinquain cidcm dcfuimus Indc 
enim multum emoluincnti in nos, plurimum vcro in Tiiain R. Mtcm rc- 
duiidat, tndc ct Tua ^loria apud poatcros rX anima apud supcros im- 
morlalitalciii nicrctur, indc scriptunim in Tuis laudibiis in dicK magis 
mi^isque eleganlius dclineandia indcfcssa aemulatio. inde Tuae prcjli 
Regiae apud onmcs huius Kegni ordincs niilla vetustatc ublitcrandi 
amoris, quod ctiam nptabilius. libcrie subict:tioiit9 conciltacio. Qii.ie una 
res pandus <ju.intum habeat, ex uno recenti exemplo. ne alia longe pe- 
tam, Tua Mtas cnnjiciat: Tu Ser. Rex, ab etcctione Tuae Mtis neqiie 
tam aetas iuvcnilis. neque locorum marisquc inter nos intercapcdo. ne- 
que compctitorum dt){iiitas atquc vis nos ubBtcrrcrc p<iluit' plus apud 
nos valucrc Tuorum bcneficia maiorum abunde nobis coHnta, plus Tuae 
domus ntque sati]^tiitiis cxplorala probitas atquc virtuH. quam (ii)ivers.a alia, 
quae nostras voces mille modJs alioruin torquebant. Monet posteros ma- 
iofum virtus. monei grrttitudo filium betieliciomm a parenteacceptoruiu. 

Quod siipercst in hac noslrue salutationis peroratione, ad praccv» 
•consuet't3 rccurrimus. Dcumque omnipotcntem prec.)mur. nt qui hoc 
studium TuAc Mli U. inspiravit, quo nos ct Rpom cx naufragio in 
portum cduccndam in hoc cclcbeiTimum consiliorum cmporium convo- 
-caret, tdcm et Tuac K. Mti inccpto!) conatus fortunct ct nohi<i talcm 
spiritum cx sua clemcnti gralia lar^ialur, cuius tnuncrc contra iinmineu- 
tja pcricula diu iam optatuni Kpcae munimentum providcaniu${ iamqiic 
nthil aliud nostris prccibus a Tiia Mle R. implorandum vcnit, nisi, ut ad 
osculum Rc^iac inainis beiii;<nc adiniltamur. 

Tatidcm ad salutandum Rcgcm nuntiis icrraruin progressis. con' 

ictaquc salutationc cacrcmonia pcrfunctis. a Rcge Vice- 

, , . I , I . ■ Keiponnuii 

:ance 1 1 ar lus ^) talc rcsponsuin dedtt: Rcp»»il«» 

Conspectii illorum iucundisaiino R. Mtent multis nomi* iut^iKineitt 

nibus recreatS. tum, quod nlhil iucundtus ducac, quain hunc 



') }m Tbraowklci. Tc) oiljiowitdtl w pJHiviii^ dytryuu* nlcmt. 



luttuK Poloniac eleganiissimum flureiii oinDibus virtututn odoribus fb,- 
grantcm aspiccre, tum. quud Dthil habuerit optabilius, quam ex omnibus 
Regni partibus ail hoc luctuosuni incctidium. ex vicinia in aras cl foco» 
Polomae crumpens. rorliter rc8tin{;uenclum. tnli aiiimorum .ilacritate cur* 
rentes intueri; caeteriim p;irtim hortari eosdem, iit posthabitis privaia- 
rum rerum sTudiis, de Rpcae salute nb imininenli conll.-igi'Arione atque 
funesro occasu immuni redilvnda, in hoc conventu prudcntcr consulaiit, 
partim, ut sua et illorum consilia aptato (inc Deus ter Maxiinus taetificet, 
Divinnm eiusdein tlemertiam Regcm praecah. 

Kodem die Petrus Goraiski'). in qiicm tllud Tullianum pro- 

xime qiiadiat eloginm: peritorum eloquentis«imus. eloquen- 
-^"^,. tium peritissimus. iu3su nuntiorum terrestritim cleganter satis 
«sctuMio. et pnieproperum Visnictenttium nuntiorum amorem palriae et 

suam libcru dignain homine dicendi libertatcm excusavit, 
asscrcn». illam ex pictate sua crga rcligioncm proiidTici. qua nartc quo- 
dam modo violatJi. iit lubrtco statti vidctur tota KpCA duhie consistcrc; 
simulque pctiit, si putat ca in rc Mtas K. crratum cssc, illtid totum pa- 
temc. mutata aninii scntentia, condonari. 

Host diuturnam. cum scnatoribus de rcsponso. consultatio- 

nem tali demum V icccan c el lari us*) a Kege ad nun- 

Ad «ndtin i^g jj^jij gjj. ijggt nihil maeis in optatis habeat sua R Mtas, 
tc«pon»iiin- 

quam ut sub unocapite, in una Kpca una6deDeu8 colatur, tamen 

quia haercsium contagio ct libcs corpnri [wliinr |tro ccrti"* cius fihorum 

excessibus aspcRia cst. ad nulla a.-^periora rcmcdia .Mtem K. procedcndo, 

communi omnium laudo eandem parere. Quod attinet tntempcstiva qiio> 

rundam in Rpcain studia, quibus in traiiquillo proccllas excitaiit. iis R. 

Mtcni tanquam patrem Rliis iiidiilgere aique ignosccrc, in pnsterum ta- 

lcm opiniuiKm K. Mtem de illis concepturam, qualem 8ubsequentibu& 

suis operibus deinenierint. 

Hic iam ad propositinnem Regiam. cui tanquam cardini tota co- 

ffliliorum series adhaorct et in cuius diligenti con.^iitieraiiotie omnium or- 

dinum studia conatusque dcsudabiint. etsi devcnimus, tamen hucusque 

illi auperscdendum cssc puto. quousquc reliqua. quae i>artim in decursu 

primac scptimanac, partim in progrcssu sequentis gestn sunt, tcuui pe* 

nidllo noii pcrstriitxero; neque enim propositionem a scntentiis scnato- 

ruiii divcUi convenit, neque sentcntias legationibus extcmorum Principum 

inierscrcrc decorum cst. 



') Ft». djraifii»! pkrwny tu. 19. 

*) Jan T«nivvttu pur- (Ijnnritu {uetwci^ ttt. I9. 



L3? 

Legatos ergc) prius expcdiani: quoruin priinus Reg^ts Hispania- 
rum Admiralius'; in cubiculo K. Mtis praesentil^us sena- 
toribus Itfi/al ion em neragebat, quem partim ad natalitia t?,''''''".'*'^'* 

" I » n r Hiii(>iuiia<am. 

Calherinae Ke(>is filiae yratulattim, partitii, ut precaretur Po- 

lonos, ne in portoriit* .subditi Refjis l'nloniae merce» suns Angli» ven- 

-ditnt, qiiae Htspani coempturi sunt. missum esse praedicant. Quamquam 

vcro scn.itoruni arcano id silentio premalur, tamen cuivis etiam rudi 

sijbolfaccic id non cst diflicile, hac liispanica legatione ad sociale bcl- 

lum roloni& classicuin ctiam cani. 

Scqucntis bcbdninadac dic I.unac Summi Pontificis Lcgatus 

a laterc Caietanus^J, intcr [mperatorcm C hristianurum 

et Poloniac Kcgcm conciliandac advcrsiis Turcam confocdc- "8'*'"^» 
^ CueUni 

rationis antcsignaiius, Varsaviam veniti cuius adventus m Varunuji. 
nulln non scriatorc obviam illl in comitntu splendido prode- 
unte. hoiinririce cnt peractu.v Posteio d\e'f idcnt Cnictanus dum ad salu- 
tandum Rcgein in arcem vcnissct. Rex cx oinnibuii pallatiis ad ultimum 
atrium in occursum cidcm proticssit: in cubiculu tandcm Halutationc 
ucrmqiic dara. idcm Lcgatus ad atrium illud cxtrcinuin pcr R. Mteiii 
sati.s pro dignitate et hoiiure Sedis Apostolic^e deductus. ubi ct primu 
exceptns crat. 

His dietjus Luiiae el Mercurii^) proptcr bach.malJa, die vero Martis'), 
piopter solciiinitatcm festi Cincruiii coinitiurum studta interniisiiii fucTant. 
Quare die usque Jov(s Caietanus ad senalum hono- 
rificcntissime adductus a dextni Re^s manu, primo conse- ^^^'^ 
dil, deinde (ali legatione uau* est..."! 

Ea fuit Rumani Pontificis. Christiquc Vicarii lcgatio, quam S. R. 
Mtas cum suis Regni ordinibu^ ca ^rati animi signjficationc 
pcr Vicccan ccllariuin cstccptt^j: curam hanc. 3W**e ^"|^"j*^^ 
patcrnani solicttudincm. qua Sancti<isimus AntiAtcs coiitra tc- Cucuno. 
tcrrimum Christi Christianoruinque omnium hostcni proptcrea 
«sus cst, nc eitis potcntia atquc tyrannide grex fidelium. eius primario 



■) Dnik 13 tBtegn Dod FiMciici» <Ie Menclozi: por. dyuTUn plerwMf *v. 10 — 14- 

*) ttoi» 17 Utvco: p*^!. dykryniiE pieiwiiT flr, 30, 

*) t>nU 18 lalcRo: dyaTyDu pierwat; nie ma tjah McitK^Idw prerJfcia. 

*J Di»U IT ' tS laitc«: por. 6yu. pienv«i7 «t. ao. 

*) LMi* I9 li3t«i;o; por. (I;arru<i pierwMy >lr. 3(.; Mtor popolnil tu tMtJ*miMlm) twy; 
vtorck dnicm MerhiiiRgo n iioil; itnicin Mkno. 

*) Mowft KkjeUn», ir ijrm dy»ryutni poilan> jetx li tylko ■krficoni) rormK inowy 
ja{D, w dyBijutiu pierwMym lu «Ir. ti— 27 w catutcl podaac]: dU lcgo ui opuucuiuy 
jf w t<ni iiii«]>ni. 

') J*n TanK»w»ki: por. dyaryiua picrwiiy ttr. 87— aS, 



134 

commissus {latrocinio, opprimatur, ncnio est, qui non vidcat. Nihil eniin 

intentatuin reliquit. quo parlim intcritum huic tyranno acccrseret, partlm 

proxressus ipsiiis ioipcdiret. ncquc snmptui. ncqtic opibus ca in rc crm- 

ficicndi parccbat, iit non nmdo pastnris, scd ettam parcntis officio cu- 

miilatissimc satisfcccrlt. Culus patcrnum amorem et Sua Mras K. et In- 

clyit huius Rcgiti orflincK satis abundcr cxperiuntur. dttm saluti atque in* 

tpgritati suac tant.t ciusdein vigilantia iininiadveitunt providcrc. Quo no* 

miiic immortalcs Kius SanciJssiHiae FateinJtati ajiuiit ifralia^, tantumque 

se dcbere Eidcm profiicnlur, quantum iiullo unquam tempore possint 

cxolvere; raeit-nnn salvain diiilurnam(;ti<; incolumitntem Kius Sanctissimae 

HHgniiati ex animo prec.iiilur optantquc phinmum, ut et RcclesJa Dei 

et Rpca Christiana et KJuk S. 1'aternTtas cx hoc Rcmpitemo Christiani 

nominis hnste totl npiHtain mundo victuriam ad laudcm ct gloriam Dci 

conitequantur. Ad puncia lcgationia Tuae 111 R. Dominationis tunc dc- 

mum rcsponsum dabilur, com dc iis commodtori tcmporc atque in fre- 

qucnti senatn consultum fuerit. Absolvimus le;;:%tioncm cum rcsponso, 

quonim unum altcri correspondct. Ut enim in lcgationis conclusione so« 

cictas bclli ciusquc incepti tractatus a Caictano noii urgcptur, neque 

ulla fit mcntto Caesareae Mtis nuniiorum. (]ui ad rcsolvenda commiSMO- 

nis dubia pru comitiis pracsentibus iifTuturi sprrabai)tur. ita et in responso 

R. Mtis Vicecancellarius consulto cnm .■vilentio practeriit. 

Pwtci Prnposiiio R. Mtis') hic iam cnniidcranda vcnit, quae 

piopoiiiiont». septem puncta tn se cumplexa cst: 

1. Ulrum ordinata sodctas bclli sit nobis contra Turcas incunda. 

11. Socictatc inica. focdcra an sint cum Turcis pacisccnda. 

Il(. Defensin patnac qualJs contra Turcas statuenda. 

IV. Tartaris donativa utrum persolvere debeamus. 

V, Cosaci in urdtncm ut rcdi^antur. 

Vt. Atitoritati comitiorum. quae a multis violatur, ut sit consultum. 

VII. Ut Suelica legatio expediatur, 

Ad ista septem puncta nmnJa scnntorum vota referuntur; ac quo- 

ntam in senatorum consessu primum tencl locum spiritualis ordn, in quo 

cminet Lcgalus natos et Kcgni Piimas A rchiepiscopuB 

^•""*', ""P*' Gncsncnsis*), huius cr?o imprimis sententiam profcramus. 
propOdtiouci» 

Archicp. Hanc in tres partcs, Chnsti nominc mvocato, p.irtitus c$t: tn 
GnesiMN. prima periculum vicinorum. Jn secunda singularem erga noa p-a* 
tiam Omnipotentis Dei, ta lcrtia defensioiiem collocavit 



■) Tme pTopOAycjn podano w pierwMj^i» drKyiufn ((U. l8) mniei tlok/adnic nit 
toiftj, tn t4i poimiiift« punki o ikpUcie ioJniertltej. 

*) Siuiiflftw K*nikowvlci : por. iyuyutt pierwtxjr ilr. 28— jj. 



ns 



• 



pm. 



Dum primo loco pcricula vicinontm reccnsel. praedictiones illorum 
ex sacHs litteris adducit. figurainqtie illam iiiiprimis ex Apo- 
cailipsi S. loliannis: leoiils. basitisci Atquc dracnnis enod^tt, 
illjtsque licsli^s Tiircicani progcnicin poitcndissc dcclarat. 
Deinde ps.ilmu[n 8S (MiKcricoMias Doipini in aeternuin cantabo) <ntu]It, 
quem praesentibuK vttinorum pcriculis (]iiadrare osiendii; psalmuiD 
quoque 78 (Dcus venerunt gentes iii liauieditatem Tuain. pulluerunt 
lempluin sanctum Tuum) induxit et in illo calainiiates cliristianuruin 
demonstravit contfneri. hie iam seriem pericuiorumqtie ad versiculos 
psatmorum accoinodivit, Agri-i evcrsa, ultimo Ungariae propuanaculo 
clausit Divinumqu<; inquit nunc illud edictum in Hungnris niuUi&que 
Graeciae Ke^nis expteri: si mandata mea non custodteritis, virgam meam 
periiiiltam etc Noti tnmen his vicinorum cladibus insuttandum subsanan* 
dumque esse. &cd potius exc-mptuiii ex illis capieiiduni, qiiod cx nostro 
ii.^u salutcquc Kpcae sit futurum. 

Sccunda pars scntcntiac Archicpiscopi singularcm Dci erga l'olo* 
T\os }:;r.itiam coiitinct: cn omnc^. inquit. invoc^ni auxitia I*olo' 
iioruin. oinin-H Kcgcm nustrum adorant Kcgcs terrac, solique Stciind» 
Poloniac tani-uin tribuiint, ut hanc Kcntcm ccu lutissimain in 
itnufrai^io tabulam Christianis a Deo reiictam e«se praediceni : ne cx 
longinrjuo praccoiics laiiiium advoccnfir. en Caietanus, Chrisli Vicarii 
ad nos Leyatns, hunc sensum consensuinque oinnium Chrislianorum no< 
bis denunii;<t. qiiod «ola Poloniae ad socktatein belti accessione non du- 
bios se ex Tiirci>i victores fore pmediccnt. I-landem grati.tm Dci et aliis 
arguinenli^ comjirobavit. hoc autcin potissimum, quo<l in brevi tempons 
spatin, ninguliiri supreini numinis providentta atque auxilio, ct T.-irtaronim 
fastus accrrimc coniprcssiis. et Cosacorum licentia loiige latcque funesto 
progrcssu saeviens. practcr spem oinnium feticitcr perdomiia est. lCcce 
sic bencdicetwr homo, qui tiinet Dominum, ne vacuam stnamus in nobis 
^ratiam Dei, et eam, partim ad lAudem ct gloriam nominis Kius Sancti-s- 
simi, partim ad intcgritatem ei no:ttratn et Chnstianorum conveitamus. 

Tcrlia oats ciusdem Arcliiepiscopi sententiae. in qua dc Regni 
clcfcn^ione tractat, patnac apostrophcn continet. quod tUe 
eiipplicationcin matris ad filios cx quatiior compo^itani arti- 
culis nuncupavit. Talis crgo hacc supplicatio fuit: Filtoli, pcr 
Dcuin Immorlalem, cur et mcam ct vcatram salutem unum ad scopuliim 
allidttis? cur in unam eandemque syrtim ct mc ct vos pracapitiitis? 
Nihil, inquit, filioli suo toco. suo tempore, suo modo ajfilati». laxastis 
fi ena lii.entiac. libertatcmque auream patrandi scelera liceniiac omni 
alga viliori commutaatis; nihil a[iud vos firmuin nihilque stabilc est, sed 
inra ct constitutiones, quas uno conventu contexuistis, sequenti .luC con- 



Terti* 
pan. 



13« 



trariis lc^ibus, aut execrandis protestatiuiiibus rctexitis atque rescindiii^. 
Gu3tus saporquc vesiri palati corruptua est. inde nec mala, nec remedia 
maloriini fcrrc potcstis, Vrc vobi». filii, qui tanlas cx incis oculis la- 
chr)'ma5 rxprimiti^; vac faiiiula, siipcr qiietn dominus. vae nliac. auper 
quam matcr fletum effundit; flcvit Icsus supcr Ierus.ilcm et venit Vcspa- 
statMts. Ilctumque DortiitiJ suprr fainulns ultus cst. Nihil lilioli communcm 
advcrsu» liottcin in um diuturna pace publici thesanrt compikistis. bellt 
ncrvo caietis; vij^inti septein uicrcimoniia auruin et arycntuni vobis con- 
gregabam, ubi sunt ilti thefaurl.' octo miiliones quouiniiis ex emporiis P» 
loniae in ve^tr.is doiiuis reinittebam, ubi est s.iltem unus tnillioiW Habet 
Hispanu-s Jiabct Gallus, habet Iralus consei vancii pubiici inodos aerarii. 
cur non etiam Polonus.^ Deinde, filicili inei. Oihomanicus leo circa iiiies 
vestros circuii quaercns, ut vo>t mc(|ue devorct: ubi praesidia, ubi cerla 
constitutaqvie mcae salutis defensio? 

Hanc siipplicationcm patriae Archiepiscopns Regi Regnique ordi- 
nibus deiiutitinbat; atquc cum in aliis omnibus voluntati ipsius esse 
parcnduni, ttim m:iNime in eo, nl dcfensio eiiis saluti (|uam optinia provi- 
deatur; essc atitem htiiu» defcnsiunis primariuin iutidamentum coimiiensu- 
rntionem, dc qua diccnda et aliis tnodisderciisionLs militari ordini lotuin hoc 
munu:4 commisit. prainiilcns, sc connn scrjlcntiac h-ic in le subscripturum. 

Quod tractatuH. cuin Impcfatorc inccptos rationc bclli socialis, atti- 
net, dc iis nihil dici possc ab»cntibus nunliis [mpcratoris. qui cum reso- 
lutionc cunditionum a Polonis Cracovtdc nblatarum ad hunc conventum 
erant vcnturi. Nani ad tricnniuin tanluni hatic bclli societatcin ingrcdi 
pcriculusum. ei ojTities contractu» sinc candorc ct ccrliludinc claudicaiit. 

Dc modo ct ratlonc bcUi gerendt. de exercitu, dc commeatu, dc 
disciplina, dc jnipcndio, slbi spiritnali competere silcntlum; verum ut piaesit 
huic bcUo chrisliaiio Kcx Poloniac cxcrcitusquc ducat /tamoiscius. se 
hanc sententiain constanter teuere. 

Quaniam vero praemiis virtutuRi florcat Kpca, neque inaius aiiima 
cuncipl sctfius po&sit. quam mcrcenario mcritum stipcnJium rtene}»are. 
ideo qu3iiipnmum milites suo praeiino atque niercede potiii debere suasit. 

Autoricatein quoque comitioruin, lanquam (irmamentum et ordinis 
et iiistitiac grnvisstnte tutaluf. est 

Abiiolutis tiibus i<iin sentcntiae partibus, Archiepiscopus duas co- 
ronides lii fine ciusdem collocavit; quaruni prima K \ftis et autoritas 
et prudentia fulcitui': nolilc, inquit, taiiijere Christum meum, quem sacro 
olco in Rcgem vcstium, ul ilLim et venercmini ct rcvereamini, pro de- 
bito noslri primatus officio unxi. Tu aulem Scr. Rex. fili ml chanssimc, 
rccordarc illiiis itostrae vocis, qua cum in alionim Regum, tum et Mtit 
Tuac inaugurationc usi suinus: Sta ct retine locum Tuum a Ueo dcM- 



'37 

gDatiiiD, sta fortis et Bnnus ad pericula, retine locum et aede ad coiisilia 
prudensl 

Altera «eotentiae coronis ctusmct qiierelam continct contra huiic, 
3 quo se in conveniiculo Sredensi gravissimis afflictum contumelits amara 
vnce conqucstus est; quan) imuriaiii meritu ct Recem et seoatuin ct 
ordinem equc^trem Uebcre vindicarc declaravil, cuin hoc et maiores eius 
singuUri virttitum splcndore illusire^, et ipse in Kegno, in aul« Kcgia, 
in bcllo, in nidiciis. in lcgBtionibus ad cxtcros ab annis qiiiiiqunginla con- 
tinuiH servitiiii optime dc patria mcrcns, rt ipsius consanguinci ct hac 
recenti mcmnria ct alio tcmport; quolibet sua dcxtcritatc Mnguinisquc 
«tTusione amureni Upcac sacpiii!! tc«tati optimo hire una secuni ineru- 
erint; alquc ut in eo cunveniu dt; illo suae virtutis Zoilo, quisquis ille 
Sil. sibi iustitia admtnistretur, ct Regein ipsum petiit. et ut ordo Miia- 
torius inicrcessioncm pro ilki sutim ^tHUR hutus iuslitiac ad Regcm inter- 
ponal, cosdcin piaeChitiis est. Tale erai votum Archiepiscfipi Gnesiiensis. 

Reliquorum Pontificum suffragia dum prosequi instituo, 
an tlla si^llatim, an contunctiin debereiii recenscre, cum va- 
riis opiiiionibus iii haiic et illani parlein tr.-iherer, hacc tan- ^"^ Bpuoo- 

' [•ornni in unucn 

dem potior scntentia visa mihi est, ut eorum voia in unam coiut*. 
narrationem contraham, cum tlla panim admodum vidcantur 
di«crei>arf. A rchiepiscopus vero Leopoliensi-s 'j, Episcopi: 
Craco V tensis''), C ui a v iensi s'), Plocensis*), Luce o r iensis*), 
Chelmiilensis"^ et Vendensis^, eius senteotiae super ainguU yro- 
positimiis puncta fuerunt, quod societas cum Christianorum Imperatore 
adver.<)um Turcas Polonis ineunda stt. ad cuius tractatus perficicndos 
Cacsaieae Mtis lc^atos, sine quibus nihil statui potest, cum suinmo animi 
maerorc dcsidcrari. 

Sin^uli Kpiscopnruin pcccaiA a Cliri<ittani« commissa hoc flat^cllum 
I>et Turcam in dcltnqucntiuin cacdem pcperisse asscvcrabant. I*cccata ]£ pi- 
scopus Luceoricnsis'^j triplicia essc rctulit: vel dum quis simpliciter 
pe-ccat, vel dum peccatum pru debilo oflicii ron punii, vc! dum peccnis lc- 
gibus etiain habena^ h xat ; hoc extreinum atquc detenimum Graccos atquc 
Ungaros Turcis 8ubiecis.sc, idcmquc iam in Polonia reperiri. Proinde di* 



') Jan riimiir Sollkoifiki dnU 30 talcKo; pnt. d*aTTtin pienr»xy str. }3— 5 

») Kanl^n^ Ktuluwill lanije *tr. 35—7. 

*) Hieroniin KoxraJcwiki UniM ilr. J7 — 9. 

*) Albcrl Har.iBaw«lil : lunic tU. 39—41. 

*1 Bcmatd Maclejuwftki. dnlx *l IvlsicOi l»nj« «ir. 42—9, 

*J PioU ■iyJicki, Uimie »tr, 48—51. 

') Oiio Sc^ciigint;, lami* m. 51 — 2. 

*) Bcnurd Maciajawikl. 



13« 



mt claolarc prophctam: Kx]>ergiscimjni cbrii, gens ascendit, pcriit aacrt- 
fiduin de doino Dei. depopulata est rcgionein evanuitquc mc3Sta agil 
quse ad Agriam singiila adaptavit. Idrm Uiiceoriensia Antistes primuni| 
l.eg-itum Suprcini Pastoris ad socictatcni belli Polonos adhortanirm [saiam*' 
altcnim jcreiniam. tenium Zn.charirim nuncupavit, cuias prophctiac oi» 
morcm gc«crimiis, ira lX'i snpcr nos ci pcccata nostra cffimdetur. 

Iidem Kpiscopi ad unaiii pniriiie defcnsionem conveniutit. quam in 
commensuraticnc, inudo spiritualium bona illi non subiaccant. atque in 
pubtica contributione; in hac remotain. ia hac propiQquam fiindatam 
esse vollunt. Iiiduxit eum in locum Episcopus Cuia vien sis '} exem- 
plum Constantinnpolitanonim, qui, cuin opus ettsei, tuni parcebanc the- 
sauris, tunc autem volebant illns profundere. cum iiullo essent ukiu. 

De Tartaris haec Kpiscoporiim scntent>a: dnnaiiva, dummodo in 
oflicio illi dcliiteri possint et ad Aliquam rru^cm u^umque patriae re- 
duci, iiRdcm mtttcnda. 

Deficiente belli societate. talc cum Turcis pacisccndum loedus, quod 
meliorationcm antiquorum non vulgarem in se contineat. 

LcgtctioTiein Sueticaiii ad scitalum adinittcndiim. atque S- R. Mtem 
ex necessitate illius R.egni consilio et auxilio iuvand:ini, 

Cozacos Bjiiscnpus Crftcoviensis*) ex^tirpandns sun^t, alli 
in usum patriac priidcntcr ordmatcque rcdi<{cndo3. 

Autontatts comitiorum violatores. sive ilbs proteslatonibns contra 
communc laudum (actis. sivc insigni rebcllione contra iiiaioris partis vota 
cxerccnt, dcbcrc puniri ca potisumum pocna. qtiam dccrctorum tribu- 
nalis Kegni pracvaricatorcs incurrunt; idcm qtioquc omncs senticbant, uC 
lex sumptuaria in co conventu sanciatur. 

Denique iiistuni esse, ut iniuri.i Archiepiscopi. tanquain utriuaque 
staliis lam spiritualis, quam saeculans antesignani. in eo, contra qucm,^ 
conquestus est, per conventum vindicetur. 

Post Rpiscoporum ordinem sequuntur senatores. quorui» 

Palatinus Posnaii icnsis"), dum primo sui antmi scoten- 

VotaiD tiam super propositionem aperiret, aliis subscquenti bus ad 

iVniioicmn- pracolare de salute patriae merendum dux sin;{u!ar>g ex- 

Btitit. Aique primum hic a .sensti Kpiscnporum ;itque Prae- 

sulum, tanquam (iLius suorurit pastorum ob&crvanti.tsimus, in ulla re dis- 

sentire, immo iisdem eorumque suflfragiis s« adhaerere profcssus esl. 

Deinde t^t temporis, tot sumptuum et io>pensanim, tot convcntiium Chri- 

stianac confocderalionis moduni sumpsisse, neque tamen hucusqoe invcntum 



■] Hi«Toniin [(«>r»l«wtld. ') Kanl^iuit Rkdttwitl. 

*) Hieroniin Gmtoaiski <Ini> 31 ImeKo: PO^- dyuyiuj p^crwsaii tu. J3— ${. 



»39 



• 



constitutumque m«rit« dolebat; nain si tUe sumptiis illaqne omnia summnm 
in unam colliitii ruis&ent, quae riustra es^ profvisa quisque cerniT, magmim 
HiJe non soluni Pul'>na. verum etiam Christiana Rpca conlriL hunc teteiri- 
mam hostem prdcsidium haberet Sncielatem itfiquc nrdinatam. candidam 
sinccramquc atquc pcrpctiiam sibi plncere tcstatus csL attn«« vttam cum 
sanguine pro gloria Christi. pro saUitcquc Rpcae sc hbcntcr prnhindctc. no- 
mincmque in tam pio chnsliannquc studio Mbi vclle pracfcrri, prolixe obiulit. 

Sed iam diffists dc confocdcrationc bclH ncquaquam dormiendum 
in utraniqiie aurem censult. Illamque voccm oscitaiitem: Deus nobls haec 
otia fecit, non respiiendam vchcincnicr suaslt. tcmpore pacis arma. coiii< 
mcscus, arces omniaque praesidia belli apparanda NcutralisU)) sibi non 
placere, quos omnes ii, qui poiiticam exercent, dnmnant. 

Quod attinet autoritatcni cnmttiorum. hanc gravissime tuendnm 
promovendamque essc multis rntionibus coiiiprobavit; quorsum enim 
haec omnia, quae super auturitate conveiitus inulto iaburc construiinus, 
si fundametita eius suis sedibus commoventur? Atque ut sublata causa 
tollicur etTectus, itn sublatis comitiis omnia eorum «ancil^i colluTitur: in 
autoritate comiiiorum libertas, lustitia, securitas inlerna externaque. 
tribanal Regni, primarium in Holonia pacis ornamentum, fundaiur, omiiia 
denique pnvilegia tum spiritualia quam saecularia inde veliit cx qaodam 
fonte promanant; haec omnia vim patiuntur, dum tis auloritati convcn- 
tus infertur. Quare reiii apprimc toti patriae nccesaariain <:xiittimavit, ut 
Iiatc malo mnturum paretur renu-dium et tflle. qiind «d cxccutioncm 
possit dcvcnire; nam crror in principio parviis, in progressu maxlmus 
exsistit. 

Focdera cum tali mclioraticmc, in dcfcctu Christianae societatti. 
tum Turcls paciscendi, ul quoticns Tartari Polonos incurrant. ab iisdem 
pece foedcnim inviolata libere incurranlur. 

Sdpcndium, sudorc crticnio satis beiie meritum, non ampliiis mititi- 
bus prorugandum. scd ex futuris contributionibus praeleritonimquc re- 
tentis ut illud exolvatur, se cum aliis rationibus in hanc scntentinm per- 
trabi, lum illa potissimum, quod detenta merces ,ipud Deum non sit im- 
punita, declaravit. 

Iniuria Archiepiscopi licct bc pennoveri, tamen in eum, qui est 
incupaltu<i, nisi iuridice huc vocatus fuerit. nihil posse aequum iustuin- 
que stalui ■). 

L^ationem Sueticam non sotum audiendam esse, sed et rebus 
omnibus S R. Mtis eo studio consuientlnm providendumqne, quo nos 
ornare, tueri atque omni relicitatc omnibusque boni» cumutare Eius 



') TcKO uUfpu nlnna w djrarjruiui pietwnjia wcal«. 



140 

Mtas k. digiictur. Quod ipsius pcrsonam spcctat, petJit S. Mtcm R„ ut 
dc illo ita persitasa siu tanquain dc eo, qui omniuin bcnclicioruni a R. 
Mte tam communitcr toti Rpcac, quam etiam sibi abundc collatorum gra- 
tum ic omiiibus modis dcclarare ubique locoruni vclit. idcmque pracstare 
sempcr paratua sit. 

In ^ciitcntiam Magntfici Hieronymi Gostoiniki Palatini Posn^niensis 

omnes plane senatores nnanimiler iverunt, utpote Palatini 

,. ^^'* Ktque Castell.iiii, cx qiionim numero r.-ilatinus Kavensi<s 

Willcanowsk i *) in qtiorundam odia senatorum prudenter 

invectus eat privata, dicens, cupidilntr, iuveniii consiiio, intestinoque odio 

L'ngarus periiBsc. 

Tres tantum Falatini: Smolertitlci 1, Nowogrodski"), Brze- 
ski*) dtversae a Catholica Mc relt[;lonis, etiam ordinatam belli socie* 
tJitcm renuebaiit, illt versiculo innixi: Moribus antiquis stat rcs Romana 
viiisque; muiorca auttim iiostri nibll unquam contra Tuicam adverai inu- 
liebanlur. 

Rest:tt, ut ad officiales. tertiam partem scnatus, reniiint. cx qui- 
bus ncmo non concordcs scnatrtmm aiiimos bccutus cst, Ut 
dovii sui)rcn.j 'ncipiam H icbriydovio, supremo Regni Marsalco"). 
KoKai Mm- intcr offtcialcs primum tcncntc locum, hic illormn vota ele- 
ganti sua conscns\i apprubavit. Duo vero pociKsimmu sinjju- 
laria in voto Mar^alci notantur: primum cst, quod soctetatem beUi ideo 
G«^nnani non prosequantur, vel quod de nostio ad eain conscnsu om- 
niiim despondeiiiil, vcl quiid aliqutbus hiiius vinculi condiitonibus a no- 
bi^i dcsidcratis Cae^area Mtan olfensa sit. vcl qiiod suis Turcam viiibus 
Gcrmani se debellaluros sperent. .Alterum vero. summum inconveniens 
in ordinein tuniliorum introdiici. ul quod nbsquc singulari particulariquc 
Cuiusiibet licet maximae partis consensu decisiim ibi (ucrit, irritum iUud 
totum reddere qiiidam studeant ct tsntam autoritatcm inique slbt usur* 
pent; qu.im neuiiquam starc po^se probavit, nisi aut paucorum particu- 
lari temeritate univcrsalia vota itifrinji opprimique liberum sit conlra 
omnia iuia et pnvilcgia libertatis, aut commune comitiorum consiliutn 
toliatur, propter quod ex omnibuii Regni partibus prudentes viri oonvo- 
c^^ntur, aut omnia irrita sint nuUiusque valons comitia proptcrea, quod 
in illis nulia conclusio reperiatur. cui aliquot voccs non sitit contrariae. 
Scd haec absurda esse maxima. Libertatem itnque nuntiorum in sententiis 



'} Dnia 13 luteEo; por. dyuruu pierwKj nr, 36. 

1 ]■□ At>iahanii>" i« «I luiego. p*T dyar. pierwwy «ti. Jl»-?. 

•| Teodo» Skumin TyHkiewic»: iwufc »ir. si. 

*) KnysMf ZicBowict: uniie ilr. 58 — 9- 

*l For. if^Tja»* plarwuy tti. Ol — ft». 



(41 




fcrendis hznc solaiii e&se dixit, non ut iion libcruiii ait tuti illorum 
coronaci refraganiibiis paur.is, conctusiones de rebua diu agitatis faccre. 
scd prout id lihcium sit pn-iestare. ila libeciiin quoquc animi ■lententiam 
libero hominc dignam ciiilibcc nobili iii mcdium anic univcrsnlem con- 
clusionem libcre profcrrc. Idem legcin .sumptuariam gravitcr urgebat. 
duplexquc prae^tidium patriac statuit: coinmensurationem ct publicain 
cxpcdilionem. 

SetJ iam Zamoisciuft Dux Exercituiim sentcr,> ^^^^,f~.f- 
tiam dicturus est '); nunc crgo audtamus. 

S»(is magnnin in senientiis c1eg.-ii)tcr rei'endi.<i tempnris iacturam 
fccimus nihi! tamcn, qnod esset patriac s-ilubre. quod nostrnc gentt 
gloriotiuiii. iltfs perfcctum esse videnius. Propterea licet lepos ornatusque 
verborutn nie dcticiant el propter oris palnti atque dentJuin vigurem in- 
tegritaiemquc canitie diininiitain, quae nientis coiiceptii^ noM ex animi 
sententin rcferunt et propter meam dicendi inopinm. quae nunquam 
me Ciceroiiem e<uie pa.liebatur: tamen nihil me defcctttg iRte movet, cum 
manus. pes ec animus :.d pathac .tnlutem tucndnm siatis strenue volun- 
tati respondcant Tum vcro hoc pcriculosissimo tcmpore totis viribus- 
res potius ui^cre, quam aliqua orationc concinna vos recrearc mihi, quem 
periculorunj speculatorcm propupiatoreinque csse voluistis. nicoque offi- 
cio incuinbit. Pro cuius nostri muneris exigentia vubis dcnuniio, quod 
eo temporc, quo exordiis tnntiiin defcnsionum inimoraniur, conclusioni. 
vcl potius conclusionis executiuni manus iain erat admovenda. Nam si 
iimnium Chrintianorum accrrimus hoslis bcllo cst nobis persequendus. 
in fine Junii dc patriae saluie ct ifloria Dei cuin illo toto Maric dimi- 
c.indum vcnit: ad quod bcllum fipparandnm in maximas lemporum angtistiiift 
incidimttH .Si pax ccrtis focdcribtis ctnn ecdcm paciscciida, huius quoqiic 
componcndsc imiKtr^ndacquc occasio vidctur qiiodsmmodo iam clapsa. 
Multa enitn sunt, quae nos de pace a Turcarum Impemtore obtinenda 
animuni despondcre compellant- Turcicus iiiipriinis Czausius Solimani 
nunc in VaJachia tnayiiam fidci instabilit;itcin nostris exprobraliat: Quid 
vos, inquit. Poloni nostro IinperaloH illiiditi^? uno tempore et foedus 
cum nostro Imperatore componere et societatem belli contra nos cum 
Kege Vicnensi tnire stfttutstis? Quod vero niat^is dolenditm est, nrattoncs 
comis<)ariorum Craoiviensium pracio publicatae a Turcis cvolvuntur, 
quibiis nun ad pacem. sed apertuin contra nos furorem illos exagitari 
inflammariqne, dubium esse nemiiii puto. Tartarus an rc vera «e nobis 
subiiciat, an subtili stratagemate nos cupiat in aliquam insperatam cta- 
detn cooiicere, tcinpus revelabii. Ibraimo, illo exereituum Turcicoruin ift 



»} Por, dr*TrtiM fiietwnj' sH, 68— g. 



Ungaria prRcfccto. altcr qutdiim crudelis aemitlus ct iiavalts ct lcrrc^tris 
praelii ■wrientissimus adiuiictu« cit. qui nuper Con&tantinopoli seplenne 
indixit bellum; cuius tam diutumi betli intentio. nonne hoc etiam Re- 
giium coiiiplexa eiii inde quilibet cnmidat spc focdcrum a Turci.s facile 
obtlnendorum nos vehcmenier deceptos forc. 

Quod nilinct soctetateni belli, tn qua post toi romiiia, lol commis- 
sione», totque Iractatuti vehit posl diutunum naTi^atioiicm portum iaai 
aspjcere nos existimsibnmus: haec quominuit perfecta finitaque sit, qut- 
libet id abscntt parti vitium imputabit. L^t autcm es commiRsione Cra- 
coviensi mcntcni Gcrmanorum cxptorare potui. otnni certitudinc atque 
caadore hanc socictatem essc dcstitutam ammadverti. Practcr Sancti&si- 
mum Christi Vicarium, communein omnium parencem, allum video nemt> 
ncm. qui res Cbristian^s alque banc sucict^item, primaiium Christianitati:> 
proputftiaculum, oinnl ratiouc alquc modo omniquc cupiat studio proinovcrc. 
Explorandum crgo animutn III. Oirdiaalis Caietaai. Leg-ati a Lalcre, cen- 
sco. ut iio» rcsnlvat, utruin alitjui ab Impcratore tiint nuntii afTuturi, qui 
ad coinmissionis negotium pcr5cicndum plcnariam facultatcm. cumquc, 
quein optamus. candorcm animi allatiiri sint; qul si non adfucrint, fncile 
quisque gentium colligct. qiiod nec cx Tan R Mtc, ncc cx tiobis id 
promanet. quoininu-t liaec pia ncccssariaquc alquc loti optata sacculu 
ciinrocdcratio co tciii[tore cuii^titcrit. 

Infecta societatc. nihil aliud a nostro coltegio suaderi video. nisl 
ut i;ratia coinponendae pacis ciiiii eodem ad Turcam mittamus. Ouid, sl 
ad omnia fosdera nobisciim <;ui\traliend.i sc facilcm idem piaestiterii, 
eritne illi confideiicium.^ miiiime; cupiditas dominandi nullis foederibtis 
niilloque iur:imen<i «acramento cotirceri potest: qiiae t.inta. Othumanicne 
gcnch iiuiatH ct planc cum ipso lacle cx uberibus parentum exsiicta 
est, ut nutla m.iior vel cx monimcntorum involucris crui, vcl iii hoc lu 
nne concavo investigan possit. Hac cupiditate Turcae inf)ammati, plane 
tam linccis oculis tinivcrsas huius Rc^ni parlcs ita pcrlustrant. cxplorant 
atque spcculantur, ul «luidatii Oausius Oiboinanicus talcin censuram de 
nostra ])atna cdidcrit: Po Sandomierz nteilc. dalej piaski. Quod ipsius 
ni^o kpillo »ii;n<indiim av^iritiac symbolum cum nobis innuat ntque 
aujfureiur. <|uid isti hcluones vora^mcsquc rcgnorum cogilent, luni in 
isla cxtenuationc ultcrioris Poloniac ne halucincniur, atquc in hanc de 
illis opinioncm ainistram incidamus, quod propter vilitatcm gtcbac slnt 
hoc Rcgnuni (loccipciisuri. 

Omni ai-gcnto atquc auro captivos illi praeferunt. quorum ac ma- 
ximam in Polonla copiam sciunt adcptuios. Hacc vero et gloriac huius 
(jentis celebritas ct omnium Cbristianorum praeclare de nobis cxistima- 
Cionis splendor lacdit eorum oculos, pun^lt animum. duraque Uvoris cus- 



143 



. 




pide et^ruin intima sauctat. neque noK ab illoriini perfidia et dolis esse 
lilieros immunesque sub pactts foedertbus patielur. Quis vera eam opi- 
Tiiooctn simileni ins^niac; cancipere aucfehit, ut Regnum Poloniae hunc 
Tyrannum in suo ulleriori profjrcssu post tcrgum a serA'itutc imniuiie 
relicturvim arbitretnr? Dcindc, quac firma nobis cuin TurcU pax esftc 
p-^test. cum isli dfbellata Poloni^i, ccn «ffraclis foribus ad aliqiiam arccm, 
sic ad rcliqua Chri>tiaiiorum ret^na facikm sibi aditum fore polliceatttur? 
^od vinculum intei illos et Poloninm consUre poteiit. cam totum sc 
orbcm tcrrarum nobis ipsis putant suae ditioni »ubie.:tur03? Tanta cst 
Turcarum cuplditas. (|Uii<; lcviiis adhuc quoilammodo cissct cxtiniesccnda, 
nisi illam summ.-ic tinpictiti ci barbarici coniunctam cssc pcrspcctum 
hiibcrcmus. Gcns Koiiiana, rcliquis nationtbus illa prisca aetate virtutum 
ct piclatis cultu cxccllcns, ct apiid quam illa Icx inartialis priinun) teiie- 
bat li>cum: iusla piaqiie bcHa gcruiUo. licct oinniuin terraruin debelln- 
crix cxtiterit. taiiieii banc solam dominandi cupidilateni iion potuit de- 
bell»re. in ciusquc ^ratiain pcrlidiae macitl<is toti iiolandas postcritati 
non cxhorrmTit. Naui cum Rnmani paceni cum Carthagincnsibus per- 
cussam haberent, Massinissam conir.i eosdem instruunt, ut illorum omnium ') 
rerum copia vires f1orcntts»imaii debilitaret. Haiic po&tcaquam ille Ko 
manis streouc opcram navas.iiet, sc non fore aiiciios a renovatione foe* 
derum, qiiorum violatiunis cosdcm insimuUbanl, a Massiiiissa fractig Car- 
iha^ncnsibus denuntiant. Ac primuin vades pacis, primarium ex urbe 
tnvenutn florein locu obsidum accipiiiiit. Interim ex imprnriso Massinissae 
vcstigiis diiplcx Komanorum cxcrcitii» accurrit, sub cuius .odventum auf- 
ficienitores foederum obsidcs pula, arsenale: elephantos armaqne omnia 
cxposvunL Ncc ista ob»c»»i dcncgaiit, atque 3e ipsoa lloicntibus paren- 
tum dcliciis oiiiniquc fcrro exannare pacis f^ratia non vcrcntur. Tunc 
dcmttm: Ccditc cx urbe in montcin vcstrae mansioni astrignat^im, pa- 
cem vobiscum. non cnm muris, quae fiindttus nostra vi corrueat. pacti 
sumus. Cnptos *•« Canhagiiwnscs dum vidcnt atque fidem Komanorum 
in pcrBdiam dominandi cup dilalc dcgciicr.issc, Kciount. oiiinia rcfcrunt 
in arina: cultullos. vumcre» ct quidquid ciai tive ex auro, uvc ex 
argcnto. sive ex quolihet ineiallo conflalmn. convcnant in gladioa, 
acdi6cia domonjm in naviut» structuras, ipaos ctiam niulicnim capiUus 
in armamcina Foititer gravcin diuturnamquc propulsatit obsidioneiii, 
doncc univcrNo cxhftiii>ti commcatu nmnique belli nervo destttuti in 
potcst.(tcni Rom^nurum veniuiit: urbs fundilu» cvcrsa est. civcs mu- 
tare M;deui compulsi. It.i in locmn iustitiae, quae iusta piaquc bclln gc- 
rere praescnbit, fictam iiistlliam. quac prudentibus incautos vult subessc. 

"1 W R!*.! omiu. 



«.'iipiditas dominandt supplantavit. Invcnit sempcr hosti», unde pcr6diae 
virtutis colorcin astruat; si illa getiit. Iidet virtutisque studiosa. tanlun» 
concipcre patrareque scclus iton crubuit. quid dc huc perfido hoininuin 
genere suspicari dirbemu». quod ex duolnis supra viginti pistoribtis in 
auxilium Saracenoruni vocatls in tantuin ct supcr omties Saracenos et 
811 pra inagnam ChrifttiAnoiuin paiteni lamquc terribile Imperiuni alii^ 
perfidi»c rvo1;ivi[. .Scd carct Turca fuco iustitiac? Jnio abundat. Omniiiiii 
CAliginuni, quibus iustttiatn et fidem ofTundunt. haec praectpua ex Mabo- 
nieti Alcorano vobis hoc tempore examinanda sufticiat: sicut polentior 
belliia carne debilioris vescilur, ita potcntiur Kcx dcbiliuruin Kegiim 
interitu atqiie caede vivere et vigere debet. Quis iam Othomanicae fidei 
connsus non onmia ctim Turcis foedera omni ruinae obnoxia putahit 
hAC primaria lege apud itlos st.inte et locum sacrrosanciae legift sibi 
usurpance? 

Hac una Mahometi bla!;phcinia omnis tustitia, omnis pax. omiiis 
lides, omnts amicitia, omnis dcnique virtus cx mundo tollitur. O iusanam. 
cl a bruii» pctitAm iustittao rationcmt Sicut crgo Romani novam Car- 
thoginienseii illorurnque patriac cxitiaicm .•iapicntiatn edocuerunt, dunt 
incautos prudentibus parcre iubent, ita maturo Turcica iustitia, vel po- 
tius pei'6dia ci»t ediscetida, ne tllius impcriti atque Tiircicae fidci con> 
fisi coquc modo in omncii partes securi iurptssima clade occumbamus. 
Huic novae et antca inauditaeiustitiae. qua rc^ Tiircica crevil, ncKliKCiitia 
Christianorum proh dolor aticiltatur; ncquc enim insigni aliqiia lortitii- 
dinc. ut Magni Alcxaitdri impciium, ^cd summn tnrporc atqiic vctcmrj 
eoruni, qui Cbristum prolitentur, Othomanica rabies in tam amplas orbis 
partcs progre»^ est. Oc;:ujj4tur a Turcis Cilliopolis et alia mox eidem 
vicina urbs; tioslri qiiid valeaiit * coniugium vini et caula porcorum occu* 
patur. O execrandam levttatciii et ne(;ligentiam ! Natuia couiparatum esl. 
ut sicut ex parva scintilia mai^num eriimpit iiiccndium. ita ex parvo 
inalo inaximum periculiim generetur Sed audite, per Deum immortalem 
audite, quibus nus Turcac polticitationibus ad se cupi.int allicere. Mos enim 
eurum cst, ut dum siugulari suorum exemplo nuiofuiti se atiquid prae- 
stare velle proniittaiit. Solimani ftdein atquc virtutcm ta in re itnitaturos 
polliceannir. E^cgiam sane fidcm Solimaiii, oinni perfidio magis exc- 
crandam, qui cutn haberet uno cum Kegulo foedera MCramento iuris* 
iurandi cgregie munitn, ea, tantum nbeitt, ut pro ftacramentt debito in- 
corrupta rctinuerit. ut etiam corum dulcedinc incscatum Kegulum, ea- 
dcm illt rumpcrc truculcntcr non vcicatur. I^ihil eniin mali suspicanKm, 
adverjain simulans valetudinem, iainque ideo extrcinam cxhabirc animatn 
prae se rvrcns, Feicth Bassa amicc invitat, cundeniquc obscctat, ut excr-g 
citui suac lidci cummisso pracessc atque ea iii rc ndclciu suo bnpcr&- 



t4S 



tori operam accomodarc velit. Venit ille cum amicis eC quiun ab hoste 
a;>erto mortem non sperarct, hanc a pcrtido amico turpiter est pcr- 
pessus: nam et iUc ct eius filii crudcUtcr iugulati, provincia vcro ipsius 
in praedani Sotiioano vcnit, Kst profecto, cuius ae fide 'lurc* laclctl est, 
cuius cxemplo Poloni ad bene scntiendum de lide Turcica merito pro- 
triihiintuc- 1 Satis iarn de Odc Turciua dictuiti essc puto: restat. ut quid 
facto nobis opus sit. conctudamus. Iu hac crgo et socictalis Chrtstianae 
ci lidci Turcicac inccrtitudinc unum cx his racicndum csse vidco: aut 
sncteta!i incunda crit. si nostris Christiani postulatis rcspondciint, aut 
niintius ad Impcratorem rurearum gratia foederum mittcndus. cuius vc- 
ati^its exercilus ad fincs Rcgni subscquaiur atquc ibidem -itativa tcncat, 
doncc iii hanc vcl illam partcin rcsponso bosiis resolvamur. Oum buic 
primariac consultationi inimoror, scio ct domcsticis exorbitantiis certum 
opiis csse »liqiiod rcmcdiuni provideri. Nam ct transacito Bqd/.inensis 
et autoritas comitiorum eC legatio Suetica et conroederatio prudenter 
cilaque sibt votunl consuli; nci|ue id silcntio transeundum est, quod con* 
tumeliariiii) convitiorumquc certanicii iii viscera patrine a quibusdam in- 
troducaiur: quoiuui ego Uttrs iudiciali processu decisas cupereiii, ut ilU, 
qui rei exiitcrint, dignum luant suppiicium, qui vero contumeliose in- 
ciilpaliim se declaraverit, maliim sibi paratum in autorem calumniae Re- 
gis decreto retorqueat. Noti placet amicabilis tali in ar^iculo compositio, 
qiia ut plurimum nagitium celnri et velut quodam velamine obtendi so* 
lct; 81 tanien et haec transii^i qulete poterit. neqoe ab ilta me fore alie- 
num propter bonum pacis dcclaro. Sunt ct alia multa incolumitaten:) 
pjtriac ac^rc aflkicutia, a quibus ine univcrsalts Rpcae salus avocat. ne 
illam tanquam navcm sine remo in hoc itaufragio relinquamus. 

Nam sicut illc pracclarc suam coJIocat opcram. qui ornamcntis bene 
constitutum domum nou vulganbas cxpolit. illc vcro. qul cum inccndio 
aedes consumi incipiunt, lunc neglecto it;ne rem familiaicm vult exerccre. 
insanit: ila cavendum quoque nobis cst. nc hoc icmporc rcducciidis in 
urdinein exorbitantiis occupati. salutem patriae interilui pruximani ne- 
gtigamus et ita iiisanirc potius. quam aapcrc videamur. Hoc unum nc* 
quaquam cst co in loco reticendum: ut militibus stipcndia mcrita quam- 
pnmum cxolvantur; quibus ct meam adiungo famtliam, quac una 
mecum in praeteritis sex mensium excubiis eadem opera. ideiii stipen- 
diiim publicum cum illis merebatur. Ex publico aerario Mielieczki Pala- 
tinus Podoliac, DiiK exercituuni, familiam semper alebat; ex hoc el alll; 
quod diim su]>tfndiiiin ur^eo, ne me facullatibus meis propriis indulgere 
putctis, cutn et bona omnia et vitam pra salute patriae, cum necessitas 
poposcerit, profundere sim pnratus; aequum hac in re servare volo, ne 
et ia patrtam, si postulav«rit, immitis ct in prolem mcam, si id quod 



byH7«u ttjia» rmi. i. ityl. 



lO 



1^6 



illi dcbctur. ab cadem alicnavcrim. iniurius cxistam. Ko fine bona Kpcae 
sunt fundata. ut ex illis benc merilt, tique potissinmm. qui patriam ar- 
mis dcfendunt. pTaemia consequaiitur. Scd accusant tnilitent plurimi. 
quasi illorum pose^sioncs suis stationibus cxhauserit; de quo non ignaros 
vus esse velim: commodiore loco miles statui collocarique non poterat, 
quam in eo, unde et Tartarus tam in V.ihchiam, quam in Poloniam 
irruens reprimi, et Turcarum nliqua vis, si ex UngAria huc progredi vel. 
let, retardari posset. Hos ergo milites eorumque stationes meo tueri of- 
licio incumbit, qui in spem stipendiorum vehementcr exinanili sunt. Illi, 
qut turmatim villas spolia cxcrcentcs obcunt, neque se nostro otficio 
conscribendos pracsentarunt, omni patrocinio excluduntur, in quos atquc 
«tiam iUos, qui sine licentia conscripti discedunt atque ius nostrum mi- 
litare, patrato scelere. fu^a decUnant, lcx aliqua novH necessario vcnit 
sancienda. 

Sed cum dc stipendiis militum dico, objiciet mihi aliquis: Krgo tu 
contributioncs ucgcsr Maximc, ct tc illas. ct ipse casdcm pcndcrc volo, 
nc loco libcrac contributionLs scrvile tributum l"urci5 pcndamus. 

lamquc itcrum Id. sinc quo mcam dc sociali bcllo concludere sen- 
tcntiam non possum, rcpcto: explorandum csse Cardinalis Caictani ani- 
mum, ut quid Gcrmani rationc huius societaris agcre nobiscum decre- 
vcrinl. candide nobis aperiat; si nihil cx votis nos indc conaecuturos rc- 
sponderit, ut nnntius propter foedus paciscendum in Turciam proftclsca- 
tur, eius autcm vcsti({iis cxcrcitus adhaereat, responsumque Turcicom ad 
atnimque idem paratus expectet. ex re atqu^ inte^rttate p<itriae id fore 
provideo. [nterim urbs Kegia, insigniorum huius Kegni inaugurationisque 
atque coronationis Regum Polnnifte antiquum diversorium, quam fortis- 
simis praesidiis muniatur. ne cum diademate sicut Hungari cursitcmus. 
Ante hanc urbem unum atquc alterum .intemurale collocandum cxtru- 
etldumque, super Niestrum ahquot ctiam propugnacula nccessarJo eri- 
gendft. 

Cum Ducatu .Moschoviac foedus post aliquot expirat annos, et 
illuc a statibus Regni sciscilandum, quid Mosci faccrc velint, mittcadun 
est nuntius. 

Hoc csl consilium noslrnm de salute palriac; quod dum conclu- 
dere volo, vcnit milii in mentcm Hunnibal. qucm cum Carthagincnsis 
incendium classis spcctantcm quidam ar^ucret, quod siccis illud ocults 
itttueretur, respondit: plorarc diu iam rein apud se depluratam non opor- 
tere. Non ego vos cuin Hafiuibalc imminens hoc Rpcac periculum dcplo- 
rarc volo, cutn pueris tantum mulieribusque flerc sit innatum. verum 
cupio, ut immincntis pcriculi mala dillgcntius mccum expendatis. Sta- 
tuitc vobia tn animo illam luctuosam omnium renim atqucordinum con* 



M7 



fiisionem, cum v«stri subditi vobis dominabuntur. vos autem a rostris 
ad rastra, ab annis ad ligoncs conTcrtcmini. Ponite vobJs ob oculos nc- 
farium illud spectaculum. cum uxor tuac utriusquc fortunac consors, ca- 
thcna fcrrca constricta cMremum exccrandutiiquc: vak, valc tibi dicet, 
atqiic in singultus ct lachrymas tota difHuens frusira noctes diesque eiu- 
labit. Imag^i.icmiri illud Goinorracum impudcntiac thcatrum, in quo vestri 
filii, quos partim flos actatis, partim clcgans viiltus cacsarics. partlm vc- 
nustus corporis habitus pulchrc ornavit, e<un vtm incurrent, quam cum 
nalura quilibet vestrum horret. Iina^nemini et illud dignum fulminca 
conllaRratione veiialc forum. in quo mangones hic luum fratrem, liic ami- 
cum, illc patrem, alter sororem, te vidente et coimivente, venum expo- 
ncnt atque illomm nudis apertisque corporibus turpissimam nundiria- 
tionem exercebunt- Imagineniini denique illud non miiltis mensibus re- 
motum tempus, quando vestri ,-miici, vel sanguinis, vel alicuitis necessi> 
tudtnU vinculo vobis devtnctt, ut capiti suo praetium slatuant, variis tor- 
mentis excruciabuntur; quando luco cpistotarum artlcuIJ primtim ab eornm 
corporc avulsi, ut eos redimere miscrcamini, tandfm etiam in ultionem pro- 
latae redemptionis, in vcstras aedcs capita deffcrcntur; quando Cracoviae 
situnn regale solium t>ellua Othomanjca conscendet, ibidemque Falaride 
truculentior, Messala crudclioret quibusvis tirannis immitior, iura vestrorum 
direptionis bonorum, iura vestri sangxiinis absque misericordia profundendi. 
suis biaunnanis dicet. Tunc universa, quac maiori vobis erant solatio. 
gravissinmm paricnl dolorem; tunc tibertatcs vestrae in duram acerbam- 
quc servitutcm degenarabunl; tunc privilcgia longissimi anieacti tcmporis 
iisii incon^sumpia cvanesccnt; tunc cori') atquc mcinbranae, quae (ucrant 
privilegiorum rcccptacula, cquorum terga ephipiis laccrata vcstient; tunc 
sigilla in pristinum ccrac usurn rccidcnt atquc convertcnlur, fluvliis au- 
tcm 1'oloniac cclcbcrrimus Iistula non iam oiicr;itus fnimcntis, scd vcstro 
cruore vesttisque cada.veribus infcclus Gedanum defluet. Kia, propter 
Deum, ante tenipus haec provisa expendite, et ne haec omnia vestra. 
Tiegligentia sibi advocetis, nunc serio consulitel 

Recenserem vabis maioriim virtutes, cominemorarem summam erga 
Rpcam pielatcm, revocarem jn memoriam catholicae fidei ingens &tu> 
dium, nisi ipsius patrtae hoc cs^e muntis intelligcrcm, quae hac tristi 
quaerimonia nunc smgulos alloquitur: Fili mi, cga ducentis fcre et millc 
aiinis fines hulus Keyni diiatabam: et tu uno anno cosdcm in summas 
contrahi angustias permittcs atquc patierc' FiH mi. cgo non uno tor- 
rente snnguinis, non unius exercitus clade, non uno contra hostes bello 
hanc paccm, qua nunc frucris, apud postcros tibi mercata sum: tu pro- 
ptcr unius timorcm belti illius cris prodigus? Fiti mi. septingentis annis 
lesu Christi salvatoria nomeii cum tuis parcDtibus hic colui, hic adoravi: 

10" 



tu meararo vlrtutum poaessione vis te contra orania divina atque humaiia 
iiim exhitcrcdiurir, tu Mahometi numen, proli scelusl rjs invocare. tu 
tcinplurum ad ({lorLain Dci ciusque iiancrorum iminoitalcm nicmoriam 
fundatorum ct iam magna in partc in flpelunca» qunrundam insolcntia 
redactonim, lias inquam reliqiiia& vis tiadere Turcis prophaivindasl Haec «t 
nostrne matris nostraeque pniriae quaerimonia; cgn etiam minimu^ huiuB 
niatris filiuK minimutsquc l'olonae Kpcar servus ct Tibi Oii)Tiipotci)>^ Deus, 
cui univensa cordis palcnt arcana, ec Tuae R. Mti et tibi incliio senatui 
ei vobitt omnibus Regnl ordinibu>< testatuui esse volo, quod ex debtto 
oHicii mei pro gloria Dei, pro patriae salute, pro Tuac R. Mtis perpetiia 
Utide meum elTundere sanc^iiinem sim paratu$. Stintni^ adhuc sive in senatorio, 
sive in equeatri ordinc aluiui, qui nunc, nunc inquam ct Chri.<tto ct patriae 
amorem tesuri suum rcnuent ? His e^o dictum cisc volo, qiiod flumina, 
campi, silvae brutaquc ctiain animalia coxtra vc^itram ncgligcntiam ct 
impietatem insurgcnt. atquc flagitioruni &cniinam. btasphcmiaru.n palu- 
dcm, sncrilegioruni colluvicm. Christi ^dci Christianorumquc omnium vo- 
ra<;inem Mahometi lcgcm in hanc rcgioncm vc^tra socordia introduci 
prutestabuntur. eoque nominc coram cxtremo Dci iudicio vobb caus*m 
diccnt Ad extrcmuin. »i vo** nihil iata movcnt. moveat hoc saliem ulti- 
ntum, quol et Deo et angelis ct oinnibus ^enilbus eritis opprobrium, 
alqiie non solum in hac vita perpctuam sub Turca scrvitutem, scd ctiam 
in tnfcrno netemoft cruciatus scmpiternaque sub Lucipero supplicia in- 
currcii.s Tu Icsii Christc nostri misercre. lu Uiem pcstcmquc Mahomc- 
tanam bic [jras&ari non sinas atque ex lua clcfinentia largirc nobis, ut 
tticut Te a principio. ita et ad (inem Deurn nostrum prohlcamur. 

Haec fuit JDannis Zamoiscit Ducis exercitmini ^onlcntia; quam cum 
divinus senex suinma canonie vocis yravitaie gesluquc hcroim ceu pti- 
tnarius in Kefjno hoc p(^ri<.'ulorum inimineniinm provisor atque idem repul- 
sor in senatu referret. neminem auditorum comperiebam. qui vel perculsa 
conMernataqite facie, vel <;enis lacrimnruin rore perfnsis non conspiccretur. 
Kex ipse sacrosanctis lacbrymis cius sententiac subscripsit: reliqui vcro 
officialcs '), Leone Sapieha CanceUario Litbuaniae ittter eosdem 
eminentc, illi ex ordtne succedentc^. quam laciloanimorum consensu araple- 
xabantur, ad eandem vocc apcrtn conscniicrunt. 

Po^tquam scnaloruni supcr conventualem propositioaem rota atque 

... auffragta ad hoc littua appulcrunt, — sit vcro boc antiquo usu 

Mntkmiin reccptuni. ut bcniper auntii tcrrarum eadem vota pracscntcs 

«ipediUo. dusf^iiaf^ l^nittsquc ipsi ctiam super qucKllibct proposttionis 

punctum Palatiiialuum consensum &ibi prius invicem, deindc ex comnnini 



') Uw Sapleha. G«1)r:r«l Wo^, Drniir Oialcckl: iKti. tljrar. pknnt) aa. S$. 



U9 



. 




voto Regi denuntiare conaueverini — tuuc iam per R. Mtem &ul offlcii 
admonit) stint>f. iic ad suimi iisitalum sentenlinrum diversoHum con- 
ccdant atque ibidem exempto senatorum, omnium litiuin posthabito stre- 
pilu, concordes supt-r ppnpositionem tuntum P:i!Hiinntuum decisiones ppo- 
fcrant et (jiiomodo hoc inccmlium ex HaRnoniac cineribus in aras et focos 
patHae erumpens restingucndum sit, hoc unum consulant; iilorum rcm sgi, 
illorum saluti hacc pcricuU imminere, illis maximam crgo curam ndhiben- 
dam csse, cui toto pcctore cosdcm inniNuros R. Mtcm non dul>itare. 

tlucusquc primae altcriusque scptimanae Comitiorum acta qur>dnm 
modo ordiiiata recensuimus; duin vero cundcm ordinem in scquenti de- 
scriptione rctiiiere cupio, nequaquam illuin iii hac futura rerum confusionc 
pracstati posse f;ilcor. Hic cnim uniniutn rcrum congerics. hic senatorum 
partim iudicia. pnrtim arcaiia consilia, partim pnstulatorum a nuntiis inter- 
pnstturum dccisin, parlim icgiitionum cxpeditio dcscribcnda vcnil; hic 
nuntiorum variac litfs apcricndac. ad quas dum progrcdiar, cx aperto 
Sfrenoquc in ncbulosum mc cnclum projrrcssuruni vidco. namquc turbati 
similitudo ad purum tranquillnmque aerem ea senatoriae consultatinnis 
«d cquestrtm. 

Utiii est, cutii i»n) tcrti.ie septinianae die Lunacf niintii 

mutua inter se cotisilia iuxta propositionem K«<>iam de patriae 

dL-fensione inire deberent. tum de V i s n i c i e ii s i b ii s n u n t i t s Conicniio <3« 
, , , Vi»ninemibii> 

recenti qiiorundam nuntiorum adveniu contentio excifatur. |„intii» 

Qwe per aliquot dies diversis animorum sententiis cum alerc- reiniceT«u 

tur. eo res devenit, ut rem priori septimana decisam non debcre 

T<-integTin censuerint, cnqiie rattonc Visnicienses nutitii iuxta priorem 

dccisionom officio suo cxautorati sint. Aegrc diim atiqui Visnicicnsium 

niintiorum id accipiunt, cum alii.<i nuntiis. postulaia sui consessus defferen- 

tibus, sc coram Mtc K. sistunt nihitquc tn !*alatinatuni Kussiae. ntintiia 

eius Piilatinatus explosis. posse in hoc convcntu slatui proleslantur. iix 

unaniini senalorum consilio eoruni pruteslatiu a Re^c ita expuncta cst: 

partim Mtcm R. optare. ut haec semina discordiarum omni Rcgno no- 

civartjm. dum in hcrba snnt, ab ipsismcl proptcr bonam pairiac elidantur. 

partim dcbcrc ilLos legilimric stiac exautoraiioni ab illorum cullegio in 

cosdcm pronuntiatac libcntcr parcrc. Nam sicnt in iudicio Tribunalis Kegni 

in illtim ctiiini P.ilatinatuin tlecrcta statuuntur. cuius dcputati abscntes 

fiunt, et in conrcntibus praetcritis tam iiuntiorum. quam senalornm magna 

pars. aliquando dimtdia desiderabatur. attamen illonim cdicta et conitito. 

tiones nunquam absentium teineritaie convellebantur. ita eonim. qui legitime 

nuntiis atinumerari non poter^nt. tiecessario secessu luturis huius convcntus 

1 ym, ijKt. piewMjr iti. Kb. *| iIbu SJ Inlcf^; por djrv. fiotwnj «Ir. S?. 



'50 

etiain in Palatinattim Ku»H;ie constitutiociibug nihil derofjatum fore. Caete- 
rum neque illoruin privatam protestatinneni iiomine nunttorum factam 
valcre, quibus ct res et nomen huiusi officti, ipsorummet colleganim auto- 
ritate ademptum cst. 

Postulata deinde nuntionim Jnferebantur : *) 

1. Ut miles, terrarum Cisalpinarum ct Kuthenicarum posscsiones 

bonaque »uis stationibus cxhauricns, abrogatiir. R. Mtas rc- 
nuDtiorani spoiidit: licet RniUmas 'l"urcicnc ditioni [»irtcs cxarmarc sit 
perlculosum, tamen quia salubre illis hoc vidcatur, R. Mtcm 
votts iliorum 8e accoiiimodiituram. 

2. Nc salaria niintionim procrastincntur, quac K. Mtas thesaurariis 
solverc dcmandavit. 

3. Ut militutn liccntiac, ad omncm vim ct rapinam solutac, rigore 
iuris habenac contrahantur. Dc his ct ipsc Dax cxcrciruum sc tustitiam 
adminl^trarc: scmpcr paratuni cssc, modo pnus isti violatorcs accuHcntur, 
dectaravit. et R. Mtas Ducis exercituum ofTicio aliquam sucordiae notam 
co nomine inuri non licerc, cum nemo reus esse possit. ubi actor non 
praecesserit. verum et nunc eos milites, a quibiiK iniui ia nlfecti sunt, 
saltem in iudicium prius vocentur. debitas excessui poen:ts statim luiturns 
pollicita est. 

4. Quarco loco quatuor simul postulata ^e<|uuntur: EDstonin, confoe- 
deratio, nobilium r.atione bonorum hnercditariorum post curiam evocatio, 
vacantiarum distributio, quorum decisio in consultationc R. Mtis pendct. 

Fucrunt ct alia, quae omiiia si hic enumcrarem. laterem me la\*are 
mutti intclligcrcnt, consulto ergo bacc practcrco. 

Vocat cnim nos ad se Cardinalis Caietani le^ati a latere 

illa rationc socictatis belli, cuius gratia aliquot iam 

Ciituiii cQmitia instituta fucrant. rcsolutio»). qiiam in scntcnliis 

bFili t«(oluiia supcr propositioncm suls scnatores a Laietano cxposccndam 

suascrunt. Tale crgo Caietanus. aliquot senatoribu» in suum 

hospitium a R. Mte missis ct tam dc advcntn oratQruin C. Mtis quam 

de sequenti continuatione iractatuum Christianae confoedcrationis pcrcun- 

tantibus. responsum dedlt: Aegre C, Mtcm id accepissc. quod in acta 

commissionis Cracoviensis nihil magis Poloni exposccrcnt. quam ut trans- 

actioni Bcjdzinenst satisfiat. cuius rei cxccutio diminulionem quandam 

eorum familiae dignitati videtur irrogarc. Propterca vero C Mlcm ad co- 

mitta oratores nullos misisse, quia tractatibus focdcrum cum Turca suoa 

l^tos tnteresse rem suae Mti ignonimlosam C Mtas arbitrata est. Nunc 



*) Por. Aytajm plcfwnr >U- 93 (pellu frniMioni! pnet Vodi^itkA Sedominidcen, 
Marclnt SMkr»jow.«e(to) l iir. 95. gdpowWl Ml^ •) I*or. ilruTn» I"etwBiir «r. 86. 



<5' 



vero se ex instituto iam in Italiam disccssu pcr supretnuni Chri^ti vi- 
cariom revocatum et sibi per eundem demandaium esse, ut quiiiquc 
Eius Sanctitatis nomine in praescntibus comitiis a statibus huius Rcgni 
postularet: 

]. Ut talia cum Turcis Poloni ineant foedera. quae et toti Christia- 
nitiiti oon sint propler illorum viliiatem exeeranda, et ne ita Polono^ suis 
laqucis irretiant. ut cx iilorum ncjcn sc et suam libertatem in pcrpetuum 
neqacant cxplicarc. 

2. Ut nihilominuB Poloni cum Germaniii s.irt.im atque tectam Inler 
Se amidtiam fovcant. 

3. Ut Priiicipcm Transylvaniae fraterno amorc prosequantur. 

4. Ne Tarlaris in Poloniiim per vicina ChMSti.inorum regna transitus 
patefiat, (|ui licct pcr alia loca pcnetr.irc co possiiit, tamcn magno bene- 
ficto rcm Chri.stianam alTcct;iin iri. si hac illis vta precludatur. 

5. Quandoquulcm Motdavia in diias dividatur provinciaii, quarum 
altcri Rcx l*oloniac impcrat, alteri Princcps Transylvaniae. illique Rcx 
Polonus Hieremiimi pracfccit. huic Princcps Transylvanus Michaelem, qui 
uterque tarnen tam Hiereniins. quam Michael vexillo ab Impcratorc Tur- 
carum accepio onia{;ium eidcm pra«ttiterunt, iie Poloni in praedictam 
Transylvani ditionem excurmnt, cum Transylvanus viceversa idem nequa- 
quam commiKsiinis sit. 

Deinum in conclusinne postulalonim Caietanus posuit, si Poloni de 
hac betli sodetate secum quidquam statuere velint, cavere se bona fide 
C. Mtem id iiriversum, quodcunquc a sc conslilutum fuerit, ratum et gra- 
tum habituram; dcnique curae hoc sibi maximc fore, tratisactioni Bqdzi- 
nensi ut satisfiat. 

Talis erat dc adventu C iMtis oratorum ncc non de belli confoede- 
ratione in hoc conventu finicndae Caictani resolutio. Eat profecto, ctir 
Poloni dc iidc ct candore Germanorum bciic pcrauasi esse dcbcant, qui 
Polonos aJ belli societatein ancipites totis pfccibus invitare, ad eandem 
vero paratos rcsolutosquc negli^ere non vcrcntui; si hoc cominittunt in 
vindi, qiiid in sicco factun sunt ? Sed habcnt iustam causam, cur oratorcs 
huc SUO.S a<l pcrficiendim socictatem non miserint: indignum taiunt) vide- 
baiui' eosdcm tractatlbus ft>cdcrum cum Turca inicressc. Mos cgo tam 
iniqui» suspicionibus dc Polonis laborantcs intcrrogarem : ad quorum In- 
stantlam simt comitia haec instituta? ad Gcrmanorum; ciilus rei gratiaP 
finicndac bclli socictatis. Ergo non causa pacis componendae cum Turca^ 
quam tcmcrc Polonis obictunt. ct dum siniulatam amlcitiam hac excusa- 
tione calva ceu honesto quodam praetcxtu obtendere atque cclarc cupiunt, 
innati erga hanc gentem odii certa ar^^umenta indtciaque produot. Ostro- 
vius quidem suiwriori anno ad Imperaiorem Turcarum munere legationis 



'53 

perfiing«bacur, s«] illam legatioiiem ob constttuendam cum Turcis pacein 
susceptam fuisse nemo ;saitae incntia aflirmare potest. 

Ab.4oluta declarntione CaieUini de simuUu Germanonim propenstone 

ad belli socictatem cum Poloiiih uieuDdain, c.\ordiUm lelum 

r*^IJ^" continuo ct quod nuntii tcrrarum a proposilionc Rcgia adhuc 

nuiiuorum -supcrscdcant, sed alii dc Kstonia, alil dc confocdcrationc. alii 

dc sacrosancta Graccorum cum Komana ICccIcsia unionc antc 

propo&ittonem priu?t dtccndum cmsc in dccursu tcrtiac irCptimanHc contcndant, 

prius nemiiicm latere volo, deindc Ncqucntium acptimanarum gcsta agjjrcdior. 

Dic Sotis quartae &eptimafiac Nuntins Tjrtarorum^^, 

qui sujierioris anni primo adhuc \erc partim propicr duiiativa. 

iviiiiBc partim ut Cosaci cx Niepro penitus tollantur, in Poloniam ve- 

lansrortim nf.j.^f ^f j.„,^ (gj; ^,j^ leifatione ari comitis in Rceno detinc- 

li-gftttonif " " 

«vpriiitio bstur, tale responsum acceptt: Nan e$sc situm in potc- 

staic Kcgis Poli)iitac Cosacos ad extrcmuin illoruin intcritnm 
pfofligare, cuni llla latronutn. iwn taiitum t-x Polanoruin, scd Tanarorum 
etiam alque Tinvarum profu<^'is coadmiata cijlluv'ie& hydrae speciem referaL 
cui nova in locum amputatorum ca|>lta repuiluUint, quae non minus Ho- 
lonis, quam etiam Tartans hiiCitSLjue semper fuere perniciosa. Notidum 
enira omnia pristin-'ie sanitati alque vigori siml rcstituta, illoruin caedc, 
rapinis, flxmma, fciro inllicta palriae vulncra, quac corscripto tandein 
excrcitu a iiigulis suorum dcpellere coacta cst Autoics huius conscelcrati 
grcgis alii iam morlc sua debitani tatrociniis poenam solverunt, alij eandem 
parvo tcmporis intcrvallo pcrpcssuri. Quarc cum ca perditurum manus 
tantum abcst. ut aliqiio Polonnrum jiatrocinio utquc tutella (^audeat. ut 
ctiam tamquam virus cxitialc ct pcstis a corpore patrjae summa vi ar- 
ccatur, licere Tartaris pacc Polonorum Cosacos ceu uliiusquc gcntis hostcs 
ad intemecionciii dclcrc. ct si placct, cuiii illonim asylo. cuni vcstigiis 
atquc omni incmoria c vita pcnitus cradicarc. Quod altinct duimtiva, 
hncc Poloni etiamsi per suuiii nuntium vclint cisdcm tanquam suis stipen- 
diariis largiri. in hac tamen inter C.isigcrcum ct Galgam cxorta divi- 
sione. atque hinc indequae de Principatu Taiiricatio susccpta hostili conten- 
tione. a se id tuio ei ex animi huius ^entis sentcntia pracsiari non possc. 
Postero dic alter Casi-^erei Principis P ra cco picnsis 

internuntius divcrsam a praecedenti legationem per- 

NoTi agebatV Hic etenim Princep» cuin proptcrca. quod cuni 

''e«iio™ excrcitu Tartarorum In Hungariam non pcnetraverat. tum alias 

ob causas Galgae fratrj suo (qui certa Tartarica legionc Turcis 



t) DyMTun picrtrKy, nr. 97, dnU a ■»*«». '1 Dni» j mMC«; por. «Iy*ryi«« 
pi«TWMy «IT. 97—8. 



153 

RLib Agria Slrciiuam itaTavit operam) ab Impcratorc Turcarum suum Prin- 
cipalum cssc loco pracmii datum vidcn», nmncs rationcs ct vias tentat 
et, ut aiunt. omncm lapidcm movct, quomodo ct furori Turcico ct ambl- 
tioni rrntris sui rcsistHl; quo ficitius commod!U5<|ue id pracstarc valcat. 
sub patrocinium uttjue tutclani Regis Poloniac pcdibiis manibusc|uc sibi 
currcndum dcclinandumque es«c pcniuadct. intcrnimtiumquc suum cum lit- 
tcris suhtcctinncm contineiitibiis ad Regem Poloniac mittlt. Postquam 
hic Castgcrci intcrtiuiitius ceu quadrupes tn terram proicctus Regiae vestis 
fimbriam osculo exccpiiisct atquc fMCie ad Regem vcrsus in locum stiitionf 
suae asDijjnatum anttquitus usilata consuetudine retroceKSisset. primuin 
prosperaiii i^aletudinciti fclicesquc omnium renim successiis nostro Rc}ri 
suiim Principcm ^rattilan, tlcinde rntcrna studi» ofliciaque maiora, quani 
sui antecessores praestiteriul, cundcm cupere Regi nostro quam maxini« 
commendatn esse per interprctt-tn declaravit, dcmum lef^ationis reddens 
litteras, commtssa esse stbi quacdam arcana. qoae nisi in nrcano sen.itu 
posse narrari dixit. 

P<j5t disces.ium huius internuntii Tartarorum nd suum hospitiuin, 
seereta consultatio in senatu Jnccpta lota scptimana nd 
decursum usquc ipsius conlinuc duravit. 

Intcrca nuntii terrarum, post varia litigiosaquc praeludia rciA 
ipwm aggrcssi. supcr propositionem Rcgiam Palatinatuuin consilia 
tuxta iliorum orditicm rx piaescriplo suarum instructionum cocpcruiit 
referrc. Quae iam fortassis interrupln ordine continuata fuisscitt. nisi 
cxortii duplex gravissim.i coiUciJlio: prima de uiiionc (iraccac Kcclcsiac 
ciiin Cntliolica eadcmquc Romana altera dc iudlcando Nicophoro ct Jmio 
perduellionis utroque inculpato, eam intcrrupissct. 

fjuod anionem Ecclesiarum spectar, de hac posteaquam 

stimm.T inter Xuntios disccptatio agitaietur. iidem in duas partes 

divisi ad scn.ituiii prodeutii '). Ab ^;na parte, ex hacreiiiris 

schismaiicisque conserta. antesi|;nanuB*) professionis haereticae R* natone 
„ , . ,, , - . L EcclMUniiii 

(hoc afnrmans es«c sibi commis«um a raintmntu suo) in nanc .ijjpotju^ 

uaionem asperioribus verbis invecuis esl, tlla confocderalioni vim 

inferrJ iisseverans et accusans partim Rcgem. qui lantum abest. iit hanc no- 

vim in (Jcstructioncm antiquae fidci Ruthcnicae factam unionem impcdiat. 

ut etiani suo eandcm patrofinio fovcat proinoveatque. partim a Rege dcpu- 

tdtos fcinodi Hr/cstcnsis pracfcctos. quasi discordo ILcclesias ibidcm violen- 

ter sociavcrint. parlim Wladicas el Ruthenorum pastorcs. qtio<l iidem et se 

i«) Dni» 7 mun: poi. ih. loi. *! Byl (« Dcmlan lln1c«ki. Itory. \ik mrfwi d)r«, 
pierwxy *ioii >c<rfa< tittSwtl' ; (lOflawKl i HOjewoiltiwa WolyAiktes^. fclf^Te w iniirulccTi 
slectto fvrytn pottom If ipraw;. Per. pMiUe) w Dodatlucli L-sndiini Sejnilkii tjKkicco. 
Lj 



»54 



defeiuio 



ipsos et ^cgem sibi coiniiitsiMjm a Patriarcha Coiistantiiiopolibino tanquam 
mcnibra a suo capite abmiiipcrc atque Koinano Pontificl aggregare non 
vcriti sint. Ab aitera vero parte alter nuntiu» ') ciusdetn Palattnatu» 
lcgstum atque oratorcm se profcssus cst, vcrum inler articulos huius 
Palatinatus pracfatam unionis socictatisquc Ecclcaiarum rcfutationem. qua 
sauscollega stomachabatur, non contincri asscrit. ipsumquc potius collcgam 
suuin csse omni rcfutalicme dignum, qui cum hacrcticus cxistat, schisma* 
ticorum caus»m procurct in alienamquc mcuem calcem immittat. Sicul 
aatem hanc sanctam Hcclesiarum reconciliatiunein omn«» plnne in optati& 
habuisse. ita cum singulari Dei clementia perfecta sit. patriae de hac 
exoptacae diu concordiae accessione merito se gratul:iri. 

Tunc iam, cum Jn omni genere virtutum, tum maxime in Catholica 
pielalc illuBtris I. eoSapieha, Cancellarius Lithuaniae*), Sinodi 
Brzcstcnsis primarius intcr alios praefectus, et Kegis et suorum 
U(hu(!lu" '" =o^*=f" officio commilitonum et VVIadicarum, quos 
Unignii primus illc nuntius rcdarguebac, prudenter satis ornateque 
innocentiam tutatus cst, ncque Kegcm Inquiens ad 
oboedientiam summi l'ontilici5 Vladicas compuli»ic, scd ipsuS 
a S. K. Mte peliidiie, ut ad cam uniunem dignarelur esse adiumento, quac 
tanto Rpcae non tantum Polonac, sed etiam Christianae emolumento foret; 
ip503 salvum conductum in Italiam proficiscendi a R. Mle implorasse; ipsos 
cx unanimi suo conscnsu Romam cx medio aui, coopcrante ad id singu- 
lari Dei gratia. nutiilos miaimse atque per eosdcm Romano Pontiftci, su> 
preino Chrisli vicario summoque Pastori. tanquam erroneas oves. Ottoma- 
iiici lupi rabic atqiic violcntia a propriu ovili reiectas, ad oscula sanctorum 
eius pedum dcbitum honorem atque oboedientiam detulisse; ipsos dcnique 
ad petitionein instantiamque PaLitini Kioviensis Sinodum Brzeslensem tan>j 
R. Mtis, quam etiam Archiepiscopi Gnesnensis Rcxn" huius priroatia. ne»i 
cessario ad id coiisensu accidente. libere conslituissc. Neque a deputati» 
S. K. Mtis. qitorum se unum fuisse praedicavit, nliqua vis stnodo illata, 
qui securitatam ^iutoritatemque eiusdem ex oflicio suo tuebantur, sed 
p:irtim a Palntinn Kioviensi, qui et vircs suas intenderat, ut hunc sinodum 
minis armisque disturbaret, partim a quibusdain haeretici*i, ex instlnctu 
1'alatini Kiovicnsis legAtionem tcrranim Ku5»ae ad piam Wladtcomm 
libertatem opprimcndam lcmcrc sibi usurpantibus. partim a Nicopboro 
Dedascalo. nationc ct professione Graeco.opcribus Mahomctano, Valachiae 
proft^o, Poloniae vero perduelle aique proditore. et quod gravissifflum. 



>) Kla lo bTi, niewiadonKi — dytrjni» piemny nilciT e tem, wogiile cali) tt^dyi 
luujrf o onii ib7<vm Imlconicwic *) U/*ryn» |M*rw«iy, *tr. lot, tbywa i; Bowf .Saplehy 
kilka •lowKini. 



155 




Turcicae servicutis calljdo subtilique admtnistro. a cuius stup«nda toti 
muntiu imputlentia summam vim Sinodus Britcstcnsis patiebatur. Neque 
Metropolitam Kioviensem ciusque Wladicas confoederationcm ntiiiima in 
re violaasc, qui scicntes suos pntriarchas: Constantinopoliianiim. Alcx.in- 
dnnum, Antiochcnnm, Hicrosolyniitanum eo usquc sub oboed'cniia Ponti- 
ficis Romani pcrmansJsse, quousquc Turcarum Impcrator in suam potc- 
slatem cos non rcdegissct, qtia constrictis primatum principalumquc Ro- 
matio Pontiftci aj^ioscere capiiale cst. animadTcrtcrent autein sc ipsos 
a Turcarum iugo Dc! clementia csse conscrviitos. ad coinplexum f^rc' 
miumque sui parentis reversi sunt. ad quem p»triarchas converti vis Tur* 
cica non pcrmiitit, Quo facto et Polonae Rpcae libertati consultum cst, 
quae sicut Turcicam sen^itutem omitibus modis horret, ita l'atriarchae 
Constantinopolitano, ex arbicrio nutuqtie etiam Imperatoris Turcarum de* 
pendenti, buius Rcgni incnlas administrationt subcsse eadcm Rpca quoties 
consideraret. toties Turcam in niagnam parlcni Regni Poloniac pcr suos 
adniintstros potestatem excccerc vehementer dolcbaL Haec fuit Cancel- 
larii Lithuaniae prefatae Hnionis Ecclestaruin celebris defensio. qua in 
ordine quartam hanc septimanam ceu eleganti qnadam coronide finio. 

landem die dominico quJntae comitiomm septi- 
manae NuDtiorum Palatinatu» Valachiae in fre- ^5^^" 
quenti Scnatu legatio audiebatur')- Cum enim aupcricri 
conventu ipse Caiitum Hicremias PaUtinus Valacliiac se doniiniumque 
suum Rcgi Poloniac fidcli dedilionc subiecisset, tum nunc cum statibus 
ctiam Valachiac candcm subicctioncm rcinicgrarc ct prr qiiatuor nuntios 
cumulatissimc pracslarc operc practium cssc duxit. Ilunc autcm in pcr- 
furigendo legationts muncre isti nuntii ordincm tcnuerunt, ul primu^ a Pa- 
latino. altcr idcmque monachus a statu spirituali. lerlius a dignitariis 
Valachiae, ulttmus ab ordtne cquestri deditionis cocmnissani sibi provm- 
ciam oblcrit. Omncs aiitem si^illaiim primum immen^as Kc^t et Rpcac co 
nomine grati^s agebant. quod in tutcUm et paliocinium hoc extremo 
illorum naufragio suscepti, plane a morte ad vitam rcstituti revocariquc 
sim; detndc se perpetuos Regis et Regni Polonide subdito*i profitebanlur; 
ad extremum licteras suae absolutae deditionis olTerebant. Absoluta de* 
ditiore pemric sibi de Nlcophoro Dcdascalo iustitiam adminislrari, quem 
ex suis carceribiis ad Falalinum Kioviae profugisse aiunt, illiimque ne- 
fariiim architectum totins Vahchiae interitus extitisse, a quo interitu bene- 
ficio R- Mtis erepti sunt, asseverant. 

Responsum nuntiis V.ilnchine ad capita tegationis nullum 
est dfltum, scd illud in aliud tempus reicctum fuit. Post diem domi- 



') Dbui 9 DiftTca; por. djrarTvsi pienruy fU. 103. 



__i56 

nicam scquenli alia atque alia die Nicnphori Janique iu- 
djciumagitaturi). Haee il1tLt!« ori^o: Jani, ciim ciuonim gratia coemen- 
dorum a Pataiino Kioviae') cum «»Ivo conriuctii in Valachiam missus esset. 
Itttcras quatuor proditionis plenas una habcbat. In oppido Szarogrod prac- 
fecius eiusdem oppidi nuncupatus ChiK^itowskt, hunc ex ccrtis indiciis 
proditoretn csse conictcns, comprchcndit litterasqnc strophtolo ec sigillo 
Turcico mimitas apud cundcm nihil littcranmi hal^crc ^c nc^^antcni invcnit, 
quas Paiatino Vatachiac ti*an!>mitlic <Jui illico ptodittoiiis csse plenas 
Qirza,stovio rescribit. et ut delatorein illarum asservet. serio inonet; jani 
interim fuga ad Palacinum Kioviue clap^us eat. Tota rei serics mox ad 
Canccllaiium. deindc ip*uin Rc-jicm dctfulvitur: attinccm autoremquc littc- 
rarum Nicophnnim dcprehendum. qui altcclaca Graccne religioniit pictatc 
et ftingulari cruditlone in gratiam Palaiitit Kiovlensis se magnopcrc fn- 
sintiavcral, Quare apud cundcm Palaiinum Nicophonis arcstatur. pcr cim- 
dem pro Comitiis praesentibus si.itiiendus. IIoc ergo iam temporc per 
primum alque alteruin nuntium Rex PaLttino instarc cocpit, ut hunc 
perduellem ad Marsalchmii remittat. Veruiii 1'alatinus nolens itUn; prima* 
rium suac fidL-i Graecac doctoi-cm reniitterc, apud nuntios terrarum pre- 
cano id obtinuit. ut propter lllorum unanimt^m intercessioncin in conven- 
tiiali iudicio Rex Nicophorwm tudtcari decreverit. Tandem coram pi-nefato 
iudicio Palatino Nicophorum statueiite, (ani. pritnaria fax prodttionis, ab 
InstigPtore iudicii exposcitur. llunc etsi causidicus non teneri Palatinum 
statucrc, quod nec apud tllum arestatus, nec pro illo citatus cssct, iuridicc 
contenderet, taiiien <!iiia aIif|uot antc dieSus eundem se, posteaiiuam opu3 
fucrit, pracscntatiiruiii corani Kc^e atque sciiatu btma fidc obstrinXcrat, 
deciclo iudicii ad;ictus pustero ilie hunc ipsuin Jani iudicio pracsenlarit. 
Ipsc<iuc Palatinus Kioviensis maerore non mediocri confectus. quod for- 
tas.<fis Calia Hc Ntcnphoro ct Jant nunquam spcrabat, non cxpcctans super 
cosdcm prt^rcssum iudicii, Var<>avia disccssit. 

Qutnquc vero crimina Nicophoro obicebantur: 

1. Quod varii» calumniis apud Iinperatorcm Turcarum Graecos alioa 
quidem in ncccm. a!ios in supplicia. alios in yravissimas contributione»' 
innoxios conicerct, quac iniuria. cC^i nos non afticiat ut Polonos, tamen 
afficere riebet ut Christinnos. 

2. Qiiod Valachiae iam iam tmminentts interiiug ille autor archlte- 
ctusquc extitcrit. 

3. Quod a Sinan Bassa ad Zamoiscium Ducem cxercituum, in Va- 



>) Sfd ns Nlcerorn nitpoct^ «Ig 10 msrca. Por. ijMjmi pitrwof ut. 104. 
*) KDiutantj Ostrogski. 



PostuiBtonnR 
ilectilo 



'57 

Inchia ctjm 'rartAris decert.intem. munus l^ationis Turcicae in pemiciem 
Christianonim Inslnictae obierit. 

4. Quod iiccaHiones Kegnoriim Paluniac in Torcicam potestatcm re> 
digendt, intercaplis a Chrzastovio littcris, Turcis dcscribore ausus sit. 

$. Qaod Ducem exercituum Teneno e vita tollerc conaretur. 

JVoptcr hacc crimirta ct NJcophonis ct JanJ m carcer«s deputftti sunt; 
qiiia vcro illorum iudiciuni multutn temporis in convcntu sumebac, certos 
setiatores ad Marsalcum Kcx adiunxlt ut per interroeata illorum examcn 
laciimt- 

Kcliquuni tem pu3 hiiiuis septimAnae in iudiciis ct postulatorum 
decisionibus coiisii mptum cst; tria postulata digna 
sunt notatti: 

1, Dc Estonia, de qtia nihil se adhuc licx staluerc possc 
turbatis rcbus Sucticis rcspontlit. 

a. De Episcopatu Vilncn*)!, quera cui Kex conferre debeat etsi 
sedulo cogitet. tHiiien noiiduni propter mullorum candidalorum cxceUen- 
tiam sibi ea tn re conslarc dectaravit. 

3. De evocatione nobiliiim post curiam, quoium iudicin in &ai)ciendam 
ex de re constttutionem Rex limitavit. 

Ultima iam comitiorum .septimana restat'), in cuiu.s 
initio speraret aliqiiis, !ierii> rem ipxam Regni ordines essc aggres- 
suros, cum hucusque praea.mbuli3 inh.iererent. Sed is multum haluci- 
narctur: nam usque sub occaaum die Lunae pracciput s c x a r t ]- 
culi statuuntur, in quorum dccisione summa totius pracscntis nc- 
gotii consistiti 

1. Dc patriac dcfcnsionc. 

2. De militari disciplina. 

3. De unionc Graccac Kcclesiac cum Latina. 

4. De processu coiifoederationis. 

5. De non cvocatlonc nobiltum post curiam. 

6. Dc modo clcctionis nunttorum ad comitta. 

Ad [|uarum articulorum dccisioncm ct scdulam de iisdem 
consultationcm suinma rcrum cxpcricntia pracstantes vlrt tam ex 
senatoribus. quam cx nuntils clcctt sunt. iamque unicium 
depulationis suae ipso vespere die Lunae*) inchoarunt. lix »e- Dcimuiio 
natoribus isti sunt deputati: Episcopi: Luceoriensis *) ct Chel- c,>,„i,]onim 
minensis '). Palatini : Cracoviensis *). Vilnensis % Novogrodensis '), 



'1 Od 1(1 aurcL ') dnis 17 m»K%. *) UcrBard Mjinejaw*ki. ') Plou 'tyiteki 
•) Mikot«j Fifkj. •) KnrMl«f M'W«) K».i.i»ill. '( Teodor Skamin Ty»j!ki«wl«. 



>58 



Braclaviensi» '■i, Cancellarii *) uterque, uterque itidem Thcsaurarii '). Castclla- 
nus Leopoliensis Zolktewski *). 

Eadem dic octosenatorcs apud cofiscssum nuntiorum terrestrtum 

nominc R. Mtis ct Cardinalis Bathori >ntercessionem suffl- 

lntcrcc»io nian) pro Stcphano Bathori interponebant '). at 

iijiihori proptcr bcncficia Rcgis Stcphani. quoruni gratitudo eius co- 

giiatis pracstari debct. mdincnatus concessionc, quo inultae 

extenwe familiae m lioc Regiium insitae conspiciuntur, eidcm cognato 

Kcgis gratificari vclint. 

Sequcnti dic^^Lithuani impaticntcs morac nominationis Epi- 

scopi VilnensU conimuniquc rumorc perculRi, quasi Rcx Polonum in 

Kpiscopatum Vilnensem cooptarc dccrcvcrit, in faciem It. 

UdnHnonun Mtis senatorum consessu frequenti cinctac prodcunt atque 

re'ilulttir psrtini iii R. Miem conqueruniur, quod iuxta privilegia sui 

Ducatus Episcopum Vilncnsein Lithuanum renunliare differat, 

partlni accussant quoque senatorum dili^entiam. qui, cum pro fide et con- 

gcienlia legum et privilegionim tuteUm patroctniumque debeant suRCincre. 

unde et nDmophilace» appellantur, tamen K. Mti suadeant, ut contra Li- 

thuaniae immunitatcs et iura propositum instjtutumque suum, Polono 

Episcopaium Vdncnsem conferendi, audacter pcrsequatur. 

Ad hunc dupliccm querclam duplcx quoquc responsum, 
aliud a Rege. aliud a seiiatu retulemnt, utroque iniquae suspitionis tam 
de R. Mte qu.im de senatu [qui nihil prius apud se babcnt, quam omncs 
suos coiiatus ad normam iustitiac iuriumque refcrrc) aspcriori oratione 
argiiebantur. 

Superest conclusio ct finis comitiorum. qnae cum certam 
patriac contra hustium incursiis dcfcnsioncm complcdi debcret, omni pc- 
nitus proch dulur cst d<fstitula. ut vcrcndum gravitcrquc cxtimcsccndum 
»t, ne tam pcriculoso tcmpore susccpta incassum magnae spei comitia 
exitialc aliqitid Rpcac porrcndant. Dum autcm mulli nullitatis convctiius 
causam investigarc volunt. nodum procul dubto in scirpo quacrunt. V^erum 
iam ad luctuosuin hunc portuin, cum lacto frui non licuit, nostri opcris 
cursum dirigamus 

Cum ergo illa deputatio, aliquot ante diebus ex re et salute 

Rpcac instituta, quorundam mate contentorum nuntiorum 

'^**''flv*'iT'' ^«'"*"t^t<' iiifringeretur, in qua potuisset et defensio scutum- 

qiie nudo patriae corpori provideri et inlestinarum tineanim 



*) Jmmui Zlwruki. *f Jan Zomvyaki i L«w SapietiL. *1 J«fi firiei i Uirmilr Clialecki. 
*> SiknifUw. *) por. drai]t«wi |>ieTM>i)r «li. iio. *i iS mam; t«ffo cfHio^ii niema 




»59 



I>i«i*io 
aantioniin 



I 



moles nnaxim& in parte diminui, res universae pessiim tam mere libique 

coeperunt 

Nam dic Vctieris'} corona nuntiorum diversis aliisquc con- 

scrvaadae patrlac, aliis p«rdcndac studiiii induas partcs ccu quibusdam 

contrariis turbinibiiR dtstracta discerptaquc est. Quare 

alia pars in ;iciiatum vcnit tri.stis et macslB, pcr Marsal- 

cumque siiuiii Kcgcm atquc senatores obsecrat. ut illi, qui 

et expcricntia et concordia ct iudtcii dcxteritate maturoque consitio in 

buc Re^no pollenl, turbulenti» sut ordinis sentcntiis altqua rationc mode* 

rentur, nequc iam tiitam sub patrocinio status cqucstris patiiam fore sibi 

promittant. quibus alaccr animuK quidvis pro Rpca subeundi adcst, mo- 

dug ratioque id praesta.ndi dcatt. Altera vero pars se non iam in 

senatu pracscntcm staluit, sed pcr unum internuntium Palatinatus 

Craco viensis *) sigiiificat. ad nullas consultationes de patriac defen- 

eioae se progressuram, donec prius exorbitantiae subUtae fuerint. Perculit 

boc ita muUorum animos, ut non unus aiiditorum ad isturiim supremorum 

Regni consilinrionim novani sapientiam ingemuerit, qui neglecto Jncendio 

scintillnm extinguere potius csse ducant. 

Tandem VicecancellariHs") nomine R. Mtis totiusque sena- 

tus loco responsi multa conqucstus est. multa siipcr ia- 

eturam tcmporis Irustra consumpti ct super consultationum •*"=«'« 

, . . : ■ .. Vitec^ncellini 

congenem immensamquc molem in arctisstmos non lain dic- niKTimonu 

nim, 6cd hornrum atquc mnmentorum au^ustins opcra nun- 

tiorum rrdactam; multa supcr inordinatum comiliorum usum, quae cum 

propter constituticincm dcfcnsionis publicac indicta sint. illis tanicn ad 

privatarum rcnitn curam ct inutiles rixas sunt abu^; multa ct in dcplo- 

ratuni c^sum hunc patriac. quae untum abest. iit omui orbata prarsidto 

flb OlhonianJCii seivitiite fortiter cervicetn suiim dcclinaic lucriquc possit, 

ut ctiam saltim discretioni ctemcntiacquc Turcarum exposita esse videatur; 

multa ct in ignomini^m dcdcciisquc non fcrenHum. quod hic oratorum ex 

v^riis Regnis concursus suis scriptis ntque rumoribus pcr totum orbcm 

sparsis celebri gentis Pntonac nomini atquc gluriae advocabunt; multa et 

in eonim, qui domi relicti sunt, securam nimls de suis nuntiis confiden- 

tiam. a quibus cuiii vita et bonis suis omnibus exirenno discrtmini expo- 

nuntur; mulia denlque in ferura et plusquam criideleni nuntiorum ani* 

iniim, quod volunlariam sibi suisque mortem consciscant et ab ea nec 

precibus, nec ontionibus ullis possunt recus.iri. Tam mulla tamque gra* 

I') tlitia ai nam. Por. djnryvM ptarwMjr >u. iii— ita. *} SUnkk]; por. djrftTjiui 
plwmj ilf. 113. *) Jui TunovUci: por. dynr. plenru): ttt. iii. gfitie maurK u b^rdzo 
r 



i6o 



via Vicccancellaiius dum contra nuntios coiiquestus e&set. detnutn retulil. 
huius parti» nuntinriim dimtdiae siittmissa Huxilii consiliique senatorii in- 
vocatioiic tam R- Micni. quam scnaium vchcmcnter recrcari; caetcrum 
pcr omnia divina atquc humana illos nbsccrarc obtcstariquc. ut ad pri- 
stinam, qua res Polona crevil, redeant concordtam, et qni nunc antmis 
corpuribusque disiuncti sunt. cras responsum atque consllium accepLiiri 
ad R- Mtciii una conveiiiant. 

Postero ergo die Saturni') omnes iam nuntii se co- 
ram K. Mte pr:iesentes ststutit, et cum in lianc senientiam tota 
die frustra tentatig persu-ieioniims pertnihi non posseitt. ut priusn.ottem 
quam n.-ievo<i leviaque stigmata a corpore patrine amovere satius esse 
duccrent, iuxta illonim sentcntiam K. Mtas nnevis primum medicam se 
manum adhibtturam promisit. 

Tandem dtc domintco') nuiitii Rcgnt Poloniae exorbjtan- 

tias et postulata iuxta ordincnn Palatinatuum in senatu. ubi Kcx tunc 

non crat. ad tcrminandum nntandumque Marsalco kuo rccen- 

KiorbiiBti sebaut. quac tandcin idem Marsalcus una cum toto scnatu 

narum po«ii- j^^^j [„ cubiculo existcnci denuntiavit. Divcriiae a fide Catho- 

emiiiieniia tica reli;£ionis proccssum confocderalionts ad futura comitia 

rctcccruni; nuntii nutcin Ducatus Lithuantae licet ad proposi- 

tionem Rcgiatn. quam hurusquc nc ptimis quidcm iabris attigeranc, in 

liospttio Palatini Vlhicnsis aegrc pertracti fucrant, tamen cum ea caulela, 

qund practcr Lithuanum in Episcopatu Vilnensi ncminem alium passuri 

sint; dcmum ex cnmmuni consilio exorbilanti.is postulataque siii Ducatus 

R. Mti quoque denuntiant. 

Die Lunae^l. ut omnta iani ad constituendani Pairiae dcfensiunetn 

impedimenia et quast remoraB amoveret, ad hestcrna Regni 

Borundtni Poloniae Ducatusqiie Lithuaniae nuntiorum pastulata singula- 

deciBio 9"* liiorum puncu sic ex voiis omnium 6. R, Mtas per Vice- 

cancellnrium re^pondifi: 

1. Gcneralis omnium Regni Palatinatuum in terhtoriia praeientatio, 
vulgo dlcta monstratio pro eo tempore. in quod nuntii consettserint. con- 
eeditur paccquc Tnbunali» Rcgni assccuratur. Omncs in iila pracscnta- 
tionc cniisultationcs irritac ct piohtbitac. 

2. Teloneatorcs iuxta antiqua instructarta vectigal cxigcnt. 

3- [.ittcrac primae restium pro binis mitteiitur. 

4- Matisto senatorum iuxta itira anCiqua in iot^rum restituitur. 



'j doU II miirCA. *l ditl> 3] Du/cai dfujrisi plvnrny »tr. Itj. 
Dj«t. fiawitj: Knfioni* sa p«ilia koroDDe, «ii. tl^— [1;. 



*) dni4 74 nuircft. 



i6i 



5. Mnnctac i-evi!.io censurae Tesaurariorum Rf>};nE eorumque ofiido 

committitiir. 

6. Atl Vartnm nnvig»bilem reddendam commissari) assignantur. 

7. Mercenario militi nd rapinaa singuhri disciplina via praecluditur, 
modo Ulis coiucaius libere vcnum cxponant. 

&. Lustratio quinquennalis bononim Regalium et commensuratio 
fuiidi terrestris ad arbitriam et concordiam nuntiorum pcrmillitur. Lustra- 
tores una depntantur. 

9. Inscripliones in S^decz. Uiccz ct Oszwieczim, coram officio ca- 
strensi reco^nitae. perpetuitatis vim obtincbunt. 

1 o. De scrvis ct tumullibus supcrioris conventus binae constitutiones 
abroganlur. 

1 1. Miles armaliiR sub vcxitlo stipendium mercns in conventtculo 
caret loco, qucm rccupcrat idein tOKatus. 

12. Tempua convcnticulonim iuxta artiquam consuetudincm praefi- 
getur. 

13 DL-|iutattDiica Tribuiialis Rcgni tolluntur. nec aliquod memoriale 
ab interloculori!», scd tantum a definitiva sententi.i .solvetur 

14. Commissioncs ordinata iuris via factae m dubium nunquam vo- 
cabuntur, citationes autem post curiam pio bonis nobilium abrogantur. 

15 Granities Regiij a Siiesia et Hungrana iuxta consiiiuttonem Au« 
gusti procurnbuntur. 

t6. Census a cerevtsia Cracovicnsi rcvisioni Capitanei Cracoviensis 
dcmandatur. 

17. Ad bona in i^ungaria sita conventus Miecboviensis, dicta Len- 
aak revidCTtda comiiii&»arii assij^nantur. 

18. De bonis et successionibns post eos, qui vitain contugalcm 
extra 5acramcntuin matrimonii duxcrunt. constitutio ad arbitrium nuntionjm 
datur. 

19. Ad violcntias tam rationc rcligionis, quam aliarum iniunarum 
revidendas, quarum 1'rinccps Fni^sstae a nobilibus inculpatur accusaturque, 
commissniii dcputautur. 

20. Surroijatorcs ta«/«m ') in casibus lcge dcscriptls conccdcntur. 

31. Coarctaiio proccssus in cxecutione rei iudicatae, nunttorum iu- 
diciu pcrmittitur. 

32. rretia rerum vcndtbiiium iuxta mutationcm temporum a Paia- 
tinis revocabitur, executio pretil constituttoni nuntiorum concessa. 

33. Scbolae, quas nionastcria cx bonis convcntualibus nobitibu» apc- 
rire debent, in provisioncm et tutelam Episcoporum acceptae. 




i\ W RPt t.m. 



II 



r62 



24 roenae inculpatorum per appelUtioncm iudiciim dicUe Kocic 
Don Tribunati, sed iudicibus tnculpatis cedeDl. 

25. Lex sumptuaria ad futurum convenltim dilTertur. 

Z6. Auctio poenae homicidiariac ut per nuntios statuatur, iisdem 
concessum. 

37. Pecuniae ad fidcm publicam dalae tam Miscoviis, quam Caste- 
lano S^^deccnsi, solutio fict ex contributionibus, si concedentur. 

28. Causac in foro spihtuali Romam non cxcurrcnt, sed hic in Rcgno 
finicntur. 

29. Revisores ad lustrand^ in confiniia Tartariae deserta loca, ut 
illa nobilibus ad excollendum di^ttribui jiossint, assignantur. 

30. Telonea Palatinatu^ Vulhiniae post nbitum moderni possesoris 
ad arces eiusdem Fiilatinatua munlcndas convertentur. 

31. Mokndinum monachis Hreestcnsibus incorporatur. 

32. Kalcndarium novum iuxta pctita icrraium Pracmisliae. Maliciac, 
Volhiniac ct mngiiiic partis Diicatus Lithuaniae ut a subdilis observctur, 
ne illorum laboribus domini dcfraudciitur. \cge cavctur. 

33. Rctenta fumalium Palatinatui Volhiniae ct Kioviae dimittuntur, 
in posteritm ad solutionem eorundem erunt astrictl. 

34. Granities inter Palatinalum PodoHae et Ducatum Uthuaniae ut 
fiant, constJtutioiie assecurantur. 

35. Ad novas arces sumptu nobilium in confiniis Tartariae extructas, 
ut illis sumptus reriindatur, revtsores mittentur. 

36. Nicophori Janique iudicinm peragi pubiice inceptiim, publice fmietur. 

37. Commeatiis arci Kamenecensi ex arbitrio nnntiorum providebitur, 

38. Palatinatus Volhiniae cum Betzensi, Podoliae cum Brzestensi /1- 
mitfs ''I pcr commissarios assignabunlur. 

39. Ad domum pro cancellari.-i in Czersko arboies ex silvis Rega- 
libus conceduntur. licct optarct R. Mtas. ut hacc cancellaria sil potius 
latericia, quam lignea. 

40. Ad dislimitanda bona Rcgia cum tcrrestribus in Prussia Scabinus, 
in Polonin Succaincrariiis advocan dcbct. 

41. In Prusia cxecuttoni ratioiic bonorum Rcgalium in terrcstria usu 
conversorum nni.s imponitur. 

42. Caduca codcm iurc debcnt iudicari, qiio et in Polonla. 

43. Privilegia Prussica ct pacta atque conventa inviolata Ser-j 
vabuntur. 

44. Krakow, Lubowla et aliae arces hostiiun incursioni vicinae ex 
contributionibus munienlur. 



*) MJna» w RP. 



163 



45' Turbarum et seditiouum licentla ut allqua poenA coi 
constitutioin luintiortim permissurr est. 

46. Mortui olim Regis Stephani de hac Kpca optime merJti nepos 
cx fntre, Siephanus Bath^^ri, pro indigena suKipitur una cum praefecto 
militum nuncupato Lcpszcni, 

47. Pactis convcntia, nomine R. Mtis ante coronationem pcr eiusdem 
oratorcs cum Rcgno l'oIoniac coatractis, in omnibus satisfict ') punctts, 
cjuae puncta niimerantur duodecim: 

I Primum Ksthaniae hutc Regnu incorporatio in hac aumma re* 
rum Sueticarum perturbatione impossibilis; ubi consilio et auxilio 
Polononim ad rcs Svicticas componendas R. Mtas adiuta fuerlt, 
facilius tum dcmum pacCis conventis eandem responsuram et fidem 
suam ciibcratiiram. 

2. Classis Suctica ad usum et neccssitatem Poloniac scmper 
parata. 

3. Tormenta iam restituta sunL 

4. Pecuniam a patre suo Regi Augusto datam dimittit et ex 
illa Rpcam Polonam R. Mias quietat. 

5. Tormenta Suetica, quando opus fuerit, contra Moschum sup- 
peditabuntur. 

6. Quinque arces eo in toco. in quo nuntti statuendas iudica- 
verint, R. Mtas cxtruere semper parata, 

7. Extcrnoa in scrvittia suis lam publicis, quam pnratis R. Mtas 
non fovcL 

8. Custodiam sui corporis indigcnis Poloniae committtt. 

9. Stipcndium militi sub inlcrrcgnum scrvicnti magna in parte 
iam solutum cst, in reliqua partc brevi tcmporc plcnaria Ret solutio. 

10. Confocderationem et pacem inter dissidcntes tn religione R. 
Mtas iuramcnto confirmavit. Proccssus Confocdcrationis ubi unanimi 
omnium Palalinatuum consensu adinventus fucrit. R. Mtem ab 
illius executioDc non esse alienam. 

11. Debita T^ciniis. PaUtino Sandomiriensi et Macreiowio. quac 
Rpca tempore inteiregni apud eosdem contraxerat, sunt persoluta. 

13. lura omnia omnibus illacsa R. Mtas servat 
Hucusque pacta conventa. 

48. Sal propter lluminum siccitatem commode ex fodinis Istula de- 
mitti non potuit; in ubertate fluminis eiusdem salis copia ubertim suppe- 
ditabitur. 

49. Postulata Palatinatus Masovtae ad fuCura comitia necessario difTeri. 



•) W R?.: »»iiifiei:. 



it« 



1^4 



50. Tcnnrni icrrestrcs tam Lublincnscs, quam UrKdovicnscs, cxlra 
spalium rrrbunalis Rcijni in illud tcmpiis, quo<l cammodi5<iimuni nuntti 
ctusdcm Palatinatus cl^crint, lran:ifenintur. 

51. Kclcnta contnbutionuii) m eos l^dlatinatus. (i<ii supcriori anno 
cotilributiones denc^avcrunt. cx corundeui libera .subniiiutonc istatuuniur, 

jz. Reliqua proptcr brcviiMtcm ct anKustiani tcmporis nd iinminenies 
conventus rciecta. 

l*ost cxpeditioncm Regni Poloniiie postuUtorum ad po- 
UibiuBjae iitnlata Litbuaniae pcr Magniflcum ciusdcm Duca- 
expcdiiio ^"' Cancellanum lali ordine responsum datum 
fuilM: 

1. Bona Reg»lia ex cootributionibus eximantur, cxceplis excipiendts 

2. Munslratio i*alatinatuum in districtibus dicta okazowanie ad id 
tempus. quod sibi elegerint. ooiiceditur. 

3. Citatitines posi ciiri.im iiiri Ltthiianico contrariae abrogantur. 

4. Ad dislimit.indf^s Pal.\tinatu8 eommissnrii deputaniur. 

5. Libcr iransitus iii flaviis procurabitur. 

6. Ltbertatio a tcloncis revisioni thcsaurioruiii subicitur. 

7. luxta antiquuin usum <t consuetudincin incisio arborum iii silvis 
Regalibus non prohibctur. 

8. DiluTica stagnorum Kcgaliuin cum iniuria fundi terrcstm revi' 
sioni subiaccbit. 

9. Privilcgia ciritatum supcr nurtdinas In statutis Regni locum nou 
liabcnt. 

10. Contnbdtiotics »d victum Dunttorum in comitia ablegandoiuni 
axca vetfreiii usum approbaniur, cui contributiont senaCores ct 11, qui anti- 
qaa consuetudine a solucionc' etusdem cxeinpti sunt, non subiacebunt. 

11. .Stipendia militibus ex contributioiiibus debent Rolvf. 

Sic iiiin cam Rcgni Potoniac quam Ducacus Lithuaniae exorbitan- 

tiarum atque postulatorum absoluta decisione, sub occasum diei Lunae 

ralianecontribuiionlsexortacstingens intcr Palatinatus. 

dif fe rent i:i ; qui cum iuxta ordinein suum ea de re senten> 

' 0« Cmrfri tias aperirent suas, in tres partes csse divtsi videbnntur. Prima 

butionibttf p^fj conlributionem absolute coocedebat, altera sub conditione, 

PSDtioruin ' 

diirercntu hac vcro pmccipua. si commensur.niio praesentibu.<i comitiis 

plcnarie statuta fucrit ; lertia pars, hoc cst li P.'»latinatus, 

qul $itperiort aono eontributionem dcncgavcrant, niUil aliud practcr i«- 

tenta conccdcrc volcbanC. Litbuani in quod Regnum 1'otonrae con* 

senscrit.iJdem ae ratiune xontributioais paratos. efTicere oblulcrunt 



'\ Por. dT»rrn«t pldrw^iTT rtr. II7. 



Talts di^erenHa. cum variis scntentiis in roagnam noctis partem 
protrscta fuisset, ex con^ensu acclafnntioneqtie multorum nuntinrum K ex 
comitia a li feriam tertiam Vicccanceilarii declaratione proroga- 
vit- Surgentc iam Rcgt atqiic tnto senatu Craco vienites nuntij, 
quod R. Mti valedicant, ncque ulterius possh conrentus protrahi, clara 
voce protcstantur. 

Hac levi protcstatiuncula et perniciosa quorundam tcmcrttate co- 
mitJa ita cum praeccdentibus exorbitantianim decisionibus an- 
nihibta sunt, ut pAtna, quac {mrtum iam tenere videbatiir. in 



TeoicrArla 
cl kvi« mainil 



multo altiui pcriculosiusquc iiiiufragmm, qiiain hucusque in illo monicmi 
vers.Trelur. pHUCorijni turbinc iinpune reiccta non sine bi>nonim '^'"""'°'""' 
civium lachrymis conspiciatur Summo eniin mane protcsiantcs 
illorumquc socii itcr Varsavia arripiunt, rcllqiii atitcm, qui siipcrcrant nun- 
tii, pcr suum MRrsalcum iniquiiatrni tcmporum, quominus cotnitia cx eo- 
rum votis constiterint. tristi peroratione accusantem atque eorum fidem. 
qui ad clavum ct gubemacula Rptac sunt constltuti, tamquam unicain 
in naufragio Rpcae tabulam i»ec non unicam spem obtestanteni. Rcgi va- 
ledicunt, atque ita accessu ad osculuin Regiae maiius luctuosa comitia 
firmaverunt 



I66 



DYARYUSZ SEJMU R. 1597 

SPISANY PRZEZ ANDRZEJA REDERA, BURMISTRZA MIASTA MALBOROA, 
POStA MNIEJSZYCH MIAST PRUSKICH. 



BaMrtages aufaog lu r«liraaru. 

Ist dte mcsse gchaltcn worden und wcgcn inaiigel der H. Sena* 
torn fcrner den tag nichts rilr^enoinmen. Nachmktagc ist dcs K.uniges 
von Mis|]aiiicn gcsantcr ankomtnen Franctscus dun dc 
Mendoza') Feldlhauptnian und Marschalck iii Nidderlandt. vorher 
3 inaiilesel mit kasien beladen gangen, derselbea etxlJche wagen gefol 
get, zwar nirht sonderlich ansehnlich; die kftniglichen hofleiite sindl ihm 
entkegen geritten sampt zween Senatoren, zwischen welchcn der gesanle 
eingeritien, waren H. l,utxel*er BUcholT*) und H. Pommerelsche Woiwod"). 

Die landtbolen erweleten sich einen Marschnlck Pe- 
trum Mysckowsky. Der H. Grosscantzler i.>(t aiich den tag eingesogen. 

1 1 ff^ltrnnrii. 

I. Mtt. mit den Hin .Senatoren raih gehalten und aiif die landt- 
boten genarten, da.s sie I. Mtt. handt kdKiicn und die proposition an- 
h&ren solicn; die landtboten haben >iich aber entschuldijren lasseii, dass 
sie noch nicfat einig. Der Hr. Cronifn Marschalck Nicolaus Zebrzl- 
dowsky hat auss bephel I. Kgl. Mtt. vorbracht. dae ein alter 
loblichcr riuch. das nian in anfang des rcichstages ctzliche leges co- 
mftiales publlctrte, damit friede erhaiten k6nte werden. wollc oiao sie 
auch vorlesen iasscn und vorbesscrn, sehe ehr atich gern. Die H, rethe 
babea $ich semjjtlich gerallcn las&en, das solche artickel und leges pa- 
blicirct, wetl man schc, das cin mcnsch das ander so gering schctzet 
und so viel in den voi^angencn rcichstcgcn umbs lcbcn kommen; man 
3olt aber nicht allein publicircn, sondcrn auch dariibcr haltcn und die 
vorbrccher straffcn, auch dcn niichtigcn nachcilen und achtcrfolgen, da- 
mit man dcs tagcs und des nachtes sicher seio kontc. und man ron 



*) KP. nu: Medtion. *) Bmiknl Idaciejowslii. '] Lndwilc MoRfikl. 



'67 

freiiibden nationen nicht vorwelss hvitCD, das keine straff iind ordnung 
in Polcn were. Aufm Tribunal ginge es fein ordenilich zu. das bei tag 
mid bei nachte ein jeder sicher scin k6me; gesrhieht es an dem orte, 
so sol es viel mehr an 1. Kon, Mtt, hoffe geBchehen, das wurde der Cron 
einen giitten nntnen (;cbeii. das die execuiioii erginge kegen adel und 
iinadel: hiemlt den li. Marschaick scine!i amptii erinneret, das ehr stile 
haltcn und kciner inicrccssion stat gebcn wolie, und wo de Marschalck 
zu scbvach, sol I. Kdn, Mtt die handt langen, Sonderlich sol auch auf das 
geschrei und tumult acht gcgcben wcrdcn, da manchcr in scincm voto 
perturbirct und kaum sein cigen wordt horcii kan. Ocr H. Marschalck 
sicb erkleicl, das ehr an dcm unordentlichcn regiment kcinen gefallen. 

das ehr aber solchcs so baldc ') konnen ist oicht miiglicb gewesen, 

weil ehr es also ^efunden, ^eine vorfahren battcn niebr schuldt als ehr, 
wolt aber publiciten lasacn, und wo notig stTalTen ^. 

18 rflbrnitrii. 

Der Hispani.schc gcsantc privatim bcim Konige ge* 
hfiret worden, ist mit kdnigtichcn ross uud wagen aufgcfurct. die 
fuhrknechte uod dcr ross zeug war vom roten sammet, well der KAnig 
vori Hispanien zu Ihr. K6n. Mtt. iunt^en erben Vladislai tau/Ten gebeten, 
ats hai dcr gesante xwo stadtltche ktislliche clenodien unib den h.ils za 
hengen gebracht und vorehret, ein mit saphtr, das anili.'r mil rubin. Sonst 
hat ebr bci I. Mtt, privatim begeret 4 dinge: 

1. das sich 1 Kdn, Mtt. an die Konigin von F.ngelandt machen 
wolte, damit »ie ihm in seinem erblicht^n landc Niddcrl.indc nicht hin- 
derlichcn were. 

2. das dic kaufleiite ihre wahrcn m seincn stcdtcn ablcgten. 

3. das das gctrcydc zu Dantzick nur scincn kaFlcutcn vcrkauft wiirdc. 

4. das L Mtt. das polniscbc crtz im allcin wotlc zukommcn lasseo. 

15 relirua.rti. 

Die landtboten, nachdem sic sich etzlichc tagc gezancket, baben 
I. Kdn. Mtt. salutirct. und ist auch durchden H. Untercanteler die 
proposition gescheben. 

Summa der proposition. 

I. Gratulatio ex Incoiumitate Rpcae. 

3. CxaggeratEo der grossen gefafar, so disse Crooe vom Ttlrcken 



') Wfiu iu<««]rtelny. ') C«I«jco t«£o aitfpu t>i*l: w oba pofnMilnicb dytrjriMUtk. 



i68 



zu gcwarlcn. wcil dcr Tdrcl< zuvor nie so nahe lconiiHMi, dic starcken 
fcsten s)chlds!!cr in Ungcrn und fast das gantze landt ist tn des feindes 
handt. Das kricgsheer der christenheit isl erleget, es schreien uns die 
benachbarten lendcr zu. es schreiet Cr;icaw und die ninbligende &tedtte, 
die keinti be^htllzung haben, sie streckvn ihre hcnde nuss umb rettung. 

3. Die liga hat iui vorgangcncm iahrc nicht ihrcn fortgang gchabc, 
die conditiones sindt ntcht bekreftiget; der Babst hat hulf 2ugesa);t der 
Key>ier hat 60000 kriefjesvolck vorsprochen. 

4. Jexuodt haben wir iioch gar kurtze zeit. das Turkische krieges* 
heer ist in Ungern, nitt drci Baschen in drci bauflcn geteilct, zu Griecbs< 
wcissenburgck und zu Agria. Er wirdt den friiling nicht erwarten: e* 
scint fcrtig dic Tatcm, weLhe aucli iin winter kriegcn, es glimmcn 
schon unscrc vvciidc. la&sct tiii5 hiitcen. das iins ricr feindl in dcr unbe- 
reitschaft nicht crha&che. 

5. Das Tartarischc kricgcsvotck drawct, cs wil ihrc bcsoldung ha- 
ben. cs wil das dic Co.sackcn sich wcg bcgcbcn sollcn, wclchs cin un- 
milglich ding ist, wegcn dcr gcincincn gcfahr. so hicr;ius crfolgcn, welche 
unter cincin gcwisscn rcginicnl mussen gchalten wcrdcn. VVas anbelan* 
get dic bcsoldung, davoii inu»s auch fjcredet uiid bctrachtel wcrden, wie 
solchcr hcidcn cid; nicht gewiss, incn auch iiicht zu glaiibcn. wan sie 
gelegenheit und die Keit ersehen. 

6. K^i ist auch von noten, das wir nicht allein die gesantcn auss 
Schweden horen, sonder auch I. Mtl. mit rath und hiJItT desselben reiches 
halben heiwonen. welchs auch I. Kon. Mtt. in gnaden widdemmb zu 
vergclten nicht vorgessen wil. 

7. Das man l Kon. Mtt. beschuldiget, wie das dieselbe die con- 
foederation bicchcn sollte, das kan nicmandt bewcisen; obwol nuss Gottes 
strafl Tiel ketzerei cntstandcn, und sich vod dcr alten kirchen abgeson- 
dert, so lcidct sic doch I. Kon. Mtt. in dcr Crone, und wil dcrhalben 
auch friede zu erhnUcu zugesagt haben. 

8. Dcr Croiicn kricgsvolck Iwt ihrc besuldung nicht bekomiJQCO. 
wclchs doch viel guttcs I. Kdn. Mtt. und dcm gantzcn lande bewicscn»' 
und isundt hat es aufs iicwc Cosacken crlcgct und gcfangcn genommcn, 
und ihrc fahnen mit dcm Nalicwaiko und vicl dcrsclbcn fcindcn gcschUtz 
1. K6n. Mct. ilbergcbcn: cs hat gcdaditcs kricgsvotck die Crone von] 
grosscr gefahr crrcttct. 

9. Dic poborren sindt nicht ans.sgcgcbcn wordcn. Es zweifelt deo-l 
noch I. Mtt. nicht an den alten polnischen tugentten. das sich in inen' 
die llcbc zu voihuitung und zuvorkommung solchcr gcfahr crwccken' 
werde. Die tnnerlichen sachen alle izundt hindanscczcnde. davon lur an' 
der zett im gutten fncdt und wol&tandt kan deliberieret wcrden, Und. 



weil dic zeit kurlz und dte gemcine gefahr fUrhanden, wollen vrJr iint 
nur von derseiben vorhilttung allein bereden. 

IR r«brnRrU. 

Der llispanische gesante ao Kdniglichen talTe! eingeladen und 
Hractiret. 

IT rnbmnrll. 

Ist der BilbiTliche Lcgat Caietanus anUomnicn, die gcistlichen sindt 
im alle cntkegcn gezogen sainpt dem gantzcn hofe. auch zwo von den 
wcldtlichen rethcn, dcr H. Po^iiache Woiwod *) uml der H. Littawsche 
Cantzlcr »J. 

IH fdbmarii. 

Der H. Grosscantjilcr den Babstlichcn und Hispaiiischcn gesanten, 
»ampt alle dcn }ierrcn rethen zii ^.ist gehnbt und prechtig gcwiirdiget. 

10 frbrnaril. 

Dcr Bahstltchc gesantc Caiclanus sein gcwcrh »bgclegct, zu der 

meinung "J. 

80 ffbruBdi. 

Die H. Senatorn auf die proposition ku votiren angcfangen. wekhe 
slc dcn 22 februarii .ibsolvirei. 

Vota senatorum 
Ertzbischoff Karnkowsky Primas Kegni. 

Die gebilhr eine.t jeden menschen ist vnn Gott seinem schdpflfer 
ersten anzufangen, und das dersclbe K. K. Mct. und dje lobliche Crone 
b<i gllick.teligem wolstatidc crhalten wulle, wilnschc und bitte ich von 
hcrtzen. Dicses scin votum hat cbr in drei sttick getcilet: i. Was be- 
langet, davon dcr H. Cardinal gesagt, worumb das unscr hcrrc Gotc die 
chri.<ttenfaeit wiil bcsuchcn. 2. Wie uns Gott nach seincm beiligen wtllen 
vorsuchct. 3. Von anligcn des vatcrlHndes. 

Apocalipsi.i hat cbr gencnDct. Hie zeit und die stetle, das sur lctzten 
zeit sol herauskoinmcn. dcr da sol crlcget werden: Scrpet lanquam ser- 
pcns, postca sibillatum cmittet ct tanqu.im lco dcvorabit, ct scmcn cius 
manct tn actcrnun), critque uxor tn consuctudincm.') Populus fortis exer- 
^H citatus ct constans. a facic eius pcrdam omncs inimicos eius. Po.stca in- 

^^H pantei 

^^^ RUIl 



*) Rjeroniin Codorniki. *j I.«ir Sapiel». *l Stmicsenie tu aMlfpa})c« opanauay 
pantewki lak mawf ]&)[ i odponiedr. na niq w c&la&ci pailua n« »U. 31 — aS. *) I Um, 
i RUIfpne c^tUy pitmft tv. taptttxie f>ohatamucone. 



cipit lamcntarc: Quia repulbti el despexisti Christum, scdem cms in tcrra 
pririidisti, dcstruxisit, ca inimicos fos ritpto foedcre coinpressisti- Exar- 
dcscct ira tita, conculcasti Christuin tuutn. pfTunde iram luaiii super gcn* 
tcs. uitd Mgct. sic wcrdcn sctn wic ihr Gott isl: welchcs sich *(chon allca 
»lso begeben. Sehct ihr nicht. wie ihm das gldck dtenet und ob&iget, 
wie sich der Tiircke je iieher, je niehr zu um n.-ihct, und ist iiiematide 
zu bekUgen, als dic chriBtenlieit. Der prophet liaget: si filii cius derelin- 
querint euin et m^ndala eius, mtsericordiam taiiien meam non auferam; 
das hat ehr im vori>fhalt<rn, da ehr Am^ Babilon dic seini^en getuhret, 
nnd hnt bepholcn ^ich zu reclinen an denen, die sie Vorlachec Uer 
beilige vater der Babst uiid der christliche Kaiser kotnnien zu uns; es 
isi kein christlichcr Konig gewesen. der da hette solche Jinsehetiliche 
(jesante und solchc fiirtrefflichc leutc (jeschickt bekommen, als wol bei 
glilckseiigcr rcgirun^ di^scs izigco Koniges gcschieht. Wir inogcn wol 
sagett: £t adorabunt eum omncs gcntcs. und dissc leute vorstehen und 
deuten es auf uns, und das ist cin grns!i ding: uns dcuchtct cs cin ^r 
geringcs zu scm. Abcr dcr das wil glauben. dcr bcfindct, d;is nicmnls 
so cin gefcrlichLT krieg gewLsen. Acht hundert kriegsvolck E. Kon. Mlt. 
habci) ("iooo dcrsclben fcinde erlcgel, die Taicrn die fcinde, die beltoin- 
mcn nicht ihrc bcsoUlung und der gleichen Der fcindt drr i.st -so Ubcr- 
miittig. das auch Europa in also r^icht <;chabt. Nu sindl sic zu uns kom* 
men, man muss der guttat ^cdenclcen, und so wirdt die gantte Crone 
gcsegnet wcidcn. wan E. KOn. Mtt. dem adelichen standc ihrc genadc 
und belonung eneiget, auf das sie tiernach nicht sagen mogcn: in va- 
num proiecimtts tela; einem jedem thier ist mitgegeben guttes mit gut 
tem zu bcloncn und auf seine bcschiitzung zu gcdcnck-eii Sollen wir 
alhier vom unscnn bcschiilz wegen des feindes reden, und arders woher 
bebtfrung zum krtege zu sucben, das ich von unser beschUtznng und 
vorrath sage, hnlt mir es zu gutte, das ich meiner mutter gedencke, 
welche uns ihre siine ^iir weldt gebracht, und welcher aupplication 4 ary 
tickel in sich helt. Z\im erslen, das nicht*' zu seiner mass und zeil g( 
schicht. ihr babet keinen vorrat wcgen kunftigcr dinge; ihr woHet Tiel 
anfangcn und blcibct bcl kcincm bcstcndig. ihr schreibet artickeln, con^ 
stitutioncs und Icbct nicht damach. Dic ursach ist: Quta nec mala ncc inedil 
inalorum tcncmus. Webe dem sohn odcr tochtcr. liber welchen dic muli 
klaget, und dem unterthfin, liber welchen dcr hcrr sich bcschwcrel. Wai 
ihnen hcilsnm gcwcscn. haben sic farcn lasscn. das inan wol mag sagc 
zu ihncn: Quotics volui vos congrcgarc tanquam pullos ct noluistis, ecce n 
linquctur vobis domus deserta. Zuiii /weiten. das ihr kcine zubchcrung] 
2um kricgc habct, so wol inncrlich als au.5scrlich: es sindt 37 gcoe 
merctuiu, andcrc hcrschaftcn, dic wachsen und neincn daroD ru, undj 



lyi 



wir achten solcher nicht, und nenien abe. Wir haben tiber acht million 
eintcommen, wo Ut dnic, wo ist es hin kommen? cnU abstnlit; die Spa> 
tiicr wustcn das wol zu nntze zii machen, wir aber ntcht; ecce perditio 
tua. Ist auch kcine bcschutzung )c<;gen den feindt den Tur^^ken; wir ha- 
bcn uns nicmals wollen bcschweren lasscn: es ist ein pobor gcordcnct 
zunn kricgc, wirdt nicht gcbijrlich abgcgcben. Dcswcgcn klagct klcgltch 
iJbcr uns unserc mnttcr, wir werdcn umbsonst arbcitcn. wo es nicbt 
wirdt aiiders werden, als cs bishero gcwcst ist. Kuch gebiirct uns iur- 
zugehen, cs iat niclit uiiters thuns vom kricgc zu rathschlagcn, sunilcni 
zu bcteii und Gott hertzlrch anEuruflen. Wirdt E. L. was K>'ties schlissen. 
so wollcn wir aitch a\s briidcr datzu lc^en berett uiid willi); ^ein Dic 
Itga wic notig und zutrcglich dic sei, lesen wir das concilium CI«rcmon- 
tanum nach crmannung dcs Babstcs Urbani: da ilber 300.000 Titrckcn 
gewcsen. wic Jcrusalcm gcwonncn wordcn und Hitbernis (stfj iibcr 70-OOO 
Ttlrckcn erleget zu der zeit, wie der Spanter, Venedig, dcr Habst nicht 
wentg kriegcsvolck gehabt, und tlas auch damatss solch cin Hchrcckcn 
in dcn feindi gckoniinen, das er voi» Coiistantinopel cntwichcn So solt 
man izundt auch thun, dcswcgen ist aucb ciii conimission zu Cracaw (je- 
wesen, das wir auch wacker sein sullen, und ist allerlei tractiret worden. 
Was f(ir ein krtegesvolck solt rien TUrcken wol widderstehcn ktinnen, 
davon gebiiret ntcht dem Krtzbischoff, aiich nicht einem KiKcholc, son- 
dern dem Konige und deni H.nijptman davon z» reden und zu rathschla- 
gcn wic das rcgimcnt und ailes sol bestellet werden; und wnn es zitm 
kriege kommet. sol kein andcr baupt scin, als Gott und dcr Hauptman. 
Das sag ich frci heraus als scnator : Liga habere dcbet catidurcm, cum 
aemulo regni pacta inire periculosum, bchilttc Gott dafiir, ich fUrchtc, das 
unter solchtim mantcl ctwas boscs vordcckt scin mochtc. Was sol man 
abcr vicl von der Uga rcdcn, wan nicht i.st, mlt wcmc; von dcr Cracaw- 
sch«n commission haben wir uns bcrutTen an I. Kon. Mtt, das andcr 
teil zum Katser, unc izundt ist mit niemandt davon zu reden. 

Den Taitcrn bcsoldung zu geben weis irh nicht wofilr. sic sindt 
uns nicmal» zutrcgHch gcwcscn; der l^gat hat klcglich cingcbracht. wie 
das chr vorgcbcns sich bearbcitct. Diiriimb hab ich nicht unterlaucn 
wotlcii, H. Kon. Mtt. zu crinnern. da dicsetbte die crone auss mcincn 
heiideii empfangen. und habe die worte gcredet: Sta et retinc locum 
tt]um tibi dcsigrtatum per authoritatem Dei omnipotcntis. das ist, wan 
es vom kriege zu tractiren koniitien u'irdt. so siehe du hier und halie 
deine steile, auf welche dich Gotl gesctxel. welcher dein schuti!. 

Das mag ich auch nicht mit stilftchweigen vorttbergehen, was mir wid- 
derfarcn, wie sie mir iziger zeit nachgehen, Ich bin gewesen Refercn- 
darius, Sccretarius, iJischof und itr.t HrtzbischotT, ich biii zwcimal ein ge- 



172 



AAnter gcwcscn xum Kaiser, hab mcine privstR hindangeseUt. lch bin 
Ton cincm ehrlichni altcn gcwihlcchle inchr ais vmi 200 jahr. ich habe 
mcinen vcttcr erlebet. welchcr 36 jahr auf disscr stclle gesesscn, und 
hnb auch von etzUch hundcrl jalircn pnvilcgia in nieincin hause; und 
auch izundr stehcn alhicr strtitbaic heldc filr R Kon. Mtt-. so ich in 
mcinciti hausc nehabt tind sich bci ilcm II I lauptman im strcit ritter- 
lich hallcn. l~.s ist alhicr cincr, wclchcn ich schc. wclchcr sicb ait nieine 
ehre gerieben und niich bei allen lcuten austttreget; ich bitte K. K6n. 
Mtt. wolle hierin mcin lichter Btin. K. Mlt. wolle inir rechts vorhelfen, 
d»rumb icli dicsclbtc alicrmal sainpt dcn II. Senatoren fleissig wil ge- 
beten hab^n, das da mfige erkant werden, was da sprei oder korn sei. 
und das dcr imdaiiclcbare mcnst h das was efar von mir geredet, selbst 
in scincn bnsen steclte. 

ErtzbischoTf von dcr Reuschen Lemburg;*). 

Bs ist Gott zu dancken. das chr uns und die ^»ntxe Cronc hiss 
anhero in Ktmlichcn zustandt erhalien. VVir schcn viel occasioncs, wclche 
unaer vaterlandt Itreiickrn kOiineu. und wok auch nicht gern die hof- 
nung vorltren. das uns Gott fluch weiter behtltten werde. E. Kon. Mtt. 
frcbilrct in nirchten lehen iind alles von Goit anfahen: Initium sapien- 
tiae timor Domini Das (jcmeine landt bedarf grnssc erbamiung von 
K. Kfin. Mtt. als ihrem haupt» von den H. Senatoren als von den wech- 
tern. vom adcl als v"n dcrselben fuss und schnltern; wclchc ist innerlidi 
und ausscrlich als unscrc niutter, wir wtirden nicht gottc s6hn und bUr- 
ger sein, wan sich eiacr uber dcn andcrn mcht crbarmen solte. 

Dic proposition E. Kdn. Mtl. hat nicht vicl puncta in sich bei^Tif* 
fen. abcr schr wichtiKc. Dcs Gncsnischcn Ertzbischofs wort wil ich nicht 
widdcrholcn, lass inir dieaclbcn auch wolgcfallcn; wan cine niuttcr ini 
hause kranclc ligct und das hauH fchct an zu brennen. so frag tch. ob 
nian zu der xcit die muttcr, oder das haus retten odcr leschen sollc: 
mich dUnckct das xn langsam wcrc dcr krnnckcn zu helfen, abcr das 
haus lu lesdien wcrc zcit G'eichcr gcstatt wcil uns der fclndt immer 
neher kommct. so haben billich R. Kon. Mtt. disscn rcichstag angcsctzt. 
darumb vvirstu cin Kdnig gcnennet. dati du auf Irieden dencken sollest 
und sokhen rriede. das man nicht erst lange disputiren mdge, oder grosse 
orationes machen, sondem allein daron reden, wie wir am allerbcsten 
und sichersten mOj^en vnrselicn werden. Ich aber als ein getsttiche pep» 
son k.in und weiss hievon nicht viel zu sagen. 

Des heiligen vaters tath auss veterlichem hertaen herkommende. 




I 

I 



*) Jui Dymtir SolikowiU. 



sebc Jch (ia<i cs trcwlkh gcmcincl. al>cr ich wil van .solchcn hohcn sa- 
chcn zu rcdcn mich nicht untcrstchcn ct alca Ktpcre nolo. 

Belangct dte Cosackcn, darin wtrdt der H. Hauptinan wol miltel 
{inden, wan e% iin wlrdt anhdni gcgeben. 

Die ge&ancen auss Scliwedcn »ui man bbren. 

Cracaw, das es auch wol ni6ge vorschen werden, jjleichergcstalt 
auch Hnlisch. Kaminietz, welche grosee retturig bedtirfen. 



Cardtnal Bischoff v. Cracaw'). 



ifdlien ui)d Gott 



I 



Wo wir nicht wcrden cin ander lebei 
xUraen aufh6reii, so haben wir ansut der hillf und schUtzung niebr con- 
fusion zu gcwarten; es seindt schreckliche heucheiei unri kelzerei enl- 
standen, daraim wir iins nichts nnders 2u vorsehen, ats einer grossen 
straffe Goties, und wan ja ein unglUck Uber disae Crone kommen solte, 
wcren wir in !>chuldt bei dem gemeinen l,inde, uns selbst und unsern 
nachkciinlingen, wan wir hievon sti' schweigen .solten. Wir wullen gar 
hoch stcigcn und nicht in unscrm standc bleibcn, wir woUen a)lc gottli- 
che und mcnschlichc dingc aus&tichtcn, wclchs im dcr hcilige gcist al- 
leiit vorbehalten. wir schrcibcn rcichslagc auss nur wie zur rexacion. 
Einetn kan vom andern nicht rccht gepflegct werden, wozu ist es weiicr 
Ifommcn, aclitung zu habcn als auf dcn fcindt, abcr das ist gdttlicher 
voFschung tu bcphelcn. VVas dcn bcschiitjL widdcr dcn fcindt beiangct. 
rathe ich mit dcn ihristlichen potentatcn sich ^u vorbinden: dcr Uabst 
rcichcl dic hiindt, wic tincni gutten froinmcii vater gebiicet, und das 
werden villcicht die ander» auch ihun, wan ihiien lcidliche cotiditioncs 
werdcn fiirgcschlageii wcrden; und wo dic liga nicht ihren fortgang gc- 
winnct, so mtlsscn wir uns sclber cin wcnig wehc thun, wir gcisilichcn 
wollen es an uns nicht mangeln laNSea, so viel moglich, sofern wir bei 
unserin recht und freiheit erhalten werden. 

Epi«tcopus Kuiawiensis *). 

VVegen der compusition. das ^e iniige ihren fortgang gevrinnen. 
hat ehr weilleufiig geredet, wie nnch. das er hin und widdcr iibcr 3000 
kirchen xuistieiet h.ihe. zu welchen ehr keine dorfTcr, auch keine intra* 
ten hette, und disse» were ihm cin gros.ie.1 migluck, als dcr Tiirck oder 
Tater. Bittct derwegen uinh gcrechtickeit, odcr E. K.6n. Mtt. vorschreibe 
Dns nicht mehr auf dcn rcichstag; wir woUen selbst fiJr uns rathschU- 
gcn. wir wollcn uns kcin unrccht geschehen lassen, und wollen sehen. 



>) l«nr Ri^tilwlll. *1 HtmKlm R»>rMpv*lrl , 




wer etnes andcm sedc sein wirdt. Was anbcUngct aaxttc bcsch 
«ridder den feindt daton gebubrct dem Komge and dem Hauptnun xu 
rttiiiicbb gen. 

Dem krieffesvolck sol gezalec urerdeo Die gesaniea auss Schwe- 
den «ullen getiorct werden. 



Episcopas Flocensis*). 

Die mauem der christenheit drewen umbzufatlen, wtr mussen uns 
irol in acht habeo, das wir &anipt inen dcm leinde nicht zum raube 
werden. Iti dte liga wolt icb wol willigcn, wan ich wtistc, das cs ein 
miltcl zum fricden iicin soltc: aber davon isC vorgcbcnc hofhung. Es wil 
crklcrct scin, ob niit dcn christcn odcr mit dcm fcinde vorbitodtnis zu 
machcn. und ich schc dic grossc billickclt und nodls erforderung, das 
dtc liga fortgdn^ hiibcn raochtc. wic man ;>aget: fortitudo unita foittor 
esC. zu dcm, weil auch der vaicr der Babsc solchs durch sctncn L^aten 
instcnilig begcret. und dic grossc gefabr der chrisienhcit erzelet. damit 
rcttiing gcschchcn. und dic furchl Goltes nichl untergcdriickt wcrdcn 
mdgc; dan wcgcn dcs fricdcns mit dcm TUrckcn zwcifel ich, das chr tn 
hallen wcrde, und lconnen uns nichis gewisscs einbilden. Woltc wol 
wunschcn, das unscrc grosse sicherhcic uol mochte vorschcn sein, irh 
sehc, d.15 arma nolig sein, one welcbe kein friede oder nihe bestehen 
lcin, es sei nun unscrc grcntzen zu beachiitsen, oder widder den feiiidt 
sich su setzen. Wollen wir disse Cronc im wolstandl erhalten, wie auch 
unsere scelickeit und recht crkentnis des wortcs Gottes, so miissen wir 
uns alle ein wenig angreifien, wie bencBciarien dcs retchs gebtiret, welche 
der Cronen giiiter gcbrauchen. Ad particularia non descendo: Wir woUen 
zovor wisBcn und schen. wie zu widderstrcbung solcher gefahr aich 
erstlich dcr weldtHche standt schicken wcrdc, und daniach sol an uns 
auch nichts crwunden wcrdcn; ich auss getstlichem stande wil inich nach 
meinem vormdgcn also erzcigcn, das man schen sol, das mir nichts lic- 
bcrS, als dcr glaubc, liebc und gltickscligcr zustandt des v.iterUndcs. 

Aua der rcsolution dcs Car P^frtliapstt*) kan ich mir kcincn fricde 
zusBgcn. Die Nesocosackcn muss man hcmmen und unter einem guttcn 
rt^racnt haltcn. 

Den herrcn ( laupt und krigcsleuten ist gross danck zu sagcn. weU 
chen das in moge gczalct wcrdcn. bit ich Scissig. 

Daa dic conscituciones nichc gchalten, were solch einer wol werdt. 



I 



«) AJberl BarinowiW. ») W RP.: t%t\T% Pe«kop*Jde«. 



I7S 



I 



■ 



der wider aller gcmeinen vorwilligung protestAtiones einlegct und friede 
bricht, daa ehr mit recht gestraflet n-arde. 

Ich beklage, «Jas dem H. Krtxbischoff solch cin despect widderfa- 
fcn, wolte wol wUnschcn. das ilim rccht gepflogcn wiirdc. 

Rpiscopus Luccoriensi$>). 

Guttes genad und bannherzickdt, durcb wclches alle dinge mode- 
riret wcrden ist zucu&chreibcn altes, was die teit bero in uim-rm vater^ 
tnnde gcaehen werdcn; weit d;in rin niensch von natitr niclit tst unmiis- 
sig. und wol stcrbcn mdste. wan ehr iiicht ctwas in hcndcn heltc, »h 
mtisscn wir als gctrcwc sohnc und licbhabcr von unscrm vatcrlandc zu 
rathschlagen nlcht untcrlaasen: Mxpcrgtscimini cbrii, flcie, ulalate. quia 
a^wrcndit supcr tt.-rram mcam gens fortis ct iniiuincrabllis. periit sacrificium 
de donio Dotnini. Wir habeii newc prophctcn. dJe uns nicht aoss zu- 
fahl. sondeni atisa ht^hein rath aufwecken: ein prophct redet wle die 
stim Mieremiae. seindi nicht die Un[>ern. Sibenbtlrger. Wallachci) zu uns 
kommer). die euch umb hulf imil rettung des vaterlandes angeruffen. ge- 
weinet iind unib hcistandt gebeten? Der ander prophet weUet wie Za- 
cbaria^ die gro&se gcfahr und nahcn untergang, darnach dcr dritte ge- 
sante wic Ksaias, wclchcr uns schon mit eintm finger zeiget dcn fali, 
so uns allcn fiir augcn slehet. 

Was anlangct dic proposition. je weitcr und mchr wir rathschlagen, 
je sehrer dic gantzc wctdt auf uns sichet; vvegcn dcr vorbiindtnus sehe 
ich, das es sehr notig, cs sctnt vor disscin wol etlichc gcwescn. die dat2u 
nicht gcraten habcn, c» sindt auch andcre unibttcndc gewesen, als itxt 
sein. Nu abcr sindt solchc umbstdnde, dic uns glcichsam sur liga zwin- 
gcn, sie haben ftirdeni ftlr fiirchtcn gcaittcrt. da kcine furcht war. Aber 
wir dUrfen nicht vorzagcn, wir liaben gehdrt vom Lcgaten, das dcr Balist, 
der Kai&cr nnd andere chrisltichc potcntatcn sich mit uns vorbilndcn 
wollcn, iind wan dic cinhclligc vorwilligiing nilt volkomnci habcndcr macht 
datzu kommct, so nilisscn zwc untcrjichicdcnc haufTcn gchaltcn wcrdcn. 
Das ist cin hartc rede. zu elneni muss man ein pobur wllligen und geben, 
dcn ehi jcdcr solt licbcr seinen rock gcben und fasi nackcl gchen, als in 
des fcindcs bcnde gcraten; zu dcm so wil auch der pobor, so vorgangcn jahr 
gewilligel, abgegeben sein, dan wie solte nian das kriegesvotck erhaltcn ? 

Die NisocDSacken muss man im zaum halten; den Tatern sol man 
auch ihre be.soldung geben, man siehet, wie es izundt zugeliet, damit sie 
uns gleichwol etwas wllliger sein mdchten. 



') Bcnuu>] Micicjoirilcl, 



'76 



Kpiscopus CuLmenais']. 

Iit der liga brinjren wir tiichl weiiig 2ett zu. uiid Jst ein langsam 
vorbiindtnis. Wir wissen, wclcherlci ge^tall dte H. Commi&saiien von 
Crackaw vorreiset; jezundL halK-ti wir keine resolutioii vom Kayser. Icb 
wolte woi unser herschaft wiiiischen, das «ie iiiit deii chriBtlichen poten- 
taten ein vorbitndtnus hette. dan on grundtlichen schluss kan kcine si- 
cherheit sein; wir haben die Tdrcken. die Tatern, ne Herculcs quidcm 
ikdversas duos. Mit deni Uabst und dem Kayser achte ich es wol rathsam 
Ku »cin. wan der Kayser selbst bei dem knege»volck wcre, abcr das ist 
vorgcbeiis, wir mii»sen imr sclb»t fiir uns rAten. dan ea ist besser umb 
Gottcs chrc 2U sterbcn, dan in dicnstbarclieit scin. Von der liga mus ich 
schwcigcn, dan cs ist nicht mit wcm zu rcdcn, ich sehc wol, wclcheo 
ich sol f^ihcn. abcr ich schc nicht. wclchen ich sol folgcn. Der Babst 
ermanct uns. das wir fcrti)^ scin sollcn. dcr Kaiscr achlet cs nicht, und 
ist allezeit noch niir von den kaiscrischen wcder warm. noch kalt von 
der liga geredet «orden. wclchs daii auss den tractatcn zuerschen, und 
vran es Kur liga kommcn solte. wiirdc baldt die griistc bttrde des krie* 
ges auf uns ligcn; und es ist auch gefehrlich mit dem Kaiser etwa» 
ausszurichten, weil er einen aemulitm Regni hat, welcher den Pidrnischcn 
conditionen nicht gcnug get.in, und rathe nicht mit im sich mvor cin- 
ziilasscn, dan es were sich selbst in gefahr stecken. Aber maii muss 
fragen den I.egaten, «b etwas gewis^es were, dnmuf sich zu vorI.-i5sen, 
und (la.s man kbnle zur liga schrcitcn, oder ob man gar wcpcn dcr liga 
zufricdcn sein und tiachlassen sollc; tind wan es ja kemc. das tnan mit 
detn TUrckcn die pacta vomcwem soltc. muste man balde zu ihm schicken, 
ehc ehr mit dem Kaiser friede inachtc. dan wan ehr mit dem Tiircken 
und Tatern cin stilsiandt machte. so muaten wir uni^ alsdan nicht erst 
umb beschulzung uiobaehen, sondcrn wir musten albcreil fertig kricgs- 
volck and die harnisch in den henden haben. 

Episcopus Wendenstg*). 

KcclEus esset. si hoc bcllnm in divcrsis locis gcreretur, iie hostfs 
suas vircs in unu loco babcat. l)e bclli ncrvo, qui csi medium, sine quo 
non, in causa tam sancla slaiuin ecclesiasticum inspiccrc, quid frictu opiis, 
id <}iiod etiam ficbAt apud aeihnicos. [>cindc pro consilio ct auxiiio con- 
fugiendum ad IXmiinum Dcum; nos spiritualcs memorr.^ cssc dcbcmus. 
ut quod nobis a maiuribus datum chI. ad Dei gloriam insumainud. Parti- 

>1 Holr TYltehi. •) OHi» BehefifinF. 



L 



'77 

culam i>aiiia, quam babeo, libenter volo onerre ia id !Uicnim betluin, 
qaam iit hostis me et orania mea booa occupet et omnia dev^staret, et 
deinde inultorum animas ex m;inibu% mets exquireret. Dare potJus volo, 
quam Turcae iugo sitbcsse, malo potius paite quam toto carere, malo 
quartain partem amittere, quam cum omnibus pcrire. Aurum et argen- 
tum Qon ut servctur in ecclesia collatum est ccclesiis, sed ut pauperibus 
ecclesiae, Rpcae cl temporum neccssitali tribuatur. Quod si in tali passu 
Rpcae dcncgarctur, quts magis cssct paupcr. quam Christianus mox in 
Turcae potestatcm rcdigcndus? 

Tartaris dandum cssc aliquid ccnseo. Livonia spernitur omni ordine 
et pn>vi&ioi)e et iustitta orbata. 

Palatlnas Pcsnaniensisi}. 

Die lig.i ist der gantzen chrtstenheit ndtig u»d zutregHch, uns selbst 
auch; der Babst wil Itein silber oder goldt sparen, lasset sich unsern 
woLstandt hnch angelegen sein, ^ber ich u-eii nicht, ivie man die liga 
endcn sol: je sehrer wir darnach trachten, je sehrer sich das ende vor- 
zicbct: dcr Moscowitcr, ob chr schon wcit abgclcgen. hat chr dcnnocb 
dem Kaiscr nicht gcringc biilf und bcistandt getan; wir haltcn v-tcl rcicbs- 
t.tgc und vorzcrcn unscr gcldt vorgcbciis, damit wir sonsten wol ctwas 
andcrs aussfichtcn kontcn widcr dcn fcindt. Wir schcn, wie cUliche in 
sotcher gcfahr sn sichcr lcbcn, abcr cs ist zu bcfiirchten (da Gott vor sei), 
wan dcr fctndt obsicgcn sokc, das Ubcl mil uns wtlrdc umbgcgangen wcrden 
und viel zu langsam gewartcn se!n auf inittcl und wege dem fcinde zu 
widderstehen bcdacht scin. udcr davon rath«ichUgen. VVas den reichstag 
bclangct, woltc ich wol licbcr. da& von dcssclbcn autoritet crstUch ge- 
redet wiirdc, damit wir nicht vorgebcns arbeitcn, Nam sublata causa 
toKitur e^ectus; ich weis darauf wol ein mtttel. nicht newc recht ordnen, 
sondern das alte in seincn wUrden erhalten und inti werg setzen 

Den Tatem sol man ihr bebor gebeiL Mi: dem Turcken die pacta 
zu vornewem nicbt unrat«aiti achte, mit der condition, wo den Tatern 
frei zu ans were. das nns auch frei sein mdcbte zu innen. 



Palatinus Syradiensis*). 

Man nmss sehen und acht gcbeu, zuc welcber liga uns der Babst 
fordert; wir sindt ritterlichc leulc. wir krienen nlcht tn dcn maurcn, son- 
dern tm fclde. Man solte wol aiich andere in ihrer nodt nicht vorlassen. 
abcr gleicliwol das wir auch nicht vorgebens und umbsonst in dcr riistung 



>) HwTWiln Goiiomdci. *] Olbtaelit Ufkt 




13 



178 

wcrcn: dcr kricg nimbt vicl wcg, gcldt habcit wir nicSt. Wir solten wol 
dem nachbar hclfcn. aber so. das wir selbst nicht umbkommefi. Zur liga 
trit niemandt als dcr Babst, der hat selbsi an alten 3rtem zu thun; 
dcr Tiirck ist mcchtlg und bcgerci nicht fricde mit dcr christenheit zu 
haltcn; die einickcit in dcr liga ist nicht lu vormiittcn wegen des ehr* 
geitxes. ich fiircht, das sic uns sclbst darnach m6chtcn im stich lasscn. 
und weil wir andern widderstiindeti. selbst auf dem platz blieben, Es 
gerewet mich der Ungern, abcr der Pohlen nach schrer und muss mehr 
denckcn auf das vaterlandi; wen sie etwas grtJndtlichcs turschltegen, wer 
wolt thnen nicht beistandt leistcn? Man pflegt zu sagen: fcsiina lente, last 
uDs alfio hcifcTi, das wir selb&c in gefahr ntchi umbkuminen; ich sehe 
keine cnndttione« zur liga, davon zu reden were, der Uabst hal kein geld-. 

Palatinus Ravensis'). 

Dic liga wcr nicht bose, wan wir zuc rechtcr mass und gutten 
vorstcherung datzu gcfordcrt wUrdcn, dcn virtus unita fortior; abcr man 
muBS sehen. mit weme wir unss vorbinden sollen, qua fide, qua inten- 
tione. Man wirdt nicht inusseii 2u hausc stiHe licgen, zulagen bedarf tuan 
lum kricgc. Ich wolte wol sagen vom pobor, wan wtr nach vornuixft 
lebctcn. und nicht oach lust, so were wol womil ctwas anEufanKcn. 
Aber wcil ich nicht sebe, m>t wcme von dcr liffa zu reden. weis icli 
auch datzu nicht zu ratcn. 

Palatinus Nowogrodcnsis*). 

Das alle christliche potentaten mit uns mochlen zur liga treten, 
ist izundt albereit auf dcin andern rcichslag tractiret worden; dte gesan- 
ten haben vorm jahr die cundiiiones nicht alle annemcn kdnnen, und 
izundt sindt sie nicht hier. vvissen uns derwegen aul eine gcwisse ligftj 
nkht zu vortassen, wir miissen auf nndere weise rathschlagen, dan es^ 
ist nicht rath und gehet schwer zu, mit solchen sich vorbilnden, welche 
der Pidznischen tractation nicht genug gcthan. Den Tatern sol man das 
ihre gebcn, wcil man so eincn mechtigcn fcindt iUr sich siehct. 

Marschalcus RegDi'). 

Zur liga kan ich nicht raten, datzu ist auch nicmandt, mtt wclcliem-' 
man sich derhatljcn bcredeit ktinte: und vorm jahr ist uns nichts ge- 
wisses zur tiga gewiescn wordcn. Den Tatcrn sol niaii das ihre geben^. 



■} WojciMb WilkiDDwslu. *) Teodor Skaniin T]niki«inci. '\ Mikola) Zeb«iydowtld. « 



179 



oder sotches lieber auf ander lcricgcsvolck wcndcn: dan wo wir kncgcs- 
volck bediirfen, darf inan dcn Tatcrn nich gcbcn. 

Dlc Cosacken muss man in ^tter dlsciplin halten, dcm krieges- 
volck bczahten. 

Dic gcsantcn anss Schweden htiren. 

Dctn H. Haupiman dcn pobor abtrctcn, dcn ich sche. das im viel 
auf das kriegcsvolck gchct. Zum Ttircken muss inan schicken, die grentzen 
mit kriegesvolck wol vorsehen. 

Mlt den^ Moscovlter sol man e!n vomemen halten, durch gesante 
tractiren iassen, 

Cancellarius Kegni '] 

Als nun zum l.egaten Cardinat Ca.ietano vier senato- 
ren, zwe von den fjcistlichen und zwc von den weldtlichen gcschicfcet 
worden anzuzeigen, das l. Koii, Mtt. nur dcr einigcn ursache willen 
hette cinen reichstag ausschreibcn lassca, damtt die liga einen for^ang 
haben mbchte, und damit dic zeit ferner auch nicht vorgebens moG^e 
zugebracht werdcn, ats wcrc I. Kon. Mtt. gesomien, ehr sich erklercn 
wolte, ob cbr derwegcn etwas weiters vom Babat oder vom Kayser in 
bephclicht bckoinmcn hette. Worauf der Cardinal Caictanus ge- 
antwortct. chr schc, das 1. Kon. Mtt. iind dlc H. scnatorn dcm irigcn 
geniig thetcn, wic es dan auch der hcilige vatcr nicht andcrs vornom- 
men imd vorsttlnde. das nichts nachgelasscn, wns I. KSn. Mtt. bcttc we- 
gcn dcr chri.^tcnhcit thun lconnen. indem chr etlichc iahr hero dcn 
fricdt mit dcm Turckcn nicht hat widdcr aufrichtcn wollcn. stmdern das- 
aclbte unscrt wegcn anstehcn laBsen. ob die liga hette kdnneti cingegan- 
gen werdcn; dan baldt im anfang in der cominission zu Cracaw disses 
Im wege gestanden. das der Maxiniilian den Pitznischen conditionen nicht 
genug getan, zii dem auch, das von beiden leilen sotche conditiones fiir- 
geschlagen, welchs nichl einzugehen gewest. Und wei) izundt die liga in 
das werck nicht kan gesetzet werden, weil der Kaj*ser keine g«anten 
geschickct, als thcte ehr im namen dea Babsts bitten, I. Mtt. disse 4 
dinge nicht abschlagcn woHe, sondcni densclben nachkommen: 

1. Das ehr den frted mit dern Titrcken also machte, d»s ehr in 
brechen k6nte. wan ehr wolte. und der Christenheit zu stewer kommen. 

2. Das ehr die freundschaft und vorwanlnus mit dem Kayser «n- 
tercinander nicht vorleschcn wolte. 

^^^ <1 Opuixnunr kriSilde i niedoid&dnc tttniCMnlc tcj mowj Juia Zamajtidtg», nie 

I prt«tklawiaifc« iadncj w*not«i wobec obciern^li «-«nyj obn p6|in«dnicll AjttfUaSll M 

I itr. 70—85 I 141—148. 



iSo 



3. Das ehr drs Sibcnburgcr als scines vorwanten schonen wolte. 

4. Das gleich. wie der Jeremias Mogila VVoiwoda tn der VVallafbei 
iii Kcint^r heri^cbart friedlich und ruhcsam silzet. das auch herliegen der 
Aron VVoiwoda )n der Moldaw vom Fiirsten auss Sibcnbiir[4cn dahin 
gesetzt, auch von I. Kdn. Mtt. kricgesvolck nicbl mbchie moleslirt wer- 
den *). Und wo der Kayser in dle er&ten roDdtlioDes. so seine gesante 
gewilliget. eingehen wirdt, «o wollte ehr zugesaget haben. das die H^a 
wirdt gest^hlosstm werdcn. 

3C5 rebruarii. 

Hab icb den H. Cdltnischen Bischoff *} satutiret und de adventu et 
«anitute (^ratuliret im namen unser stadt, 1. Hochw. widderumb alles 
gutles gewijnschct mit der erklcrung, das efar unser stadt allcs guttes 
gdnoe, cxcq}t:i unica causa. darauf ich I. llw. hochlich und dcmilttig 
gcbctcn. iinscrn /.uslandt wcgcn dcr kirchcn su bchcrzigcn. wir hctten 
nur dic cinigc kirchc tn dcr stadt, hcttcn cinc Tolckrciche Madt. hettcn 
in hohcn rcsten kaum in dcr kirchcn rauii). wir wtislcn nicht, wo wir 
cinen ort fmden sollcn. da wir unscre sacra halteii niochten. Dic catho- 
Uschen wtjrdcn nicht gchinden durch unser cxcrcitium rcligionis. St 
Giirgcn. die kirche in der vorsiadi wcr nicht gross gcnug vor dic vor* 
»tettcr, mustcn oft auf dcm kirchofc prcdigcn. dcrwegcn ich unib erhal- 
tung der pfarkirchcn gcbctcn, wcil cs umb wenig stuiiden zu tun. und 
wir aucfa die aedificia crhieltcn. wolten etzlicbe armen alir<.-n. oder sonst 
I. G. mit ciner gratification wilfarcn, wclchs ad pins usus kdnt genom- 
men werden. 

Der H. Bischon* gcantwort: ich werdc euch keine kirche bawen, die 
kirche gehiirei un&, dann dcr Konig .scin \us hat. Wolten wir iranslgi- 
ren, so wolt chr cs uns gonncn iisdcm conditionibus, wic dcn Torncm; 
wolten wir das nicht thun und kwcm es ad decretum, so wiird ehr auch 
scin ius wissen ?.u gcbrauchcn. Wir hiltcn dic Catholische vor Antichri- 
sien und abgottischc, wir ruftcn sic dlfcntlich in ktintglicher kirchen aufs, 
und wan wir ci rechl bcdenckcn woltcn. so kdnncn wir mit guttcm ge* 
wisscn in die abgottischc, antichrislische, gotslcstcrliche kirchc (wie ihr 
meinct) nicht gchcn; quid Christo cum liclial? Derwcgen konne ehr keine 
condltiunes anncincn. 

lch darauf geantwort. das zwar an dem. das eine grossc dlsparilas 
in religione. abcr dieselbc wiirde nichl uno codemquc moincnlo gcubet, 
selien darauf nichl. was In nostra abscniia in dcr kirchc jj«l>aiidelt. son- 
dern wan wir kcgenwcrlig; ta dem gcburet uns gleichwol nicht, weil 

i) Ta «titor «ly»ryil«» pobftUmocil «ridoemlc omw j. MaltUini 1 Mitltan. »j Pi«u ryjicttl 



i8i 



I 



wir zn crhaltung dcr stadtfrdheit geschworen, da& wir so lidcrlich abate- 
hcn und selbst die frcihcit bvcrhcn sollen. Dcr H. BischoflT: wcil cs cuch 
so gcfellet. so bleib <:s dabei. 

Zutn andcrn, wcil im Undc der M. BiscboflT begerct. das wir dem 
Salino sollen etn wonung cinraumen von dcn kirchenbudcn, aU hab ich 
S. i\. G angczeigt. das wir nijlig erachten forgengig diesclbe zv. berichten. 
sein vorhalten: wir wissen zwar, das chr drei sprachen kan. aber dabet 
lcuft eiiie levitas mitunter, dain ehr eines falsi bezuchtiget un 1 bezeuget 
in geinem noiariatampt, imd stunde wnl. dns dasi olTicialampt mit einer 
untaffelhaftjgen person ein<^s sehveiber» vorschun scin. So iM ehr auch 
unfricdsam, dan ehr auf dem kirchof ein lerm angcrichtct und fast ein 
tumuU erwecket; wan ehr widderumb sich so vorhaltcn solt. so wiirde 
« uns nachteilig sein, das wir ihn bcfdrderten. 

Darauf dcr II. Bischof: Homines sumus, nemo &inc chminc vivit. 
Das officium mma ctncn notarium haben. 

Ich darauf, dte wonung ist auch nicht gewis, dan «e dem organi* 
sten rngchorct, cs wcr zwar noch ein medimn, wcil mnn dcn pfarhofT biiwen 
sol, ob da eiii ort £u bcschrencken, d<i ein notanus wonen n>6chte. 

Episcopus: Rem dcliberabo. 



86 febrnaril. 

tst vor dcm rcichsrath die criminalsachc oiit dem H. 
Plemenssclcen ') und den H. von Dialin*J fUrkommen; alda 
die H. Plemeimcken geklaget iiber die gewalt, so ihnen von dcn H. von 
DziaUn zum Redcn *) in d<T kirche tm angesetztcn landttagc widdcrfartfn, 
sindt ihnen eOtliche dieiier erschosseo, sie selbst auch beschediget, also 
d;'^ der eine bruder noch qualet und cin krepel sein lebtage bleiben 
muss etc. 

Ehe auf solche ktag geantwortet, ist die disputation gewesen de 
foro, ob die sache nicht crst vor der H. Woiwoden gericht, dcnen cri- 
minalcs causas zu richten geburet. (lirzurtcmcn ; cs ist abcr fonim zuer- 
kant, weil bcidc part cinander auf dcn rcichstag gcladcn, hicmit forum 
agnosciret. Damach ist disputiret. nach welchem rechte man richten 
solle: darauf gestimmct, das die Preussen libcr das ius culmcnsc sich noch 
nicht viirtragen, uad stunde mehr in consuetudinci ctzliche senatorcs &a- 
gctcn, were was in ture culmensi 7m finden, konte man darnach spre- 
chen, wo nicht, secundum ius reffni. were da auch nicht, aecundum ius 
civile, wclchs schcrfcr als das ius polonicum. 



nniMjf, 



PltmifcliL *) l'kwcl DiiAljraiki. O trm >9<lne oba pvpixcdnic dyuriuie nk wip» 
*) Radirn w wojewiiditwic cheJmiitikicni, giliw df Ddbywil; wjmlld. 



l82 



Dic Hcrren von Dzalin kla^etcn gLcichcs fatlcs iiber die Plcmenss- 
ckcn, das sic armata matiu mii rSrcn iind hciducken in die kirchc kom- 
mcn ad convcntum, Dcr H. Woiwod lial lieisjteii mit dcn roicn abtrctcn, 
das habcn dic Flcmcnssckcn nicht thun wollcn: dic Plemcnsscken drin- 
gcii sich lu boten auf die landttage, reichstage. tribunal, das sle ihres ge- 
fallcns leben niiigcn. hetten auch widdcr altc g^ewonhelt einen Marschalck 
2u wclcn bcgtrei. welchs dcr H. VVoiwod widdcrsprochen, darauf ein 
hadcr cntstanden und ein schisseii, die PlemenBScken weren die anfeager 
etc. Der H. Mas Konopatzky Cdlmischer Umerkemmer hat auch iiber 
die Plcinensscken geklaget, das ehr von ihnen ge^chossen, hat sein lel>en 
schwerlich davon bringcn mogen und konte seine gesundheil nicht wid- 
der bekomiiicn, miist wie ein krcpcl bleiben. umb gercchtickeit gebeten etc. 

Es sindt auch dic scrutmia bcider^eits productrct, cin jedcr part 
hat sich bemilhet. seines kc^cnparts scrutinia unkrcftig zu macbcn, aucb 
darumb, das die scmtinia zu Torii cf^angcn bei dcn schustern, der 
schrcibcr kont nicht rcchl polnisch. Paul von Dzalin auch herfiir gelre- 
t«n und gcspiochen, cs wiisle 1. Koii. Mtt. und dcr ^anltc hof sein vor* 
haltcn, das chr fricdsam und kcinem kein ursach gebe; so war elir aucb 
in dtsscr sachc gantz unschuldig; wiird I. Kdn. Mtt. hetindcii, das ehr 
schuldig, so wollc ihn ]. Mtt, hart stratfcn, ja Gott wcllc cs auch an 
scincr sccten hcimsuchcn, daf. bcgcrct chr sclbcr wo chr schuldig. von 
solchcr rcdcn stch vicl scnaiorn cntsctzct lis ist mit dcr sachc zwc tagc 
umbgangcn, und cndtlich vorschobcn und gar hcngcn bliebcn. 

il fvbriinrii. 

Hatt der Stanislaus StadnUzky mit weitleuftigen worten fltr 
I. Kon, Mtt. eine protestation getan, wegcn ausschlissung dcr 
gesanten auss dcr Reuschen Woiwodscbafl auss dem mittel der landt* 
boten. Desselbigeit tages bat auch der Woiwod fodolsscky ein 
protestation vor I. Mt getan, das dle K.eu$chen gesnnten ausK dem 
niittel dcr aiidi-m landtboten vorworfen, uiid so nach solchem ausschlissen 
der gesanlen etwas, so widder ihre frciheit streitet, auf disscm rdchstage 
wilrde geschlossen wcrdcn, das sie sulchcs nlcht annemen wollen, aucb 
dcmsclbcn nicht gchorsamcn und wolten davon pTotestiret haben. 

Man hat auch gebeten, das die vacantien gebiihrlicb 
mochten ausgeteilet wcrden, den Preussen in Preussen, den Polen in 
Polcn, den Ltttawen in Littawcn und dcrglctchen. 

Zu dem haben auch gcbctcn die auss der Plotzkis chen 
Woiwodschaft, das sie vormdge ihreo priWlegicn ihrcm gefallcn nach 
einen Woywodcn 2u crwclcn frei haben mochtcn, welchs der K6nig an 
die Cantzlcrs gcwicsai, wcUhc damals nichl anwesend im rath. 



Die rolgeiiden ta^c babcii I. Mtt. criminalia gerichtet. bisswcilen 
auch heimlichc rathschlege gchalteri. 

1 mni-tll. 

Der Ilispanischc gcsaiitc vriddcrumb abgcrcisct. ist mit dcn ko- 
aifflichcn boflcutcn bcleitct wordcn. lils ist etn murmcln untcr dcm adcl 
gewescn, das dcr Spanische gcsante vorweilet und eincn liiKchoff nach 
dem andem ersuchct, ibn vordacht, das chr wcgen des Maximiliani al- 
lerlci practiclcen irejbet, »o wol, das chr dic rreie ncKotiation inic allcrlei 
nationcn an scinc Spanier und vorwanten zihcn mochtc, wclches der 
Crone schcdlich. 

2 martii. 

Sontag, der Tarlarischc gesantc {jehoret wordcn, gekla- 
get iiber dic Co&ackcn, das sie einfallen. ilcm angchcilten umb bcsoldung 
und klcidung. Darauf [. Mtt. antworten lasscn, die Cosacken weren 
fliichtigc lcutc, frci cincm jcdcn wic cincm wolfc nachzustellen, dic Ta- 
tern soilcn sic achtcrfolgcn, wcrc nicht widdcr I. Mtt. Dic klcidung und 
besoldung betreffcnd, wUstc I. Mtt. nicht, wic sie es die zcit hcro umb 
I. Mtt. vordicnet hcttcn ; wiirden sie sich kilnftig wol vorbalten, wolt 
I. Mlt, sic wisscn iii acht zu h:ibcn. 

8 inHrtii. 

Habcn anderc Tartaiische gesarte audientz gchabt, 
dieselbe haben sich vnrnemen Ussen, das sie sich unter die crone in 
ihrcn schutz begeben wolten, wolten getrew sein, haben von ihrem Czara 
«in schrcibcn ttbcrrcichet, darin w:i<t heimlichet I. Mtt, zu n-jsscn getao: 
incn auf ein antwort bepholen zu warlcn. 

Oic fulgendcn tage &indt mit heimlichen rathscblcgen xubracht. 

6 niartli. 

Cardinal Batori ankommen. Unsere Preussen haben dcs Undes gra- 
vamina fiirzutragen gesparet bi5 aufs H. Cardinab zukunft. Der H. Car- 
dinal ist sonst prechtig eingcholct wordcn von viclen herren und rittcr- 
schaft. on zweifel auch proptcr mcmoriam Stcphani Kcgis. 

H miirtll. 

Haben die Grossen stcdttc I. Mtt. salutircn wollen, 
auch auf erfordcm dcs H. Untcrcantzlers ins kSnigliche gcmach kom- 
mcn, wic sie dan zuvor ctzHchc tagc aufgewartet und nicht gclcgcnheit 
gcschen. I. Mtt. hat damaU unterschricben. »Is sie abcr dic stcdttc sn* 
sichtig wordcn. hat I. Mtc dic feder niddcrgelcgt und ins pokui (m) 



i84 

gangen; die grossen stedtte sindt also ungegriist und ungesegnet vom 
reichstage gezogen. 

9 martii. 

Des Woiwoden auss der Wallachei gesante gehoret 
durch ein dolmetscher. Nach abgelegtem gruss und gliickwiinschung ha* 
ben sie gedancket dem Konige und dem Reich, das sie auss der feinde 
hende crloset, auch das ihnen ein frommer Hospodar eiiigesetzet, der 
ihnen kein iiberlast und gewaldt thete. Daneben femer umb schutz ge- 
beten, hiemit ein schreiben iiberreichet, auch etzliche clenodien, lissen 
auffiiren drei stiicke maluasier, zwe tiirckische rosse, welche sie dem 
Kdnige vorehrten. 

10 martii. 

Im reichsrath berathschlaget, weil etzltche briefe in der Wallachei 
aufgegriffen, so in die Tiirckei an die Baschen lauten sollen, und Ny- 
cephorus ein Griechscher prister in vordacht, so wol auch Janicka, wel- 
che beide bei dem H. Kyowschen Woiwoden '), der der sachen halber 
auf den reichstag geladen *) 

■) Konstanty Ostrogski. ') Na tem urywa si$ d;aryusz. 



i8s 



DODATKI. 



I. 

AKTA lOSELSTWA DO SZ«fECYI. 

I. 

Lil«r«e credeiitialeti leKutia in Saeciau eiuitibun da1*e. 

llltistrissime Princeps, lUiistfes, Magnifici et Gciterosi Oomini etc. 
Cum pro ea coniunctione, quae inter nos intcrcedit, mutuas utriusqae 
Regni ac potissimiim Mtts R. Domini nostri Clementissinni rationes merito 
curac habere debeamus, non omittcndum pulavimus, quin iti hisce publicis 
comttiis h;ibitis consiliis de iia rcbus, quae ad Regnt istius securitalem perti- 
ncnt. ad lllustritatem quoque ct M. Dominauoncs vcstras cx scnatorio et 
cqucstri ordinc Icgatos mittcrcmus. viros illustrcs et gcncrosos Stanislaum 
Dztalinsky CastelUiium Ktbingcnscm, Stanislaum Cz/kowsky Suc- 
camcrarium Cracovicnscm ct Nicolaum Sapicha Palatinidem Minscen- 
sem. qui cum illis dc icbus quibusdam hoc tcinpoic neccssatiis et ad ipsius 
Sueciatr R^ni publica commuda dignitalcmquc Mtis. K. spectantibus 
publicc nostro agant nomine. Erit mutuac benevulentiae et humanitatis, 
cum amanter eos istic accipi, turn vero et libenier audiri ct fidem in 
omnibus, quae refcrent. noii aliam illis adhiberi. quam si omnes cor.iin 
lllustritatc et M. Dominationibus vestris agere possemus. nobis tpsts 
adhiberent. tidei auteiii et onicit in Mtem R. promptum in iis omntbus 
studium ab Itlustritate et M. Dominationibus vcslris dcclarari, quod qui- 
dem nubis pUne poUiccmur. Nostra studia etc Datac Varsnviae in pu- 
blids Regni comitiis die VH mensis Maii A. D. 1 596. llluatiitatls etc. 
sttidiosissimi. Stanislaus a Kamkow Archiepiscopus Gnesnensis. Georgius 
Cardinalis KndziviUis Uux in Olylca et Nieswies, Kptscopus Cracoviensis, 
Dqx Severiensis ac S. I. R. Princeps. Afidreas Cardinalis Batthoreus 
a Sxomlio. administrator pcrpetuus Episcopatus Warmiensis, Hieronimus 
Comcs a Rosdrazow, Episcopus Wladislavicnsis ac totius Fomeraniae. 
Bcrnhnrdus Macicovius, l£piscDpus 1 .uccortcnsts. Laurcntius Gosliczky, Epi- 
Bcopus Premisliensis. Petrus Tiliczky. Kpiscopus Culmensis in PrusSia. 
Paulus Volucsky, Episcopus Camenecensis. Janussius Dux in Ostrog, Ca- 



siellafius CracoTtensis, Czerkasiensis Wlodimiriensisqne etc Capilaneus. 
Christophonis Rndziuilus. Dux in Bycrzc de Dubink)', PalaHnus Vil- 
nensis, M D. I.ithuaniae ffeneralis «xercituum CapiUneus, S, R. I. Frin- 
ceps. Georgius Mnisseck Patatinus Sandomiriensis. Leojwlicnsis, Sambo- 
riensis, Sanoccnsis etc Capitaneus. Nicolaus Cbristuphorus Kadziuilus. 
Oux in Olyka ct Nicsfiesz. Palatinus Trocensis, Capitaneus Sawliensis, 
S. R. I. Princci». Nicolaus Ficrlcy in Dambrovicjta. Palatinus Cracovicnsis. 
Noyae Civitatis Kazimiricnsisquc Capitancus. iiycronimus riosiomsky de 
Ltczenicze, Palatinus Posnanicnsis. Hicrunimus a Lasko, ]*ulaHnus Sira- 
dicnsis. Maricniborj;cn_sis. Swanenburgcnsis ctc. Capitancus in Livonia- 
Stanislaus Minsky, Palaiinus Lanciciensis. Floocnais etc Capilaneus. An- 
dreas Lcsccinsky dc Lcszno. Palatinus Brcstensis Cuiavicnsi». Hyeronimus 
Paris Palalinus Mazovinc. Consiantinus Dux Osirogiac P.ilatinus Kio- 
vicnsis. Joiianncs Sicnicnsky, Palatinus Podoliac NicoUus a Dzialin Pa- 
latinus Culmensis in Prussia, Capitaneus Bratianensis. Ludoricus a Mor- 
tangcn. Palatinus Pomeraniae in Pnissia. Capitaneus Pokrziwniccnsis. Ja- 
nusius Dux in Zbara?„ Palalinus Braslavieii^is, Capitanens Kremenecensis. 
Andreas Zawissa, Palatinus Minscensis. Stanislaus Comes a Tharnow, 
Castetlanus Snndomtriensis, Buscensis .Stnbniciensisque Capiianeus. Johan- 
ncs Konarzky de Kobilienie. Ca.';tcllanu.i Calisicnsis. Nicnlaus Naruse- 
vicius. Castcllanus Sauiogitiac. Petriis Niscxiczky, Castclhinus Bclscnsis. 
Petrus de Miscow Miskowsky Castcllanus Voiniccnsis. Stanislaus Bikowaky, 
Castetlanus I-anciciensis. Stanislaus Cras^inius, CastcUanus PodliisicnBis. 
Stanislaus a D^ialin, Castclbnus iLlbingensis. Andreas Ktrlcy dc Dambro- 
wtcza, Castellanus Radomiensis. loanncs Ossowsky. Castelhnus Zawicho- 
atensis. Andreas ZebrzJdowsky in Weczburg. CastcUanus Sremensis. Lau- 
rcntius Trzcinsky, Castellanus Lubasovicnsis. Johanncs Skarsewsky Castel- 
lanus ^arnovicnsis Gcorgiu$ dc Konopat, Castcltanus Cuhnensis. Stani- 
slaus Golsky, Castcllanus Huliciensis, Capitaneus Barensis. Adamus Moi- 
sewaky CastetUinus Livensis. Nicolaus Zcbridovius s»premii.s MarAchiilcus 
Kegiii. Generalis Cracovicnsis Capitancus, .Stczicicnsis, L,isl<oruncnsis, 
Snatincnsisquc ctc. Andreas Czarnkovius. Castcllanus Naclcnsis, Capi- 
tnncus Inowladislavtcnsis. Aodreas Zborovius a Ritfian, Castellunus Bie- 
ccnsis. Jolianncs Zamoscius Rcg^ni Potoniac Canccllarius ct excicituuin 
generalis Capitancus. Lco Sapieha M. D. Lithiianiac Canccllarius, Ca- 
pitaneus Slonimcnsis jobaimcs Tarnow-tky. Vicccanccllarius KcRni Polo- 
niae. Gabricl Voina. Vicccanccllarius M. D. Lithuaniac. Johannes Fierlcy 
dc Dambrowicxa. Thcsaurarius Rcgni Poloniac, Lublincnsis Capltaneus. 
Demelrius Chalcczky M. D. Lithuaniac Thesaurarius. Christophoru* Mo- 
nividus in Dorochostaic . Pocillator M. D. Lithuiiniac, Marsalcns pro 
tunc ecjuestris ordinis ct nuntioruin tcrrestnum nomiiie m, p. ctc. 




m 



I 



8. 

Orallo aonune... Senaton. nfic non Kc^n) Poloniae 91. D. LJthuanUn ardiBnni 
vnuiiiiD), H M. StanUluu Dziulini>ky, Onstollunu Elbini|cvni)i, Stuninltiu Czyknwskjr 
HnecnuHriulu CrBruvieusi g<>iier«li «t Nit^ulaa SHpiclin, Hvcrptjirio Kegio.orato- 
rilmn liAblla ad III. Prliivipt^ni ('arulani Snil«rinnHlnndiae «1r. )>nr«ui ac... 
Regal Haeelan HeiiatanM ac ConniliariDg R. Mlis !4tu<-li«lmiiiv di» VI OrtubriR 

aunu Ml>\<n'l. 

Illu&trissiinc Princeps etc.. Incliti Regni Potoniae, M. D. Lithiianiae... 
senatores et proceres. caeteranimquc Kegno ['oloniac M. D. Lithuaniac 
a<.1iuiictaruiii provinciarum, ducatuum ac eivilatmn principalioruin oninium 
ordines ainplisdimi in conventu Kc^ni Poloniae generali Varsaviensi 
proxinie Warsaviae celebrato cogregati. ofTtciorum suorum, ainoris fraterni 
mutoaetpie hiimanitatis ac benevoleniiai; studia 111 Celsitudini vestrae ac 
111. Magnilids ac Generosis Domin.-itionihus vestris perquam amice ac 
Opatcme deferunt. 

Ac uti statum clarUsimi huius Kcgni Svcciac ct arctissima utrorum- 
guc Rcgnorum anttquitus (ct nunc co arctiore, quo unius capttis membra 
Dos cssc proiitcmur) coniunctioFic, III. scnatorcs amplissimiquc Kcgni Po- 
loniae M. D. Lithuaniae ordincs, non minori cura et sollicitiidinc, quant 
ip^us Rcgni Poloniiic stalmn florenlissiiiium seniper essc ac pcrmanere 
possc diutissimc, frdterno cx aniino pcrcupiunt ac divinitus prccaiitur. dequc 
illius reltcltatc quam snepissimc intelUgerc posse. ante omnia sibi chaH» 
siraum acceptissimumque fore. illudquc imprimis vcl maxime omnes in 
votis se habeie. uti hac nostra pracscnti testantur orationc. ita Cclsita- 
dini Viac ac III. Magnificis et Generosis Doniinationlbus Vris, uti Rcgni 
huiitii patern.-) haereditate ad S. R. Mtem devoluti senatoribus ac con- 
siliariiK, quorum nempe .luthorltati, prudentiae. vigilantia ab eadem S. R. 
Mte lidetque eorum concreditum, ea qua decct fidc adininistratur ac 
regitur, lum ct iis oiimibus, quorum ex societaie consiituitur, optimae 
ac prosperrimae valetudinls diuturnitateni, tum et omnium oplimorum 
ac ad dignitatcm S. R. MHs tuendam et manutenendam, ac post Ke- 
gni huius uttlitatem spectantium conatujm succes$us fclicissimos, a Deo 
ter optimo maximo ex animo prccantur et optant, hasque credentia- 
les') seu ftdei litcras ad III. Cclsitudincm Vram ac 111. Rcgni huius 
aenatorcs et consiliarios dircctas, nobis tradiderc, quas ea, qua decet 
fidc ac debita cum revercntia Cclsitudlni Vrae ac Domiaatlonibus Vris 
offerimus, 

Nihll unquam naturam (iniram alJas opetutn suorum artificen)) 
oculJs boininuin arctiorc coitjuncttonis neccssitudinc compactum exhi- 



>) WjdTulcowmnc powyiej lalfo nt. I, 



i86 



buisse membris corporis humani proprii sui capitis tudicio ec impcrio 

subiecti ac direcci. dlfTitcbitur opinor nemo, Princcps II).. scnatores xc 

consilisrii piudcntissimi caeceriquc viri omatissiini ; tam arctam cnrm 

eorum conium^tionem. talem Tolunlatuni consensum. mutiiiim cointcUi- 

geotUim mir.tmqiie xympathiam eoruni experimur quieque nostnim tn 

nobismet ipsis in dies. ut ex iis vel minimi arciculi periculn commota. 

membra alia ad ferendum eidem mtilnum KCitini convolciit .-luxilium. 

Quanto vero maiore cura et soltcitudine eo intenta diHg^uiitur omnia, 

ut capitis &ui dignitatts et salulis conscrvandrtc praccipuam habeAnt 

rationem, idquc ideo niaximc, quia non ignorcnt. ex capttis uti dircctori» 

et domini sui !»lute. consilio. prudentta. dignitate, authohtate salutem 

commtincm. dignitatcm feiicitatemqvie totius corporis dependere, e con- 

Ira hinifucnte capitc et sua ex pniecminentia moto. vc) a suis membris 

tn ininimis destituto, l.iiiguere omnia. lurbari ordincm eorum, scqui ccr- 

tam post totius corpons ruinam ac intcritum indubium, natura vel ipsa, 

ac posC quotidiana (rcruni magistrat cxpcncntia cdocta non ignorcnt. 

Nihilo dissolutiore auC rcmissiorc coniuncCionis compagc Regnorum bc 

Kcrumpublicarum concivcs ac populos unius Principis iinperio subte- 

ctos inler sc (si alias salvam esse cupiunt Rpcam) cohaercre debcrei 

hoc Jidmiraiione digno. prudcnti ac provido naturae oflicio admoncniur 

ac cdoccntur nmnes facilc. iiC ainoris concordiacque vinculis quasi conca- 

tenad e^xe vidcantur. pacem traiiquillit:ttemqiie perpctuam inviccin alant, 

nihil pcriculi altrri corum immincntiit non suum periculum iudiccnt, illud- 

que pro virili ope, consilio et auxilio propcllant et averlant, prnccipue 

vero supremi sui Priadpls ac domlni. tauquam capitis ac directoris 

totius ciirporis Rpcae, qui a regcndn Rex dicicur, summam ut liabeant 

curam et mtionem. nc quid dignitatati. auihQriiaii. praeeminentiae ipsius 

decedat, neve Mtis Epsius iuribus a quopiam homtnum derngetur, diltgenter 

provideant. Tanto magis in hoc sedulu ct sollicite elaborando incumbere de- 

hent, ne ab ipsismet suhdilis in exhibeiidis honorilius dcbttis, observancia., 

fide, oboedienci.), in omnis geiieris serviiiis pr^testandis siudio Mti ipsiiis 

vet miniinum dosiderari possit. et quod absil eo longius, ab tpsismet sub- 

ditis aliqutd horum detiahi. cum in Mtis ipsius iuribus illibnic cons«r- 

vandts salutem totius cnrporis kpcae can.sistere. iis vero in minimis l;iesis 

et vtolatts. vel a quopiam |subdiConim praesertim, quod absit) sibi asci- 

tis, turbari ordlnem lotius corporis Rpcae. sequi interitum et niinam Re- 

gni illius indubiam iiecesw esc: non minus, ac si inanus vel pedcs. c;i- 

pjtis suis iudtcio et imperJn «preto, suis tantuinmodo quodvis eorum 

mcmbrorum indulgeat affectibus. deserto ccrte ab ipsi capite, mox cC ipsa 

Unguerc, sais de*titui viribus. ac post collapsa incerire opporlei«. qucm- 



I8p 



vis cx sui ipsius propfii corporis dispo»tionis consideratione facilc coltt- 
gcrc posse, nullum inihi incKt dubhim. 

Nlbilo dis^lutiomn miiiusque lirmam conhinctlunis compageni, 
amoris concuidiaeque cuncinnacionent mutLiainque neoessitudineii) Inclito 
Regnu Poloniae cum tiidem Clari^simu hoc Re)jno Sueci^e Illustrissimi 
ftenatores amptissimique Kegni Poloniae M. D. Lithuaniae ordines inter- 
cedere non inimerito iudicant ^c certo npud »e habent, Priiicepa IllitHtnti- 
sitne, senaiores .ic con&iliarii Regii prudenlissimi ac vtri ornatissimi, eaquc 
noo frivolis, scd firmissimis scmper comprobata exlilissc argumeoiis. 
ita existim:int, ut antiquorum scriptorum volumintbus cvolveitdis exem- 
pla indngando ct tempus oinm pretiosius auro et aures Suetioarum 
historiaruni periliorufn ag<;ravarc o{Wrac prctium minime ease arbitrantur. 
Unum duataxat atque alterum exemplorum, quae mihi nunc fcre haec 
racienti verba ultronce sesc in^reruiil, ac ne sicco (ut aiunt) praclcream 
pedc. omnino adnioiieni. infcrain. Ac primo quidcm, non indignas incmo- 
ria vcra iudtco iccolligcndas nnn viilgarcs certe amicitias, scd plus 
quam fratcmas cnniunctionis nccessmidincs intcr Vladtslaum oHm Po- 
looorum ct EricuBi dccinium tertium eius nominis Succorum Rcgcs. arc- 
lissime scmpcr habitas Ncc quideni post ailcnlio practercuiidas censeo 
eiusdem EricJ mm Alexandro VMadlslai fratrc, Magni tum Uucatus Litbua- 
niac Ducc. ciusdcm arctitudlnis ainicitias coalitas, sanctissime cultas ac 
inviolabitcr seinper observatas. Occurrunt post lertio loco, eadcm serie 
ipsius Ctsimiri el re et nomine Magni. Polonorum R^s ac summa me- 
rito cum veneratione memorartdi Principis, insignis pietatis ac ferc regalis 
munilicentiae argumenta, Carolo olim Canuti eius nominis Suecorum. 
Norvc^orum . Gothorumque Kegi . nec non et Rcgno huic clarisstmo 
Sueciae abunde exhibita, quein Carolum cum a quibusdam Danicaruin 
titm partium Regno pulsum ct exulcm. scptcnnio integro hospitio libe- 
ralissime excepisset, condnlens tandem iiistitiae amantissimus heros, desti- 
tuti omni op<; Principis summa iniiiria Christternum Danonim Regem. 
perducllium quorundim o|>e ct auxilio fretuni, Kegno potiri «tsi tum 
gravissimis bcltoruin fluctibus cxagitatus ac varias iit partes distractus, 
validi.«siina ta.mcn instructa classc adtutum Kcgem cxulcm, Kcgno prius 
ab bo«tibus et pcrducllibus, summa qua intcr Principcs v^it et pruden- 
tia et regali ac patern-i potius authuritatc repurgato, ac cx civiliuiii 
dificordiatum salo, in porlum tranquillitati?* planc fcducto, cidcm Carolo. 
llmiil rcgali di^nitate pristina ornato, tutisimnin ac pacatissiniam Sucttain 
restituit. 

Scd quid antiquiorihiis conqijircndis hacreamus, cum nostra hacc 
iam ipsa tempora, nostra haec aetas salis supcrquam cxcmplis. quac 
suppeditct, atMindat } Quis Sigismundi primi (dicam non immerito sanctis- 




I90 



stmi Prindpia, ne amplitudini eius ac virtutum cumuli!i ininus apto 
epithcto a1tc|uid adiniam. qui et pater Kcf^um et Imperatonim ab ipsis- 
met appcllari sacpissimc consuevit), Sigismundi inquain primi Polonorum 
Kegis cum Gustavo olim Succorum Rcgc magnanimo arctissimas atni' 
dtias quis ignoret ? Aut cui homiimin (nostri tcmporis) SigiKmundi sc- 
cundi. »c omni ex parte Augusti, cum sanctae mcmoriac nupcrime vita 
furKto Johaiine lertio Suecorum, Goihorum. Vandalorumquc ctc. Rcge 
potcntis^imo simul ac piudcntissimo, arctissimae necessitudines ac ami* 
citiae indissolubiles ignotac esse possunt? Certe antiquitus icta pacta 
et foedera. nec non post et aflTinitates per contracta matrimonia inter 
eosdem potentissimos Reges et Rcgna tnitae, firmissimis posteritatem 
edocere facilc poterunt argumentis, cuni inter cosdcm ita coalitae ami- 
citiae exemplis ac munimenlis tiucusque clarissimis confirmatae sunt, 
iisque t;iljbus, qiiae et iiberrimts rructthus et amplissimis undeq(i.iqi].im 
scatent accesstoni hiis, ac exornntne hucusque relucent. Kxinnt totvictoriac, 
tot Crnphea, de communi hoste Moscho, summa cum utriusque gentis 
laudc reportHtn, prae manibus sunt et spolia opima et uberrima, recupe- 
ratae mami forti provinciac amplissimac. t>'rani»tdi barbaricae multa an- 
norum scrie cxpositi concives ex iugo scrvitutis vindicati, libertati pristi- 
nae restituti. religione. iuribus let^busque sanctissimis exon\.iti. 

Scd iii ooinibus accessit arctior multo, immo arclissimus indissolu- 
bilisqiie eorundem Regnorum uoncattrnationis nodus. Sigismundus tertius, 
l'olonorum Succorumquc Rcx ac Rcx ccrtc magniis favorc altissimi, 
clarissimi Rcgni huius Sueciae. immo vester inquam. l'rinccps (llustrissime, 
viri lUustrcs, Magnifid, Gcncro&i. vcster inquam omnium alumnus, bic 
a vobis ediicalus et hacrcs, antiquissimn Scr. Rcgum Sueciac progcnics. 
Infante c Pnloniae Screnissima eademque pientissima cudcmquc Jagcllo- 
nidc susceptus. Princci^s rcgalibuy oninibus divinttus exom:itus dotibus, 
vitac sanctimonia, pietatc, iustitia, prudcntia, fortitudine, consilio, mat^a- 
nimitate eximius; ac ne virtuttbus eius adaequarc vcrba mea veUe vi- 
dcar, uno duntaxat dicam vcrho: virtutum planc oniniimi cxemplar ct 
norma, subditis clemcns, pius, mansuetu^ benignus. amiL^is aniiibilis, ho- 
stibufl vero (angelo Domini cxercitibus eius duce hiicusquc scmpcr prac- 
vio existentc. ac pcdibu» uncti domini omncs hostcs feticisaime subster* 
nente) lcrror. pcrnicies ac intcritus. 

Hoc inquam Si^smundo tertio, Kegni huius cUrissimi Succiae hae- 
rcde ac divina favente clcmcntt.T inaugurato coronatoquc Rckc, quod cius- 
dem altiwimi sic pracordinante providentia, communi codcmque libcria 
omnium ordinum Rcn"' Poloniac M. D. Lithoaniae sufTragiis ctccto ac 
coronato utriquc populi ulimur eidcmque utrique populi paremus dotnlno. 
quod hunc eundem Stgi-smundum tenium. habenarum Regni utriusquc re- 



'9' 

ctorem et moderatoren) unicum, dmnitus datuni ct constitututn, utriquc 
populi agnosctnius, vencramur et colimus. quas prudentissiinc ac felicis- 
sime hucusque gubemante ac regente (quod quldem ut felix Faustum<- 
quc toti Rpcac Christianac ac subditls utriwsquc Rcgni, S. R. Mlis com- 
modo ac cmoiiiincnto. idquc quam diutis^imum immn Ncstorcis diuttis an- 
nis cidcm S. R. Mti ac Dominn omniiim nosti^n clcmcntissimo c^kc vc- 
Irt rector univcnti optimuiique maximusque) in unum iam quasi corpus 
utrumque Regnuni compactuiii ac coadunatuin est. unde uti mutua salus. 
pax, trimqviillitas relicllasque utriusque Regn). tani Poloniae, quam 
Sueciae, tam ordinibus Kegni Sueciae, quam Poloniae pari curae e&se 
debet, it.i maxime et ante omnia, ut ipsius supremi mutuique Principis 
dignitas. inaiestas. kegaiia iun illibate sarta tectaque conserventur, pari 
utriusque Kcgni ordtnum cura et soUcitudine providcri et procurari de- 
bet, cum Mtis ipsius iuribus, dignitatc, praeeminentia pcr omnia salvis, 
salva utriusque Rcgni omnia; illis e contra sua cx dignitate in minimis 
motts. salva utriusque Kegni corpora ncquaquam cssc, nec pcrmanere 
posse, facile quisque iudicaverit. 

Hacc igitur tam arcta picntissimaque tantoruin Regnorum ad 
mutuam thilutcm tninqulllitatcmque conservandam animorum voUitUatum- 
que coniunctio, iustuin ac debitum S. R. Mtis ac Domini nostri clemcn- 
tis^imi dignitatis ipsiu.^ Rcgiae illibatac conscrvandac studium, tum et 
ionata scmpcr gcnti Polonae fides. observantia , officiumque dcbitum. 
ncc non et iusturandum ipsum, ampHssimis Rcgni Poloniac M. D. Li* 
thuaniae ofdinibus causa huiu:» nostrac lcgationis huc expcdicndae prac* 
cipua, principialis ac csscntialis extitit. 

Cum ciiim in convcntu Regni ?olo(iiae generali WarsavicnsJ. pro* 
xime VVatsaviae cclebrato, fama publice percrebulsset, conventum in hoc 
Reigno Sudercopiac habilum , ac quid in eo et qnoquo modo .nctum 
constitiitumque fiiisset, scripro etiam in vulgus edito*) ac in Regnum Polo- 
niae de indiistria perlato ibidemque sparso puhlicatum fuisset, non prae- 
termittendum il]ustri<t.<iimi scnatnres, amplis-simique Rcgni Poloniae ordi- 
nes ccnsucrunt, quin dc tota ea re, quae non soluin Rej^ni huius claris- 
Bimi Sueciae statum, sed «t dignilatcm S. R. Miis a<: Domini iilriusque 
nostrum clementissimi complecteretur ct aflficeret, diligenter cognosce- 
rent. Quibus omnibus articulis transactionis Sudercopensis dil^enter per- 



■) Udiwaiy tejmti w SndcfkAphnft «rydal Kuol w jfxjhn tactftskiiii, Rietniecktm 
i nwedikiin. Cte. Mcsseniti* Scondia illuilraia T. VIII. «tr. jl. Ntc tnocUiiny *lg 
dOBtak*^ tjtulu t«2o divkit, ».iu j«|[o uTyKi"'''"'^^ i,-gtcinplan*. fnedinkotrftno go «■ kii^l- 
cer Eicgcilr lii tiarica ... connnemataaa canvat, quibai amplittinit Ordt- 
ti(t Kcffni SiKolac piovocati SiKitniuiidum lertinBi... Snecan« «Kncmni 
dlidnBiatc... Hlokholmlae lAlo, ati. 147— l6o. 



192 



pensis ct cxamin^ttis. rogabant S. R. Mtem, ut ipsius Mtis vcnia hisLC 
de rebus cum Illnstritate Vra, tum et [^ominationibus Vri« uti scnatotibua 
Regni huiiis agcre, it.i uti fr.-itcrnne ch.-irititti, quae nihil perpcram agere 
consucvit, nec non et fratemae bencvalentiae aptum cl consentaneum C!«!*ct, 
ticeret. Ne<)ue vero dubttant III. senatorcs Kcgni Poloniae M, U Lithua- 
niae ordinei, olariBsimos Rcgni huios Sveciae ordines in fkle erga S. R. 
^fteni ac ]>ominum suiim clcmentissimum ac Principem hAcreditarium, rui 
et natur»e et hacrcditatis lure ct iurisiurandi sacramenlo obstricU sunt. con- 
stanter uti debent pcrmanere et perni.insuros «sse. quemadmodum etiam 
id ipsum in illo ipso tracliitionis Sudercopeusis scHpto palam profesfti 
sunt: t:imcn, cum sacpenumcro ex diversis opinionibus niulta practcr 
voluntatciii deliberfttan) et comnmnem omnium in aliis quoquc Regnis 
solent obrcpcrc. quac vcl Principiim authoritati, vcl legibus ipsis vctustis 
atquc adco saUiti publicac rcpugncnt. ita in illn qunque conventu Suder- 
copensi difTitcri Rcgni Poloniac M. IX Lithuaniac ordincs pro rralerno 
candore non possunt. multa quoquc ciusmodi inicrvcnissc. quae nisi ma- 
turo corriganiur consilio. gravcm aliquain in liuc Rcgntim vctcris ordinis 
iustiquc impcrii perturbationeni alTerrc posse vidcantur, 

Initium talium perturbationum esse mlct. cum legitinio domino 
praeterito ad consilia publtca alieno vocatu convenitur. Icgcs fcruiilur. 
cxactiones trrogantur. formula giibernationi<^ iniinutatur, mini<itri Rcgii loco 
moventur, quae R. Mtis propria <iunt. e.i in alios transferuntur: qu^e 
quidem omnia quivis vel mediocriter rerum politicarum peritUS. quantis 
inlia stnt periculis plena ct obttoxia. facile colligere ac diiudicare poterjt. 
Neintnein autcm In hoc clarissiino Stteciae Regno esse. Regni Po- 
loniae M. I). Lithuaniae ordines censent, qui beoigr.itntem S. R. Mtis 
ac Dni noKtri clemcntissimi Atque adeo in hoc patemnm Kegnuin stium 
amorem ignorct. quique non facile idcirco pcrsuadcri sibi patiatur, ipsam 
S, R. Mtem subditorum suorum rcbus ac commodis quam optime pro- 
spectum csse percuperc, quin immo ctiam eandem S. K. Mtem minime 
subditis suis convcntum denegaturam. immo potius benigne nuthoritati 
sua Rcgali conce&suram atque indicturam fuisse, &i vcl rcs et rationes 
Suetki Kegni publicae atque adeo hoc temporc omnino Ulum ncces- 
sario dcsidcrasse vidcrentur. aut ccrte illud prospcxissct S. R, Mtas, ut 
modus ct ordo lcgibus S, R, Mtis conscntancus in eo obeundo scrvatus 
fuuaet; nullos etcnim oonvcntus rite et legitimc in Regnis obire posse, 
nisi consensu, voluntatc, authoritate. immo et pracscnlift ipsorum Rcgum 
julciantur. neminem cerle tiiftctas ire possc arbitmr. 

Scd nihil ccrtc, quod ad statum Regni isttus, ncquc ad vclcrcs usi~ 
tatasquc in Snccia lcges et instituta quicquam hoc tcmpore destdcrar! 
potuisse viHum cst; praspcxerat eCenim S R. Mtas. ut desiderata pas 



»93 



Regiio suo paterno Sueciae ab haeredttario bnste \[oscho con&litueretur. 
domcstica etiam ita ordinata reliquerat, ut hoc tempore nihil perturba- 
tionis nihilquc detrimenti metui merito debuiicse vtdcrctur. Itaque prae- 
ter omnem spem et expectatiorem cum S. R. Mlis, mm omnium Regni 
Foloniae M. D. Lithuanine ordinum nulta urgeate necessitatc publica 
(tiH quidcm ex ipsis eiuK conventus actis constac) is conventus Suder- 
copiae habitus cst: in quo institucndo pnnium tegitimt 1'rincipis ac iu' 
aug;urati coronatique Kegis asaensus et nuthoritas defuit, ac ita quidem 
dcfuit. ut ctiam cdicta quominus rieret intervenerint, quae lamen cdicta, 
quemadmodum ct contra cius acta admonitioncs ct protestationcs, mi- 
nimc locum habuissc risac 5unt ; dcinde vcro constituta sunt i)lic per- 
multa, quae S. K. Mtis iura. dignitntcm ct superioritatcm djrcclc tabc- 
lactare ac quasi ex dtametro oppugnare vidcrentur. quac quidcm in illo 
ipso coiistilutionum Sudcrcopicnsium scripto facilc in oculos hominum. 
qui nOD omitino lippiant, incurrunt. ut sunt: practer institutum 5. R. Mlis 
privata autboritate conventus habiti, inoti ab officiis Regii ministri, arccs 
in alioriim potcstatem traditae, diplomatum Rc^iorum siiblata autoritas, 
moneia alieno nomine percussa. .ippeltatin ad S. R. Mtem atque adeo 
ipsa dignitas Regia mullis modis circumscripta. 

Quibus omtiibus diligenter rcvisis ac iustioris trutinae examini sub- 
tectis tiec non. quid talia pcriculorum .sccum vchant, optime inteltectis, 
Itl. senatores ac proceres nec non Regni Poloniae M. D. Ltthuaniae 
ordines 111. Cctsitatcm Vram nostns legatonim suorum verbis obnixe 
ac instatiter rogant et obtestantur. ut lil Cclsilas Vra S. R. Mtis ius et 
dtgnitatem in omnibus saWam, iltaesam ct inviotatam esae veUt, id quod 
certe ipsius saiiguinis tam arctac coniunctioni III. Celsitas Vra debct, 
debct itidcm et Rei^ni istius Iiaercditarii saluti. quae maxime dignitate 
Kcgia innititur. Dominationes itidcm Vras, uti consiiiarios Regni huius 
haercditarii S. R. Mtis, quorum fitJci. prudcntiac, vigilantiac cura ciusdem 
3 S. R. Mte dcmandata ac concrcdita cst. fratemc iidcm Kcgni Potoniae 
M. D. Lithuaniac ampti-ssimi admoncnt. rogiuit el obtestantur ordincs, ut et 
ipsi quoque oinncs in Scr. ac hacrcditarium Principcm Rcgcmquc suum 
cuTonatum eundemque scmpcr clcinentissiraum ofTiciorum suorum fideique 
partes diligcntcr expendunt. quac ccrte co praecipue directac esse de* 
bcnt, ut digniras, praecminenlia ac tura Mtis salva ct illacsa conscrvcn* 
tur. Si qui vero sini (quod quidem in tnagnis Regnis difficite est ali- 
quando evitari), quos res novae mutationesque delectant, eos privatorum 
commodorum suorum de causa. publica pervcrtere veltc statuant, neque 
persuasJonibuH corum, quibustanquam validissimisarictibusaiiimoshominum 
quas&are ac concutere snlent, locum dandum esse censeant. immo illis po* 
tius tanto fortius resistant, ut tatcnto sibi divinitus et a S. R. Mte con- 



llyfrrjBBfi •^JBH ti-Bru. i it^j. 



»3 



194 



crcdito ^ravitcr !te negotiatos fuisse ostendant ac (oti tnundo palam 
reipsa attcstentiir. Pcrirulosissim^tc etcoim, immo ut magia proprie dkciin, 
pcmiciciiMiimac sunt Rcgnis omnibiis mutatinncs. pracsertim eac, quac legi- 
timi hacrediiariiquc Principis ac Dupremi Domini caron<itique Kegis iura pcr- 
vertcrc ac violare nituntur. quae certe. nisi etiam Mte ipsa divina. per 
quam Reges regnant «t poteiUM iura decernunt, violata. neqtiaquam vio* 
lari ncc posse. iiec debere: certum esse, Galliaruin flurcntissimum ac po> 
tentissimuni Regntim a iriginta seic, Belgium quondain diviiits tumens a 
viginti septem (nisi me fallit inemoria) annis assiduis armonini ctvilium 
glridoribus, in propriis grassantiiim visceribus, excrticiatum, turpi nwdens 
cruorc, squallidum, diBcerptum. desolatum, ac pene hutni prostratum 
cxcmpli loco satis esse, proh dolor, oculis nostris lugendum ac gemen- 
dum exponunt. Vcrum cnimvcro, talia qnidcm ab initio homtnes vafri non 
solent aperte aggredi. i>rd sciisim cx iis a<.' min>iti>n scmpcf aliquid 
dccerpcre, ul it,) non senticntibus, immo ne fucum quidem subolfacten- 
ttbu& fidclibus subditis, cius g^eneris cuniculis paulatim subactis, totum 
postea Ke^iii staluin facilius cunvellant. sua&quc opcs et potcnliam |ir- 
mcnt. Dcbcrc hoc lUqtit: III. Celsitudiiiciii Vram, deberc Dominalioncs 
Vras pro amorc dcbiio In patriHm. anriore, Bde, obserrantia in S. R. 
Mtem, Dominum ac Principem suum haeredilarium. Kcgem curonatutn 
eumdcnquc scmper clcmeniissimum. talibus conalibus ob^nam irc, easque 
lcgcs, consiitultoncs ac calcs confoederationes. quae S. R. Mlis di^niiatii 
praeeminentiae ac rcgalibiis Mtis iiiribus plane sint contrariae, easque 
directc quasi ex diametro oppugnnnt, penitus abrogare et abolere, iisque 
inate iam caepiis i-onsiltis. pro sua qu.-i in hoc Regno poUenl et pru> 
dentia et authoriiate. cxtemplo cuntum refleetere, ne tis debiUtato quo* 
dammodn capite poste^i lotum Rcgni corpiis malc habeat. 

De Sacra quideni ;ic Ser. R. Mte Celsitaa Vra ac Dominaliones 
Vrae cerlo certius sibi persuadere ct polliccre vclint, quod etsi hoc tem- 
pore S R. Mtas gravis«imis ac certe opintone inulto gravionbus curisi 
de uiiirersac Christianitatis commodis promovendis ct procurandis dl- 
Bientn sit. nunquam taincn Ke^ni huius sui haereditarii Liuram inter- 
mittet, et tanco minus iura sua supremae Mtis ab ullo tiiiquam hominum 
rcfringi labcfaclatiquc patietur. ca vcio, quaccunquc salva dignitate iuri- 
busquc icgalibus fidelca subditi ritc ct stio ordinc a S. R Mte humil* 
lime expetivcrtnt, id omnc omni procul dubio, quodcunquc illorum com- 
modis augcndis ct propiiKandis facerc vidcbitur. S. R Mtas pro sua in- 
naU bcnignitatc ac munificcntia rejiali pracstabit scmpcr libcnlissirac. 
Ipsa vcro inlenin III. Cdsitas Vra ipsaeque Doiiiinatioiics Vrae amore 
debito, obscrvantia, fidelibus studiis ct obsequiis eandcm S. R. Mtem 
prosequi dcbent. ac certe merilo, dum quidem ipsos eadem nulla re 



'95 



aggravat: qnin immo potius quorundani etiarn in sc olfeniias (ac quidem 
quod a suis, a quibus minime laedi opportuit, piurecus, lanto portalu 
graviores) Regio tanien pLine animo (qui proniorKS iu humanitatcin, 
qtiam saevitiam seinper esse et debenl et solent), Reg;ili inquam (ac 
certo afTirmoj antmo eas perlerens, modo erroris cmcndam videat. cle* 
men6s<imum I*rincip«m ac msgis certe patrem benignisMmwm sese cui- 
que subdJtoruin «uorum ct iiuiic pracbet. et futurum libcralii»iti>iie polti- 
cetur; comiiiuuibti!* vero Cliristianttatis rebua, iii <|U)bus etiam ci&riSAi- 
tnum boc Rc(;nuu) Sveciae continetiir. summo conatu ac studio. magiii»- 
que assiduc iis invi;il.-indo con^ulil l>boribus. 

Quemadmoduiii ilaqiic dc III. CcUitaris Vrac ac III. Dominfitionurn 
Vrarum, iicc noii dc omniuiii huius Rcgni Svcciae ordinum airorc dcbitu. 
ridelttate costanti iii S. K. .Mtei» iiihil pUne Regni Poloniae M. D. Li* 
thuaniae amplissiiTii dubitant ordines. qiiin immo potius dc tpsa Cebitu- 
dine V^^ra ac dc Diiininatioriibus Vri^ Rc^niquc huiu<i ordinibus omni- 
bu8 aptiTiia quaeqtie semper iibi pollicencur, ita eundcm quoque suum esse 
ac perman*urum scmpcr iii S. R Mtcm constantcm, immoium ac im- 
mobileti) animunt .-implissintis Rexni hiiius ordinibus omnibus certo con- 
stare desiderant et percupiunt. Qitem quidem suum animuin uti semel iam 
saiis 5uprrquc attestati sunt. dum sponte vol iintateq tic sua Regno ad S. R, 
Mtem detalo. illi ipw fortunas. Iiberiates. vitam iinmo et ipsam liberatissinie 
dcvoverunt. ita et nunc quoquc pro Mtis ipsius di^iutate, salutc. iuribus rega- 
libns omnia ca. ac charis^^ima quaeque pro moro gcntis 1'oloniae, qui 1'rincipum 
suoruni di^nitati^ vindican lae caiisa vitatn contemptui semper habuerunt. iii>> 
pendere 8« esse «emper paratissimo» profitentvif, idque tam coniuncii» acmu- 
tuis cum Celsitate Vra ac III. senatoribu?, nec non «leteria Regni hutus ordini- 
bus, tani coniuiictis inquam et aniini% ei consiliis et auxiliis. quam ct sij^illa- 
ttm ipgt quoquc pcr sc oinncs Kegni l'ol»niacM. D, l.ilhiiantiicAliaruiiiquc Kc- 
gno Ducaluiquc a<tijnct-ii uin provinciarum. Dncatuuii) ncc non civilalum 
principatiorum omniuiii ordines amplissiini S. et Scr. K. Mti prompti- 
tudincni fidct, scrvitlntum ac subicctionis suac tubenlissiinc ac libcralis- 
sinic acinpcr oticruni ai: polliccntur, hac nostra pracscnti attestaodo 
oratione. se quodcumque ad vindicandrfm vct miniinam suae Mtta Regio 
ipsius noniini illatatii miuriam peitincre videbitur, niliil quitjqu.im in se 
dcsidcrari unquaiti passuros ess«. qnod itidem tlt srnatorcs ncc non Rcgni 
Foloniae M. D. I.ithuaniae ordines geiieraliter omnes de III. Celsitate 
Vra ac Regni huius Sveciae ordinibu^ nnniiibus certis-sime sibi, iinn>a 
omni semnta lcrgiver.<uilione, Jndubie pollJcentur. 

Quod siipercsl, ubnixe ac instanicr petimus, ut ad singula lega- 
tioni» nostrae capita scripto authentico responeum obtinere possimuB. 
cuin id nostra permultum imerest, ut Kegni Poloniae M. D. Lithuaniae 



tg6 

orijinibus. it qiiibu!* prancntl» legAdunis muims non gravate obeundum 
siiscepiintis, nos summa fide ct dittgeniia mandata eorum obivisse com- 
praliarif rciipoiiso posRimus auclieniico, »b 111. CeUitudinc Vra ac Do- 
minatiunibus Vns amicc ac fralerne in inanus nostras coiuignato. 



s. 

Rc9|)nnKURi III. PriiioipiH ).'xriili... ?<iM«rniiinnixif rtc nitcfK. Nimnl nr ItrKul 
Sv4-i-iuv .••«iiAturam nd ««, ifltttt noinJn«... svnatoram et «rdinnni Kckh) Pnl»- 
niNP 31. I). l,illiHniiiii«^ SUni«lHiiit lix>iillnHki. Stnnialaii* ('Kyknwiikl «t Nira- 
I1111.1 .SaiiicliB in Hut;da leKati tAin verint «laBiu iH;ripliK iirutulcriat, actiiin 
Sto<-kliiiliniaR K3 Ort<ibri« .%iian.MI>Xt'VI. 

III. Princeps etc. etc. nec non Ul. D. Senatores Ke^ni Sueciae 
pro salutntioiie et studiorum oblatione gratias agunt maximas. offcrenies 
fiesc vicissim Senatui ct Ordmibus Kc^ni Poloniae, M. D. Lichuaniac. ad 
bcnjgna mutua atquc fratcrna nilicia, quibus gratum rucrit. Rcgnum Po* 
loniae cum hoc Kej^no sub uno Kcgc. cuius Impentim venerantur, non 
tantum a^oscunt, omnis (clicitatis incrciiiciitis augcri. 

Intcr caetera adintranda Uei pracpolcnlia in orbe tcrrarum opera. 
vtx quicquam niaf^is minim videri potcst. quam vinculum aeu series. 
qua homincs mortalcs a mimdi primordio gubcmari et SDi:iel.atcm eo* 
rundem ritc conscrvKri compcrtiim sit; modo etsi longc diffcrcnti. plc- 
rumque ctiam cnnfuso. atlamen hactenus inieritus in uniTersuni ine.K> 
perte ('jyV/- alibi scilicet unum. alibi pauciores, nobiliores et sapientiores. 
nonnutlibi plures. ali<iiiando multitudinem pi.-iees«e constat. Ki nihilo seciiis 
in tanl;i hominum et nationuni varietate et ^ubeniandi inaequ.i!itate im- 
peria suhsiHtere, nec mm usque ad linem niundi duratura esse, nemo 
non sapiens admiretur; iic singulari Dei bonitate cvcnirc, non fateatur, 
idque patissimum, quo omnta impt-ria nmniurii gentiiim tcndcrc vidcri 
voiiint, ut Deiis rerum conditor celebretur, iustitin snrta tei*taquc con- 
servetur. Primum tamen et praestatis-simum inter lam diversas giibema* 
tionis formas scmpcr habitum cst unius, adhibito inmen prudentuin 
consilio, imperium, id enim ab uno Ucgc. sicut coipus humanum cum 
tota compagc abs uno capite. rcctius regitur, ut III. D. I-cgati prudcnt?r 
in initio orationis suac adduxcrunt. Commcmor^ntcs pristinam amicitiam 
intcr bacc ^uo K<:^nji, Succiain ct Poloniam, lunt^a antiorum et Kcgum 
sCTie. videticet Erici XIII. Caroli Canuti. Gustavi. Johannnis lll. Sueciac 
Re^m bonae memoriac, cum Ladisi^iO Kcge Poloniae. Alexandro Duce 
Lithuaniac. Casimiro Magno. Sigismundo Primo et Sccundo. Poloniae 
Rcgibus laudabitis rccordationis; tum quoquc potissimiim non ita pri- 
dcm longe augustiorcm aique arctissimam, Sigtsmundo Succiae Principe 
tn Regem Poloniae liberis sui)ragiis spontanenque voluntate electo, bo* 



'97 

norificji scmper fuit et est otrique Regno amicitia, Poloniae hactenus 
plcrumque quaestuosa, Sueciae vero t^rali&sima, praesertim ntinc, qiK>d 
uni Domino duo clarissima Rcgna obediant: quo noininc ctiam, M D. 
Legati uberius testantur. non tantum scse, vcnim etiam univcrsos ampU»- 
simi Regni Potoniae et M. D. Lithaniae ordines S. R. Mti omnino esse 
devotoB. 

Ad comparatioiiem corporis huinani cuni Regno quud attinet. ea 
e»t ratio capilis in curpore. quae di^iittas Kej;is in Kegno, apu qiiidem 
ac vakle concinna siinilJtudo et magnae eniditionis argumenium, imita- 
tione Menenii Agrippae apud l.iviiim: attamen Suect«, Rejjum suoinim sem- 
per amnntisMmis. minime inculcandum erai. Nam dc «tatuum Regn» Poloniae 
in 5. R. Mtein obset^nntta nemo quacstioncm movit, quam non neces- 
sitatc, sed voluntatc in Re^^^um Poloniae accersiverunt: illos fama ad 
cius clectiuncm pcllcxit. Suecos vero ius sanquinis hacrcditarium. cum 
vtrtute coniunctuin. Kcgi dcvincit; illi. quod libera voluntatc ipsum Kcgem 
susceperint, singularem propensioncm et f^^atitudiiiein in matcrnum ge- 
aus Rci^ium te.ttatati sunt: at Suecos promptitudlnc et amorc iti Kegem 
Rcgiamquc familiam. qiiis unquam ulli dixcril csse secundus, qui suni- 
tnam rerum Regni vclustissimi. quod sulTragiis cesserat, perpetuo iure 
hacrcditaiis Rcgali propagini inasculac consignarunt, nulla alias legum 
vct privilcgioriim Rcgni antiquatione facta. Fatcndum quidcm cst, nihil 
magis naturae consentancuin cssc. quam corpus cum omnibus mcmbris 
ac univer&a coirpage a capite gubernari: idque Regi in Kegno iure com- 
peterc, ea tamen conditione. ne membrorum. qutbus parendum est, offi- 
cia confundantur, nec praeter leges quicquam. habita deiiique ratione. 
K Rex, qui rerum potitur, intra vel extra Regnuni fuerit costituttis. 

Quaeruntur Doniini Legati de conventu Sudercopiae habito. de quo cum 
in Polonia percrebuiftset, non praeterire potui«se status et ordines Kegni 
Poluniae et M. D. I.ithuaniie, quin de tola ea re, quae in eodem con- 
ventu et quomodo acta fueht, quac non solum Kegni huius ctarissimi 
st-*tum, scd <t dignitatem S. R. Mtis Ucderct ct afficerct. diligcntcr co- 
gnosccrent, nam nihii quod ad statum Regni istius nequc ad veteres usi- 
tatasque in Suecia legcs instituta quicquam hoc tempore desiderari po- 
tuisse, illis viisum cst. Prospexerat ctenim S. K. Mt*s hinc profectura, 
ut deaiderata pax Kc^ito huic suu patcrno Sueciac ab bacreditario bo- 
stc Moscho con»titueretur, dumestica etiam ita ordinata reliquerat, ut 
boc tempore nihil perturbaitonis. nihii detrimenti metui incrito dcbuisse 
vtdcrctur: quamobrcin praeter omnem spcm accidcrit, cum ipsius R. 
Mtis. tum ct omnium Regni Poloniac ct M. D. Lithuaniae Ordinum. ut 
nulla urgcnte nccessiiatc publica (uti qutdem ex ipsis eius convcntus 
aais coiislat) is convenlus Sudcrcopiae haberertur. Itaque omnibua arti- 




I9S 



culifi transnctioms eiasdem diligentcr perpirnsis et examinatis, rogUSV* 
S. R. Mtem, ut hisce de rcbtis cuin III. Principe ct Kc);iii Sueciae Con- 
«liariis fratcrnc agae po*s«nt; et licet tlc fide ct iiitfi^ritatt: Succo- 
rum crga S. R. Mtcm iion dubitariiit. tainen cuiii ex utiiiiioruin distra- 
ctione {H-aetcr proposilum nonnnlla PriDcipum .-luthurttati vel legibus 
ip&ls rcpugnnntia solcanc nbrcpcrc, ita amplissimo» Kegni Poloniae Sta* 
tus et Ordincit non disfit^cri, multa qiioquc Sudcrcopiac intcrvenisse, quae 
oisi mature corngantiir. gravcm alicjiiam tn hoc Rcgnuiii vcteris ordiois 
ii>sti{|ue Imperii pertubationem aflfcrre poiwe vidcantvr; idqiie semper ta- 
lium perturhatioiium initium csse. cum lcgitimo Dotiiino iion solum prae- 
terito, scd ct plaiic vetante. ad coiisilia publicx alieno priv;ita authori- 
tate vocatu convenitur. leges ferimtur, ex^ctiones irrugantur, formula 
gubcriiationis iminut3iur. minislri Kegii foco moveiitur. atces in aliorum 
poteKtaieiii iradimtur. diplnmatum Kcpiorum tollitur auihorita^, moncta 
aliena efltgie cuditur, appellatio ad S. R. Mtem atque adeo ipsa dignttas 
Regia multi» moiiis circumscribitur. el qunf Mlis K. sunt, in alios trans- 
rcruDtur: quae omnia S. K. Mtis iura. diffnitntem cc siiperiontatem dire- 
ctc labcfactare. ac qu»3i ex diametro oppugnare videntur iUis, qui om- 
nino non lippiaiit. Hts omnibus diltgenter revisia ac iuatioria trutinae exa- 
mini subiectis, senatus ct nrdtncii Kc^ni PoloniJic ct M. D. Lithu^niae per 
dictos Dointnos Lcgatos obmxc orjint ct obtcstantur. ut dignitns ct ius Rc- 
gium in Succia inviolatum atque illacsum S. K. Mti conservetur, ob- 
viamque cant M. D. scnatorcs tiialcvolorum conalibu». easquc lcgcfi, constitu- 
tiones ac tales confocdcratloncs. quac S. K. Mtis dignitati. praemincntiae 
ac Rcgalibus iuribus planc sunt conlrariac ct cx di-imctro oppugnantes, 
penitiK abrogentur et aboleantur, iisque male iain coeptts cnnsiliis ez- 
templo curKum redectaiit. Cuntcstnnttbus proindc! statibus Regni Poloniae 
et M. D. I.ithuaniae, scse vitam et fortunas pro Mtis cius dfgtiitnte, sa- 
hite, turibus Regatibiis velle impendere, coniunctim cum Rcgno Sueciae, 
parilcr stgillatim, nec unquam passiiros esse. quicqu^iii in ipsis desiderari, 
quod ad vindicandam vcl minimam iniuri^im K. .Vlti ilLatam pcrtinerc 
vidcbitur; a*iiuncta insuper seria admonitiotie ad Suecos fldci et obser- 
vantiae «rga Kcf^em, «t alia plura, quiie iii ipsnmet orntione fusius ex- 
ponuntur. 

Griilum ijuidem fuit officium amplissimi scnatus ct ordinum Ke- 
gni Poloniae et M, D. Lilhuaniac. quod pcr praeclaram hanc leg.-itioncm, 
quanluin in ipsis fucrit [lon soluin. st qutd cxortum cr»t dissidii, diri- 
mcre. scd ct mutuani amicitiam Tccolere videantur. ex co enim summa 
illontm in Mtcm K. fides et oh»ervantia ct in Kcgnum bencvolentia 
clucct; accidit Camen praeter III. Principis ac senatorum ct ordinum Re* 
gni Sueciae expectationcm, ut tam accrbam suspitionem apud soclos et 



\99 

amiCDii praeitertim incurrerent. Usque adeo non levilcr sita cst fides 
SuecorJin, ut gravissimos viros inanis rumor perculerit, aequum non erat, 
CKjue gravius. quotl criminis laes-ie Mtis accusari videantur. a quo sem* 
per Sueci abfuertint longissime Oportuerant cnim antea status et ordi- 
nes Kegni Poloni.ie melius de SucticiR negotiis instructos esse. quam de 
toM nntinne tam sini^tram xuHpirianem, pcrturbati ttcilicet status Kegni 
huius ct Kcftiiic diunitatis proi^titiiiac. cnnciperent: sed rumore, quem 
<tn Polonia lonj/c maiorem ruissc consiai, qnam ipsimct le^ali l>ic re ipsa 
experiuntur, ista cvcnisse non cst dubium Admonitii^ quidem intcr 
acqiialcs ct socios admitlcnda est, at tain gravis cemiura, scilicct: non 
disfitcri ordincs Kcgni I*oloniac ct M. D. Lithuaiiic, niultA Sudcrcoptac 
intcn'cnis5c, quac gravem aliquam in hoc Kesnum vcteri^ orditii» lusti- 
quc impcrii pcrturbiiiioiicm sfTcrrc videantur, digritUtein R. Mtis ct su- 
perioritatcm dirccto labefattatam cise clc. eic., — alicra ab officio ct inu- 
ttu benevolenlia; quod falccm in alienam messcin immittcrc vidcantur 
et ea atttectarc, quac ad curam statuum ct ordimim Rcgni Sueciac, qul 
nihil sibi priu<i ct antiquius dnxcraiit fidc ct obcdicntia crga Kcgcs. me- 
rito periinent. ncqiie ulliiis, matjis quan^ illorum interest. noii mutari ius- 
tam Rpcac formam. sed si quid mutatum cst. in integrum rcstitui. 

Coactus est Convcntns Sudcrcopiac :ib IIL Prindpe, quem S. R. 
Mtas cum «enatoribus Regno prTiefccit: habitus autein iion lcvibus de 
caitsis et quidem pro parte in ipsis actis conventus expressis, qiiae baud 
dubio omnibus rcctc senticntibus non carcrc nccessitatc. uti lcgatis per- 
suasum est, videbuntur. Neccssarto cnini ad convcntum dcsccndissc con- 
ctat, nec ibidem quicquam contra dignit'-ttcm Rcgiam vel iura patriae 
conclusum, aut novas leges latas, scd receptas cxecutioni mandatas esse; 
quod conscivat tr.inquillilntem religionis pro rationc Kegni huius. le^s 
excquitur. toUil confusioncs politicas, stabilit Rejjiudi iuramentum et 
tabuta.s hacrcditarias. id magis confirmai iura Kegis quam dcbilitat- Quare 
ncmo dtibitavcrit, tpsammet quoquc Mtem R. sanctc ct !nviol.'ibiliter ista 
servari vcllc. ncc ad Mtis dignitatcm aul iurium Rcgaliorum ainplificatio 
nem et iHustrationem quicquam mngis accomodum cxisttmarc; habitus 
enim est canvcntus pro commodis Regis el Kegni, nulUm vel sedl> 
tionem, vel inobcdicntiam contra Miein R spirnns. ncquc R. Mte ncsciente, 
ctrtior enini ficia est et convenlus ct cau^iae. Nam singula capiu dirlibe* 
rationis ad 3, R. Mtcm attulit Arziowski»), qui Kalcndas Augusti anno 



') t.Ul)f Kin>l* i rtMitw uwc<liki«h MiiniwMioni: »« w pablikacTi: StcdiIci. Rik»- 
dii|l»kklcT... ftenoER K, H Hdch raiid. tU. delen. Stockholm looo >it. 549-S53: 
HailiK KbiI lilt bonung Siniiniaiid «id iIcd lill Sftilc rkApiog ntlyiia liks- 
diKcn. Stockhotni 159$ den a^ Jsll. IKIkcK rtd« *kTi(v<lae ilM kcn. Sigi*. 
mund cin ril:»<Iai;en t S<ii]ct kdping... 1^95 i1«n sojalt, m1 cwe iripomnixnc 



300 



praetcrito cxjicditus cl sccundo vnito vectus. brevis»iiiio temporc ad 
Rcgcm pcrvctiil; protcstatus cst Kcx '). sed rc confect*. Notum qiiidem 
cst, ius convocandt summo Principi compctcrc, at intra Kcgnum consti- 
tuto. ncquc dum aliquando alitcr factum Icgimus. ullo unquam tcmporc 
tam sthcte obscrTatum est. ut crimcn laesae hEtis iiidderent. si ii, quibus 
summa ruruni commissa stt. Rege absente comitia indixeriiit. dummodo 
5dei d<itae aul iuramcnto non contr^veneriiit. ExcmpU hoc Re<jnuin 
habet domestica, et altquando Rege in Ke^no constituto. praesertim 
Christiemi I. et Johannis II. Refjiim lempore, cum langiiere eflfectnB iura- 
mcnti Rcgii coepcrint, quod Re(je absente facile potest evenire; non 
est igitur, quod criminetur alrquis, qui in quieta Rpca quietem non ca- 
piC, coBCtuni ct habttum conventum. Kxempla externa non dcsunt, tum 
et homines politici doctisstmi antc mu\l^ saccuia, tam Romaoae quam 
nostrae religioitis. quibu>> multis rationibus probatur, illai;'^a Altc po&se 
5eri conventus proptcr Rcgis absentiara, et contra lus gentium et mo* 
rem maioTum fdCcrc ipsis vidcaiitur, testantc Cominaeo, qut praeclarum 
comniunis concilii habcndi inatitutuin. priiecipuum Kexiii robur ct tirm»- 
mcntum, convcltcrc moliuntur. Sub Edoardo Secundo in Anglia, sub 
CaroLo VIH. ct Ludovicn XI. in Gatlia, et baec quoque sunt Kcgna hac- 
rcditana, comitia habita suni Rcgc pracscntc. In Gcrmania nihil cat 
novi convcnire statns invito Impcratorc. ct rcccns mciiioria cst. convc- 
nisse aliquos in l*i>lonift Kcge ct quidcm Sigismundo III. invito. prohi- 
bcutc ac contra protestantc et quidem intra Rcgnum constttuto; quod 
tamcn nolunt memiiiisac, ut alios accusent. aut sesc alienis excmplis cx- 
cusent Licitum enim omnes iudicarunt conventum. qui piiblice gravi ex 
causa cogitur. qui est non contra utililatem Regis et Regni, licet sit con- 
tra voluntatem Regis longius absentis. Confoederationes S. R. Mtis digni- 
tati. pracmintrntiae ac Keg.ilibus iuribus pl.ine contrari.i et cx duiinetro, 
ut inique obiicitur, repugiuntes, ttiitae non sunt. Seditionem saptunt isia, 
quae Suecorum animos non invasit, tcstantur ipsamct acla publica; con- 
iuratio est pnvata, subdola, iioxia Re^n et Regno. Licet igilur comiiia 
indicere. quoties Rex non oppugtiatur, sed propugnatur cum Rege Re- 
gnum, praesertim cum plane praelcr legem sit, Suecos laesae Mti» ac 



punkiy ddibaacji Mjmonej limAe iti. SS3~SS^ I*nncler, Boin sliate fOclikndlas [i& 
rikidtgen, iilsand* lc- M. itll Sverige och Polen ined ArliiBlgkt Ae n jo 
iulli... 1595. 

*) fitnawy» ZfKniunu Ell, tu wsi>oinniajit, lamictiCMNlf jac «r wyi vrmicolone) 
publikacyi na tir. 551»- j6o; Koniini; SigiimunJc iTat p* rldeti •krifveUe med 
unilciiilieUe oin nktdacen. Krkk3.a 1595 den 3li ■cplembei, oi%t w brMiti- 
n«: An»a III. Priacii>ii Cftroli Su<leiinaniii>e Dncii adveicBi Scr... Sigis- 
maDilum III. Jlmmtsci 159S k. 79 b, — 8t. 



30I 



cusan, quod convenerint, cum nulla lege id ipsis vctitum cise conatet. 
at Regit}U3 quidcm ahsquc univcr»a|j conscnsu populi legein ullam con- 
dcrc, scd cx pracscripto lcgiini, cum consilio ct assensu senatorum. Re- 
gno ut praesint. tcncri. 

Causas ^raviotcH dicli coiivcntus acdpite: pnmuna acs alienum, 
stipendlum inilitibuit. quorum c^rq^iii virtus omnibus icstata cst. non 
soluliim. tum ctiiiin dog consignanda, ad quae extraordinaria cotiaiione 
opuii crat, quac sitic cuuvetitu, vel ipsomct Rcgc pr,)csenlc. tni[)erari 
legibits Sucticis non licet: ex re Rcgis erai, cuius cst acs pairis alienum 
dissolverc ct Regni. quod nisi incolumi fide incolijme stare nequJt. AlCera 
ctu&a crat forma jjubernationis a K. Mtc praeticripta, in qua nonnuHa 
pro raiione temporis. ob praeproperum suae Mtis in Poionlam discessum 
ct 3Ua<i divcisis eiusdein Kegni ncgoiiis occupationes, videbantiir deside- 
rari. adliibilis legibiis et iuramcnlu Ke^io. cui status ei ordines Kei^ni 
huius maxime innitendum ess? ceiisent ; ob religionts di&sidium, quod 
niilluni erat, cum tus haereditarium Kegiae huic familiae cederet. Opor- 
tuerat quoque huic formulae giibernationift scnatorum con.>;en.sus et suf- 
fngia acccdcre, smc quibus ipsimei Mti R. de lcgibus nostris velitum 
«st in gravioribus Rc){iii ncgotits aliquid statucrc. i-laec de causts coa- 
ventus habiti, licet plurcs posscnt cnumerari, sufTiciant; nunc capita ibl- 
dcnt coiiclusa dcspiciamus. 

Rcgi.i Mtem lacsam essc contcndunt, quod ronnulli ab offtciis re- 
moti sint, quod iion ratae habeantur Regis littcrac, quod dcniquc prf>- 
vocatiu ad Kct^em sublata sit, ct plura alia; ud quae articiilaiim, quo 
magis innoccntia aniinis rectc scnticmium insidcat, rcspondebitur. 

Sunt nonnulli redacii in orditiem. nemo ii inficias; at si causam 
111. D. f.cg.iti cognoscercru. non ininstc: aliqni ciiim salvo iuramcnto 
Rcgig praccssc non possunt. aliqui uiiivcrsali statuum concordiac rcfra- 
f^antcs, non Sudercopensi, sed et longe vetiistiori. tum et illi, quae Rcgio 
iurametito haud ita pridcm est conrinrata, seipsos tanqu^m membra avuKi 
a toto corporc scgrctjaruiit, iion absque suspicionc remin novarum, quibug 
plenimqiie studerc suk-nt, qui nitiil antiquius ducunt, quam summo I'rin- 
cipi absque difftirencia aequi bonique Kpcae complacere, et hac ratione 
alterius incomnmdo exurgere. inlerea tanien legibus et privllegiis commu- 
nibus tr.-inquilli ^audere et frui ron prohibentur. Considerandum prae- 
terea est, Regni huius officia dignton non immediate ab ipso Rege. etiam 
in Regno constituto. nisi primum, si in consitium assumendus consilia- 
riuft, scnatorum, si in aliud magnum officiuin, cx. tribus uni, provin- 
cialium vota ccsseriiit, iustc iargirt possc; quin L-t tantuni abc»t, ut Kegi 
praescnti minorcs iudiccs alitcr constitucre liceat: at extra Regnum 
consCituto, pcr viccgcrcntem, quo ofiicio Regni Dapifer. uti hic appel- 




202 



tanl, antiquitus Kcge absente lcge «luadam fuiictus est. Teslaniur ex- 
presMc lege? ac diversonim Reguin privilegia et ttegni constitutioncs 
cclebcrritnc ab annis quingciitis. luiti quoquc Unio horum triuni Rcnno- 
ruii), Mafgarethae Reginae. Erici, Chri^tophori. [olunnis K.. Chrbticrni I, 
et II Kegum tempore. 

Ad provocftt ioncm sive appelUtionem, uti vocant. veniendum est; 
neminem iatere potest. Deuni rcrum humanarum custodem 5upremum 
m.i^istratum instttuisse vclut asylum et perfugiuni miseris, unde etiam 
cxtrcma mcriti--t ad Reges et co«, qui rcruni potiiintur. et hjc ad eos 
provocare licct, quos Rex summa leruni praefccit. Idem mos m provin- 
ciis popuii Romnni invaluit et aliorum Kcgum observatur, quotquot latius 
tinpcrant; sl liccret sontibus aut obttcratis provocare ad ipsum Regem, 
qiiis litium c&set fiin»? quando reprimeretiliir crimina? De summa Reipv 
blicac et ^rHvioribus causis ad Regcm provocaiio est. Niliil fit praeter 
morenn alianim gentium; nulla cst appelUtio ex Lusitania neque ex 
Neapoli, qiiac duo Rcgna pcr prorcgcs rcguntur, ncc a provinciis Bcl- 
gicis, qui pcr gubcrnatorcs, in I iispaniam, cuni tamcn cx dictis Rcgnis 
et proviiiciis homines primarii ct scnatoriae digiiitatis in cuHa Hispanica 
ni^otia suorum popuiurium, habita rationc lcgum cl privilcgiorum. vcr- 
sanl atquc pruciirant. At qui sunt iam in Polonia, ipsamct Mte R. ex- 
ccpta. ncgotia Suetici iractantes, noverunt Lcgati? An ipnimet iudicarint 
IpsoK in alieno Regno coustitutos rebus Sueticis recte pusse consulere, 
ac ut ptures ciiain nostrorum popularium senatoriae dignitacis ibidem 
es&ent. nullo tamen iure Sueticas controversias eo crahere liceret; neque, 
hoc Suecis pecutiare ius est, sed apiid omnes genteg peraeque obser- 
vatur, n.xm nunquam CQnstat. nliquein Regum cau^as sive concroversias 
unius Rcgiii in attcra decidis<ic, nisi Regnum illitd alteri sit subieclum. 
Jn Regno declinans forum compctens, excidit causa. Regi provocatio non 
est subUta, sed potius reservata tn foro Mti R^is Suecortim compe- 
tenti, adusque Regisadventum non praerept,i intcrim Regi absenti pote- 
state, alios vice sui iudices, in Kcgno tamen, ccrtac causac dare ct sub- 
stituerc. habiles quidem ac de iure sufBcicnTcs. adiunctis asscssoribus uU 
par est Regi enim soli, absque iusto cxaminc actoris ct rci et rs.^csso- 
tibus condigni» cl neiitralibus. cliamsi in Kegiio fucrit, sentcntiam ferre 
non licuit. quin et tantum abc3C. ut subselliis omnis gciieris iudiciuin in 
omnibus provinciis Rcgni huius rite pro morc et lege scripla nostra 
administratis. a supcriori pmvinciac cuiusquc tribunati, nullani in gra- 
vioribus negotiis legcs admitlant provocacioncm ad Regcm in Rcgno 
commoramem, prout clarc liquet ex codice leguin noslrarum, titulo de 
iure Rcgali: quanto minus liceblt Regi extra Regnum conscituto, quod 
tamen si iierec, dcdccus et pra,eiudfciuiii Mci Regis et Regni non suliucti 



»3 



fcrrct. ciuod suinmuin fnrjm iustitiae in Jilieno Rcgno. loco iiiccrto, 
exllii iiutar diva^ri videretur; multutn praetcrea incommodi foret nieiu- 
eiiduni ex longinquitatc ilincris ct Kuinptuuin magnitudine, si in l'oloniam 
esset provocaiidum. unde indisputabilitcr ius R.C({m velU!.tissimum. oimit* 
bus gentibus sacrum et inviolabile, landein expir^re esscc necesKC. 

Deiiide quacruntur M. 0. l.«gati Ref^tas litcTas et diplomala reftcin- 
di: quae Rcgiae sunt exosculantur. qiiie vero non, id esi, nuae praeter 
Regis aut Kegni commodum, di^icatcm, aut si Sua K. Mtas penitus consi- 
derarct, votuntatem scriptae sunt, eae ita excipiuntur. ac si pro com- 
pcrto h;ibcant Sucei. S. Mtcm ncc litcnft nec facto quippiam vcHc. quod 
non stt conformc lcgibus, Rci^io iuramento confirmatis. vel ad utilitatcm 
et vetustissimam Kc^um ac Rct;ni dieiiitatcm conservandam non spectec; 
tiac suspcndunCur. ut dexterae et sigillo Rcgio honos servetur et R. 
Mtas interim niaturius delibcrel. I^itur diccret aliquts, plus s,ipic.itiae iiuC 
potestaiis subditi» tribui, quarn Kc^i; niinime, dc Kegali potcstaie non 
ambigiinus. quam tamcn Alphon»us Arragonum Rex legitima voliiiitatc 
dcRnivit, cum diccrct: Rrgibiis essc licila. quae honcsla. cnsquc ca possc, 
quac iurc possuiit; ct I lonorii digna vox cst .Mtc rcgnantis. sc Frinci- 
pem legibus alligatum profttcri: lcgibus enim Sueciac Regcs sunt cir* 
cumscripti. Non sunt paria, quac mandantur, sed moi1iC'> scmpcr stint 
initio, quac ».ub rincm maxime noxia aunt civiiatibu» ct Rcgnis, In Gallia. 
ubi est haereJitarii Regis imperium, iiitemperata largitiu. incolumi Regis 
Mte, frequenter toltitur; non in Gallia tantuin. sed et in Suecia, ius est 
vilissimo cutque iuris patrociiiiu, sc ct sua contra Krgein tiiendi: ut ni 
quid ;td instantiam actoris vel rei, ad falso narr:ua, s Kege rescripttim 
sit, id illaesa Mte et quidem non interrognta eliminari nc plane rescindi 
consitevcrit. .Aliquando et ip.simct R^e.% alunt pauperum .idvocatoii, qui 
audacissimc Principum rcscripta. sive immisionis sive mhibitionis et alia 
eiusmodi. non solum obedirc rccusant. scd et impune patam oppugnant. 
Sl hoc privaCis licet, qua rationc tn Rcgni gubcrnatione, Kegc extra Rcgnum 
constiluto, id obtrudi potcat, quod ipso iurc Ucet cverterc, quodque 
aliquando ipsi Mti noxium cst ? Principem et !wnatores incessunt cri- 
mtne lacsac Mtis, quod ad reprimendam privaturuni licentiani, noD viola- 
tioncin K. Mtis dccrcverunt non habendani rationcm litenrum, quas optimo 
Regi pessimi intcrdum homincs et rerum Sueticanim imperiti in pcrnicicm 
Regis ct Rcgiii extorqucnt. AUquando ad homincs privatos. quorum nulla 
ia excqucndo cst, ncc mcrito cssc dcbct. potcstas: qutd hoc aliud cst, 
quam n quis id pcdibus lieri vcllct, quod manibuii oportcrct. uiidc quod 
ipsimct Domini Legati prudcntcr dixcrint. membrorum oflkia confundi, 
tanguere omnia. turbari ordlnem ct tandein dissolutionem totius corpn- 
ris, proail dubto subsequi necesse est. Si quid e&set, quod sua Mtas in 



ao4 

hoc Regno alicuius momenti curatiim vellet, noane pro more omnium 
gentium ad ipsos, qui Regno praefecti -sunt, inerito rescriberetur, ca apud 
Rcges authorilale »cniper fuerunt, el quidem tnerito, praesidcs provin- 
ciarum, ut ad cos Regia iussa tendercnt, ct per cos, quod ex usu fuerat 
vel cxequerecur, vel st noxium ac iniquum. Regi rescHbcretur; quanto 
minus decet eos, quibus tottus Kegni cura conimissa cst, praeterirc. Con> 
tririum tamen pkrumque iit, ut ab aliis aliquando primum rescire opar> 
teat. idque infinitis dclatiouibua nostrorutn populnrium, qui dtversas literas 
conquiruiit et ad diverso^. ut>i ^ese existimaTU cssc commendatiorcs. non 
ut Rc^i vel Regno. scd qiiod tpsia expedint. Pcrcrebuit huniiiicm quendatn 
cx Polonia nnn ita pridcm attuliiisc titcras Kcgias. pcrpcram impctratas 
dc summa aliquot ni<llium talcrnrum nominc dcbiti altcrius quampnmiim 
pcrsolvcndo. qu^ic summa aiitc aliquot annos cst pcrsoluta. Nonnc tgitiir 
mcritu liabcnda est rat*o litcranitn.' Tum cl aliac litctac in Kc^num insi- 
nuaotur, quae 111. Principein et alios coiBpIurcs dubiae erga R. Mtcm 
fidci manifcste argunt. supprcsso tamen nomine. et SLibdilos. plebeios 
praescrtim, ad inobedieDtiam exciiarc vidcntur. Cuius intuitu fortassis 
D. Xicolaus F''lemmingius > i etiam ausus est, sese toti Regno opponeie: con* 
sensit Kex; st fecit. haud dubie non suo, sed pravo aliorum consUio et 
RUo Rej^nique incommodo. Nulla cnim res Rcgnts pcrniciosior est, qiiam 
discordij, si (orta&sis co fit, ut pcr unam factionciii, aliain (|uam putac, 
sed immerito, opprimat; si alterani per alterain, universiun Regnum pa* 
triam suain pcrdct Galliac et Belgiae cxcmplum, quod a M. D. Legatis 
propositum est, rcpunitur: iion cniir <rx inobedictitia gentis Galliae erg;i 
Kcgem tot calamitates incidcrunt GatU, quam violentis, artiliciosis cl diu- 
tuniis tcchnis elimtnandi religionis protcstantium, unde tot annorum inutuis 
caedibus, rapinis. stupris. incciidiis, sacrilc^iis attritum est Ret^num et animi 
hominum ita cxaccrbatt, ut bcllum civilc in iinmortalc UcUpsum cssc vidcatur. 
Ncc facilc quisqiiam dixcrit, uler successu tcmporis potior sit futurua, nam 
dum una pars dc propagaiida, alia dc tLirnda rciigionc Iiiborant. apud 
ncutiam ullus rcligioni \ocas hoc icmporc rclictus cssc %*idctur, ipsis 
Kegibus et principibus sangutnis pro partc cxstirpatis, aliquibus pracdac 
aliurum mi»cre expusitis: el dum inutua viscera confodiunt, invadit tcrtius. 
reli^ioni quideiii dcditus. at fortassls Kegni Galliae tonge cupidior. cui 
)>ro sumptibus Regna hactenus accedere consuevcruiit. 

D. Nicolaus Flcmmingius facta pace conscribit, cogit, allt exerci* 
tum; ad quid? ut plane absumat. si quid abs boKtibus relicium fuerit. sub> 
ditos pace peidat. quos bcilum serv.ivit, quosque iam ad ossa, sanguinem 
et medullas cxsugere infinilt conqucruntur. Moveat Suam Mlcm miseria et 



') Gubemitor {■'inlindfi. 



20S 



cahmitas privinciac FinlaBtJiae. quae toto hoc bcUo antcacto Moscho 
linitinna, pracdac cl cxcursioiiibus exposita. collocata quoque plcnimciac 
ibidem a nostris belli sedc, nunc lon^ onisere exliiiuata cst sumptibus 
militis non nccessarii, paritcr ac annona. unde etiam pluriinos c medio 
siiblato» csse conslat. Tcnctur Rex iureiurando insonifs ct rgenos a quo- 
rumcumque iniuria protegcrc, vindicarc et paccm publicam conscrvare. 
Quanio igilur prudentiuK Sua Mtas tollet. non alet discordiani cam 
gravi subditorum afllictionc, qua absque dubio Deus ipsemet offenditur: 
impcret S. R. Mtas deponi arma. iudiclo se&e sistere, quibus controwersia 
intercedit; hoc optimi pienttssimi ac Chri&tianissimi Regis est ofiRcium, ci- 
vium manus a mutuo san}»iiine cnhibere; tnterim scribit, iubeat S. R. 
Mlafi: quac ex usu sunt Suae Mtis et utilitate et decore Kefni, muCuo- 
que iuramento conformia, ea fidelitcr exequentur, quae aliena videntur, 
deprecando suspendentur. Rt uti a sententia 1'hilippi Macedoiiiae Regis 
quidam Mahetai ad cundcm Rcgem melius informandum provocavit, ita 
et Sueci, ct orant III. Princeps ct scnatus, ne Sua Mte rcgnsnte. sc^e 
vicem gerentc, scnatonbus consulcntibus, lura Rcgni. qitihus nihil antiquiu& 
essc potcst. labcfactentur. Carolus V. hospitio in (/al!ia admodum lihc- 
rali a Francisco Rejjc cxccptus, cum ad pctitioncm dicti Rcgis, qui ipsum. 
dam ibi esset, Regem Galtiac appellavit, nonntillos barones et cquites 
crcarct, Ijimcn postmodum disputatum fuit. invalidum fuissc. quod factmn 
erat in RcKno alicno, ubi ius ipsius Mlis uon potuent intrarc. salva 
ntriusque Rcgni dignitate; nusquam enim iura Mtis, nisi in Regno. cuius 
sunt, legitiine con^ervanuir. sive per Rcfjem. sive per viceniRcrenrem. 
transcKirtata vero in alienum Ret[ninn. facilc eiiisdcm claritatc ofRciiintur, 
nisi altenitrum parere oporteat. liabemus teges scriptas et habemu!» 
constttutiones Regni ccleberrimas, temporc Margarethae Reginae. Erici 
decimi tertii, Alhcrti Rcgum cl aliorum. non aholitas, non aiitiquatas, qui- 
bus cxpresse caututn est. Regiii ncgotia Ke^ibiis absctitibub per indtge- 
nofi consiliarios atque primates ec maLrnos Regni offlciales curnri debere 
nec Regum extra Kegnum dcgentium iussa aliter, qiiam per senatum con- 
sulta fuerint, oportere cxequi. Clari» legibus et iuramento Regum. deni- 
que tabulis haereditariis id cautum est; extnnt tabulac inter Gostavum 
Kegem et Ericum dccimum quartum filium, cum Jn Angliam matrimonii 
causa cum Eltz-ibcta Rcgina er.it profecturus, ubi exprcsse obligatur, 
oinnia nt^olia Regni Succiac ad Rcgcm patrcm, vcl ipso inortuo ad vi- 
ccm gercntcm rt senatorcs. postmodum ctiam secundo, cum iter susci- 
perct, ad fohaniKm tum tcmporis Ouccm Fmlandiac, postea Regein Suc- 
ciae. cum consiliariis gubcrnatorem rcferre, Considercnt practerca, cum 
Rex Hispaniac 1'hilippus Rcginam Angliae in uxorcm ducerct. quam plenc 
et sufficicntur utrique Regno cavebatur, ut sua cuiquc praecminentia et 



2o6 



'idlgnitas illibau reservarctur, ii<^ tn cxtenium Regnuin una cum pergona 
Rc^s mij^rarei, utrumque tameii haeretljtarium est. Looge etiam validiiis 
aT^umeiitutii accedit, lej^iiius noslns expregsum: Tenetur ettnm Kex, qui)>- 
quis hic exi$t«na, SuecJae Kegnum ex con&iito siiorum senatonim, Sueco- 
rum nimirum et non aliorum. gnbernartf; qua.nio magis ad iJem facien- 
dum obltgalur, dum est remotior et auribus et oculis nlienis uti cogitur. 
Atlricli sunt practerea sciiiitores Regni buius iurciurando. regalia et itira 
Rcgni non solum pcr sc illacsa conservArc, vcrum etiam. ut id ipsum 
planc Rex f.iciat. sc:npcr ac scrio monerc. Licct negotta haec senatortbus 
laborio.sa ct plcrumquc nu)lo suo mcrJtn pcriculosa ct curam pcrturba* 
tac Kpcat! oiierosam cutn cura rei tlonicsticae iguacstuosa libcnter coin- 
nuitavcrinl. dc quo tp<sam R. Mtcin. cuin hic cs«t. serio coinpelI:tru»t, 
Carerent tamcn meiiercle et illi et legati hac molestia. si nupcr, cum 
R. Mta4 hic essct. digne sua praeseiitia iiti licuisset; n.am ncgotiH Kcgni 
ea qua decuit tide et dili^cntia tractanda suscepcrunt. scti vix ad inau- 
gurationcm ct summa cum dif6culta(e rem non ambiguam, imo ante iu> 
ralam ct contirmatam, diutius quam par erat, disccptanilum vcntum cst. 
Gubemationts forma deiude ad tempus usque profectionis diversis consi* 
liis et emeiidationlbus subpensa et prutracta. nulto senatus consensu ac- 
cedente, idque loti muiido con<itat, accidisse dc itiduetria et voluntate 
itlorum. qui Kegni huius mininie amantes fuerant. vel renim ignari, vel 
fnrtasfiis merito a consuit:ttioiie rerum Sueticaruin erant arcendi; vel de- 
nique eorum, qui Regnuin hoc iure euccefsionls. Suecos vero servitute re- 
gendos CHse, tacite statuerint, Hoc decestantur, illud quidem agnoscunt 
et servabunt inviolahiliter, ut libertatis conservandae augend;teque, non 
scrvitutis oblrudcndie vinculum seu fundarnentum. prout ipsamet pacta 
hacrcditaria clare te&tantur. 

Tributum in diclo convcntu nullum impcratum cst. scd polius spon- 
lanea voluntatc. co modo uti Icx cxigtt. obUtum. cx causa in legc ex- 
pressa. sumptus scilicet bellici resarcicndi. 

Dc moncta mcmoria fcrc exddcrat. ticc cniin tanti moincnti esi; 
constat quampluriini:» Principibua et civitaubu.s ill^e^io iurc Mtia. e9»c 
concessum ius cudendi monetam: Wastcnis quoquc Regis ct Principis 
fratris nominc colligato numisma incusum cst, qua Lncude in spccie con- 
cordiac ctiam principium Rcgtii Rcx p.-.rcns cudit, qiii etiain posimoduin 
Duci fratri racullatcm cudendac inonetae. quoad vixerat, luhens conccssit. 

Atque ita MagniRcis et Generosis D. Legatts rcspnnsum est, idquc 
u; dtra olTensioneiii S. R. Mtis. quam cumma ac integerrima fide status 
«t ordiiies Regnl huius obscrvaiit et venerantur, accipiatur ac inierprete- 
tur, etiam atque etiam conendunt; et licet fusius, non tamen factum 
est, quod praeter K. Mtem in pairta conslitutam cuiquam alteri ratio- 



■ 



ao7 



* 



k 



nem Sueci rcddcrc tcneaittur, sed ({iiacl omnibas plaiium fAciant, Ki-se 
a nota criminis laesac Mtis tacite insinuatae abesse loagius. Flureti sunt 
articali, quibus ideni sli}{ina conantnr inurere, quorum plerique in tractnlu 
Siidercopensi enumerauiur: eos etiam legiiin et statutorum Regni biiius 
fidclia appltcata diluent. Qn.imquam Ktatus et ordines Kcgni Poloniae et 
M. D. Lithuaniae socios agnoscant sub eiusdem Keois iustissimo impcno, 
non judiccs, intcltigeot florcntis&imt Kegni Polonine et M. D. Lithuaniac 
ordiocs. nulla in rc III. Pitncipcnn et senatores Sueciac ab ipsis dissenlire, 
minime oniiiium la amorc concordiac ct odio discordtac, occ sibi qutc- 
qirtin ma^is gratum cssc, quain mutua ct acqua inodcrationc omnia com- 
pf>ni. Nun dubiuin cst, Rcrt pussc, si adhuc ad obducctida Kpcac vulncra 
coium, quorum uportct. constlm adhibeantur, sublatis subindc minis co- 
rum, qui ininantur ct miiia') non pavcnt: alias si armia dirimenda sit con- 
troTcrst», qiiod Dcus avcrtal. non solum ipsimet Keges et Principe». 
vcrum ctiam vicini Principc-t ct civitates perturbabuntur. ma<{no TortaMis 
Kc^ac famtliae incommodo; uam utra pars vinoeret. sua cum pernicte 
\rinccret, ut saepc iii bclUi civill ucraquc pars attcnuata tertio cuique 
fftcile in pracdam cedat. 

Dlgnum tgitur esi Polonoium prudentia ct aniuitaie mutuaque so- 
cietate. idque III. Princeps et senatorcs amice ac ffaterne petunt, ut 
su;identibus M. D. legatis in id :iinplissimi Regni PGtontae ct M. D. Li- 
thiianiae suius et ordines inoumh^ini, quodque socius el amicos revera 
decet, ut S. K. Mti D. nostro utrinque Cletnentissimo sinistram hanc de 
tpsis suspicioneni de animo eveihnt, eandeinque ipsi vicissiin depnnant 
et S, k. Mtein orent. monean':, obtestentur, ne iniqui-*simorum quorun- 
i>m hominum consilta Kegno huic noxia admittae, ncc patiatur animum 
suum Rcgium Kcgno p^tcrno abalicnan, et non qua religionc Deum, 
sed qua liilc ct intcgntatc Succi suam Maicstatcm colant, consideret. 
Pctunt Lt^ati abrogari ct abnlcri, quac icgibus sunt rcpugnantia, fiat 
idque III Princcp.s ct senatorcs omni instantta petunt. Enumcrantur sfn* 
gula c.ipita. quibiis lex Suctica Rcgem et subditus iurciuriitido mutuo 
obstringil, ut non dirttcile reperiri possit. si quid contravcntum sit; se- 
quitur gcncralis conclusio in verbis: Nos scilicet subditos tcncri Kegi 
nostro ad vcram obcdicntiam, iussis scilicct ipstus parerc in omnibus pro- 
bablUbuii Dco ct hominibu». ipsum iubcrc ct no^ excqui, salvo iurc suo 
et nostru. Nthil Sudcrcopiae conclusuin est. quod legibus ct statutts Kcgni 
iureiurando cuiiftnnatts rcpugiiet. si aliter cuiquam persuasum sit. hos 
iudices atquc cen^ores adhibeat; non sunt obscurae, non 8unt ambiguac, 
non sunt abrogatae. imo aliquoties sacramento adacto confirmatac; non 
sublatae per tiaereditariam Kegum successionem in ullo articulo, sola 
^ectione in iiis devalutionis inutato, alias integre servari, imo et melio- 




2o8 



ribus adnugeri deb«re omiiia pacta cest-intur. Htiic crutinae acta transacta 
aubjiciantur ratianem reddere Dux el senatus non recusant Kegl mi- 
tissimo atque clementt, aliorum delatione non abalienafo. Ljceat Suecis 
lc^bus et privilegiis inagoo suo matorumqtic suoruin merito partJs tn- 
baerere ac impune friii; quae S. R. Mtas iuravit, nmntno salva fore, spe- 
ratur omnino ac obnixc petitur ; tum quoque qua paticntia Kex Mace- 
doniae cnusam privatam rcco^novit eadem clemcnlia Scr. Kex causam 
Regni vetusli&simi el nunc hacrediUirii in solm patcrno, uti cuntitlimij:^ 
examinet; nec cnim ita aurem unam accusatoribus patcfecit. ne non aliam 
illis scrvct caUimniis inipnllutam, slatus vicissim et ordines Ketifni Polo- 
niae M. D. Lithuaniae in omncs genteH, praescititn in haRC, qiiac sub 
unius Kegis impcno, socictatc c|uadam cum ipsis coniuncla vidctur. ca 
fore antiquttatc sibi poUicentar, ut non solum qmm suspkione imposte- 
nim super.sedcanc, vcruin ctiam tpsimct innoctntiam Succorum aliis testa- 
tam leddant: sin sccus. quod iion spcr.4nt. proprii fortassts alicuJus spe- 
rati commodi causa. aut etiam favuris. iiulla habita innocentiae suae ra- 
tionc, non carcbit pcriculo, cuin raalum alienuin vicino plcrumque noceat. 
Florens quidem est Kegnum Polouiae. ac ut semper Horeat gratum est, 
extam vicissim monumenta ac vesiigia fixa. Regnum hoc floruisse, quod 
lic<t iam bclli diuiurnitate sit attritum, neque mirum: quodnam Regnum 
aut Rpca totos j6 annos proprio aere, proprio militc bclluni gerit et 
non atteritur? ut facile vidcilur iam quicquid possc obtrudi, tamcn sibi 
persuadcant dicti ordincs, qucmadmodum rapido fluminc cnimpcnte et 
cnsu {jrandioris arboris succisac, quao in vicinia sunt, in damnam una ra- 
piuDtur, ita quoque occasus sivc mutatio percxigua vetcris «tatus et gu- 
bemationis polentiorum Rcgnorum alios sccum trahet jn exitium. 

Quamobrcm obtcstantur Princcps ct senatua InclyLi Rcgni Poloniac 
status et ordincs, ul authoritHtein. qua apud .S. R. Mtcm poUcnt. quo 
cxcusationi huic lucus sii, interponant, opcsquc suas, fortunas ct quac 
alia ipsis sunt chariora non ad evcrtendas lcgcs ct privilegia, sed ad ea 
con.scrvanda imixmdant. quo nuMiim firmius robur ;id firmanda sceptru 
Kcgiamquc gcmini Rcgni digTiitaicm diutornam rttinendam ct augeii- 
diim invcniri pntest. nec gcnte Polona quicquam dignius, libcrtatis cnint 
vindiccs et prlvilegionrm assenorcs summa cum laudc scmpcr habiti 
sunt; idcirco mininie mctucndum est. eos id aliis vcLlc obtrusuin iri, quod 
ipsimet eodem loco. qiio Sueci constiluti iniquum cssc duxerint. Magtii. 
ut par est. Sueci faciunt Polonos, Regts autem Mtem vHtae et fortuna- 
ruin suarum periculo, si neccsse fuerit. com ipsis constanter defendent. 
atque una cum Puluiiis Regio iuramento innixi, in Itde eC oboedientia 
erga Regeni perpetuo eunt perseveraturi, neque per illos stabic, quin 
pristina servetur Jnter haec dun Regna concordia, salvo iure uiriusque. 



309 

OfTcnint sese vicbsim ainplissimu senatui et ordinibus Rcgni PolonUc M. 
O. Litbuaniac ad «tudia ct oiTicia at sunt et fuerunt semper pTopensissimi. 
obnixe roganles. ut eos sibi liabeant de nteliori nota conimendatos et 
rcsponsuDi hoc pro rationc tempori^ boni consulaiit. quod non laedendi 
vel invehendi. sed defendendi sese causa ipsis omnino fuit necessarjum. 
Quod supercst, III. Princeps sJmut ac senatiis M. D. Legatis navigatio- 
nem ptacidain vcnto secundo et felicissimuin reditum ad suos compre- 
cantur. 



J. 

MBntliita Ser. Principis D. Sigi^mundi, i^ticviiriiiii.., ner non 1'olmiiae R«glB ete, 
nil 111. PriiiFipt.>in Inroliim i'S.i)<i'*ita [M-r Kricum Brnh« ('nmtteiii tii WUlnievi- 
liarK, Biiruutin iii Lindlinlni iit Arvitluiii <>uHlsvi iu I)o!ilioUn, StorkliDluiiae 

3 M-tubrin aunu lft9«. 

Si eorum rccordamur, quac proximo dic Salurni dc punctis et ar- 
ticulis in instnictionc (lcgatorum Scr. Kegis) contcntis propositac sunt, 
hoc quidem pracciptiiim fuit, qiiod nimirum III. 1'rinceps satis in incntcm 
revocarc potcrit. quam frequcnter S. K. Mtaa post transactam corona- 
cioncm tam per iiiternuiitios. quam per litcras cum Cclsitudine Hius a^i 
curaverit, quibus rationibus Rcgni sui haercdttarii .Suctiae yubernatio in 
Suae Mtis abscntia institueretur, quemadmodum ea etiam quaestio intcr 
Regcm scnatumque Rcgni fdiu multumqucl .'iit disceptata, undc tandem 
co res deducta cst. ut fornna quacdam gubcrnationis ab ipsa R. Mte sub- 
scripta et constgnata sit, quae po&tea Ilt. Principi sfcut et senatoribus 
ip&is exhibita fuit. 

Ouanquam vero Ser. Rex et statim et deinceps non secus cogitare 
poluit, quain ut dicta ordinatio ita essct composita, ut nihil in ipsa de- 
sidcraretur, quod aliis salva Mte a se pemiitti posset et ad Regni emo- 
lumcntum ac salutcm spectarct, quapropter oportuisset III Principem ea 
optimc contentum fuissc. sed tamen oognoverat S. R. Mtas partim ex 
Celsitudinis Ipsius lcgatis. partim ex literis diversis tcmporibus datis, non 
solum non itli plenipotcntiac acquiciccre Cclsitudlnem Eius, sed etiam 
plcniorem potcstatem postulare; ■) quam cum ipsi Ser. K<x non absque 
evidenti Su;ie Mtis Rcgiique nominis elcvationc ac dctrimento permitterc 
potuit, ideo R. Mtas sc hoc fncere nofi posac decenter excusavit '), fra- 

^^B *). Pot. U«: Ltlenie O. Cktolt, qnibu posinlu a S. R. Mte «bi novam plenipolen- 

W tiUB twniniilti, al litulo guberniton» caudval, Anno 1594 ttie 17 tcptcialMri» Siocktiolmite 

I ditM. «ydruteuwuiy w «jilanf^ni 1 polectnia /.;Kniani& lit pilmie: Aa«i III. Prtucipit 

I Domiai C«i»li SndGiniknnifte Dnci» &dv*riB» Ser.,. Sigi«mandiiB 111. Uvt- 

I iiiei 1S9*- K««» 77—78. 

I '). l'or. odpowicdi na wyiej vjtontty li*l, s iuj Kiftkdw 23 maja t $95 r., wydra- 

I kowMiy w t«i »»inc) hroniane kw» 78 b — 79 •. 



210 



tcrnc. amanter ct i^ravitet- inonens. ut ultcriori eiusccmodi pctttionis mo- 
lcstia tibcraretur et potius acquicsccrct illa picnipatcntia, quac Prtncipi 
in lorma rcgiminis prius csl a \l Mlc dirccta. pracscrtim cum ipsius vi- 
gor non usque adco crit diuturnuK, quandoquidem cogitct Kcx Dco re- 
mlge ct auspice quamprimum ad nos rcvcrti, ut sic prac»:ns statuat ct 
di»pnnat de rcbus nmnibits. quae nccessariae esse c( rclurmationc aliqua 
indigcrc vidcbuntur. Scd cuin 111. Princep* noUct eam reni in taiitum 
tcmpus diffcrri ct moiain reversionis Scr. Rcfjis valdc impaticntcr ferrct 
atque Ideo excitaret ordtnes Rcgni ad conventum Sudcrcopiae cogcndum. 
ut {>er eurum sufTragia nnipHoreni gubernandi potestatcm adipisceretur. 
vehemeiiter igitur displicuit Regi, quod aubdtti, qui iuramenti leltgione 
ad ipsius Mtiti fidem adstricti sunt, contra illius edictum vocati eo con*-^ 
fluxerunt, et <juidcm co propostto fine, ut quid cnntrt Mtis R. aestima- 
lionem concluderetur. cuius rcl cogitatio Ser. Regem non mediocriler urit. 

Sed tamen. ut tam 111. Princeps videat ec cugnoscat, qua constantia 
Ser. Rex velit ct desideret, ut nuttnus ille fr3.termtaii$ respectus et illud 
bencvolentine vincnlum, quod ipsn natura et sanf^uinis pi-opinquis^ma 
ratio tllia imposuit, sanclis&ime conservetur, quam etiiun ul omncs Regnl 
ordincs cot;noscunt. quam sollicitc dcstdcrct S. K. Mtas oinnes confusio- 
ncs. quae in Kpca oboriri poterunt, cx quibus Rcj^num in noimuUum 
discrinicn vocari ct adduci posscl, saluiaribiis itsdcmquc tcmpcstivis rc- 
mcdiis pracveniri. complacuit, ut ca de causa et practcr Kcgias hortatorlas 
literas amoris plcnissimas ctiam pcr lcgatos plenis mandatis intcrpclla- 
rctur Ipstus Cclsitudo ct caverctur, ut suprcmis dtfisidiorum facibus et 
mutionum occasionibus sublaii» acquicsccrct Sua Celsituto rcgiminis ordi- 
nationi. qiiam Ser Rex nobis pairia excedens tradidit ct reliquit, iisque 
omnibus abstincrct, qiiae contra forc puiarit. praesertim cun^ niulta ha> 
bcantur intcr dccrcia Sudcrcnpiensia lypi* cxcusa. quae i/ldentur spectare 
ad crimen lacRae Maje&tatis, iis pnecipue violatis, quae ex placitis Sue- 
canac lcgis soli Rcgi competunt et Ser. R. Mtas sibi et posteri!: cogitet 
UKurjKtrc et tucri, eius(]ue gcneris Kcgaiia .succedeniibus Regibus ita 
pTOrsus reliiiquere, queinadmoduti) ca ex niaiaribu.>i Suac Scr. Mti tradita 
sunt et nuncupata, cuitis dignitatls tuendac gratta <tiibditi secundurti legea;] 
Sueticas et concepta itir.inieiita atque sutfragia obnoxii sunt et obltgati. ' 

Debent igitur pr.iedicti legatl summa prudcntia et studio eo sen- 
tentiae III. Principem perducere. ut prorsus velit antiquata quaecunque 
in conventu Siidercflpcnsi contra anteactnm ordinationem decreta esse 
consciveiit et statutis prius a Regc datis adhacrcat et acquiescat ct 
habeantur illi ordines ac oHicia, quac in iis constituli sunt, dcbito in 
vigorc. 

Vectigalia Rcgni a camcrae pracfectis aliisque in eam rcm ordinat 



311 




co1ii^:tntur et abs usdem iuxta Scr. Kcgis praescriptas rdttoncs ct litcras 
uiiicuique dalas expendentur. 

OHtciani oituies in functionibus altributis persistant et restituanlur 
remuti. 

Otnmcs quae coronae sunt arces, praesidia, dvitatcs. provinciae ct 
dynasciac, \it ct caelcra omnia, scrvitoribus R. Mli iuratis olim commlssa. 
itcnim itlis patcant ct commcndcnliir. quanooqtiidcm ct ipsi ad earuin 
rcrum administrationcm nonnunquam inulilcs riicrint aut incpti, conim* 
que copia non modica extstat. lU. Principts minislri rcmoveantur admt- 
nistratinne Rcgni. ncque cx publicis Coronac bonis alantur. aut ulU sti- 
pdidia r^iciant. 

Sic et patrodnia per Rcgias litteras quibusvi^ personis facta et cot- 
Uta, secundum legis Suecanae authoritnlem pro r.itis s-incte et revcrentcr 
habeantur, iit ne quis causa non Icji^itime cngnJl.i ac disceptata in car- 
cerem vel aliud quodvis supplieiTim per vim rapiatur. 

Omuin. ctvitatum aliorumqiie iuste acquisita privilegia debito sint in 
vigore et rcspectu, ut st quid iis conlr;irium rucrit, repudictur ct ascindatur. 

Inusitata oncra, cxactiones, etnicturae ct sumptus. qui hospitaliter 
exigi consucvcrunt, absquc singularl Rcgts pcrmisaone et mandato sub- 
ditis iton impcrcntur. 

Vcteranis scrvitonbus aulac, uti sunt: equitibus, cursoribus. armig^eria 
et caetcris deccntcr ct dcbitc pcrsolvatur. quiquc ad serviendum amplius 
inutilcs non fucrinl, ncccssariis sumptibus tollcrcntur. 

Horro cum lituhis illc, qui 111. Prtncipi nomine iuns bacrcdilarii 
nuncupatus est, um apud cxieros. quam inter iiostratcs multo sit magni- 
ficcntior et laudabilior ilto nupcre cx dccretis Sudercopiani» adscilitio, 
quo ni. 1'rinccps scsc inscripsctil Gubcrnatorem Sueciae. ct cum ille am- 
biguitatcm pariel. siqiiidcm ab omnibus similitcr non intclligctur cl ac- 
cipaetur. eius igilur usu nihil pene accedit vel dccedit III. Principis ple- 
nipotcntiae et authoritati, debcnt igitur legati iii id potissiiniim ctaborare. 
ut III. Hrinccps omitut cl rcnundct litiilum Gubeinaioris. qui prius 
nunquam sub Kejjibus lcgitiine oonstitutis iii iisu cuiquam luit, sed usi* 
tat) sit cuntentus saltcm. cum inter omnes sit hunestus satis et com- 
mendatus. 

Commotionein autem istAm, quam contra [•letnmingum exortam 
esse persenscrat. Don patitur S. R. Mtas btius serpere et propagari, s«d 
fl-igitat, ut omne admissum iuxta Icgcm patriac vindicctur ct corng^atur. 

Cum provcntus aniioflae, uti coinpcrimus, ideo nunc tenuis est, 
Ut immodica illius ftat caritas, admoncndus cst IIL 1'riaccps. ne quae vis 
frumenti ad cxteras nationcs exportetur, unde subditi ad summam famem, 
inopiam et caiaiiiitatem adduci posscnt, quod periculum S. R. Mtas omni 



212 



consilio Itbeiiter praevcnerit ct averterit. ut ck hac ctiain parte Rpaic 
ratio habcattir. 

Dcmum cum lllitis Cclsitudo vcctigalia Regni pcr aliqiiot annonim 
curricula in manibus habucrtt, dcbcnt lc^ati cffiagitarc raiioncs, ut planae 
et cxpeditae sint. si quantlo Rcx tii patriam revcnerit (quod per Dci 
gratiam propcdicm fiet) ac statim pateat, quae debita Kegni fuerint ptr- 
soluta ct quae »cctis. 

Mascc qiiacstiones lc^^ati tenebuntur. quo possint modo, solertU et 
prudentia (uti ipsis conlldimus) proponere, proinde ac res nostras atque 
negotia quam rcctissime a^nfici, voluntatem ac mandatum nostrum quam 
perfectitk&ime expleri posse arbitretitur, 

5. 
AimloyiK il«crt-tj Sii<l«mt]iPui!ilti «t re8|iuiisiiiii III. l'riiicipU Csroli... ud ea gr»- 
vamiiia. t|uibua Scr. Crinvcpn ct Uuiuiiiiis SiKiHni iiiiduH «tc... (um litcri-i» txils 
t'ritro\'iHi> WX Alirill* tiuiiiM MllXCVI iiniif (tntJ)i, ijiin» .^lartiutiH Kvirtierux 
l|>Hina OlAitadiiis ntiniatnr anlirnH atlulil '), luin qanitne illi» oratinnlbus, (luaa 
n. I.eKMlI Sneoi et Poloni, Sneei i|niil<>ni nnuidatn R. .Mtls III octabfU, nrKto* 
rts I'i)luni rrru... Si-tiutiu ncc uon... Kctnil Puluninc )l. II. tiilliiinnine ordinBH 
omniiiiu niiniine WVI') septeiiibHii eiutulein anni iii aula .^tupkhtilineiifi... liA< 
bntrruiil, III. rrliirlpDni prnvter IpKJii^ <'el>tiiuilinis nitiiitotirin Insiinulat; (|tiae 
«polnfpit et respoBHiiin (iini v<^ri(n1e, (uin iia rittionittui' nitilur, quibns R. Utl 
««tl^rrrliMW ntt III. PriucPitn iilniie vonliilil. tttwkliuliulHe 1!3 artobrlH Annn I5!)lt. 

Primum R. Mtis gravamcn est, quod 111. Princeps in indicendis 
comitiis Sudercopensibus «t decreto ibidem facto derogaveHt Ipsius Mtis 
dignitatt, praceminentiae et iuribui Regalibus. 

Ad quod primum obiectani 111. Princeps sic respondet: Quamvi» 
sccundum vul^atam iuris regulam: Actore non probante reus absolvitur. 
haiic accuaatioticm si'enlio praetcrire possct, quandoquidem Ipsius Mtas 
non probat, quo pacto Ipsius Mtis authoritati ct iuribus iis capitibus. quae 
Sudcrcopcnsi dccrcto inscrta stint, nliquid dcrogctur. scd nudam dunta- 
xat suani accusationcm proponit, nulla adiccta rationc. qua accusatio 
nitatur ct coiifirmctur: attamcn, ut Ipsius CclMtudini^ innaccnlia innote- 
scat, scqucnti argumcnto dcmonstrat, id qiiod modo dixi decrctum non 
soluin Ipsiiis Mtis dii^iiitatem ct existiinationem non imininiierc, verum 
ctiam candem stabilire ct munirc 

Primum cnim ncmo sanae mcntis (nisi aflfectibus praeoccupatuin 



I) Xie inamjr ■anirEi) iio<«litw» Marcma K«mm: nmmf j«dn<k ail]>owicdl Kiratt 
na si«. ktdra (viedlue RE', Ubl. Cmrloi. St. 3J2 str. 158) pod&jctitf iroiuicj putl Nr. o. 

>) Poviyiej poil Ni. 9. (itr. 1S7 *<]■,] {wdAliimy ovi^ mow; |ia!>l<jw, teci tam i;vr <!nica 
M]rgui4lflim) ma gna dai^ o odubri», tu ut podu^ jeti i lUtq, ib icpteaibrui t* nieiiio- 
dnoii duj }e»l jednak tjlko poM»nt) i pi>cho<lii st^d, i* w Stwecyi nJfwano wtedy kalcn- 
darta jtlllMiklegO, w rolicc ui {ieKotyatUkir|[a, iiilni^cjrcll ite poddwcus o dni to. 



213 



animum ad iudicandum alVerat), inTicia& irc potcst. quin decrctum parictis 
cancordiam rellgioni&, administrationem iuris et iustitiac confirmans. con- 
fusioncs in Kpcain invcctas tollens. iur.-inienmm ct assccurationem Regis 
ct pa<:ta hacrcditaria saria tecu conscrvans. R. Mtis dijinitatem ct iura 
magis confinnet. quam imminuat. Cum tgitur dccrctum SudercopcnBC. de 
quo controvcTtitur. tale iit mndo diximus sit. ut cx codem, ciim iam 
triuiTi linguarum typi.s excussum vulfjo exlet. uniciiique f^icile apparet et 
postca l.ttiuK dcclarari debet. quare omnis .suspicio merito abcssc dcbct. 
boc decretum R. Mtix authoritatcm laberactarc. Dictitat enim naturalis 
ratio. hiiioriae ct (jutjlidiaiia experifiilia lestantnr. qiiod in iiti locis. quo 
religionis disparitas invaRii, turis ei tustitiac ralio nulia habila fult. regna- 
Vit xTs^b, exona est mXwirtix. ideoque Kpcae salus non fuit diuturn.i, 
Rcge» brevi tempote regnaruiil, nec eoruin dignit.is et iura conservata 
sunt, deinde Rcgi.i dignitas diuturna. csse nequit. ubj Kejtis orficia negH- 
guntur. quae sunt: propa^^.ire in Kei;no religioitcm, iu9 et iustitiam admi- 
mstrare, 3iTx;i«; abolcrc. Ilis enin< quisi iactis fundameittis Rpcarum salus 
innititur. Kc^umquc tantispcr fclix fuit {>ubcm.itio. quoad illi iis. quas di- 
ximus rcbui, dedcrunt opcram; at vcro siniulatquc illi curam carum 
rerum remiiierunt, eorum gubeniatiu iabefiictnta fuit. sicut ex historits, 
quas recenatTc hoc l«co niinis lon^jiiin lort-t. vidcre cst. 

fain uritur quticstio. quac res titndcm invciiiatur in decrcto Sudcr- 
copcnsi. qiiae paulo ante cummcnturatia .idversciur; statim cnim initio 
dccreti sil piomtsoto et conflitnatio tidcliiatis. qua siibditi ratioitc sui iii- 
r.imcnii tempnic inaugurationis pracstiti R. Mli obstricti sunt, dcindc 
religiotiis concnrdia confttitiiitur, omncs cnim, qui cxtcnas supcrstitiones 
invehere et in vulgus spargcre conantur, exigente R. Mti« iuratnento ct 
aHsecuratione rcpclluntur, omnia illegiiima conventicula prohibentur. qui- 
bus rebus Rpcae cominodi>i iitaxime prospicitur; qua ratione cnim cuii- 
cortttae In iis regionibus consulatur, ubl religionis disparitas adntittitnr. 
quotidiana «xperienlia et putcntissimorum Kegiiorum interltus et Rpca- 
rum CTersiones docenl. 

]n secundo eiusdem decreti meinbro agitur de Ipsius Celsitudinis 
tituio et authorilate Rpcae, Rege abscnte, gubcrnandae, neque hoc Ipsius 
R. Miis dignitati ct iurlbus quic<iuam dclrahit. sed potius confirmat; Rpcae 
cnim inlercst ciusquc utiUtatibus hoc modo consuHtur, si iinus quispiam 
praecst, qui potentla ct authoritate praccellit. quod ex damnis m>jx,>XTix; 
tum in hac. tum in exteris rcgionibus ortis racile cxistimare licct. sicut 
externorum, inaximc vero huius Rcgni aniialcs demonslrant. Ex hac enim 
orta sunt tntcstina bclla, Rcgnumquc in sui dctrimentum et interitum 
aHeno iugo subiectum: nam naturaliter homines ad disscntiendum sunt 
facilcs Sccundo, ctiam malc consulitur Kpcae, ai mutti pari potestate 



214 



pracsiiit, indc enim secunduin communem praesuniptioncm (sicut «ttam 
quotidiaiia experientJa in hoc ReKuo demonstrnt) scquitur, ut unusqtiisquc 
propriis. non couimunibu» commodis sit intcnlus. tuiic quoquc alter olteri 
niiiiium cuiiiidcns. sutim ofliciiim ncgligit itixta vcrsum: Scgniu<i expc- 
diunt commissa negotia. pliirc!i; naturalc iiuoddam rst vitium, ut quod com- 
munitcr possidctur, plcrumque ncgligitur. Tcrtio, apparet hoc ex notilris 
legibus Sucticis, ubi ila habetur: Rcgnum hoc Succi;ic uiiiversum uni cl 
nuii plitnbu<i Kegikus sit xubiectuin. unde liquido con&iat, quod dignltas 
et salus Rcgni nonnisi imo gubern^inle Tirma con^lstere posut. Hujc Irg 
Sueticae etiam exiernae lege» exterotumque tudicia asTipiilantiir, sicut ex 
sequenli textu apparet: Commodius per unum Regna et imiwrli guber- 
nari possunt, qu.nm per plures; item: Maereticum est pnnere diios vtcirios 
in terris. Qunrto. in faoc Rcgno superioribus <iaeciilt5 non fuit usitatum, 
ut Rege abscntc plurcs pariter Rpcam administrarent, ut liqucl ck unionc, 
quae jmpcrantc Margnrctha Rogiiia facta cl regnante Erico Xill. rcno- 
vata cst, practerea ciiam semper in interrcgnis usitatum hlc tuit, ut naas 
quispiam cx Rcgni senatoribus eligcreiur, qui Kpcam cape&seret. plurj- 
bus vcro administratiu commissa iiun cst. 

Quamobrem cum bis rationibus abunde demun&tnitum sit, gubcr- 
nationein Regiu uon pluribus quain uni mandandam cssc, rcstat, ul tii.spi- 
cianius, an absente Kegc .iliqnis vcl pracfcrcndus. vcl collcga cum piari 
pDte^^tate praeter praescnpta tegum adiungcndus sit; at cerlissima rcguSa 
iuris est: Quod is. qui sentit commodum, scntiai quoquc onus, et qui 
spcrat succcssioncm, bona tucatur Qune rcgiila rtsi plcrumque in tutc- 
lis solct allcgari. lamcn bic ctiam Incum habcrc potcst; ubi cnim eadcm 
ratio cst. idem quoquc ius statui debct rt quac non difTcrunt ratione, 
ron ditlcrunt iuiis dispositione, et quoruin icqualis est sanctita.^. eorum 
aequalis cclebrettir fcstivitas. Cum igitur Ipsiuc Celsttudo sit huius Regni 
Princeps haereditarius, ad quem eiusqne haeredefc haeredilas huius R^n) 
proprie spectat. si rorcasse lalis imprnvisus casus accidat, — quem tamen 
Celsitudo Ipstus deprecatiir, imo optat potius, ut R, Mtas Kiu«q«e succes- 
sores Dei benignilate conserventur incolumes, ut Regnum per tpsos pa- 
cifice, le^fitiinc diuque gubernari posMt, — *i vero ex improviso is, ut dictum 
est, casus accidat, ipsum ius hacrcditatis postulat, ut abscntc R. Mte 
Ipsius Cclsitudo Rcgno pracsil. pracscrttm, cum cx hac Rcgia familia, 
qui eo aetatis processcrit, ut ad gubernandam Rpcam idoneus acccdcre 
posstt, rcperialur nemo, nec lcges permittunt, ut alius Rcgno pracficiatur, 
quam proximus agnatus, Sccundo natutalis etfain ratio, in quam omncs 
lcgcs patriacquc commoditntes coniurarunt, postul.it, ut illi ^ubernatio 
Kpcae committatur, qui ci maxime cst addJctus: at secundum leges prae- 
sumptio cat pro illo, qui se suosque hacrcdes aliquitndo succedere posse 



w 



spcrat. FrotntJe ctitn Ipsius Cclsitiido, ut modo diximus, sit Friiiceps hae- 
r«dit3rius huiuft Kegni, nuiiqiiam comtnittet Ipsius CelsiCudo, ut sun culpa 
Kpca aliqtiid capiat detfimeitci, nani ]p!iiusmet CeUitudini eiusqiie succes- 
soribu-t mnximum indc d.ioinum oriretiir, si, quod Deus avertiit. quld 
gravius Kpcac .i^cidcret. idcoquc Ipsius Cclsitudiiii netno vel praefcfri 
vc\ collc^a adjungi potcst. Quaiidoquidcm igitur cvidcntibus rationtbus 
cx pracccdcntibus concludi potest, quod absentc Kege universo K^no 
non plurcs quam unus praesse possit, et praeter [psius CelMtudinem 
accedcre nd rem ^ercndain possit ncmo, quatido(|uldcm alit per aetat<:m 
idoiici non sunt. scqitilur er^o cx hi« sjne ulla controversia, quod hnc 
in re cum Ipsius .Mtis dignitniis piaL-iudicio nihil nctum, scd hoc dunta- 
xat dccretum sit. quod iubent legcs ct publica patriac requirit iitilitas: 
nam Ipsius Cclsttudn non hoc ngit. ut K Mtcm, quod ab^it. cx KcKno 
excluderct, scd ahscntc Ipstus K. Mtc patriac saluti ct commodis servi* 
ret, nec Ipsius CcUitudn Kpcac suam operam ubirudit. sed rogatu Ke^jjni 
Sueciae ordtnum ad rcm gcrcndam accc>i!iit. 

Ouod ad titulum attittet, neque is oppugnat K. Mtis dignitaicm ct 
praeemiiientiam. i'rimn raliu est, quod non sit titulus Re^is. scd eius, qui 
Regis officio praeest et vicem gerit. Secunda, neque in hoc. nequc iii 
caeteris Kegnis non ruit usilalissimum, iit ii, qui Kegnis ct provinclis 
praeessent, taiibu^i titulis nppellarentur, ul patet ex nostris annalibus, ubl 
D. Torgelius Canuti, D. Matthias Kettelmundi, D. Steno Sture senior, D. 
Svanto Nicolai, D. Stcno Sture tunior et multi allt Kcgni pracsides et»d- 
ministratorcs vocati sunt. Teilia, dignitati Kcgiac hoc titulo nihil dctrahi 
potest, cuM» R. Mtas suis diplomatibus U. Nicolaum Flemmingum') eodem 
titulo honorarit quod in Kcgia canc«llaria ctlam nunc itsu observalur. 
qui tiimcn titulus, ut a Kcgni ordinibus non approbatus, Fleinmint^^um 
miiiimc dccct; nam Fleminingu III. I'rincepH niultum intcrest, neque enim 
par est utiique ius gubcrnandi. mm Ipsius Celsitudo cx R-ei:ia familta 
nata huius Kcgni l*rinceps hacrcditarius est. 3cd Flemmingiis K, Mtis 
ct Ipsius Cclsitudinis cst stibicctus. 

Tcrtium caput dccrcti cst dc appdlationibus, nec qutcquam aliud 
continet, quam quod Icgtbus Sucticis et externis cst conseutaneuin, in ea 
enim provincia ex tcgum praescripto agtn l:i cau^i ubi erat deHctum ct 
ibl extare exemptum pocrtae debet, ubt exemplum culpac extilii ct inull.te 
indc confusiones et palriae pernicies oriretur, »i omnium causarum cognitio 
in Rei^no Poloniac fieri deberct. Frimum eniiii Ciiusarum cognitio lam 
certo tit debet fieri non potest, certius enim in re praesenti delicu co- 
gnosci possunt- Secundo fieri etiam posset, ut ts, qui iustam causam 



') FlminKi Buti«in»t«t FinlBiiJyl. Crr. McMVQiiM Sconjii itluiiraU t, Vltl *i> iy 



fovct, pioptcr inopiam cau^a cjideret, quanduquidem ipse praesens esse. 
suam acHoncm intcndcre et In iudicio prosequi. tesies pcoducere et alia, 
quBC ad legitimam probatiunem et causae cognitionem pertinent. secum 
tiabere ncqucat. Tertio incolarum facultates per talia longa itinera pror»us 
exhauriumur, eorumque indubitatam ct ine\*ilabilem pemiciem inde sequi 
nece^e est, Qtiarto Regni Succiae veiustissimae iurisdictiones, leges et 
privilegta violantur. quod tamen ut fiat. committi ncf debet. nec potest; 
ad quac conservnnda omnes unanimtter nationes adeo obstinate elabora- 
runt et enixi sunt. ut dicerc noti sint veriti, illo» tenert poena lract»e 
pacis, qui alicnam lurisdictionem Tiolant, itcm quod causam trahen» ad 
forum incompctcns, ca niutctatur. Quandoquidcm igitur Ipsius K. Mtas 
iurisiurandi religioiie se obstrinxerit, iunsdictJoDcm Regni Suecici violare 
nollc, contra iuramcntum auum impingcrct. si committerct, ut Hegni Suc- 
ciae incolis forum compctcns vel in 1'olonia vcl alibi constilucictur; hinc 
etiam magnas dilTicuUatett tum ReKc Krico XJII, tum aliis Regibus impe* 
rantibus cxorus csse. iiostri annale* doceni. Quinto huc acccdit. quod 
K. Mlas causas Sucticas in Rcgno Poloniae ncquc co^ iioscere, neque 
determinare ca de causa possit, quod Ipsius Mti ad cam rcm praestandani 
illi virl dcsint. quorum con&ilio sc administraturam Rpcam Sueticam Ipsius 
K. Mtas iuravit. 

Quartus articulus, ubi disccptatur de ofnciorum distributione, legi- 
bus Sueticis fundatu.*: nititur ei quoniam leges Regis ius exprimimt, non 
(lubitainus, quin R. Mtas leges patrUs approbatura sit; si igitur R. Mtas 
leges, in quas iuravit, salvas esse velit. non licebit illi absenti et uuius- 
cuiusvis, qui ad eam veniat, particularibus precibus permotae, ofiicia 
distribuere. Accedit, quod cipite primo de ludiciis, quod nostra lingua 
Tii^hm.ila Balclten vocsmns, cxprcsse Rex abscns tiidtcem provincialcin 
constitucrc prohibetur, sedt eius iudicis constilutio penes illum est. cui 
Kex eam rcm commisit quiquc Rcgis absentis vicem gerit: quanto mV- 
iius id lieri dcbct in oflktis gravioribus. $emperque fuit usitfttum in hoc 
Kegno, ul Kcgni Dapiter. qucm vernacula Lingua Drotzet appellamus. 
absente Regc ofliL-ia dtstribucret, ut apparet ex unione, qua cadem po- 
tcstas ipsi delata sit. 

Quandoquidcm igitur cx supra commcinoratis articulis rcpcriatur 
nullus, qui non spcctct ad rcligioiicm propagandam. ius ct iustitiam ad- 
ministtandam ct conformandam, ad Kcgni utilitatem, omnes confusiones 
tollcndas. K. Mtis iuramcntum ct n^isecuraiiuncm, pacta itidcm haeredi- 
taria conscrvanda. cx his &ine ulla conirovcrsia liquct. quod id, quod 
dtximus dccretum, R. Mtis iura ct dignitatem non violct, sed potius am- 
plificct ct illustrct. idcoquc si prac<=icripta lcgum ob.scrventiir, Ipsius Ccl- 
situdini cx promisso Regni urdinum mcrito et halierctur et referretur 



317 



^ratia, quod absent« Kege ho: gubernandi molcstiis ct ctiris plcnisstmum 
onus obkrit et susceperit; nec decerct contiimcliis ct ignomtniosis vcrbt!), 
quibus litctae ad Ipsius Cclsitudincin datac scatcnt. hoc pinm olTiciuni 
rcmunerari, lcj^es enim de eo. qui aliena ncgotia curat. iii hunc niodum 
loquuntur: Quod iUi suum ofhcium damiiosuin esse non debeat et quod 
illi detur acti<_), ut consequatur quicquid Impendit vcl amtsit ratione ge- 
slionis ci qiiod hcncticio convcntus uti possit, quamvis cvencQs non re- 
sijondcat modo laincn sinc culpa negotium gcstum sit. Multo magis In 
Ipsius Cclsitudincm h;tcc convcniunt, quae l)ci Omnipotcntis bcncRcio 
^ummaque sua dili)<cnlia adco rdiciter Rpcam admimstravit, ut exiguo 
illo tempore. quu majjnis laborihus ct curis Ipsius CeUitudo pracfuic. 
multae confusiones ttiuliaque damna et Incoinmoda, quae Rcgiio, si sine 
rcctore id tempiiti fulKset, impeiideb:int et in postcrum cu casu imnii- 
nere et accidere possunt. sublata sint. At vero si K. Mi^s affirmet, se 
non tam de ipsius decrcti articulis queri et protcgtari (quod it articuti 
Ipsius Mtis dignitati et iuribus non adeo adversari vtdeantur) quam de 
ipso inrc et potestaie indicendi comitia, quam Ipsius Celsitudo sibt arro- 
gnrit, quandoquidcm ea poicst*s infcr iura Kegalia. quae aoli Regi com- 
pettmt, receiiscatur: ad haitc obic-:tionem I|jsiu» Celsitudo sic rcspondet, 
quod legibus non fHcile possit prohari, itt<i indiccndi comilia inter Ke- 
^lia cssc recciuicnda. cum ca Kc^^alia, quac cx spcciali concc^sionc in 
aliam confcruntur pcrsonam. non cgrcdiantur; sccus autcm in iurc comi- 
tiorum obscrvatum. excmpla ostendunt: quod ipsiim cx rcbus gcstis Po- 
lonorum appaixt. ubi tantam Episcopi Gnesnensis potcstatem esse lcfi['' 
lur, ut comitia indiccie ct sciiaius consulta dciintre abscutc Kcge pnsstl. 
Kt quamvis lcx altqu;* in contrariiim allegiiri posstt, merito tatt lcgi hoc 
tn casu omnis vis dcrogctur. quandoqutdein tale itis Kegnn Sueciac longa 
praeacriptionc acquisitiiin, qucmadmodum Rcgalia omnia dc iurc acquiri 
possunt. stcut cx multiii comitiis in lioc Regno cetebratis, praescrtim Erico 
Xin. et Johanne It Kcgibus imperantibus, vidcrc licct: praeterea etiam. 
ut hic conveiuns agi.*rctur, patriae salus ct sumina nccessitas postiilavil, 
quae neces&it-is omni caret lege. nec legem admittit. 

Cum cx hiure probationtbus entimeratis m.inifestum stt Uquidoque 
constet, quod saepius memoratum Sudercopcnse dccrctuin nihil in se 
contineat. quod non ad rcligiont.4 unitatcm conscr^-andam ct provehendam. 
iurium et Icgum contirmationcm dcfcasioncmque conducere videatur, nuUis 
■etjuidem ar^umentis quantumvis subtilibu* cvertere ipritatnquc tr.ms- 
actioneni Sudercopensem K. Mtas redderc potest, nisi eadem opera iun- 
mentuin suum in dubium vocare velil; venim ut omni% firmtori innitantur 
fundnnicnto. quae ad transactionem Sudercopcnscm elidendam conTclIen- 



damqae a R Mtc aclducuntur uryumcnta. lUiua Cctsitudo brevibus dUsnl- 
vet ac refutabit. 

Principio himc in mocliiiii R, Mtas arfiiincntittur: in omni conventu 
lcgitimo duo potissimum rcquiruntur, quorum priiis. ut adsit approbatio 
et consenKus superioris, deinde, ut causAC impellcnteR necessitasque indi- 
ceiidi cunveiituin mature illi exponantur; cum autem conventus Sud<*r- 
copiae babitus sine R. Mtis consensu causarumque urfjcntium matura 
significatioiie celebratus sit, illum inutilcm illegitimumque pronuntiandnm 
K. Mtas renset; nc ut K. Mtts senientia ratione lef^umque authoritate 
sutTultn cnmmunitaqite videatur, ad eam confirmandam et stnbiUend.im 
ex secundo capite tifuli de Re^^alibus textum adducit, in quo scrtptu 
extat: Mandato Regis subditi parere tenentur; at 11, Mtas edicto inler- 
posko prohibuit, ne comtti.i indicerentur. ut cx diplomate apparet. 

Ad hoc lllius Cclbitudo rcspondcl, quod quaiitum ad ipsam propo- 
iitianem aitinet, ca rationibus destttuitur; nam si illi conventus solum 
legitiini vocandi apprubandiquc csscnt. qui supcrioris conscnsu causarum- 
gue praeccdente signi (icationc indicuntur, scquerctur indc, multa impia 
concilia atquc comitia approbanda. quae hunc in modum indicta et ce- 
lebrata sunt. ct viceversa muhi ulilcs ct ncccssarii convcrtu» irriti ccn- 
scndi, cuin sine suprcmi ma^istratus voluntate illoquc planc nescio 
sunt habili. quod dictu csset penculosum, cum in illts multa stnt con- 
clusa et defrmita. quae ad utilitatem et salutem tmperiorum ac Regno- 
rum spectant. ut ex nogtris aliarumque geniium annalibus manifcstum 
est. Itaque eundem syllogismum ita confirinari oportuit: legitimus cim- 
ventus est, in quo nihil perCractatur. quod non iegibus sit coruicnta- 
ncum atquc ad saiutcm optimumque Kpcae statum pertineat; at in 
conveutu Sudercopiac habito nthil cst dcterminatiim. quod non cmn no- 
stro altarumque jreniium iure conveniat et patriae appriine ulile sit. ut 
ex ipso decreto tripHci idlomate donato et in vulgus edito apparet : 
qui» igiiur eiindem conventum illegitimum iudicabit? Kt si legitimns con- 
vcntus vocindus ille sit, de cuius causis ac neccesaitate adm<inita S. R. 
Mtas fueral, quod K. .Mtcm ai; R. III. Poloniac scnatum velle ex litteris 
R, Mtis orationcquc D. L.egatorum conspicuum cst. non potest hic con- 
vcntus ullu pacto illcgitiinus ap(>cllari, cuin dc causis. qutbus III. Princcps 
Rcffnique consiliarii pcrmoti hacc comitia indixcrunt. maturc III. Illius 
Celsiludo el Regni consiliarii R. Mtcm ccrtiorcm fcccrint, ut cx lilCris 
Siockliolmiac 28 Julii datis M liquidc constat; ad liaec. non latuit R. Mlcm. 
quantis in confustonibus omniumque rcrum peiturbationibus Rc^num pnsi 
se rcliquerat, quominus lllius Mtcm de causis sollicitam essc oportcbat. 



I) l'or. cytii povryjtcj na at. i^. 



219 



Nec propterca hic conventuA iUegitimus esset iuiIicaiKlus, etiuiiisi caiiMie 
ad R. Mtem perscript<ic non fuissent. cum nulla tex. quae illud praeci- 
piat, in iure nostro municipali reperiatur iltudqiie illegitiiniim voceiiir, 
quod legibus advcrsatttr; et si ulla extarct, quae, nc comicia nisi prius 
caiuis R. Mti cxpositis cclcbrarentur. vctarct, merito illa coangustfliida 
vel prorsus anttquanda foret. uhi pcriculum cx mora pcrtinicscendain, 
in quo casu a coinmunibus titris rcgutis recederc licet. [|nac exccptiu hte 
locum procul dubio habct; nam quantam in moram pcrtrahuntur rcspon*». 
quae ex Polonia expectantur. quotidiana expcrientia ostendit. ut (erft 
annus excurrai. pnu«qiiaiTi illi. qui c>* abieganttir, negotta sibi commii^iia 
expedire possint. Ueinde eliamsi Illitis Celsitudo tam diu conveniiiin 
distuli&set, quoad K. Mtis literae allatae eitsent, parum ea re actuin fui&set, 
cum iain intellijTRl I1iiii'i Celsitudo, totum hoc ncgotium planc R. Mti 
displicere, cx qun ficri potuissct, ut K. Mtas hunc conventum prorsus 
inhibuisset, non sine Kcgni huius detrimcnto Rcgiacque dignitalis maxima 
iactura. Kt quamvis gratum ac acceptum aliquod responsum R. M>as 
dedissct, tamcn hoc iminemoriatac K.e^ni huius oonsuctudini repugnass/-t, 
tum quia Rc^no huic libcruni pcnnissuniquc .sciiipcr fucrat, Kc^c in cx- 
teris nationibus hacicnte necessitatcquc extrema urgente comitia indicete, 
tum ctiam, quia Regiii huius administr;indi modum ac formam ab exte- 
ris pctere ignominiae esset ruturuin. Quam iiecessarius autem hic con 
vcntus fuerat. strquemes rationes docebunt. 

Primo eiiiin omnibiis ir confcsso est, — qiiod R. Mtas fateri co«itur, nisi 
eadcm opcr.i Rcomini hoe sua Mic non incommodc carcrc possc. asscrcre 
velit, — nullum Rcgnum, modo in florcnti statu pcrdurabit, sine ccito capitc 
ac Regc cert.ique administrationc esse possc. lani Regno egressa R. Mtas 
erat. iltudque sinc certo gubernatore certaquc gubernatiunis forina post 
sc rrliquerat, nec spes utta rcdilus in haercditsrium suum Regnum alTul- 
gebat, cum certo coiistaret. R, Mtem ordinibus Regnl Poloniae, prius- 
quam inde soluisset, fid&m dedJsse. simulac Ke^no esset inaugurata cott- 
Stitutisque in Suecia rebus stntim ad illos reversuram reliquumque vitae 
tempus ibidem exacturam, quod etiam cxemplar obligationts Polnnis 
Cmcoviae pmestitae, Illius Celsitudini a comite Krico Nycopiae 15 !&• 
nuarii cxhibituin »pcrte ostendit. Quare omnino neccssc erat, ut de me- 
diis, quibus Rcfjnum R. Mte abscntc gubcrnari possct. delibcratio insli- 
tucrctur, ni Rcgnum ex ilta confustonc, quae pautatim putlularc incepjt, 
aliquid dctrimcntt capcret; quia autem ncc gubcrnator subditis praeltci, 
nec forma certa praescribi sine illorum conscnsu ac voluntate potuit. 
ncccssum umnino crat. ut Kej(ni ordiiica convocarentur communibusque 
sufTragiis aliquem eligercnt. qui Regnuin iam pene Reec destitutum et 
quasi in intcrregno constitutum giibcrnarct. 



Deinde. nisi subditis de gubernatore prospectum fuisset, ad quem 
suas queriinonias dcferre potuissent, sed quivis illis pro libitu impcrareJ 
potuis«et, — a quo vtx nunc absttnetur, positquam Rcgno aliqua gubema-' 
tionift fnrnia reddita est. ius atque iustiti;» administranlur, idque ideo, quod 
K- Mtas Siidercopense decretum irntum suspectumque reddidlt atque 
in contemptum adduxit, — inde fortas*is occasionem subditi captare potuis- 
sent rcccdcndi ab ea, qua K. Mii devincti sunt Ode et obedientia, cum 
se a legitimo ct inausurato atque coronato Retie desertos viderent. cui 
!>ui facti ratione iniiorumquc exemplis iioii dcatituerentur; ad haec ali- 
quad aliud incqiiimodum indc rcnultarc poliiisset. ita tit plurimiini Rt, ubi 
nullus cerlus gubcrnator nullaquc administratio ccrta rst. IVactcr bas 
enumeratas ralioncs omncs illud ctiam acccdit. quod nondum bello, quod 
nobi.1 cuiii Moscho interCfdcbitl, quodque iam annos 26 duravcrat, finis 
■mposilus cral appTOpinquavitqut.- hycms. quo lcmporc hostis arma Imic 
Regno inferendi damnoque afficicndi apijiiiam cuminodltatem habuit. 
limitci ctiam Rcgni pracsidiario inilite dcnudati eranl ac pkne hostiuni 
itnprcssionibus cxposili. ad qucm conducendum communis conscnsus com* 
niuneque auxiliuin requirebAtur. Qiinre omnino necesse crat, ut hisce im- 
minentibus periculis mature occuneretur. quod nulla alta ratione com- 
iiiodiu* fieri potuit, quam Sudercopensi dccreto. 

Quod autcm K. Mtas cx pracdicto tcxtu secundi Ciipitis, lilulo de 
Kegalibu!). ubi omnoB iubditi Kegis mandato parerc lubentur, evtncere co- 
naiur huiic convenlum iUcgilinutni cs^ic, aiiitnadvertendum [llius Cf Isitudo 
censet, quomodo ex codem textu hoc ipsum deduci queat. Uuplicem 
«utem K«:gHs vcrba inlerpretationem admitiunt: Frima, ut subditi R^is 
m.indato soluin obcdirc lcncantur, cum fuerit lcKibus coiwcntaneum illis- 
que vestituin. Quetn scnsum si legis vciba rccipiant, dispulationcm R. 
Mii Itlius Celsitudo non movcbit, scd solum sciscitabiiur, utrum ciusmodi 
convcntuii legibiis prohibctur? Quod si lcx adferri nulla potest, qua eius- 
niodi convcnlus inlcrdicuntur. non inconclnnc CcUitudu lllius inde colligct, 
cosdcm dc iure essc permissos: quicquid cnim non cst prohibitum. per- 
tnissutn censetur, et quod lex ntin dicit, nec nos dicerc debemus; quae 
!cKCS in proposito nostro vel ideo maffts locum habcnt, quod hic dc 
privatione iurts a){itur. quo nemo privandus cst. nisi Icgibus id cxpresse 
cavcatur. Quod st autem ilU vcrha idcm significcnt, quod lcges praeci- 
piant. ut quicquid Rcx mandaverit, id subditi exequi dcbeant, ex eo 
miillae incnmmodilates sequt-Htur: co cnttn pacto fiel. ul quicquid Rex 
praecipiat, sive iustuni, sive iniustum id fuertl. omnc vim Icgis habeal 
subditique exequi teneantur Quae lex magis tyrannuin. quam Cliristianuni 
Principem redoleret, quamvis enim Cac&ar Monarcha sit, cuius in pectoris 
scrinlo omnia tura continentur, quique potest rescribere atque atatuerc 



m 



' 



contra iiut positivum, non indignum lamen Sua Mte iudicavit. dlcere kc 
subiectum legibus ; e contra vera tyrannorum omntum communis vox 
est: Sic volo. stc iubeo. sit pro ratione volunta*. Sccundo non potest 
eadem lex tam ycncraliter iiitellijfl. ul voluit R. Mus. cum Ke^is lra|)e- 
rium iuramento, cautioiie et tegibus sit circuniscriptnm aique liraitatum, 
nec se latiu& difT^undnt, qium illa permiltuni; qiiibiis etiam ad Jd respon- 
detur, quod R. Mtas litcris suis inseriiit. se noii absoiutum, sed limitatum 
jmperium Illius Cclsitudini concessisKc: cum enini .Mtas nbsolutum impe' 
rium, ut iam demonBtr:itum est, non tiabeat, qiiomodo illiid in altum trans- 
ferrc potuit. quod non habct? Tcrtio cum cxprcsse in iuramento Regis 
et nostro lure municipali contincatur, quod Kex nihil aliud imper.ti^e 
subdilis debeat. quam quod coram l>ea et hominibus aeqiium iustumque 
sit; quomudo Rex subditis, quicquid vclit, manilare potcst, aut qtio- 
modo subditi illius impcriu in omiiibu.«, quac mandaverit. parere sunt 
obnoxii, pracacrtim, st aliquid praecipiat, quod legibus statutisque patriac 
advcrsetur? 

Cum igitur liacc Icx cum exceptione intclligi debcat. ut iam cst de- 
monstratum. ncc sc Utius extcndiit, quam iuramcntum Kcgis Rcgniquc 
iura permittunt. recte queri potcst. utnim tantam potestatem Rcx habtal, 
ut conventum Sudcrcopcnscm iinpedirc vcl distiirbnre possit? Primo enim 
Ser, R. Mtas iuramentu promlsit, bc nova legc subditos non aggrava- 
turam, nisi consensu ac voluntate itlorum prtus impetrata; cuni autem tex 
in toto Dostro iure repenatur nulla. quac conventus. Ke^e apud exteros 
commorante, celebrari vetat et ut talem leyem R. Mtas sancire et in- 
trodiicete queat, subditorum «pprobatio inprimts requiritur Certo aiitem 
cerrius est, subditos ad hanc rem consensum suum non accommod.it iiros, 
cum omnium eornm studi.n ac rnltintas in Sudercopengia comitia conspt- 
raverint illaque uminimes niviscrint et confirmaverint; quapropter talem 
legem Scr. R. Mtas fcrre non potcst. ideoque occ conventum Sudcrcoplae 
habitum prohiberc, nist S. R. Mtas contra iuramcntum pracstttum da- 
tamquc fidcm ct huius Rcgni iura agcrc vclit, tuin ctiam Regnum suum 
haercditarium in sumiuum discrinicn adduccrc Sccundo, etiam S. R. Mtas 
iuramcnto cavit, se omnia tura ac privilegiii huius Rcgni sarta tcctaquc 
conscrvatnrdin : cum autcm Kcgni huius immemoriatum ius ac privilegium 
sit, comitia indiccrc Rckc absente. nec RcKni statum iia ordinantc. uti 
par aequumquc fuerat. qiiod ex comitiis supcrioribus sacculis celebraijs 
manifcstuin est, praescrtim vcro impcranlibus Krico XIII. ct lohanne 11, 
ubi Rcgni ordincs cnnvcnissc lcguntiir ad componendas Htcras. quibus 
Regeni nfficii sui admonercnt ac hortarcnlur, ne Regnum in tantls per- 
turbationibus rellnqueret, uti tunc ractiun est. 

Et quamvis III. Ulius Celsitudo haud ignoret. quod non cxempliA 



iii 



se-l legibus sit iudk-andum. codstdcrandum tamcn cxistiinal. cxcmpll tn 
dupUci esse difTcrcntia. quoruin alia l^ibiis ex diainetro repugnant, alia 
cum lcijibus consentiunt: illoruni nallH authoritas est. h»ec cum lcgibus 
aequam vini habent; cum autcui praedicta exempla legibus non suiit 
contraria, uti iam probatum est et in sequentibus ulterius demonstrabitur, 
non potest S. R. Mtas eadem iure improbare Oeinde Iltius Celsttudo 
non t»m exempla resptcit. qunm frequentiam .ictuum cursumque tem- 
puris ad praescriptionem rcquisiti. quac consuetudineni introducunt. qune 
cotiEuetudo non solum aequam ctim legibus vim habet, sed etiam iliis 
interdum authoritatem suam dcrogat: qiiare III Celsitudinis sententia 
apud a^quos judices deftndi facilc polest, quod anteacti temporis exempla 
allegaverit. Teitio, cum K. Mus sancte promiserat. se nihil, quod ad 
huios Rcifni <ialutcm Rorememque st»tum pertineret, intermissuram, Illius 
Mtas Sudcrcopcnsc dccrctuin irntuni rcddere non potest, cum in ilio 
nihil contincitur, quod non ad !>iilutcm ct incolumitatcm pathac provc* 
hendam augcndamquc piurimum confcrat, ut ex ante dcmonstratis cst 
iT)anifc5tum. Kt si ulla lcx cxtarct. qua cavcrctur. ne comitia in abscntiu 
RL-gis cclebrarcntur, rcbus tamen sic stantibus ca rcstrin^cnda foret, iibi 
Regni salus propter abscntiam Ke^is penctitaretur: salus eniin populi 
suprema lex csto, Fnuceps publicam utilitacem priratac anteponerc debct. 
Cum igitur [Itius Cclsitudo ct reliqui buius Kcgni inhabitatores iillcriuSu 
R. Mti non sunt dcvincti illiusquc maiidato parcre tcncntur, quam quoac 
iuramenta, cautiones ac iura permictunt, Regioque iureiurando adversatur, 
si celebrata comilia et decretum communi coitscn.su faclum ac approba- 
tum K. Mtas impcdtre vetit, recte hinc scqucretur, subditos ad hoc noa 
«sse obligatos, ut eius edicto sint oboedientes, praesertim cum bic con- 
vcntus Regni Regisque saluti innitatur. 

Secimda R. Mtis obiectio est. quod postquam K^num ex electitio 
haereditarium eswl factum, nulli unquam vtvente Rege conventus sunt 
celebrati, quare si id ipsum nunc tentaretur, rcpugnaret hoc R. Mti<i di- 
gnitati ac turibus Regalibus. 

Ad hoc Sua Cclsitudo rcspondet, quod ab eo tempore, quo primum 
Kegnum Sueciae haereditarium factum est, nunquam Reges duo tatp 
longo intervallo disiuncta et linguis ac populis intcr ic discref>antia 
K^na codcm temporc administravcrint, scd scmpcr in suo bacrcditariu 
Regno sunC commorati, illoque summa cum iaudc pracfucrunt ; quarc 
nccessum non erat. ut altus hunc liborem in sc derivarct ordincsquc 
Kc^ni Lonvocaret, quamvia nc ipsi quidcm Rcgcs in Rcgno constituti 
aliter Kpcain gcrcrc potucrint, quin rcbus sic exigciitibus convenlus ali* 
quando indiccrcnt quo minus id ipsum nunc admirationi duci, aut Sui 
Cclsitudini vitio verti debuit, cum Kegnuni pene dcstituatur Regc 




«Tx^isc iniralueriL Deinde comniocle (lueri hic potcst, utrum ex successione 
plus luiis et potentiae K. Mti accesserit, quam priores Rcges. qui libera 
eleclione rerum summne praeficiebaiuur, liabueruiit? Quod si cioccri ne- 
quit. matorein authontaiem ac poteuliaiii in Suam Mtem esse translatam. 
quid impediet nunc comitlA indicerc eaque constituere. quae in Kegts 
Regnique ac toiius po&teritatia emolumentum sint cessura, cum illis im< 
perantibus externaque Rcgna ^ubernanttbus id ipsum factitatum hbtoriae 
tcstantur. 

Tcitio arp;umcntatur R. Mtas:cum tn Sudercopcnsi convcntu novac 
lcgcs lalac sint. soliusque Rcgis sit nova cdicta condcrc ct promulgarc. 
dubiuin noii t^st. transactiancin Sudcrcopcnscm K. Mtis authoritati uc 
dignitati multuin derogarc, idcu(]ue prursus abolcndam. 

Ad hoc IUius CeUitudo rcspondet, quod non sit sotius Kcgis novas 
legcs snnciri. scd rid hoc rcquiricur ctiain cunsensus subditorum. sinc quo 
bac in rc fieri nihil potcst ; ad haec nulla lcx nova \n codcm convcntu 
lata c&t, prout antca sigillatim demonstratum est, quarc ne sic quidcm 
aliquid conlra K. Mlcin actiim cssc doccri potcst. 

Quarto argumentatur R. Mtas, non multum temporis ab inaugura- 
tione sua effluxisse. ut facile eorum meminisKc poterit. quae tunc piomtssil 
conctusaque sunt. ideoque eadem peculiari conveniu altquo renovare ne> 
ces&um non erat. 

Ad haec Illitis Celsitudo respondet, se non tam de tempore solici- 
taiT) esse, quam quomodo ca pacta conventa R. Mtas servavcrit, adversus 
quontm niaximam partem K. Mtem multa commisis?e, lllius CeUitudo 
docere posset, nisi K Mtis iionori ac existimationi consuleret. licindc 
Inedit eadem obiectio ma«ia K. Mtis causam, quam illam propugnat, quod 
R. Mtas Jicit ae rcccnti ineinori.i tenere, quae tJi inaugurationc Suae 
Mtis facla transaclaquc fucrunt ; pro sua enim cxcellcnti prudentia K. Mtas 
[acile assequi potest, quac suspicio indc oriatur. cum quii^ omittit, quod 
se iurc facere dcbere scivit. Tcrtio hinc etiam iudicium fieri potest. quo- 
modo ii) postcritate itlud ipsum servabitur. cum in initio data opera tie- 
{{Itt^tur. Qtiarto ad bacc infrcquens tion vH. ut quud scinel cst conclu- 
sum, renovetur; multa etenim In cunstitutlonibus ptibltcisquc edictia re- 
periuntur, quae in nostro iurc sunt comprchensa. quod etsi nemJitt 
ignolum cssc dcbct, vct potcst. attaincn. cum miillis modis adversu» 
illud pcccetur. commodum Keges Rcgnique ordincs duxcruni, st illa ca> 
pita, in quae potissimum subditi inipin^unt, in nuvas constitutioncs ac 
edtcta congesta populo proponerentur. quod etiani aliarum gentium cxem- 
plis illustrari et ampltUcari possct, iiisi ea commemorare ntmis lon- 
gum foret. 

Quinta R. Mtis obiectio est, cum III. Princeps hisce comitiis occasionem 



22i 

praebeat, ut K. .Mus IDiusque Cctsitudo ac tota posteritas Regno ct 
succes&ioiie priventur, Sudercopense decretoni onuiino est abragandam. 
Ad hoc III. Princep* res(K>iidct. cxpcricntia, pcrpelnus historicorum 
conscnsus ct omncs polUici tc^tantvir, duas c&se praecipua» causas, proptcr 
quas Dcu.5 imperia de gcnte ad gcntem transrert : inipietas et iniustitia. 
Quarc ex contrariorum natura scquitur; qui rcligionis concordiac consulit, 
ius et iustitiam adininistrat, eum muiationlbu!* nullam occasionem praebcre. 
Quod autcm 111. CcUitudo Regnique ordines hunc scopum in comitiis 
Sudercopensibus stbi solum propositum habuerint, ex ipso decreto appa- 
ret et ante abunde e*t probalum. quare iure III. Princeps non accusatur. 
quod hisce comitits atiqu.im ansam praebuerit. ut Kegno K. Mtas eiusque 
Buccessnres privarentur. Cum enim in Sudercopensi decreto de novo ra- 
vetiif, ut subditi iuramentum fidelitatiB, quod R. Mti antea pr.-iestiterani. 
inviolatum conservcnt, omnia erronea doginata, quac ciim nostra recepta 
ct usitata religionc non conveniunt, tollantur. vi bonae coosequentiMe 
inde rccte deducitur (ocgato eiiim toto negantur partcs), quod qui Sudcr- 
copensc decrctum impugnat, is caJen) opeia ctiam subditos luramento, 
quo S R. Mti suiit ubstricti. Ubcrat, rcligioiiis concordiam pcrturbat. 
pacta bacreditaria evertit. Quare non immerito Illius Celsitudo scripsit, R. 
.Mtcni non posse decretuni Sudcrcopcnst:. nhi subditia fidelitatis iuramen' 
tum rciniltal, seque ip5.im ac postcritatem &uam successione excludatt 
irrituin faccrc; dcinde obli^atio. qua subditi R. Mti sunt devincti, est 
conditionata ct R. Mtis iiiramento ct cautioni subditis prarstitae innitltur; 
cum autem in dccrclo Sudcrcopcnsi nihil tontlncatur, quod non cum K. 
Mtis iuramcnto ac securitate data conveniat, ut cx antc commcmoratis 
planum est. sequitur inde, si K. Mtas transactionem Sudcrcopiae ercctam 
evertcre velit. conditionem non adimpletum iri. At inamfesti iuris cxt, 
quod ab obligalionc rcccdcrc liccat. ubi conditio non adimplctur : quare 
n Sudefcopeitsem trantactionem rescindat. occasionem subditis praebebic 
a Su» Mte deRciendi. dc qu^ III. Princeps K. Mleni suis literi»i Iraterne 
admonuit. Tertto ignotuin allcui esse non potest. quod usu apud omiies 
gciites invaluii. ut quamprimum conditioneii ac pacla Regcs vtolaverint. 
subditos ridelit-item ac oboedientiam ipsis resignasse; nam quid in Suetia, 
Potonia, Gallia, Anglia, Scotia ac Dania observatuin sit, nemo est qui 
ignoret ct pleni sunt ht&toricorum libri: inter quos etiatii populos non- 
nulli rcperiuniur. qui expresse legibus caverunt, ne subdlti aliquam suis 
Regibus praestarent oljoedientiam, si contra leges quicquam praecipercnt, 
ut ex Matutis Polonicis apparet. Quarto, legibus etiain cst permissum. 
una parte contra pacta convenlionis agente, etiam alterjim ab tisdem im- 
punc recedcre possc ; detnde ctiam inter Dominum ct subditos acqualis 
5dei relatio, ut fidus Dominus tidos subdiios efBciac Quainobrem plcnuin 



22S 



id pertculi K.. Mli Kju^qiic Mtis succcssoribtu vsset, si K. Miiia Sudcr- 
C0|ieiue dccretuin evertrrc vellct. cutn nilijl in illo contidcatur quod non 
cum R Mti<i iurAmcnii» dataquc Ciiuttnnc ac noittro itire et privilei<tis con- 
sentiat. i:.x hincc quivts cordatus. qui iion praeconceplis opiuionibus la< 
borat. viderc potesl, ((uibus ralionibiis permotu» 11L Princeps «cripserit, 
R. Mtem non poKiic SudercGpen.sem transactionem convellcre, nisi enu* 
mer.il<>rum iiicummodorum aleam subire velit. Ht quamvis aticui in mentem 
venite poiest. quod subditis ab obligatiune recedere noii liccat. etiamsi 
contra pacta K. Mtas ageret. pro|)terea. quod K. Mli iur»nten(o sint de- 
\FiniMi, i]iiod illos, qiiantumvts cnormiler laesi futriiit, sine |>eriiirii nota 
vinlarc nefa& est ,' tnmen hii: considerand^^m, quod iurainentum non &it 
viiKulum iniiiuitalis «t imuscitiae. quod lainen ex hoc scqueretur. ai K, 
Mtas inipunt a iuramcnto rccedere possct, ct subdili oihilominus omniuin 
ofticiorum religionc a.stnngcreiitMr : nihil cnim iuramcntum Kegis aliud 
continet, quam iibcruni rcli^nnis excrcitiuni et qiiac cum iurc 1109I10 
privile({iisquc consentiant: quac si R. Mti toUerc fas cssct ct subditos 
vi[;<>rc iurnmenti in obscquio ac lidc retinere, caset illud iniustitiBe ct ini* 
qiinalts viticuluni. 

Sexto obiicit K- Mtas. -fi proditiu .iliqua Kegno iinpcndisset. non 
tamrn satis >:aus.ie habuissci III. Princcps indiccndi comilia. nisi prius R. 
Mtis coiiscnstmi ad cain rcm obtinui»sct. quanto minus nimc id ipsum 
Acri oporichat, cinn nihil dctriinenti merito niciui dcbuisitc videretur. 

Ad hoc Ip?(iu& CcUitudo respotidet, se facile existimare non posse, 
quibus haec sentenli:i fundamentis innitatnr, ciim in etusmndi casibus le- 
gibus oinnino «iDluti sumtis : licet enini parrictdiuin gravi»itmum delictum 
est. qiiod adco bon-ciidum ac dctestabJle antiquis Romanis visum erat. ut 
piitarint illud in bnmincm cadcrc non pos5«, ideoque poenam. qua eius- 
modi peccatiiii) condignc punirent. excogitarc difBculter potuerint, legibus 
tamen Kuis non solum lilium insontcm iudicaninr, st parentem aliquid 
prodllioni* molientem ioterfccerat, vcrum etiam praemiis .iffecenint, De- 
inde '^'«nerali» omuitim lcgum exccptio est: Salus populi suprema lex esto, 
et neccssitas carct oniiii le^i, cx (]ua vidcic cst. in ciusinodi casibus 
a praescripto tc(;uiii reccdcre fas esse. Quid si in tain atroci cC ncfatto 
scckrc U-utbu(< cxempti stinnis, nbi ex proditionc aliquid patriac iniminere 
peniuliim vidctur, quanto m.igis liccbit pari urgcnte ncccs-sltatc conveii- 
tum iiidtccrc, qui nunquam lcgihus inlerdictus invenilur; et potest R. Mtas 
ex iiK. qiiac hactcnus commcmorata stint. colliKcic, si Regnum secundum 
cam. qtiaiii K. Mtas Kubcrnationis formani post se reljquit, administrari 
dintius debui&sct. non leviu^ cx ea rc dctriineiituni cepissct. qimm si pro* 
dilto aliqua fuisset pertiinescenda. 

Quod ad criminalioncs attinet. quas lUius Cctsitudincm R. Mtas in- 



D]rB')B.t fjuii «iBt. r- i)y7. 



'5 



325 



tendjt, cae cuin iiuUo jnmtantur ruiKlamento, laciLc dilui possunt. Nam 
quod 111, PhiKi|>i ubiiciiur. quod forniuUm gubemationis imiiiutaTcrit. ad 
hoc III Princcps rcspoiidet, se nullnni t{itt)ern-<tiutiis formnni vidissc. nc- 
duni intniuiassc, »cd solum sibi a R Mtc plcnain ]>otcst.itein pcr Kricuni 
Gastavt transmissam. tn qunm tttmen llHiiR Cclsitudo nunquam consca> 
ti'c roluit. cuin impci-fccta csset, nec cam in &e patcstalcm conttncret. 
qnam bene con«titula Rpca postulavil. Quarc se iinjKtrio omnino abdicare 
in atiimuni iiiduxcrat. nisi Rcgni •tcnatores atquc ordincs suis prccibus 
assiduisque sollicitationibus eum a proposito diitiavissent, demissequc ro- 
gasEcnt. nt palriae saltiiein sibi niagis curae esse vellet. quair. qnae in 
illa plfnipoteniia rei»erireiur imperfei-lio ; quare suspicari III Princeps 
non pfitest. de qua gnl>ernationi<i forma K. Mtas dominique lef>ati loqiiuntur. 
dum K- Mt.-is Regnum sinc gubernatore el prnrege past se reliquerat, 
qui onintno in bcitc consiituta Rpci perfeciaquc gubernationis fontva 
rcquircbatur, .'\dhacc non potcst certam gubcrnationis tormam subditis 
praescribere, iuxta quam Kegnuni in sua absentla adminjstrari debeat, 
nam Ke^i siatus in di«s miitatnr, multique novi casus incidunt, qui unius 
angustac funnae canccltis se includi non patiuntur, quod tcI ex ipsis le- 
gibus aniinadvertere licet ; nain etd legea inventac et latae sint, ut chri- 
bw» pcrpetuani quandam acltonuin omniiim forntam pracscribant, usu 
taincn ita r.xi{;entc mulaiilur et abrogaiilur, iiiqnc carum locum novae, 
qiiae utilitati |»itriae matiis accoinodae sunt, substitiiuntur. 

Quod si autem nominc formae gubcrnniionis K. Mla^i intclliuat cam 
quani diximtis plenam potcstatcm, ne illa cnm proptcr adductas rationes. 
tum eiiani caH. quac scquentur, inultis inodis vitiosa est; nam cum III. 
Principt mulla nbiiciimtur. qnae in illa plciia potestate prohibita non iii> 
veniunlur. sequitur. aut Principem iniusie accu^ri, quoil eo ]>ai-to contra 
gubernationis formain a R. Mte datam eg<-rit. aiit cam impcrfcctam cen- 
tendam, cum illa omnia non contineat, quae ipsa R. Mlas in bcne ordi* 
naio imperio requirit. Deinde i-epugn.-it eadcm sibi ipsi, cuin III. Prindpl 
ininn^atur, nt Ke^ni Re;ri8qiie cnminodis cunsulat atque piovideat. el ta* 
men ei interdicatur, ne comilia celcbret, cuin sine illis puhlicae utilitati 
recle aliter consuU nequent. quod vel ex eo mantfestum esl, quod nullt 
unquam fere extiierinl Heges, qiii «ne comiliis R[>cam laudabililcr ges- 
serint- Postreino repwgnat haee plenipoicniia K, .Mti-s iuraincnto Kcgnique 
Sueciae privilr^is ac iuribus: sanctissimo etcnim jureinrando R. Mta$ 
confirmavii. se hoc suum haei-cditarium Regmim Sueciac patnii sui Ducis 
Caroli Kcgniquc senalonim consilii* adminislraturani; at vero cum ea 
gubcrnationis fnnnula coniscribcrctur, cx cuius praescripto R. .\ttas se aVk' 
scnte Rpcam inoderari imperaveral. Ipsiu.i Celsitudo Regniquc scnatores 
in concilium adhibiti non fuerunt. multo minus eam approbavciunt. crat 



22: 




enjni «xteronin) quoruitdain consilio compilata. qu^t de rc etiam Diitioris 
authoritnlui esse debct, ideO(|ue iurainentum Regis vioLaretur, &i Kubditi 
mandato Rcyis Bf eidem fonniilau subiicere cogfrenlur. Secundo Iiirlytnni 
hoc Re^num vx antiiguissiinis privilegiis, qiiorum meinori.-i ii<jn exMat, 
Rege absentc eonventus coKendi racult»teni habuit. talia ct id genus :ilia 
privilegia K- 'Mtas salva conservire et defendere iurameiito aese obstrinxit. 
Quod vero D. Le^nti pracoccupare conaiitur, Itl. 1'rincipcm ctiam im- 
perfect^t.- ^ubernandi fornuilac oboedicntiam debuissc, quandoqindem 
ext(:iio teiiipore ea gubcniandi formula duratura crat. R. Mtas enim per 
occisioiicm primo quoquc tcmporc iii hacrcditaritim suum Kcgnuni Deo 
benc favciitc rcdirc coiistitucrat. nd hacc [iltu.-> C-clsJtudo rcspondet, quml 
graviKsimn Rcgni ncgatia, de qiiibus supra dictuin est, taiii iieccssario 
tempore morain non admittcrciU et rebus aic stantibus Ke^iio vel uno 
incnsc irrccupcrabile diimnuin faccre polLiiaset. mulio mniora damna duo- 
ruin annoruni spatio exoriri poluisscnt; acccdit, quod discedcme K Mtc ') 
reditionis spes fcre oinnltt siibUta erat. cum dominis senatoribus etordinibus 
Kegni I*otoiiiac usquc ad vitar fincin mau^tiramsc K. MtiisipKisconfirmavctat. 

Secundo conqucritur K. Mtas, Illiiis Celsitudincm feuda conceuissc, 
qtiod soli Ke^i de iio.stra iurc in stgnuiii supreinae praeeininenliae est 
rescrvatnm. 

Ad hoc Illius Celsitudo respondei, si K Mtas rei:ta scLum via re- 
putare vclit, quid proprie sit fcuda conccdcrL*. dc qiio nostnim ius loqiiitur. 
Illius Celftiiudinem hi^c in re contra .Mtis Kegiae authoritatem quicqiuim 
commisissc nuTiquam ilenionstrabitur, Nam qnod Illiiis CelRiliido nonnuUi.s 
iltustribus pcisonis qiiasdam provincias et pracdia a^signaverit. in eo feuda 
concessisse dici non potest, cum ea non ut fcuda ipsis relicla sunt, scd 
partini oppi*;iiorala noinine aeris alicni, quod ipais a Regno Regiaque 
Mte debcbatui- et iam longo tcmpore caruciunt, ut conim annuts provcn- 
tibus usLirae conpcnsiiicnlui, nc capitalis suiiiina cum Kcgis Kcj^niquc 
detrimciito nimtiim excrcsccrct, partim propter opcram. quam Regno nai 
v;irant ct adhiic quotidic piacstant. Kt si h<»c K Mti displicuissei, R. 
Mtciii aliam viam o-itcndcre oportuissci. qua dissolvi contiacta dcbita 
potuisscnt ct cursus usuraruni impediri, qiiod tamen hactcnus factum non 
cst. Ilcet R. Mtas aliqiioties e^ dc rc admonita fucr.it . nam cum iui*e 
ipsis hoc dcbebaiur, iion potuit lll, Piincepfc illis hoc dcncgare. aui pcr 
vim auferre. Adhaec per Ijtteras R. Mta» 111. Principeni sollicitavit, ut dc 
mediis. quibus nonnullis ex iis satisrieret, cogitarel, in cuius rei eviden- 
tiam literae in mediuLn produci possuiit ; lioc accedit et illui). quod quic- 
^iuid illis 111. Princc]» rcliquerat, id cuin hac conditione concessit, si K. 



') W ilniku apiSlct. iiMtfpuji tn (loira widociiiie blfilne: *afa»«nbB Jaiunum*. 



15* 



338 



Mtis conscnsum impclr»rc pos^ent' quo oslcndit 3c supciiorem a);iiosccre, 
sine caiiis conscn&ti iiihi) agtn^cdt vctil, i)U(xl ad liHus Mtem speciai. 

Tcrtio obiicit R. Mtaii, quod Sitae Mtis fidelcs mintatn oppriman* 
tur et loco moventur. 

At) hoc rc-itpondet III. Princeps. sc nunquam Iltius Mtis fideles ser* 
vos persecutum esse, vet iniuria aiVecissc: nani quud nonnullos Ponti6cto 
feiniefUo infectos, quos R. .Mtas lerum j;ubernaculis Illius Cctsitudioi 
Kegniqtie consiliariis incon^uliis admuverat. suis ofFiciis privarerit. tn eo 
6deles ministros oppressisse dici non potest. cum K. Mlas \psa sua cau- 
tione ilUs nd eirijitnndi mtinera el honnre« adiium intercluserit. Dvinde 
iuRtitiae proportio vetat, ut cx Rc^ni reditibus suWententur. cum ex prae- 
scriptioiie cautionis Regtae ab ofttciis siiit remoti nullHmque operam Reijno 
pracstent, vcl unquam anlea navarunt. Tertio. cum tpsis iuxta Regis 
securitatcm plus non del>catur. quam ut una cum rcliquis tncutts Regni 
privilc);its iuribus et immunttatibu.*^ pcrfruancur, quomodo potest illis ad- 
v^ersus hanc limitatam conditioncm aliquid uttinHus, salvo Ke^is iuramento 
con^edi : nam iiui plus alicui pcrmittit, quam Kc^is iuramento cautum est. 
ilie in Kc^is iuramcnium impiiij^it Quare III. Hrinceps illos non oppressit 
[ni modu atiqua oppressio dicenda foret), scd illi primum nc ipso^ qui 
reliLta nosira rdiyione in Poniilii-ionim castra transicnml, dcindc ctiam 
K. Mtas, qui sua caiiiione illos ofRcio ac dignitatc privavit. .■Vdhaec dts 
simulari nnn potest, quod maxima pars illaruin. quos k. Mtas ciusmodE 
muiteribus praefecerat. plane inepli ad rem gerendain subdtlisquc inuttles 
fuentnt. nec cum consensu Itl Principi-v scnalonim Regni ac subditomni. 
uti Irges praecipiunt, iis ofliciis sunt praefccti. quare lure ab usdem rc- 
moti. Postremn nonnuUi ex tis, quibus lalia ofncia assignata erant. nefan- 
dorum srelerum accu«abaniur ; vt qiiia se ip^os regere tion {«tdtiertint, nec 
aliis ut imperarent, aequum erat ; ittto« etiam III. Princeps sibi persiia- 
dere non potest. tnter K. Miis fideles ministros numerari. cwn tlliid R. 
.Mti dedecori el opprobrio essct tutunim, si taKnm bominutn 
uteretor. 

Qnarta R. Mtis qucrela. qood R. Mtis literac inhibitionis aliaqtie 
diplomriCa coQtcmDuntur. 

Ad hoc Ilf. Pnnceps rcspoodct. se diplomala Reg>a nutiquam coil-' 
temptui Kabuissc, quando iccundum praescripti le^im dala cssent. twc 
cosnibonem le^timamqoe causae dedaloncai ifopedireat; quod autem lU. 
Priticeps noQiioIlos. qui praeiadicio commani* famac I;) l>orab:i nt ac inaa- 
diiorum criminttm accosabantur. in iiKficao ooaiparcrc cotnpulcnl. detodtt 
ctiam quDsdam mcndaces bomioes. qui de llbas Cclsitudtnc multas 
natioDes ixt vulgos sparser«a(, tniarianim actione convcnerit ac praetc 
nonmtllontai alionun imperiain, qat se Soderct^xasi decrcto oppQsucntntal 



339 



abrogavertt, quos lamcn honijnes omnes suis difjlomAtibuSf ni in iudicto 
comparerent. SQ«m in fidcni ct tutclam K. Mlas recep«r»t; in eo lll. Prin- 
ccps cogitarc non iKilest. sc conlra R. Mlis lilcras inbibitionis, de qiiibus 
iura Io*imiiitur. quiLquam ;idiiiisiB^c, cuni iliae ipsae lilci-ac lurc nutlae csseiit 
Non potest auiem K. Mta» suis literis cinsoiodi homincs tutari, ciim tu- 
ramento reccperat. se iuiM Kegiii salva conscrvatnrani tt lcgibus cxprcs- 
sum stt. ut cfui comrniini fAma onciHtiis fucrit. x suspicionc libcrct. L)e- 
inde. iiec Cae^nri i:inta pntentia cst, ut tertio ius siium aufcrre pcssit, 
aut cui cu)(>am conriomirc. ntsi cum partc tacsa priua iraii»igatur; qtiarc 
cuiii iideni Itomines 111 Prtncipein atiosque Incserant. non potuit R. Mtas 
illos ab ninni actione .•^iiiK {liplnniaiibus tmnuiiics praeMarc. Adhaec, cum 
ntUl in Siidercopeiisi conventu actum »it, quod non ad salutcm K. Mtis 
«t patriae pluriinum confetat ;ic leliRiotii* onncordine tn«rviat, undc ctiam 
legltimus idem oniwcntiis non iniiiri.i rncaiur. ideo earuni lileraruni. qui- 
bus illi, qiii SudercniK-nse d«-cf«tiini impiigtianl, derciiduiitur, atithurilas ulla 
CRge non poterit, pmesertiin cuin iiNdcin R. Mtas iiiayiiain feitesiraiii dissen- 
tionibu« animoninit|iic di«tr.ictioiiiljtis iii RcKno apeiiiil. proiil «{iioiidiana ex- 
pericntia o&tcddil et niinc in Finlandia lucc meridiana cUriu» em, unde 
R»^uni ac Regnorum intcritus na&ci solet. Deinde ariversantur eaedem 
Kterac Kcgis iur.iHicnto iuriquc nostro municipali, in quo tta dcscriplum 
extat: Oiimcs suos subdilos tuebitur ac defendcl, pracsertim vero paci- 
flcos et qiiietns, qui seciindum legnin praescripta vivcre velint. tnm contra 
tuibulentos et coiitentioaos. indi^eniis qiiam cxteros dcfcndct, iii pninis 
auteiii iiiimiinitntcin e^clcsiasticam oinniaqiie bcneficia muHcribus ct do- 
mibus indulta atquc coiicest^a uiebitur. Nam contra haec oinnia jKxcandi 
Regiis diploinatibiis captntur ar:c.isio : in ^''inlandia ctenim ad apertum 
hctliiin rcH tlcdiicta c^l. Kiitiditorum facultatcs novi^ intotcrabilibuSquc 
cxactionibus cxhaastac ci attcnu»iac. ila iit R. Mti tribiiUim pendcrc iif 
queant el faiiie aliquoties cenient perieriiit. 1'racteril iain 1)1. Princeps 
reliquas iniuriis, quibus subditi aDiciuiiltir. ut ^unl rapina, r»ptus. Htuprum. 
vis aper a, pacis drniievticae violatio ac iniilt:ie aliac, quae nunc receiisere 
nimis lon^iini forei; qiiae tamen omnia non sotum itnpunita haclenus 
maniierunt, licel R. M1.1S ali(|uottes de iisdem adnionita fuerat. verum 
in.iuipcr R. .Mtaii ini&sts lcgatis cdixit. tie adversus iltuni, qui huius mali 
author et caput est, de iuic procederttur. Qiiod vero ad alia R. Mlis 
diptomata attinet, illis sua ntilhoHias semper salva mansit, ubi legibus 
Regisquc itiramcnto conformi:» fuerunt. Deinde iion soUiin in Siiecia, ve- 
rum ctiam apud alias gcntes fcre omnes u*u receptum est, ul quicqnid 
Rc^^s in sua abscntia k'-'»'^'" vellcnt. ad eum, qui Regno praefcctus es- 
set. perscribere solcant. ut ex saepe niemorrita imionc apparct; accedit 
«d liacc, quod falsis eorum nnnatis, qui R. Mtciti de ciuMnodi literis sol- 



330 

licitaiU. K. Mcas iti fraudcm dcducitur. talestiuc titcra& dal, qtiae kegno 
niaximo dclrinicnto csscnt fiitiirae. si executioiii mandarentur. Postrcino 
R. Mtas iiirciuiTindn pmini^iit, sc dc consnllu Ducis Caroli Rcgniquc m> 
ii.itorum Ri^nuin udiniiiistratUTaiii; quomodn igitur •iaivn iuramcnto 
Rcgnum. dum in Falonia conimoratur eorumquc hominum praesentia 
dcstituilur. ijuoMim opcrH ac usuram rcccperat. ordinarc potest ? 

(Juinto III. Principi obicitur. quod aubditia nuvas exactiones, aedifi- 
dorum struciuras. hospitumqoc alcndoriim oncra irnposuerit. 

Ad hoc 111. Prtnccps respondet. quod R. Mtas id factum esse nuii- 
quam evincet. Quamdiu enim III. Princcps gubernationi praefuecat. in hoc 
semi>cr incubuit. ut Kubditi onerihu'', quilius hactcnus pr.icmclMiiiiur, lc* 
varentur. dc quo testirnonium otnnes incolae perhibebunt ; qtuie aistcm 
Sudercnpiac cnmmunibtig KutTragiis decreta cst cnntribntiu. Kain «ubditis 
III. Princcps non imposuit, sed subditi itnantmi coiisensu approbarunt- 
Nam cum .Magnifici senatores ad ordincs Kegni refciTent, quaiitis nomi- 
nibus Regnum esset ubstrictum, quac smc subditorum ausniiu dissolvi 
nou possent. et ab its peterent, iit coinrnunicatis consiliis media excoifi- 
tarent. quibu»; Kegnum ex hlscc debitJs eluctari poss<t. oinnium voces 
in hanc coniributionem diiigebantiir. Adhaec Princeps illis demandavit, 
qui ad contributionem cotli^eiidam dejMitati emnt. ne plus quam facuttatefl-J 
subditnnim pemiitterent ct ipsi sponle oonfcrre vcllcnt. a quoquam ead-' 
gerent ; quare immerito R. Mtas 11). Prtncipcm accnsatt qiKKl novis cx- 
actiouibuet suliditos oncravcrit. (Jcindc tolcrabilior subditis liacc contribulio 
est crcbri<) iltis gTavissimisquc cxactioiiibus et novis aucupiis, quibu!i bunis 
subditorum veluti pracd.ie insidiac structae sunt. tlliifuc ad sutmniim ino- 
piam rcdacti. Quarto. haec cxactio nonnisi in casibus de ture permiass 
subditis imiiositA cM: quamvis enim Dci bcucficin dcsitlcrata pax ab hoste 
Moscho Rcj^nn c»ct constituti. attauicu mitiiibu:», quorum opcra hoc 
Regnum pro aua salute contra suos hostcs usum fuit et ahts, qui ma 
pecuiiiac summas ad gcrcrKlum illud bellum iu usum Rcgni mntuas ex- 
posuerunt. nnndum erant sua stipcndia et debita »oiuta. i^acc fuit catisa 
cxactionis. quac iinpusiia est &ubditis, non aliter ac ai bellnm adhuc ge- 
rcTctur. quandoquidem dcbtta tcmporc bcUi contracta nondum. ut dixt. 
crant soluta. Quinto. crant quacdam iliustres |ieiAOnac ct Kcguin filia^ 
quac dotein \uain e Regno pclcbant; ut igitur id. qiiod tpsis dotis nontine 
tlcbctnr. im|Ktrarcnt, subditos sccundum leges coittribucrc debcrc, 
Mt. imo R. Mtas ipsn postulavit. ut III Dux sabditis contrihutionem 
iropoociet ad docandam dominam Annaiu Kcginm rir^iticin ■). Ideoque 
Ipsius Celsitudini fil ininria. cum acaisalur, quod &qbditoa oovis exa- 



•} W iftnnm tc) aat>. ^amiU) pwl Nr. 6 o ^ aw k Jl Karala m Ibl t 3« 



«31 



ctionibus oiicraveril. praciiertini cum iideni subditi sua spoiite iii eandem 
«xactioncm conscnserint, sequc ex legnm praesenpto cam non rcctisare 
dcbere afBmiannt : nccedit, quod suninia Re^ni necessitas. quse lege 
^aret, ut supra commemoravimiis, ix^stitlaverit 

Quod ad nova aedilit:ia attinct. quib-js criffcndis subditi occupati ac 
gravati dicuntur, non vcnit 111. PriTtcipi in nicnteiu, sc alia nisi ea aed<Bcia 
et opera impcra»se, quac ad aiccs ct praciiia sada tccta conscrvanda, 
navcs(|ue reiicicnda» ct alin pracAtanda, quac ad propubandaa hostiles 
imiptioncii ct Kcgni ilcfcn 51011 cm lcmporc ncccssario opus cssciit, faccre 
ex le^ribi» bucticis subdiii oblig.di sunt, ct lamcn in liiH omnibiis Ml. 
Princcps limitcs cius corwtitiitionis. quarn K. Mlis Uominus Parcns in- 
clyiae memoriae <iancivit atque ipsa K. Mras tlisccdens. reliqult. non 
cgrc88» cst ; !ti vcni R Mti ea. (jnae diximus. aediHcin onmiiio practer- 
mittere videniur. 111. Priiiceps non repugnat .^d hospiles quud attinet, 
qni giibditis alendi. qun iure quave iniuria obtrusi dicuncur. coniidit IIL 
Princeps neminem, neque dc se, neqiie de siiis mintAlris, lioc nomine 
merito et iure queri posse. 

Sexto crimiiiatiiT K. Mtas. non rcctt! coUocatos esse Regni pro- 
venius et reditus, ideoque ad reddcndam rntionem Ipsius Celsitiidinem 
adhortata frst. 

Ad hanc criminationcm Ipsius Cdsitudo respondct. sc nc tenineium 
quidem ex Rcgni reditibus in suum iisum traiistnlisse. 3cd quicquid Ipsius 
Celsitudo accepit. optimc sc cullncassc af6miAc, ncmpc ad Kpcae aeris 
alieiii solutioncm ct alias ncccessari^is Kcgni cxpcnsa», ut Kcgit ratioci. 
natores. qui tiibul.ia expensurum asservant , sciunt dcque iis rationem 
rcddere potcrunt; quicquid vero III. Princeps ip»e per suos miuistros ac- 
ccpit. iit cupniir, butyrum aliasquc iiicri.-e3, id omiie Ip^ius Cclsitndo 
nominc solulionis tlcbitaniiii sihi pecuniarum ali^irumquc reriim. quas Ij>- 
sius CeUitudo inullis ab hinc annis K. Mtis I>omino Parcnti inclytae me- 
moriac et K*.'giio mutun dedcrat. »ibi vcndicat. ct rcstat »dhuc non 
contcninenda summa. quae noiidum suluta cm. uc ex tabulJs cxpcnsi et 
acccpti viderc c»t. Kl si R Mtas iii tncmoriam rcvocarc velit. quomodo 
liuiu.<i Kcgni rediluH pcr sua» l:trgitione« literis in Polonia sciiptis immi* 
Diierit et alia pcr Regia diplomata et literas salarioiuin profuderit et 
disslpaverit. certe iiQn s^ilis catisae ad postulandain ab 111 1'rincipe ra- 
tioncm Ipsius Mtas habcret. Nec esit, quod Ipsius Mtas ex voto quandam 
ralioneui expeclet. cuin rcdilus l'innoni.ie profusi et racutiates incolarum 
a miiilibus. quos alere coacti sunt, ita attenuatae ct cxhnustae sint, ut 
Regj vel Kegno nihil pcndere possint. III. Princeps ctiam no« solum dl- 
ligenier in hoc inciibuit, ut redilus Kegni iuste conscrvarentur, ideoquc 
mal,ini gratiam apud multos iniit. verum etiam id dcdit wperam. ul re- 



ditus Kcffii auKcrcntur. sicut doceri potc»t, rcditus cx fndinis multo esse 
qtMtn Rntca »mpliores ct plus etiam commodi accederc his potiii.sset, nisi 
quonim<lAm inobocdtcnlia inipcdimcnto fuissct. 

Scplima R. Miis obicciin est, quA nccuMt III. Principem, qucMl reti- 
gionem mularc conatux stt 

Ad hanc obicctionem Ipsius CelKitudo sic respoodcl, se in rcliyione 
nlhil mutatisc. &ed qunc Kct^ni Senatores, Kpi&copi, 1'rocercK atque ordtiies 
in conventu UpKilenii cnmprobaverunt, ea IpsiuA CeUitudo iptiorum ar> 
bitrio permisit. Neniineni enim fuffiehat, quam graves et periculosae su- 
perioribus annts sub R. Mtis Uommt Paicntis Kegis lohaniiis inclytae 
memori»e imperio di^scnsiones ct dissidia e\-orta (ucrant, Idcirco spe 
conaiiioqiic his niali* reinedium afterciidi, controversias coinponcndi con- 
cordi.iequ« in rctif^ione rcsArclcndac studio Upsaliam convcncrunt ; eKt 
cnim religionis concordJa :>ubditorum iimxiiiiuni vincultin), quod corda et 
volunlatcs corum pottssiinuiit invtcem conciliat ct conglutiiiat, e contra 
vero nulla cx ic maior atiimoium ct voKintatiiin disiractio icrumque 
publicarinn pcniicics nasci potcst, qiiani ex rcligionis disparilaic. Quam- 
obrein K. .Vftas III. Ptincipcm innncrito xccusat, imo potias in K. Mtcm 
baec obicctio rclorqucri pot(.')it: nam illa quidcm rcstAurationcin Mnntifi- 
ciae rclt^ionis dissimulHt. duin libcrtatciii rclijjioiiis pcriniliere vidctur. 
interim pcr suos eiinsSHrioit Poiitifici riddictos s;itcrdotes contra iuraiiicn- 
tum et cautioiiem praeslitain submittit. ijui I^ontificias superstitlones et 
libellos iii vulgus spargant. cuius rei tesiis cst Stoclcholinia. caenubinm 
itein DrotnmgJKilniense ei VVaitstcncnse ; praelerca eitam proxime superio- 
libus diebiis Ipsius Mlas ^ubditua ad PontUicias ceremonias, quae fiunt 
elevatione, s.tle et (andclis, aliasqiic siiperstitiones, qune sacrarum litcra- 
rum fundamento nnn tnnitiintui', approbandas ct amplectcndas suo diplo- 
mate adhortata cit. An non hoc mAgis sit tentarc relt^uni.-m. qiiam id, 
quod IIL Principi obicitur, cuivis aHe^tibus non praeoccupato iiidicandum 
relinquitur; si vcro Ipsius R Mlas t-ani rcm hac via a^grcssa fuissct, ut 
excmplo t*p5alcn.si.<i sjnodi iquod natiortalc cfinciliuni fuit) piinn ot libe- 
rum conciiiuin cclcbrarctur, non possct dici Ipsius K. Mlein tcniasse reli- 
gionis miitationem, nam liac paclo iuramcntum et assccuriitio Kcgis «irt> 
tecta mancrcl, ncc opus cs.sct Pontilicios libi-llos piis^im iii hoc Re^no 
spargerc et honcstoruiii civium libero» scdiicerc ct impcrilae multitudini, 
praescrtini iuventuti. fucuni facere. sicut proximc supcrioribus temponbiss 
factum essc ct adhuc lieri doicri potesl. de qiio siibditi «luotidic tiuerun- 
tur. l>cindc ill. Princcps omnino cnnfidit. si quacdaiu cerciiiotiiae ordini 
in ecctesii& non magnopere servientes, sed 1'onlificiac idolairiae iion dissl» 
mt1c«. multis scandalum praebentes, ex liberlatc Chriatiana abro^antur* 
non possc cam rcm tnnovatioiiein veL mutationem rcligtotiis appellarl : 



333 




a^it enitn III. Princeps Deo O. M. gratias, qui ipsiu» metitem verbo suo 
ita illustrHvit, ut Ipsiiis Celsiltido verbum Dei hominum commentis discer 
ncrc c)uc.»t; practcrca eciam ecclesiiisttcflc nostr^r cou-jtitiitiones carum 
CcremoniAnim, qiuic iam suhlatAC siinl, Hbrogatioiicm pcriinttunt 

Octavo K. Mtiis III. I'rincipem nccusat. quoJ Ipsius CcL^itudo occa- 
sionciii niutaiioni<! status Kpcae <ledcrit. 

Ad hanc obit-ctinncin ila respondtt, sibi noii iii inentem vcnirc. qiia 
ratlone etusmodi mntationis occa»ioneni dudisse videattir: cum Eluf« CeUi- 
tudo tantn ardore. Dei bencAcio. pjrac reliiiioni &t(tducrit. Ic^es et bonum 
ordinem (alisit .li<ro invidia) in Kef^no conservarit: nam ubi ea. quae 
diximus conservaiilur, non piaebetur cauui vcl occisto iminntationis. ut 
naturaltii ratio et couiTnuni^ cxperienlia ipsa documento esse poteHi; e contra 
vi-ro, uhi es rejjligutilur et n"» coiiiicrvantiir, jiiculumis Kegni stftius non 
pote^t cssc diuturnuB. QuBmobrein 111. Hrinceps Ipsius K. Mtum non sine 
cfiiisa sdhortatus cst, nc Ipsius K, Mtas CAnsttm vel occa-tioitem mutatio- 
nis praebere velit. quandoquidem Jpsius Celsitudo satis inlellexit, <juam 
saepe contra Eius K, Mtis iuramenlitm ot ^is^ocurationem. tum ctiam 
coDtr;* tuni Suetica. tain in ccclc<tasttci», quam politicis negociis. ut ante 
«lictum est, peccatum sit. 

Nono R. Mta^ III, Mrircijiem criminalur [>cr suam adViortationem. 
quod [psiiis CcUititdo degericrarii a domiiii sui paicnlis rirtulibui», quibus 
jus hacrcditatis partum el acqiii^iliim siC. 

Ad hani: obiectioncm Ipsiiis Cclsitudo rcspondct, quod K. Mtas 
m-Agis cgcat tali aiimonitionc quam Ipsiua Celsitndn, tiuoniam Ipsius R, 
Mlas vt:siigli.s avi sui minime insistit et niult;i coiilrA ;ivi n-stamcnttim 
cjEcrit. quo testamcnto quasi fuiidatiicnlo jiacta hacreditaria in hiinc fincm 
acqiiisitA non sunl. ut Rcx sunm turamentun). tiis ct iiintitiam caquc. ijuac 
ad fcli' em statum et uidiiie<K in i;;uberiialionc speclani. negligat. quidvi.s 
pro libitu aj^at et ea. quae ad patriae salutem summa urgcnte necccMi- 
tate constiluta Kiint, aitoleat, sed pntins, ut ea oinni» sart» tccta cons«r- 
vet. per quae pact:i hacrediurisi .suuni vigorem obiinennt 

Dccimn ubicitur a K. Mtc lll. Principi, ijuod Ipsius Cclsitudo R. 
Mtem per causain reiigionis apud subdltos in invidiaiii vocet. 

Ad hoc respondet Ipsnis Celsitudo, probari non posse, quod Ipsius 
Cclsitudo f>nctur abalicnaic mentcs subditonim a K. Mte, verum c contra 
cosdcm scni[>cr ad fidclitatcm et^a Ipsiua Mtem ndhortata sit, ut apparet 
ex drcrcto Sudcrcopcnsi ; si vcro subditi animos ab I--iu5 K. Mte abalie- 
narint. vel in pasteniin al»alicniitiiri sunl, hoc K. .Mtas sibi i|>8i impulct. 
ipsa cnim eiiis rci causii est. quod snbditorutn iura nesligil, nec ea piae- 
stat. quae K Mlas ipsis iuramcnto suo, ut dictum est. coMfirmavil. 

Undeciino K. Mtas criminatui- II!, Priiicipcm, quod Rc$;num aHectarit. 



Respon<let III. Frinceps. nulln ratione probari posse, Ip^lus Celsitu- 
dincm vel vcrba vel re DSlendissc. quod se Kegcin facerc vclit. conrra- 
rium vero |>rob»ri fucile puiest. iicmpc quod l[)*kius CcUitudo nomcn Regium 
niinqiiani nppctiverit; rt si Ipsiiis Cehitudo lanio dcsidcrio cius nominis 
t.-ingeretur et ille^time aftectaret, probatu non e»et dilTicile. quod lp«tu» 
Celsiludini uiepe obbtuni <;it, et eti.imnum ntTerri possit, si Ipsius fVlsi- 
ludo a pactiH haerediiahU et » iur.tmentu lidelitati^, quo K. Mli oblii^ata 
cst, diiicedere iisque medtis et aulhohtate uti velit, qua Ipsius Celsitudo 
valet. Nec ideo dtci potesl Ip«iuB Celsiludineni Rcgnum appelivisse. quod 
Ipsiiis Cclsitudo molesti.ssimum (rubtirnationis onus iina cuni senatoribus 
illusiribus ct magnificis suscepcrit. qiii;i olim niuUi, humiliori faniilia orti, 
minori iure, di^itate ct potestate, quam Ipsius Cel»itudo praediti, Kpcam 
SuetiCArn ab&cnte Re^c ndiiiiniatraruiu, nec propterea ipsis obiectum fuit. 
quod rcbtis novis .sludentc:», KcgiiiMi) aiTcctarint, ut vldcre esl ex uiiionc, 
qitae gubernanle Mar^aretha Kcgina facta ct pOiitrA Rcgc I^rico KIII 
rcnovata cst, quo tcmporc Kcgni Dapifcr, qucm iJrotzetcn incolac vo- 
cant, abscntc Kcgc pari pcitcstatc ac Kcx pracditns fucrit, qin tamcn 
conFcrcnduK non C5t cum III. Frincipc, qiii totius Kcj^ni hacres est. qurm 
ctiam Kpcae aaliiti magis consulerc decet, quam ciim. ad quem ius hac- 
rcdltati* non pcrtinet. 

Duodcciiiia K, Mtis obiectio cst. quod Cclsitiido Ipsius diciiur nii* 
Iites quHCBtuI habuis«e et eoniin stipcndia frauda*se. 

Kespondet Ip^ius CcUttndo, sc spcrasse. K. Mtcm tali in Ipsius 
Celsttiidinem crimin.-itione nuiiqii;tm usiiram, 'piod Ipsiiis Celsitudo, 
Dei benignitate, non contemnenEtis annuiK reditibus ipsa aucta git, ut 
Ipftius Celsitudo pro dignitate Hui ordiniK, etiain sine tali illegiiimo qiiaestu 
viverc possit , nec npu.s ipsi e&i, ut cum K. Mtis et Kegfii damno 
aliquid lucrifaciat; quod i^iiur mercituram aliquam illis .schcdulis, qune 
militibus subducta raltone in Cestin>onium rcsidui dalne sunt, cxercuisse 
III, l*rinceps dicitiir, non v^nit Ipsius Cclsitudittj in mentcm, oisi fortasse 
in hoc reprehcndatur III. FriiiccpB. iibi semcl Kius Celsitudo opera Marci 
Mevii mercatoris Lubeccnsis et R. Mtis subditi Getri HU^maimi, scrib^ie 
militaris usa est. ubi noii privatu Ip^ius Celsitiidinis coinpendtu, sed Kegni 
uttlitatibus &rrvititiin fuit. pro iguo Ip&ius CcUiUidim gratiii, no.i Lontumelia 
debctur. et •.arct adhuc Ipsiii» CclHiludo. sictil ct Jinte commcmorali Marci 
Mevii tam dcfuncti hacredes, nnn mcdiocri summa pcciinine, in redimcn- 
das eiusiModi cquitum schcdulas expcnsac et erc^atae. magno cum 
ulriusquc partis dcirimcnto. quain nb rcm Ipsius CcUitudii uniuscuiusque 
iudicio pennittit. quo iurc R. Mias Ipsius Cclsiliidinem hac in re crinii- 
nari possit cl ad qucm cinolunitfntniii rctVat. uinini ad R, Micm ct Kpcamr 
quac iion cuntemnendatn summam pec<jniae inde lucraia e^t, an vero 



\ 



335 



IpsiuN CeUitiido sliquid lucri cepcrit. quae sua pccunia hactenus caruit. 
nec emolumcntum aliqutKl inde sperat. 

Dcdniutertiu, quod attinet ad liter.iN obtigatorris, qiias Itl. Priiiceps 
R. Mti dedissc qutdern. sed positea violasM:. dicitur. 

ReEpondet Ili. Princeps non doccri posse. quod lalibits Itteris sese 
obligartt, vel suo consensu eas approbarit ; quanivis vero K. Mtas ante 
suum discessum i-x hoc Ke^tio tales literas ab Kius Celsitudine ]iostiila- 
v«rit, nulk lamcn ntiune probari potest. K. Mteni eas impeir.as!>e, nec 
ullo quidein iure talibus liCeris Ipsiu^ Celiitudo obli^ire sc potest, quandO' 
quidein .intiqutasimts Kcjfni lufibus sunt contrartac eaquc oppugnant, qut- 
bus Ip&iu» Ct:lsitudo mhil dctr^ihcrc polcst: quaic nuUa cx iis cffii-ax 
obligatiD nasci potcst. eiiamst R. Mtas III. I'rinctpi t^lts litcras impcras^eC, 
deficit enim hic ct cona<:nsus ct approbatio iuris. qu;ipropLcr nulliiis mo- 
mcnti cst, quod R. Mlas cas alle^'at ct dcmonstrare coiiatur, quod III 
Princeps ex iis sit oljlij;atus. Secuudo, ctsi poasit probari. III. Principcm 
se taiibus literis obltgasse. qiiod tamcn noti fiictitm est. non tamen inde 
scquitur, Principem cssc obli^atum sine cxi^rptionc ca, i|u<ic contincniur 
in litcris, excqui. IVimuin cnim coii^idcrarc dci:ct. aii ill»c litcrni: turc vcl 
sub conditione dalac •iuiit. ct si sunt datac sub condilione. him IH. Prin- 
cipem antc non obligant, qurun conditio implcla sit: at conditio iiiipltrta 
non CBt. nam R. Mtas rtcunavit Ipsius CVIsimdiiii talc inandHtuin seu plenipo* 
tcnttani, qualein [psius Cclsitudo rcquisivit. Secundo talis nbll^atio ineie 
«fiC civilis et polest pcr cxceptionem etidt. quandoquidein ea plentpotentia 
non subscuia est, cuius causa Itterae eae obli^j^toriae datae dtcuntur, 
ideo k- Mlas eo oomine arguere Ipsins CelsiliuHnem noti polcst, quod 
contra suas literas et asjiecuranonem e^erit, et qiiAmvis it» IpKius Celsi- 
tudo cx .inle commcmoratis literis obligata non cst, Mmcn Ipsiu^ Cclsi- 
tudo rcquirit. quaiti iustum vcro sit as^cvcrare. quod III. Printcps lalcs 
litcras obligatorias dcdcnt. qunle cxcmplum huc missum cst, quod quidcm 
nutlo modo concordat cuin ista obligatione, quam Ipsius Ctlsitudo dedit, 
omnibus acquis hominibus iudicandum rclinquitur. 

P.jBlreina K. Mtis criminalio rst. quod 111. Princcps suo nomine et 
typis inonetuin cuderit, quud sit Kci;.ile. ct bac ratione Eius Mtis dtgni. 
tatcm ct lura nppii^mrit. 

Kespondct tll Princcps : Quamvis .Suam Celsiiudinem non latct, 
quod itis cudcndi monctam sit Kcgnle. lamcn Ipsius Cclsitudo sibi talc 
ius et potestatem ca ratione acquisivit, qua alii Principoi. Domini ct civi* 
tatcs sibi illud ius acquircrc solcnt. iicmpe supcrioris consen^u el appro- 
bationc. Nam ctsi Ericus Rex essei lyr^nnus. qui in hoc uitus incumbe- 
bac. ut fratrum suoruni iura et di);nitatem imminuerct ct ipsis tltegitimas 
et tniustas constituiiones obtruderct, rus lamen cudendi monetam cis pcr- 



mMit, ut inonetain cuderet «ius materiae et poruieris, qau Ipsius Ke}(U 
tnoncta perctiss» fiiit, siciit pntet ex istis constittitionibus, >juae Arbogae 
atino LXI (actac »unt, quas tameii Ipsius Celtnitudo tn qitibusdani nlit$ 
articulis non acceptavil. Secundo, Ii>siu<; K. Mtia iJoniinus l^tirens incl> tae 
memoriac non recusavit eam rem, aique in reliquis negotiis convcntre 
potuisscnt, nionetnc cuUcndac ius Ipsi<j& CeUitudini facile cuncc^sissct, ut 
videre cst cx constitulionlbus Wadstcnis ct Stc^cbui^i factis. Et post- 
quam oin<ies controverAiae, quae inter Ipsius K. Mtcm et 111. IMucipcttt 
exortae fucrant. pttucis antt: ipsius obitum aniiis essetit compositae, ita ut 
etiam dccretuin Wadstcuensi;. quod obtrusum Ipslu» Cclsitudiiii antea 
fucrnt. abolcrctiir. ttim tpsius Celsitudu, Ke^e adliiic in vivis super^titc, 
suu noniinc monctam cudic, <|uamobrem R, Mtas ea, quae scniel con- 
»tituta sunt ct nihil duliii liAbciit. rtirsus in diiiiiuin vorarc rcl abrogarc 
non potest. 'rcrtio Scv. Rcx Gustaviis laudalivsini^c inemoriae in suo 
testamentii Ipsius Cctsitudini etusquc rratribus unicuique suum Ducatuin 
cum omtitbus iiiribus moiieiis ita kgavit, sicm Eius Mta» ipsa eos pos* 
sederat; ct quia I{>sius Mtas in tjuovis Ducaiu pote»t:ttem ct itis cuden- 
dae moiieue habuit, iLitis Mt;is etiriin Ipttius Celsitiidini idein iu^ conce^ 
sit et reliquit : ideoque K, Mtas Sueciae et Poloniae avi sui testiimeDtam 
tmpu}:!»»!. dum III. Prtitcipi ciidend;ie kuo itomiite el itistgnihus ius moite* 
tae adimere cnnatur. Ultimci pnrum iaudi.-i R. Mtas hinr spcrarc pmest 
si patruo suo fidissimo boc denegAre nitatur, quod tamen Ipsius Mtas 
suis subditis pennittit; quod vcro Ipsius R. Mtas l£iu$ Celsitudinein incuse t 
quod ct pondcris ct malenac vilioris monctam cudal. qu,Hnri Ip^ius R Mtas, 
aiquc hoc modo in dcttimcntum subditonitn dctertorcnt redd^t R^ai 
monetam. hnc non posse probari. monctarius ct alii irulti teslefi csscl. 
possutit, 

Quamobrent quoiiiuin III. IVinceps K. Mtts dignitiitem, ius et iusti- 
tiani. leges Sueticait et pacla haereditnria nuilo modo iiiipu{<narit aut 
lacserit. iteC earum rriminationum reus ^it. quns R, Mtas Ipsius l'elsitu- 
dini obiecit ct cxpostulHvtt, sed ab ineunic Kc>;is itctatc. imo ab jiicuna' 
bulis. sc crga Ip^ius K Mlcm ita ijcssit. ut fidelcm ptilruutti decet. qnod 
et in i>o$terum sc facturaiii Ipsiiis Celsiludn poHicctiir. quatcnus Ipsitis 
Cclsitudo iudicare potcst. id et Deiim ct homincH probaturos, id quc 
antecedentibus evideiuissimisque rationibus satis saperque demonstratur 
«st : caosa vero Celsitudtneni Etus latet, quae R Mtem ad liter» tam 
minaces. intisitaias, criminationibus pltrnas impulerit, cuin tamen ea, quae 
i|>si ol>iect.i sunt, Innt^e nliter se habeant; sed tamen eam &uspicatur IIL^ 
Princeps causam essc, quod Eius Celsitudo ab ineunte R. Mtis magistraci 
nunquain Ipsius Mtis reltgiiniem apprnbare et admittere pntuit, ut Pont 
Octae stiperstitiones in hoc Re<;nuin invehercntur : in aliis veru rebui 



»37 



oiniiibns ne rninimum quJdein jn lpsiu.s Mtcm comwittcrc se meminit. qitod 
rcprehcnsione d^num cst. 

Quiiproptcr Ipaius Mtem fratcrnc et officiosc, III. Kegni Polotitac M 
L) Lithuaoiac senatores, proceres ct ordincs ainanter ct benignc. prout 
postulai uniuscuiusqvie coiiditio. 111. Princeps rogat cl requiiil, tit aequia 
ftrimift Ipsius CetMtudinis satisfactioiicin accipiant. nec sinislre Interpre* 
tentur. (luod [psiiis Celsitiido instam suam defensionem urgenle nece*si- 
tatc latiu» et ctariiis &u»ceperit, ad quani gravibu!) cnuiiis permoia hoc 
tenipore iiecciSArio drscendit ; ipsius Celsitudinem tamen spes erga R. 
Mtem. Doiiiinnm aj»natuni et fratrem suuni. pulchcrrima fovet, Ip<iiii.<t Mtem 
piist iiimain delibcraiioncin mutaturam conBiliuni ct in po.steruin talcs 
cnmlnatiofics praetermissuram et tn hoc hueredilarium Rcgnum Tenturaili. 
ut ipsamet R. Mta<t eidcm Ke|rno pos$it praccvse et illud secundum nor- 
mam praesiili iurame»Mi gubemare, co consilio. ut hoc Regnum. quod In 
politicis negotiJH reformationc inuximc e^et, iii statutn fcliciorcin, quo 
omncs confusiones quae in Kpcani irrep»terunt. abolescant, restituiitur. 

Si vcro R. Mti quiunprimum in hoc Regnum vunire tntc^^rum non 
sitt olficiosc logat Ip&iu!> Cchitiidd, ut Kius Mtas giibcrriandac Kpcac ra- 
tiones talcs incat. quibus Kcgni saluti et subditorum iitililAti consulatur: 
III. cniin Principcni noii fuKit, sc in magnani mvtdiaTii apud Kius MCcin 
faUis adversariuruin criminationibus vocatutn cssc, qui)d molcstissimam 
hanc gubcrnHtioncm ct Kpcam susccperit. Kt quamvis III. Princcps Kpcae 
imm apcram iion obtiudcrit. scd rogatu K. Mtis ad eain administrandain 
accesscrit. quod postca Kcgni ordines uiih iiicntc comprobarunt; postca 
ileruin a dit.C(rdeiitc ex huc Regno R. Mte divcrsis vicibus Ipsius Celsi- 
cudo. ut Kpcnm capessereE, rogata et ad hoc munus vocata sit. tamen 
decrev-it Eiuc Celsitiido postii.ic invita R. Mte Rpcam non administrare. 
scd consilio et .irbilrio seii.-itorum ct ordinum Kcgni peniiittit. qu.x ralione 
>llis absente K. Mte Rpca ^ubernanda videatur. Kt qunndoquldein multa 
ec gravia negoti.a hoc temporc incidunt, quac lielibcranda ec cxpcdicnda 
sunt, msi Regno irrccupcrabilc d^mnum indc njisci debcat, nt sunt: pri- 
mum discordia cc controvcrsiac in rcligionc, quae gliscunt in dies, deinde 
perfecta pacis compositio cum Magno Moschonim Duce, item Inditio 
arcis Kexholmcnsis ct liuniciens assecuralio pacis perpetuae cum codetn 
Duce, puatreiiio bclluni d scditiones in Finlaiidia,, in eiu» l^ucatus pcr- 
nicieiii et exitiuni cxoitac. aliaque ncffotia graviuiins, quae neccsftario 
dclibcmnda et expcndcnda occurrunt. uc postca in K. Mtis et Rcj^ni uti- 
litHtcm ]>erhL:iantur, quai; fortassis pcr hacc. quae iain tractaiitur consilia. 
negligi possciit, undc in Kcgno multn maior quaiii ante discordia cxistcre 
possct. (Juamobrcm Ip-tius CeUitudo hoc scripio protestatur. se cssc fa&c 
in re innocentcm ct saii* tempestive R, Mtein Regnique consiliarios et 




»38 



o(nne« ordiiws ea de re fcci»se certiores. et sperat IpBins Cetsitndo et 
benigfne petit, ut omDcs boni lioc iuslum eius responsuni ct prote»tatii>- 
nem tn optiiium partem ncciptant Qiiod superest. Ipaius Cel^situdo omnt- 
bus Kcgni ordiiiibus, civibus et incolis. ecclesi.isticis paiiter ac puliticts, 
pro uniuscuiusquc conditione. ituain bcnevolenliam ct gratiam benigne 
clemciitcrquc dcFcrt. 

n. 

111. Princiiiifi Ih>uiini Curwli iiiiiirint>i»ia «iimcdiini iHmtiilKlA, i|iiiif< R. Mti Sii6tin« 

«t INiloniMR IpHJnB Oliiitiiilinis DiiiDiiiii ngiiHtn nr rratri cliKnMinin per III. vt AIn> 

KuiflrnK iliHHiaii;* ui-titorr.H rrfvnj Ipninn 1V]»itnilii lifnljriii' raKHt<)> 

Qiiod R, Mtas ad 111. Principcin de nupiiis Dominac Annae ^ piae- 
scripserAt iUiusquc Cclsitudincm rogavcrat, ut summa cura ct sullicitudiiie 
provideret. ne qiiid desideniretur, qund ad excipieiidum traclnndumque 
!>pDnsum et r>oiiiinan> Annam elocandam pro utriusquc contiahcntum 
dignitatc pcriincrct, in co [II. Princcps se nd voluntiitem K. Mtis lubcn^i 
accomodarct, nisi omnem hac in rc {iratificandi R. Mti occasioncm Illiiis 
Cchitudini R. Mtas ipsa adcmissct. 

Crimt» ctcnitn R. Mtas in litcris. (|uas scciiin Martinus 30. AiiHlis 
Cra^ffwir*) atlulit. sc gubeniationis formam. iiixta quain Kcgnuin in Suae 
Mtis absentiii administrari deberet, quaque III. Principein gobcrnationis 
nuincre libcraret. se primo quoque teniporc transmissiiram siKnificavit. Quac 
rcs «ist in eftectum adhuc deducta non «st. Illiiis taincn Cclsiludincm 
cnnsilii inceitam at(|ue ancipttetn reddidii Nam ni Mtas R. alii« Kegiii 
adminisirationem commitlere velit. quomodo lliius Celsilndo prout res 
postulat sumplus nuptialeR providere atqiie administrare potest? nec ac- 
quuni i'idctur, nt cum honore llliiis Celsitudo privat:i .sit, oiuis sustinCHt, 
ctim honorcs onus sequi debeat. 

Deindc R, Mtas singulis Rcgni provinciis novos gubematores prae- 
fecerat. ut Fmlandiae Nicolaum Fleminjiium, Sneolandiae (si() CaroUim 
Gostavi, Vestiogothiac ct Ostrogothiae cius fratrcs Kticum et Arvidum, 
quibus demandavcrat. ut rcditus Regnt colligcrcnt atque in adventum 
Sitac Mtis usscrvarciit, subditis el inissis pcr universuin Regnum littcris 
tributonim oinniiimi|ue ferc uncrum immunitatcm concessit. 

Postrcmo 111. Princtpcm in hunc usquc diem non esse*) tutum. quo 

'] CUpowiedi tf podajcni!' wcdluK Rp. bibl. CMrtor^n^cb 1, 332 »tT. Ijtl. Nie rna.idn- 
JMiiy tam daly, kiedy odpowtedi U bylH il»ni. prawdopMloliiile j«(lniik. jik lyiul ir«k»u)r 
•luio j^ tytn poiloin, ktdfych poiwUlwa nkta powyicj >[| wydmkovrftiic ; 9>li)»>i ilf «Db ui 
dit poitliiwi Maicma Kernffti, wyslancgo 30 }cwl«tDia 159U ■ Krakows, jak wtpomnitno 
w ixiul* nni y (itr. 111). 

^ ttionrti 7.ygm\mi tll: tmnitnant mtlioiltiwe tn wtpomniane n»ehtri»J« sie. umtitB 
w ttAitle nkuin^injiu. *] W R P: V»r»vw. 'j W R }•. otcnu. 



339 

loco aiil temporc cclebrari nuptiae dcbereiU. quod lanicn lltitis CeUiliidi* 
nem prxescisse nporltiisKet. iit in paratn haheret. qune ad iitipti»& liie pen- 
gendas spectarent; Kcripsit quidem 111. Princeps domino sponso '), tumqiic 
per lillcras admonutt. ut inature-) III. CcUitiidinem tlc loco et tempoie ccr- 
tiuieiri faceret, scd iiondum responsuin tmpctravtl ullum; nec domitti le- 
gHti in coinitiis Viii-savi:t proxinic habitrs altquid in illo negoiio actuin 
definttiiiii(|ue novertint, qno tum delibcratio dc loco ac dte nupti^mim 
reiecta fuit. 

Ex hii R, Mtas haiid difftcultor collijfcre potest. quam grave et mo- 
leslum Illius Celsiliidini .iccidet. si nupliaitun curani iti se Iransferre de- 
bc.it, cuiii cl .iilmiuistratio lUtus Cclsitudini inierdicta ct Rcgni rcditus aliis 
in potrstatcni dari subditisquc omniuin oncniiii immunitas conccssa. 

Quare si diutiu» Rpcani Illius Celsitudo adminiMrarc debeat, ut K. 
Mtas illorum itnpciiuin abro^^ct, quos sing^uLi» provinciis pracfccerat. nec 
Suiie Cclsiludiiii aliqiicni ^^supcriorem. aut cuin pari putcstatc udiungat. 
lUius Celsitudu ofTicioae ct fnitcrne ru^at. Quod nisi fiet, lUius Cclsttudini 
lacsac Mtis <iut rcbelliunis criincn R. Mtas non intentabit. si rcbus sJc 
exigcntibu.s eos in ordincm rcdi(jcrtt siiisiiue officiis privarit. cum IIUun 
Cetsitudo et aetatc ct prudcntia et gencris ratione reciius et commodius 
Rpcam consulcntibus Rcgni conMliariis gerere possti, quaiu quiiique eo* 
ruin. quox R. .Mus rcTuiti suinma pracrecerai. quibus ct aditus ad ciwt- 
niocj) miincr.i, de iure v.l iuramento Kegio est interclusus; perrerre Illius 
Celsitudu non potest, ut Rcgnum pcr istos novos gubcmatores in tot ina- 
perla dividatur. praesercint, cutn ea re-t lllius Celsitudiiiis exiBtimalionem 
l.iedat. antniorutti distraciioiiein iiitvr subditos pariat ac suinniam tn Kpcam 
coiifusiitnem invehat. 

Ncc est, quod K Mias dc Illius Cclsitudinis diligentia in gubern.inda 
Rpca HUt fide crga ^duam Mtem quidquam diibitct; perstiasmn «nim K. 
Mtas sibi habeat, Illius Cebitudinem niliil intcrmissuram, tiuod ad florcntem 
ct tranquilluni Rcgni statuni pertiiierc vidctur. fide et nmurc et beiicvo- 
lcntia erga R. Mtciii. lllius Cclsitudo dc K Mtc vicis^tiin pollicctur, urbcs 
et oppida. arccs ct castra ac totuir dciiiquc Rcgniim lllius M.is. cum in 
Rcgnum reversa fuerit, vel iure lievolutionls lllitis Mtis succcKunbus sarta 
tecta rcdditLirain Illiu3 Celsitudi) proniittit, subditoruni quoquc ralioncin 
lllius Celsitiidu liabebit. nc ulla iiliK impoiiaittur oncra. ni^ti id itumina 
neccssilas ]>ostuInvcrit ct casus de iure perinissi inciileriitt Quofl ct lltius 
Celsitudincm haclcntisi sumnia cura providissc, Illitis Cclsitudini oinncs boul 
viri lcstimoniuin pcrhibcbunt. Ut aiitcm ab oninihus oncribus pUnc iin- 
munes sinl, conimndc fteri non potcst. cuit\ sine eorum conlribtitionc Rc- 



Nie wUdomo nim, k1« byl lym nan«caoB)rm. ■) W R P. nuisn. 



gum liliae suas dcitc^ coutequi «t omiii.i, qmbus K^tium ob.strictum est, 
di8si>Ivi nequeant. 



n. 

AKTA KOMISYI KRAKOWSKIEJ W SIERPNIU 1596 R. ODBYTEjT 

I. 

MniidHl krult^wHki xuuliij^cy k<tniiit>i( '). 

J^i Zygmmt III ly myii konstytucyi wjmotvfj wyxHftcsa rf» trakto- 

waitia s fiosiiimi {■/snrtkiini w sprawif fnsymifrta prstiiw TurieotN Hit- 

st4pn}niy'h koMisarsy: Z sf»atorx>w: St/ittis/mvit X/irnk^fsiif^" Arey- 

bisltvpa GrtitimfHskiigo. ycrsfgQ KitdmxvHUt Kardynatt i Bisknpn JOv'' 

kotMkttg», Hifranima liasdrairtuskifga Biskupa Kujawskitgv^\ WaUfrsytica 

GoiUekicgo Biskupa Ptscmyskiego*y, Jamfssa Oslrogskicgo Kttsstfiana 

Krakovtshifga. Miiotaja Hrtija Wojavodi Krakowskstgo. IHeronima 6-V- 

stomskitga Wojcwtni( Pontianskifga * (, Krsysstofa Mikf^aja Radsiwiiiii 

Wajeufod^ Wilenskiego ''^ S(anisia:va Mikskiego^'\ Wojtivodi t^fsyckiego, 

JamiSSit Zbaraskiego Wajrufodi Jiraiiaivskiego. Jana Adra/tamoiviesa Wo- 

jewo(I( StMotenskiego ' <.. Mikolajn Zi&rsrdawskiego *\ Marssafka Karantttgo, 

yana Zamoysktego iCanclerm Karotmego. Lwa Sapiekf Kanclersa W, iCs. 

Utrtvskifgo *), yana Firitja Potiskarbiego Koroitntgo, Dyniitra Oialeckitgo 



') W kaDMjiDC}'! KJmoncj {Vol. Ick> ^d. atyg. i. II. sti. 144J) «rf|innini&iii>; vna- 
ntnvliimy p«u-n« koniMrM.... jftko « %.t,mym oTypnile jeil opluno. Ktorjnn to komiiJi. 
rtom ilccilUmjr.... nhy t pntljr pandw l.:Iirzcti:iJBnikic-h KakiOHali j ntnuwUU o nec-Molt 

tycb, litAi* iioil liT ciiLiit Ri|>llq iiau^ 1 ont >«c>iudt>}: nic w \r] «[iiawic iiic Mwtcraj^c, »1« 

do uintnU j uiw»cti wwcni ituKini na tciiniki i ax Mjin ynytxly vriiyftku, cu niitn^wiq 
«dBMtf, •Iklc-j tiie, jc-lau <lo dnia a>lB.liiiet;a liiripiiia liaUtvtkni* mi)^, ICtbijr to tejlii iiu h^i 
Ao iMl|ir*w]r itiwlefdicBta Ijch luu/ch *p(tw pnei tiAi xlolony. n* ktutyiti \Ac lTiti«(u nicnu. 
\fji wno»T«a9, ani iraktow«no«. ?>ie idQtalitmjr odHukfti.' &ktu tu wipoBiiiiaiicKo w ooKl- 
lule, mcnii |[o l«> w Meiiycc Koiunnej, iloii^dl ni> tylko w KP. Uiblioii^ki \Valykiifl>k1()i 
M*. OllflliDn. N' 31S4 ful. t$*i. .Vlanilftt, «idoonie ;ii»nY w )cxyku pnlnkim. iniiaJ (ir>c> 
kogiH pnellftniacioBf na jf^iyk luriilKLi, r naiwitka ir nini wymleniniir |iopnckifcanc (tn- 
Mltwic da lci^o B(i)pni>, ic nieru tlamynlt.! sif Irudno, jak bnini»ly one w rMciywistalci. 
hiivie wstyKlkJe lednak n«(wi«ka ndelo (if nMn mwiqud, (lla kantroli jedaak, pny na> 
iwl«tndl w RP. |>nekr^tiiiycli, imdkjciiiy jc w aw»iz« ub. jak brsml) w KP. 

•| W Ki'.: llicron. UoidrBMa^ki tn Cio«u. 

■| W BI>.: UuTcntiam Oralitki Kp, Pretmil. *) ^esmchcneiifCTn. ') W RI*.: in Vi1de> 

■^ W Kl'. : SlcncTtm Mniiken. 

'f W RP.! Jftnituui» AbrahnnKMiticnMni Siiioliniiki»enii«ii. 

*) W KP-: NicoUuni itibfiiliucn>i^iu- ^ l.uciua $Kfici>chen I Jlli. Cancell. 



Podxkarhiego W. Ks. Litrwskugo. Ze slanu rycnskitgo: Zygmunta My^ 
sskowskiego Siarost^ Piotrkowskiego ' ), Spylka yordana, Stanistazva i-igis{ 
Sfarostf O/wsyNskiego*], Stanisla7va Karinickiego Sfdziego Sirrad^kiega*), 
Stamsfauki Stadimkitgo = taitrulii, Ssesfswgo H^-rburta. Prokopu Kassko 
Podkomorsego Haiifkiego *■), Mtkotaja [^inckontnskiego, Francisska KrasiA- 
tkitgo Kassteiana Cieehanaurskiego ^*), Sta»istatt/a Garwaskiego Starortf 
Gcsfyiiskiegc *■ ! . . , yana Lakodowskiege''^... Paxvta Sapiek^ KoniusBegv W. 
K», Litiwskiego *j. Michaia Hul^icsa Wojutymktego Pisarsa stemski^o 
Luckiego. Aieksandra Chodktrwicsa. Jana CsySa ''\ Sekretarsa J. K. Mci, 
Jidrseja Lesscsynskiego Wojezvodf Brseskiege Kujatvskiego "). 



InatructJo |»i-u lt«ver«i»dJ9 el«. toNime Kuthaaio BI««to Ar<-)iiv(>b«opi> i'i>lv«eaai 
K)HM'ui>ti Jiiiiri<*u>'i lii<-»riiiii<|u<* <*iiriiuil^in p*-rpt)hi<> ('(>niiL<< hc liiuniiii» p««i' K<^ 
giiiiui Noslriini llinicariai; ('HiK-t^lIfiiiii, Prini-ipf! AiidiYa Kpiitcupo WrntiHU- 
vleuMl ai> ulriitsiiur SIIpmIap «uiirciHofaiiitniK-u. .Uiaunc ('tirlHlnphoni nli [Iorn> 
nliuii in <rniL*nio^4*n foiiHiUiirio ii<iatrt> i^fvrcto, Nirolnn letwnmHi ili* Kj*)<iirri>»- 
r«lwn nrncii pRlutinNtuti n<>tEni nn-itri Hnn^riae Lomnilpncnt», AiUmo Galla 

•) W RP,: SigwniQnduni MielnwlEi Starnraini in Pet<rl»a; luilkno mn mar. l^otTkow. 
lUe 15 |Hiiil(i«nllf» 15SS. M«lr. Kor. T. 135, k. 333. 

*) Vi V.V.: Stencnin I.i^nUa Starottniii Upocin; ilaroilwo to otrijpinat 10 ityonla 
158S. Meir. Kot. T. Ij.i;. k. 13«- 

*\ W Kp.: Slcncuin Kantinxkco hdicem in Sirad*; byt mariulkMm aejnia Krakow* 
iktego w f. 15115. 

*| W Ri*.: Frocob Kcnvken lJ«li>ki><bcii Caracrariuin. Akia k'- Habckie a Uxo caaau 
nroai. 104, ftr. 6 I mne) iFymiamsJ] jsko PDdkomortego HalickioKo Prokopa Rmko: bynal 
an ct;tlu wjanacuny do lojmtitycls kumiijj, Por. Nickiccki, ttjA. I)<}braw. T. S, alr. 94. 

»1 W RP.: i. antell. in Sicfbanau. 

'^ W TtP.: Slcnciiiii nsniashcii Staroiluin in Goatiit; poicm nasl^puic: Luia SniedcM 
Artkiei^, co lo (naezy, nie^otlohna roiwiifEaJ; bj^ noie, le b;l ta Sladkoiitki, o ktdrTM 
xob. niiej uf 1J5. 

'I W KP.; Joannem Lahadiuki Kou»; Jaa tatioJaw»ki b/l na «ejni 1597 poiJen 
Wo)cv. WolfnikioKD tpor. poiuicj lauchini ic>nrikn tuckieeo); ro lai inacsy dodudt Koi»i, 
nlc (oxumicin. 

*) W KP. pa >l'aiilii»i Sapieha IJiliiun. StaUiliriuiii» nnst^puje: Jaroiluctiiem Vo- 
loniac proviiic. icribiiiD. Nie roiuniicm, 'lo cic|>o odnicf^ 1 cobr inacijrd miaJo «vro >Jan>> 
flaneniean*, tt •Voloulae ptoviiic. icnbeme loiwlfiujf jako Liicki Ptaan zieRMlEl, kli^ifai 
byl MicW Ilulcttici WoJoiti^kIu (poi. ponilej iBnduni ^cjmiku LackieKo). 

'1 \\ RP, ■ Joamiem lyt» Seciet. nouiiirri tXiy*i»cif )vA to ratalme pnekTfcone 
na£wi-ko Jana Ciyia .Sckrel»r2i> kr.letokieeo, kttireev Mfste wjinUMmo <lo koiaisj) ««}mo- 
wych, jak n. p. s (cjmu 1590 do iliichania licthy Poddiarbie|[o Kor., M»tr. Kor. T. 140, 
k. I7S. 

'") W Rp, bnmi; TittkieiiEcm Voevo<l in Bint. Ot^l Mtiaciatf to ma Jfdneja I.*- 
nnjnbkiceo, Wo)cw. llttciko-KnJawiUeito, kldrcKO naiwiika mi^ty powylc) ivjrmienionjnni 
iieniioiainl nie uiajiiujemy, ■ ktiJiy p(>i»l«) bral udiliJ w obradacti komUyt, |ak lo ^dAjo 
llcKlcnilein. (Kenim polonicar. fti. 338). Dtiwnc lo Ijlko, ie ■matoia wymienia na ko&cn. 
Dyvyiiti MjHe mru. r \>,ij. 10 



1*ii))|>rlin ItnniBR H l.nbkuwirx jii Diiitnii ^l St-hrochfiifiliUii , JosBne nb Hajin 
in R«icli«a^tiiin, Itaron*' .11)1111111^ J»i> dt^ Kaxnli«xn IVriutnMliH |irfiKMMiUKC iiostrBe 
lt«^Ro iii iiiilicii» Luttiintciiciitf. Coii»iIlnriiK nliinf ornloribns ■ustn», iuxta 
(|ii»iii aesff in ponvenln ItepnlBtorn» K(>f;iii Polnniit* »t .'UiiKni Dnratntt l.itfati«- 
niae, i|ui iirai-tx-iiti' Flrv. rcnliniilr ('Nirljiiio LvkhIo A pwitolii-o fuvdvris contrR 
Tiimiiu riTJi-iidi riiu<)H l.'rAriiviiie liAlM-itdnit <ff.t, K«n>re ri^beRiit'). 

Pk-imuin legati nostn ad itcr scsc ita coinparnbunt . ut sub huius 
mensis fineiTi, et quidcm st Rcri possit, ad 25 julii non procul Cracovia 
duobus scilicft aiii iribuK inde miliaribus in ununi coc-ant, nc Sfparalim. 
sed quod dcceutiori comitatu fiat , coniunctim in Keyiam urbem iiigrc* 
diantur. 

Crai^oviam cum ingreasi fuerint, si Rex, qiiod futurum vidctur, abcrit, 
ad Cardinalem C.iietanuni I.etjatuni Apo&toiicum miUent, ut quomodo 
conventuin ct colloquium inchoandum existimet. exquirnnt. Si Rex qui- 
dem aderit, ad autae Mareschalcum, uti 6eri solet, mittent. et quia a no* 
bis ad tractatiotiem loederi>: missi adHint. pcr eundem Rcgi slt^nificandum 
CurabuNt; quod etiani absenie Rc^ji; fteri apud cos poterit, quibus in* 
itinctum intelligeiit, ut legato<s ^ccipiant 

Ad locuiu coiigressu» cum ventum fuerit, ubi vensimilicer Cnrdinalis 
Legatu.<; solcnne illud coLloquititn auspicaiuriis e^t, Itg^U nostri in hanc 
scntentiam, dtccndi faoulutc sibi data, diccnt: 

Qitod HontllcN Maximus, quod 1'rincipes ac populi omnes Christiani 
iam diu summiii animi sludiis optiirint, ut Iiiclytutti l'oloniac Regnum 
Rcgnis ac provinciis, quibtis hostis communis Turca tinmincat, commuiti 
foedcre tuii^xatur. id uC nos iiiprimis optcmus, gravissinias habere noa 
Ciiusas. qui prac cacteris Rpcac Christiarac 1'rincipilms ac Re^ibus Regi 
KcgDoque Pojuniae vicinitatis. coffnationts et alfinitatis .imiciliacque iuri- 
bus, cum novi*!, tum antiiiuis cuniuncti simua. ut unius partis salus a aa- 
lutc altcrius ncccssario dcpcndcrc vidcatur, Cuin itaquc conventus istc 
pracscns Amplissimorum Rcgni Polnniac M. D. I.ithiianiac ordinuni con- 
scnsu iitsiituius sit, ui dc sacro focdcrc prcssius ac strictius aKatur. adcsse 
lcctos aliquos a oobis c dlvcrsis Rcgnis proviiii;iisque nostris lcgatos, 
viros prinnarios, qtii siiicerc ct candidc cum Cardinali T.cgatn ac depu- 
tatis ordinuin Poloniae a^ant, deque iis, quae [ractalionis ratio postuleti 
animi noslri scnientiain explicent. Kxpectarc nos de tpsorum, qui depu* 
tatt sint. inirffritatc. ut non tantuin patriae suae. sed ctiam totius Ohri- 
stianitatis utilitate sibi nb oculos posita ita sese volenies liibentesque ae 
faciles in hac tractationc praebeant scrupulnsque superlTiios removeant, 
ne anxia niinis concertatio rem tantoperc omnibus optatam remoretur, 

■) Orjgiiwl 1 pi«cifcia iti>jdiij« ii^ w Arehiwum dworn j piAtiw» «c Wio<tiun (Umib- 
H9f4^tBsia>rchiv,l relomlc*. fsMykul t toka ij^u. 



auc sperato lani salut»re negotium sticccssu frusCretiir. Nos animi nostri 
candorem, quem in hac tractatione lestatum cu]>i:intUB, r< ipKa. ubi ea, 
in quae ulrinqiie convencrit , praestnnda fuennt . sincere praestituros. 
Quid vero qnancumquc nobis pro Impcni tegc ct consuctudinc rc pro 
praeseiui Rcg^onim nostroriim provinctarumque statu Itceat, cupere ma- 
xiinc. ut acquo cxpendi ludicio pcrnaittant. ne si fotte ad aliqua, quae 
urgeantur, nnbis pracstandt facultas desit, dcesse voluntatem existiment, 
quam integerrimam atquc optimani proinpttssiinainque profiteamur. 

Si di:itide sub tracuitioiiis priiicipiuiii inandatn procuratoria ') osteit- 
dcnda eruiit. nustruni ad maiium habebunt et ptcnipotcntiam a Regnis 
provinciisquc nnalris i^in antc obtcntain. Cum porrn ad CQlloquinm ipsa 
de re continuabitur. quac isto ct proxime superiori anno lcgatis nostris 
ad comitia tum Cracovicnsia, tum Varsavicnsia rrissis praencripsiinus, 
qiiaequc coinitiorum tcmparc acca ct po-stca pcr litcras tractata fucrunt. 
cudcmqiic pcrtincant, ordinc bis mandiitis coniungi iussimus. ut mentem 
noMrain tii nmttibiis cxplicatiorcm liabcani et iuxt^ ea, dc qutbus iaai 
ante n nobis 8t;iiuium e^t, scsc deinceps in reliqiio tractatu gerant Ea 
vero capita. quae in iis praecipua fore videantur, iit promptiora babeant, 
liis insercnda duxifnuK. 

Et cLim ante Nuntii Apostolici duo putissimum a Polonis urgenda 
existimarint. ceiiani niniinnii pccuniarum suniinain aniiuam. quae ducentis 
aureonim coronatorum milltbus minor non sit et ut reliqua transactionis 
Hrnd8ini.-nsis inaxime in iis, quae ad Ser fratrcin nosirum Maximilianum 
pertine»nt, impteantur. mtntem nostram comitiis proximis super utro<iue 
legatis iiostiis apeniinius; et quidem ad piimum quod attinet, promptam 
noatram ad ea. quae ullo a nobis modo prae&tari posunt, voluntatem, 
cum prolixc iuxta priora nostra pruescript» lestabuntur, immetisas huius 
bclli piurc» iam aiiuo» dur.intis «xpenaus, quac aliquot miriadas quotannis 
exccdant. cxplicabunt, ut subsidii pccuiiiarii slipulatio in biennium aut 
tncnnium ad qiiam miniiitam ftcri pn.ssit summam redigatur. Si dciitqiie 
cxcusaiionibus quibuscuiu|uc in mcdiuin altatis e^tci iioii poterit, ul in 
minore quain ducentorum Rorcnorum Khetiensium aut etiam talcmrum 
millium antiuc |)ersoIvendoruin summii accquiescani, cam ctsi not»s prac- 
stitu gravcni ac difricilcm. iit tandcm promittant , pfTrmitiinms, linido 
bellum Turcis statim denuncient. pacciii nb hia tam ante niptain publice 
<t ipsi rumpant. finibu»quc suis advcrsus Tartaros munitis cxpeditionem 



■) W AKhimifn dwoni i pkftitwa vrc Wi«ilniti (P«loDica 1596) t^ tfituit adrMjr, 
^ Vogo oiiil l>\c MTil«n]r t«n msnJai: apecy\]ny io: JoiJaDm SpTtka Hitranima KoidrR- 
i«aTikie|[a i{i*kupi> Kuiiw«lcie);e, licfeiendftnm Ctwnkowcld^o, KardynAl* Kadiiwtlla, Oilreg- 
^ega |idrct: Oiurorai;io). Ksnilcna ZimoytJeicKO. Krrilowci — a milta je^n OKolny: 
Spcctabikt Mftgniiici. 

16« 



2+4 



iit tpsosmct Turcas, quod vehemtfntcr optcmus, ita sascipiant, ut neque 
Transilvaniae Hrincipem. iieque alios ChnstJanos oppiignent Ad quonim 
pactorum certittidinem '-oniirmationemque nuituam. ne vel una par» vel 
nltera in diibio vcl incerto haereat. n'>s ex parte nostra parato<t esse 
ostendent. Quoniam vero nobis hic siKnificatuin e»t. ftcri poase, ut tfrta 
summa ad ccntunt aureorum coronaloruni millis restringatur. num id 
obtlneri que»t. tentabuut. 

In summa dcntquc illa, in quam tandcin stipulatio rcd-icta ruerif, re- 
prucSciitanda, iium id efiiccrc possiiit, ut dimidta tantum cius para sub 
expeditionis priticipiui» aniicipctur. rcliqua dejiide ctfrlo tcmporis inter- 
vallo numcrctur. periculuni f^icictit. qiiod tututii ip«is libcruiii e«to. ut de 
solutionls tcmpore , quemadmodunn poasint. transi};aiit. Inprimis vcro 
id summo studio proposiliiin habebunt. iii cum de pccuiiianim soliitione 
agetur, tales assccuratiunis modi, ^iivc pcr mcrcatorcs titrobiquc ncgo- 
tiantes. sive pcr alios Lcgati C»rdiiialU ac Ntintiorum Apostoticonim 
opcra inveniantur, qufbus nohis satis cautuin sit, ne si expcditioiiciii, qucm- 
admoduin polliceantur, non suscipi contingat, elusi pecuniaruiii iacturam 
faciamiis, resque taiulem utrinque in ofTensam abeai. 

Ad illud deinde caput quod attinet quo Ser. frater noster Maximt* 
Hanus iransactioni salisracere Henditnensi teneaiur. iam ea de re cum 
Dil. Ipsius (^inius; cutii% Hinceruiii nc rectum in Kp>.am Chn.<itianam anl- 
mtim cum satis perspexerimus, minime ambi^itnus, qiiin nobis in eo, qaoil 
publici boni caiisa po9tiiUmus. morem gcsltira sit. I.egati interim nostri 
verbis id ipsuni nostria ita certum pollTceri, si dc reliquis conv<-ncril. po- 
tenint, uC totum foedus irnlum sil ciTcctuquc careat, njst praestetur. 

Ea porro, quae dtfficultatcin praccipuc hubituta vidcantur, cam plcra- 
que in prioribus actis explicala repcrianlur. rTSlat lantiim, ut ad ©i, quac 
nobis Epiacopus (.'asertanus attulit, capita quid rcsponderi possit, sub- 
iungamus. Kt quidem nd priinum et secundum qund attinet, qui- 
nain scilicct Principcs Christiani in hanc societatcm consccndant. respon- 
deri polcrit. nos una cum Kegnis provinciisquc nostris. a quibus iam 
ante plcnipotcutiam obtinucrimns, ad hoc paratos csse: Stiriam vero ac 
Tirolcnscm provincias. iminediate nobis haudquaquani subditas. scd quo- 
ticscuiiquc sivc dp betlo sive de induciis TurcJcis agitur, una ctim nostris 
provinciis cumprchcndi neque iillatn bic diflicultatcm fnrc. Oe Imperio 
uti iam anle urscrimus, sic deinceps urgcre pergcrc, dc l*ontifice vero ac 
Caidinaliuin coHeyio responderc Lcgatum ct nuntius ApusiuHco^ posse. 
quem.idniodum etiam dc Priiicipibus Ualiae, apnd qiios idem urgere 
parati simus. 

Si de tempore agatur, an in posteruin pcrpetuo foedus Hervandum 
sit, servari in biennium aut ut summum tiicnniuiii. deiiide pro occasione- 



»45 



«t neccssitate renovari et continii.iri poftse diutius. quod hac rtUione quo- 
d^immodo per|>ctuanduni videatur Sed id hoc quidem capite, si velie- 
iiientius urgebitur cxpticanclo sese [.egali nostri dextre {jerent, nc si 
spem perpetiijtiunis statJin tollanc, tractationis 6Ium praeciJatur; Cardi- 
itHletn l-cgatum ctmsulerc pocerunt, quo modo perpetuum illud foedus, ijua 
distinctione , in quot annos intelliKenduoi forcl, ofiensiTuinae an defeii- 
slvum tantum, poat bicnitium aut trieiiuiuni, ct si oflcnsivuin tantum, anne 
dc cxpeditionibiis maioribus, cum intcgro hostis excrcitti aitcrulram par- 
tem inrestct, ut di&tinctionibus his iiitellectis statueie, quod nobis consul- 
tiim vidcatiir, po9simu4. 

j. Auxilia Sei'. llispnniarum Rcgi:> uti iam ;mte requisivimus ct obt>> 
nuimus. ct quidcin annatam hoc anno classcm qnam prnmiscril, »icneqnc in 
postcruni no« pTaclctmissurosessc, quin auxilia mainra dcinceps postulcinu». 

Ad Muscoviae Ouccin solennem nos modo l^ationem dciitinassc. 
quiie piaccipue id in m^iidatis liabitura sit. ut illum contra Turcas ac 
Tartaros animet et accendai, atque ad roedus invitct. 

4. De aliiit Principibus Cbristianis quiJ iiubis promitleie pos&imus, 
non nos satis videre. apml Kpcam Venctam diversis nos nioJis ac teni- 
poribus institiitse, nihil autem hacteniis certi obtinuisse; rorte Pontificem 
ibi auctoritate sua plus etTecturum esse, ad cuius authoritatem adiungerc 
nostram libvnter veltmnFi. Rex U.iniae quas commoditalcs babcat, non 
&atis liqucre, et illuin nihiiomiims » nobis invitanilutn eite. 

5. QiianCAs opes, quantasque vires nd banc soctetatem et beltum 
allatitri simus, non possc nos spcciatim pracdiccrc, confidcrc nos ex iis, 
quae nobis e Kcgais pro^inciisquc nostris suppetiiit facultatibus, exer- 
cttum ciim cquitum tum pcditum annare atiiuc alere posse quinquagiftta 
milium; qui .si aliimde au^eri ii nobis potcrit, nos id opcrain Jaturos esse. 

6. Dc instriiincnla bcllico allisquc necessariis cxcrcitui qiiemquc suo 
prospecturuni, cuui diversi »int futuri cxcrcitus. 

7. De belli diicibus ac praefcctis qucmqiie .ipud suos constiluturum. 

8. Quod ad diverMUtcm rnilitiac prn nationum Jiversitate pertiiie;it, 
deaideTare nos cx Polonis intelligcrc, quam illi s\h\ belli ^creiidi riitio- 
Qcm incundam. quo loco hostcni invadciiJuin. quam diu exercitum suum 
in camprstribu<i expcditionibus occupanduin ceiueant ; iiobis pro harinn 
regionuin ac nationuin quae nobis inilitent dircrsitatc Jifitcilc cssc cxcr- 
citum hycinali tempoie diictare 

9. De pecuniarum summa. qnae nostra cx parte promitti possit, 
iam supra in priore int^tructionis nostrae parte dictum ; si vero duccnto* 
rum aureomm Coronataiuni itiillibus ininorcm summam accept^ire usque 
adeo nolmt, ut totum potius foederis ucf^otium irritum et iinpeditum fore 
videatiir, nisi eain nnnuamus, per celcrem se cursorem de eo nos certio- 




34« 

res facturos dic<riit, ut cuiii ^uperiorem praestare sumiTiam dilTiciDime nos 
posse videamus. extremum statuere nubis iniegriiin sjt. 

Ad decimiim, iindecimiim nc duodecimum capui (|uod atti- 
net. postqiiam coniunctis agminibus et exercitibus certandiim non est, 
neque entni commcatus siippetcret, neque mtionibuK id nostris ullo modo 
expediret. tion magnas in his capitibus difTiciiltates superesse. Nos Tur- 
cam in Mungarta, ubi proxime et opportuTiis<iJnie possimus, pro viribus 
distracturoi esse, tdem facere Stirios ct Traiisilvanum; cxpectare nos 
proinde, ut Poloni loca Poloniae vjciniora, quae Turds ftubiecia sint, 
versus illas partes, qua Turcis aditus tn Poloniam patcnt, infesteitt. Si 
vcro nimia Turcoruin potentia in unmn vt:l in alteram partcni ingruat, 
tunc unam partem alteri pro rei necessitatc, si postulabitur, ali>)iia rxer- 
dtus paitc ituccurrere possc. 

13. Kxercitus nostri Impcrium Scr. Maximiliano fratri nosiro, ante> 
quam dc btc capitibus agi cocptum cssct. conccssum futssc. id vcro nihil 
Potonis pcriculi crcarc possc, si ad certum focdcria confirmationcm UiL 
Ipsius transactioni BctidKincnsi satisfccerit, omnem t«nc suspicionis cau- 
sam siiblatum iri. 

14. Nullam renim perttirbaitonem metuendam essc. si non integri 
utrimque exercituB iiinKaiitur. si vero pant t.intum alteri in auxiliiim 
mittatur, penes illum omne Imperium futuruin, cui mittatur, ita tamen. 
ut (ieneralem snum ea pars prculiarem habeat. cuius conveniens ac de- 
cens habenda sit ratio. 

15. lis itcm. qui .ib una fiarle alteri auxilio ventciit. aM|Uuni ac to»] 
lerabile commeatus pr<.-tium lanquam domestids ac propriis consdtM 
dntn esse. 

16. Penes jjeneralem illiu? partis ducem, ciii auxiliitm mirtetur, fu- 
turum. quomodo agmina et quo ordine pro re, pro loco ac tempore 
iungenda sint- 

17. Succc»sus si quis prosperior divtno munere In co, quod Turca- 
rum modo in potcstate sit ac nuliiu.i antc parlc fuerit, obtingat, in cius 
divisione iudicin Pnntiticis standiim; quod vero unius aut allerius anteluc 
partis fucrit, codem id rcditunim cssc. 

De W;ilachia ct Moldavia authuritatc Poiitilicis nniifc tr»nsigcndum,' 
interlm vero niillins iuri quacunquc ralionc praciudicandum c^<ic. 

18. In libcra naTigatinnc per PoTiium Kuxinum ct ea. quae recupe- 
rart possint loca. Polonis conccdenda pro vtcinitatc ac iicccssitudine mu- 
tua praebituros nos (si rcs co usquc pcrducta fucrit) benevolos. 

19. De iuiainento per Ser. fratrem nostrum Maximitianum pr 
stando, in aupcriore instructionif< pane quid dicendum sit, dictum. 

Pcr ordincs Mungariac. ut similiter in transactionem KcndKitienseirr | 



iuntmeniuni praestetur. iam antc (|uidem nos lentasse. sed difficuker id 

extra. comitin, quibus ipsi coraiTi adsirnu>>, obttncri pos«e ileprehcndisse, 
nobis id deincejis curae futuruni. 

20. Dc contuii)rHosi>< lei{ibuft, quae novae sint, nihil nott scire ea 
de re, qui ex Hurgarta adrutun «int, respondere po»&e. 

21. Inter Kegna ditionesque coniuncta!) et conliiies pacta ixm ante 
mutua mtercedere. quae servaiida •finr. 

22. De pace aut foederc nihil cum hoste inscits et inconsiiltis sociis 
constituenduni c&sc. 

23. Pn»tii)i!> pacliH, focdcribus. iransactionibus ct cunvcntionibus 
nihil hac societate dcrogiiiidum es^c. 

34. Qunecunqtie taiidem san<.ita fuerint ab iis, qui in foeJerc com> 
' prehendentur, scripto authcniico ac soleiiiii subscriptione sij;illoque iiiu- 
nito iuranienti luco i;onriri)iand.t, nul si id quiJcin iiiinus siiiisrcccrtt. iti- 
rainentum per mandfiloi'i<^.'> ac dcb-^atos pracst^nduin. 

l>c Moldavico ncgotio cum a^ctur, lcgftti noslri dtligcnttr hoc ca- 
vebunt. nc in ccrtam nos pcrtrahi obligalioncm sinant. ut &i quid sccus 
atque cxistiinetur illis in partibu^ accidat. nus id tuerc cogamur. Omnino 
aulein provideant. ut nx iiihil de futrdere staiuatur. intcr Puloiios ac Tran- 
Silvaimm nihil liostik- tenlctur, ncvc etiam inde onfensae vcl inimicitiae 
occasio inter no^ et Polnnos priiebelur. 

Si vero aliquae foitc difficultates moverentur. qiiibu» explicandis aut 
haec aiit priora noslra praesaipta minime siifficfieiil. aiii non satis tn- 
minis praebereni, pro prudctitia ipsi -siia et lide consilium quasi in arena 
capient, nosque quam celerrjme certiorcs facient, nullain autcm stipula- 
tioncm plane finieitt aut coDcludent, ut non minu» nobis quam Ser. Kegi 
stque ordinibus ^.oium, dc qiiibus tvact.ibitur, confirntalio ac rntihabitio 
iiitegra sil ac libera; iiitra quod vcro tcmporis spalimn focdcris coudi- 
tiones, in quas dcsccnsum fucrit, conBrmari ac ratibabcri dcbcaiit, utrinque 
Statuendtim. Ilacc auteni omnia dc fncdcrc tantum contra Turcas, non 
aulctn contra alios inteUitfciida. 

Atquc haec ijuidein hoc teiupore pniccipua visa siint. quae tcgatis 
nostris pracscribamiis, intra qiiorum limitcs scsc contincant, ne quam In 
stipulationcm dcsccndant, quain postca r.tlihabcrc ct confirinaie iicquca* 
mus. Ilis diligcntcr fidclitcrqiic ac sollicitc curandis gratiam nostriimCac* 
saream ac Kcglam. quatn miihis iam antc nominibii^ mcrentDr, magis 
maglBque incriluri xint. Daium iti arce nostra I'ragcn.si dic t8 Julii. 1596. 
Rudolph. Ad mandatuni S. C Mlis propiiuni lo Baruitius. 1. VV. Ftey- 
< mond. 



248 



S. 



Itinrluiii ffiniiniHgluiijs *). 

Die 7 August i A. 1596 o uodKinic 12 na calcm zcgsrEc w ko- 
Sciclc Panny Maryi w rynku ms» tle more o Sw. Dochu przez ). M. 
Ki. Kardyn^ila KadKiwilb spicwana. iii praescntia Lcgati de latere 1 ko- 
misarz^w Ce*aaa J. Mci i tcj K;tpUcj. 

Tegoi diiia po obiedzie do). MctK.s. Kardynata Radziwitla 
o godztnic 30 I. Mc pp. komisarxe xcseU gie. gdzie J. Mc p. Mar- 
Kzatek Koronny*! ticzynit propoxycyq in htiiic sensiim, oka- 
zuj^c wielka inKolcncya, 1ct<^r.-i Kiq dzieje od «wouolnych ludzi slrzelaniem 
dziennein i nocnem : Jaku^ exemplo nain byd moite ten nieszcz^sny dzl- 
KieJKzej nocy przypadek J, Mci p. Jarosja Dembihskiej^o. lak szkaradaego 
zranienia od siujj |. Mci p. Chodkiett'iczowych. Wiec i to iias ma movere. 
teiSmy kotnisarze obcych pan6w sub tecla propria przyjcli. ktbrzy omni 
iure cavenmr; przeto ieby Jakie inconveniens sie nie stalo. spisawszy 
sam na k.irt^ 3 ariykuJow. ktdre 11*1 wie«: pod cieas pr/.esal«gn Sejmu 
za rozkazanicm Kr^li J. Mci i Kady pulflikowaiie byly i takowe swawo- 
lcnstwo hainowane, akomodowawszy spruwie i aktowi niniejsscmu ciie- 
kt6rc artykuly. iiio^.c li ai^ cu prEytl.ic. albo iif^c. siib ccnsuram to W. 
Mci mych pan6w i>odawam; nadio i ti sprawa o zrantcniii p. DcinlMn- 
skiego miata U by sii; includowac i pod tc artykiily podpiLdad. nec ne. 
Driiga rzecz proponowana. nby koitsulta':yam iniejscc i czas naznaczon 
byl Trzecia jcsli by z^raz chcicli co poczac traktowac. z csym by do 
nich przyj^c. czyli icz od nich za propcjzycya J. Mci Ks. Kardyiiiila Le- 
gata a Cacsareis rcxponsii na swe przcsitych scjm<iw qiiae»it.i czekat^. 

Conclusuiii, aby artykuly te wydanc i publikowanc \yyiy. jakoi 
]uira/.cm publtkowanc s^: a co sie iknie niicjaca. z wicln pr/yczyn naj- 
dowali, ii nasposobniejsze dla schodzeni» sie z poi^tronncmi posly uj Mci 
Ks. Kardynal.i Legnta, a nawi^cej dla tego. .aby sie yo w lej niierze 
u<:cilo. Acz byli niekldrzy rozumiei^i:, zeby raczcj }*dzic indziej. iniano- 
wicie w zaniku, aby in>iolcntia jaka od naszych pacholikbw nie dziahi si^, 
zaczym by miasw udciwoici dedecus jakie «ie «ato si^ i obelienie go- 
spody Kardyi>alskicj; pracvaluit jcdrak seniencya tych, i* t;im .schadzki 
swe miec iii.ifi)y z posly C<:sarskiciiit: privatini zasie w fiprawach swych 

*) Dfityuxt len, ubejiniij^y ni«ttety l;Lk« ciu do ib «ie>pni*, tii«|(lujF -if w KP. 
C«»i»kiej Bililiotcbi Ptiblicinej Pcicisburiliicj IldjBbcK, V. IV. H' 130 IuiIa 174-279. R^ 
kopia len, j*k w(kuu)« wkpiony wewni)tn exlibrii, luUUI Ao blbliotfki Ni«twietlei«j. fbima 
mkunjc konlcc XVI. w. 

■) Mikolhj ■/.«hnjdnmtUi. 



M9 

do J. Mci Ks. KardynaJa Kadziwitln. jako pierw&sego na tcti czas koRii- 
»rza i senaiorB. 

Die S Augusti o 13 godzinie ecszH sie lch Mi. pp. ko- 
Tnisarze tak Cesarscy jako 1 na&zy do }. Mci Ks. Kardynala 
LcKata. 

Tam Kisind*iy, pnty bytnofci i sgromadz«niu widu Iddzi przcE sc- 
kretar^ia czytana byJa Bulla Conimifisionis, ItttSrcj 8CI13 byl ta- 
kowy: H}' Ocicc Sw. dodawat wiary, co o itas powiadaj^, tu jest. ic choc 
dU spolku 7, Clinicirijaiiy prr.ccivvk(g lurkom scjiny ekUdacie, depulaty 
podwakrcK dajccic V<. lutkie przcdnic na 10 wys,idxii(:ie. ko&zty i szkody 
dta tcgo niematc podcjniujccic. przcdfli^ to wszystko mialo by si^ dziatS 
raczcj dUi jakicJ5i 7HtcrxchiiicJ pustawy. ni£li . aby miaU ta ^ipriiwa do 
skutku puit^duiic^ przyj^d; lccz Ociec Sw., jako powtadam, nie dodaj^c 
tcrau wiary, ow»zcin rozumic o was» iie^e sa sibi similes, to jest xzcze-' 
rzy i upricjmi. czcgo i sani Ocicc- Sw. b^dac tu w tych krajach, doznaJ. 
Przeto didcri^c dobrxc u was, olo xacziie ludxic przcdcnma NiincyuKze 
sue db ir.iktatdw z wamie posytal i innie, by nadzieje u was dubrej 
nie miat, pcwnicby nie poslal. Upomiiia tedy uprzejmie i ojcowslcie 
SummuK Foiitirex. ut arma capiatis. se ac vtciiius defendatii^, nvertendo 
bellum bellarc. \)e hcUi ^eretidi ratione, de subsidiift, de 5.umptiiHis ap 
atiis omnibuR amplixstma potcatas tractandi vobiscum data est mihi, prout 
ex bulla palct; suaRtt ctiani. aby^tny szli z iiiem szczcrze. to i o sobie 
obiecuj^c ctc lo tylko nn koricu dc legattsCacsarciH przypomniaj. hisce 
vel similibiis verbis: Crcdo lcgatos Cacsarcos plcna et ampla mandata 
ad ncgotium hoc tractandum ct pcHicicnduin habere, quae coram ipsi 
exponent. 

ZacKyni xarazcm Ks. Biskup W rocla wski '} j^I let in hunc 
sensum m6wic, task^ wprzod z winszowaniem Ccsaiza J. Mci nam 
olii*rajf|C; [wlyni kredcns p^idali od Ccsarx^ J Mci rln komisarxiSw Kr<^1a 
J. Mci pisan\', k(«ii'ym oznajmujc. ii. do traktownnia li^i z swcj strony 
posyla komiHarzc, Joanncm Archirpiscopum Coloceiisem, Episcopum Jau- 
riensein ct Comilem Sepuensem, RpKui Unganac CaiicelUrium; Andrcam 
Episcopum Vrati>iUvi<.-n*teiii etc. Pulym brcvitcr nnSwiac, powiedzial chwa- 
l'^c nar6d nasz. jakosmy m^£ni, jako walcczni. owa chwHl^jc na.s bardzo. 
swe) tet nacyej nie xapoiTinial, sinceritatcm nad to swoje i kolcgbw in 
tractatione hac pturibns exprimere conabatur. Nakoniec dobrze sobie 



>| PicfwtM komtt^ w l«j >prswi« byU wfatditmt t aejnta 1(9$ r., lccs nic )mf. 
nlk do Kkiulai. 

*| Anilncj Jvria. 



150 

obtccuiqc cuszyt, li » pomoc^ Boza mo2e prxyjst! do dobrego skutku 
tcn ziazd i ta traktacya. gdyby od RzpUcj KnMestwa PolsWcgo niepo- 
dobnych rEcczy i kondycyi na Cesarzu J. Mci i paftst^vach jego nic wy- 
ci^gano. 

iiacxyni komisarzc Krota J. Mci wstawsty t niicjsc swoich 
szli ku oknu dta pncczytania tam tc^o krcdcnsu i namawiAnia 
sic. jalci by sie obieir>a, tak Lcffatowi Kardynalowi jakn i Biiikupowi 
Wroirlaw&kiemu rcspons dciti mial, npatrui^c, it obadwa pod plasxczcm 
pewne sKtychy nam dali. 

Ziiczym T. poruczcnia Ich Mci J. Mc Ks. Przcmystki ') in hunc 
scnsiitn ex tcmporc pnwicdi^ial: Naprziid chwalil studium Ojca Sw. 
i takie obmyjilawatiic prawic ojcawskie o Rzpltej Chrzeiciartskiej. nie 
mniej ict za praca Ks. Kardynalowi Legalowi, itc szczerze i ciindide 
w tyiii traktowiiniu z nimi chce proccduwac. dzi^kowal. Potym fusius »«; 
zabawit diluendo sini^tram opinioneiit o nas u Ojca Sw.. u *rszy»tkiego 
Chrze<cijaristwa coiiceptam, przypoininajac, it chod jeszczc ligi nie byto, 
przedsie je.sj;cze la Rzplta nie zaniechala proptcr cojnmune bonuin za 
woia Ojca Sw. i i^daniem stawitf sic tak rok poiq^nym dwienia Monar- 
chom pogartskicni, piersi i krew rycerstwa swojego i HetmanAw w Wo- 
loskiej ziemie na placti postawiwszy, conatus ich dalsze iia solMe z.idzier- 
ieli, te progressus wieksze i gorsze ta zlacaenlem *iie wojsk Tatarskich 
z Toreckiem w Chrzescijahstwic nit- staly si^: a to Woloska i Mulcafisk» 
«iemie in pristino statu zostaJy. Miasto tego tedy. ieby^y micli jaka 
wdzieczno^ za tu i:na(f. a to noincn Folonicum dilTanmtur, testiuionia s^ 
i listy Ojca Sw. do KrtSla ). Mci pjsane, i by nie lej^acy^ Kr6la J. Mci 
i sprawot^ prawdeiw^, jako ai^ rzccz ma. u Ojca Sw. to m^ nic zniQsIo. 
co wicdzicfi, jakoby i do tcgn czasu o nas lud^-ie Chrzc^cijahscy roKu- 
mtclil *l. Przcto iiie lada jakn ta R;iplta jcst iiratona tym, bo hunurc ei 
tan>{itur pupilla oculi. Nihilominus wszystko to na stron^ odkladajac, a to 
Rzplta do te^o czasu milujac bczpiccccrtstwo wszystkicgo Chrzeicijartstwa 
posthabito propHi» pcriculo. a to i do tego czasu pacta z Turkicni nic 
renowowala. oczckawaj^c zaw2dy tcgo poi^danei^o spolku prii^cciwko 
pnhartcom. NawcC na tych scjmicch Krakowskiem i VVarszawskiem non 
per Regiam Mtem eC Rpcam fitctit. ii sie infectis rebus i-»zjechaIoi apel* 
lamuK mcmoriam III. D. Eptscopi S. Severi Nuntii Aposloltci *\ ac ipso* 



') Wawnjtnicc Goilicki. 

*} Mdwri ta o owvin (nanym lilcio da Kr^», por. Rdncvi: nancyukiiiw t. II. lU. 5^ 
btc«c t S Iuia)ui>i.i E595; kiiiry wikutek inirre Jtyitmmila BiroreK» wytlxl PapW po trtiro- 
cicnia ZuaoyikicKo •lo MQldawii; dvilUa sif ttJwoici S £»niO!-»ki«mii 'pin. tBinie ftr. 63) 
Pocvlsim» do Kiyma w cclv utptanlFdliwlenla krciU ipnwour*! WiimyniM GcnibkU. 

*] NuncfUM Mklispin*- 



^5' 

runi legatorum Caesareorum , \i na sejmie Krakowskfem ') nie rychlo 
Cesanta J, Mci pos^owje pntyjachawsxy, cum bis aut ter cum Helepni» 
S. K. Mtis et Rpcae con);reSKt fiteriiit, naostat^V powiedjtieli. it nie mnja 
facaltatem coocludetKii; brevitas auiem tcmporis id «cludebat, aby sie 
Cesanta J. Mci dolo^yc mieli, prosili, aby komi&iirxc r. sejmu byli nnzna- 
czcni. Ch^tnie Ritplta na tu pOKw-oli^n, ale ud Cesar&a J. Mci ani o tem 
wzmianki bylo, zac7.yin ludi-ic rosiimieli . ic tei to ju?. w zapaniiqtanie 
prxys/.lo, Znowu na nicdawno przcszJcm scjmic Warszawskicm *J. gdy cii 
pp. po»towtc taVic dwa albo trzy razy x na.^zemi deputaty nie ze»ili, 
toi powicdKielt. ie plcnam fiiciilEatciii nie majii chod pierwcj na perga- 
minic wielkieiit to ukaiuili. Awa dlatcgo sie to przyponiina. ±c non per 
iio!i stctit. iA sie t» sprawa dot^d wlecze. jcdnaic nto i:nowu KzpUa pn> 
marios viros, iiic folgnj^jc i niikl-idom ich. cx rcniolissitnis Regni partibus 
one tu zcstal^; cclare tamcn ncc possiimii». ii Kt<5I J. Mc i RKplta sobic 
na sejm zoslawuj^ facutt^iicm concltidendi . nam limitatam ]x)testalein 
tractandi dali, i to tylko ad ultimain mensis currentis. Przcto cum eo 
animi fcr\'ore et landore Dco iuvante tak accedimus, *e da li IWg na 
n;i& schodxic nie b^dzie. l tak le(jo diii^smy si^ rosjechali. 

Dic Tiana Augiisti zeszttchmy si<; do J, Mci Ks Kardy- 
nale Radziwilta. 

Tamle J. Mii. p. Marsxatek') proponowal, jeiliie my jcm 
mainy co propoiiowac. orctcnus li , albo na pi^niic, czyli tci od nkrh 
kondycyi czeka«i, albo li na awoje (]iiaesita na scjmicch Krakowskicm 
i Warszawskiem podaiiych responsum directum ocxekawad 

Concliisiim. Zebra*! kondycye 2 dawnych pism podanych na sej- 
miech Krakowskiem i Warszawskiem i tak 10 pismem ostrotnem wyr*- 
ziwszy. podac jem, loAre neffotiiim zlecone jest J, Mci p. Kanclerzowi 
Litewskiemu *|. przyd.iwwcy mu do «pisownnia ie^o p. Reinolda <^) sekre> 
tarsa Kr6la J. Mci. 

Dccima dlc Augusti zcszlichmy siq do J, Mci K s, Kar- 
dy n ata l.cgat a. 

Gdzie len Nkrypt przectytan byt''), kiorcgo cxordium tako- 
wei bylo, jako przemowa K». Przemystkiego 'j 8 Augusti, dilucbantur 
opiniones slnifttrae gratiae habitiie Sumino ['ontifici ac Legato; insuper 
tych punktAw ^ipeciatiter tkniono, qui socii bclli, ktiJrych nam ettam pu- 



') Sejm w toku IjqS- 'j W roku 1596. *) Iklikvt*} Z«bnjdowtfci. 
•) L«w Siplehft. •) Hdd«iuieiiift. 

*^ I^Rn<> t« w CKlotci wydnLkoirana ponli«j po4 nr. J. Praaam • D. C^bimmtui 
scriplum Irmditam, 

') W»«f»]rnice Goilicki, 



btka oraiioiie w Krtikowie Ks. OJoinuiiiecki ') obiecoural hisce praecisis 
verbis: Haec enim S. D. N. Cleraens VIIl. PontifeK Maximus; haec Po- 
tentissimns kex Hisp.iniarum Phiiipptis, haec opulentiiwimi Italiae Duces 
et 1'rincipes, haec potentisiimi S. Romani Im|>cni PnnopeR um%'er£i, haec 
incomparAbilis virtutis baeros Transylvaniae Princeps. baec denique 
Magnu^ Dux Moschovjac ct alii plures ultro ^d tam ncccssanuirt 
belluin otjcrunt at()uc amicc polliccntur. Putym transakcyej B<;d2iri&kicj 
ii sic dosyc nie staio. a tt tci contra postulatom krdia |. Mci i Rzpltej 
a tu ju^ Arcyksiajtc Maksyniilian Iktmaiicm pronuncyowan. Vires Inipc> 
ratoris ct (ioniiniorum Ipsius j*ikie by byti mogJy. SuWdium pecuniarium 
Jakie by byc mialo. Kicdy by nioles belli wszyiiika n.i ti; tu Kzpll^ siq 
obalUa. iakicni by sposobcm coI]et(ati ratowad jq mieli. Apparatus bclli- 
cus. id cst tormciita. pnlvcrcs ct commcfltus undc. ctc, i inazc in hunc 
seiisiim z skryptu pndaniii !tcjmu Kraknwtskiego /cbranc. 

Undccima die Augusti propter festum nihil quicquam 
actum cst. 

l>uodccima die Augusti ze.szli.4niy sii; do J. Mci Ks. 
Kardynala Lcgata puspoJu z posJy Ccsarza }. Mci. 

Tam gdy sii; zacr-ac mialo i jiii wszyscy lchmc byli zasicdli. po- 
danc to bylo nd J. Mci p. Miirszalka'! inicdzy Ich M»i tylko 
samc pp. komisar^c fol»kic. udiit^piwszy na ittronq ku oknu . niamy U 
kaxatf ctytai ten skrypt in pracsenLia tylku same){o J. Mci Ks Kardy* 
nata I.egaTa de latere. czyli pr^y bytno^i DD. Cominis<innorum Cesani 
J. Mci, Tam variac byly scnteiitiae, jedni foiumieii. aby tylko 
cum pracfaiiuncuta nddan tcn byl skrypt do r^^k J. Mci Kk. Kardynal^ 
Legata de latere; dru^em si^ zdaJo, aby absentibus Caeureis byt cxy' 
lan; trzeci chcieli. aby iii praesentia ciytano, bo jeAliite oni nas publice 
et tiobis praesentibus smieli perfricta frontc tyUati, ciemuby^my jem tei 
mieli si^ sromac pr;iwdy iii6wi<; i pisa<;; czwarci zasi^, kwirych «cntentia 
vicil, aby to poddaii pod rozsadek J. Mci Ks Kardynals Legata; i tflk- 
ci mi^dxy «i^ prosiwsjy M, U Episcopum S. Scveri 't, przcz J. Mci p. 
Wojewod^ Krakowskieeo *) powiedwane jest zdanic. it in negotio hoc 
puszczamy si^ na zdanie J. Mct Ks Kardyna^i Lcgata. Co gdy J. Mcl 
Ks, Kardjmalowi Lcgalowi przcz J, Mci Ks. Biskupa S Severi powie- 
dziano bylo, aani J. Mc Ks. Kardynal Lcgat ivstawszy prosil, aby Icl|_ 
tiU pp. komisarzc Cesarscy na czas dn pokoju insxcgo w^tqpili: pot> 
te^ z izby wszystkicm kazano, tak ii. jedno pp. komlsarze naszy a przyl 

*) Slanuliw fatrlovtki oa ujmie 15Q5 i. *) MHcoIij Zcbnfdowtki. 
*| Nuncywhi MaUipina. *') MikoJnj Firl«j, 




J, Mci Ks. Kirdyn.-ile l.cgacie > nuni.yust2ch dw6ch Kpiscopis S. Se< 
Tcri ') et Cascrtano ■) Pralaci Ojca Sw„ kKirych jcst nuincro szcii. sAmi 

Zaczytn przec Ks. Ptskorzcwskiego lekuchno i dKtincte ten 
skrypt*) czytan byl i potyin do rak podan. dawszy J Mci Ks. Kar- 
dynalowi T.ejistowi sub censuiatn. si aliquid addi vel iiiinu! zdad mu si^ 
b^dzie. modo Kpca nihil detrimenti piitlatur; co pewni^niy, ii Ojoowi 
Sw. J. Mci \amein(i jest cordi. gdyt teJ nie cak malo na tcj Rzplte) 
OiriEe^jai^stwa 7.!i\eiy. aby tak na SKatlcz poganom «adzona byd tniata, 
ponlcwai jest praivie wrntami chrareifcijnrtiitwa 

Na co J, Mc Ks Kardyn.Tf I.egat pieknie i uwatnie odpo- 
wiedziat, wledzac dobrzc. co na Koronle Polskiej S. D. N. et Chri- 
stianili zalciy, «aczym Uoic uchowaj. aby komu gwoli o tem i pomy^laif 
mial, Teraz isS «szystUo iKgotium reccnsctur, wi^c occosio purgandt vobis 
oblata. podobiio nic moi^Ioby byc brcvius; n.\ potym jcdiiak aby kr6tszc 
pisma byty, upotninal i prosil. Zacxym ode^li^my, a tymczascm on kon- 

ferowac niiat a posly Cesar:i)cieini. 

• 

Dcctma tcria Auguiti rano zcssli sie Ich Md pp. ko* 
misarzc naszy sami do J, Mci K s. Kardynata Lcgata b^d^c 
voc a t i. 

TamiAc K 8. Kardynal powiedzial, \t. cgh, akryptu nle uka- 
zujac. cuni Cacsarci-! Icgatis, nhawiaisjc sic. animi eorijm nc cxaccrbcntur, 
contenla jednak ct quid vclitiK, fideliter el copiose proposui. Forro qtiam- 
vh de Beyotio tr^ctationts non despero. c-imen utrique vos longissime 
abease iitteilexi, vidctur enim ct milii vos impussibilia a Caesarcis petere 
etc. Naprz()d ledy tak resolwowal tiaszc qtiaesita sam od siebie '), gdyl 
powtada Caesarei muj^ pudac skrypt, Ittdry sie nam julro ad i^-am 
ode^te. De sociis belli, pnwiedzial, impoRsibilia pettttit, bo nie ma Cesarz 
KrAla His2par^3kief;o w .twej mocy, <iperare potest ab eo tamen auxilia 
tanquam a Rege sibi amicitia ct cons^n^initate coiiiunctissimo; a te« 
Rex Catholicus habet quod agat, b^^c distractus tot ac tam divenis 
bellia, Cum Itnperio Romuno takic Cesarz acz tcniavit et egit, ale pny- 
wkH ich do ligi do tcgo czasii nic m<^l, kt^rzy re vera jediiak w lidze 
vidcntur cssc, gdy* looooo talariSw do 80 mtc.siecy na kaidy ksie*yc na 
Reficnspurskiem sejmic posti|ptIi; przcto cum rcm habeamu», non cst 
curandus personarum numerus. Dc Principibus Italiac quod attinct, Poii- 
tifex Suminiis. qui primarius idquc potentissimiifl Itaiinc Princcps cst, ten 

*) GemiAnik Malu|ima. ') Beorilykt MAndlni. 

t Ptri. pouii«} poi] nr. 7; Pilniam • 4. cominiMwui Knptinn tmliiiiui, 
*) l^er. «rjilrulcowuiy poniiej pod nr. S: IU. Onlljull* Caidanl icicriptum. 



chcc bytf. jcdnnk ct in hoc passu scripto sua Suinmum Pontificcm quo- 
datiimudo aj^ravastis. cuiii desidcratis collcgium CardinalJum; nam Sum* 
mua Hontifcx ot Munnrclia. ex arbitrio suo omnia .-ii;it, Cardinales saltcm 
siint cius Consiliarii, iicc opus csi coriim pro Siimmo Fontificc sponsionc. 
gdyl UsLtdy Papicjt musi by<i w WAze, i jut ipso fncro obliKabitur, chyUa 
ieby, quod absit. Christtanus cssc nollet. crc. Caeicri Principcs cxccpto 
I*ontilicc ct Kcgc Calholico, nam isti potiures sunt. non sunt etijam in 
potcstaic Ccsaria, agitur et agetur cum eis; hi cum viderint progressus 
istius !U)cictatis, ficitc et ipsi ultro acccdcnt. De Archiduce Maximiliano, 
ista facile obtinebuntiir credo, c;ietera. prout dixi, scripto comprebeDsa 
videbunt. 

Decima quarta Augusti nad wieczorem. 

Pncyslal f. Mc Ks. K^irdynal Legat do ). Mci K». Kardynala Ka- 
dziwina skrypt od Cesarskich koinis.i r8<S w podany '). gdzie 
sic naszy pp. komisarze ^romadziwszy czytac go kazali; ktdrcgo cofi- 
tenta te byly. 

Socii belli: 1'ontirex Maximus inprimis. una^cum colle^io Cardina- 
lium; S. Cacs. Mlas cum dominiis suis. videlicct Unt;aria, Bohemia, 
Austria, SiJcsia. Moravia; ad baec vull C. Mtas. ut huic locdcri Prtnceps 
Tninsilvaniac includatur. choc od nicgu nni posl6w nicmasz, ani plentpo- 
tcncycj nic majd CacsArci; Styria. Carinthia et rhiroli;*, quainvis non 
sunt in potcslatc C- Mns. uihiloininus cl isu [^riucipes tanquani consan' 
gutnci adduci potenint. ct ideo huic focderi includi debcrc. ctc. Rcx 
Catholicus non est in potestatc Cacuris, prout supcrius CardinaUs Lc' 
gatus die hcstcrna cxplicavit. 

Instrijiiieiita bellica. coinmcatus. prout una quacquc natio varium 
fnodum belli gcrendi et metendi castra habet, ita ei qutlibct ex suo usu 
et commoditate de proprio prrjspiciet De viribu>; linperatoris. quamvis 
probc omnibus coiisi.ii. jal.o przcz ten CJtas i i jak wielkiem ludem opo- 
nowal sie lemu nieprzyjacielowi, jediiak i teraJ'. zaw2dy, pdki lig-t trwat! 
budzie. p. Wojcwadc Siedmigrodzkiego iiicludujnc, iiitra peditatuni et 
equitatum 60.O00 bcdzie miat. 

Ad subsidiuiii i>ecuniariuin quod attinct, qu&mvis C. Mtas (ut verbis 
eorum utar) ad aliquot ininadas praeteritis annis exposuit et iain sump- 
tibus maxiniis a^grAvatur, nihilominiis da .«ie do tego przywie^. ic ali- 
quid iti communc contribucl. Ad alias conditionc» od iias podanych po- 
tym respons w tymtc skrypcie postac obiccali, ktdrego in hanc boram 
cxpectamus. 



'] Skrrpl ten wTilnikowany poniicj pod nr. 9: DonilnoruRi Comnuuuioniin Cae*. Mtit 
reccnptiuD. 



Zaczym kh Mc pp. komisarKC naszy acz upatrui^c, U frivole 
traktuja, jednak mudcjitius acccptanduni duxcmnt i nie poUazowa^ 
JO, ncC runiperc iilum tractatinnis, ocKckawajac jcszcze. aza z czym ^run- 
towniejsieni sic otworza, ucliodzac i lcgo, aby nic raccKono, i* pr«cz ns» 
dah »e amn ro/.crwan)a. gdyi tei i Rzplta sama jako rosrywat!, tak tei 
concludcndi nam iiic tlala mocy. VViec ^eby te^ na nas nie wcwtecitono. 
o co podobnn Niemcy siq starajjv. aby^y byli n wszystkicKo chrxc^- 
jaAstwa traducti, te per no» ror.crwanic si^ stalo, jakoit )ai passim iidaj^ 
nas, ii im|iossiljiles conditioncs podali^my, nitanowali tedy z po- 
irodku sicbif Vilku Ich Mci. jako }. Mci p. Wojewode Krakow- 
skiego '/, p. Marszalka korunnego *') i p. Kanclerz;i Litewskiega \ i dwn 
z kota rycerBkiego. a przy nich p. Rciiiolda *) dla spiauwania koncepiu sivo- 
jrgo. aby si^ na ten skrypt respons dal. Co sie stac miato przez czwar* 
lek. dziert I'aiiny Maryjej in^ielncj. 

D e c i m a q u i lU a A u g u s 1 1. 

H J. Mc Ks. K.ardyi)al Lci^ar plenariam indulj^entiain confeasis con- 
tritis ct S. Commiinionc rcfcctis pro die Assumptionis B. M. Virginis, 
qui Ecclcsi.im D Mariae in foro devotc visitavcrint ct ibi pro unionc 
Principuni chriHtianorum ac fidci Catholicae prop»gatione oravcrint, wydal 
byt tam2e J. Mc Kk. Kardynal Caietanus sam msz;^ pontificalmentc mxA. 
gdzie lei nasi lch Mc pp. komifiar^e byli. ludzi bardzo wiele z reku J. 
Mi"i Ks. Kardynalowych komunikowali. Po obiedzic iia nicszpoize w lymic 
kosdelc J- Mi Ks. K^irdynal Kad-tiwill ludzi niemaio. inter caeteros duos 
«X O. Commissariis, J. Mct p. Podskarbiego ziemskiego W. X. LiC^) i p. 
Stadkowskiego, bierzmowal. 

Decima sexta Augusti naszy si^ panowie komisarEC 
xeezli z soba. 

Tam znowu skiypt formowali «| na on niemiccki tespons do Ks, 
Kardyn,ila I.egat;». ktbrtgo conienta te byiy: ^aprz^ prosx^ic Ks. Kar- 
dynala, aby ko uttiisAl, albo nam niech pozwoli, tedy my go ukajemy 
Cacsareis. 

Dc sQciis bctli. it nic moitc byi jcno E'apicz a Ccsarz cuin domiaiis 
tylko. i to oni w <i1<i-ypcic swojcm na Kardynala sie referuja, jeiliie oil 
■o Papiciu idcm afiirmat, tcdy i my nic jestcimy od tcgo, gdy »ic sufTi* 
cicntia ct contra ....''} wojska nasiscgo przeciwko Tureckicmu pokaite. 

■] Mikod) Fitle) ■) Mtkolai Zebnydonki. *) Uw S>pie}]i. *) Hriden>t«b. 
■] Djmttr Cluilccfci. 

*) WjMrakowmity an poniicj pod nr. 11 : SecuDduin I>. cdBiiBiswiQmiin r«4crl|i(Wii. 
') W)rr«t idccirtclnjr. 



2X6 



Wi^c nervns bi-llicus t insze r«i)uisita do tej wojny. tedy my tc-i 
oon a^cmus dc noniinibu<i. kic<l>* res tpsAC surficicntia za si>l>a poniosa; 
wi^ i sccuritas Kpcac. jaka stac by si; minla i praez kogo, t^dyby moles 
taiiti belli »ia koroiie l'olsks obalila sic. 

Trzeci punkl, ii Cesarz agcndo de virtbus, przcz terainiejszc posly 
oAanije woj^ka 6ocx)o intra pcditatuin ct equitalum: niiraoiur, \t n,i ka^dej 
traklac-ycj dtiest^tck tyai^cy umykajat bo na Krakowskiem sejmie 8OOOO, 
na iHKcszlem Warszawsktcm 70000 obtecowano; nec suiricicns c5t nam 
solalia J. Mci Ks, Kardyiiala l,cgata, gilzic powiad.i na »iw punkt ora* 
cyrj Ks. Biskupa OtomiiniecVicgo w Kraknwic publCcc na srjmic mianej. 
gdzic inter socios mianoW'i) P.ipicta, Krrila KiszpartskicRo, Hrincipcs Ita- 
liac. Principes ct Hbera* Civitaie» Imperii. Transilvanum ct Moscliiini: \t 
to w oracyi colores lylko oratoiii byli. nic trzeba te^<] prxedsic tnk bratf 
Bojcmy si^ icdy. ieby l w tej obietnicy okolo wojska 60000 w colorcs 
si^ nie obri^cily \ n\^in nam nie stan^ly. Nie irzeba sie te2 ohraiac o to. 
it sie pytac inusiemy: skoro takie wojsko. pieni^ine li, sk^d na nie pie- 
niadce. 7. prowincyej ti, z kttSrcj, Jako wiele i quo modo. et cuiiK sump- 
libiis wyprawowai sie beda; wiqc totone temporc ironfoederattonis, do 
tego, gdyby poirzeba ukazala rHtowac Rzplta iiasEa, jaktem by ksstsltein 
to wojsko nas raiowalo, kto jem bcdzic ptacil? 

O-warty pimkt, ile inslrumcnto bollico, nic trieba si^ diiwowad, \t 
ud nich potrzcbujemy, gdy;t prowincye tannte magis abundant tormentJs, 
putvere. ponJeivat ct fodinas cupn, auri. chaki, fcni, stanni ct id genus 
mctalloruu) w awcj sicmi inaja: Jcdnak i Ki.<Sla f. Mci wujsko non omnino 
inerme erit, alc wozic nie potrzcbujc laka nrniatc, i Itosct to nietnaly 
i niepotrzebny bylby. res ipsa docet; prieio nie viyct.yi armaty wojaku 
Kr. J. Mci . t;dyby tcgu potrxcba byla. quae esset ista i-onfocdcratio, 
zvfUiszcia VI W^grncch ? 

Hqty punkl, i^ urgcmui transakcyc; Uqd<:inskieJ cg;:ckucyej, mam/ 
iustis.simum titulum. siric quo ncc proccdcndum iii tra.ctationc. bo (pace 
C. .Mtis dictuni sit) a c6i to za dosycfuczynicnie, ie An:yk9iqz?ciu Maksy- 
milianowi picrwcj reyimeiit Wegierskicj zicmic, kiiira tei z nim condycyam 
B^dzii^skim dosyc nie uc^ynila, a tera/. Ketmahstwo na osob^ }cgo przc- 
lo^tyl ? Pfzeto iiit ab inlusto titulo Ke(>nt Poloniae non abstinct, iustiHsimum 
utrumque urgeinus ac urgcbimus. aby i 2 Hetmadstwa :Io:ton byt i transak- 
cyej B^jdzitiskieJ aby dosyii uczynit, gdy* non C8t securtim Rpcae. aby 
aemulus Regni cum (anta potencia o granice koronne ncier.ic si? miaL 

I t.-ik to miano skryptera koncypowac, ktdry J. Mc Ks. K.irdyna( 
Radziwill dzisia, to jcst d. 17 Augusti J. Mci Ks. K^rdynalowi Legatowi 
po oMedzie poda) ■).... 

'f T« ut^* «if 4jurmi. 



2$7 



4. 

) KpiiitAlii prima legiilvruui ('aeMarcoruin ii4 Luiperattiretn sicriptm')). 

Cracoviae p AugitsH t$p6. 

Sacra Caes Mtas... Ex praescripta inand.itoru[n C. Mtis V. o|>ei'am 
ileOimus. ut legitimo tempore >d jndictum Cracovtae conventum praesto 
es»c |x>S!iCinus, Quud ita 9umus assecutt. iit nos duo, c^o clcctus Archic- 
piscopiis Cotocensis et cgti Pcrsonalis praesciiliae Locuintcnens, vicesima 
quarta Julii Zalhoriam. in propiiiquum huic urbi «ppiduin, venimnus; in 
f{un per qnatriduum suhstitimLis, ignari. ubi locotum caeteri Mtis V. coin- 
mtssarii essent. Nob vero caeteri, ciim ipsis Calendis Augusti Ucussil 
omnes convcm>»emii.>{, postridic Catendas pnulo post meridicm urbem 
hanc in^rcssi sumus. occurrentibus nobis honoris et ofBcii causa primum 
Episcopi Cascrtani, dcinde Nuntii M.ilaspin.ic, postca duobus Cardinalis 
lcjjati Cait-uni Ncpotibus cum asscclis suis. postrcmo Cardinalis Radxt- 
vilii Episcopi Cracoviensis familta: n quibus omnibus honcsto ac splen- 
djdn satL& comttatii iii divcrsuria suinus nostra dcductj. 

Ka dic cx coinmissariis foloTtis pauci adhucCracnviani venerant.quae 
ctliiin causa fiiil, quaiiiobrem Marachalcus KcKni^i. qucm satis maturc 
de advcntii noKtro certiorem fcccramus, solito more nobis obviam non 
proccdcrc itisscrit; qiio nomine sc diligenlcr excusavit, idque officii piHc- 
stlturuin se-Hc oblulit, si dieculain unani ingresi.um in utbcm nostrum 
dinctrc voluissemus. Nam praeter Cardinalem Radxivilium . Palatinum 
Posna]iie^is>em ■) el Leiiciciensem *) et F.piscopijm Prcmisliensem *) et paucog 
ex nuntiis terrestribu» sive provincialibus ncmo fere eo teinporc .idhuc 
aderat, plerisquc in villis propinqutnribus vet dispersis vet. ut ipsi dice- 
bant, ndventiim nostrum pracstolantibus. 

NoH vcro, qiii iam antc de<:oro «atis comitatu instructi fueramus ac 
ducentos circiter eqiioii ipsi hnbcb^nnus, nuiiHumque hunc Marschalc cunt 
acccperauius. cum lam ab urbe Cracovia prope abesscmus. nihil amplias 
cunctandum rati. urbem tngressi sumus 

Et cxcusso pulvcre, cuiii advesperasccrcl, duo» ex familiaribus iw- 
stria ad Lcgatuin Poiitifii^~iuin honoris causa misimus. qui ipsi de advcnto 
nostru nuntiareiit. dc bonore in occur&u cxhibito gratias agcrciit, studil 
nostra otferrcnt et dc coinmoda ciiis propcdicm convenicndi occasiotie 

^^H *] Arcbinuiii dwoiu i pkitiiwk wc Wicdnlu. folonica. 1596. Oryipiiil x poilpinini 

^^^ «mIcHi koniLius}'. 

I ■] MilEoraj Zcbnjdowiki. *) Hlnonim (^ottomikL *) Stanitlkw Miilski. 

I *) W»wfjri.iec OoWicki. 



: 



358 

iuquirerent. Quibas ille amice ac benevole lespondit. grntulatus nobis de 
felici advenlu ac hortatus, ul cum ad »e nos vocalurus esset, non gra- 
vatim ad ipsum accedcremus. Venit ea adhnc vespera ad nos Nuntius Ca- 
scrtanus ') oflicii gratin et perpetuum suum erga Mtem Vram Caes- et 
crga ncgotium hoc atudium pluribus contcstatus e«t. 

Ad Malaspinam autem cum eadem dic inistssemus, iUe prolixa ora- 
tione intcrnunlio nostro cxplicavit. quid ab cxitu proximorum comitiorun(.| 
egerit, quo pacto Rcgcm ac scaatorcs in constantt voluntate foedcria fe-1 
rienHl continucrit, quomotlo Kegi auctor ruerit internunUi ia Scbytiaiii 
mitlcndi, quo barbarus illos inlerminatioiic sua et, ut ipse loquebatur, 
prolcst.itione lanto magis in officio cuntincrct. Ucindc adiccit, quid trcs 
illi 'rscliaiissii sive ablcgati Turcici apud Regcm proposucrint, quac ipso- 
nim poijtutata, qualia Rcgis responsa iiierint; quac omnia prolixum foret 
pluiibus enumcrare. Conclusio cius nrationis fuit, Tscbausios ncque hu- 
inatiiter h.ibitos, neque lautiis cobonestatos, nequc munirra ab ipsia acce- 
ptata fuisse. postrcmum illorum, qui Bassae cuiusdam filius fucrit ac prae- 
ter muncra etiam salvum conductuin Turcicum pro fulura lcgalirtnc Ret^Bj 
attulcrit. tndi^iiabunduni discessisse, quoii neque rei^ponsum potuerit de>J 
sideratum impetrare, neque salvum coaductiim a sese exhibitum recupe< 
rare A Kcgc tainen, non multo postquam illi disce$&cr.int, intemuntium 
in Tufriam missum esse nobilem Petrum Ostrovium, detinendorum scilicet 
Turcicorum consiiiorum gratia. neque ipse Malaspina diffiieri potuit et 
nos cx aliis postca hominibu» fide diRiiis ccrto intcllcxlmus. i->c focderis 
ncgotio ea Malaspinae sentcntia crat: Adfuiuros propcdiem dcputatos Po- 
lonos ct quantum ipse a prmiariia nonnuliis intcUcxisset, rcin ad duo 
poti&^iinum capita rcvocaturos: ad ncrvum bclli, qucm vocant. hoc est 
ad ccrtitudincm viriuni in hoc sociali bcllo coniungendorum, et ad mo- 
dum bclli gercndi ; ad quac duo capita rcfcrri fetc cactcra omnia qucaTtt. 
dc qiiibos Iiactcnus fuerit agitatum; scd taiucr distinctc scsc dc substantia 
horum capituiti diascrere nondum possc. donec mcntem Polonorum ex- 
plicatius nosscl: quod propediem fiilurum arbitrabatur, 

Postiidie eius diei, quaehiit tertia mensis Augusti, caplo consilio 
una ad C^rdinalcm Ixgatum, qui in Flpiscopi Cracovicnsis *) aedibns divertlt. 
acccssimus, cique litcras Miis. V*. Caes. dcbicis cum cacrimoniis reddidi' 
mus ac diligenlem negoiii totius curam ac promntionem accuratc ilU 
commendavimus; qui vicissim pluribus conlestalus est, nihil in fide ac 
diligentia sua, nihil in observantia sua erga Mtem V. Caes. iri desidera* 
tum. Cuius -suae voluntatis ut illustrius documenlum cxhiberet. nepoteft 
suos Aiitonium el Koiiiratium Caietanos ofBcii causa aJ nos denuo misit. 



'] BenedykC M«M)lna. *| Kardyn»! JUiliiwilL 



qui eandem suam prompHtudinem fusius dcclararent. In fAmiliari autcm illo, 
quod nobtscum habuit colloquio, de formulis cautionis pro Transitvatio 
mcntionein intccit et an illas subscrlptas a Mtc V. non adfcrrcmus. intcr- 
rogavit; cuinque ego llornsteinius, quac hoc nominc a Martio Malacrida ') 
Fragae postulata et quod ipsi responsum futssct, paucis explicassem, non 
sine adniiralioiie audivi dicentem Lcgatum, quod Malacrida subMcnjjtas 
iam et signatas a Kq^c Poloniac rormulas Progain attulerit. Quas ei;o 
idcm mc viUissc recte ac bona conscientia ncgare potui, eoquc magis 
sum mirAlus, idcm de subscriptis neinpe a Rege illis formults ac PrAgam 
Iransmissis a Niiniif» Malasptna confirmari; quod idcirco Mti Vne signi* 
licanduin duximus, si ioitc fuissciil oblatac illac subscriptae formulae mc 
Hornsieinio ignorante. ut ea de rc moiiiti , (Jcinccps rcctius ad Tnterro- 
gaia IIU possimus respundere. 

Dic qunrta mcDdis Augusli Marschalcus Regnl clrca vesp«ram 
ad nos misil rogang, ut nostri potesiatem sibi facei'einus. quos honorls et 
oF5cii gratia cuperet visitare: cumque Annutssemuv et ille venisset, de 
publicis parum aut nihil nobisrum egit . tantum dixil. se coUegas suos 
proprdicm expectare, e castri» Canccllirianis literiis habere vicesima 
quinta Juli) scripUii, quae significent, Tartaros hactenus Borysthencm 
nondum iransissc. corumque, qui iilic tcndcrent. opinionem esse. a traiis- 
fugis etiam et captivis approbatam. quod non alin via. qiiam per Pontum 
buxinum hoc anno sint traiccturi, quod ab cxcrcitu Polonico sibi metuere 
£t eius legrationis. quae ad ipsos c Polonia missa fuerit, rattonem habere 
dicantur. Poslea ctiam ad nos Palatinus Posnanlcnsis^ ct Lencicirn&iS 1 ct 
Lithuaniae TbcsaurariuK ') acccsserunt, Stanislaus Sandivogius Czarnkoviua 
senior coecus famulum ad nns misit, cum ipsc per valetudinem ad nos 
adirc non posset; SpiCco aulcin Jordanus prtusquam hic conventus ini- 
lium c^perct, Sandeciac in praedio suo supremum dicm clausissc dictus 
est. Ducem Ostiogiae Janus«.iiim lites in tribunali Lublincnsi. quominus 
in tcniporc adessct. rcmoracac sunt: scripsit tamcn ad nos, se paucissi' 
mos dics adfuturum. et non tanlum boni civis. sed obsequiosi etiam 
Mtifi V. C. clientis ofiicio functurum. Archiepiscopus Gncsncosis *). Epi- 
scopus Cuiaviensis "), Palatini Vilnensis ^) et Troccnsi» •) cl Bracla- 
viensis ^f et Smolenceiisis '*) el Regni Cancellarias '') et «x nuntiis lcrrc- 
stribus compIurL-s sesc Regi diversas ob caus.is excusarunl; qui vero 
hactenus advenerunt, hi sunt: Cardinalis Radzivilius Cracovicnsis Rpisco- 



*) A|[eni papteskl pnj dworte CMinMm i Medtniocrodikim. 

*] Hicranim Ccitomxlci. t 5ianisl»w Miitgki. *i DTinlif CW^cki. 

*) Sunislftw Kmkowaki. ') Hicronim RotilrBiewiki, 

') KnTUlof MikoI>j Rkdiiwill. •) Mikol» Kiiyutol RkdiiwiU (Sieiotka). 

*) J*an!i> Zbir«Rki. ■*) /ui At)rkhLmo<>'ici. ") Jbd ZamoTikl. 



17' 



]>us. I.3urentius tiosticzky Episcopus Piemislieusis, Nicolaus rirley Cra* 
coWciiijis, I-]ieronymus Gostomsky Posnaniensis. Stanislaiis Minslcy Len- 
cktcnsts Palatini . Nicolaus ZebrziUowsky Mare&ch^ilcus Regni, I^ Sa- 
pieha Cancellailus Lithuaiiiac el UemetriHs Chaliczky I.ithnAniae The- 
saurariu» ac decem circiter terrestres nuntii. 

In quoinim plerorumque, ut in nostn et niintiorum PontiBciorum et 
frequcntispopiili pracscntia, dic sexta mensisAugusti solcnne in pri- 
maria civitatis acdc sacrum ab ipso Cardinali Radzivilio habitum atque cele- 
bratum csl. quod a Spiritu Sanctu noracn acccpit, ut hoc pacto rem tanti 
mom«nti a niimini» Divini iTizwfationc *). ul par crat, auspicaremur. 

Pridic tamcn illius dici CartJinalis Lcgatus mc Hornsteinium seor- 
sim ad seae vocavit mihtque ad ipsiim una cum loanne Matheo Wa- 
ckherio acccdenti fcre eadein »i};nincavit. quac iintea nobis Mala^pina 
praenuntinvcrat, iiempe iiq>oliuui ad duo primaria capita rcductiim iri; 
ad dissertationem de nervo belli sociatis ct de modo belti gercndi. In 
nervo bclli consistcrc ccrtitudincm assccuiationis rcnim sivc virium utrin- 
quc stipulandarum; scJrc enim Polonoti vcllc. quantuni cxercitum Mtas 
Vra Caes. cum suis proprii.s. tum auxiliaribus copiiii ak-rc qucHt ac vellt, 
ut de suo etiam exercitu sutuere et ile auxiliis sibi olim, si penculum 
ingruei^et, iiecessariis iudicium facere possinl. De inodo l>clli gcrendi. si 
exercitus separatim diicanlur, non adeo multtim fore difiicultatis quin id 
fere ducum prudentiae committi queat. Postea Imperii qtiuque Romani 
mentionem iniecit. non quod ipsius inlervenLiim finmino necessarium exi- 
stimiiret, xed quod putnret aliquos; (lathnlicorujn Principtim, vel ut socios, 
rel ut vades et quosdam quasi fideiussores rerum prae.st.indarum adiiej 
possc. Quam ego illi opinioncm utpote parum rationibus Impcrii con- 
gruentem dextre ac placidc cximere mm conatus; ad quod rcspondlt, se 
existimare, nihil forte liis in icbus diflicultaiis iorc, sed si quid tamcn 
praetcr spem aese ofTerret, sumpturum se cam aibi auctoritatcm, ut pro 
levia alicuius rei cxpromissurc idmico habeatur. 

Hestcrna igitur die. qu.te fuit octava mensisAugusti. qtiod feltx 
faustumquc sit, Cardinalis Legatus primo convenTu initium fecit. Conve- 
nimus in pnlatio Cnrdinalts RadsiwiliT, in quo Legatus Caietanus statJm 
ab initio advcntus sui divertit. In cius domus aula inatore Legatiis Car- 
dinalis sub umbclla ad aulac frontcm solus assedit, a dextro dus latcre 
secundum autae longitudincm duo Xunlii Pontilicii ct post eos nos, Mtis 
V. oratorcs consedimus, a stnistro latcrc eodcm ordine senatorcs Poloni, 
ita tamcn. ut Cardinalis Radziwilius, qui principcm mtcr Polonns scniito- 
res locum tenet, pautisper a recto senatorum tramite tn ubltquum ad 



') W UP.: InchofttloDe. 



a6i 



laevam Legati Cardiiialis decltnaret. Legalus antequain oratioiiein suain 
cxordirctur. publice praesente omiii populo Pontificium scriphani Bftne 
quam loagum, quod Bullam vocant, recitari ciiravii: ciiius haec fuit summa, 
quantum audieixlo conscqui potuinius, ttam excmplum vel ilUus Bullac, 
v«l ontiunculac poatea habituc iiondum ;i Legato quivimus tmpctrare: 
Fonbliccm (aiebatl Maximuiii, cuni aniinadvertisset Turcarum tyrannuan 
imjtatum cUdibu!i illi.s, t]iiat> iion iinaa supcrioribuK proximis annis Det 
immortalis l>cncfici<i acccpissct. cxercitus poteiitiiistinos parjirc, quibtis non 
Ungariac duntaxat rctiquias ct Transylvaniac Principatuin pesKundarct, 
scd vicina ctiain Cliristianoriim Rcgna ct provincias crudciissimo illi iuifo 
suo subiitiltcrci. id unicc haclcnus apcram dedissc, ut ct piis ad Deuin 
prc;cibus ct salutartbus ad Regcs Christianos coiisiliis et quac ab ipso 
proncisci eCiaiii posscnt. viribus aIi{uc auxiliis rein Chiistianam iuvarct. 
Ctiius ret argumcittnm cvidens pracbuerit ca pecuniaruin vis. qiiam 
hactenus in hellum hoc saoitim iiiipendiss.et, illique exercitiis, «^uos ab 
Italia usque duce nepote sua Fr.inci«co Aldohrandino non aine praeclaro 
labons fructu el f>itiolumrnto superiori annn eiluxisset. A qua hona meate 
niinimc? quideiii scEic in Caes. Mte Vra et Transilvaniae laudatissinio 
Principc iuvando rccedere, verum tanien, cum reipsa dccidcrit. tanlant 
belli molem hoc pairto fulciri atque sustcntari diutius SAtis recte non poss«, 
ut Lfgato atque Mandaiario Cardinalc Caictano, vere Komanis virtutibus 
pracdtto. ut in suininis legationibus iam antc vxercitato, atque de Rpca 
Christiai^a bcne mcrito viro uteretur. qui Polonts auctor essct foederis 
cum Mtc Vra Cacs, conlra immanissimum hmic Ottomunici sangiiinis 
Tyrannum feriendi. Proindc Lc|;ato niaiidussc, ut huius focdcris coiiciliandi 
omnes rationes ineat, nullis sese simultatibus iii transvcrsum rapi, nullo 
huius vel illius gentis amoie aut odio duci sinat. sed omni sludio in hoc 
unicc tncumbat. ut saliitarc non Ungariae lantum. sed ipst ctiam Sarma- 
tiac totiquc adco Kpcac Christiaiiac focdus instituatur. Ad quod amplccr 
tendum co promptius hurtatu ipsius Puloni acccdcrc dcbeant, ne oppreasis 
vicitiis ipsi etiam ohin Luyeaiit ct uccasiones illas, quae nunc st'sc tam 
libcrahitcr olTeruni:. trustra desiderent. Neque vcru tantopere exp^vcsccn- 
lU« essc Turcarum vires, quas frangi ac debililari vcl parva etiam Chri- 
■ilianoriim manu posse, non una nobis cocUtuj. concessa victoria Deus 
O. M. pracclare docuent. Eius gnitiam et benignitatem nobJs sanLtieque 
huic societati. duinniodo rraternc convciiiatnus, etiani deinccps procuU 
dubio iiA atluturam. ui proftigatis nomiiiis Christiani hostibus aeternis 
Deum praepotenteni iaudibus concelebrenuis. Postea quaedam de plenis 
Leg^ti mandatis ct facultate adiiciebantur omnesque, ut hdem htii man- 
datis haberent, monebantur, qui conlra aliquid moliri auderent, diris omni- 
bus devovebantur. 



i6ii 



Hoc nlodo cuin Lcgatus Pontificius perorasset, ego Episcopus Vra- 
tisla\H<nsfs de voluntate et con&iiio co\\<:g^3.r*xm*-<rsficHtiim c^ra scnttnXiim, 
qoae infra N* I notata est '), quam Mtas V. animadvertet & pracscripta nobts 
formula nihil abiiorrere, utque maiorem orationi nostrae ndemficeremus, 
Itteras illas, quas Mla». V. Cacs. ad dcpulatos Regni suripseriit. lcgatis 
Polonicia palam obtulimus, ac si iieccsse foret. mandata quoque aivc p(e> 
nipotcntia» edcrc nos posse, debito modo ostendimus. 

Smrcxcrunt dcindc l'oloni ct capto scorsim consilio. qiii<l respon- 
dcndum sibi vidcrcCur. GosHcio Fremislicnsi Kpiscopo mandarunt Is in 
hanc fere sentcnliam vcrba fcch: 

Cleciicntis Poiitilicis Maximi pictatcm cum iam atite ipsi<> inulCo 
optatissimara fuissc, hoc tamen temporc potissimum elucerc, quo CbrUtt 
servatoris nostri exemplum sccutus optimus pantor in ipaa Italia curani 
ipsorum longissimc rcmoionim populonmi tam paternam. tam Tidam ha- 
beat, quo nomtne noii possint nnn maxim.x$ illi gr;:iiias .igere et habere; 
neque vera hanc sibi solicitudinem novam aut tn«oliUm accidere. ut 
quac multis iain argutnentis. multis renim documentis perpetuu quasi 
quodam (enore fuedt cuniprobaia Sed nec sesc huic tam paterno aflectm", 
filiali sua pietate er obscquendi studio iHin rcspnndtsse: adesst- Nuntios 
ApoHtoiicos oculatos barum rerum teates. qui fidem cnitfis facturi sint, 
quam promtif, quam pAratii: animis omnia ea amplexi sint, quae ad nu* 
tum Summi ronti5cis tamquain untver&alis pattts ac pasCoris facere vide* 
rentur, quin immo scse in omnibus etiam comttiis et conventibus earti 
le^atiunum Cacsarianarum rationem habuts&e. ut nihil pcnitu^ in ipsis 
d<;si<lci'iiri pi>sSc vtdeatur. Kxemplo csse Cracoviensem superiorcm tracta- 
tioncm . in qua modus ct conditiones dcsignannt. quibus conveiiirc oon 
difiiculttr fortassc potuisset; scd a quo stetcrit. quominus id factum sit, 
liquido paterc. Sc vero non vcrba diititaxat tuin tcmporin in mcdiuni 
prutulissc. sed factis ipsis studtuni Miuin ac fcrvorcm comprobasM:: ha- 
btiisse Kcgium cxercitum magnis sumtibus paratum. proccssisse obviam 
Schytis, iti campos tetendisse. opposuisse pectora sua Schyticae ac Tur- 
cicae rabiei, progre&su ac transicu Tartaru». piohibuissc, denique virtute 
sua efirecisse, ne fera llla gens sese in Walachiac campos efTundcret, 
unde et Tiaitif.ylvaniae et reliqtiae Huiigariae summum deinceps pericu- 
lum creare fmtuisset. Quae vero postea subsecuta sint, ncminein pene 
ignorare, ttuscitatam nempc lam m;Uam contra Regeiii dc Kegnum suspi- 



') ftat inuwB u liodMik jako ftlcsat I do lc; leUcyi. Ntc •Jruliiijcmy jcj lu, Mwieia tm- 
wiera isme ogiilniki Gt<i«me jej pDtikU Mrazcaja tt; v iwroucti: >ii4 plxidlt animi* M 
'ladiclo uqiiu peqicoilMiiT... nc ca pCTtinaciD» urgcremuf, i^uae prantuc in manv Cmm, 
Mtia non eMcai...( 



cioiicin. publica ctiam faina ac litem decaniaiam. quasi tacito cum Tiirci!) 
foedere conspira&sent. ut non parum fuerit in innocentia sua atque recto> 
nim factnrum constantta demonstranda opevne consumendiim; qua de re, 
ne cuiqu.iin molesti snit. nolint fusius agere, haec tamcn paucis dicenda 
fuiHse. quod qui honori vini adferat, pupillani ipsitis, quod dicitur, oculi 
perstringcre videalur. Quod si iain antc, sola pietatis ac rortitudJnis laude 
addutti, scriam fn hac tra<:tatione opvram posuonni. quid censcndum sil 
ipM>s iiunc focturos, posteaquam Pontifex Maximus, non contentus ordl- 
n:iHis iUtt« nuntiis i^uis. ad hoc negotium Legatum pectiliarenn , tantn dl- 
gnitate. tantts virtutibus pracdituin de«tiii:irit. Sc quidcm semper aui fu- 
turos similcs. neque itdiiiT&suros, tit iii sese aliquld. qu»d ad conuiiiinem 
»alutein pcrtineat. deaidcretur. modo communibus pciiculis coinniuni 
ctiani aequabilit^tc rectnquc at^cndi ratir)nc occunaiur. Dc parlicularibus 
atticulis ncccssc cssc. ni scorsini inlcr scsc dclibcrcnt. quod statim sint 
facluri. duinmodo parva ipsis ad consiliuni capieiidum morula impcrtiatur. 
Po-stremo CMCsarcac Mti V. singularcs gr;tlia-s dc salutc ct litcris egerunt 
obsequiaqiie ct studia sua prolixtssinic vicissim dctulcrunt. 

Aiqui! jia *tcn«ius, interloqueiite [.e(fato Cardinaii et ncgotiuoi In 
duoderiiTiam diriii Aiifju^ti comperemlinante, sohitus est, quo die Poloni 
mentem dcbeant siiaiii expHc^re. qiiibus tandem i:onditiontbuH. qiiae ac- 
quae ac inlerabile« sint. coRiienl .id sacrum hoc foedus suam quoque 
voluntatem accnmudare. In quibviK consiliis expiscandis qiiamquam magnn 
diligentia verKimur. nihil tamen hnciieque aliud inlelligcre potuimus 
qiiam quod liodif- in conittlia ip<torum quinque ctrciter captla N" II htc 
subnotala 'i ad deliberandum proposita suiit, &d quae capita senientiam 
suam scripto vcl cras perendie cxplicabuiM. Hoc obiter tamen nobis rc- 
nuiitiatum cst. animos omnium ad focdus facienduin propensos quidem 
«ssc, in hoc tantuni cuiictos laborarc, ut in focdcrc illo conficiendo et 
»ecurit:itis hiiius Kesiii et dig^nitati» ratio habeatur. ICt Fyrlcjus quidem 
Palalinus Cracovtensis. quae primaria m hoc Rt^no dignilas e$t, huius 



') AI«Kat ttii ixt^cibiiy do liklu {loij iiuiiinein U bnmi: funli propoftlj il*lli 
dBputati di qneitw Kckho uella priini seiiiO'n«. l) Se itrono proporrc, « u- 
pell>rr cIk *ia loro propotto. a] Et cmo, th< debbano ptojjoTtc, tc In icriU«, o kt tm* 
voce 3) Sf dercno inlieilr? «11« (Ictibfrazibni pref< n«11a dlsU dJ Cnrori^ 4) So devono 
iBodenre i|ntllc dcliberBiitini, jl Sc fattk la modcrBlionc >i <leve proporrc «tcani cipi piu 
•mnlUli et lUGccsfcivsincntc Iratim delti altri. I.i sctuLiori (ono KndUi indnciMido li depu- 
tati del equeniTc ordEne a1 tctwr del HCTitlo primo, chc dt mc ru dUo k V. S. Ul. TuiUii» 
toBo (lali differenli li vati, ne allro li e ritoluto, te non cbe II •ceretarlo t«ii{hi all OTdla» 
au tcritto. ifualc »i dovni leitKere nella seqiKntc con|rTce*tionc, cbc ii rsr^ Itr di loro. 



264 

dicitur opinionis, ut iieget cxercitus coniungenJos esse, sed vicissitn no- 
vam hanc in mcdium apud suos profert scntentiam. ut oblicandam Caes. 
Mtcm censeat. non tam ad rurcicum, quam nd Tartaricutn bellunn confi- 
ciciidum, cum parum inquiat consultum rorel Poloniae Regno, quod pa- 
catam baberct Hungariarn et Walachias, si nb integris a tergo Schytis' 
deinceps faostiliter infcHtarctur. Qua dc rc hiimillimc moncndam ccnsnimus 
Micm V. Cacs., ut rcscribcre nobis ilignciur. quid dc belio illo Tartarico 
ctiam proscqucndo, stve In foedere comprchcndendo rcspondere debea- 
mus, si fortc dc capitc illo pertinacius urprremur. Nam ut tum tlemum 
per celcrcs ad dcclaratiaucm uberiorcm contu|»iiimus, vcrcmur. nc tcm- 
porls pracstituti rationc excludatnur. praescrlim cuit) in hunc usque diem 
nihil nobis de dispositis ad hoc negotium equis renuntiatnni sit; quorum 
si commoditale frui potui&semus, iam ante phisculos dies Mtem Vram. 
Caes, de his rebiis fecissemus certiorem. IJteras ad Regem Poloniae et 
ad Reginam a Mte Vra scriptas pecuHari tabellario. adiunctts fiostri* 
commendativis, Varsaviam misimus, 

A Principc Transytvano audimus hic tnternuntium esse, i^ed non- 
dum eius nobis copia ficri potuit. iiuantumvts iti eo perquircndo nihil 
reliqui a nobis factum sit. 

E castris Polonicts praeter id, quod supra scrtpsimu&, a vicesimft 
quinta Julii nihil huc perscriplum eat; quod plerlquc in mcliorcm partcm 
intcrpretantur, existimantes Cancellarium tam loneo siientio nnn iisurum, 
si m<ignuin aliquod atquc evidcns pericutum transitus Tartarorum prae 
manibu^ caset. Qiiae ottmia Mli V. Caes. quam humillimc pro tcmpore 

scribcnda duximus Cracoviae VIIIJ dte Augusti MDXCVI. loannes 

Kpiscopus Colorcnsis. Andreas Episcopus Wratislavicnsis. loannes Chri- 
stophoTus ab Hornstain, Adam Galtu.s Popcl a Lobkouitz. loannes libcr 
baro ab Haym in Reichcnstcin. Inannes loo. m. p. 



B. 

(Kpidtnln Ht^i-niiilH It-gHliirniii Cn^tiAr^orum nd liup«ritl<ii-«iii Mliptn')), 

Cracotriae /o Au^sti igpd. 

S. Caes. Mtas... Scriptis et iam pene obsignatis literis nuntiatur 
nobis a fide dignis hominibns. Polonos tn rong^ressu suo bodiemo sen- 
tenliam illam, quam paulo post scriptam nobis tradituH sint, mordicus 
retinuissc ac dcinceps etiam rclenturos cssc; nempc ut dc quatuor bis 
insequenttbus capitibus omnino sccuri rcddimlur: 



*) Arehltnun dwoni 1 p«AfetwB we Wiullnui. Pc^onics 15^. ZBfacmik do popi<edni«ga.J 



265 

i| Quod auxilia ills. quae Mtas. V. Cues. a Regnts ac provinciis 
suis ac pracscrlim ab Imperio Romano hactcniis vel ordinaria, vel extra* 
ordinaria rationc oblinuir. durante confocdcrationc pcrpetuo sint eodem 
tcnore duratura. 

2| Qiiod illa tpsa auxiUa Imperialia. casu quo Turca vim suam in 
Poloniae Regnuni converteret, non in Hungariam tantum. scd in ipsius 
Poloniae dcfensioncni dcbeant impcndi. 

3) Quod pax cuin TurcA Dulla penitus debeat ficri insciis ac non 
consentientibus Polonis. 

41 Quod honim capitum certitudo praecipuonim Imperii ordinum 
6detussionc intr;i certum ac praescriptum tempus debeat confirmari. 

Qiiae capita, quaniquam literis consignata nondum acceptmus, quia 
tamcn maximi nobis momenti visa suiit <t qtiia ccrtain raittendanim 
quotidic Ittcrarum rattoneni nonclum ba.bemus, iccirco hac occasionc mittcre 
Mti voluimu.s, ut dc iis dclibcrarc saltcm Mtas V. Cacs. ac dcinceps. si 
in iis urgcndis I'oU>ni pcrsistcrcnt, tanto cerliorc nobis responso occurrcre 
posset. Cracnvtac raptim lo Augusti 1596. 



e. 

(Kplstola U<rtin l«gHl(ii'iiiii l^iii^iMirwofuni «d lni[»Arataraui Ki-rlpta')). 

Kx literU nostris nona ac decima huius mensis Atigusti scriptis in- 
telligere potuit Mtas Vra Cacs., quid in eum usqiie diem hic acttim sit. 

Duodcctma eiusdcm meiisis vocavtt nos ad sese Cardinalis Lega- 
tus, vocatis prius eiiam Folonls coininissariis; cumquc a!.scdisscmus, exorsus 
esi Premisiiensis Episcopus ''1 ac dixtt: Nudius quartus sese pollicitos esse, 
quod sanctae huius confoedcrationis cum Mte Vra Caes. tneundae capita 
quaedam scripto comprehendere et Legato offerre vellent; eius promissi 
memoros sese in scriptum sententiam suam rctulisse, quod scriptum Le- 
gato offerant, ccnsurae id et cxamini illius dcbito modo &ubiicicntesi 
facturum dc eo Lcgatum. posteaquam lUud lcgerit ct cxaminaverit, quod 
ipai pro prudcntia ?>ua utilc et commodum vidcrctur. 

Lcgatus paucis cxcepit. se 1'olonis ^atia» agerc, quod mentem ad 
promuvcndum ncgotium tam promptam b<ibetent; velle ksc dispiccre, 
quid scripluiii illud contincal. ut statuere dcinde po&sit. quid cum nostra 
vcl altera purtc in postcrum traccare dcbeat; a nobis autem bcnevolc 



') Archiwwii dwon i.faiiMw* u« Wledniii. PelMWk 1596. Otyqiatl. 
•) Wavrnrni«c GQinckl. 



166 



petiit, »t interea, dum de sciipto illo cuni Polonis seorsim ageret, domuin 
DOstrAm Mdirc ibique praestolari Tcllemtis, donec qiiid fieri vellet ac nc- 
cesse esset, denuo nobis signilicaret. 

Ita i-filictis ciim I.e^ato ['olonis secessimus; in eorundem vero Po- 
loiiorum }>raoscntia |>oste3 lcctum illud srriptum est. cuius itobis summam 
exccrptam sivc atticulus tantum aliquoa (ngim tnte{;ruin scriptum nobis 
editum non cstj I.cgatus a prandio misit eius tenoHs. qui infra numcro III 
sabnotalus est Vi. pctiitque a nobis, lit ad singiilos iltos articulon confc- 
Stim scripto rursutn rcspondercmus. 

Nos inspectiii arliculis diligenter illos examinavimus et ad norinam 
mandaiorum iioslrorum sivc iiistructionis accui-aie contulimu». matuiuquc 
consilio habito in cam dcimlc scntcntiain respondiinus. quae tnfra N* IV 
notata est *) Quia vcm dcscdbi tam cito fion potuit rcsponsio illa, »1 
eodem dic statim Lcgalo oflcrrcttir, idcirco dilatiunculam parram rogdvi- 
mus ac die altero, qui fuit dccimiis qiiartus Augunti, bene mane> 
hora niminim scxta niaiutina Lcgato illam obtuliinus ciusque arbitrio com- 
iiiiMinus. quae illius responsionis captta, quo modo cjuovc tempore vellet 
cum Poloni& communicare. 

ViMim est autem Legaio de duobus tantum primis capitibus, nimi- 
rum de sociis belli et de bclli, ut vocant, ncrvo cum Poloni5^ :)gere. cae- 
teris capiCibus in cammodius tcmpus reservatui; quamobrem ex respontio 
no^tro priores illos duos articulos excerpsit et ad Folonos misit '). Nihi- 
lominus vcco codem die sub vespcram iterum me Episcopum Vratisla- 
viensem ct me l-lornstcinium ad scsc vocavit ac prolatis noviB articuUs, 
qui infcrius N" V notati sunt *), de iis cepit nobiscum loqui. Ac prima- 



'} Pm. poniicj pod nr. 7 wjrdnikowAti* pUmo: Primum ■ dMnbtii cftmniiMariii Polo- 
ntcto (Cripnifn tradltiim. 

*) Odpowiedi la wydralcowanm poniicj |io<l nr, 9: llaminomm cointniiMiiiamm Cm». 
Mrlt fMcrlpiuin. 

'i Pot. poiuici poil nr. 8: III. Cftrdiitklit CaicUni leKriptuiK. 

*) Cedula la dodsna do liini i*ko al«£ai V: 14 Aueuui 159(1. 1°^ Domin! l'olonl vo- 
Iddi omniDo ic<ldi ccriioica cl <le numcro el dc cjuilitBte inilitum C»m. Mtii, qu«t Kltioct 
peililei. •|u(it i^ijuim paiill tompartie, ul postet ipci {lOdint deccinere. (|doI mililei poutst 
aattminiilinic er caiux ecnctii; cl *i Dl). VV, 1)1. oon poMunl <|tild CCTtl ilTem, provideKltt 
at qao picio neiteltari vel 1 Ciet. Mte, vel ab eiaji Mimilrls, ct aliquid cetti folonli poirit 
lesponilcn, 3" Pcuni ciiam omnlno aiaecnrUivncro, qu»d excrcliui eiii iu perpelvni ci 
dinlufnui, lieai (oedus, cl quod iraniacto triennio Iniperiuin lubministrabU mbtidium. ()nod 
modo pnoMi. 3* Pclnnl etiam Poloni, (juod anlcquam conclodalur (oedua, Sci. MasUni- 
lianuK ntiricel M iuret traniiactiDnem Rendzinensem , cum h»er ratificaiin non ilt de condi- 
uontbu» foedcrii cl Uebcat omnliio pncccdcic, cnm sit vin<:u)ura <ib1i£nti<tni> i*m r*ctac, MJ 
ideo dsbcnt DD. VV. ■ccnrate super hit retpondere. Idcm eiiam de ({«ncralalu ui nottiB 
■it Caetaii «ennu PoloDoruin, licel de modc capieinr allqned icinperamtntiiin, Idcm de n-. 



362 



rium sermonem de quatitate militiae Caes, Mtis V. instituitr hoc est, »c>re 
velle Polonos dixJt, non tantum, quo numero niilitem sit habitura Mias 
V. Cacs., sed qutbus etiam armis instructum; nam hoc sua mtcrcsse, iit 
perspeccuin postea habcant. quo numcro quibusque armis illi stium etiam 
exercitum debcant instructum habere. Quanivis enim cQniungcndi cxer 
citus non sint, tamen ccrtitndincin in hoc roedere cunstitui dcbcre, quod 
genus mititiim iitriKjDC pais in extrrcitii siio habcre debeat. cuin ammno 
velint, ut socialia i:tla arma. qnantumvi» rn tliversi» locis dismnct». tamen 
ad nuinenim ccnlum millium hominum adsccndant. in quibus centum 
millibiis scxaginta miltc Mnt equitcs, quadrafiinta iiiiDc peditcs; ct cquitcs 
quidein itfi rursus distincti. ut sint tngtnta millc equiccs hiisiati <<ivc ciim 
scuto el lanccis, quindecim mitle cataphracti. sivc ctiam cum sclopetis 
longionbiis. qui vul^to noniinc arcbibugicri votrantur. et quindccini millc 
leviorc armituia, quos ini cosacos itpptftlant I:im si Mta); Vra Cacs. distincie 
dicat. qiia ai-matur<t «^inl futiiri illi sexa^rinta tnille huiiiities. quo« Mvas Vra 
Caes. cum Tran^ilvano sit hnbiiura, qiiot inter eos sint futuri cataphracii.quot 
velites, quantuK peditatiis. se deinceps statiiere posse, qua ipsi <|uoqiie arma- 
tura suos sini educturi. iit et propnrtione quadam uterque cxercitUK viribus 
Turcicis icspondere videatur et non tam ad sesc defcn^endum '), quam ad 
bostem oppugnandum sit comparalus. Kt «i rero diu huic articulo inhae- 
simus, vumque planc nnn nces^aHum esse, si distincti exercitus habean- 
tur, demonstrarc conati liumus. illudquc ctinm adicciinuii, Mtem Vram Cacs. 
prO trmpoiib ac betli rationc nuiic plurcs pedites conscritiere, Qunc ma- 
iore e<juilalu iili possc, nb ramquc variclatcm ccrti aliquid dc perpctua 
qualiUte inilitum nos rcspondcrc iion possc: — taincn a ]^c[;ato impetrare 
tK>n potuimus, ut respnnsionibu<« atquc cxcusationibus illis nostris acquie- 
sccrct. scd omnino a nobis contendit. ot si ipsi qualitatcm istam armo- 
nini in scxaginta millibus declararc non possemus. statim id ad Mtcm 
Vrain Cacs. pcrscribcrcmus ab caqiic humillimc pctcremus, ut Mtas Cacs 
Vra meniein supcr hac re suam nobis quam ocissime dignetar apcrire, 
Qua in rc morem gtmiditni Lcgato duximus, pracserttm cum ctiam 
reliqui subsequciues quatuor articiili. maxiini nempc momcnti articuli 



tlfic«iion« KckdI llunKAiMc anjwr dlci* KMMctioiie , i|utft Foloni Taldc urgeiil {wo «a. 
4* D« Moldkvu pviuni nnmlna <Ibl tni e<iic rcurvaiarn tn illi praTJncia *lMqne co, quod 
aatplin' in ronttovirniam dcdncalnT: id luncn cxudnio «»■« paiiiu «ilcntla iavolvendum, nUi 
ruFiil sli ipciim<i PolonK inttatuiii. J* Cirea [loctiniaiii |FCtimt clitm lctliam jxjtciTi KubiJdli, 
<|iwe crii vcl parvi tcI ina£ija, proal foloni dcbcbinii subriiiniitrarc mUiTcm, 6' Pctani 
cliaiu, II f» fctic«iii cxitum iii Uuti|[aiia tortiretni, iU ut lotuni KcEnum ■ lytannldc Tui- 
cica lilmnictur, Caccai delKai folono* itivara ad belluin conlra Ixriaroi, lU ab ciui incnr- 
atonibw «ecuri cm« po*ainl. (Jtu^ h>cut fatunu ail Rckii in cxciciiu , *i nvcl pneteni. e! 
iMc rel pn««mte v«l ibMinp CaMare. ') W RP,: dafercndum. 



368 



Mtis V. Caes. dcclaratione sive resolutione ulteriore indigeant. Xam nos 
quklem de iis articulis, utpote de auxiliis Sacri Romani Impcrli deque 
foederis ad b«tiuin f^erendum diutuniitate ac certtiudine, de traosactione 
Bendzinenai vt dc luramento Huitgaroruiti, de summo cxercitus duce, de 
Moldavia ct Walachia ac dcnique dc subsidio pecumnno, in scripto nostro 
rcspondimus atquc ita rcspondimus. iit pracscripia mandatorum nostro- 
rum iicrio prac ocutis habcrcmus; vcnim, cum ista nova I'olonorura c«- 
piia plane divcrsum, alicubi etiam contrarium ciu5, quud nos respondimus, 
contineant et Legatus existimet. immo confirmet nobis. Polonos ab faac 
mente sua. quae his articulis iiovi>t comprehensa srt. ne Latnm quidem 
unguem discc&suros. aane aliter facerc non pocuitnus. quam ut supcr its 
articulis, si qutdcm Poloni cos omnino ursuri esscnt, Mtis Vrac Caes. cle- 
mcntis.siniam decUratinnem humilHme imptoraremus. Ut autem eorum 
sensum eo reclius capiat Mlas Vra Cacs.. quae de iis nobiscum coram 
tocDtus sit Legatus, paucis etiam aperiemus, si illud pritis moniterimu«, 
qucMl supra de sexai^inta mitlibiis armatorum a Mte Vra atendis scriptuin 
est, id ita intelligi debete, ut Mtt Vrae Caes. quinquaginta milHa, Tmn- 
silvaniae autein Principi decem millia adscribaniur Cum enim nos in 
scripto respon^io nmtro asgeniissemus, etiam sine Transilvanicis copits 
exercitum Mtis V. ad quinqua^inta armatoium miUia adsccnsunim, vitum 
cst Lcgato, decein millia Transilvano adsignare ct una summa coniunctim 
sexaginta niillia poltcert. 

De Ser, igitur Maximiliano in eam sentcntiam nobiscum disscrutt, 
ut Mtas V. Cacs. mandatum a Scr. Tratrc impctrct, quod mandatuni lc- 
gato illi Cacsarco, qui ad fulura comilia Varsavieiiiiia profccturus i»it. 
detur ac concredatur, non alium in usuin, iiisi in hunc soluiu, ut rcbus de 
focdcrc omnibus confectis ct trans3cti:i, antc tBmcn publicationem focdcris, 
vigorc nuindati lilius ^atisficri transactioni Ucndzincn» posstt. ita, ut sa- 
tbfactio illa pauxilla tempore focderis iam tum quidcm conctusi, sed non- 
dum publicatt, actum praccedat. Pofro de generalatu quod dicit bunc 
scnsum Polonorum vult notum csse Mli Vrac. quod Poloni no» sint con- 
sensuri. ut subsecut» ctiam foedcrc ct impleta transactionc Scr. Maximi- 
liano munus hoc summi ducts. prarsertini. ut aiebat unus cx nuntiis. primo 
foederts anno commiitatur ob rcccntcs adhuc animoruni exulccrationes. 
Qtiod autcm dc tcmpcramcnto adiicit: id ita intclligit, ut cupere videatur, 
quod Mtas Vra Caes. Summo Pontifici committat. quae ratio de gene* 
ralatu il!o intermittendo iniri debeat De ratifK-ationc etiam Regni Hun- 
garici ita negottum capit. ut non iam amplius promiltt ratificantmcm 
illam, sed pracstari Tclit. 

De pecuniario subsidto tta rem Inteltigit. ut si Poloni triginta miUia 
militum habeant, Summus Pontifex ct Cacs. Mtas Vra stipendium in de- 



■ 



ccm niillia confcrant; qnuni teitiam partcm putat Lcgatas et niintii »ex- 
centis millibus florenis Rbenensibus confici posse: quodai vero maior Po- 
lonorum foret cxercitus. m.^iorc8 etlam sumptus tortia ilLi pars esset 
requi&itura. 

Dc T.irtarico belln post Turcicum siiscipiendo. iam tum in proximis 
literis nnstris aci Mtem V. Kcnpsimu!!. 

Cum igilur cle nmnibus liis ai'ticuli!> ^excepto postremo) scntentiam 
nostrani etiam scripto coniprehensam Jam tum L<rgato obtulerimu». ei 
hesteriia die nos duo. Episcopus et Horcisteinius, praesente VVackerio 
nostro eadein piuribus «ti»m apud Legatum rcpetterimus et in htR ipsitt 
arCiculi.-( novis permult.n esse ostenderimus partini impossibilia , partim 
mtnus necessarai. partim etinm ab aequitate quodammodo alicna, atque 
iccireo petierimus. ut prioribus nostris responsionibus t.-inquam acquis et 
possibiltbus Lcgatus atqnicK-crct. illc vero omntno volucrit, ut ctiam baee, 
a quibus Polnni vix csscnt rcccssuri. ad Mtcm V Cacs. quam celcrrime 
referreinus. faciunditm id arbitrriti sumus. nc [^gato miiius serio ac dili- 
genlcr ncootium tractarc vidcrcmui", Itaquir Mtcm V qtiam humillime ro- 
galatii voiumu^s. ut hoc siudium nustrum quam beni^iiissimc inierpretari 
et incntcin stinm dc articuUs illls supm enumeratia nobis quam citissimc 
quamque clcmcntissiine per pcctiliarcin cursorcm aperirc dignetur, prae- 
sertim cum Mtas V. sciat. nos brevi aJmodiim tcmporis curriculo. quhi- 
decim iicmpe adhuc ipsorum dierum circumscripios esse, quibus clapsis 
Poloni de boc negotio nmplitis tractandi fnculiatem nullam habent. Quo 
magis allaborandurn csi. ne tcmpus illiid nobis incassum ac idne fructu 
elabatur <.racoviac ij Augusti 1596 Podpisy jak w nr. ^. 



1. 

tAlegiit dn nru B). 

Printnia m ilnminin (■miiniiHMnriiti fPnlaiiicis) scriptuBi trwlilBui *|. 

Cracoviae t2 AugusHH 

III. ac Rcv. iJomine. Cum ita in pioximo consessu convcnerit, Qt 
hodicroo dic scntentiam iiostrani de conditionLbux confoederatioiiis contra 
Tuicam apcfircmuN . quam brcvissime nunc faciendum id exi^timamus. 
Imprimts autem S. D. W. "j divtna in negotio boc Rpcae Clirislianae tam 
salutaii tamquc neccssario procurando pietas atquc eximium studium 



*] W<tllue Rp, Oil'1- CEUtorr>,kicb >!' J32 ilt. 1 - 7. 

*) Dkia wypUant na marjtineik. fisEno 10 ukladanQ dnta ^-go (cfi, ilr. 351), 
, «dduio l^exiQ-H-i 13-KO (tlr. 353). 

*] W RP,: SR. Mti», widocRiie Mrdmc. 



270 

Kiimm;i veiieratiooe praedicandum nobJs est, buius modl certe. quod nullae 
unquam lilteriie taciturae, nulla non aeuis veneratur» Mt Non minores 
viitn gnitias III. eiiam D. Vrae a^mu», quae cum ea i^eneris nobilitate. 
splendare, dignitate, )amn aique u^u renim Cardinalis ad n^otium hoc 
tractandum a 5. O. N. missa sti. tanta diligentia atque consilio in ne- 
gotio I10C vcrsatur, ut ardcntissimac S. D. N. voluntatis atquc sanctissiml 
desiderii in 111. D. V. cura atqiic summo studio liumma cum prudentii 
coniuncto et paternum amorcm Stiii. S. crga R. Mtcm Dominuni nostrum 
clcmcniissinium atque Kc>;imm hoc facile perspiciamus el prudeiitiain ad> 
miremur, lum nou miiius in eo. quod rumoribus. quos de K. Mtc atque 
Rcgno hoc dclntos ad Stc^i S. intelligimus. fidem non adhibctidam Sta» 
S. putavit. Ita enim persuadcrc noonullos Sti S. voluisse vidcmus, quaBt 
re vcra Mtas R. et ordincs Kcgni liuiu.s nuUo focdcrc rum Christianis 
alligari, nullo bcllo Iaccs<(crc barbaros vcilcnt. convcntus con<nliaqtic. quac 
hisce dc rebus haberent. nugis in .specicm ostcntnrcnt. quam scrio nego- 
Uum h<^>c agereni; quibus rumoribus quod Slas S. non crcdidcrit. dignam 
certe rem ct eximia sapientia sua et perpetua in Kegnum hoc ctementiA 
fecit- Nos quidem ita nobis per&u;idemus, si diligentius aliquando ca^ 
quae io negotio hoc hactenus intercesserunt. inspecta fuertnt. facile Stem 
S. atque omnes adeo perspeciuros. non modo per quemvis potius, quam 
[>er R. Mtem atqtie ordines sture, quominus actum iiliquid adliuc sit* 
sed pius etiani ab illis praestitum, quam expectari fortassis potuerit ilt 
primis comitiis hoc ipso in toco Cracoviae nimirum habitis ')• iti quibus 
n Caesarea Mtc per R. «t III. Dominum li^piscopum Olomuccnscm "J ct 
Vcnccslauni Bcrka dc socicuitc hac appcllat) K. Mlas atque ordines pri- 
mum iucrunt, quantum memoria repetcrc possumus, nominc S. D. N. pu- 
bltcc nihil cuin illis actum fuit. cuius rci vcl ip^um 111. et R. D. Bpisco- 
pum .Sancli Scveri*) hic pracscnlem tcstcm habcrc possimus. Klsi aulem 
io tam gravi praesertim re S. Scdis Aposiolicae nuthoritatrm inaxime S. 
R. Mlas atque ordines spectarc dehuissent, non tamrn rciccta ob td ab 
illis hiil. scd cum primarii aliqui ex scnatu ct equcstri ordine ad leffiitos 
Cacsarcos dc ca allcgati, tum conditiones negotii huius ab eisdcm pro- 
positac atquc aliquot con^cssibus agitatae fucnint. cum R. Mtas aiquc 
ordines Bummum cius rei studiuin ostcndisscnt *). a Cacsnreae .MlLs lilc- 
ctorumque Intpcril legatis, cum partini serius venis.wnt. partim mandata 
plena se nnn habere dicercnt, ncscimus quomodo impcrfectnm ncgottum 
reUctum fuit. trihiitum tamen hoc illis posiulantibus atque ipsi adeo cau> 
sae fuit, ut delegati a R. -Mte atque ordinibu^ d.irentur, qui etiam cxtia 

■} Siowa « ■eJBiic » r. 1595. '} SUhintaw Pawlowski. 

*i Hnncyw Gemuuidk MkUipina, ') W Rp. ocijwlidc blcdDi«: o0f9d»Nit.. 



comitia cum Cac^arcac Mlis «lioruinquc. ad quos ea rcs pertinere posset. 
legati» agerenl. Annus fere integer elapsus fuit. cum nihil ferc a Cae- 
«area Mte. nihil a Principibu« Imperii. nthil a quoquam atio actum arn- 
plius hac de re fult. ita ut dcscrtum iam plane atque relictum negoLium 
hoc a plerisque putarettir, donec in proxime praetentis comitiis, cum S. 
D. a. summa cura atque studio, tum h Caesarca Mte per legatos etus 
itenim renovatum fuit. Magnam in spem R. Mtas atque ordincs vencrant, 
ctim t:»ntuin temporis intercessis^t , intra qood cum Frincipibus Impcrii 
atqite aliis communicari potuis.Ret, fore, ut iam landem certi aliquid de 
iis mawime conditionihus, quae antca a>;itatae fnisscnt. atlerrent; congrcssi 
aliquottcs itcrum cum iis fucrunt priniaiii aliquot ex utrnquc ordine a l^ 
Mte at<iuc ardinibus delcgati. etsi formula.<) mandatorum amplissimas ab 
tnitio cxhibuisscnt. postquam ad rcm ip&am tamcn vctitum fuissct, aperte 
disertcquc curn v«cc tum scripto protessi Itgati S, Cacs. Mtis fuerint. 
nullam sc quicquain statucndt aut concludendi facultatciii habcre: prae- 
senlcs hic sunt R. et III. D. Episcopus Vralislaviensis et Dominus Ada- 
mus Galluii Poppel. nicmortam coruiii appellamus. Nc hac quidcm mora 
tamcn S. K. Mtas atque ordines nbjitcrriti. itcium ad negotii huius tracta* 
tionem iisdem Cacsareae Mtis lcg^itis jvrgcniibus >) nos delegarunt, non sioe 
errnvi cerle pericnlo, inter incertae societatis et ceiti ferme belli periculi- 
que a barbaris, dutn pax cum illis diDertur. expcctationem. Qiiid amplius 
a R- Mte praestari vel potuerit vcl debuerit, nos certe non rcperimus, 
cum praesertim non pauca et antehac inlercessissc et nunc etiam intcr- 
cedcre, ostcndere jios.'!imits, quac ordincs ab confocdcratiotic bac si non 
absteiTcre, rcfngcrare tamcn qiiodammodo sUidtum atquc ardorcm eorum 
potcrant. Primum ipsa pcriculi magnitudo, qua non debemus dlssimulare 
nos movcfi. tam vicino pracscrtiin Rcfinique ab ea partc maxime fere 
patentis ct a duplict quidem hoste cervicibus immiricnte, cum universam 
fere f.i^r-u/^/rilatcni ') partimmultts terrarumspatiisab eodi^^iuitctam.partim. 
plurimis fortissimisque propugnacults coiilra id munitam, tanlopCi-e pcr- 
moveri eo vidcamus. cumqiic in simlli causa prudcntissimum olim Prin- 
cipent MaNiinilianum II Divae mcmoriae. quamvis potcnli^tnorum corun> 
demque roniiinctissimorum Principum foedcrc contra Turcas abstinuisse 
residcmus. lam vero practcr communc pcriculum. non pauca alia pro- 
piora sunl. quae magis ffiam ') qut)daminodo attingcrc noa videntur. 

Iucrescente adco mcmoria Bcndzinensis adhuc nominis aclio versatur 
aliquod rebus ad hunc usquc dicm nondum expleta scrvaiaquc. octaMoncs 
factionum in Regno praebitac, nupcrque adeo latrocinia Cosacorum ab 
ip&a quasi Vngaria el congressu fere cum Ser. Archiduce Maxiniiliatio, 



') W RP.: tiHieoliVii*. ») W RP.: infinnitaim, *) W KP.; wt. 



tyt 



eodem oon modo priaa tn confoederatas provinciaa, sed iii ipsuni etiain 
K^;num i^rassantia: Ctii vel ipaa signa aliaque instnimenta S. Caesareae 
Mtis, Scr Archiducis Maximiliani, Principis Transilvaniac una cum ipso 
ducc iatronum capta, indicio rssc poMint; acccdit huc invidia nb Vala- 
chiam unaque cum ca magnam vicinarum provinciarum partem non tam 
pacatam . quam conservatam , R. lamcrn Mti atque Kegno huic apud 
umncs fere Principes atque populos Christianos concttata; recenlisftimc 
autem, oim proximi^ comitiis dc ccrtis indutiis intcr Valachuim et Tran- 
sylvaniam convcnisset, easque III. ac R. tam nnntti Apostolici quam le- 
^aXi Cae&arei sine ul!a dubitatione iion modo recepis^teiit, verum ipsi 
ullro postulassent et oblinuissent, a (.'ae.sarea tamen Mte re ad Transil- 
vaniae frincipem reiecta, hucusqiie ductae ac nemini quidem praestitac 
sunt. Quae quidciii omnin aliaque non pauca, cum, ut nihil aliiid dicamus, 
omnia tanien diligcnter circuinspiCLuntilxis iustam c.iusam ordinibus praebe- 
rcnt, cxque praetetitarum renim. et earum quae fierent evcntu futurarum 
ctiam non levcm curam inicereiit, tantum tamen apudK. Mtem atque or 
dines cum S. D, N. authoritas, tum nuntii eius III. ac K. Mala^pinae Epi- 
scopi S. Severi iiidefesstim studium atquc ditiKcnlia, tuin jn ipsius cc R. 
Mtis atque ordinum inentibus incredibiljs quidam in communein banc 
Christianitatis CAusam ardor excitatus valueret, ul nc iis ituidcm rcbus, 
qunc supra commcmoratae siint, quamvis gravissimis, detcrrcri »c posse, 
ad traciationem hanc promptissime tamcn accedcrcnt ct nunc adco quo ad 
ijptatiim tandcm aliqucrr! rmcm cius pcrvcnirctur. iicquc labori . neque 
molestiac, ncquc sumptui ulli parccrc nos volurrint. Ad nas ctiam quod 
attinct, quod conslans pcrpctuumquc S. K. Mtis aique ordintim studium 
in causam hanc fuii, idcm noa quoque ad eam ofTeriinus eoquc candore 
-itquc sinceritate versaturos nos in eo promiltimug. ut nll III D. V. de> 
gidrraturam in nnbia spcramus 

Illud quidem ab initio lestiiicandum nobis est, nullam sane quic- 
qiiam concludendi facullatem nos habere, sed agendi tantum tractandique. 
quaequc iractando aperta fuerint. ad K. Mtem vel etiain ordiiies, si ita 
res pcistulaveriiit . referendi, quod et gravissinium negotium hoc sit et 
huiusmodi, quod ad omnes pertineat, maslme autem, quod ex iis demuin. 
qaae Caesareae Mtis oratoree ad prtstin» postulata ordiniim allatiiri essent, 
tota de re statuendum sibi ordines existimarent , itA iit quae vcl nunc 
vel posthac in negotio hoc a nobis agentur dicenturque. non obl^ationis 
alicuius. sed tractationis tantum vim haberc vclimus. Hae conditiones 
dcindc confoederationis hiiius quod attinet, non existimamus sane a nobis 
aliquas cxpectari debcrc, cum et ante iam in binis comitiis nominc S. R. 
Mtis atque ordinum certae conditiones non modo propositac, sed scripto 
etiam cum legatis S. Cses. Mtis communicatae sint, et quod III. D.Eorum 



»73 

plena de iis mandau se baberc negarent, nunc potius ab illis respon&um 
ad eas reportamus, quam qnicquam ipsi proponere debeamiis. Ut tamen 
111. I-). Eorum sciant. de qnibus maximc declarationem enrum seu S, Caes. 
Mtis re<(uiramus. aliquas commemorAre non praetermittimus, non omnctt 
iiimiruiii, sed eas tafttmii, quac ve) graviores nobis videntur quibusque 
maxinic iic^olium hoi: cnntineri exi:itiincmus. vel ad quas plenius respon- 
suin K. Mtas atque ordines adhiic expcctcnt: ad quas cum di»erte le- 
gati Cacs. Mtis respondcrint. ul nostram etiam scntcntiam de m quam 
primum ostcndamus. non inviti facicmus, 

Prima in hoc gcncrc *i conditto cst dc sociis lieUi. in quibiis ultra 
S. l). N,. S. C'ardinalium Collcgium, Sct. llispaniiirum Kegeni Principcs- 
quc Italiac. Komani ctiam Impcrit ac MoNci sacictntcm ultro nomincCacs. 
Mtis oblatani prO[>ositamquc ordinibus (nis-ie, cuin ipsos mcmoria tcncre 
arbitrniiiur. lum vel orationes tpsac lippts editac tcstnnttir; de iis igitur 
quid solidi certique nuncalTerant. impiimis requirendum siht ordincs putant. 

Alierum CAput ad vires belli contra lam potenlem hostcni pcrlinct; 
cuius capitis aliquot. niieniadmodum meminerint. partes sunt: naiii et de 
numero inilitum ct apparatu belli et subsidin pecuniario, utque perpetua 
ea sint. quoad bellum duret, etcomeatii, similibus rebus aliis in ^uperio- 
rum comitiorum trr.ttationc plensque iam forc promissis, in eo delinien- 
dum certiquc aliquid ostcndcndum nunc cst. 

Proximum huic de ratione bellt gerendi eat: in qua de sedc potissi- 
mum belli et an infcrcndum, .'in propulsandum sit. maximeqiic, si in hoc 
Kci^num hostis arma convcrtcrct. de cxcrcitu viribusquc omnibus ad 
huiua clefcnaioiicm huc iion offcrendis. tum cius gencris rcbus stutuendum. 

Non minoris cttam momenti conditio est, qu;ie ad Ser. Archiduccin 
Maximiliunum pertini.'!; dc hac duo polissimnm in superioribus tractatio- 
nibtis (itomiss*! recordaii III, D. Eormn nrbitramur coiiditionum: trans- 
actioiti Kcnd7.ii)cn8i pcr omnia satisfacturum. quemadmodum et Hungariae 
ordincs, .iltcrum cxcrcitui pro gcncrali non praefectum eum iri, Dc bonim 
igitur iton tam pracstatinne, ut quae ante promiss;i sit. scd Inco, lcm- 
porc mm nmdo ac certitudine praestandorum certine aliquid iam dett*r- 
minandutn. 

Keltquae eae potioiibus condttionibus sunt de premiis belli. de pace 
absque R Mle atque urdinibus non facienda , scd cantione denique ac 
certitudinc omnium rerum harum sunt quidem praeter hajice aliae etiam 
nontmllac conditione.s, sed qtiemndmodum ostendimu*!, ]ir.iecipu.is tanUim 
et cas, in quibus maximc ncgotium versan existimaremus, commemoran- 



'] W atcliiwaiii Jwoni i p;iiisiwa we SViedniii (PolonicA IJ96), Kd«e inajduje sif 
odp» tego uienMtyaJu w arywlcii, u«>riM «if dopiera ihI ie|;o iiaifpq. 

OycyiiH •tfa.a »1«, t. 119;. 18 



274 



dfis cxistimanitis. parttm ctiam, quod cuni de hiace convenict. de retiqnis 
raciliiis dcindc conventorum spcremua. 

Non modo autcm iniqui nthil, scd nc dtffkilis quidem rei c|iiicqnam 
lUis ur^endtt postularc se ordincs cxistimant. cuni non tnodo in tanti 
pericult communionc nemo reprehendi posset, si securilati publicae quam 
maximc prospectum velit. sed nomine S. D. N. ac Caes. Mlis pleraqae 
ultro etiam lis iam .inte partim proposita. pArtim promissa ipsorum Cae> 
sareorum legatomm, tum maxiitie eti.tm Dominoriim Nuntioi'um Aposto- 
liconim ct orationibus et seiinonibus et scripto responsis dcscrip/tr '). Quod 
Si tanien III. D. V. aliquae ex hiscc L--onditionibti.>{ dirficiliore^i viderentur. 
III. D. V. arbitrio atquc prudentiac non inviti permittimus, quacunque 
conditione \Hsum ilU fuerit: tiactaiidi initium fiat; pro nostro omni can- 
dorc atque sinceritatf, qnam teetatani [II. D. V. pcr omnia in negotlo 
hoc cupimus, non tam externam spcci*m aut nomina, quam rcm ipsam 
spectabimus; 5. R. Atti etiam atciue ordinibus, qiiod in tanto pcnculo 
adeundo coniinunicanduque cum dignitatis aliqua, tum imprimia sccuri- 
tntis publicae ratio proposita sit, ncque S. D. N. neque IIL Dnem V., 
nequc quemquani vitio vcr&uni aperamus. lia omne Re^num hoc in acie 
qtiasi contra tot barbarorum gcntium inimdationem pro rcliqna Christia- 
nitate cxpositnm ct mcritum dc Christianitatc ct adhuc incrcri possc 
cxistiiitant. ut ncquc penculo alicui tcmerc id obiici S. D. N. in ipsum 
vclle cxistimcnl ct cum S. D. N.. tum III. D. V, favorc non indi^num pu- 
ttot. Cui quidem iitnque et R. Mtem universumque Kcgnum. tum 
nos quoque itcrum atquc iterum commendamus. 

». 
(Alvjcat du nru d). 

IllaKli-iMHiml ('nriliiiallH (TalelaBi r^Mrriiiliiiii *). 

ij Attgusti. 

Clroa primam .ronditionem de ftociis belli: Pontifex eo modo, qoo 
actum fuit in focdere tempore Pii V cuin Rege Mispaniarum ct Dominio 
Venetonmi, sc obligabit. 

De S, Re^c Hispaniarum: iam multa tribuit et tribuet auxtUa Cacs. 
Mti ct cx subsidiis. quac singulis annis pcrcipit cx concessione ApostO- 
lica^x clero Hi»paniaruin, solct et tenet ctassem marttimam comparare 
cuntra TurC4s, prout hot: anno et siiperiori fccit. quod distrahct maxime 
Turcicas vircs; quoad altos Principes Italiac cxccptis Vcnctis. non soicnt 
in confocdcrationc nominari. scd fcrc scmpcr cuin summo PontiScc virc» 
coniungunt 

•) W KP.: dMcriptli 

*) W. Bibl. C»»TlPiy»kieIi nr. 331 ttr. 8. D»t« Krypiian» n« nMrsiovtic. 



275 

Qood p«rtin<t ad Ini|>erium. D. oratores Cacsiiris clarc explicaburtt, 
qnid possit pracstarc Caes Mus, ct idco licct vocc aliqua cxplicaverim. 
remitto tantcfl me scnpto, quod ipst tradcnt; nihil ctiam de nervo belli 
tt ncquc dc grttcrc mililum nttingerc viNum cst. cum omnia haec leser- 
ventur explicanda ('aesari» oratoribus, 

De scde belii et de ratioitc bclli admtniMrand) nihil potest certi 
Statui, nisi prius observeiitur consilia ct conaius hoatium cl consulcntur 
Imperatorcs cxcrcttuum et aiulianttir eoriim scTitentiac; si tamen aliL|uid 
habent D V Itl. quod cupijint, illud pmponcre polerunt, auditis cliam 
Caesarci» oratoribiis omnia plcne cxamin-ibunlur, ut certa aliqua dctcr- 
mtnatin iniri possit. Sitbsidmm pccuniarium tam Cac<iar qu^im Pontifex 
pracstabunt ct quod atltnct ad Pontiriccm, cst iam paratutn; satisfiet tra- 
ctatioiii B^cincnsi, cautianes possibilcs ct honestac d.-ibiintur ct possunt 
cxcogltarc et proponerc. quae magis ipsLs cxpcdire videbuntur. Quod ad 
generalalum MMximiltani. rogo D. V. 111.. ui boticstiorem modum exco- 
gilcnc, quo po<:sit eoium vnluiitati saltsriert et animi iion mngis exul- 
cerentur 



(AI«4[nt iln nni S). 
Diiiiiiiirtinini rtitnfni<)<iKrtiinini Oapn. MtiK i^pitcriplnn *). 

jj Augitsti. 

Tll atque Kev. D. Legate.... Ex illa subnotatione, quae hesterna dle 
III. I). V. -iii nos misii, excerpta ex ubcriorc scripto D. Deputatonim 
Polotionim, cuiujt nobis scripti non est copia facta, inteUexerinuK, cupcre 
D. V. III., ut de potioribus quibusdain incundi focdcrts conditionibuti. quae 
S- Caes. Mlis sententia sil, quacque L-»nditionum tlUmm ineundaruin 
certitudo csse possit, brevtter ac dilucidc expliccmus- Qua in rc lubentcr 
ac mcrtto 111. D. V. dcsiderio ac voluntati morcm gerimus, cum bnc sola 
dc causa a S. Cacjs. Mte huc inissi simus, ut de conditionibus illins prcssiiu 
et cxactius dispiciatur ac tandcm adspirante divina clcmentia certi in iis 
aliquid. si qua ratione ficri po&5it, convcniat. Itaque mentem Suae Mtis 
Caes. D. V. pro candore uoatro tubenter npericmus. iiibil ambigcntcs. 
codcm irandore scriptum hoc noMrum. quod III D, V, offcriinus. ab ea 
acccptum ac, si quod Deus omcn avcrCat. dc rc Cola inter partes conTC- 
nirc fortassc non potcst, in nullum Caes- Mris praciudidum vel incom- 
mudum intcrprctHtuin iri. 



') WedtuK RI'. Cjiaittfr. K* jji >li. 9 - 13 i «lcKfttu IV ilo li«u powficj po*! ot. b 
wjdmlcouiMiego, Bi •rchiwmn dnrotn i |>ftd(t«r* we Wiedtiiu: ir pierWKifto in» <Jale I4, w <lfu> 
Kim 13 xierpiUa. 

18- 



ay6 

IMmum igttur caput de sociis belK fucrat; ad quod ex praescripto 
mandatorum nostrorum rcspondcmus: si dc sociorum , qui propne sncii 
atque confucderati appellentur, numero ac ccrtitudtnc qucratur, in hanc 
Hucictalem ac focdux convcnirc possc ac dcbcrc: Frimum S. D. N. L"tc- 
mcntcni Octavum Pontifiircni Maximum cum «acro Cardiiialiuin Collcgio, 
qua omni de rc nano nielius acque rectius qnam ipsa D. V. Ill potcst 
sjgnificarc Accedet deinde S Chcs. Mlas cum Regnis atquc dominti^s 
sui!*: Mungaria. Uohemia, Austria. Moravia el Silesia, a quibus Kcgnis ct 
dominiis suis Mta^ Sua Cacs. iam tunc ad hoc foedus fcrcndum atqiie 
conficicndum amplissima mandala .iccepit. xuperinribuN proximis Varsa- 
viensibuB comitiis edila atque uRtens:i. Kt quia 111. Traiisilvaniae Prln- 
ceps iain antc cum Mte Sua Cacs. in hoc sociali bcllo coniunctns est, 
eupit et ommno vuli Mtas Sua Caes.. ut ipse quoquc Transilvanus Prin- 
ceps lomprehensufi hoi; foed(^rc intelli}»atur; Styria vero. Carinlhi^i ct Ty- 
rolien-iis provinciae. tatnetsi immcdiatc Mti Suac Caes. non snnt subdiiac, 
quotiescunque tamen «i*« de bcllo, stve de induciis Turcicis agitur, una 
cum provinciis Suae Caes. Mtis ipsae quoque comprehciitlantur; quam- 
obrcm illarum rvitionc iiulla posset diificiiltas oboriri. Horro de S Komani 
Impcrii L'rincipjbus atque nrciinibus huic etiam focderi peculiariter adiun- 
gendis S. Cacs. Mtas apud Klcclores Imperii diligentcr hactcnus constitit, 
scd nihil tcrti rcsponsi impctrarc potuit; quocirca cadcm dc re. utpote 
quac in m.inu Suac Cacs. Mtis non sit. nihil etiam ccrti ac definili spon- 
dere Mtas Sua Cbcs. potcst Urgcre tamen negotium nc minc quidcm 
ccssat. alquc hoc intcrca taccndum non csl. Impcrii staUis atqut- ordinc», 
quamquani foedcrc antiiurcicu propric sic dicto compreheiisi iion sunti 
tamen auxilia antcturcica ct hactcnus largissimc promisisse el re ipsa 
prac8titissc et etiam nunc praestare et Caes. Mti dispositioncm auxilio- 
rum illnrum praesiilorum aique praestandonim. dummodo contra Turcam 
adhilu-antur, liberam plane lelinquere, neque vero ulli dubium cssc debet. 
quin durante pericutoso hoc bello eadem etiam deinceps sint ac forla^sis 
etiam maiora auxiiin praeHtiluri. Quod etinm. quoad auxilia praestita xc 
praestanda, dc potentisHiimo Hispanianim Rege. ciiixiA (.-adein fere r;ttio 
est, dici rectc potest; natn et illc quantumvis peculiari foedere antiiur 
cico MH Suac Caes. non sit coniunctus, valida tamen cum primis auxilta 
Mti Suac hactcnus piacstitii. cum supcrioribus annis et mafjnam pecuniae 
vim Suae Mli Caes. rcpraescniavit ct classcm ctiam in mari Mcditeraneo 
aluciit, per quam gravia Turcis damna intulit et hoc ipso anno classem 
armalam iu codcm mari Mcditcranco paratam et instructam habeai ad 
Turcarum conatus ibi tncorum pro viribus reprimendos, ipsasque Turc;<e 
ditioncs hostilitcr invadcndas. Ad Moscoviae Ducem, qui superiori anno 
non contemncndo. scd liberaii planc munere Mti Suae Caes. subvcnit, 



_rf ^ 



nnnc vicissim solenaiK legatio Caesariana mittitur in huuc untcum ac 
praccipuum finem, ut per Caes. Mleni contra Turcas ei Tartaros aoimetur 
alque tncitctur ct ad foedus hoc <:oiiiiiiiine amplectendum quam diligen- 
tissimc tnvitetuf. Italiae Principes potioreS quoqiie. excepta Kpca Veneta, 
praeclaram hactenus in auxiliis praestandis operam coUncarunt. qium 
etiam deinceps procul dubio prae»tabunt; de peculiari autem ad foedus 
hoc accessione quid de ipsts promitti queat, nemo fortc melius. quam 
ipsa D. V. II). dixerit- Suprrest, ut Domini Poloni, quod iam saepcnitmero 
factum cst, iterum ilcrumquc rogentur. ut ccrtis hoc pacto roederis socijs, 
dcinde vero ctiam auxiliarihus copiis pcrspcctis atquc inteUcctia, ipsi 
qQOCjuc suam mcntcm apcriant et cum sociis, non siiic spc plurium i|uo- 
tidie accessurorum, smice scsc coniungant; '..|ua in rc entcienda atque 
tmpctranda pluriminn potcrit III. D. V. ct uuctoritas et industria; ct baec 
de primo capitc. 

Alterum caput circa vires bclli socialis verMtur. quod iu pluria 
mlnora capita rursum distinctum C8t. Ad priinum quidcm. ad Mtts Suae 
Caes. viies atqiie facultxie» in hoc bclU' sustinciido quod attinct , non 
e«t necesse ea tepetere. quae superiore hoo t|uadriennio Suac Caes. Mtis 
atiKpiciifi gesta suni, cum in oculis et memoriii omnia versentur. Sic la* 
men Mtem Suam vircK suas cxploratashabcre. ut c Rtgnis et provinciis 
suis, compulatts TransilvaniciB copiis, ad hanc societatein et belhim exer- 
cittim tum equitnm , tum peditum armare atque alere possit 6o millia 
hominum. Dc instrumcnto deindc bclltco atitsque ad castra necessariis 
rebus. cum dlvcrsi debcant e-sse sociorum «.-xcrcitus, quivis sibi suisque 
possct prospicere, Porro ad subsidium pecuniarium qtiod attinet. nemo 
quidem iion videt, f^cullates Mtis Suae Caesareae, quae myriadas aliquot 
in ^un^ulus cogitur annos in hoc bellum cxpenderc, oon levitcr sanc cx- 
bauriri. Verumtamen ut hac etiam in parte voluntatcin suam plcnc pro- 
nam ad hoc foedDs faciundum ostendat, si de tempore cxcrcitus Polonici 
educendi ct habendi, dcfjiic pccunia eroganda cum tciniino, tum modia 
convcnirct *), adduci scsc ab 111. D. V. patcrctur. ut annuatiin ceRtuin 
auTcoruin scutatorum sive ccntum quinqua^inta florcnorum Rhencntuum 
miUia Polonico cxcrcitui pcrsolvenda in sesc accipcrct. 

Postrcmo de lcniporc focdcris continuaiidi sic agi possct. ut nunc 
quide II in bienniuin vel triennium foedu« ad bellum contra Turcas ge- 



') VI ItP. Ciutoa. 3ja po ■coavoiirct» w% irlko *lo<vi: paratiMiinNni cue ■Uquod 
■abiidinin pccaniuiiun prutlarc. Qolbui (tutbiii condlitonibtit discoMit, tljis «Ubitarninnri 
1 t» lem nijua tif cUy dcrypt. Widocmie lcKiit nic dkt poltkiirj komiunoBi calcgo 
pUna, kldreito konicc podajeiny w«dlug aktn iMJdnifcvco «tf w «rchiwinn diro«ii i paii- 
MWft wc Wicdnin (alegat IV do nra 6). 



»78 



Fenduin conventrel , quod tempus deincepfi facile ]>uss«t in complures 
annos pro nccasione et necessitate conlinuari. 

Tertium principale caput ab lU \). V propositunn, est d« ratione 
belli [^erendi, in quo de sed« belli, de modo infcrendi vel propulsandi 
dequc viribus socictatis tn defcnsioncm huiu? Rcgni convcrtcndis agitur. 
si fottc bclli Turcici moles in hoc Rcgnum ingrueret. Ad quac capita 
ista Mtis Cacii. rcsponsio cst; Coniunctis agminibus atque congregato in 
unum aliqucm locum excrcltu ut rcs gcratur, ncquc per coninieatus ra- 
tioncs. ncquc pcr locoruru distanliam. ncquc per alias (^ravissiniAS corui- 
deratioiic?! ficri commodc possc. Quarc sic ticgolium inslitucnduni, ut 
Caeii. Mtas Turcani in Hungaria. ubi quam oportunissime quamquc ina- 
xlmo cum lioslis detrimcntu poteril. pro viribus distrahat ct aggicdiatur, 
idcm fai-iant Slirii ct Carinthii, idcm Transilvaniac IVinccps; distractis 
hac ratione Tnrcarum viribus, l'oloni comniimem hostcm ils in locis. quac 
Pnloniac viciniora sunt ct c quibus aditus in Poloniam Turcis paicre 
queat. infestent. Qiiod si nimli Turcarum potcnlia unam aliquain in par* 
tem so::iotnim inciiniberct, tunc rcliqui socii parti labur^nti pru rei ne- 
cessitate certa atiqua ct iam in hac tractatione definicnd» exercitus por* 
tione confestim succurrere ac lidcleni opem ferre tenfantur. 

Quae huic tertto capiti adiecta &unl alicuius etiam momenti capituU, 
de praemiis belli. de pace insciis sociis cum hoste tton componenda ac 
de cautione atque certitudine rerum coiivenurum. de iis hacc e« Suae 
Mtis (.acs. sentcutia: Si pracpotens Ueus pro benijjnilate sua prosperi^»- 
rem aliquem Christiaiio cxcrcitui succcssum largirclur, *juod Turcoruiti 
modo in potcstate est ac nuUiuit ante partis ruerat. in co divldendo ju- 
dtcio Summi Ponlificis stetur; quod vcrn unius vel altcrius antehac partis 
fucrit, id codein pustliininio itire rcvcrtatur. 

De Walachia ct Moldavia auctorilate ciusdcm Sumrni P<>nli5cifi 
amice transigi pos«ct, <>ic. ut iiitcrca tcmporis nnth partium in iurc suo 
quacunquc rationc piaciiidicctur. l)c pacc aut foederc cum communi hoste 
insciis sociis nihil essct constitucnduiii, Dcniqnc suprasciipta. nmnia, aut 
ai qua ctiain esscnt alia confoedcrationis cupila. scripto authentico tri^- 
mino vel quadrigemino cumpreheadi et soienni inodo sigillts ac subscri- 
pttoiiibu» partium vii^ore mandaiorunt ac plenipotcntiarutu iuramcnti loco 
powint con{irmari. 

Praeter haec omiiia et iiin^tila, quac seorsiiii ab 111. Ti V. dc Ser. 
Maximtliano deque ordinuin HunHariac iureiurando nondum praestito rc- 
petita Bunt, eorum postremum sic se habet, quod Mias Sua Cae». non 
semel apud Hungaros praestationem illam ursit, sed dcprchendit, diffi- 
culter id cxtra comitia, qulbus Mt:is -Stia Caes. coram ifitersil, obtincri 
potuissci quam rcm etiam deinceps sibi curac liabebit, 



Ad Ser. MaximilJanum Suae Cacs. Mtis fratrem quoid attinet, ita 
perapcctum hab«t QlLas Sua fratris sinccrum ac rectum in Rpcam ani- 
mum. ul dijbiuin nulluiii sit. qiiin Mti Suuc Cacs. oratores interim ita certo 
pollicen reliquis oiiuiibu:. tran.^aclis possuitius. ut totuin foedus irntum sJt 
effcctuquc carcal, nisi praesictur, Quod autein idem Scr. Maximitianus 
hoc lcmpnrc Cacsarcani cxcrcitus iii llungaria dux constitutus cst, id 
a Mtc Sua (!acs. multis ct gravibiis dc causis fnctum est; nequc vcro 
liiiic ulluiii huic Ke^n pcriculuni vcl ctiam suspicto periciili a 1'nncipe 
rectae cooitciemiac et »iiicen animi impenderc vcl potcst. vel debet, ma- 
xime snbsecuta tiaaiuctionis iinplctione. quae eliam iniiiimum mKlcvolen- 
tiae cuiu&vi» scrupulum peniliis sit sublalura. 

Quae omnia paiici<( ct nudn ac &jnccro animo III. U. V. ad ip^tius 
'pctitionem significarc vnliiimus ac sane dehiiimus. nihil dubitantcs. quin 
Itl O. V. candidissimam mcntem Caes. Mtis in boc toto negotio sit 
agnitura, utpotc quem videat nmnia ca, quae possit, prono ac iubeflt> 
^niino spondcrc ct in scse recipcrv vdlt^, quu posito certe ea, qtiae in 
manu :ic potestatc Mtis Suae Caes. non siint. ab eadem eliam iirgeniius 
exig«-'nd:) ncquaquam vidcntur, Spcramus D. V. auloritate atque industria 
sua efTecturam. ut sublatis omnibus scrLipulis bcne atque amice inter no$ 
ad rati^cationein cum C-:ics. Mtis. tum Ser. Poioniae Keifis possit conre- 
oirc. Cracoviae XIU Augusti. 



in. 
(tpiBt«>lu iiuMi-tn ieKnlurUHi t'ii«sarei>nini nd Imvffntorvin M'ri|tlit ■)). 

^acoviae fQ Augusti. 

S. Caes. MtaR.. Decimaquiiita men.<Eis Augusti scripsimus aJ .Mtem 
V. Caes., quales articuloit Legatus Pontificius nobis duobus, Kpiscopo 
Viatistavicnsi ct Hornf.teinio. obtulerit ct quod pro tcmpore ad eos re- 
spondcriinus, quidquc iii ca partc a Mcc- V. Cacs. responsi quam hu- 
□lillimc dcsidcrcmus. 

Triduo posl, hoc cst duodc vic c si ina Au;ju*ti idem Legatus 
aliud ad tius scripluni dcpulatoruni Poloiioruiii iiii»it, quod illi dccima 
scxta et dccimascptimii Auguati confeciitsc diccbanUir, cius tcnoris, qui 
infia N" Vl notatus cst *). Ad quod scripium cum Lcgatus pctiissct. ut 
statim cl quidem cathcgorire rcspondcrcmus , fccimus. quod nostri erat 
oHicii. ct inspccli)^ diligcntcr mandatorum iinstrorum praescriptis, iii eam 



') AichJwtiiD dwong i paAatirk we Wl«dnin (Palonicji 1590), orrKinal. 
*] Wydrukowane poaiic) jako nr, 11. 



sentenliani illi scripto respoodimus, quae infra N" VII subnotdt^ est •); 
quam responsioncm Iioc mane, undeviccsima ncmpe Angusti hora 
seplima antemeridiana, Lcgato obtulimus, simulquc pluribns vt-rbis cxpli- 
C)viiiu&, qii:bus de causi'^ ad prcssioru pnrticularia, quod illc dcsidcran: 
vidcbatur, desccndere noii possemus. Nam buc innuerat L^atus et fac^ 
stcrn.i dic a Wackcrio noscm petierat, ut scripto isti uostro tria hacc 
discrtc inscrcamus: printum . quod Mta» V Cacs. in excrcitu illo. con- 
&tante 60.000 liominurr, viginti milia cquitum, Transilvaniis autciii d.ooo 
equitum c5set habitams; deinde, quod auxilia S. Roiriani Imperii tribus 
adbuc annis continuis ctisent dunituni; tertio, si i>o.<it exilum triennii illiufl 
adhuc debellalum non forei et Mtas Caes. citca comitia tinperialia au- 
xllia longior^ impetrare non posset. quod tunc Mtas V. Caes. pro obti- 
nendi-« auxiliis itliK comitia esset Imperii indtctiira. Qiiac ipsa faodierno 
die, lecto scilicet scripto nostro, tam diserte non ur&it. lonRum laiiien de 
equltatu atque peditatu singillatim designandn sermonem instituit et 
a nobis contendit, ut quia de tcrtia exercitus parte ey rqiiitatu conficienda 
in scripto noslro meniionem fccissemu^ , di.^itincte saltcm asscrercmiis, 
Mtem V Caes, in excrcitu suo scptemdecim millia, Transilvanum septem 
millia equitum atque in univcr&um 24,.ooo equitnm habituros, ut hoc pacto 
desiderio Polonorum aliquomodo saltem satisfaccret et ob^itinatioribus illis 
viam ad ulteriorcs difficiiltates movendas praecludcre posset. Vcrumta- 
ineni quia salvo mandatorum nostrorum sive instructionJs praescripto eo 
usquc dcscenJcrc nobis non fuit integnim et quia animadvertimii^. per- 
petuis istis intcrro^-ationibus in nos tantuni dircctis ticKotitim potius in- 
Iricari. quam ad spcratum 6ncm deduci; iccirco eius scripti lenori inhae- 
simus. quod supra N" VII notatum cst, ac diligenter nos I.eg^^to Cardi- 
nali rxcus;ivimus quod mandatonim nnstromm limitcs aliitd aliqiiid n&nc- 
rendo transilirc non audercmus. Rogavimus autcm niaiorcm in modum 
Cardinalciii Leg;itum. ut suinmo studio perquircre apud I*o1onos delegatos 
conaretur, quas illi tandetn foederis conditiones non iam quaerendo et 
interiogando. scd aiendo atque asserendo pu.iitas vellcnt illasquc vel Le- 
gato ipsi, vel nobis ederent. nt sinr longioribus ainbagibus cerio tandem 
respondere possemii», in quibus Hquido satisfieri ipsis. et ad quas per ra- 
liones Mtis V. Caes. de.icendi fortas-sis non possit. Qtiod aegre qmdern 
in sese suscepisse videb-itur I.egatus, ciim perspeclum se habeie diceret, 
Poloiios, ut id facercnt, non facilc addiicttim iri: qua de causa lauliores 
potius atque ubenorcs a nobis condttiones cxpectabat; ubi tamen animad- 
vcrtit, nos a sentcntia nostra rationibus et authontale Mlis V. Caes. fulta 
dtmnveri non po&sc, suscepit in scsc provinciam, quod scntentiam illam 



') Wfdiukowknc paDJicj j*kt> m. 13. 



381 



noatraro cuin Polonis dcputatis diligcntcr vcltt cumiviunicarc, idque mm 
hodicinii alqiic crastina die facturum bcncvolc pollicttus est Prius tnrtien 
prnlixuin dc modo bcUi gercndi , hoc est dc ulroque exercitu in ununi 
locum coniungcndo, orationem instituit, assercns, nulU re rorta^S'.- magi^ 
quam hac una Polonos videri ad focdus ac societatcm allici posc. utpotc 
in qu;i ipsi el spem glonosissimiie victoriac potiundac et ciusdcm -quam 
citissime potiundae totam rcpositam habcant; ad quac ai^iimenta placid« 
liiscuticnda nos illa respondimus, quac partim in ipso scripto nosiro com- 
prehcnsa sunt. partim iis aflini» «iint. quae pracscriplis mandatorum no- 
strorum continentur. 

Res ifjsa autem demdnstrabit. rjuid ah adversa sit parte Lcgatus 
impetraturus, ac fortassis etiam Jntenra temporis Mtas V, Cacs. ad supe- 
riorcs litcras nostras clemenHssime nobis lespondere dignabilur. ut cnr* 
rentc ad cxitum tractationts huius termino, qiii apud Polonos pUne son- 
ticus et falalis est, nos saltem certiores reddamur: in quo, si urgeremur, 
praeter et ultra mandaiorom noslrorum praescripla vel possimus vel de* 
beamus consistere, 

Hodierni die tabellarius ille. qoem Varsaviam ad Ke[;em et Retfi- 
nam cuin litcris Mlis V. miseramus, ad nos rcdiit; is atliilit lobts literas 
obsignatas Mti V. Cac*. inscriptas. rjua*! iti hoc fasciculo N" 8 'I signatns 
Mtas V. accipict, altcras binas a nobis rcsignatas ac N" 9 et 10 ■) no- 
latas. in quibus Rcx ct Regina ad priores nostras rcspondcrunt. 

Oc Schytarum transitu. vcl iibi tandeni sint aut cxistanl. nihil certi 
hic afTfirinaliLr, aliis dicentibus, tjuod adhiicdum ad Borysthcncm consi- 
deant, aliis afhrmantibus. quod vel per Podoliam ipsam pcrrui»luri, vcl 
certc transitutn pcr Moldaviam sinl h^bituri Quod... Cracoviae 19 Aujiusii 
1596. Podpisy jak w nr. f. 

11. 

(Aleftat dA nra 10). 
SeeniMlain doBiinnrnm cnmniimMirioruni fPoInnoruBi) rcMriptnm \ 

Cr/weviof /7 Augusli. 

111. ac Rcv. Dominc. Scriptum dominorum delegatorum S. Cacs. 
Mtis ^ib 11). D. V. nobis commuiiicatuin et leifimus et quatituni in nobis 
hitt cxpendimus; cumquc neque temporis. neque negotii ratio patiatur. 



*) AltK«ni KK» bnk, 

') Littj Krola j Kr6lowcj do delefrfttdw ceimkich, ob> i: <ltty WtnuwK 13 
■ictpniA, uvrlenjij mnic aculniki i koiuplemcnla. 

■) Wedlng RP. Ctarlor, nr. 331 itr. 19— 17 1 •legalu VI d« liMu {HmXAv ««lutkich 
i «Ibia 19 lierpnia (por. poMjrlc^ nr. 10), w ■rehiwam dworti i ptAflwa w« Wiednhi, 



ut multis agamus, (|uiim paucissimis nunc ad id r«spnndemus. Signilicare 
III. D. Rorum intelligimi)i!, prioris scripti integri copiam r>ct.im sibi 
non ruisse; el ante iain |>etiiniu3 et tiunc al> III. D. V. pctinms, ut com- 
mimicare Id cuni illis non gravetur. Multas eius rei ct [(raves causas ha- 
bemiis: imprimis quidem. quod nonnulla in prima etiam parte scripti eius 
^nt, ad quae omnino responso nobis opus csse extstimemu^; deinde ver 
ne si r->rce tta res tulerit, ut proferendum aliquid in publicum nobU" 
flit. ignotantiam eiu» practcndcre, aut celatos se de eo qucri possiat. 
Quod si [ll. D. V. ipsa ob aliquas fortassi» rationcs auas trdderc id ilUs 
tiolil, modo pcrmL>>$u 111. D. V. id fiat, vcl ipiiis nobis cxcmplum eius 
communicare cum illi.s gravc non crit. 

Quod ad caput de socits belli attinct, quod nthil dc iis ccKi &rmi- 
que a delcgatis Carsnrcis proponatur. putamus lll. D. V. pro eximia 
prudcntia 3ua rcctissimc ip^iin prospiccre; cum di!it;ciitissiinc tutiim id 
caput cxciisscrimus, vix utlos reperire possunius. qui vere confoedcrati 
futuri .Mnt, practer S. D. N.— dc quo tamen ipsi nihil afnrmant. ad IIL D. 
V- nos rcmittunt — ct Cacs. Mtcm ciim ditionibus cius: qui si ipsi satis . 
virium ad su«tiiiendam aut rroiigendain potentiam Turcicain habcrent. non-i 
tot aliis adiungendis opus esset. Ad reliquos quod attinct, nt Imperiuni 
Komanum, Ser. Hispaniarum Regem. Princlpes llaliae. Moitchum ct aliog 
nonnullos, quorum societatem tutics nobis ^iiic pToinissam 111 I). V. scil 
quorumquc spc vel maxime ad negotium hoc R. Mtas atque ordines ad- 
ducii fuerint. iion tain focdus ;itiquod nobiscnm. quam aiixilia, qiiac nunc 
Caes. Mti ipsi praestant. ncquc ca certa aliqua ostentantur, Quanium auieqi 
inter fned«Tatos ei auxiliarios intersit. quis non videt, cum focderati certi 
foederis lcf^ibus citrcumst^ribantur astriiiganturque, in eorum, qui volunUrU 
auxilia pracstant, et qu.inlum et qunndo et quamdiu ea praestaie velint, 
vuluntatc atquc arbitrio fcre posiluni sil. Utcunquc tamcn sit, ncc acte 
nimis inquirerc . vc1 vcrba potius, qiiam rcm spectare iudicamur, 
caput hoc in suspcnso rclinquamus, de ncrvo bclli ac viribus agamus: 
quac si eiusmodi dcmunstratac nobis fuerint. ut etiam stiiu iiomi- 
nibus istis sociorurn pruspcclum satis securitati csse possil, rieri potest. 
ut magis reni. quaiii cxlcrnaiii allquam spcm scqucndam sibi S. R. 
Mtas aiquc ordincs exisciment; si nc hacc quidcm sntis firma in- 
venientuT, eo diligentlug tum de sociis ctiam nobis dispicicndum inqui- 
rcndumquc, pro sitigulari sapicntia sua facile 111. D. V. inteiligil. Vires 
igitnr hascc proponi nobis videmus: Ex S. Caes, Mtis ditionibus. con- 
numeralis etiain cupiis Transylvatiicis, exercitum sexaginta miiliuin 
hominum. Nun commemorabimus hoc loco, anne hac nliquando septua- 
giiita, aliquando octuaginta mtllia ad hanc communein soctetatcm ultro 
oblata fuisse ; de hoc ipso numero . qui tam indicalur , nccessario 



quAerenda cognoscen<laquc aliqua Qobis suot. Non ininjm autem 111. O. V. 
aut cuiquam videri debei. quod dilt^enlius in haec inqutranius. cum et tta 
ajjratur. ut in omnihus inagnis rebus dil)i>;entis&ime circum^picienda omnta 
sint. Primum igitur nobis sciendum est. ex propriifine dilionibtis S. CacB. 
Mtis, an ctiam cx fued<;rati!i. ct qua ratione numenu iMe conficiatur; deinde, 
quantum et cuius {{eneriii {;en*isquc in cxcrcitu eo equitum, quantum or- 
dinutn futiiruni sit. ac si quidem ex foedcratis etiam provinciis, quo- 
modo conftciantur. I>eindc rero. sive ex sociis. sivc ex Cnes. Mti» Rcgnis 
ac proviiiciis vire» istae coguntnr, sciendum nobis est. caverenc possint, 
pcrpetuo quoAd beliuni duret, e.Nurcituni quoquc eum duraturuni; tum si 
forte hostis in hou Kegnuin iirma convertat, ad id dcfendcndum omnes 
bnsce virea atque cxercitum huc conversum iri; quaequc exercitus eiua 
alendi vnUo sit ct in poslcrum futura, stipcndiisvc ipsius Cnes. Mtis, an 
alients ctiam. l>c hisce i;^itur iit rcni ct diwrti aliquid itobis respondeHnt, 
omnino ncccssarium cst- 

Iiistrumenti bciiici nuinitic machinas, tormcnCa, pulvercs, globos, 
urinit, ligxjTic». ^pdtha^. vccturas. tum -.ilias oinncs rcs. tam ad castra mc- 
tanda promovciidaquc. quam ad oppuynatione» necessanas comprendi- 
mus: h.ic aulem r»[ione capui hoc a K.. Mte aique ordiriibus pTupositum 
foit. n(tn quod R eliam Mtis exeicitus pUtte iiiermis. aut ab huiuscemodi 
rebiis omninn imp.iratiis futnrus sit, sed quod in comtruni omnium con* 
fnedeiatorum expeditione. qua una hostem hunc debellari posse R. Mtas 
atqiie ordines semper statuerunt, bellici istius instrumenti curam alque 
onus ad Cics. .Vltem c;ieternttquc conloederatoH pertinere debere eqai> 
dem ludicent, ut qut ct magis rebus hiace cmnibtLs abundent et facihus 
forcassis ea pararc t-t viciontribus ex locis conduccre possint, pcditatu- 
que in instnimciito beittco conduccndo tractandoque maiorcm copiam 
habeani 

Kcliquutn ex iis, quae proposita sunt, eat de subsidio pecuniario: 
dc qmi iitrum ccrti iiliquid etiain, an iioi) dcfiniant, quid. ijuaatumque. quo 
tcmpoic ct quibu!> pcnsioiiibus » Cae^. Mtc cactcrisvc confocdcratis R. 
Mti atquc oidinibtis ad eo intiiorcm cxcrcitom in^trutndum expcctanduin 
sit, non minus ncccssariuni cHt. 

l'ostquam H ad scriptum domiiioruin dcleKaturum Caesarcorum rc- 
spoiiditnns. cx lil. L>. V. scripto. ad quod in hoc tcmpus respoiisioneiii 
distuhmUN. de duabus maxime rcbus ag^enduni iiobls vidctur: Una. genc- 
raUtu Ser. Archidu.ia Maximiliani, altera. Ucndzinensis transactionis pcr- 

1>] Calego lcK» uiifpu, od l'oitqii4m id icrlpteni... &J do koitct, nicma «r ■keie 
iiiM)Atij^jiD sif w sicliiwuiii dnotu i paHttwt we Wicdnin. Widoctnie lcEal lUc ilii posloiii 
ce-anklin caJe)[o piim», wjtpuiell mlep lyrt^cj' ki* Mftktynilllanm, MoldRwil 1 MnlUB. 



» 



384 



fectionc; qua ulraque in rc quod satisfactum H Mti atque ordtnibus iri, 
ut antca et D. Nuntii Apostolici et legati Cacsarci, ita indc III. D. V. 
ufTciat pollicctturquc. dijinain adco rcm Suae Ser. Domus. suac constao- 
tiac atque dignitati* Caes. Mtem pracstare libenter agnoscimus praedi- 
camiisqiie. Atquc ad generatatum quidcm quod attinet, cum rr ipsa sa- 
tisficri k, Mci !»tquc ordinibus dcbcrc, iit iam antca etiam promissiim fuit, 
III. D. V. non ablgat. modum ciu% rci institutum, qui honcRtior 111 D. V. 
videbitur, nobis prnponet; speramus R. Mtem atque ordines nnn invitos 
Bc ei accommcHlaturos. De iuramenlo. an id in transacttoiiein Bendrinen* 
Rcm lam a Ser Arcliiducc Maximiliano, quam ordinibus Ungariae prae- 
standuni, ut iani certi aliquid definiatur, quo ntmirum in loco et quando 
praeslate debeam, si qiitcquam, hoc certe huius racio negotii postulat. Vt 
enim dicamu.s, quod res est: el si nlia etiam non pauci tntercesiterint, quatucr 
tamen maxtme sunt, quac non modo retardarc R. Mtis atquc ordinum 
studium in tjcgotio hoc, vernni in diibitationem ctiam altquam de Caes. 
Mte addiiccrc potcrant. an corHi Caes. Mti ncgotium hoc focdcrtfi sit: 

Ununi, quod cunt et Caes. Mlas ip»a pro sua prudcntia facilc per- 
Itpicere posset, quam in hac acmulationc minime intcgrum ait. magistra' 
tas exercilusve suos potestati .Scr. Archiducis Maximiliant pcrmittere, et 
in prima tiactatiunc inox C'&es, Mti dcnunUassct, s\ Ser. Suae imperium 
militarc commitleretur. nullo modo ad (oedus sc accedere possc: at suL> 
ipsam tamen dcnuntiatioiiem ciuK prius viciniuri huic parti Uni>ari»e Srr. 
Archiduccm Maxiinilianuii\ praefecerit. inde vero genemlatum ctiam illi 
commiscrit. 

Alterum. quod cunt non modo C»c&. Mtas, scd cjuivis facilc pcrspi* 
cere possit, nisi lran<>actioni IVndzincnsi satisficrct. nihil wbi de coiifoe- 
dcratiuiic ista R. .Mteni atquc ordines polliccri iiosse, ad hunc tainen us- 
que dieni nonduiii ei saiisfactuui sit. 

'rertium, cum R. Mtas .itque oidines inter coiiditiones, quas ab initio 
proposiierunt, Valachiam Mold;iviamque. ut quae niitiquo etiani iure .id 
Kegnum hoc pertiiietent, vicinamque oram Ponti Huxini, si DeuB furtu- 
nassct. potiKsimH qua<ii .soci«tatis ac belli huiu^ praemia expeliisset. tra- 
ctationc Mmen hac maxime in manibus adhuc versantc. intcrim VaU- 
chiam ab alio invadi iusquc ac titulum eius usurpari Mtas Caes. permi- 
sjuet ac vel ipsa etiam titulum cius aliis tribueret. quae omnia nnn tam 
ad foedus incitanlis, sed deterrentis potius videri necesse sit. 

Quo nunc qaarto etiam loco accidit. ut ne de Induciis quidciit inter 
Valachiani ct Transylvaniam, quamvis ultro propositls et cxpctitis, qulc- 
quam ndhuc K. Mti atquc ordinibus responderetiir. Ut igitur, antcquam ain- 
ptius dc ncgotio hoc cuin ordinibus S. R. Mtas quicqiiain agat. ct tranv 
actioni BcnHzincnsi satisfiat, cum pracscrlim tamquam conditio aliquii 



^85 

socictatis huius ea petatur. scd ctiani sine confoederationc hac ture ipso 
-debcatur, imprinii!) neccssariutn crit; tum vcro ctiain dc induciis V»lachicis 
certi aliquid nobis respondeatur, quod ad R. Mtcm refcramus; haec enim 
nisi (lant, ')uam spcm dc futura confocderatiniie baberc R. Mtas atquc 
oidiiies possunt, cum quac tani inulto antc pracsiari dcbucfint. non prae- 
stentur. facUe C[uiiris iudicare potest. 

HxlreiTiiini hoc eat. Iractaijonem hanc certo tempore ab ordinibus 
circumscriptam III. D. V. e»sc scit. ex quo vix duodecem atquc undc- 
cem dies ulilc:« quiticrn reliqui sunt; ne fru^tra Id cUbatur, cum brevitas 
ista tcinpoHs. tum rcs ipsa nos monet. ut rogemuii, III. D. V. eflficere 
apud D. Legatos Cae<>areo<t velit, ui ct ad superinra cripita ccrti ac ili- 
serti »liquid quainprinium respondcant et simul lain ad alias etiam con- 
diiionir6 propositas accedant. Quod quldem eliam atque etiam ab IIL D. 
Vra petimu»^ 

lli. 

fAlrjicat (lu ■ini 10). 
8eciui4uin i*e»cri]iliUM roniniiasiirioniin l'a*ii. Utin '1 

Craemjtae l8 Augusti. 

111. Rev, D l.^ate... Etsi persuaseramiis nobis in proximo scripto 
fiostro. quo mentem S. Caes, Mtis ad articulos nobis proposiios cum sin- 
cere, tiini plenissime nperimus, tta nos et III. D, V. et consequenter etiani 
dominis depulatis Folonis siitisfacturos, ut oausam replicandi plane iml- 
lam habituri, sed mentem potiufi suam in decl»r.^indis conditionibus, qiias 
ipsi vellcnt, discrtc tandcm e^seat expHcaturi: tamen. quia alilcr ipsis vi- 
suni cst et «luia D. V. 111. a nobi^ petiit, ut ad scriptum illonim novum 
hestenia dtc iiobis oblatum dcnuo rcspondcamus, etiani ca in parte iion 
ittubenter satisfacicmus voluntati III. D. V., ut hoc modo nihil in nobis 
desideretur. quod ad fiiiem Rpcac Christianac consrqurndum iitilem per- 
tincre videatur. 

De sociis bclli candidc diximus scntentiam Caes. Mtis. ciim inter 
veros Nocios, hoc csl inter eo-t. qiii hodie socii csse et ccrtis focderis 
le^ibus comprchcndi possunt, ci eos. qiii auxiliaria dumtaxat nrma hac- 
tenu!« praesltlenini, scd ad soctetatem aliquando accedere posscnt. distin- 
ximus; neque .-ilitcr putamus decuisse no». quam ut et sincerissiine dc 
veris sociis animum Mtis Caes explicaremus el praesente 111. D. V. dc 
S. D, N. Pontilicis Maxitni voiuntate phiribus dicere supersedereinus. In 
qua sententia adhuc persistimus, quodquc dc veris ac iam tum certis so- 

■) Wedtu^ KP. CwrlM. ni. 331 itr, 17 — 31, Mu alegatn VD. d« lutn t dnu 19 utr- 
pnl* (por. powjicj nr. lo) « trchlwnni dwom i putilwk w« Wlsdniu. 



386 



ciis diximiis, id etiam nimc repetitum volumus, non abiecta tainen spe, 
qnin plures etiani ex ilKs ipsis, qut tn scripto dominoruni PotonorDin 
sunt nominati ct dc qnoruni auxiliis supcriori Ifmporc non scmil a no- 
stris dictum cst, pHuUlim scsc queant adiungcre: ad quam rcn) pro vu 
rjbus consequendam iam ante astendim»«, milli omnin» vd operi vel 
iBbofi Mtem Suam Caes. purcituraRi Ac si maxime vel unus illornm 
aliquis. vcl duo aut tre» sati» halMraut virium ad potentiam Turcivflm vc] 
siistiituiidam, vel etiam infrtnt^cDdam. quo |>lures taiiien ntst ad hoc sa- 
crum bcllum coniungcnt eo formidabitiorcs illos existiinamu» hosti futu- 
ros, coqiic citius ac facilius cum dcbcllaturo<., r|ui smgulo» hactcnas vel 
simulata pacis specic, vcl rracti5 pcr inuiriam ■iidiiciis attercrc non m- 
tcrmisil- 

Secundo de nervo belll sive de viribus Mris Suae Caes.. quus ip^u 
Mtas Sua ad hoc foedus adferrc possit. ita rcspondimus. ut di*erte affir- 
maremus: Miem Suam Cacs Rcjjiiis atquc provinciljt sui>. noo aliciiis. (.oiti- 
imtatis tamcii etiam copiis Transtlvanicts. ad hauc socielaicm ac bellQm 
cxercifjm armarc atquc alcre possr sexagtnta miUiii lK»miuum . ijui cx 
cquitatu scilicet ac peditatu constet; neque vero ignotuni esr. in cxerci- 
tibus eiusinodi maiorem h:ictcnu<i numeruni peditalus, minorcm etjuitatus 
fuisse. ac tertiam rerc cxcrcitus parlem vcl supi-a equitibus constitisse. 
l'raecise vero ac sjjcciatiin asserere, cuius generis, iiiimo etiam cuius gen> 
tis, cuin equites illi. tum etiam peditcs futuri triiit , td vcro ut iuffenue 
cum III. D. V. agHinus, nostrarum aon est facultatuni soire. ut qui spe- 
cialia illa singulis pene anuis pro xiixt rcnim variantta iion inodo satis 
cognita nobis habeamiis. sed nc pcrspicert; quidem possumus. quomodo 
vel utilc vcl nccessarium sit hoc tcmporc de parti<;ulnribu9 illis tam enu- 
clcatc di^ceptarc. N*am qualcm duperioribus proximiti aiinis cxercitum Mtas 
Caes. habuerit. 111, D. V. non poLc^it cssc iKnotum. ut ncc lllud, quod 
Mta» bua Caes. magis magisquc claborat. ut si quicquani supenori tem- 
pore fuissct denderatum. id futuris tcmporibus quani diligcnlisaitne re 
sarcialtir. 

Tanto vero minus ad hacc paiticularia huc loco descendciidum vi- 
dcttir, quod diserte D. V. III. cxposuitnu». ncque per cuinmealua ratlonc». 
nequc pcr locorum distantiam, ncquc ptr altas |rravissimas rationcs licri 
posM:. ut coniunctis a|;minibus atquc congrcgato in unum locuin omni 
sociali exercttu res geralur, scd omnino faciundum. ut cxercitus scparatiin 
ducantur, et Mtis quidein Caes. hostem in Ungaria ubique oportunissime 
quamque maximo cuin illius detrimento poterlt. euiidem adoriatur; Po- 
lonicus vero exercttus iis in locis eundem insistet. a quibus aditus in Po- 
loniam Turcis quam maxime pateat. Qua ratione belli gerettdi utpote 
commodissima ei multis de causis etiam necessaria hoc pacto instituta 



367 



utraqtie pnrs ita sibi rebusque suis prospiciet. ut omni annorum genere 
qunm instiuclt^intim habeut exeroltum, ita eiiam comparatum, ut gine 
detTimento rerum suarum partr alteri ob hostium ingruentem inuUtttidi- 
nem laboranti vaIi<U copiarum suarum partc in hac tractat^one defini<riida 
confe«Hm possit opitubrt. Quod ipsum siciit de mtlitibus. ita de ir)stru- 
mento etiam bcllico ad cuiusvis cxercitns diicem ostendimu» superiore 
Mripto spectaturum. In quo etiam de summii pccuniaria quota^tnis ero- 
f^ndii scntenliani Mtis Suae eNplicuimus; de (|ua summa si priu» nobis 
cun) [II, D, V. vel cum dcputatia dominis Polonia convenerit. lum vero 
dcfcnsionum tcrminis statucrc noii magnae fofi.-t difBcultatis, sic, ut nc- 
que de cauttonum in focdcrc formiilis, qtias nupcr scripto nostio diximus, 
nccc^sariis slipulationum solitarum vinculJs stabiliri dcberc. 

Rcliquum est. ut IIL D. V., quac candorem ac sincerilatem Mtis Cacs. 
coniunciam tum sinKiiiari siudio ferendum buius focdens iain loties per- 
spextt. ut de ea dubitare plane non possit. nutic tandcm cum domini*t 
deputatis Polonis scrio ac diltgenter a^rere clignetur, ut ipsi quoquc re- 
ieccis aiit siippositis illis perpcliiis interrogationibus suis, quae negotium 
in dics mngis grave reddcre videntur, vel nobis vel satlim III. D V. di- 
sertim ec cath^urlce quod dicitur explicentf quas tandem nuditis nostris 
onninnibiiH conditiones tlli positait, qiiasque non querendo, scd asse- 
ndu et agendu focderi asserlas vclimus, ut Ikm; pacto nos intellecta 
illorum mente certo tandem et Hquido responderc queamus, qiiid Mtis 
S. Caes. nominc ex praescriplo mandatorum nostrorum de iis statuere, 
qtiidque prac lattonc virium Mtts Suac Cacs. in nos reciperc qucamus; 
quod co etiam accuratJus Ul. D. V. urgendum videtur, quia decursus 
huius tcmporis, quod huic tractatiuni iit Varsavicnsibua coitiitiis praeiuiitum 
csl, prupediein innninet, quu dccursu S. D. N. PontiRci Maxinto atquc 
tpsi C«cs. Mlis laiii optabiicm tamque universu Chn&tiano orbt uttlcin 
atquc »alutarcm fittem L-xcIiidi omnino nollemus. Cracoviae Uuudeviccsima 
Augusti. A. d. 1 596. 

18. 

(Itu(lol|>bi II «piHtolN iirimx mI l«gKluit ruim M-ripta >)). 

Pragat 20 AugusH t$p6. 

Rudolphus Reddilae sunt nobis literae vestrae, nono die Augusti 

datae, quibus nos tum dc itineris veiitrt successu deque primis salutationis 
ac vUitattonis oDiciis ullro cilroque Cracoviae impletis et de colloquiis 



'I Aichiirain dwoni i pRAttwm we Wiedida (Polonicft 1596). Minuta, i tdraem: Kct. .. 
ContitiariJt kt<t«e «cfttoriba* HMtrif. 



2S8 



iintc traiisactionem privatim tubiti». turn de iractatua ipaius cxordto dt- 
ligentCT et accurate certiores facitis. In quibus quod rcsponsionem pHtnum 
reqiiircl, mcntio sesc cautionis pro TranssylTano ofTcrt, quam Cardtnatis 
T.cgaius iii familiari scnnonc inicccrit, et formularum, quas a Kcgc Po- 
loniae subscriptas Kignatasque MalAoida P ragam tulissc dtcatur. Ad quod 
vobis hoc respondcmus, nulb de re sive nobiscum, sivc cum cooailiariis 
iiostris Malacrtdam scorsim cgissc, cuius tu Homstctni conscius non fueri^ 
tanlum abesse. ut formulas iltas Fra^am allatas tnteltcxerimus, ut cuius 
|»raecipue mandatu niiasus essct, ex obscuris E.piscopi S. Severi liierulis. 
quod ne verbum quidcm ab ipsomet Reg<.- auferret et authorem pio- 
fectionis suae soium Maiaspinam obtcnderei, vixdum colligere potiierimus, 
td quod Cat^inali Le^ato nostris verbis, si opus sit. aflirmetis. 

Alterum cst, quod de Palatini Cracoviensiit Firlej sententia irdicatis, 
qui nos non tantum mi Tuicicuni bclluin conficicndum, vcrum oliam ad 
Tartaricum obligari vclil; .id quod mcnti» nostrac scnsum sic accipietii. 
haud alieno» nos csse, si dc iis Tartaris agatur, qui Turcis obstricti ad 
infcstnndas ditioiics nostraK intcgris cxcrcitibus cdnci solcnl, non autem 
de iis, qui Poloriis vicini stipcridiisquc nonnunquam obstricti sint, cutn 
quibus in proclivi dissidia sl quae slbi dcbcri existiment, detiegcatur aut 
iion suo tcmpore solvantur. aut alia uflfi^nsac occasio praebeatur. quod 
in ipsu distinguerc tractatu scietis. 

Porro ad quatuor illa, quibus securitati suae Poloni caulum velint, 
capita quod attinet, iiihil iios promiltere nomine Imperii possimus, quod 
ut magis perspiciatis. respoiisnin Principum Klecloiuni de lioc ipso foe- 
derc liic additum mittiinus ■', in quo si aliqua vobis iid iract.ilum istum 



') W krchiwum dwora i puiitwa we Wlvdnlu Ifoloniea 159C) nikjdujeiny itn wyil«; 
«•iptnnni«ny menioryaJ cicktonSw. ObsKrnf, peten pifknych twfoidw, lawiera poiliiel[ttwinI« 
dla ceiM» t» j«gu ubirgliwor^ i (Mrania 1 wynla twe upntrywanie Dn Rprxw; prupono- 
wan«eo pKjniiGru ncatj niciniccliicj i PolUt^. Konklutyi oitnlennq jcat, ic.. <Ik sachm 
Tut iwciffiilieh tich anichen iMicn, ob and uie («lche conroederition nuttbMhdi nnd ohoe 
^ondcre hohc £t(ahr sicli prai~<ii:irca Iimacn. Najpicrw w stobunku do ricit)' , naicij pa* 
mijta^: ...wie Polen hiebeaot dcm hciligcn Rcieh cllichc oit ftenii)[c iBndtichalTten entzo^^n 
und bis ilaher noch de Tacto Toronthalte, an wekher reciipcralion nun noch nil all hoffbunn 
hingeworlfen und falitcn lutcn; iftwarcic prxymier» ne*iiy t Poltli^ byluby rsiygoaej^ tjch 
nadiiei. Nailto, naleiy roiwaiyj ...wax fur wdltleufiEe und hochbcdencklicbe, auchrMtohnd- 
woilidM conditionet von Polen x<i cinci confocdcration... futKctchlagcn i iaLiej aLraty ciaau 
1 Itndrfw iruba. nlni flf 1 nimi cai ilo koAca doprowidii. \V itoilailcit klo wie, Jalc| l>gduc 
ieh ponioc, Politca ]et\ pelna stronntciw... dcr cemain niaixi ilcasclbcD ortti sicb Krattcn 
Itcyheit SLnnctne, deren ly tich viireltlg mitsbraucben nod daliecD wcnte t^horttmii rn gt- 
warttcn; nadto wchodtqc w sojaii s Foltltf nafaiito by aif fobie Moikw;, 1 Itldrf lctu Uk 
dobrc tEotunki. Foi»Ic» ma t Moikw) t powodn Stwecyi wiccinc tpoty. pr<$M wojny n Tnr* 
kicni mointby ici^icnqd na siebic joK» W0J05 » MosWw^, 



M9 



«pportuna videbunlur, pro vestra iis discretione uUmiiti, nequaquai» autcm 
NCfiptum intcgruni osteiitliitis; de Rcgnis noslris haercditariis sincere prAC" 
3tarc nos paratos essc ostendctis. 

Dc pace nulta cum l\ircis facicnda. quae mcns nostra sit, iii man- 
datis priortbtis habctis. 

Fidciussitmcm praccipiiorum fmpcrii ordiniim neqiic promiilere, ne- 
quc satis cum dignitalc procurare, multo minus praestajx- po.wHmuB; con- 
firmatiunem vcro nostram. cum plenam a Regnorum nostrorum ei pro- 
vinciarum ordinibus potestatem acceperimus , sufFlcere poKsc ac debere 
Polonis, qui Kola nos ipsorum confirmatiODc contentos esse velint, cxisti- 
^^ mamus. 

^^P Qukl nobis Transilvaniac Frinceps de cnutiunc ab ipso poistutata, 

f ne quid in Polonos hostile tentetur, regpondeat, cx Dilectionis Ipsius literis 

I iMTi iam allatis hic addi iussimus >), jd isttc ostendcre. ubi opu^ fuerit. 

L potcritis.... Pragae 20 Augustt 1596, 



U. 

|KnH<ilt)l)i II fpistola Kciiadii nd l«g:at«8 suos script**}). 

Pragac 24 Augustt /Sfffi. 



Kudolphiis... Qiiod in ista tractaiione ad 15 Augusti dipm actum 
sit, ex literis veuris eodem die datis ■} et ex iis, quae in eundem fasci- 
culum addira crant "ccepimus, fidcmque vestram, qua intra mnndatofuin 
limitcs vos continuistia. benigne a};novtmus. Quaiido autem apertioran 
mcntis nostrae dccln.ratioiicm supcr iliquibu^ capitibus postulante id ita 
Cardinalc Legato dcsidcriitis, cam paucis accipitc. 

Et quidcm ad cxcrcitus nostri numerum 50000 vel 60.000 quod 
attinct, nihfl dc co magis ?>pcciatim ;<ut dtstinctc prnmittere, quam priora 
mandata prac sc fcratit, v(>»quc curum xensum seculi respondcritts, pos- 
simms. ITt vcro taiitus a iiobis excrcitus continuata tam aestiva quam 
hyemali expeditione alatur ac sustentei^tur, id neque hanim partium 
statu.<i auc ratio, iieque iiostr;itium hominum aitt ciiam aliarum nationum, 
quac aliunde conducantur, constilutio permittat, neque si permittcret, 
pabulum atit annona quanta satis sit, suppetat. 

Quod ad enm transnctiont!^ Kendzincnsis partem. quae iuramentum 
Ser frntri.Ei nostri Maximiiiani requtrit, attinet, iam aiite mcntis no^rae 

') Itrak tego dixlatlcu. 

') Atdiiwum riwom i partiKTi wi^ Wicilniu iPolontca 1596) oryifiaaJ; adrei )«k w po- 

piM<][lilll, 

*] Wydrulcoirua pow^fie) jako ni'. b. 



290 

sensuin ttfnetis et aincere C3rdin.iLi I^gato exp)icAsti»: Eiullam scilicet tn 
ilto capite diHicuUatem futuram, de caetens si conveiierit; ad illud ^iuteri) 
hoc magis addimus, Ser. fratrem no&irunn. si nullum foedus istud »Huin 
nodum huhnerit. aliquem ad Rcgnt comitia proxitnc habenda missurum 
esse, qui iuramentum scripto comprehensum ct sd quae Dil. Ipsius te- 
neatur, .adfcrat, non tamen ante tr»dciida , quam nostra et iier. Regis 
confirmatio uliro citruqiic tradaiur. 

Dc gcncralalu Ser Maxtmitjani respondere poteritis. cur Uil. Ipsius 
gencralcm cxercitus nostri ducem designaverimtis, respectumque iios hnmd 
sulum ad Kcgna ditioncsque nustras. sed ad univcraum etiam Imperium 
habuissc, cuiuis uuxilio bellum t;er.imus. Iu hac autem designacione iion 
magis nobis modum alios perscriberc posse, qaum tios aliis possimus 
aut ctiam velimus, 

Rcgni Hiingarici ratificatioiicm difflcultcr a. nohis. nisi convchtum 
coram agamus. prac&tari posse dtcctis. Dc pecuniario subsidio qunntutn 
promitli pcrmiscrimus. cx pracscriptis nostris mcmimstis; ut maiora pio- 
mitti sin»mus, ncquaquam nobis facicndum ducimus. nc si quac pracst»rc 
non pOHsiinus. polliceamur. mtnus sinccrc aut mala fidc iii hacc pai:ta 
descendiss« vide^mur. De Tartarico belto quid seiUiamus et nos pollicert 
po&«e cxisiimemus, ex proximo responso nosiro intellexeritis. Si re* co 
Christi-ina venerit. ut Hungniia uii innuitur recuperal;i fiierlt. et impedt- 
mentis omntbus siiblatis eo tendere liceat, aos non tantum pro foederis 
lege, sed etiam vicinitatis iure ac nccessitudine ita par^itns futurf^s tc- 
stemini, iit Kelum et sincerae victnitatis studium qtiivis facile perspectu- 
rua sttt. 

Hacc gravitcr Polonis, prout sermonis occasio rcquisierit, ob ocuUw 
ponetis, solitaquc in iis prudcntia vestra utemini, qua benigiie con5di- 
nius. Untum in arce nostra Regia Pragcnsi dic 24 Augusti 1596. Ritdolph. 
Ad mandatum S. Cacs. Mtis I. Darvitius. 



16. 

(Ki>fNlulii <|utiita )«x>it»rani riipAnrttni-um ml IimiwrHturviii scripta')). 

Craeoviof j/ Astgusti. 

Sacra Caes. Mtas .. UndeviceHima huius mcnsis Atigusti teriias ') 
ad Mtcm V. C. literas dcdimus. in quibus Mtciii V. de iis rebus ccrtio* 
rem fccimus, quae in eum usque diem contiogcrant. 



'] ArcbiwDin dwoni I paiiktwft wc Wlc<lnia iPolonica 1S96). Ocyginaf 
•) Wlmieivlc tiit ctwutT, w\dnikow*iiy {Hxrytej pod nr. lo. 



29 1 

Fostridte eius di«i, curi Le^atus Pontificius tam nos, quam 
Polono!) (lelegatos aatis audivissc sibi vidcrctur, i]>sc scnptam quoddam 
coinposuit, qiiod co dic ad Folonos coinmissarios mtsit. cius tcnoris, qtit 
tnfra N. XI subnotatus cst *); in quo scripto quamquam a Foloni<) pctc- 
bat, iit scriptionibus istic hactcnus usurpatis utrinquc finis imponcrctur 
ct ipsi Poloni discrtc tandem in colluquio futuro significarcnt. quihus 
conditionibus conceptuin atquc constitulum foedus cupcrcnt. puurunt 
tamen sibi faciundum Poluiii. ut prtusquam ad colloquium accedcrctur. 
uno adhuc scrtpio ad L«f;ati illlus ^bi traditum scriptiim respottderent: 
quod ea fonna conceperunt^ quAe inferius N*' XII notata est '). liJ cum 
ad nns ;i [.egato Pnnlilicio, !;icut et prius illud Kuum tr.insmissum esset, 
nos quoque oflicii nostri putavimus. ad utrumquc paucis. <|uod res desi- 
dcrare videbatur respandere, quare Legato respansiunculam illaro obtu* 
limus, quac N" Xni sijjiiata est '), Ac tanictsi perinviti vidimus, rem a scri- 
ptionibus ad colloquium publicum transferri. quod mctueremus, nc quid 
in colloquiis talibus alterutri parti excidereC, quod in oflensionem vel 
minittiam abire possct, tnmen, quJA modus ille ct Legalo prob^batur ec 
« Polonis acccptabatui-, non rccte potuliniis cuitdem nos soli dctrcctare. 
vcriti, ne vel studiosc ne{;ut)um ducere, vel caudidam ct sinccriiin collo- 
ctitionem sjbterrnfjcrc videremur. 

Itaquc colloquio locum dcdimus, quod in diem 23 Augusti in 
acdibus Cardinalis Lcgati instructum est; quod autem nos subvcrili cra- 
mus. id fere uau venit. Nam cum l.,c^atus Ordlnalis paacis vcrbia sigrni* 
ficHSsct. se iccirco colloquium hoc instituisse, quod tcmporis angusti* pre 
mercmur, quodqiic citpcrct , sinccrc ac pUcidc nns intcr nos iitrinque 
sententins nosiras commuiiicarc . quibus tandcin conditionibus ad foedus 
accedi posset. eaque de cnusa Polonos rogasset. ut ipsi primi suam men- 
tem apcrircnt el relicto capite de sociis bclli. quod seponi placuerat, dc 
altero capitc. iiein|Jc dc viribus sociorum sive de nervo belli verba face- 
rent, — quod taineti ita proponcbat. ut ILberum illis relinquerel, si de aliquu 
alio articulo vellent inititim sumere: — 

Foloni capt.ita ex h.ic propositione occasione , per G o s I ic i it m 
Fraemislienscm Episcopum prolixa orattonc d« transactionc 
Bendzinensi dtcere ceperunt in hunc ferc modum: Quae sententia ipso- 
rum fucrit de hoc foedcris ncgotio recte constituendo, eani se quidcm 
iam antc scriptis suis cxplicassc; scd cum illa scripla fortassis ctu^modi 
fuerint. ut mens ipsoruni satis ck itlis capi eC cognosci non potucrit, li- 



>) /ob. ponitej nr. t(), 
*) Z«b. |JoniJ«i Di. 17. 
*) Zob. poirilej nr. 18. 



I»' 



202 



bcntcr sese facturos. ut eadei» plaiiius et ubcrius ct clariuji ct coram 
cxpuiiaiit. tcstificjiti D«uni O. M.. quod <«incerc ct candide in hoc toto 
iiegotio hiicteniis vcrsati sint et adhiic veraentiir. Duo esse, quae in foe- 
deribus potisstmiim spect^tida sint: primuni. tii quae constituutitur, clara 
et ab omni ambiguitate et ob&curil%te aliena siitt, alterum. m ante foe- 
du8 initum obices et impedimenta. i{uae sincerann amicitiam lurbare vel 
laederc videnniur, pru viribus cx toto removc.-iiiti]r; quibus etiam tertiuni 
aditd poasit, ut pacisccntcs hoc vcliiit, quod pusiiint. ne vel ad plane ini- 
posstbilia sesc obligcnt, vcl saltem iion sine m»xinia dilBcultatc, quae in 
scsc rcciperint, praestarc queant. Magnuiii hactenus ad hanc confoedeia- 
tionem stabiliendam impedimentum attulisse. quod transactioni Bcndzi- 
fieosi ex integ^ro non fuerit satisfactuin; sic enim nec securitati Regni 
sui satis consultum fuissc et multa ^dhuc iii auimis hominum relicta cssc, 
quae ad crxulccratiuncm iiliquam peitinere vtdca,ntur. Factam e&sc illam 
infclicein et infaustani pu^nam ;id Hitschinum. nc pcr cam fracta ac de- 
bilitata fuisse vecera inter hacc Rcgna pacta, quae ctiam aliis pluribus 
iiiodis, ac pracscrtim. qiiod Ser, Maximilianuji hoc Kcgnum appettveril. 
fiierint violata, Pnstea lamen Ponlificis Maximi nuctorilatc ct ductii foc- 
dera illa rupta itcrum cosarcinata atquc renovata futsse. eamquc in rem 
transactiuiieni illam Kolennem Beiidzini ci Bythomt»e lactam. quae ino* 
nitmentis literarum publicis consign»ta. si^illis roborata et Rei^is atque 
omnium ordinum huiuK Regni iureiurando publico sancita atque confir- 
inata fuerit; tdein iusturanduin Sacram quoque Caes. Mtein Vram ac Re- 
gnurn Bolienii^c provinciasque Austriat-, Moraviae. Silesiae praestitisse, 
Sed deesst; adhuc iransictioni iur;imentuni Kegiii Hungariae et Ke^» 
Hispiiniarum Catholici confinKattonem, debntsse vero etiain, ac praecipue 
quidem, Ser. .Maximilinmim iusiur.iTidum praeRt.nre, de quo cunventiim et 
cuius forma solenniter scripto concepta iuerit, ac memtnisse sese. cutn 
spes esiet facta. non grivate id ipsum praestituium: ventum autem fuisse 
Bendicinum, ibiquc factum omnino nihil. ac sese dclusos vtderi, qui tameo 
omnin paticntcr tulcrint ct animas huas in pAtientia lut ipse loqucbatur) 
possederint lam »i ca facta atquc pracstita noii fucrinl. quac in pacto- 
rum^dati pracstarttam pridem debuerant, ipsiquc ad nova pacla et foedcra 
accedere dcbeant; quomodo illud fralribus suis el nobilitati hiiius Rcgni 
persuadere qucaiit? Agi de fuederibu» cum antiqui» ahscrvAndi&. tum novig 
constituendis; si antiqua abrogentur, vcl non implcnlur. qua ratione de 
novis traciari possit ? Agi dc dignitalc ipsius (3aes. Mtis V^ quac iure- 
iurando -iuo transactioiiem illam confirmavcrit; agt dc dignitate atii Rcgis 
et ordinum huius Re|^ni, qui omnes idem iuramctitutn praestiterint, pro 
cuius etiam observ.ittone studlum atque operam omnem debcant collo- 
care. neque rem tam magnam atque arduam quasi Hocci faccrc ct. uc 




■)>se aiebat. de fenestra proiiccre. Quare senteiitiani suam et omnium 
ordtnuin et K^is ipsiiis ess«, iit nunc iam, praesente Legato Pontificio. 
tempus et locns certus constituantur, quibus omnino debeat transnctlonl 
illi per omnia Mtisfieri, ne iilla deinceps in hoc ncfjotio diflicultas relin- 
<iuatur. Atque baec se honiinem ecclcsiasticuni de boc capite politico 
dicerc voluisse; dc a.lii3 oipitibus, quae ad bellui» spcctarcnt, alium cx 
coUegu suia rerba lacturum. &c cntm non perlincre >id: arma virum- 
que cano. 

Qiiae ciim PrcmisUcnsis dixi&scl. cumquc nos ad capieiidum con- 
silium consurrcxissemits ct in vicinum conclavc scccssisscniusi. venit 
pMulu post ad nos NuTiiius Malaspitia, qui dc mandato l.cgati, ut aiebat. ct 
aliqaorum delegaioium Polonorum tiobis dixit: quae Premis]icn.sis satis 
acerbc et iiicon«iidcratc prulocutu<t fuisset. e.^ ipaum in mandHtis hoc mod<> 
proferendi nnn habuissc. neque banc e«se meiitcm ac voluiitatcm Regis 
et ordinum. Adiecit de &uo Nuntius Malaspina. Ser. Maximilianum non 
uttro in Ke)>num veni^se. sed ab ipsis Polonis electiim et accersitum 
fuisse. multoMiue alios Regnum ho«- pari modo ambiisse: quare hanc ora- 
tionem Premisliensi» non omnibu<i placttts.<ie , qui sese cupiant hnc de 
caus» excusatos hnberi. Suadebnt autem I.cj^tus, ne ^ravius vellemus 
respondcrc, ne bnc aUerc.itiorc netfotit ipsius tractatio inipcdiretnr, 

Qoarc nobis, consilio capto, visttm est responsionem nostram 
hoc paclo instituere, ut primutn Lcgato quidem gratias ageremiis 
de constanti sua voiuntatc in hor ncgolio promovcndo, dcinde placere 
nobis etiain ostciidercmus, quod ipsi dclcgati Foloni a pressiorc tracta- 
tionc de fundamcntalibus confoederationis capittbus sive conditionibus non 
esscnt alieni. Adiecimus aiitctn . multa nunc ab Epiacopo Prcmislimsi 
practcr speui ct cxpectationcm nottnim dicta fuisse, ad quae. &t c re vt- 
dcrelur, graviter ei pruHxf-- vicissim posscmus rc^ponderc; sed quiii non 
vldcantur huiu» loci et lemporis, quac utraque ad confocdcrationcm sta- 
biliendam. non ad alias disceptatinncs suscipicndas insiituta sint. nos respon- 
«ione illa hoc tempnre vellc .^upcr.scderc. pracscrtim oim niandatis. quac 
faabercmus, inscrtum sit: ut nonnisi placide ct amicc dc rcbus omnlbus 
ageremuB el oflensionum oinnium occaslones pro vlribus declinarcmus. 
Illud tamen publice contestari merito volutmus ac debuimus. quod in hnc 
loto transactionis iie^otio Mt»s V. Caes quae in sese fuerint, quaeque 
in potestate soa habuerit, sincerc atque candide praestiterit et nihil 
omniito eorum, qune ipsiit-t; officii atque muneris fuerit, tn sese sit paasa 
desideran. Ac de Mungaroruni quidem iuramento nondum pracstito, de 
Scr. autcm Maximiliani rcruntiationc ct transactionis implctione, lam cer- 
tam II03 Mtis V. Cacs. declarationcm in medium attulisse, nt p.ilam di- 
xcrimua, fucdus ipsum, quod Mtas V. Cacs. et Pontifex .Maximus totu.<- 



«94 



que adeo Cliristianiis orbis utitopere desiderare videatur, effecta omni 
caritunim. nisi renuntiatio ilia a S«r. Maximiliano praestetur; quibtLs re- 
sponsionibus et decUrationibus, cuni satisracttiin ip«is bac in pfirte vlderj 
debeat. ciipcre no», ut »d alia capita, magis ad conroederationis cardinem 
spectaniia. accederetur. 

Ibi lom ad nos I-egatus Pontificis accM-*it et recte nos respon4iss« 
testatus ust; Poloni .lutcni, posteaquam seorsim consilium aliquamdiu ce> 
peranl, postea per F/rleium Palatinum Craccvienseni m hanc 
iententtain vcrba fcccrunt: Nihil scsc magis in votis et optatis ha- 
bere. quam ut iii hac tota tractationc non modo oRcnsa intcr amica» 
gentes cl provincia» nulla oriatur, »cd ut cti.im salutaris istius confocdc- 
rationis consultalio ad spcratum lincm ct elTcctum ips;:m pcrducatur^ 
ad quatn rcm ipsi suiniiiuni Mudium par^tissimosquc aniiiujs adrerant, 
quod non tam vcrbis cupiant explicare, quaiii re ipsa coiiiprobare. ai: 
optare quidcm, iit loquend: modo quam lenissimo quamque moderatissinio 
uti possent. Scd sivc rci ipsiu» magnitiidinc. sivc infantia sua fonaase 
factuni . ut non nmnia tam appositc dici ac profcrri potucrini; quo no 
mine Mbi ignosci postulent et omnia utpote ab optimo animo profecta 
in meliorem partem iiiterpretari. Transactionein B«^ndz''nenseni non qui* 
dcm proprie ad hanc confoederationis tractationem pertineie, sed cnn- 
tractum esse antiquum iaiiipridtrni firmissiinis obligitionuin viticulis circum- 
scriptum; nam ad illius robur st»biiicndum accessisse auctoritatem S. D. 
Nri Summi Pontificis et pum Caes. Mtis Vrae. tuin Regis siii ei ordinum 
publica literarum monumcnta iorcitirando ipso confirmata: eaquc iura- 
menta tum quidem simpliciter data hiissc, non adiectis exceptionibus 
aut conditionibu» iilis, ut distingucrctur inter facLum proprium atque atie> 
num, scd nude promi>«suni el quasi Bdciussum pro ca persona fuisse. 
cuius pracstntio ndliuc dcsideretur. Vidcre igitur Lcgatum ct nos dcbcre, 
qua rationc illa pcrsuadere nobililati ac suis possint, ut novis sese foe- 
dcribus praescriim conira liosrcm tam potentcin iinplicent. si anliquis 
nondum plcnc sit satisfacium ? Nollc quidcm «e quicquam gravius diccre; 
sed cxistimarc *c tamcn. maximam essc Mtis Vrac Caes. in Ser. Maxi- 
milianum auctoritatcm . quam ipse Ser. M.iximilianus. utpote nova 
itcm et aumina quidem dignitatc djcoerirlatiis n Mtc V ornatus. merico 
et comiter agnoscere debeat. Cumquc taiii bcnc M. V, Caes. cum Scr, 
Ipsius conveniat et iam nunc .Mtas V. per nos impleiionem transactionis 
promiltat. dum caetera de confoederatione conveiiiant. quitlni iyiiui- 
queal impletio illa directe et simpliciter promitti, cum implctio ipsa cius 
generis sit, ut iure Polonis debeatur. sive foedus coalescat. sive non cocat: 
immo m ipsis ctiamsi. quod absil. hosles cssent. tamcn dcbeaiur. Ha» 
rationes iccirco prolixius abs sese dcduci. ut secuta implctionc vcl iilius 



■295 



certa proinisstone art>utnenta deincepH habeant. quibus nobilitati ac suis 
novam confoederationem possint persuadere. De Hungaria sibi quidetn 
eius Ke^ni gubertiandi modum non iideo perspectum essc, sed tamen 
putnre 9e»e, quod accuratius illa tanto tcmpori^ spatio tractari poterint; 
iam tum, quando ipse Firleyus «t Cardinalis Rndzivilius Pragam vcnerinc 
ad iuraincntuni auscultandum, lum scrlpto sibi a Mtc V. promissum essc. 
curaturum scsc. ut liun^^ari traiisactioni satisfncercnt, neque in eo scripto 
iillam essc lactam mcntioncm personalts pracaentiae in comitiis. Dcinde 
non adco aiduum videri comitia illa indicere lisque etiam adesse; quae 
otimia ipsi fncta vdlent. ut occastoiic& habercnt tanto acrius confocdcra- 
tionein iittam novRin apiiiJ suos dcinccps urgcndi. Concludcbat, aequi&si- 
mum videri. ut quod dc satisfactJonc futura, focdere scilicct facto. promit- 
tcrcmus. id certo lcmporis tcrmino circumscriptiim polliccremur ;ic nude 
qutdem polliccrcmur, cum isia rcs cum confocdcrationc nuva nutlam plane 
habeat afHnitatcm; quodsi hoc modo itli dc futura satisiactione ei quidem 
de eiusmodi Batisfactione. quac rc ipsa antc futura coinllia Polonica prae- 
staretur. certiorcs promissione iiostra lierenc. tum eos ad ulteiiora capita 
tiactanda non invitos accessuros. Addebat hoc postca ex inttTvallo. con- 
siderare nos debere, quam amice ac sincere Rex cum Mte V. Caes. egerit 
qu.imque cupidi ordineR amtcitise et bonae confidentiac fuerint . quod 
etiam iion impletn illa iransactione, tAmcn Rex ttd novn arrmitatis cum 
Mte V. Caes. vincula accesserit, cui sinceritati merito debeat re.-iponderi, 
praesertim cum hnnc foederis transRctionem tam per inte^rum bicnnium 
duxerint, non sinc suo summo incommodo atquc etiam discrimine, ut qui 
hac rationc Sultunum Turcicum ultro .imicitiam ac paccm aficctantem 
ad iustam indignatioiicm commovcnnt. quac ctiam maiorcs cx hac ipsa 
traclationc sit vircs ^iumtura. 

Nos cuin paululum scccsaisscmus, brcviter postea respondimust 
Nalle nos dc transactioiiis Bcndsinensis ncKOtio. quod huc proprie non 
pcrtincat, plura veiba faccre. neque omnino in m.indatis haberc. u( de tem> 
porc quicquam polliceamur rel acceptarc quoquo modo possimus; suffi- 
cere dcbere, qiiod Mtas V, Cacs. in sua pcrsnna suoi^uc ofRcio nihil plane 
sit passa dc-sidcrari. quodqiic nunc implctionis quoad Ser. Maximilianum 
tam ccrta spes tiat. ut focderis fructu ipso, nisi imptetio sequatur. orbar 
penitus dcbeamus; probari autem nobis, qund antea iniecluin fuc^t, ut: 
suspensis his duobus articulis de transactione et de sociis belli. ad rem 
ipsam, hoc est ;id principale aliquod foederis caput accederemus. 

Ibi tnterlocutiis est Let{atus ac dixil, scribere nos oratores 
ad Mtem V. debere de hac Polonorum voluncate et a Mte V. exquirere, 
an Mtas V. vel ante comitia satisfactum transactioni velil, quod Mias V- 
intra meiuis spatium dcbeat Rcgi Poloniae renuntiare; qua de re etiam 



296 

I'b|m ad Mteiii V. :icripturus sit, ut hoc modo Regi Poloiiiac coiistet, 
ait dcbeat vcl non dcbeat comitits habendi» dicm pmcrigerc. 

Cum>]ue inicctuin a Malaspina fuisset. noii continerc maiidalis Po' 
luDorum specialibus. ut dc transacttone lioc locu lam multa verba face- 
rent. respoodit ilerum Firleyus: Quamquain in maitdatis hoc spe-j 
cialibus non habeant. tjtmen in oninibiis Kcmper mandatis fuisse et esse, 
iit ea quam diiigcnrissimc procureiit. quae ad securitatem el utilitatetn 
Kegni j*ertinere videantur: seque iccirco etiam prolixtorein in hac parte 
fuiSKe , quod audivisset . trans^ictioni $nii<iractum iri , dummodo fnedus 
coeat. Atqui ut foedus i)ii nobiscum faci.ini, id iii ipsorum arbitrio ct 
potestate tiitum essc, ut autcm nos transactioni sattsfaciamus, ad illDd 
rios iure ipso et stipuUtionibiis factis tencri, nisi fat^e suspicio tnttci vellet, 
quod non subsccuto focdere ne transactionis quidcni impicilo deberet 
praestari. quod ab aequitate alienuni vidcrctui-. 

Paulo post itcrum Premisliensi s Episcopus orationem exor- 
sus cst, in hanc ferc i^cntcntiam: Quac illi dc transactionc Hcnciztnensi 
dixcrint, coniiii »csc causas grave» habuissc. qiiod hoc obstaculo rcinoto 
crediderini. reliquain tractationi.s partein plaiiani futurani. non quod con- 
ditionem foedcris faciundi tiansactioncin cxistimavcrint. quam «eparatam 
quidcm ab hac iraclatione sempcr iudicavcrint Nunc ut vidciimns, quam 
promptn ct sinceru studio sint erga confoederationein . vclle sc suaui *) 
senteutiani paucis rcpeiere. quae ista sil (dunimodo ipsts certo constet, 
quod Ser. Maxiniilianus transactioni sit Katisraciurus^ etiam nnn obstan- 
tibus aliis vclint ad traciactionem reliquorum cipitum -■^tatim accedcre. 
sic tamen. ut haec, quae nunc agant. ip«os non obligent, et stve secuta 
sive non substjcuta irariMCtionis implelione, t.-imen in potestaic Regis et 
Regni sit statuerc de capituli^ i.>^tis focderis dcque ipsa confoedemtione, 
quae ipsis cx usu Rpcae vidcbuTitur. 

His dictis I.cgatus ittterfalus est, plus etiam commissarios 
Polonos pi'.icslarc. quam ipse petiisset, omntno scribcndum hoc ad Mtemi 
V. c38e ac tcmpu!> scx scptimKnanim praefigendum, in quibus Cnos. Mtasri 
V. mentem suam quoad impletioncm transactionis CTfza Rcgem possit^ 
dcclarare, Icgatos autciti 1'olonos hanc suam voluntatem, ut in fwsterun*! 
co lcstalior sit, ctiam scripto comprehciidcre possc. Dcindc coiivcrsus adj 
Polonos dixit: Consiiicrandum. quod conloedcrationis ncgotiuin iiniversatll| 
Rpcam Christianain concernat. transactio Hcndzinensis autem Uiitum adj 
Scr domuni Ausiitac.ini pertlncat. non igitur ob transactionis aliquant' 
particulani praeicrmissam toti Rpcac Christianae praeiudicari dcbcre. 
Nos vero ad ipsutn conversi denuo asseruimus. de tcmporis alicuius cil^l 



)) W RP.: »iMmm. 



3»7 

cuDUcriptione nos mandatum nullum hab«re , atque iccirco obligationi 
ctiam nulli lociim darc vcl posse vcl vcllc 

Postca Firlcyiis susccpit: Ex hac tnura transactionis non im- 
pletac nihil quideni ad sesc hoc proximo octennio damni aut incommodi 
rcduiidasse; scd rcspicere tuinen scse dignltatem Regis et Kcgni sni. 
i)uorum intersit. ut simpUciier transactioni satisTiat. ne illiuit inipletioncni 
hac quasi focdcris Ticva transactioiie mcrcntt vidcantur: Regno Poloniae 
rationc& nunquani defiituras . quibu» ius suiim in nbtinenda ea persc- 
quantur. Forro ad negolium ipsuni principalc qitod attinet, in hanc ««t 
sententiani tocutus: Debmsse merito ipsis conditiones foederi« offerri, qiti 
ad societatem islam invit.ircntur, quique a buTia optatissimo pacii abstra- 
hanliir ct iii periculnsiHsimos bclli gravisstini (luctiis iibripi.intur; .ic Kanc 
postreinuni etiam Warsaviensium comiliomm rcccssum hoc iunuere, ut 
ipsi in hoc cooventu spectatores potius atque auditores >;int, quani acio- 
rcs, cum omnia ad Refjem et st^natum i-eferre teneantur et periculum 
ab imperitis impcndcat; ii ipsi pro r«i ^raviiate conditiones aliquas non 
adco facilcs proposuerint, oe studiose et quaesita an.sa eiusmodi rt» pro- 
posuisse vtdcantur, quac convcntt<mem ipsam sua ma}>i)itudine ac difli- 
cultatc cxcludant; tamen quia scmcl in s«sc hoc onus reccperint, vellc 
scsc alcarn illam sincera mente siibirc. Esse nrdinum Rcgni CfUi) de bello 
hoc sociali gcrcndo sentcntiam. ut quam citissimc ficri possit, hellum 
conliciatur; quam ad rem ma^nuni momcntum allatunim cssct. si ambo 
cxcrcitus coniungi ct unitts vinbus pugna aliqua stataria cum hoste con- 
fligi pnssct, stc enim se exiatimaTc. una atquc altcra vcl ut maxime tcrtia 
tali pugna itnn fraiigi t.mtum ac dcbilitari. scd omnino dcbellari hostcm 
pusse. Ki hanc r;4tionem cHam inde suaderi. quod ipsi neque arces ne- 
que urbe& munitas habeant, quibus hostem ingruenteni arcere queaaC, 
ner tU divitii» ac f:icultatibus abundciit. aut huiusmodi veclijjalia publica 
habeanl, <(uae t^intt} exercittii alendo «ufficiant; quare nnn iiicommodain 
plurimLs visam fuisse belticoslssimi ac prudentissimi Regis Stephant sen- 
tcntiam, qui uno agininc aggrediendum hnBtem putahat, quam ad rem 
neceasarium 'l existimabat, ut cxercitus centum et viginti millium arma- 
torum constituerciur, cuiiis exercitus m.iior et potior pars ex equitibiis 
constarc debcrct. quia hostis quoque cquitatu maxime pollet. Es autem 
cxcrcitus in hoc sociali convcntionc ita tribui posset. ut socii Polononim 
hiibcrcnt armaioniui octuaginta millia, ipsi Poloiii habercnl quadraginta 
millia; sociorutn numcrus constarct cx triginta millibus equitum, ut plu- 
rimum sclopetarionim. reliqua pars pedilatu conficeretur. Poloni haberent 



■1 W RP.; nccMMhaiD. 



29S 

cqutt«s triginta millc, partinn hastatos, pArtim levioris armaturae. qui Co- 
•iaci yocantnr, peditum dec«m mtllia 

Hiu ita positis, de subsidio pecurtiano foret laboranduni; nam se 
iam ante dixtsse, quod hoc Rcf^um pecunJa non abundet; verumt.-imen 
se qitoqiie non plus quam tertiam partcm siibsidii pecuniarii pn$tula<<se. 
duas reltquas partes se ipsoa persoluturos, ita tamen, ut tolns ille exer- 
citus siiHs Regi ctiam et gcncrali ipsius subtectus sit. Porro primariuin 
requisituni cssc. ut excrcitus htc, dc quo hactenus dtximus, tam diu du- 
ret, quam diu bcllum hoc duraturuin sit; qua de causa sese mcritisstme 
interro^.tssc, undc copias sua^ Mtas V. Caes, habitura ct quac pccuniac 
solvendac ratio futura sit, ne pauto pnst vcl vircs tpso» deficiant, vcl 
nummi in alioa ukus conveitantur: atque iccirco adhuc sesc pctcre, ut ct 
copinrum alcndarum ct pccuniac subministranclac ratio ipsis pandatur. 
Dcinde *cto illtid cttam adiiclatur; si Turca totis viribua cx proposito 
ipsos «doriri vellei, an eliani totus cxercitus Mtis V. Cacs. ipsis auxiiiio 
vciiirc vcllet ct quld ab ipsis fieri debeat, si hostilis exercitus tn Hun- 
^riam incumbcret. Atque hanc csse suain de niodo belli gcrendi scn- 
tentiam. quae a mente sapientissimoruin thiccini non abhorreat. vclle ta- 
men »e etiam nostram hac de re opinionem lubenlcr audire et de re 
Loia nobiHCum communicare. Plane alias fore circumstantias, st exercttiis 
separalini. atias. si coniunctim liucerenlur; et lioc quidcm postreino casu 
si uniri deberent. necesiie fore, ut bona altqua excrcitus par<i in Rnibus 
contra irrupttones Tarlaroruin rclinqucretur et de praeeminentia ctiam 
ducum aliqujd slatucrctur. 5i autem divisini castra metarentur, de iis 
articulis itiinu:i foriassc c&sct laborandum. 

Hac tam longa Firlcyi oratione cum inaxiina dici pars elapsa esset 
et tam advcspcrasccrct. visum cst Lcgato, ut nos rcsponsum nostrum \n 
sequentei» diein profcrrcintis. 

Cum autcm postridic hora a mcridic prima iterum ad diL'endain 
nostiam sentcntiam in solitam locum convenisscmus, ibiquc aliqtiardiu 
cxspcctasscmtis, nimiiatum nobis a Cardinali est. lumultus ct rixac ali- 
quid ciidcm hora inler Ducis Ostrofjiac '} ct Mareschalci *) famtliarcs prac- 
sentibus ipsis hcris ac sibi invicem occurrcntibus intcrcessissc; quac rixa. 
cum mctiiendum essel, ne latius serpcret, iccirco reliquos Polonos dclc- 
gatos in hoc essc. ut duo illi senatores iterum «loncilientur. td tam lito 



*) JanuM 0*iTOK*ki 

') MilioJAJ Zcbiiydoi* (lii. O ktoUii Eej nikjdajemy w RP. Bibl. publictnej Pcletibui- 
tkiq; K4wi.>i«iu[lj< ftBTOrp»}>o»k I. 240. k. 344 H» Jannii* OinoeikKeo do Knyfitofi Rb> 
diiwillk, dalowtnjr t 'Vuivwu aS ti«rpnik IS^ti r. Dunoi! an, ie gdj' jochkl do lcgkta oa 
ie«n, ipoikni nkdrodx* Milcoltja ZnbnydowiJnefru t pociteni «luibj: len laknyknil twart 
mu*L bij*. pOCHni rotpociflA lif bitka otqkm. 



3?? 

fieri non posse et horulam unam vel alteram rci]uirere. quare L^aio 
Cardiitali ac ccteris visum est, ut illius clii:i congregatio in dicm sextum 
et vicesimum Augusli (quod intermcdius dies fcstus essct) comperendt- 
narelur, cui sententiae pro modestia nostra nou debiiinius rcfragari. 

Viccsima scxta Augtisti cum in conaucto loco inanc nos con- 
venisscmus. admodum tardc ctiam acccsscnint Poloni, in quorum tamen 
comitatu Palatinus Cracovicnsis Firleyus non fuit, !bi cgo Vratisla- 
viensis LCpiscopus dc consilio retiquoruin in eam sentcntiarn 
dixi. quae infra N*» XIV ') comprrhensa sunt;quae duabus dc cautis littcris 
mandftre voluJmus. cuin quod id a nobis Legatus pcr nepotcm suum in- 
Stantius pctfret, :um ut liac ratione verba nostra in sequiorem partrm 
minus arripi atque interpretari possenl. 

Respondit aatem ad oritiunculam iliam Episcopus Premy- 
slicnsjs: Rein de qua tr.ictnremus essc maximi niomenti. atque iccirco 
gravi ctiam et matura dcliber.itione opus haberc, quain ipsi vel eo adhitc 
d)e vel postridie suscepturi, ac deinde nos de lempore conventvs ei 
respnnsi sui iterum ccrtiores facturi essent. Anim.ndveftimus ;iutem com- 
perendinationcm hanc potissimum ob absentiam PaUitini Ciacoviensiit po- 
stulatam fuisse, qui pridie illius diei in vicinum huic urbi praedium .sci^es- 
si»se dicebatur. 

Postcra die, quae fuit scpttma et vicesirna niensiiAuj^usti, 

>nvencrimt quidcm dcputati Poiuni apud Cardinalcm Kadziviliuui . ubt 

semper congi*egari consucverant. Sed propter absentiam PaUiini Craco- 

viensis nec ipsi inCer sese conscnserunt , nec nobis aliquid rcsponsi de- 

derunt, 

Ita rcs itciiim iii sequcntcm d u odc^ri^csimam *) Augusti ab 
tpsis prnlata cst. Qua die, cum Palatinus nondum praesto es»et atque 
adeo ipsi de responsinnis formula nondum inter sesc convcnisscnt. ter* 
tiam ab ipsis compcrcndinatio in u nd c/rij^csi m aui *f Aujjusli pe- 
tita est. 

Ka igiiur demum dle, cum tandem in consueto loco corwcdisse- 
mus, praeter exspectattoiiem nostram in hanc sententiam vefb.i Fir- 
leyus PalatJnus Cracoviensis fecit: Qiiod ab initio huius tra- 
ctationis dixerint, td sese etiamnum contestnri vcllc, quod sciltcct eas 
personas gcrant et ^ustineant, qii.ic magi« dcbcant audire atquc intelli- 

icert Caes. Mtis V, ac cacterorum coofoedcrationis sociorum mcntem ac 
') Movrt tg inajilujcmj j*ko a,[tgu ilo liBtu w Atchmiun dwoni i padiiw* we Wie- 
dnin; nie pTiytkct.Dmy ii^j. poni«wai Iteoiec jej uwLert ■Jo*'»: ■Hucomnia iim tum dtcima 
tertU AuEusd iiwleni penc vctbi^ *tque adco tuculRDtiu» Omdil» >UDt(. For, wifc tamto 
|>i«mo wydnikowtne jtowjU] pod nf 9. 
•) W Rp.: doodcTicenlmini. ociywUcie blf<liiie. ') W Ht.: BntlevfccfiinMn. 



3O0 



|)i'oj>osita, qiiam ut ipsi de iis verba fac«re ac sententiiim suain in ni«- 
dtum proferre que;int. Quare quamquam officio suo una illa re forrassis 
wtisfacere possent. si qioe nudius qiinrtu» a uic Episcopo Vratislavicnsi 
aiidirisseiit. ea .id Regem suiim ati]ue ordines bona fidc referfent. taiiien 
Qt magis magisque stndium suuin et ardorem ad hoc Toediis concilian- 
dum ostendant, visuin gibi egse, de nonnullis articulis adhuc pressiuft et 
confidentius nobiscum agcrc, ul ct tlli nostriini mentem eo tectius et nos 
ipsorum postulata clanus intcligaiiius, RvpeLere tamen sese, quod nihil 
conclusive. ut ioquebatur, dictum, nullaque in re per banc suani tracta- 
tionein Kttgcni suum atque ordinc!) Kcgni vcHnt oblig^atos. Intcllexisse 
seae, duoN putissimum arttculos e.ssc. in quibus cardo rcrum vcrti vidca- 
tur; Dc iiiudo bclli gercndi et dc viribus sociorum. 

De priore. boc cst dc moda bclli gercndt hanc scntcnttain iiustrain 
fuisAc. ut divisis nc sciunctis exercitibus res gcratur: suant in Hivcrsum 
abiisac, ul conlracti» ct in ttnuin congregaiis cxercitibus bcllutn admini- 
stretnr. Ham scntcntiam non cam suam, hoc est oratorum. fulNse. quam 
rcvcra Kcg^is ct ordinum, qnam illi a prudcnti^nimii; ducibus ct n fellcis 
quondain ntcmoriae Rc^c Stephano r|uaM pcr iraducem accepis.scnt. Ne- 
qne oUm ab hac coniun^cndoruin exercituuni rattone oratores Caesareos 
tpsDs et Nuntius .Apostoticus abhorrui.<ise, imino eandein probare visos 
esse. iii nui uptiinuin et expediiissimum censucrint. piinta quaque ucca- 
sione cuni hostt* i-onlligerc et pugna una alqiit.' altera statari» in»iore 
illum Hungariac et vicinarum ditionum parte cxuere atque penitu» pro- 
Bigare. A qiio tam salutari instituto propositae nos incommodit^les non 
debeant deterrerc; si «niir molesuim ei incommodum fort.Tsse Mti V. 
futunim c>set, ut in Hungaria exercitus coniunK«rcntur, posse eos v«l 
extra Christianam ditioncm. vcl in coiHruversis, iit loqucbatur, ditionibus, 
hnc c8t. iil nos intcrprclabainur. in Walachiia uniri Morum autem ct 
linguarum divcrsitatcm taiiti non crsc, ut proptcrca opus tain salutare 
dcbcat inlcntatum rclinqui; in aliis bcllis divcrsilatem eandeni sine n>a- 
nifcsto pcriculo adfuissc, ac vcrisimilc cssc, casii tam fincipiti cpiemvis 
puWicac potius salutis. quani pri%-ati odii ralioiiein hiibiturum; sc quidcm 
suos adsucfacturos, uL quidvis potius ferrent. quam ut vicinos et amicos 
laedereni: idem si celeii facercnt. quantumvis nuincrosum el cx variiftjJ 
gentibus cotulatum exercitum consi.stcrc -sinc discordia facile posse. Ad 
quam rem eliain multum momcnti allaturuin sit. quod coniunctio cxer^ 
cttuum nonnisi ad exiguum temporiB spatium forct institucnda. cuni enim 
Turca Seplcmbri deinum mensc et Octobri vim faccrc solcat, in id etiani 
tr-mpus coniunctionem virium solid-im differcndam vidcri; ac si qiildeinj 
illi tum temporis vcl ultra D.inubium iit Ser\'ia, vcl cis Danubium in Wa>j 
lachiis aiit Moesia coniungereiuur el hosti occurrerciit. mullo citius in 



|)atentibu.<i cainpts iiccc^iiitatem hosti ad contli^eriduin adfprrcnt. quant 
iii Huiigaria Beri posMt, ubi prapter oppidorum atque arciuni rrequentiam 
et sui tutandi et pugnac deciinandae mtionem non unam habeat. Quod 
si periculuiii obiiciaiur relictorain a lergo in |-[ungaria lurciconim prae- 
sidiorunn et metus annonae praeclusioms, dupiici modo responderi possc: 
primum magni nihil sine aliquo discriminc dfici solere, deinde vero unam 
solam in ulterioribiis iliis partibus victoriam nostram caetera anteriora 
omnia plan» ut facilia rcddituram; imino spcrandum, quod pler.-ique arce» 
et oppida tum temporis amissa, actlicet auxilionim ct subsidtorum spe in 
potestatcm Caes. Mtis V. ultro csscnt ac sua spontc vcntura Quac bclli 
gerendt ratio non paulo brn-ior et utiliur vidcalui'. i(iiam m pnulatim 
slngulas vcllcmus arccs atque oppidti oppu^narc; quodquc Istam ctiani 
bellandi r»tioncm antc hoc tcmpits oratores Caesarci probavcrint. id inde 
apparcrc, qund in congrcsstbus prioribu» dc partibus Kegis Poloniac. si 
ipse cxtrcitui ilii communi adcssct, iractavcrint. quod dr illius locum* 
tencTitc iircnerali, de primt agminis milltibus dequc ducum discrepuntibus 
^cntcntiis conciliandis egerint: quac umnia iionnisi ad contuncti cxcrcitus 
rationc» spectarc vidcantur, In qua ratione, ut quae sibi melior et ad 
victori;iiTi clto obtinendam accommodatiur videatur. adhuc dum consistant; 
verumtainen. si atia nostra sit sententi», nollc ses« nunc nobiscutn v^e- 
mentius contendere^ id t;intiint dicere. quod ad eain seiitentiain ample- 
ctendam iiiand<ita nulla liabeanl, praesertim cuin ipsi quoquc videant, 
ratfonem iilam disiungendorum exercituum sine suo RcgniqiK sul mani- 
festi8<iimo pericitlo irtstttui niiUo modo posse. Qutd cnim? inqnicbant: si- 
mubtquc; Turca rescisceret, nos hostilem in ipsum inimum {jererc. pri- 
marium <t potissiirum robur suum, Schytas nempe scu Tartaros in lon- 
i;inquss partes ncquaquam mitteret. »ed in vicinain PodoUnm ct Polontani 
immitcrcl ac facillime, nulln nciiicct obstaculo tam vicinum bostem impe- 
dientc cuni ipsis sc quoquc coniungcrct. inquc nos solos iinpctum fa- 
ccret. cui nos soli pracsertim tam cxiguo excrcitu, qualis dcsignari vide- 
batur, iicqiiaquam posscmus resistcrc. Ista nitionc, si Tictoria contra nos 
potiretur, qui aTcibun ct munitionibiis firinioribus iii Kegno nuii iibunda- 
mus. facilc visu est, quam expeditam postea viam non ad Ungariam tan- 
tum dclendam. scd ad tpsani quoque Silcsiam, Moraviam ct Austriam inva- 
dendam -ic perdcndain habiturus esset. In quod pcriculum ut siinul tot 
tantaeque provinciae coniiciaritur. non facile per disiunctionem illam exer- 
citus committendum videri; hincque adeo satis manifeste apparere, non 
de nihilo fuisse. quas de coniungcndo contra lam potentcm hostem robore 
consideratiDiicH tii medium attulisscnt. Quodsi tamen oinnino in ea sen- 
tentia persistendum videretur, ut cxercilus diversis in locis hnberentur, 
quod ipsi non videant , quomodo fadle Regi et ordinibus possit persua- 



302 



dcri, lanici) ita se&e exiatim%re, disiuncLioneiii illam vinurti ultra bieitnium 
Tel triennium non durare dcberc, postea vero omnino coniungcndos cxer- 
dtus C3SC. Nam si spcs iniiciatur. bcllum univcrsum tricnnio connci possc. 
pos&e multo faciliu!i obstacula saltcm illa rcinovcri, quac coiiiunctioncm 
armorum hactenus tmpcdire videantur. ac tum omnino coniunctis viribus 
hoslem ai^gredicndum. ncc ainplius ex ignobilioribus illius membris ali- 
quod. sed caput ct iii|{uiuin ipsum petcndum; siu ille in acicm prodirc 
et pu};nae potcstatem facere nultet. in visccra regni ipsius peiietraiidum 
et extrema salutis ncce&sitatc ad pugnam eliciendum eaae. Venimta- 
men vel hoc ipso triennio, si disiuncti a sociis Poloni seorsim belUiin 
gerere debercni. nequ.-iciuam tain cxigiio exercitu, qualis ei>t trigint.i 
Tcl quadraginta milliuiTi, contenti esse possent, quem ntimcrum duo 
illi polciilissimt husic!! Turca et Tartarus innumeri& suis excrcitibus, 
pratsmim in paicntibus campis facilc caederent et contruadarcnl. sed 
opus forct. ut iusmin et c«rta propoilione hosttli respondentcm cxercitum 
haberent, qui cum in lace fusis tUis campjs consistere et patriam, cuius 
salus in pectoribus illorum reposita sit. d«fendere pos$ent, eum exorcitum, 
ut clare et iiit^etiue nobiscum agant, minurcm esse nou pusse quain ae- 
Xitginta millium hominum; inque eo numero rcqui&itutn etiam iri, ut ad 
minimiini dccein niiUia c&scnt bonorum sclopetariQrum Gcrmanicnium, 
qui mm paulo gravioribus quam Poluni cquitcs slipcndiis conduccrcntur. 
In hunc excrcitum [si Rex ct ordines co conienii esse pos&cnt. dc quo 
nihil ccrti habcant) scsc duas stipcndiorum p;irtc9 coni.rihuluro8, tcitiain 
gumiutim partcm ncccssc forc. ut socii ipsiit suppcditarcnt; ct ad Gcr- 
maiiicum quidein cquJtaium quud attinct. non paucas ipsis Prussia quidcm 
et Livonia posset subministrarc, maior tanien eoruin pats in ipsa Ger- 
manfa forct ab ipsis conquirenda. Atque haec de primo capite Firleyus 
fusc atque enunclcatc disscruic. 

H. Alterum postea caput de duratione foederis, sive de lempore, 
in quod foediis iniri deberet, constituit. De e*t ita fere dixit, plane praeCer 
omnein exspectationem sibi accidisse, quad de t.im brevi teinpore inen- 
tionem iniecissemus; nam rem tantam, qualc hoc bcllum est, tam angustts 
temporis spatiis circumscribere plane rattone non consentaneum vidcri. 
lam per quadricnnium ct quod cxcurrit bcJluiTi gestum, scd fincm illius 
adhuc quidcm difliculter prospicii verert sese, n« si hiinc tam cutti lcni- 
poris conditionem ad suos rcferant, otnaeii) ipsis spem praecidant de 
foedTC amplius cogitandi. Immo forte futuros aliquos curiosiores, qui 
existimaturi sint, id tantum agi , ut ipsi in palcstram sive arenani pro- 
trudercnCur ac postca ho.ttium Ubidini ct potcntUc obiccli rclmqucren- 
tiir, quam mcntcm tamen ipse a Cacs. Mte V. putet omnino alidiK 
Regis sui el ordinutn eam intentionem semper iaisse et quantum ipa 



303 



* 



putet adhxic fssc, tii foediis hoc lamdiu durarc el sabsisterc debeiit 
<iu3mdiu bellum duraturum esset, ita quidem, ut alter altenim, nisi cum 
debcllatum e&set. de&erere nuUn ratione possit Quam conditionem nisi 
nos quoqite ;iniplectamiir, videnduin nobi», ne se ad suos cum h.ic merce 
Tetnittamus, qune omncm confoedciatiotiis spem in ipso statim vestibulo 
sit amputacura, 

III. Po3tca de pecunJa subministranda dixit in hanc fere sententiam; 
-quae vircs in cxcrcitu unito. quac in scparato requir^ntur, nos pcrspe- 
xisse, secundum magnttudinem exercitus sumtus quoquc stipcndiorum ve) 
augcri vcl dccrrsccrc. lam scsc a nobis exspcctare, quomodo terttaui 
illam sumtuum partcm vcl una vel aitera via implei-e, aut quid in sumtus 
illos eroKarc velimus. Et quidem mat;na iib" mertto cos hac in parte 
pollicerit qui ad certam paccm abrumpcndam et ad beilum loiige pcri- 
culosisMmum cuin lioste omnium potentissimo »uscipicndum invilcntui. 

IV. Quartum caput dc rationc cautionum ftiit, quod ita Firlcyus 
-cxplicavit: In magni pondcris eC momenti rcbus sempcr a prudcntibus 
hominibus cxactisHimiis solcnnitatcs adhibitas fui^sc, quac cum ctiam tn 
hoc nejiotio nequaquam praetcriri debcant. vcicri sesc, ut Rcx et ordi* 
nes Bok diplumatuin confectione possint contenti e«se. sed eo« nmnino 
etiam iuramentum requisituros, praeserclin, cum iurati qiioqiie contractus 
aliquando nuii satis impleantur. Fuisse vero etiam inodos antehac pro- 
positoH, ut S. D. N. cl aliqui Impcrii Principetv qiiud^mniodo sponderent 
■et quasi fideiuberent pro S. Caes Mte V„ utque eae provinciae, quae 
in Mtem V plcnipotentias suas iamtum ad tractandoin contulerunt, etiam 
■conventuin spondendo ratihaberent; qui modi sibi non displicer«nt. 

Post haec dixit. se quia tempus breve ad agendiim restet, de altis 
-articulis p.uicis agerc vckle, qui iam olim ad disquircndum fucrint pro- 
positt. Intcr hos unum fuisse: si coniunctis viribus rcs gcri debcrct. quod 
co casu cquitibus Polonis ct Hungari:) tamquam lcvioris annaturac mili- 
tibus primum agmcn concredenduin esset. adiuncta tamcn aliqua sclope- 
taiiorum manu; de quo »rttculo sentcnttam nosirain cxspccteiii. Alium 
de praciniis belii ruissc. ac scse quidem pru liiborum suoruiii fmctu 
et praemin eas provincias petiisse , quae iam ante iuris Polonic 
fucrint: ncmpc VV.iIachiam . qiiam nos MoldaviKm appcllcmus. itcmque 
altcram Walachiam Transalpinam ct oras ilU? maritimas. quac ad Pon- 
tunt Euxiiium pcrtingunt; quas provincias siquidem ipsi oppugnandas 
susccpturi essent, non imincrito ipsis quoque ilias cedere ipsorumque iuris 
permancre dcbere. Pctiisse etiam sese, si, quod omen Peua finnei. con- 
tingeret. Mtem V, metropoti Turcica potiri, ut eo casu libera et a teto- 
neorum solutione immunis navigatio per Pontum Euxinnm et pei Hel- 



3t*4 

lcspuntuin et Archipelagus in mare Mediterraneiim ipsnni<|ue adeo Ualiam 
Rcgno hiiic, rrunienti copi:i abundanti, conccdatur 

Item petiisse sesc, ut leges quaedam Huitgaricac. in nomeii Polo- 
nuni gravcs atque ignominiosac. abrognrentur. quarum lcgum tcnorem pro- 
lato eonsUtutionum Mungaricarum voluminc confestim posscnt ostenderc. 

Deniquc postulasse ctiam. ut antiqua pacta et foedcra iutcr liaec 
viciiia Rcgna 5arta tecta conaervarcntur. uC secunduni ea de finium con- 
trovcrsiis ac dc iniuriis iiis ct iiistitia ddministrarcntur. ut fu^itivi iitrin- 
iguc rcddercntur, rcbcllcs altrinscciis non foverentur. et quae huius ge- 
neris alia sont. Imprimts vcfo hoc etiam atqiie ctiam cavendum in hoc 
fuederc. nc una vel altcrn pars sinc Hcitii ct conscnsu ct volunutc alte- 
nus partis vel paccin vcl inducia» cum hosti communi pacisci po»sct. 

Dc Hociis be!li ct dc gcnccaUtu ut vocabant Ser. M.nximitiani polli- 
cilos sesc. quod Iioc teinpore nihil diccre vellent. aed in commodiorem 
diccndi occasioncm reservarc. De superi(]ribu>i auicm capttibus omnibus 
ac singulis. si nienieni Caes. Mtis V benevole ipsis ^[jerucriinufi el cx- 
spectationi illoruin, qiiam dc his articulis concepissent, responderimus. 
nan parum id mometili allnturum, ut foed«>ris ineundt rationes fratribits 
suis et nubiliiati posseiit pei-suaderc. 

Hacc cum Firlcyus dixissct, nos parum {teL-edcntes, capto consilio, r e- 
spondimus; Esse capita, dc quibus tractasset, pcrsanc mutta et gravia. 
dicm .-iutem iam tum in vcsperami nclinare, itaque nos rogaic, ne mole- 
slum ipsis sit, ut in orastinuni responsum no&lruni differrc qucamus; ut- 
que eo certius mcntcm illoruiu po&semits ns»cqui et ad Mtem V. si opiis 
forel rcferre. «tiatn pctiimuh. ut iie gravdrentiir scriplo eomprehensa 
RObis Iraderc, qune Cracovteiiai» Falatinus voce protulissct- Cuius rei 
nobis staliin apem fccit Cardinalis Lcgatu». ne ipsis quidem l'oloni& re- 
Eragantibus. qiiamquam crant, qui diccrcnt, eosdem hos articulos es.sc. qtit 
antc bictinium Ciacoviac proposili. postea Warsaviac rcpctiti ct a Nuntio 
Apostulico cxplicati fui.ssciU. Sic t»mcn disccssimus. ut <tnpli paulo post 
obtinciidi promissiu nobis ficrct; verum postca nihtl impctrari potuit, ta- 
melsi nos ad Lcgatiim, illc ad Polonos ca dc rc saepius misisset. 

It^que ex adversariis no<itns capita conciniiavlmus et ul eo minu» 
in loqucudo catpi vel aliorsuin verba nostra dctorqucri powcnt, scripto 
noi ipsi responsionem uostnini complexi sumus. Quod scriptum cum prius 
cgo VraiisUviensiK Kpiscopus capita omni.i viva voce perstrinxissem. 
l^gato ci Folonis crigcsima tiicnsis Augusti ubtulimus. iii eum 
tcnorcm, qut infra N* XV notatus est ■). Verumtamen priusquain v«l 
scriptum illud publlce offerremus vel voce eliam quicquam tii consessu 



') /ob«« poallej nr. 19. 



305 



eo dic |)rorerrcirius , vFisuin e&t nobis privatim ad Cardinatem Legatani 
mittere ac t:\xm ipso de quibusdam. quae nos ui^ere videbantur. scor- 
sim apere; quo nominc bfnc inane (.-go Elcctiis Colorcnsis ei epo Hom* 
stcinius cum Wackcrio ad ipsum accessimus. Ac primum dc pecu- 
niario subsidio cum illo egimus, placeretnc el, ut in genere dkeremiis, 
subNidium inagnum et non contemnciidum Polonis subminiiitratum iri, si 
foedus icereliir. ai) vero putarct satius esse. ut coniunctis utriusquc sum- 
mi&, hoc esl Pontificia et Caesarea. quiMgeiitorun» ipsorum Rorenorum 
Khenensium annuorum millium mentionem faceremus. Placutt autem ipsi, 
ut in generali denunciatione oonsisteremvis, si >]uideni certa summa pro- 
pter incertitudincm belli coniunctim vel divjsim gerendi nec a Polonis 
petita esset, ncc de5ntri facilc possct. Deinde paucis ea retulitnus, quae 
Mtas V- Cacs. de cautionibus Transylvanicis. quasi i!lac a Malacrida 
obsienatae fuissent oblatac, ad iios rcscripsit. ut hac rationc id. quud aub 
advcntum nostrum nobis obiccerat, debito modo rcfcllcrcmus; ad quod 
caput nibil iiobis per ipautn respnnsum est. 

Tcrtio diximuci, supcriori dic nos aliquid inaudissc de tcmporc 
aliquo ad implcndam tiansactioncm Bcndsincnsein praecise pra<.-stituciHio. 
quod simuiatquc audivisscmus, nos palam esse contestatos. quod manda> 
tum ca dc rc nullum omnino habcrcmus. iit termino aliquo certo sine- 
rcmus circumscribi illiu.s transactionis implctioncm . ncquc sane cius ref 
tractationcm propric huius loci cskc. ncc ipsos dcputatos Polonos hoc no* 
miac huc missos videri. Quare dispiciat etiam atque etiam, ne in hoc 
capite aliquid vcl ipse admitterct. vel a Potonis iieri pateretiir, quod ad 
aliquod Mtis V. Caes. praeiudicium pertinere posset^ ccrtos enim nos 
esse. quod non siiie (;ravi motestia et oflensa fortassis etiam aliqun Mtis 
V. Caesarcjie futurum essel, si ad praecisum teinpus arctari et quasi cir- 
cumscribi eum contingeret. qui toties tam ultro obtulisset , dummodo 
caetera de foedere convenirent, in hac transactionis implctione difiicul- 
taiem umnino nullam futuram. Ad hoc caput Legatus respondit, vervin 
esse, quod Pnloni tcmpus omnino praeacriptum velint novcm scptimana- 
rum, intra quas Mtas V. animum suum dcclarct, quod transactioni etiam 
adte comitia indicta debeat satisfieri, nam alioquin se comitia indiccre 
nec vcUc ncc possc. Se quidem ca de re ciim ipsis dilijicntcr cgLssc ct 
ad ipsorum conseasum hoc soto nomine uilro accessissc, sed nlhil aliud 
potuisse obttnere, quam quod fpsi scriptum sibj oblaturi cssent <), in quo 
velint mcntcm hac dc re suam expticarc. Nos auiem Jterum itervmque 
rogavimus ac monuimus, ne talc atiquod scriptum insinuart patcretiir, 

1*i t^nw to jai bjtir wcivrcw uJoiotK. P9r. poitUcj: Prfftotatlff D. coomutuiofnn 
Kej^ni, wjdrakowine poil ni. to. 
I>yit)4>i iijinu «ru. r ij^ 90 



306 



qood aliquod pos»et, siciit ftupra dixifnus, praeiudicium Cacti. Mti V. ge- 
nerare, nam nos quiilem teniporig ulliuR circumscriptinnem vel acccptan* 
vel admittere hac iu re omntrto non poKsc. 

Quarto dc sponsionc ctiam tlla sivc Bdciussione pro Mte V. Caes. 
declinanda ipsum monuimus; nd quod caput statim respondtt: Nequc hoc 
cx dignitalc Mtis V. ciisc, ncque sc a Pontifice Majtimo quicquam in 
mandatia habcrc. 

Postremo ipsum ro^vimus. siquidem nobis promisisset. futurum, ut 
Kirlcyan^ic unitiuni» acnsuni ct capitA scriptu habercmus, daret operam. 
ut co scripto landem potircmur, ut hoc pacto nos quoquc ccrti aliquid 
habeainus, quod ad Mlcm V, Cacs. pnssimuii rcfcrrc; qua ctiam in re se 
nobis morcm gcsturum bcncvolc rcccpit. 

Atqiic ita panlo posi omncs loco solito con venimus, uCii cuni c$;o 
Vratisiavicnsis pcrorassem cl scriptum Ley:ato atquc deputati» porrexis- 
sem, subiunxit nicac onttioni Lcgatus Cardinalis. cupere sese. ut Poloai 
aliquid ampliu« dc bclligcrcndi niodo atquc raUnnc ramiliariter disserc- 
rent, si forte convenire de capite ilto cam gravi ct spinoso posscmus. 

Polonf vcro acorsifD paulispcr absccdcntcs. per Firlcyum postea 
loDga orattone denuo in hanc sententiam dixerunt: Saepenumero tam 
ostensum esse, quas pensona.s ipsi sustiiicant. nempe eas, quae ad audien- 
dum attiuc rcfereiiduin. non ad aliquid coiicludendum advenircnt; td ctiam- 
num rcpeteudum sibi esse, ne quid certi bis in rebus concluderc velle 
videaniur. Fateri autem necesse est. quod sibi persuaserint. lon^re nos 
pin^utores atque luculentiores conditiones propo>iituios fuisse, qunm i^- 
vera fecerimus, quibus conditionibus, -ii nos ipsis, qui ad hanc tractatio- 
nem deputati fuerant. confoederationcm persuasistiemus, multo lacilius 
dcincepa potulssc ad pcrsuasioncm etiam Rcgis atquc ordinum pcrveniri. 
Nunc alitcr faccre se non posse , quam ut quac audiTcrint, ca fidcliter 
rcferant, quod nos etinm nos facturos simus contestati. Tamen praeCer- 
mittcre sc non posse, quin adhuc de aliquibus capitibus sibi subobscuria 
visib ultcriorem nostrain declarationem exquirant. In tis capitibus primum^ 
csse, quomodo ims docere queninus, foedus hoc ita instttuendumi 
triennio tantum l>clligcratio durct . postca rcs dcfensionc sola tiiinsigi 
possit. cum vcrisimilc videatur, hostcm tricnnii spatio irritatiim tum ma- 
ximc vircs stias ostcnsurum ct ut l-iccsscntcs invadat. cxtrcma nmntB 
tentaturum; quod s\ raceret, scirc sc cupcre. quo pacto dcfcnsiva foederis 
ratio iuermibus ipsts possct opltulart, aut quomodo ipsi hanc distinctionts 
formam suis fralribus posseiit persu>idcre? 

Alterum caput csse de subsldio pecuniario; de quo certi taiuleitti] 
altqutd ac deliniti, sive coniunctis sive dislunctis viribus a){ciidum stt. 



307 



cc^noscvre cupiant , ut ipsi quoquc certi vicibsim aliquid ad Rcgcm ac 
suos cum aliqua persuasionis spc rcfcirc possint. 

Tcrtium fuissc dc sociis; aibi quidcm ab initio dtctum fuisse, quod 
de socii» non debeant csse soliciti, si <le viribus duntaxat ct nervo quaai 
belii conatet. Vcrum de certitudinc et continuatione virium et auxiliorum 
hactcnus nihil In medium allatum csse: itaque non tnimerito recurrcre 
curam dc sociis bclii, praescrtim cum in Casum divisi cxcrcitus magno 
miSitum numcro opus foret. qui numerus magnos etiam uimtus rcquireret. 
posse autem plures socios hac in parte rectius quam unam aut altvrum 
tantum neceft-iitatihus eiuscemodi succurrerc, liquidum essc. Intellcxis^e 
quidem scse, quod Mtas V. Caes. de Iinperio Romano pro libera sua 
voluntatc disponerc uon queat, sed cum adiunctum fiieril. Mtem V. ad- 
huc In Imperio adsciscendo laborare et bonam operam ponere. nihil sibi 
hoc nuntio f^r^tius et optatius accidere poluisse, De Mosco etiam iam 
dudum mentionem iniectam et Literas p^issus hoc nomine petitas esse; 
cupere se scire. quid ab eo impetmtum ec quae spes illius sit alliciendi, 
qui mapnum in hoc focdere momentum adferrc posset Item dc Prind- 
pibus Italtae sacpcnumero confirmatum csse, de quibus ctiam ccrti ali- 
quid cognosccre cupiant; nam illos quoquc propter opcs ac divitias mul- 
tum hac in re posse. De Tninsytvano, quod foedcre comprehensufi esse 
debcat, non !»atis sc intcllcxissc, quomodo illud capiendum sit, cum neque 
lc^atiim Traitsylviintcum inter noa conapiciant. ncquc mandata ridcant, 
quae nos ab ipso hac de re habeamus. 

Dciiiquc dc gcncralatu Scr. Maximiliani Lcgatiim Cardinalcm polt- 
citum cssc. quod rationcm aliquam idoncam invcnlurus csscl ; dc qua 
etiam cupiant erudiri. 

Quas omnes res si paulo exactius perspectas atque cognitas lia- 
bucrint. faciuros deindc. ut optima fidc ad Regcm atque ordines refcrani; 
et opiare quidem se, ut quam optime itiatrucli ad suos redcant, ut cum 
pcr se focderis faciundi cupidissimi sint. modos etiam atquc rationcs sc- 
cum asportcnt. (|uibus idcm aliis quoqiic po<><iint pcrsuadere. At difiiteri 
quidem scse non pos<ie , quin insperatius sibi illud acciderit. quod de 
plerisque articulis dixcriinus, nos ad Mtem V. refcrre vcUc; cxapectassc 
se enim, ui quam instructissimi veniremus, cum superioribus iamtum co- 
miliis idem fteri dcbuisset. sique iam diu res fuisset coufecta. fructum 
eliam i.imlum non mediocrem inde subsequi potuisse. Sed Deimi esse. 
qui haec consilia omnia regat et tnoderetur; fauic de sincensstmo ipso- 
ruin animn dc volmitate constare, eumqiie etiam numtne suo afluturum, 
ut haec omnia feliccm aliquamlo ftnem atquc ejcitum sortiantur. Nunc 
excu»ationem ipsos mereri, de qua ipse Summus Fontifeic in BulU sua 
mentioneni clementem feeerit, si ita ncgotium hoc tractent, ne Kcgfnum 

»0« 



308 



hoc et canssimain patriam suaiti tcmcrc in pericuium coniiccrc atquc adco 
iminanissiini hostis pracdac nbiiceic vellc vJdcantiir. 

llacc ctim dixissct Firlcyiis. consuiTcximus nns ct communicatis 
primum inter nos consiliis cum vidercmus, c»put dc pccuiii<irio subaidio 
nobt« cum Lcgato Puntificio communc esse. ipsuni i^uoque ante omnta 
ea dc rc scorsum consulcrc voluiinus; qui post aliquot vcrba communi- 
cata in illam sentcntiam abiit, ui publicc diccremus. subsidium pccunia- 
riurn tam Cacs, Mtis V. (luam Suinmi Pontificis coniunctim quingcntorum 
millium flnrenorum Rhcncnsium fiiturum: nam sc in mandstis Kabcrc, iit 
tr<.>centa niilli.i pro Pontifice poiliceri possii; si nos ducenta millta adii- 
ciamuK, ([iiingenta iiiillt» ip«a confectum iri, atque banc sunmiam uinnino 
ipsis taniupcre urgentlbus palefaciendam videri. 

Quare paullo post ctim de aliis quoque articuli*t deliberassemus. in 
eam sententiam respondimus, ut diceremus: Ad omnes hos articul.w^ 
quos nunc iterum proposuiHsent , nos inm nnte scripto non uiio sed tri- 
plici mentcm atquc scntentiain Mlis V. Caes. carididc atque sincere ape- 
ruisse; quae scripta cum Legato publicL- fuerint oblata, non necesse 
vidcri, ut eadem hic cuiii aliqua forte nausea r<!petantur. Duos articulos 
novos, sive novo potius nuno propositos esse: de pecunia et de Transyl- 
vaniae Principe, de quibus ipsis aperte quoque velimus sententiam no- 
stram dicere. Pecuniae quia ccrtaiii ac de6uitam sunimam ur^eant, td 
polliceri nos posse, si focdus coiret, quod subsidium iltud pecuniariuin 
Cae.t. Mtis V, coiiitinctiini cuin sub.sidio Siimmi Potitilicis posset ad quin- 
gcnta millia tlorcnorum Rhcncnsium annua adsccndere, quac summa 
ccrtc ncc cxigua sit ncc contcninciida. Poiro quanqiiam Ti'ansylvani.ie 
Princcps ipse pcr legatos suos non adsit, tamen crrtum esse, quod iam 
antc in hoc ipso bello confuederAtus sit V. Cacs. Mtis, quodque ad ipsum 
Lcgatutn Cardinalem scripsoiit, se negoliuni boc totuin iirbitrio Mtis V. 
Cacs. commisiss*; iiuarc dc ipsius ratihabitioiie. diimmodo cetera constcnC. 
nihil omnino dubitandum. 

Post haec Poloni itemm inter sese deliberarunt, ac tatidem Gosliclus, 
Episcopus Premislieiisis in hanc sentcntiam vcrba feclt: Toto illo ceiT 
pore, quo suscepta fuerit haec tractatio, se Deum rogasse, ut bonuf 
fineni sortiretur. et quantuni quidem in ipsls fuerit. se oihil eorum pr2 
lerinistsse, quae ad anlmurn fo<;deris cupidissimum demonstrandum pei 
nuissent Cum autem intelligant, nos omnia ad Mtem V. Caes. refe 
velle, nihil aliud amplius ipsis incumbere, quam ut ipsi quoqiie bona fidj 
ac diligenter omnia ad Regem suum atquc ordines referant, quod san< 
accurate sint facturij Caes. auteni Mtem V. et Kcgem suum ex his 
ditionibus elicituros, quac optiina atque uiitissima vidcbuntur. Haec dicer 
Tolijisse, ut de perpetua sua ertja Caes. Mtcm V. atquc iiKlitam domui 



309 



siiam obscrvantia et propcnsione sua cum ipsi Mti V., tuni nobis Atque 
adeo omnibus contttAret. 

Cumque hac ratione quasi finem iractationi imponere velle vide- 
rentur, subiunxil Legatus Cardinalis, videri sibi, quod non inuiile esset, 
ut crastino die ilerum conveniremiis et scriptum altquod faccreinus, e quo 
videri posset. quid uUro citroque actum fuerit, et quid una vel altera 
pars ad Principes biios certi referre debeant. Cui sententiae neque Poloni 
ncque no» rcpuffnavimus eaque Mtione discessuin est, ut manentibus apud 
Legatum Poloiiis spem nobis ille faceret, se de eo scripto cum iis actu- 
rum; ct cg^issc quidcm dicitur, et ipsos ab ea ratione non omnino aUe- 
nos fuisse. 

Fostera tamen die, quae fuit ultima Mensis Augustt. cum res 
fere ad vesperam uitque protracta fuisiict et nos dcnuo ad Cardinalem 
esscmuji convucati, iicc de ullo amplius vel scripto vcl tractatu nientio 
iniiccretur. nos succincla oratiuncula et Legato ct oratoribus Pobnis. 
nmlto vero magis ipsi Pontiiici Maximo ct I.'uloiiiac Kci^i atque ordinibus 
gratin^ ogimus, curri i^c hac tractationc instituta. Unndc humanitatcin ea 
habcnda nobis cxhibita, tum ctiani dc spe focderis tam optati atque *a- 
lutaris aliquando obtincndi. Diximus, hacc omnia. quse hic acta ct gesta 
csscnt , optima fide summaquc diligcnda ad Mtem V. Cacs. relaturo.s 
csse, neque dubitare, quin Mtas V. Caes. ea coiisilia sit captura, quae 
et in universum Rpcae Christianae et privatim his vicinis Rcgnis quam 
optima sinc quamque utiHssima lutura. De animoV. Caea. Mtis erga Rc- 
i;em atque ordines uptime airecto non deberc ipsos quicquani »nibigere; 
qtiam enim benevoleutiaiu, quam bonae vicinitatis continuaTionem Mtas V 
scmper demonstraverit, eain etiam deinceps demonstratiiram ac perpettto 
con.terT.it uram. Petere nos atque arieo rogare, ut ipsi quoque oratores 
sincere s.6 Rcgem suum omnia refcrant, candide, quae gesta sunt, inter- 
prctcntur et pro viribus suis atlaborarc nitantur. ut haec res aiiquando 
tamcn effectum quam felictssimum sortiatur. 

Quaecumdictaessent, inccpit lCpiscopus Prcmistiensts altcramsa' 
tis prolixam oralioncm, qua tamen i» cfiTectu eadem ipaa, quae nos dixe- 
ramus, diversis saltcm verbis persccutus est: nem]>e quod PoDlifici Maximo, 
quo<l Mti V. Cacs.. quod Lcgato Pontiticio dc hac tractatione maximas 
gratias habcant. qiiod ninnia sint fidc optima ad suos rclatiiri opcramquc 
daturi. ut quantum in tpsi.s futunim est, rcm tam sanctam sul" possint 
pcrsuaderc; Dcum quidcm ct tcmpus ipsum rationcs utiles submtnistra- 
turos. Intcrca nos de bona voluntale i<egis dubitare non debcrc. quam 
etiam in conscrvanda optima vicinrtatc ct amore erga Mtem V. semper 
sit dcclaraturus. neque tpsos libenter commissuros. ut studio et officiis et 
bumanitatc a nobis superari videantur: dcri quidcm a vicinis nonnulla. 



3't> 

quae non aatu amice et benevole facta videantur, sed de lis se nobiscmn 
alias acturos, nanc tn mutua benevolcntia atque anttdiia lubentissime no- 
biscum coiiquicscerc. 

Postremo LegatUii quoquc Cirdinalis oratiunculam brcvcin cKor- 
sus cst, in qua primuin utramquc partcni admonuit, ut diligcntcr ac Bde 
rctn omiicm Principibus nostiis rcfcrrcmus cosquc ad rcm tam pracclaram 
et utiicin pcrscquendam bortaremur. Ncgolia (anti nmmcnti noii uno tctu 
conlici po3»e. scd multum ad ca tcmpuHs ct laboris requiri: vcl illud 
ijovissimum facdus inter Poniificein. Hiapanum ei Vcnetos quanlum ha- 
buerit diflkultatiim , qiiotics in eo fuisse. ut abrnnipcretiir, tamen divina 
clementi» postea coJissc et cx co memorabilcni et pfacclarissim-im post 
hominum mcmoriam victoriam rcportatam csae. Idem de hoc focdcre 
•«pcrandum, modo no.<t Mtem V. Caes., Polont Rcgcm .•tuum animare noti 
deninamus, quod ipsc quoque pro suo tnodulo diligcuter facturus sit; tie* 
que nos difScultates utrinque obiectas deterrere debere. Dlvina enim ad* 
Epirante gralia et has et multo etiam maiores posse superari. De se ipso 
paucts dixit. cupere se, ut studio et fide siia cum Caes. Mtis V, Kegisqne 
de se conceptae optnioni, tum votis eliam atque expectnlioni Sumnii 
PontiBcis aliqua saltcm in paile possit respondere. 

Atque ita datis invicem dcxtrts amicc disccs.ium est; Poloni pleri- 
que abitum suum maturant ct cras hinc disccssuri dicuntur. Quac singu- 
latim acctdenint. si non omnia boc scripto sint comprchcnsa [quamquam 
ut necessaria omnia comprehenderemus, diligenter sane operam dcdimus) 
illa ex nobis ii, qui ad Mtcm V. revcrtuntur. fusius cxportent... Dat. Cra- 
coviae 31 Augusti 1596. Pedpuy. 

16. 

(AleKai do iiro 1&). 

III. Canlinalii Caietanl Hpcnndani rB!icrl|itam >). 

Craeoviai 2t Augttsti. 

III. Domini, Vidi ct diliyenter consideravi hactcnus scripta a D. V. propo- 
sitactrca conditioncsfocdcris sanciendi. vidi etiam. quid ad ea rcspunderint 
Su Cacs. Mtis oratores: qui qiitdcm , licct quod spectat potissimum ad 
eam partcin, in qua agitur dc nervo belli et de qualitate exercitus, quem 
habitura est in boc belto Sua Caes. Mtas. non ita di&tmcte et minutatim 
satisfecissc videri possunt inCerrogationibus D. V., eo quod re vera nlhiL 



') RP. CianoT. N" 333 ■(*> 31—33 I ucliiwuin da-oni i paAxMn we WMnm, ile 
XI do llcrii I dirii ]t,'K, povryJ*) pod nr. 15 wrdrakewaa^a; d«tk 11« auKiiMiis. 



3'" 



ponsunt dc iis certo affirfnare et cum nthll perlinere visa fuissent ad 
pra«5entcm iractationem, nihil circa iUs eK{>res<ium habuerint in mandatis, 
quia de iiumero miUtuni plane re<iponsum esi; spero tameii, quaniprimum 
in hac etiam p^rte D. V satisrnctnm iri, cum tam D. oratores ad Cae«- 
Mtem diligentissinie omnia perscripscrint et propediem rcspongum cx- 
pectent Sed quoniam eiusniodi scriptis proponendi» et examinnndis et 
responsis dandis multum tcmporis inaumitur, etiam pauci»^imi dies super- 
sunl pracscntis mcnsis. qui fiiit huic tractationi practinitus, cupere, ut 
deinceps congressibus et coUoqutis rcm transigcrcmus; atquc ita rogo 
D. V., ut quamprimum eorum coinmodo iicri poicrit. in sahtum locum 
con%'cniant, quo etiatn coiivcnturi sunt (.acsarei oratores, ut de omnibus, 
quac hactcnus scripto propusita sunt, exprcssius et exaclius tractare et 
conclusionem aUquam clicerc possimus, Caeterum, cum hucusque D, V. 
multa quacsicrint et intcrrnga.verint ad hoc ncgotium pertinentia et ad 
wngula qnacsita tum a D. D. Cacsarcis oratoribus. tum a mc jpso. nisi 
mcmoria labor, aut pariicularcs in quibus ficri potuit. aut saltim generales 
quac utciimque sufTiccrc vidcbaniur, rc<iponsiuncs datac sint. uptarem ego, 
isque modus mihi multo expcditior et facilior negotium hoc absolvendi 
semper visus eat. ut D. V. clsre ct distincte sentcntiam ac mentem 
suam circa foedcris conditioncs aperircnt, nec amplius quicquam interro- 
garent. sed ipsimet dicerent: Si fnedus ineundum est. volumus in exer- 
citu essc tot equites, tot peditcs, lot a Caesarc conscribi, tot a nobis; 
hac ratione bellum admiiiistrauduii) censemus, utpote ccmiuncits aut di- 
visis viribus; in hac vel illa provincta tantum subsidii pecuniarii nobis 
pracstari poscimus; dc his. quae nobis a foedcratis Principibu» promit- 
tuntur. huiusniodi assecurationes cupjmns: — eodemque modo de reliquis, 
quae in propositis hactenus scriptis continentur. 

Hae via si processerimus, brevi nos ad tractntionis finem pcrven- 
turos arbitror: nam de iis, quae Principum mandatis cxpressc coiitinenlur, 
in promptu dabuntur npcrte rcsponsiones, dc iis vero, quibus nihll certt 
respondcri potcrit. dummodo ciu&modi siat. quae ab ipsis 1'rincipibitS 
pracstari qucant, dc communi scntentia tcmpus statuemus, intra. quod iid 
ipsos Principcs ac potissimum ad Mtem Caes. pcrscribi ac renponsa ex- 
pectari posscnt. Quae umnia postca ad Mtem R. icrerentur, ut ipsa stS' 
tuere possit. aii spes ahqua sit huiu^ fucdciiH ac sociclatis concijian* 
dac, ac proinde. an ea de rc sint comitia indiccnda. Hoc cgo peto a V. 
D. et quidcm ins(anlis»ime. ut mihi omnino dcnt, in quo sibi pcrsua- 
deant rtrin mihi longe gratissimam esse facturos; et cum hiictcnus multi» 
clarisque argumentis pcrspcxcrim, summam D. V. ad banc causam pra- 
pcnsionem, tuin ardcntissimam mihi gratificandi Toluntatem, boc uaum 



JIL 

si adieceiint, multo cLarius cerCiusque agnoscam mihique hac in parlc 
plaiic sntisfactum essc futebor. 

17. 

(Alesat do nru IS). 

Tvrtium d. rnmmisniirioruni Itcgtii retfcri|)tiin '). 

Cratovuie 22 Axguiti. 

UL ac Rcv. Dominc... Quod scripto itcrum rcspondcmus, praeter nostram 
Ipsorum cxpcctationcm ac voluntatcm ferc accidit: ita cnim ipsi cogita- 
bamus. ut si ad proxima pctita noatra ccrti ac clari rcsponsi atiquid re- 
tulissemus. iiim colloquiis potius dili^fcntius omnia exculcrcmus, quantum- 
quc fieri po3sct, tcrminaremus Nunc non possumus dissimulare, minus 
nobis satisfieri et quidcm duabus mnxiinc de c»usis: una. quod ratio ista 
quacrcndi intcrrogandivc. ncscimus quam ad cxiisam , vel non probctur. 
vd tacite potius rcprchcndatur. altcra. quod ad ca, quae a nobis propo 
sita sunt, partim ambigiic prorsus. partim nil omnino respondctur; ad 
iionnula, cum scripto responsum nobis iri expectaremus, in acripto iis 
dissimulatis verbo potius reBpondeatur 

Atque ad instilutum quidem iiostnim quod attinet proponendi po- 
tius. de quibug defintendum, (iiiam ui ipsi atiquid definiremus: iani anie 
in omnibus supuroribu^ tractniionibus K. Mtis atque ortlinuin delei^ati 
«si eo sunt, utendum autcm ordines proptcre;i maxime eo sibl existima- 
riint. quod cum legatt S, Caes. Mtis de plerisque rebiis pli?na mandata 
se habere negarent, poiius quihus de rchus posthac certi .-iliquid affercn- 
dum ittis esset, ostenderent, quam ipsi aliquid statucrcnt; nobis vero eo 
etiam magis rationc hac utcndum fuit, quod non modo dominorum Cae- 
sareorum iegatorum ad ca, quac antci proposita itlis fucrant, responsa 
exspectare debcbamus ct tamquam ab iis, qui ad foedus ipsi nos invita* 
rent, condittones eiua coKnoscere, verum quod ab initio iam tcstati su> 
mus, facullatcm concludendi ^iliquid nutlant ctiain a K. Mte OTdinibusque 
hiiberemus, scd lantum, quae cx dominis lcgatis Cacsareis cognovisscmus, 
ad R. Mtem atquc ordincs rcfcrcndi, quo omnibus iis cognitis pcrspcctia- 
que illi facilius deindc dc tola hac rc statucrc po.^scnt. Proptcr quas 
quidcm causas cum ipsi proponerc nihit debutsscmus, scd potius a do- 
minis deputatis Caesarcts. quac ipsi attulissent. cognoscere. dandum tamen 
hoc putavimus et publtco commodo Chrisiirmiialis et nostrac in S. Sedem 
ApostoUcam observ.iniiac. ut *) Tll. D. V. arbitrio permittercmus. 

*] KP. Cuittoi. nr. 333 sti. 23—26 1 ttchiwuni dwora i parknlwa vc WWiiiu, aleii 
XU d» lislu ( jt;8, powjiej pod »'■ tS w]^drultou.anega; dala c* mtrKiaetic. *)WKP:ft 



313 



Vtsum Ili. D. V. fuit. ut dc omnibus fcrc siinul imbiscum ageret, 
prius qaidcm orationc ct copiosius snne atque clc omiiibus oraLioiie quam 
scripto, postea tamcn cliam scripto; 61um ab I1I.D. V. iiistUutum nobis quoqae 
sequenduin fuit.ct quamvis in forma quacsitofum quasiista proponcrcm\is.qiits 
tamen ent. qui iton vidcat, nuUam (crc istarum nostrarum. quas intcrro gationes 
vocant, e&se. quae non catbrgoricac, ut domini Icgati Cacsarei appcllant, 
propositioriis ctiam vim habcant; iion pauca vero csse. quae nc per ino- 
dum quidem intcrro^ationis. scd diserie eC c^ttiegorice omnino po^iulata 
sint? Ostcndtmus, scicndiim nobis esse, caverene possint. perpetuo quoad 
bellum duret, exercitum quoqne eum. qiii futuruR dicitur. duraturum. tum 
si forte hostis in hnc Regnum arma convertat. ad id defendendum omnes 
vires istas atque cxercitvim convcrsum iri. Nemo non videt, non t.-im in- 
terrogare nos. quain, quid ordines requirant, satis discrte ostcndere: lantae 
tamen dune res. in quibns cardo negotii vel maximc versari videtur, ne 
verbo quidem ullo in resporeo atiingimtiir. De generalatu Ser. Ducis 
Maximili.-jni iam noo per modtim intcriogandi, sed di$erte plane, quid 
antea ct promissum R. .Mti ordinibusque fuisseC ct R. Mtas denuntiasset 
ct nunc etiam rcquirct, ostendimus; silcntio tamcn omnino praetcritur. 
Kmilitcr de pcrfectionc transactionis BcndMnensis, dc Valachia mdutiis- 
que inter Valachlam ct Transylvaniam non quacsivimus vcl intcrrogavi- 
mus, sed discrte omuiiio ostciidimus , si convcnirc aliquid dcbcrct . ut 
antcquam ainpHu-s quJcquani cum ordinibus S. K. Mtas agat. ct Hcndzi- 
nensi Iransactioni satisfiat necessc cssc ct dc indutiis ctiam Valachicis 
ccrti aliquid nobis respondeatur. quod ad R. Mtem referre possimus; ne 
ad hacc quidem ulio iinbis verbo respondetur. Cuius gcneris gentisque 
exercitus, In sexaginta millium qui indicatus fuit, futurus csset. et an 
suis, an alienis sdpcndiis Cacs. Mtas habltura eum esset, non cx curiosi* 
tatc aliqua aut sine causa quaesivtmus; an cnim perpctuo polliceri eum 
nobis possimus quoad bclluui duret, maxitne ab bisce rcbus pendere vi« 
detur: lota tamen hac re in responso praeterita vel disslmulata, per 
111. D, V. veibo. contra qu;im in scripto dectarasse videntur. nobis respon- 
derunt, ex iis etiam auxiliis. t|uae ab Imperio pracstentur, excrcilum eum 
confici; quod si vcl octernis etiain nationibus vel Imperii aut externis 
sHpendiis numerus istc coiificitur, quis non videt. de iis. quae in allena 
potestatc Bunt, an pcrpetua, quoad belluin duret. esse possint, diligentius 
dispiciendum «t c-ivendum esse.* lam vcro quae scripto nobis responden- 
tur, ita partim dubia. parlim generalia esse videmus, ut certc diccre 
po^simus. incertiores fere nunc no.<: esse, quam antca fucrimus. 

Qujic requiraniu*, ostendiiiius; an tani .irdenti R. Mtis atquc ordinum 
in hanc cau&am studio ita rcspondcri debuerit aut debeat, IIL D. V. iu- 
clicabit, ne dicamus, ne nunc quidem cum ceriis aut plenis mandatls do- 



3'4 

mino» deputatos Caesareos veiilsse, cum nunc in u!>uin(sl ad Caes. Mtetn 
commisisse ex scripto III. D. V. cogtioscamus; ad nos quidem fjuod atti- 
net. nihil tamen propterea de studio hoc modo atqiie voluniate in publico 
hoc totius Christianitatis ac tam pio ne^otio remittemus, quiii pociu», qtio 
ma^s III. D. V. atque omnes id pcrspiciant , utraque in re lil>enter III. 
Di V. morem gercinus, ut et non per intcrrogationes, sed quintum qvii- 
deni a nobis licri potcrtt, discrtc potius ac diMinctc ostcndamus, ((uid 
rcjjotium hoc, si focdus incundum sit, rcquirrrc cxistimcmus ct non 
scriplia amptiiis id faciamus, sed 111. D. Vra praescnte cum donilnis dc- 
legatis Caesareis coram potius disceptcinus a<;amusque, ad quod quidctii 
primo quoquc tcmporc. quod lil. D. Vr.i prac^titerit, nos otlcrimus pa- 
ratique crimu.s. 

18. 
(Alejrat du Bni l&t. 

(IjrKaturuBi Cae!iar«i>rDiii reftrri|itiiBi ■}). 

Craeoviat 32 AugusH. 

111... D. Lcgate etc Qucd cum Ilt. D. V., tum ctiani domini delt^ati Po' 
joni dcsidcrare videnlur, irt scriptionibus ultro citroque liuctenu.t usurpatis 
tandem finis imponatur ct familinri rolloquio neeotium picssius aliqiianlo et 
commodius tractctur, id nc nobis qnidcm vd diitplicet, vcl imprcbalur, 
quinimototam illam tractandi rationcm ct modum III. D. V.iudidoctarbitrio 
lubentcr rclinquimus; faccrc tamcn non pnssumu<t. quin ad postrcmum 
illud dominorum 1'oloiiorum scriptum , quod \\ct\ vcspcri nobis traditunt 
est, pauci-tsimi!4 rcspundcamus. 

Prinitim nos riobis iion esse conscios, quod ad ullum articulum, nobi« 
ab III. D. V. in pritno scnpto siio propositum, vel nnibtgue vel omninu 
nihil responderimuB; res enim ipsa, si scriptum nosttum primum inspi- 
ciaCur. diversum liquido demoiistrabit: nempc .id omneH omnino articulm 
nobia proposito<i, utpotc dc sociis belli , de viribus Suac Cacs. Mlis, de 
subsidio pecuniario, de lempore foederis continuatidi. de rationc beli* ge- 
rendi. de suppetiis ntrinque sociis laborantibus ferendts, de Wahchicis 
rebus .-luctoritate Siimmi PontifictB coinponeiidis, de pace cum hostibus 
insdis Bociis iion facientia, de modo foederis corroborandi, denique de Ben- 
dzincnsi transactione et summo Ser. Maxtmiliani bcllico miigistratu, distr- 
tas nos et ut nobis vidctur omniiio claras responsioncs dedisse; quas vcl 
obsciiritatts vel ambi^iiitatis vd incertitiidinis nemo mcrito possit insi- 

*) Archiwuin dwoni i pkfisnra wc Wednia. AI«Kat XIII do tUta i ]i<'8. potryiej pod 
nr, 15 w^drakawaneKO. 




315 

muiarc Cuiua rci iudiccm ipsam III. D. V. lubcatcr facimus, sicut hoc 
quoquc ciusdcm iudicio vicissim rclinquimus, an a dominis dclcgatis Po- 
lonis querendo magJs. vcl asscrcndo hactcnus sit processum; de quibus 
tamcn lubcntissime nuiic intclligimus. tiLm piutn illo:« et tam praeclarum 
ad hanc rem conticicndam nninium dcfcrrc, ut pro publico Chmtianitalis 
bono non iam per interrogationcs, scd qnanium fieri potcric, discrte pn- 
tius ac distincte ostcndcre vclint. ijuid negotium hoc. ^ fncdus inciindum 
sit, rcquirere omnitio exisliment. Relinquimus autcm sapicntiac III. D. V.. 
qucM potisMmum articulos in ramiliari colloquio proponcre relit. qitos 
procaldubio cos futuros ccnscmus. in quibus foedcris ipsius fundatnenlunri 
quasi quoddam constitutum sit. quibusque sublatis frustra dc rcliquts 
copiostus disceptctvr. Atquc haec omnia ila ai:Cum iri coniidimus. uc vel 
placide, quod speramus et optamus, de re tota uindem conveniat, vel 
quod omen .ibsit. infecto neROtio neutri tamen parti uUum quavjs in re 
praeiudicium adferatur. Cracoviae 22 Augusti 1596- 

19. 

(Aiegat do nrn 1I>). 
D. CmnmiHaariunini S. Caes. Bltis B^-riptntii '). 

Cracoviae £9 AugusH. 

111.... D. Legate etc. inteileximus hestenia dle. quae a,b 111. D. de- 
putatis Poloiiis proposita fuerint; qnae quia repetere longiim et pro tem- 
poris, in quo versamur, ratione imomnioduni foret, idcirco paucis dun. 
taxai nd singuja respondebimu^ , in reliquix nos ad ra rcferentes, qu;*e 
trinis scriptis tam ante fuentnt a nobis fujtJus declarala. 

I. Ac ad primum qutdem caput dc modo bclli gerendi quod attinct, 
ubi disquiritur. coniunctlsnc copiis, an af^inibus scpatatis sit belii^^eran- 
duffl, non difTitemur quidem, in altcram quoquc partcm rat>oncs adduci 
probabilcs posse, quae divcrsuin ab co. quod no» d<ximus, suadere vi- 
deantiir; verunilamen rum illa arguincnla, quibus nos usi dtKuimus se- 
paratim castrn habcnda. eiusmodi siot, ul non rattonc duintaxat, vcrum 
etiam necest-itatc niti videantui, non dubitnmus, quin ct III. O. V. ct lU. 
etiam domini dcputati ['nloni candcm viam cum ipsi approbaturi. tum 
pro viribus suis etiam Scr. Poloniac Rcgi atquc ainplissimts ordinibus 
(quod sane pctimus et rogamus) pcrsuasuri sint, praesrrtim cum animad- 



*) RP. Cunor, nr, 3JI itr. 38 — 34 i wckliniin dworu I paAiiwa wc Wlednlu, aleeat 
XV do ll«tu > JI,'8, |iovyiej pod or. 15 wyilnilcuwAnegO. lUta w K.l'. Ciutor. tuiiaiuia; 
ni. 50. «IroKi 17 Aue., wareb. vied. wyraitue: nDdelrieuinia An^itt. 



3'6 

vertanu hoc bellandt tnodo constituto non paucns articulog ultcriori dc- 
dsione ne opus quidcm habituro», qui alioquJn difficultatibu& fortasse non 
exi^is implicarent: ut t.-st jlhid CRpiit, in quo qiinesituin fuic, cui getili 
primurn agmffti committendum videatur, iterum alterum de annona et com- 
m^atu cum subvehendo, him iusto praetio divcndcndo. item terliuui de 
partibiis Ser. Regis Polonine vel generalis ipsius locum tenentis in exer- 
citu; ilcm quartum de disscnsione vel ducum, vel militum, et his similia 
alia. quac m coniunctionc ca$tra metantium et totius ext:rcttU5 quain plu- 
rima posseiit suboHri. Quae omnia et singula una hac decisione tollj 
possc vidcntur ') si utraquc pars coriiuncUni nuis ducat ac rcgnt. ne<{ue 
tamcn non iink:m euudcni. qui priori illi niodo propOMLus est, annucnle 
divina clcmentia hoc altcro iHrllandi modo assequercmur. F.tcnim si ho- 
stis in divcrsits partcs ab excrcitu sociali distrahcrctur, ipsc quoquc pro- 
recco. nisi altcrutms ditionum <iuarum mid.is atquc indcrensas rciinqucrc 
vclLct, robur ac vircs sua.s dividcrc cogcrctur; quandoquidem si unitait 
vires in unam tanCum partem vcllet conTcrtcre, altcram ita infirmam at* 
quc dcbilcm rclinqucret. ut oppugnari atque ctiam sub iuguni redigi. 
pracsertini a lam valido exercitu quam facilliinc posset. Quod si vcro 
tain (mpriideiis non est futurus. sicut saiiC non fnturus est, ut omnc ro- 
biir in quam partem cocverlat et iatiis altenim vel diio potius denudata 
hostique paienii.i reiinqnat, non e.st rtiam, quod domini Poloni tantopere 
vere.intur, ut in ipsoR impetus omni.s incuml^al. cum ab hoc metu illos 
Caesananus ct Transylvaniruft etiam exercitu<i ab altera parte hosli com- 
mvini iinmiuenlfs, Ubetos quasi sitit rcddituri. Sed posito ctiaiii insperato 
illo et a prudcntis ducis alicno ca^su. quod vel omnis. vel potior saltem 
vis Turdca in confoederatum Regoum converterctur. nos sui>eriori scripto 
nostro aperuimuE^ quomodo nialo illi ocouiri ct rcmedium illi afferri queat: 
nimiruRi, sl nunc inm dcfiniatur. qualium copiarum parte altcr exercittis 
alien auppetias ferre debeat, ita ut tamcn summa exercitus administratio 
atque inagistratus apud eum inaneat, cui suppetiac feruntur, agnoscen- 
tibus coniitcr illius impcrium ctiam iis. qui ad fcrcnda auxilia advola- 
rint. Dc qua rationc bcUandi si hostis communis ccrtior factus rucrit. 
sicut cum haec talia latcre vix possent, tanto ac^rius adduccrctur, at in 
unum sociorum vim omnem convertcret. quem ab aliis confcstim valida 
suorum manu adiiiluni ct nthilominus tamcn sese ab altcro quoquc socio 
oppugnatum iri pcrspcctum haberet, Quibus ita sesc habcntibus omnino 
satius atquc utilius potcst vidcri. ut sciunctis, quam in unum congrcgatis 
cxercitibus beiluin hoc socialc adminislrctur; vcrumtamcn. si dotnini dc- 
legati Poloni in contrariit sciitentia pcrsistcrc vcllc viderentur. faccre no» 



*) W KJ'.: videnb. 



3'7 

pro tempore ratione &Hter non possemtis, quam tit eam illorum (nent«m 
ad Cacs. Mteni siticcre atque caiididc refcremus. 

II. Cui rclatioiii ctiain altcruin illud caput itisercndum rorct. quod 
de exercitu Polonico iu eum cventiim ita con»lttuendi> pioposiluiii fuit. 
ut cx scxaginla millibiis hominum nccess.ino conslarct, mtcr quos csscnt 
dcccm millia Gcrmanonim scloijctarionim . iitqiic in tcrtiam totius exer- 
citns purlioncm Mimplus nrccssarii a S. O. N. Poiitificc Maximu atquc 
S. Caes. Mtc Poluiiis subministrarcntur; qui sumptus quoniam lioc p.i-:to 
et pmpter ingentem mililum numcruiii et proptcr ^raviora sclopetario- 
rum Gcnnanoruni stipcndia ct prupter cuntinuai;im toiiiis anni solutionein 
in immeiisum excrcscerent. ita ut tolerari a quantumvis benc instructo 
aerario vix possent, ptatie de ca re utpote nova atque antchac in 
hunc modum non prnposiia, Sua Caes- Mtas. stcuti fona»Ke eiiam Pon> 
tifex ipse forciit coii!;ulendt. Superiori qiiidcm temporc, cum hoc ipso de 
negotio actuiii fuisset. meminimus Suam Caes. Mtcm dc qiiodani speciali 
pecuniaHo subMdio praestaiido spem fccisse, quod subgidium coniunctuin 
cum S. D. N. subsidio ad aliquf-U florcnonim Khcnfnsiuni centena miltia 

I' annua certis condicionibus porsolvenda adscendere pos«et; sed tum tem- 

porls nec de tam mimeroio exeivitii n*c dc sclopetarii» Gernianis mentlo 
facta erat. Nunc autem necme foict intelligerc, quam summam teriia 
illa par& a O. Polonis pctita in utrumquc ca&um et coniuncti et dlsiuncti 
exercitus confectura csact. ut de co cum ad S. D. N., tum ad S. Caes. 
Mtem, sicut supra diximus. posset referri. 

III. Tcrtium caput de f/Aratione ') foedens fuit, in quo distin- 
gucndum ccnsuimus inler id tempus. qiio apcrtum bcllum gcreretur, et 
inter illud, quo bcllum ofTcfisivum fortc non essct. Priore casu, hoc cst 
ad aperlum bcllum conttmiandum. tam nunc putavimus triennuim praesti- 
tuendum, ante cuius cxitum (cum pracscrtim pax vcl induliac cnm hoste 
inftciis sociis nequaquam forcnt faciendac) prorogari in piurc«« annos at> 
quc adco etiam nunc dispicl pos^et, quibus conditionibiLH focdus defen- 
sivum po-iset conciliari. quod validissimum fuuirum cs-wt frenum contr* 
hosttlitatem atque iniuriaK Turcicas, quas barlura illa ^ens non facile, 
iinmo fortassis nunqu.im amplius alterutri horum Regiiorum confoedera- 
lorum esfict illaiura. si confestim ab attcro quoque socioruni etiaiii non 
directe offcnso sibi metuere cojjeretur. Quare adhuc petimus. tit ile hac 
<liKtinci ione D. V III ac domini dcput^ti Poloni paulo dili^entius discu- 
tiant, ac si de ea referendum ad Ser. Repem et ordines censuerint, non 
aliter incntem Suae Caes- Mtis tfi hoc capitc. quam candide et 8in> 
cerc intcrprctcntur. 



') W. RP..- eanfcdcfitione. htfdnie, por. •tr. 30S II, 



31« 



)V et V. De quarto et quinto capite. hoc est de modo auxiliorum, 
si v\% hasiilis maior tn unain aliquam partcm incumberet. deque sub- 
sidio pecuitiario, inm aittc sub finem capitis prifni et capite secuodo 
dictuni est 

VI. De rattonibas cautionum ea in medium attulimus, quae inter 
Principes Christianos Kulficere debere arbitrati xumus, uc nimirum iUae 
stipuUtioiiuD) f-Tmulae adhjbeantur, quae solennes atque in talibus con- 
vcntionibus usitatac sunt, quneque turisiurandi vim et cfficaiiam apud 
cordatos ac pios Ptincipes scmpcr habucrunt; quodsi tamcn etiam iusiu- 
randum fortc Rdhibcndum vldcrctur, possct id quoquc per mandatarios 
atquc dcl^atos solcnncs pracstari. Ut autcm practer has cautionum far- 
miis etiam tidciussio quasi guaedam pro Sua Mte Caes., vel a Sumtnn 
Pontirtce, vel aliquibus Imperii Principibtis inlerponatur. id neque satis 
cum dignilatc Mtis Suac Cacs. possct procurari et aequitati etiam mtnus 
consctttancuin vidcrctur practer inftrmationem Su»c Mtis Cacs.. quac 
suorum Regnonim mandata atque plcnipntcntias habct. aliquid amplius 
pcr illos postiilari, qui ipsi .<>oU sua pollicitatiortc atque confirmatione 
Caes. Mteni contentam es.<;c desiderant. 

VII et VIII. De septimo articulo, quae gens in prioribus a^minibus 
versari, item de octavo, quumodo discordiae inler duces dissentientes 
componi debeatit, tioti est necesse plurihus dicere. cum siipra demonstra- 
tuin sit, cxcrcitus coninngi non dcberc. 

IX. De belli praentiis. si quos successus divlna clementia lar^etur, 
ita statuendum putaverit Sua Cacs Mtas, tit in eo. qiiod Turcnrum modo 
in potestate est ac nullius antea partis fuit, ditfidendo iudicio Hontificis 
Maximi stetur; id vero. quod unius vel alterius partis a.ntea fuit, eodcm 
postliminis iurc rcvcrtatur. 

X. De ValachiA vcro et Moldavis, tam viciniorc illa Poloniae, quam 
attera. aiictoritatc eiusdem Pontificis Maximi amicc tran&ig^i posset, iicu- 
trius interini partis quicquam praciudicando. 

XI. Ac in lib«ra quideni ctiam navijjationc per Pontiim Euxinuin ' 
et per ea. quac recuperari posscnt, loca (w tanta nos fclicilas rcspiccret) 
Polonis conccdcnda .Mcas Sua Cnea. pro vicinitste etiam ac neccssttudine 
uiutun quam bciicvolcntissimam scsc cssct pracbitura. 

XII. De Ungaricis qutbusdam lcgibus, quac huic Rcgno gravcs vi- 
deri possent, in specie Mtas Sua Caes. hactenus non cst edocta; si tainen 
id in postcrum fieret. non intermittcret Mtas 5ua Caes.. quin ca de rc 
In comttits ITngaricis ampliorein deliberationem benlgne el cleme 
snsceperet. 

XIII. XIV, XV, XVI et XVII. Postrem» quinque capita de veter 
bus pactis ac foederibus observandis, de 5nibus ez aequo et bono vel' 



$^9 

ex prat-scripto pacCorum ref;uiidi&. dc rebellibus. ilcm dc fugitJvis nan fo- 
vendis. sed .id guos magistratus remiitendig. deque iustilia utrinque vel 
in foro legitimo. vel secimdum pacia incunctanter adminiiitranda, (adle 
inter noH ccinveniniuti; nullutn enim istorum capitnm chI, quud Mtas Sua 
Caes. non per sese iuiitum atque obKcrvationc dignum existimet. 

Reliquum igitur est, quandoquidem D. V. 111. Htque III. dominl de> 
putati Poloni clarissimc pcrspiciimt , in nmnJbus capitibus, quaecunque 
proposita sunt, nos Mtis Suac mentPm, liberc atque c.nndidissime ape- 
ruJue eamque itA comparat.nm c^sae. ut Mtas Sua Caes- nihil plane 
corum in scse desidcrari pateatur, quaecunquc vel honcsta et acqua sunt, 
vel in iuribus ct r,-icu[tAle Mtis Suae Cacs. consistunt, ut vicisstni domini 
deputati Poloni liberc quoquc alquc candidc nobis significem, in quibuft 
tandcm capitibus ipsi quoquc oinnino vidcantur acquicturi. ut pari ratione. 
qua ipsi nostra rcspnnsa ad Scr E*oloniac Rcijcm rclaluri sunt. rio» quO- 
quc ipsoruin ad S. Mlcm tacs. rcfcrre qucamus; cui Mti. siquidcm altcri 
quoquc parti ita contcstari vnum est, nos intcrca Dostris hisce trans- 
actionibus flihil volumus pr;iciudicatuni. Optainus auicrn a Deo O, M., ut 
foedcris huius, quod ad gloriam ipsitis instilutum est. tractationcm ad fcli- 
cissimum Rncm pcrduccrc digni-lur. Cracoviae tindctrigcsima AugustiA. 1 59G. 

8», 

Prot«iitutiu iluininnriiin cummisitamriini ICeRni '). 

III. ac Rcv. Domine... Quam multts gravibus de causis postulavcri- 
mus. vit antcqiiam ad ullas alias conditioncs societatis huius tractandas 
accedcrcniu.s, antc omnia dc tcmporc ct locti. quo iransacttuni Ucndzi- 
ncnsi pcr omnia satishcrct, ccrti aliquid definiretur. id solum nou pussu- 
mus practerire. cura etiani cxtra conditiones bascc iure ipso perfectto 
ista transactionis Bendzinensis dcbeatur; ncqiie tamen tractationc hac cam 
nos coniungere, ncque tamen ulla rationc ordincs adduci posse nos cxisii- 

<) W ATchiwam dwom 1 paAimB we Wlcdntu inijdu;e M; jciicie Jeden llii pa*ld%p 
ceunkich t dnlb 2 vmedtnU, kidtcgo nic dmkiijtmf. ponjevBi nic Hvrier» nlc dw&j[1 go* 
dBego. NalomiaJit 1)0 littn li!go dolfCiiMM tq jako ■lesAly dw* vrtin» alRr. ttl6n fmilam 
wt^yl Kajetan w ctuie |iciiein»nia. Pienray i nic:l) «ft olettatio dominaTum cam- 
miitartatain Rcgni [bci d>iy, w tU*. Cnutot. 1 d»lf 3ti tierpnu, ktors nam ti; «rjrdcje 
filMjrwql, kiiirjr tu Aajcinf pvil ur. 20, aoii numer xUgAta XVI; drciii, x niUDeTcm AleKatn 
KVUl: C*pita rcliqaa ki<]ac reiponMiiD el dcclaiado lc^ftlorum S. CftCl, 
Mti( expectandum, wydrnlcowanjr poniiej pod nt. 31. Obft le piima t^ tel w KP. Ciar- 
tor. nr. jjs; ptoTwiM na itr. 37— s8, dniKic ni Mr. 34-j4, Z 1i*tH wjrl wtp»niDiBDeK« 
nwBKi Rodnym jei^t cliylM. jencte lylko koAoowy iMijp; >Pilntinui KtentenBis Andr«as Le- 
t>caintli:y, lationc bouornin in SilcaLa tiioniro subdiiui Mlli V. Cbck,, ei Stkni.->Iiv> Sasdiiro- 
Kiu» Ciatnkoviiu, ■jtii twaam oohii in boc conrentu opeTom pracKtitamnl, petiaront i«m Mu 
V. t*M»i qiiam hiimilllme quan^ue diligcntiMliae commcDilail*. 




3ao 

raarc, ut nd traciationem ultcrinrem acceilant, nisi prJus iransactioni ilU 
aatisfactum sit, ut qiii vix perstiadcri sibi passuri sint futura rata. fore. 
nisi ea. qiiac tanto antc dcbeanttir, prtus pracstita rucrint. Omnina igitur 
ita scntimus, st ukenus rcm hanc nrdinibus pioponcre li. Mtas dcbcal. 
ut ante comitia per omnia iransaclioni ill! satisfiat, [lecesse esse. Cum 
tamen le^jati Caes. Mtiit rem ipsam promittant, de tempore praestationis 
eius nulla mandata se hahere dicini. ad certum ullum lempus vel Caes. 
M[em, vel Ser. Archiducem MAvimtlianuni, vel ordtnes Ungariae alligari 
se posse proliteantur, tum publico Chrisiianitatis commodo. quod in causa 
hac ayitur, tutn S. D. N. atque III, D. V. aulliuritatc adductt hiscc con- 
ditionibu», ui nejjotium hoc iiicerim sH*pendatiir, ;i»seiitimur: Primum, ul, 
nisi antc comilia satisfactum trans.ictioni illi fuerit, excusalt R. Mtas at* 
que ordines sint, si a<l utteriores tractatus non deseenderint, neque a quo- 
quam illis imputetur, si tam salutare iiegotium ertectum suum eam ob 
causam sorlitum non fucrit. An autein anie comitU cum Ser. Archidux 
Maximiiianus, tum ordincs Hungariac satisfacturl iUl sint, ad summum ad 
festum S. Martini '] Cacs. Mtas K. Mti signiiiccl, simulquc tempu.s et lo- 
cuni utnquc pai*ti comniodum ci rci pracfiniat; si antc comilia perfccta 
omnia ista fuerint, tn potcstatc nihilominus K. Mti.s atque ordinum ait, 
quod visum cis fucril dc ncgotio hoc socictatis stalucrc, ncque praesti- 
tionc ista ad socictatcm hanc ullo modo obliKcntur; sive etiam inlra id 
tempus saiisfactum ci fucrit, sive non, nil lamen vel transactioni Bendi:!- 
nensi. vel iuri R. Mtis atque praeiudicatum eo sit. sed integra nihilonii- 
nus omnlrt ea maneant. illaqiie pnsthac ctiam pcrscqui R. Mli atqiic Regno 
libenim sic. Quac ita nos pnstulassc, ut III. ctiam D. V. sub manu el 
ugillo suo edere nobis velit, rogamus. 

Sl. 

Cnplta reliiiua atiiiip responjiura ft ilerlaratia legKtornia S. raeii. Mtin 

«x|tectniidntii '). 

Ad rationem belli gerendi quod altinel, ea scmper mens R. Mtis 
atquc urdinum fiiic, ut coniunctis viribus bcllum ndniinistrarctur; scntcn- 
liac cius multae rationcs sunt, divcrsac rationcs non difticulicr fortassis 
refutari possint: 111. domini deputatt. qucmadmodum sacpius ostensum est, 
iiulla ccrca mandsta habenl. dc ratione ista scparatim belli gerendi ne 



*) Daia, II, liitopftdA. 

*) Far. uw3(r; Uo oru 3o. .Meiuor)'«i teu dU leKitl poiloin ceunkiiu i uwaj:^. ie t^ 
to wktonki >(|iibii> PotonJ« ti foetlm coire ilcbckl, coiiBtilere velle vtileolar*. VV aictuvniD 
« icd€ftsk)«(ii inainoTj4J t«a mieDiA <l>ty; w Rl'. CwtOf. dMa ikmatuia; Dajpierw titije sL; 
bjlo 30, piiiniej pojirawione n> jo Ancnili, 



38t 

nientem quidem R. Mtis atquc ordmum perspcctaui habcnt. ncgotii ta- 
nieii huius promovendi dcstderto, privato consilio. »i bcilum ^crcnduin 
cssct, hascc eius rationcs requiri possc ac dcbcrc pulant: 

Ut inaior cxercitus ab ipsi» coiiriciatur, si scpardtim bcllum admi- 
nistrandum sit, quam in commune conferendus csset et ad minimum se- 
xaginta miilium: rdtioncs cius pturim<ic ct grRvjssimac sunl. qiiae unicui- 
quc ctiani sua spontc in mcntcm vcnirc possunt; iit dcinde non modo 
tertia parte stipcmlioruin, scd numcrn ctiam sclopclariorum iuvcntur, s! 
nun decem millium, tamen quanto maximn, et in rcliquum, quod de de- 
ceni millibus abes»el, sripcndio. iiuirumento etiam bellico omDi» generis 
ut iuventur. neccssarium puiaitl 

Ut ratio !(ep.iratim belli istius adminiatrandi biemiium aut triennium 
solum, ;iut tamdiu duret. quoad unaquaeqiie pars impedimenia sii.i re- 
moveret, ut Kegnum Poloniae Tartaros, Ungaria arces seu praesidiH 
Turcica: duinde vero ut nihilominus coiiiunctis viribus hostis vel sedes 
eius petaiur. Sivc scparatini, sive bellum coniunctim ({ereiidum sit, caveri 
po«tuIant vires istas, quae foedcris islius futurae dicuntur, perpetuo quoad 
bellum diiret duraturas, ut ^ hostis vires suas in hoc Regnum convertat, 
omnes lotius societatis vires ad eiusdem dcfensionem traRsferantur Cum 
diserte iam dictum sit, quanlum nimirum, sive coniunctim, sivc separatim 
bellum administrandum sit, confectumm Rcgnuni hoc sit, vel quanto opus 
iano habeant, in quo tanquam partes stipcndio ut dc subsidio pccuniario 
certi ctiam aliquid iam declararc. 

Ut si coniunctim bcllum gcrcndum sJt. quod iam antc etlim pro- 
missum fuit, Cacs. Mtc forlc abscntc R. Mtas, si adsit ipsa, universo cxcr- 
citu praesit. si gcneralis Kcgni tamen ad^tit, aulhoritas potestasquc eius 
aequc integra atquc ;ilioruni generalium sit. cadcinque tam in con^liis 
(t^oiiisque bellicirt cxpLdicndis. quam iustitta adniinistrandn lantum va- 
leat, qu^ntum aliorum gencralium. 

Si pcrCaes, Mtis ditioiies transcundum fortc cxcrcitui Polonico sit, 
ut comealiis sunicientcr ec iusto pmio ') curctur. 

[11 communi expeditiotie ut priinus locus Polonico ct Ungarico mi* 
Utl In a^mine detur. sclopetariis tot. quot gcneralis Regni opus iudica* 
verit. eis adiunctis. 

Si successum l>eus dederit, ut hunc eventum Vakchia. Moldavia seu 
Transalpina provinciae et loca Ponto Kuxino vtcina Regiae Mti atque 
Rcgno cedantur, navigatio itcm llbera et ab omni vectigali itiimunis ex 
partibus ^itssiac') Constantinopolim indeque in Itatiam atque ultrocitroque. 

U^t leges in Ungaria in nomen Polonorum latae abrogentur. 



') W RP.: pOTtlff. ») \V Rl'.: PniMiM, 
OjrsryMU wjiau mu. t. npj. 



ai 




Ad itiiurias finitimas der«rendas commi^iu secundum pacta. mox 
dcsignctur, rustici fugitivi utrinquc reddamur, iniuriac ccsscnt. 

l)c p;ice cuni hoslc alter sinc altero non tractct constituatquc. 

Intcr cnnfoederatos ipsorurrqiie .socios et adhcrcntcs pax amicitia- 
quc intcgra bona fidc conscrvctur. pristina pncta et focdcra, transactiones 
convcntioncsque iTitac firmaeque sint. nequc socictate liac quldquam ilUd 
derogctur. 

Ut spondeat ') S. D. N. cum S. Cardinalium CoUcgio, Cacs. autem 
Mtas cum diticnibus suis, tum ceteri Ser. Archiduces. Principcs Imperii 
et status etiam iummento connnnent. 

Caput de socii«. hetti. itidem de generalatu Ser. Maximiliant, in 
suspen.';o adhuc relinquilur. 



III. 

AKTA SEJMIKOWE. 

I. 

(luHtniki-)'» KrulowskH na «^niki *)). 

Jcst pcwien tego J. K. Mc Pan nasz Mciwy, ic to baczytf VV. M<£ 
dobrze raczycie, ii jc^li kicdy kt<^ry czas byt. tcraz jcst tcn tatcowy, 
kt^rcgo ta zacna Kzplta, ojczyzna mila nasza. naprziSd Hanu Bogu VVszcch- 
mo^^ceiru za lak wietc a xacnych dobrodzicjstw, kl6rc za blo^oslawicA- 
stwem jcgo lak k?*1''. hojnie i nieprzcsi^ijnie po lc wszystkiL- lata uzna- 
wata, ktdre i teraz swic^o i dot^d z pociech^ sw^ odnosi, wieice ! uol* 
ienic d7.ickowac jcst powinna. Nic wijtpi i w tym naiiinie; J. K. Md, ic 
i podzickowawszy a wiclbiac swiqic imiq jcgo i obczrawszy si^ tci na 
to, co sii; tych czas6w u s^tad naszych Chr/e^cian dzieje, a jako plot 
i zaslona dotad nicmaTa nasxa nam zwatlona, jako te^ jut prawie i na 
teiaiiy naszt? tc* niebfipreczertstwa nalegaja. ie nietylko baczycie to. ale 
i uwaiaii saoii WMc raczycie. jako tyiii uBilnicj i jiorecicj tcjie BoskieJ 
a lask;twej i zwyklej opatrznoSci i obronej jego wtyy/zi i szukac, ie tet 
W. Mciom i tym wi^cej poczuwac sie i radziij ly^-h czasdw takowych po- 
treeba. aby sie ealosc i beipifczcristwo Kzpltej opatrcy^ potrzebnie mo- 
glo, aby pok^d i czas6w do tcgo wolnicjszych WMciom staje, pokqd i tentj 

'1 Cakeo tcgo Btifpu oe) lUt sjion^nu ai ilo koAca oicma w Kt*. Cnrtor.; 
dnje slf lylku w «tcluwum ilwon] i paibt«'& wv Wiedniti. 

*) Aidiiiniu pdAstwoirc w Cdafttku. Acia imcniuntioniiii tuliu IJ46 [IX. «ol. 5i)| 
k. 3&)— jS^ N4pii nk okttdcc «ktfl tego: InilmetloB t4 convcfilui pwtlcnttrct, ttm 
«kt bei tjnalu i daty. 



S»3 



tak iAloiny i sro^ potar, kt6ryin tych czawSw brAcia nasi i sa<(icdzi za- 
icienni tak talosnic pton^li, a ojczyzni; nasEC tal( jut blisko i z wiclkiciii 
ntcbeEpicc&etistweni ohcbodzi. nas }c%tczc tet nie obcjinie, pukad nas ju£ 
nic \v granicach. bo na tych jui wisi , atc w domach wlasnych jeszczc 
nic dosicga, .iby si? wszystko opatrownlo i warowalo. Do crego tcm 
wi<;ccj to pobudzac i przywodzi(5 wszystkich stusznie i barzo pilnie mn 
poganina tcgo takowa zawzietoic tych czas(iw jego i tak pomyiSliic po- 
wodzenic na lyin puczacku panowania i na pierw«ej z ChrzcscijaAstwcm 
poirzebie, wi^c i mo»iioSii i mlotlo^i; jcgo i przyleyloid ta a chdwo&: 
s^ima siawy, ch':iwo^ dn posiadania nic tycb albo owycb wlo^i , alc 
do hoJdowania snniepo ^winta im wrodzona; kt6ra te takowa jest, wifle 
cudzych i l:iIo»nych a srogich przyklad6w ukazac to nam inoga, i tt» 
przytym, ie za pogoda swq oni, gdzie wi^ im takowa nieostroino^ alt>o 
i niej/otoivosc droge podn, nie patrzaj.ic tcz i przycxyiiej i nie za odpo- 
wicdzia iadna wszystko co potrzcba radzi czyniq i za pra-vo majq lo, 
czego mocf^ dostad sobic mog^: to nawct przedsiqwzi^cic, tcn i sakon 
ich niewolic nnrody chrzcscijanskie. a nawiijccj wolnc, i nikomu, )edno 
kto sic w crjis poczuwa. a w obronic t w gotowoici przystojnej stot nie 
foljiujjic. Jiikoi i W Mcioin nic dobrzc by radzit. kloby sniial w tym 
ubcspicczad tc za >;(Sr<-imi tcmi tcii nieprzyjacrcl, gdzie tcraz slanq). zo- 
stanic: a ono trudnu i priino lepstc i tiwalszc a bezpieczniejsze z ta> 
kowetiii saaiady xasicdztwo obiccowaiJ sobie. jesliie rady lcpszcj i zdrowej 
nie bcddc i rychto i statecznie. za kt(5ra.by ojczyzna. stawa, wolno^ 
a zdrowie W. Mci sainych i mat^onek i polomstwa inilcgo W. Mci i iniic 
wszystkic sp61ne pocicchy trwalc i szcz^-sliwc W. Mci nic upadaly i nic 
zostawaly lupem nies]>.cz<;snym i pociech^, czcgo Bole racz obrunitf. 
w r^ku okrutnych nieprzyjacioL 

Co w.szystko Kr61 J. M6 P. nasz Mciwy, jako glowa lej Rzpltcj 
a str6i i opiekun zdrowia tejze niilej ojczyzny iiaszej, upatrujac i uwa- 
:tajac, a milujac te wszystkie W. Mci ozdoby, miluj^c zdrowie icj Kzpltej 
wiecej naJ wtasne i nad insze swe ws?.ystkie pociechy, tego ^ycz^c a pra- 
gnac, aby tic pilnie. porzadnic i jnko naiychlej takowyra nawalnosciara 
xabieialo, zniostszy i-i^ o tetn 3! pp. Radanii, a nie najdujac inszego «po- 
sobu, kltfrym by si^ temu zabicgad i radzi<J niinJo, patrz^c do tego i tia 
postanowicnic blisko przcszlego scjmu WarsMwskicgo i oncgo sic irzy- 
maj^c, scjin walny do Wnrszawcj na dzicii X. inicsiaca lutcgo stanoiii 
wszystkicm karonnym tak do przcsluchania komisyi Krakow>kiej, jako 
scjm przcszly postanuwil, jako tei dla tych potrzcb naglych, klorc ni 
ten ci:as Rzplta zachodz^, a tcmit samemti tylko gwoli zlo^.yc raciyl, 
Pana Boga proszqc. aby przcdsiqwziqciu tcmu i potrzcbom lym blogo- 
.Hlawii^ raczyl i W. Mci tci napominajac. abyicie tcgo£ tei od niego 



324 

prosili i sami tebyicie dobremi chcciami i xg;odnemi radami i ratuiiki 
do tcgo tym gorccej przystepowall. Na kt6rcm scjniie to, co J. K. Mi 
proponowAfi mn woljj, poslac mi^ z tym micdzy W. Mci raczyl. abym 
to imieniem J. K. Mci W. Mciom przeloiyl abym i sprawy i potizcby te 
wszystkie jako VV. Mci wlas>te tem piloiej xaicci^ 

A aapr»Sd to potraebnq J. K. Mc. rozumJcd byi raczy. icby o<|| 
przc«l«(.hania pp. komisar?.6w komisycj Krakowskiej poczeli sie , gdyl 
i tn jc5t scjmu przcsztego postaunwicnic i tcmii s^imcinu gwoli naprz<&d* 
ztof.yi go przyszjo przed czascin od ptawa pospolitcgo naznaczonem. 
Poranicd to dobnic J K. M<i raczy, ie relacya tcj komisycj na tych sej- 
mikach kaidy na swem z pp. komisarzow micli byli uczynid W. Mciom; 
leCE ie i tak wiclu jcch sejm tcnie pricstly tiie mianowal jako jest sej- 
mikiSw. te tei jech i naznaczonycb wicle si<; bylo ku lej to komisyi do 
Krakowa nlc zjachalo. baczyii W. M<f raczycie, te nie mote si^ tcmu 
do&yc dziati na ten czas, alc na sejmie tem przysziym, gdzie si<> pp. ko- 
misarze o *) tym wszyscy znios^, i stany wszystkie bed^. tam przydziei 
tm to odprawid. Jedn^ik i lu teraz mam tozk.izaiiie od ) K. .Mci, abyt 
W. Mciom kr6lce przeioiyi^\. gdyi znpelnicjsza sprawa musi si«: zosiawowa^ 
tym2c samym pp. komisavzom, wi^c fx i te czasy sa. kliSre zawarcie i tef 
jako insze wszystkie naszc rady, co W. Mi kaidy rozumietf mo«e, 4e byi 
zawarte chc^ {iie), wszakie to na czym zaleJy i na czym rzeczy stanely, 
przelotc. Na lcj komisyej Krakowskicj o tych wsKystkich artykulach kt6re 
te2 na Krakowskim i na Warszawskim bltsko przcszlych sejmicch zobo- 
p61nic byly Iraktowane. byla ixamowa; dopytowali sie nasi pp. komisarze, 
ktdrzy by panowie Chrne^ciJafVacy w tcm byc mieii. jakowe by ich sUy 
byi mogty, jako wiclki tc^ i nain chcicli da<: ralunck, kt6ry i lcgo zje- 
dnoczcnia. gdzicby do tcgo przyszlo. dac Rzpltcj i ucxynic warunck. 
I przyszlo \\i.t miijdzy nimi dn tcgo, ie i t<i, jakoby wicle, tak jcznego, 
Jako i picszcgo wojska mic<: mogli i jakowyby tci pimtc^tny ratuneW 
nani dac mieli panowie s^iedzi na^i Chrzc^cijanic, mianowali tam jech 
komisarzc byli, i o iiiszych wszyslkich ariykulach wicle z obu slron na> 
miiw b)'io*). Lecz <e naw chcieli napritiid dosytiaczynienia fransakcycj 
Bendzii^skiej, a Cesarza J. Mct poslowic z drugicj Ktrony wnosili te< swe 
przyczyny, dla ktrtrych na len cz;i« tak pr^dko to hye. nic mogJo i pro- 
sili dalsxego ndkladu; w co si^ xct wlotyl i pcscl Ojca Sw., J. \ii Ks- 
Kardyiial Kajctan, kitiry tu do tcgo Jako od spdlnego a bardzo tycEti- 
wego wsiego QirzeBCijartstw;i tiawyi«ego pasterzn jest poslan, \ tak te 
sprawy zi tem sian^Iy i tak z tenj wyiej pomienione artykuly nteza- 
warte dotad jeszczc zostaly: czcka jcdnak ten J \\6 Ks. 1-egat, j.iko dajej 



>> W R?. nltwyratale: t cij o. *} Nieoim w RP, •) Memi w K?. 



3^5 

spraw^, rychlcj a pocicMnej o wiaystkiem dcklarat-yej. A przy tej rela- 
cyej koinisarskiej zda sie i to. aby tci i posclstwa, jesliby jakie nowe 
do tcj sprawy nalc/^cc pnyhyiy. tcby tei. \itzy ti:mie naprz6d byJy 
ptzcsluchanc, a tam wi«;c przcsliichaw37.y i wyro^umiawazy useystko do- 
statccznic, a porachowawssy si^ i wiasncmi potritcbami naszemi i na te 
cxaay i nawnliiosci takowc pojzrawsxy i uwaZywsxy wszystko doslatc- 
cznie. :teby biq jui na tcin scjmie za sp6liiem naradzenicm co pcwnego 
i gruntownego koniccznie zawarlo i lo, co sie bcdzic z nalcpszym i na- 
bczpiccxniejszyin Rxpltej naszej baczylo, leby sie jut nieodkladnie uczy- 
nilo. gdyi i granicc tak szeroko olwarte i wojska tak wielkie a gotowe, 
ktbre nad granicami blisko naszeiiii na t; zim^ obI«gIy. o ktdrych irtidno 
to obiecowat^, aby pidZnowac mialy za takowem powodzeniem '). Zaczem 
t saini W. Mc baczyii ni.zyiic, jako nam odkUdac tych tera:!niejszych 
rad naszych takowe rzee/y dopuszczaja; i owszcm, tego tem pilnicj po 
nas wJasne bezpieczeA«two nasze chce i te sasicdzkie prsygody przc- 
strzegaj,-i i niipomin:ijq, aby^my itie sejmujac dlugo, co pcwnego a nam 
napotrzebniejsxego czynili, wyrozitniiawszy dal&za i zupelniejsz^ wol^ Sj(- 
siad nas2ych. jcili poselsiwa kr<irc przyb^da, kiedy sie tei i Ostrowski ') 
od Cesarea Turcckicgo powrbci. 

A prRytcni zaraz radzii i opatrtyt; to potrzcba, jakoby do lcgo, 
co sic zavrrzc i postannwi, sity i doiilalki byly i pcwnc i trwale, jako 
i Kzplta i po tc cza^^y. pnk()d na stndnii stron; nicm» iadncgo pcwnego 
E sqsiady ani z tcmi ani ic owcini postanowicnia w obronie byla gotowi{: 
jikoi jcst dotad za laska ttoi^ i za staraniem Krdta J. Mci i za czulo^ciij 
pp. Hclmandw; alc wojsku Ecniu, kt6rc wiccic i to W. M<f jako znaczna 
uprzqtaj^c swuwulciSstwo ukrainnc posly^e uczynilo, ktdre tel przex 
M'siystko latn strzcylo ^r<iiiic (ca Cura Tatarskicgo. kt6ry sie po le 
wszystkic czasy z wojskicin wielkiein nad p^iiiiitwy Kr61a /. Mci wie^xaJ, 
dot^d zalrzyii»lu| i kt6re woJKko do tych cxas^w jeszcze strzete i slaiy 
godnie i po tych tam miejscach podlcglych tein niebczpieczet^stwom roz- 
Io2yd musialo, zaplacid potrzeba, bo jui czas iiicniaJy na kre<iki sluiy 
i wielkq sume Kzplta winna mu zostajt:, tak, 2e teraz z cbeci wj^ej 
a s mito^i swcj ku ojczj-znie nit z jakiej korzygci to czyni. Pobory w 
przcszle tcmu jui nie wydolajq, bn nie cale byly, tylko z pewnych wo- 
jew6dztw i to coby preyic niialo, jeszcze teeo na gromadzie nicmasj 
i prawie dopiero tych czas6w niektore wojewddztwa znosid ^o ^z^Iy, 
a drugie jcsxcze si^ ociqgaja. Baceyc to i rozumicti dobrze W. Mi ra- 
czycic. ie za ostedzeniem tych przednicjszycli i moinych micjsc Chrzc- 



M W RP.i pwwiMlMnicni. 

*) Pioti Otiroirilu. Por. BielikirKO kronlkl Ct«g dalnjr, wjrd SobieuotAski itt. Z97- 



336 

^djaAskich. kuSre ^iany nasxe i same stolicc koronej tej zaslonialy, po» 
trzeba, aby si^ i na tyin sejmie ten sposdb i dostatek tnkowy postanowil, 
kfdrym by miejsca wszystkie tym tam granicoiii podlegle i Krakdw 
miasio stoleczne, tych lam knijdw bardzo bliskie, wedle potrzeby zbu- 
dowad i warowati si^ juko napredzej i rzadi)ie mogly; czego jako wszyst- 
kiej Rzpltej. tak i W. Mciom kaSdemu z osobnA potrzeba. sby gdzie 
by wi^c gwalt jaki nast^piJ. *cby si? m6gl i niepnyjaciel zabawic, a VV, 
M<! tem snadoicj do obrony oiczyznej swej kupii, iebyscie tei W. Mii 
mieli gdzic mal^onki. dziatki i in&ze pocicchy i zbiory waszc czasu po- 
trzcby wnicsd i zu^tawid bespiccznie. Zyczylby i tcgo J. K. M(5 patrt^c 
na tq odmianc cza&6w i na to, tc S(|siad pogaiSskich a motnycfa i Chrze- 
scijaAstwu nieprtyjaci6l zawszc jak przyrodzonycfa, i takowycfa, jako siq 
wyiej namicnilo. przybylo. r w tyin aby sif W. M(f ') poczui; raczyli, 
a wejirawszy w powa swc, ktirc W. Mc itiacie o pospoiitej obron»e 
i w te takowe TttcbczpicczciSMwd, kt6rcmiSmy daleko wi^ccj \ai podlegli, 
anii onych riasAw, Icicdy tc stanowionc byly. icby.scic W. Md uwaiywszy 
tcraznicjszc potrzcby, a subic i o bczpicczenstwach swych na ic i na 
przyszlc czasy radzili i du takiego sposoby predszej i porz^d nicjszej 
obrony, ktbreby sie na tem sejmie za spdlnem zniesieniem si^ wszech 
stan6w znalesc mogly. pozwolili i poslotn sweiii znosic i zgadz»<! siq 
X dnigienii o tem poruczyli. Nie podaje si^ to W. Mciom tem spusobem, 
aby jakie odmiany na wolno^i W. Mci6w wnositi si^ mialy, bo tych 
J, K. Mfl i pomnaiac zwykJ zawszc W. Mciom, majac to sobie miedxy 
inKzemi swemi krilewskiemi ozdobaini, 2e nietyllco tak wielkich narod6w 
ale ie tak wolnych, jako jesteiicie W. Md, raczy byd za wolnem obra-. 
iiiem W. Md pancm. Czyni sie lo i podajc W. Mciom na przestrog^ 
tychic nieprzcplaconych wotnosci W. Mci, aby jcch gwalt nicprKyjaciel-^ 
ski, kt6ry tak ju^ o te scianc z nami usiadl, w takowym nicrycblym 
sposobie obronej, jaki W. Mc macw\ nie nastapit. Nic podajc ai; i to, 
icby prawa starc w lem odinicniad sic co mialy, icby J. K. Md, hno 
wiadomosd W. Mci wszystkich i imo postaiiowicnie scjniowc niial prte- 
ciwko komu wojne podnosid, \ owszem chce, niechaj to cale podlug opt* 
sania tc^oi prawn w powadzc swcj zost»wa, to siq sanio tylko prze- 
strzcga i napomina W. Mci. ^cby.-icic W. Md za tcmi. ktdrcm wy*cj po* 
mienicl prayczynamt tylko na wszclaki gHiIt. kn^ryby nicspodzicwanie 
napaid m6gl kicdy, tak ileby niedopuicil scjmowatf i gdzicby wt^ i to 
kwarcianc obccne wojsko strzymaii niemoglo. icby sic tnakszy sposdb 
obronej gotowoici i poteiniejsxej jui tei na ten czas opatrzyl. 

7. Carem Tatarskim , kt6ry tti tych czas6w poselstwo do Kr6la J. 



'I Nwio» w RP. ') W Rl'.: moie. 



38? 

Mci poslal z opowiedaniem prawdsi« dobrej przyjazntej, ale t«2 z napo- 
minaniem sie pilaem i usilncm upoaiii)k6w zwylclycb i xnicsicnia t Nilu 
kozakdw i r. opnwiednniem tym, ic {^dsicby tcnnii si^ dosyi^ nic dzialo, 
nic cxyiii iiadzicjc piJiyjaini, raczyl Krdl. | Mc tego tu poiJa jcgo za- 
tnyrnad, bo nie xdato st^ go okrom jakiej iiTatecziiej odprawy pus2czac 
do pana jcgo. Wysfan tci jui byl malo co pizcdtcm posJantcc do tcgoi 
cara. RKcmitiski ') komornik z czciici^ nicjakii iipominkiiw, alc sic z tym 
poslcm mincli, i w tcm przyszta pewna wiad<rino^<f, ie jujt c wojski swemi 
Car przechodzit ku tym krajom; zatrzymal sie ten Rzemii^ski przy J. Mci 
P. Hctraanie Koronnym, bo nie zdato sie. aby drojf^ lemu poganiiiowi 
mial byl zacliodziil i ^/ukai^ go z tytti. podala si^ jednak o tem wiado- 
mo^d do nicgo. Dawaj^ i na ten czas spraw^ i tycti tam krajdw, te si; 
Car zabawil na poiach; nie wrjtpic, ie nie chce pr62rowaif, a ie i pobIi± 
miejsca !r^ wlo^ci Uoronnych, aby szkody jakicj iiczynid niezamyilit, po* 
trzeba tedy i b tym, ki6ry i tak dlugo si^ jui tych stwyklych upomin* 
k6w przejilodzil i tcgo lata ^wicio od kozak6w, ktdrjiy mu na prze- 
priwie Dniepru ludzi kilka tysiqcy jfgo urwalt. jcst znowu obraion, albo 
naleSi i postanowiec tcn obyc)!aj. *eby go te dorocane jego upominki 
dochodiily, ktiSre jako jui przedtem bywalo nar6d iydowski, kt6ry do- 
brodziejstw tej Rzpltej wolnie zaSywa, a do poslug si*; jej iadnych in- 
szych nie przyczyoia, najsnadnicj Li i najsluszniej i bcr wielkiego uciatenia 
swego, gdy^. ich jest tak wicle po wszyslkich panstwach J. K. Mci, to 
sposabiaif i na ka^dy ruk opatrow.i<i, a Rzplt^ tcm \tt ratowac mogUt 
gdyi tet i w innych pa^stwach, nawct w pogartskich. u ktdrych tako- 
wych 3wob6d nic zaiywaja, nie si^ i od wi^lszych cic2ar6w wolni; kt6- 
rym t.c nikt wi<;cc; i w tvm folgowati nic bcdzie. anit swejjo i braciej 
swojcj bezpicczcAstwa, ktiirzy tam po tcj graaicy od tego lam nieprzy- 
jaciela sicdz<;, a cxcsto i >.»Iosnc spustoszcnia dla zatrzymawania tych to 
upomink6w odnoszq, nikt nie wsttpi, te i na rozlewanie krwic i na nie" 
woIstwiL czcste lychic bracicj W. M<f wi^iszc baczenie, anil na to tak 
male uciaiaiiie tego narodu p.->trzyc b^ziecie raczyli. Albo jeslihy to 
wi^c »i? nie zdalo i b> t.iby w tym lepsza rzccz tych zyd6w u kofjo, anit 
W. Mci wlasn.x u W. Mci samych i tycb braciej ukrainnycb, o kt6rych 
nawi^cej iflxie. tcdy potizeba jednak uka7a<i, skad by si^ le upominkt 
a pewnie dosiiegac mogly. Na skarb koronity Krdla J. Mci prdJtno to 
klasc, bo i wlasnym potntebom J. K. M6 doi^d jeszcze po onym zawie- 
dzcniu na zasluionc itotnicrskie i po zatnidnieniu prowent6w wydolaxf 
nie mo4e, Prdino tez inakszyni sposobcm z takowym nieprzyjacielem 
pok6j sobic obiecowad, jcJliby ai^ atbo to, czego si^ on upomlna. nte 



■) W KR: RicmirtskieKo. 



3a8 



opatrzylo, albo wi^ jesliby sie za prz«u-ainym i statecxnym jnkiem przed- 
si^wzieciem a xa pomoc^ BoJlq onego nie poskromiJo. 

Z tvmi kozatci co tei czynii. je.<!i z ich jaka licKbq zostawid i pod 
jalcowy by ra:^d onc podloiyd, Ka kt6rem by tylUo strecdz i sluiyd Kxpitej 
byli povvinni, a ci^tkiemt jej by^ jako po te ciasy byti i wndzi^ nns- 
z sasiady. co xawsiec czynili. ichy nic mogli. 

'le sa tedy rzcczy, kt<ire i W. Mcioni przeloiyc roskaxad racxyl 
J. K. Mi i kt6rc za ponioca lkȣ^ n:i tym przysztym sejmie x &tanami 
wszytkiemi udprawi>w:tc i stanovvii^ ma wolq: a dln tego sam^o na ten 
CSA9 lytko. ie i poslanowicnic scjmu przcszlego WArsnau-skiei^o. jako si^ 
to wyicj W. Mcioiii przypomniaJo. te i lc czasy i t.ik nawatnc nicbcz- 
picczci^stwa. ktiirc iswtoki i najmnicjsKcj nic dopuszczaj^, tak to mici! 
chca. Bacicyd to Krdl J. \]6 dobrzc raczy, i.c !^ i inszc pntr/cby i do- 
lcgto^ci, knirc po cj!cici lak Rzplta jako lei stany i prowincyc niekt6rc 
zachodza, jcdiiak to tei wiedziet^ laczy, te a^ takowe, z ktiiremi wolniej* 
seego czasii i sejmii. ktiSry pridlug cza«u opisanego ptSi^nicj prKyjdzte, po« 
czckac si^ moZc. a tc ki6re na ten cias [^odawad J. K. Mc raczyl, Jc 
si^ ich ani czym iiisKem mniej potrzebniejszym zabawiatf ai>i zanudniac 
ani zwlaczad, czego Boie iichowaj, bez jasoej zguby wszystkicj Rzpltej 
nie mote Katdy klo jcdno one mttuje i t>aczy. co sie z ni^ teti czas 
dzieje, snailnie lo sam, ic lak jest, osad/iff musi i ^rzyxuAt to, te na ten 
czas s tenii KzplteJ potrzebami obchodzic sic i postcpowad potrzeba, 
jako sie ten, co lcczy, x chorem wiela chordb iict^nionem awykl spmwo- 
wac, ktdry ta wswytkJch i-;izem a niego sjac nicmo2e, po jcdnej ujmuje, 
od tych ktdreby go predzej ^ubic moijly poczyna, a na wszyslkic *a- 
den oacxiiy nigdy nie naciera, baczjjc. 2eby gwattem i razem mial w&zystko 
czynic, rychiejby zabil. ni2 r.itowal. Jako^ napomiita i prosi nakonicc 
J. K. Mc VV. Mci, abyscic i posly tc, kt6rc poUluy zwyczaju obnic i po- 
alac na tcit przyszly scjm bcdziccic raczyli. itcby^ic takowc obrnli, ktb- 
rzyby iadiicnii swcmi wJasncmi ani przyjaciclskimi potrrcbimii nic byli 
xabawicni, ktiSrzyby i nic swcgo i nic na tcn ci:a.<i in&zcgo od \V. Mci 
nie przynosili. Jcdno lo. co J. K. M6 na tcn czas W. Mcioin proponuwiid ra* 
czyl: to co do ohwarowania Rzpltcj i do obrony jcj od gwattdw l nic- 
beipieczciSsiw poslronnych bqdzie na ter czas potrzebncgo. aieby z dru> 
giemi spilnic radxili i stanowJt; przy }. K. Mci i przy pp. Radach mieli 
inoc niczamicrzoiia; htchy tet zdania tylko swc. jako bylo zawsEC w wolnej 
Rzpltcj. a nic konkliizyc inicdiy braci.-i .sw^j wnosili, gdy>. takowcmi po- 1 
wiatowcini a ud/.ielncmi domowcini koiikluzyatni. jako sie tcgo jii:t W. M^ 
do^wiadczylt, mimo to, 2e wladzy J. K. Mci ) pp. Kad slarszych bradejJ 
W. M. wielka st^ ujma wladzy i powagi ich. co niema byd, dxieje, wielkte 
si^ i wszystkim innym prowincyam, kiedy kto doma na swem sejmiku 



329 

2 nic n» sejmic konVluduje bezprawie wolnoricJani pospoliiytn, w kt^ 
ryche.^cic W. Mc sobie wsxyscy rdwni , atyiii. i za wielk^ lei kizywd^ 
w sobte jcdni nd r}rugich. j%lfo W. Mc wicdziec raciycie, poczytywaji}. 
kiedy nie iia tym scjniowyin placu cu si^ statiowi. Tym sie i jcdnoi^ tej 
racnej Kzpltcj i jej wolno^d tar^ lak, 2eby sie tei, gdyby sp6lnej tcj 
ly i jednej nie intala. ani sie RzpUa zwa<!, ani ona by >; iadnym spo- 
Sbeni by<; nic mogla. i t«mby sanicm nakonicc i jej wszystck spolck, 
jako dusza ?. ciala *i upadkicm ostatniem zginqc mustsl: gdyiby jut tak 
wiele kzpUych musiaM by^ jako wielc osobnych rad, jako wojewddztw, 
powiatAw, na konicc donirtw t gJ6w samych. Co jakoby sic nawet ina- 
CEcJ rozumie^ niuaiido, jcdno tak, ic s ^oCoweint konkluzyanii do sejmu 
9p61nego pi'Kyje^.d7.ac. wlasjiic by to ju:t bylo rKqdcic pojcdynkiem, ka^y 
w sw^. a nic ladztc. Pcwicn jcst J. K. M6 zc W. Mc toi sami bacKycie 
byd tijiiig W. Mci sprtlnych wolnosci i <^kazq wszystkicgo, ic i te przc- 
strzedz bcdziecic raczyii. Jaltoi prost i napomina i powt6rc. tebyscieW. 
Mi takowych zwyczajdw micdzy sie wnosid nie raczyti, alc jako W, Mc! 
jc-^le^cre wszyscy rdwno wolni. j;iko i na Jednetn dofirsr") tej RBpItcj 
\\ . .Mcioni wsKystkieui jedoakowo tiale?.y, *cby^cie lei jednako. litkic 
i 9p61iiic i na swem nnejgcu i swojem fiposobeni . podlu^; biegu starych 
przodkiSw swoich. a nie pojefiynkjein kaidy o sobie i o swoich rzeotach 
radzi^ chcicli. Wiecie lo W Mi. f.n i wrf/. gdyby ka:tdy z swej strnny 
zaprz4g;il i pociagal. t.irga<; si^ musi a obracac si^ nie bedzie. ie i w woj- 
skn by napot^niejszym jako ka^dy o sobie tam pojedynkiem radziif po- 
ciyna, Jui wszystkiem ucielcad i ^in^t przychodzi, i I6dS, w ktrtrej wszj-wy 
slerowac tylko clica a t.pdlnie jcj i zgodnic nie ratuja, na dnic z ninii 
a nie na brzegu z nimi «ostawa Tak i w Rzpltej dobrze, gdzle wicle 
gWw radzi, alc tak dobntc. gdy onc glowj' do jcdnej sic scntcncycj 
zwierzchno^ci swcj znosza. a nic swego wlasnego nie biorac przed aie 
i okiom vvlnaiietfo arcklu, to, co rozumieja bytf potrzcbnego, nic zapie 
raj^c si^ prxy swcm zdaniu, wieniie a nieupornie radz^, a zgody jako 
zdrowia nadcwszystko przcstrzcgaji). ^eby lei i powaga scjmdw tych 
koninnych i pnslii^zcnstwa im powinncgo inaczcj. anif. po le czasy byla 
poszanowana t obwarowan=i, gdyi na tych prawa W. Mci wszystkich 
stanely. tcmi aiq wolnot^ci /.atrzymawajg, tcmi i potrzcby wszystkic Rzpltcj 
majq byd i bywaly zawszc zawiedowane i ratowanc: i scjmy ktoby chcial 
W. Mciom zwqtlit^. toby z W. Mci ciyiiil, abyJcie bcz rady i ratunku spiiU 
ncgo i bcz.rzj^du i posluszenstwa wszclakicgo zostali jako dom jaki pu* 
sty, tebyicic i Rxplia tyni i wszystko. czego P, Boie racz uchowaiJ. 
z ni^ pospolu zgubid musieli. Czego jeiSli kiedy wi^cej przest rzega*: byto 



«J W RP.: bjt 



•) W. Rl'. : 1 ctklit t. 



•) W RP.: dlrie. 



330 

potrzcba, aby nietylko tgodnic a «adnie i zawareie a nienanisante od- 
prawowalo i postanowieuia tc, kt6re bedq na scjmic ucsynione, aby jc- 
dnaki^ u wsiystkich wage mieli , i aby wszyscy jcdnako witajem temu 
cu siq postaiiowi podlegali i posluazni byli i kaeic tcgo i przcciwiac si^ 
tcniu icby si^ nikt nicwaiyl: — i tcraa dalcko wiecc) tych cseasAw, ktirych 
Icdwo jui nic w granicBch swych moinc nicprxyjacioly baczcmy. a tc, 
k(6rzy nic na co wiecej jcdno na to snmo, jako sie my w domu zgadza<i 
i jako poczuwa(!, jako i rza.dneini, chetncmi i poslusznemi do tych tera- 
zniejszych potrzeb naszych b^dziemy byd chcieli, najpihilej patrzajn i pe- 
wnie tak si^ z nami. jakowemi nas na taltowych C7,;isiech poznajq, obejAi 
lechc^, W czem t.z lak szcserzt ') W. Mci Kr61 J. Md napomina i prze- 
Strzcga, czyni to pobudzony i tak wielkicmi potr/.cbami j niebczpicczci^- 
stweni. o kt6rych pr<5ino Jui teraz mbwid. *c nicmasz nic, bo Icdwic si^ 
jui rckanii nic dolylcaniy leyo, ie i Rzplta i my wszyscy na cza&iecb 
jesteJJmy bardzo niebezpiecznych. Czyni i z tej powinncj a uprzejmej swcj 
ku tej Rzpltej i ku W. Mciom milosci, czyni, aby sie i W. Mciom samym 
a potomnym czasom o.swiai;czyr, jesliby co irudniejszcfjo i niebezpicczniej- 
uego za tym przyszto, 2e przestrzegat. napomicial i prosil, aby^cie W. Md 
Rzplt^ pokqd czas ratowali, a te i sam wszystko to^ co powinnoiiff J. K. 
Mci nicsic, co i moic, czynic byl z^wtAy got<>w, roxumiej^c i b^dqc Cego 
pewien po VV. Mci, «e tci % lai dobra cbccia bcdzic to od \V. Mci przyj- 
fnowano. b^dzie i tcm wi^ccj i pilniej. gdyz o W. Mci samych idzie, iiwa- 
^onc: 2c i w tak wicll<ich potrzcbarh \ nicbczpicczcnslwach ktt^rc tu s^ 
W. Mciom od Kr6la J. Mci przcio^onc, nic bcdziccic sami tak bczpieczni. 
abyscic albo i co in.szcgo mnicj potrzcbnc^o przcdsiebraif. a K^pltcj 
matce swej rBdKic i Ntuityi! \c\ potrzebom piliiie i statccznic nie inieli, tv. 
tci i w tych wszy^tkich rachodzqi.ych (rudno^cjach nic zvvatpicic i r^ku 
nie opu^icie tak, abyscir: i Kzpltrj i siebic samych nn takowych rz.isicch 
zapommcii albo i zRniedbac mieli, bgd^c potonistwcm nieodrodnych cnych 
a mcZtiych przodkbw swnich, bcd^c i synami tak zacncj a moincj RzpUcj. 
do kttirej st^ potrzeb przodkowie W. Mci cisn^lt zawszc i poprzcdzad 
sie byli zwykli i dla kl6rcj nictylko majctnoiSciami, alc i krwia^ gdzic 
tc^o byl pEac, hojnic z nie^mierteln^ slaw^ swa szafowali, bcd^c wol- 
nemi, m^tnemi i na wszystek Swiat wiara, statecziioSda, dobra eheci^ 
i powo1no.4ci.'; ku Rzptlej i Uu Panu swemu zawsze stawnemi i wielkiini 
u wszystkich innych naroddw. Czego nietylko J. K. M<^ sam nn ten czas. 
od W. Mci spodziewa sie pewnie i rzeka. ale legoS i s-ima Rzplt:i, by 
to miedzy W, Mciami mdwiii na ten cza.i miala i potntcby swe przelo- 
iy<f, prosi i *^da tcgoi od W, Mci samych zdrowia, nic|irzcplacontj wol- 



*) W KP. nnuuw (kwo. 



331 




no^, maj^tnosci, i mitc potoirstwo ^^da i iebizc, abyscie icli w tak 
kwitnacej Kzpltej, jakoscic sie sami w nicj porodtili i jakowej dot^d u 
laska Bota i za staranictn i za szczcsliwcm panowanicin j. K. Mci z»- 
iywacie, onych lei iebyicic zostawicH. J. K. Mc tci z tym W. Mctom 
st^ opowiada i upewnia, ie jako niema nic milszego i poiadlivvszego nad 
caJosc i zdrowie Rzpltej i dobre W. Mci wszystkich. tak wszystkiin coby 
11 sicbie najdrotszcgo mial 1 nieszanowaniem zdrowia swcgo rad &i^ 
z wiclk^ chqcia calc i uprzcjmic do kaidcj poslugt Repltcj spoieni z W. 
Mciami przyloiy. 



S. 

n«tTiikryn ntt «fjintli K^iieraliiy MHltMirvki iin «UirA VIII. Stycxnin sloinnjr. 
niHiiletiutnni Aflrynnowi Itijbowtikk-jiiii Sekretarxuwi i ua t«ni« sejniik |>utttowi 
■anr.enia \v Waisxawie diiis XVM. ininttl^cH rinidnii Rnkn PHAfkitfji;» MDXC 

sx6stcgu dana 'I- 

14 tak gwaltowne potrzeby i niebcjpieczMstwa. kt6re nie jedno na 
oko widzicmy. alc r^koma si^ ich dotykamy, na tc alawn^ Koron^ leraz 
nadchodz^, jakic za czas<iw nie tylko naszych, ale i dawniejszych na oi^ 
jesicite nie przychodzicly, w kttfiych ojczyzna mila sama do W. Mci 
fla6wi, sama jcili kiedy przcd tcm, tcraz napilnicj o ratunck i radc wula 
i prosi, prKcto tem kr6cej J. K. Mci potrzchy tcj ojciyzny W. Mciom 
przclftad;i£ przyjdzic. A nic rozwodzac sit; szcrolco przypomina Lylko 
W, Mcioin, co w sasicdzlwie n prawic o jcianc z nami sic dzicje. jakl 
z tamt^d ogicrt na Kuron^ wypaid moic. co i z inszych stron za oic* 
bezpieczcrtstwa nad nami wisz^; vtiqc jako koinisarze naszy z komiga- 
rxami Cesaria J. Mci sii; rozprawili: — z czefju obacz^ W. Md. na jakim 
teraz jest placu ojczyzna W. Mci, co za czasy na ni^ przyszty, czcgo po 
W. Mci potrzebiijc co za przyczyny lego sejmu. na ktdry dU spdhiej 
radej W. Mci J. K. Md wzywad raczy. Nie w^jtpi nic J. K. Mi, ie wej- 
rzawszy w to wsxyatko, wzbudzi si^ w sercach W. Mci szlacheckich wro- 
dzona ku ojczyznie mtloi^ i 2c o tym samym n:i tcn czas W. Mii radzi 
mySlc<I b?d^, co czas kaie, to jest, aby od gWwnych nicpntyjacidl Z4- 
mysldw i niebezpieczci^stwa cale i gruntownie opalrxona byU. Wiedzac 
W. Mt, jako z wielkim wojskiem przesztcgo lata Cesarz Turtjcki przysaedl 
do zieinic Wcgierekicj i podszedi tu* pod granlce koronne g6rna We- 

t') Fnici; wydmkowanci iiowywj pod N* I iniirukcyi n» 4«jniik nmjiliii* «i? w M- 
chiwoin p&DitwoiiTeni w GdkA^u (Ablh. XXLV N* UO. Rcc«»c 159O, 1597. k. 15—30 i clni([t 
ru ]t. 505 — 508) tnki« intltukcya nn genetai Pni«ki, riiini^ca tif cd popncdniej pod n'ij{l^ 
iem trelci ilot^ znacxnk. 



33» 

gierska strone, Agier ostatni^ od granic nasxych tH-ierdxa Chrzeicijat^ska 
moc^ nrzi^L wojsko potem Chrxeicijanskic, ial sic Panie Bo^. rozgromil: 
j» «ym nie lylko ostatek zientie VVegierskiej bliskicj upadku, ale i «azyt- 
kie prcylctilc Clirfit^ijartskie krainy, a nawieccj Rxpita nasza w wiclkiej 
trwodae i niebcRpieczeAstwie. a tyra wi^kazym, ie poj^anin ten nie lylko 
na Agr/e i iiinych miejscach wiclkic praesidia zos[.iwit, alc i wojsko swe 
w Wcgrzccii na zjmq roiloiyl. tak it. pcwnic i na dnigic lato pr6*nowa<f 
nie my^li. zasmalcowawszy si^cz^iliwc poczijtki, ;ako mlody a chciwy nic 
tylko slawej, ale wiQccj paiistw i krwic liidzi Chrzc^tjaiSskich. Ma przy 
tem*c wojsku ludzi Tatarskich nic rnalo z Fethigercjcm GaJgq bratcm 
Cara Przekopskicjjo, do kldrych przybylo mu ich i teraz wiecej z Mul* 
taAskiej ziemie z Balijficrejem*); ci i zimve wojujq: przez te nic tak zicmie 
W^ersk:). lilrtrq za «wojq. tal (sie Panie BoJe, majqc. w dnsiawRniti ty- 
wno^i wojsku swenui ochranJad podobno b^dzie, ale pfKylegle prowincye 
trapid nie zantecha. 7.a czem ledwa 2 ktdrej strony Koronn przez t^ 
time od nieprzyjacicla tcgo ubezpiecKa<i ai^ moie, a tym wieccj, ii Car 
sain z zietriie Multartskicj wy»?edszy, na pnlach Bialogrodzkich koczuje, 
podobnp tym umyslem, aby z bhska upalrzywszy pogode lubo do partstw 
koronnycU. lubo do ziemic Siedmiogrudzkiej zrccznic wtarKna^ m6gl. 
A tym za^ Tataroni. co w VVegr/.cch sa, nie lylko do przyleglych miejsc 
ziemie We^ncrskici. ale i do odleglcjsxych pr«^ sqiicdnltie ChrzcscijaA- 
skie, przez kt<5re zcwszad drogi maia otworzonc, droga do nas nie da- 
lcka. Alc i na to nie mniejsjta picczc mie^ p^itrzcba, aby ci Tatarovric 
z lupem. na kliiry sic w W^^rzech zdobyli, przex puiSsiwa nasze do do- 
m6vi si^ swych wracac nic chcicli; co z jak^ stdw^ by msy.s^ i Rzpllcj 
by/o i z poiytkicm, kastdy z W. Mci uwaiyd snadnic mnic. Na lato tai 
wszytka wajna i scdes jcj przy granicach koronnych. gdy* ticmic Sic- 
dmiogrodzkicj i ostatk6w w lytn tam kacic la Agrcm pcwiiic poganin, 
na ubog^ te zlemie Siedmiogrodzk^ bnrdzo zawainiony. nie poprzeslanie 
i tu w ten kat dokucza^ bedzie, za czym im ijalej. tym blilcj pod nas 
ste ten poganin podmyka Owa za itieszcz^^ciem Chrze^cijat^skim i dopu* 
szcseniem Boiem prxysiadl si^ prawie pod bok nasE ten iiicprzyjaciet. 
kt6rego si; przodkowie nasizy jeszcze w owe cx:isy, gdy ea murzem wo- 
jowal, gdy Rhodis opanowal, strachali i jui w ten czas, coby za obron^ 
ojczyinic przeciw jcgo mocy obtny^hii, radzili; przyszly na nas czasy. 
jui nie za morzem, nie za Dunajein, nie za niedobytemi zamki o me 
sJyszemy, ale prawie tyllco jaU przez prA^, prxez rdwne i to gole i roi 
robione g(Sry od ziemie W^gierskiej nari ledwo nie patrzemy. Takoi 
sqsiedztwo jako W. Mciom i potomstwu W. Mci niebezpiecznc, ki 



■) ZapeMrnc bttdDle, ina \tyi Katrglmjcin. 



333 

z W. Mci widzi i rozumie; nie rad poganin t«ii upusxcza okazyej itadiijch 
do rozszerjenia paAstwa swego. i acz wszytek nardd ChrzeScijaiisWi, aie 
nabardziej stan miedzy nienii szlachecki radby z gruiUu wygubil. Przeto 
1 W. .Md przyjazrt stateczn,-j tnidiio sobie od niego obiecowac mogq; aby 
snaif i to nad zwyczaj swdj Kzczerxe trzymad poktij chciat, od ekskursyej 
jednak i czat jego trudno by6 maj^ wolnc kraje koronne, z wieiki) szkodq 
w ludziach i w maj(;tnoSciach, ZniszczaJyby zaiem. 5inet Boic, naobfitsze 
kraje koronne tamtc) ukrainic podlcglc. dosuloby siq i dalszym, samo 
stoleczne miasto w ustawicznej trwodzc i strachu, gdyby si^ za csa«u 
pot;2nie nic uinocnilo, bycby musialo. Nic chcc sic szcroko roswodzitf 
J. K. Mii w wyliczaniu tych nicbczpicczciistw, kt6rc za przylegjem z wiclu 
stron takowcm sqsicdrtwcm wiszii nad karkami prawic nasnenii; przyd^i 
na my^l samemu ka^demu z W. Mci, kto uwaiy niesposobnoi^ i nie- 
stwoino^c jako nasz^ tak i pan6w Chri^e^cijartskich, blisko^ci sily, sposob 
podbijania pnrtsiw, niciistawicznoJd przymicrKa poganina tcgo, kt<Srcmu 
zafcon jcgo wiar^ \ nardd Chrzc^cijariski kaJidy niszczyif kaic i za to samo 
wicciiie od l*ana Boga zaplaty obiccnje. A nam tym cictej i nicbezpic- 
cznirj, te i drugi nicprxyjacicl straszny. prqdki. szkodliwy Tatarzyn z blita 
na nas ustawicinre cxyha i dotad jeszczc. jako sie wylej wspomniato, po 
zwojowaniu zieniie Multai^slciej koni nie rozsiodlal; a przy nim wojsko 
Tureckie ii Dunaja. dosyc. jako J. K. Mi ma wiadomo^, pot^ine. 

Tatarskie posel&two, witfdza W. M<i *e dot^d jest w Koronie, przez 
Ict6r« o upominki roczne iada , takie o to, aby kozacy wszyscy z Za- 
dnieprz^ zniesieni byli. dokladaj^c tego, gdzicby dwiema tym kondycyom 
prKyinierza Kr6i J. Mc dosy<; nie uczyriel, 4e z Krdla J. Mci aamcgo 
przyczyna by poszln do wzruszenia jego; obawiati sie trzeba, aby i tym 
posclilwcm na zwad? nie gonil, gdyi ta kondycya o wyniszczeniu Nt* 
^.owc6w prawic e gruntu i znivsicniu z Dnirpnt bardzo tiudna i niepo* 
dobiia. 

Widza jndt W. JAi wiclkie i gwattowne z widu stron nsd mili} t^ 
ojczyzna iiiebezptcc«frt-stwa, u takic, kttJre nie jedno lcda jako zalrz^{(c 
albo xatiiidnic i po^xkodziiiby ja mugli, a eachowaj Panie Boic, zgubic 
i z grunlu wywrbcii! wszytko. Rady tcraz trzcba. jako tcmu zabic:te<^. jako 
zachowa<5 i obrontii mil^ t<j matkq nasz^ w tcj , kt6rej j'q zostawieti 
przodkowic. cncj ozdobic i cato<«ci, 

Wzywajq do towarzyslwa spdlnego odporu^) nieprzyjacielowi temu 
spdtnego imicnia i narodu ChrzescijaAakicgo Panowie Chrxcicijariscy; 
Ojcicc Sw. i Cesarz J. Mt o czym *cby sie byli pp. komisar^e w Kra- 
kowie znie^li, takie byly przesztego sejmii pottanowtenia; to, co oni mi^ 



■) W KP. nleitfnlnt«. 



334 

dzy sob^ znusili i imktowali, W. Mciom uwaiacby prr.ysr.lo. Lecz \t rteczy 
sa takie. ktdrych toTglasts.6 nje putrzcba, aby zasie za tak blisk*niv s^- 
sledztw/in ') do wiadomoici nicprzyjacielskiuj pierwej. niiliby sie posta- 
nowteii, nie pi-jyszly; ktemu, i« sie to tu liotikludowac nie mo*e, jedno 
ze wszytktemi stany na sejmie, gdzie sie te rzeczy tak od nasxycfa pp. 
komtsarzAw, jako od Ojca $. i Ce&arja J. Mci i podobno od inszych 
pandw Chrzcscijanskich «niosii: prieto z tem si^ nie rozsiEcrzajac tcraz, na 
scjmie da Pan R6g wszytko siq objasni. gdsic pp, postowie W. Mci 
wzi^wszy zupclna moc od W. Mci zc wszytklmi stany do tego si<; piTiy- 
mawiac i na on czas sp61nic to stanowic beHa. co i potrzeba i bczpic- 
czei^stwu ujciyzry naszej ukazowaif bedzie - Przcloityiy sic tcdy ju^. W. 
Mciom niebezpieczci^stwa straszncgo s^siedztwa Turcckicgo, przypomnialy 
si^ i sprawy koinisycj Krakowskicj: a to jest matcrya scjmu tego. na 
ktdry J. K. Md za gwaltownii potrEcbq ojczyzny W. Mci wzywac racay 
i ktdry ad dccimam Fcliruarii dla tych sainych spraw za uchivalii przc- 
sztego scjmu W. Mclom sWadac w Warszawic raczy. 

Pr)!ypomnic<5 siq musi i ono swowolcrtstwo szkodliwr kozackie, kt6re 
za task^ i bIugostawiei\stwcm Botem nad Koroiiq i J. K. Mcia panem 
nasxym jest wielk^ przcwaga i dzieliioScia rycerstwa koroniiego x pL He- 
tmanein polnyrti poski-omiono i wudzowie a gtowy ich z armat^ 1 z cbo- 
r^gwiami do r^ki J. K. Mci oddant. Lecz wziiieciiiby si^ to za czasem 
moglo, gdyby ci. ktorzy na D.iieprze zoslali, nie byli w posluszertstwie 
i w jakiin pewnym ri^dzie; o czym i porzadkti a bezpieczertstwie tej 
tain ukrainy W. Mc na tyin2e sejmie co gruntownego postanowicby 
trzcba. Ale nadew.w.ystko obmyslic milej tej ojczyinie, pod kt<irq sie stra- 
szni wszystkicmu ChrzeScijanstwu nieprzyjaciele tak blisko podsiadajq, 
obronc potrzebn^: to jcst wniscby w towarzystwo z PP. Chrzeicijariskimi 
i spdlnie ^e otrzqsn^d temu niepriiyjaciclowi. a p6ki wid^ jcszczc nas 
ten ogicii nie zaf;arnal t p6ki Cbrzc^cijai^skic sily s^ poti;2i)ic;szc, o co 
i Ojciec S. uailnic tadatS nie przestawa. przestrzegaj^c i napominaj^c, ie 
tcn sapat nas w niedluglcm czasie a bcz takich Chrzt-^cijartskich pomacy 
zasi^dz mojc; czy innyiTi sposobem ochronic sic; oj xapalu tcgo, a przy- 
mierza i dawncgo pokojii z pogany ponowiif: — na obiedwie stronle i iiwa- 
inic radzi(i i pr^dko czyni<f irzcba; zima przcinlcnlc sic pr^dsiurxko, poki 
trj stawa. albo to, albo owo skoriczyd trzcba i byc pogotowiu, Pokdj 
i przymierze jako pewne x tym nieprzyjaciclem. dozn.ilo wHelc krrilcstw 
Chrzc^ijartskich , kt6re pod nim zagarnal; aby tct w nawarowniejszyin 
pokoju. katdcmu partstwu, pod kl6re sie bliiu przymknie, trzeba zawszc 
wielkiej ostroinoSci i gotowoici porelnej. Partstwa inne majq ?. niini po- 



1} W RP.; bH«kiinl *^l«ditw}m 



335 



Mj i pYxymwTza t. dawn» stinowione i dobnte ugruntowanc. jetinalc w czas 
si^ za&l^niaj^ od niego wielkiemi fortccami, nrmaty takie mnjq zawsze 
pogotowiu i choti w pnkoju. skoro Turecka na morze wymjdjic aniiata, 
to4 oni swoje dla straiy swych prowincycj i obrony wywodza. Tejie 
czuloici i ostroitnosici W. M tych czasAw jui triteb*: na ukrainie sto- 
ieczne miasto, trzeba mu innego opatrrenia i obwarowania, a takie i in- 
nych micjsc. kt<ireby je wtdy od nieprE/jaciela dobrze przenrydsicly; 
wiijc i straiy ustawicxncj i tych tam grajiic dla uatawicznych exkursycj 
i czat pcwnie bi;dzie trzeba. KacKcic2 W. M<± tc rzcczy pilnie uwaiy^, 
cbciejcic tak o iiicb rad^iti jakoby ojczyznic mitcj nic na VV. Mci nic 
xvsUo, jnkoby potoniatno potcm ria W. Mci nic narzckalo. Kladicic Wif 
sobie przed oczy ialosnc lo krtilcstwo Wcgierskic, przywotlzcie na pa* 
iniqd co icb nachylilo do zguby, domowc pewnic rozterki i nicstwora; 
cudzym paykJadcm chciejcie siq VV M<; strzedz tego. co s^siady xffubilo 
w podobnym niebczpicczci^stwic. pilnicj ptomici^ iii^ iskierk^ g;asi(:. pilniej 
o tcm radziif. pilnicj tciinu zabicgad, aby z gruntu oxdoby szlachcckie, 
wolnoici wsrysikic iiic zajiin^Jy, abj- ojczyzna, » z ni;^ W. Md sami, /ony 
i dziatcczki W. Mci do upadku nic priyszly. Mi^dzy sob^ tacno si^ W. 
Md w tej r6wno<$cl i woln '^ciach jednakich zno£i<f slusznie maja. a teraz 
\\\t pii^ciws/y iiine sprawy iia stron^, o tcrainiejszej i n» potem obronie 
raciicie. gdy P;»ti IWg wie, jeSU n.itn na potem tJo sejmAw. do zjazd<iw 
j sp6lnych iiani6w przyi»; bedzie moKto. Nie opuszczajcie \V. Mii tego 
cxasii, kt<>re^o nain Pan B<ig a to jcszczc % laski swej uiyciyl do ra- 
dzenia n sobi<f, nie ndkladajcie W, Wt opatrzenia bcKpiecKei^stwa swo- 
jego, nie p<jgardzajcic t^ lask:! Bofcl, gdyj strze* Bo*.e jakiej n-i Kzplt:^ 
naglej nnwalnosci, nie tiik nnm bedzie lacno i sporo o sobic radzi^, 

Na Kr6lu j. Mci j.iko przedtym nic nic schodziclo. tak i teraz ach<}- 
dzi(f nic bedzie, kt6ry najwi^cc-j o bezpicczcnstwic W, Mci my^l^Ci jcdnak 
aa nieszczcHue jakics czasy iatowa<± musi. ic pracc jcgo i usilnc to sta- 
rtnie o Rzpltcj cz^sto bywajq darcmnc; doznawe i odnosi wielkie ra- 
tnidnienia w sprawach Rzpltej. a to nafcitu^niejsza zapcwne i iiasskO' 
dliw^zfi. £c i srjmowc poslanawtenia wa2no^L'i tej, ktdni im z prawa 
naleiy, nic majq. Widzi to kaidy. jako to potrzebne bylo wojsko, gdy 
si^ ci nieprzyjaciclc o .<ci.iny i ptoty naszc ocicrali; jednak podatck db 
sejmie przeszlym pozwoloiiy woJew(4dEtwa nickt<irych jcst zatrudniony 
i doiqd EatrTymany. z^czctn woJMko to zaplaty swcj mied nie mote i iol- 
nicre dobrze zaslutony na kveski stuty. VViqc gdyby tak sejnwwe uchwaly 
^m wzru$za<^ i podnosit! sie po wojeiv<idztwach roialy, Jako pewna obrona 
^B RzplleJ w c^^isach lak niebezpiecznych byc mojle? C^as dU Boga wr6cic 
r sif do slaro*ytnych obyczaj<iw i sejmowej powagi, ma.drze i grunlownie 

I a szczerze r.idzi<: o ojczy^inie, a co sj; postanowi. dziertyti stateotnie. 



• 



336 



Sq i inne mala (l'>itiow<;. Utbrych w lakowej bliskosci nkprxyjaciclai w ta- 
kowycl) czasach naszych AtriEeds by sli; pilno: rady naszc, namowy nasz« 
jawnc wszytkicirm iwiatti byw.ijii; a jahoA bczi>icczni byc mamy. jako 
nicprsyjacielowi straszni. ktciry lak wic, co si^ u iias d^icjc. jako co 
w domu u nicgo? Chciejcie W. Mi utna,i i naprawitl te dcfckty, a od- 
ioiywszy na ten czas wszytkic inne sprawie, o sdmwiu i catosci ojcxy- 
my swej myilcie. Obierzcic inicdxy sob^ Uidzie bacxne. rozlropne. «■ rzc- 
czach biegte. ktdrzyby w rEcczach tno^li rozcxnni, co wta^nic dobrcmu 
ojczyzny j abezpieczcniu jei %t\ity. kt<^zyby dobro pospolitc nadcwszytko 
ntiIow.ili, prywatnych swych afTcktbw i kcmtencyi byli pr6ini; takowe 
\V. yi6 7. po^rcKlku «tiebit; na ^ejin walny poi^iejcie, dawszy iiii moc ra- 
dzic i stanowid prxy J. K. Mci Panu naszym i senacie i stanach innych 
lubo to zjednccienie z pp. Chrze^fijaf^skimi. Je^li co warownego koronie 
na sejmie podadz^, 1 lubo tef. KAwarcie pizynnierza z Cesarzem Turecktm 
i Tatary. takie o ohronieniu Krakowa 1 miejsc pewnych od tej tam We- 
gierskiej ukrainej, Nie watpic nic J. K. M6, ±e si^ wzrusz^ synowskie 
chcci W. Mci i ona slaroiytna polskiego ryccrstwa miloSc ku ojczyinie 
matce awcj, ic jcj W. Mc uprzejmie beda chcicii dzwign^c t pom<^z, 
aby namnicjszy szwank i szkoda na nte nte padta. Nic w^tpi, it od tej 
ch^ci nic odra^a W. Mci iadne privatatum rerum stidia, kt6rc tychc^Hs6w 
do upadku jakiego strzc;^ Boze Kzplte przywicii^ by mogty. Frosi jcdiiak 
ptlnic z mito.sci swej ku W. Mciom. aby^cie W. Mi ntc inncgo na tcn 
CKas przed »i? iiic brali , tylko te niebctpicczci^stwa i polrzeby KzpUcj, 
kt6re za pomocq Bo?.a dobrze opatrzywsjiy. w catoici ojccyzny i bczpie- 
czcrtsiwic 3wym lacniej potym W. Mciom o domnwych spmwach radziif. 
J, K. M6 nie tylko prac^, staranic- i dostatek sw6j. ale l zdrowie swe 
W. Mciom ofiarujc. ponicsic jc rad za&iawuj^c si^ o bezpieczertstwo 
i zdrowic ojczyzny W. Mci. bqdzicli tcgo potrzcba . Pana Boga prnsz^c, 
aby do t^o conatus i staranir J. K. Mci sposobid t przyprow.idziti rx- 
czyi. ttby z tego sejmu nie tylkn na czas panowania J. K. Mci. ale 
i w dlujji poiein wiek obwarowaiiie byJo bezpieczertstwa Rzpltej, slawa 
J. K. -Mci i W. Mci wszech nie^miertehiq. 

Wrdcjli si^ tet )uA poslowie teraz od st.in6w koronnych z prze- 
fiztego scjmu poiilani do Swiecyej; ci da P. H6g relncy:) poseUtwn swego 
n« sejmie uczyma. Wzywa tedy Kr61 J. Mc, aby-icie W. Mi posJont 
swym poruczeli, aby ich i wystuchali i gdzieby tego potrzcba byla, i o dal- 
Mych potrxebach Kr6la J. Jlci 1 pai^stwa tamtifgo z driigimi stany ko- 
ronnymi za porwoleniem na tym scjmie nainowy czynitf mogli. A dla 
wl^kszej wiary i pcwnofci piecz^cia koionna zapiecz^towai rozkasalisiny. 



337 



8. 

PoRliilRtii ilwa WnjowfVilztw: FoziiiiAnkieftD i Knliiikic^n z ktAryait iiliill il4 
KrAla J. Mci tlo Wnrsuiiv}' auiio I5JI6 in uclolirC.L 

Mclwy Naja^niejsey Kr6lii... Nie z kredensem tlstowym jako ludsie 
cudxoeiemscy. ,ile krcdensem dobry wiary jako wierni poddaui W, K. 
Mci R.'\chmy tu poslnni od wielkiej grnmady brnd nasKej VVoje\vi5dztwa 
PoKiiahskicgn i Katiskicgo. majac wi^elk^ nadziej^, ie aliaznoii pro^by 
I sanio pi&ant: prawu tyni n.im wi^lszy kredyt t powag^ unitonytn 
proibam naszyin uczynid u W. K. Mci bedzic mogto. 

Doszlo nas to Mciwy Najasnicjszy KriSlu, jakoby postepki oaszc 
szczeroJci i wiary peliie przcciwko ojczyznic udawanc byd mialy za 
sprawy nieiyczliwych i upornych ludzi W. K. Mci, a 4e wieroyffl pod- 
danyni iiie sa zawarte wrota do W. K. Mci i Mciwe ucho kaidenm do 
sprawoty X dobrotliwy natury swojej zoslawowac rnczy siq, swem i braci 
swcj imicnicni WojcwcidElwa PozDahskiego i Kaliskiego stawicliimy si^ 
przed majcstat W. K. Mci, chcqc o sobie i o braci swej takowq spraw^ 
dai, X kiiSry by catoW cnoty i dobry wiaiy naszy el dcxtcntas consi- 
tioTum nostrorum w utwicrdzcniu panstwa WKMci jut doswiadczona. 
t/m wiecej objainiona byd mogla; co 2e w tcj wierze i modestyi odpra* 
wowad clicemy. jakoby dignita* i autoritas WKMci we wszystkiem 
ostro2na byta. a owc uysokic prawa zacnych Kr616w Polskich ad sia- 
bilimentum Rcgni w r«f swojf ■) wprawionc byly. mamy nadzieje. ie nas 
WK.Vk milo^ciwie wyslucbaii b^dziesz raczyl, jako ludzt tych. kt6n^ nie 
prywatne swe potrzehy przy tej jiistyfiUacyi «wojej, ate communc bonum 
pr^ynosiemy przed majestat WKMci, ktdrzy iyczemy, aby nam WKMif 
szc^e^liwic i dtugo i potomstwo WKMci potomstwu niiszemu panowai! 
i rozkaxowac raczyJ. 

Znluj^^c tego jaUo wierni poddani WKMci , tc pilneni staraniem 
i usilowanicm swojcm na tyle scjmach placzowi krwaweinu ludzi ukrain- 
nych wicrnych poddanych swoich koAca iadnego uczyni^ nie moicsz, 
optakiwaj^c i to. i.c scjmy, ktdrc WKM^ kosztcm wielkieiin odprawowaii 
raczysi:, slusznych remedya urazoin prawnem i nicpokojom wnetrKnem 
nateitfi nie mog^ a gdy nam in consuttationibus nostris uwaia<^ nicsECs^- 

■) Rp. blbl. Ciutinrildch N* (7ft4, Mr. 483—491 i 496—499, pbnw wipitfeicutc. 
Aiit lcD. ><:iStc inij)w>iir, die nalciy wlitairic do iikto* ««jieUMiwjrcli, |>o«i«vU jednktt pO- 
msu «aine kweilje, pufnle) n* Mjnilkacli 1 Mjnue omawiaM. dajcrajr go tu j«ko emuK 
tjwji irvjcwdditw, popn«]M>|Cf avoliuuc fcjnuli<iw. Jik dowwdojanijr *if t r«l«eyi pgvnti 
Bdsa^cfo (Acu (nienitiniioruin ij^b Abi. I.X. B. $1, k. 3$t) wrfCiiU krtfloRl tcn tncmo- 
rfti ifatU 33 pattbiefiHka I59<i ilepuiura ilaioBa 1 24 iklecal^i R* ci«l« kt^i^ ilat 
Avdmj Brod«ufkL 

•) W RP.: w i5C»e swirfe. 
t^imyuu mf»i inrM. r 1597. 33 



338 



^ie swojc przychodzi, wiadomi b^d^c dobrotUwy natury WKMci. kt6ry 
sic w obmyilawaniu pokoju pOspolitcgo od zacnych przodk6w WKMci 
nic odrodzit, nic Ewyklismy winowac WKMci ct non maledicinius I'rtn- 
cipi nostro, alc winujemy lch M<f pany starsz^ braciq naszc, kt6rzy WKMci 
drogi pcwny na obronc ubogich ludu nic ukai^, ktdrzy tak niclaskawi 
na prawa nasze i takich do W'K.Mci nic foi-ytujq: icby^y jcin napra- 
wntejsze neczy poiuczyli, nic nam nigdy u K. Mcj nic iiprosz^. A po- 
wadzili nas z Ich Mciami trzy cz^^ci dochod^w WKMci. ktfSrc by Ich 
Md WKMci wcdlug praw starych odtlanali , byli^-.^my wnlni i od lych 
ktopocdw i ad tych pobar6w i iia wszystkic potrzcby Rzpltej WKMd 
dosydby pieniedny miewad raczyl. 1 yxt csas teniu niemaly, jako na 
micjsce teyn usprawiedliivienia sie z dochoddw RapUq kontentuj^ ni 
Ich M(^ powinno^ci^ WKMci. przypominaj^ pacta conventa. kt6rychnani' 
WKM<i dotrzymat; b^dziesz raczyl, A my zai Ich Mci prosimy: Mciwi 
panowie, inamyti my starsze pacla convcnta z WMciami 1562 r, >}, maiQy, 
aby trey cz^iici dochodziiy WKMii. skqd WKMd nrdinarios et extraordi- 
narios sumptus odprawowad masz, a Ich yit i jcdny cz^^ci nte dawaj^; 
mamy, ie Rcwizorowie do ddbr WKMci co pi^tf lat hyt maj^, a nie byll 
ju2 od wielii lat albo od 30 Ut, 3 to na ponmoicnic kwarty, a dzisia 
Ich Mc kdwie dccime dawaja, Nie ruszy Ich Mci placit ludzi ukrainnych. 
nie rusza ustawicznc proiby nasze, iiie ruszc) prawne cxorbitantia nassc. 
Cdt to za sejmy, co^cie WMc praw na nich nie poslusznt? co nam 
tym ^oinicjssa, i^e taU wielki wczct i powiiinosci wlotyli na osobi; 
WKMci. aby WKMtS gwally na. koron^ przypadajacc zawiadywad raczyt 
s rozszerzcnicm sJawy 1 granic krdlcstwa tego. obrona kaidemu obywa- 
tclowi obmyjlajqc, caloici praw naszych przestrzc^ajac: czcniu gdy si^ 
dobrze dosyc nic dzicje, nas i WKM(f w tc klopoty zaci^gaj^ Wi^c na 
wseystktch scjmacb dobrze lch Mc radza. abyiimy pokoju pod zwierich- 
iio^cia. WKMci jcdnako zaiywali, aby to krdlestwo perpetuis bellis ob- 
noxium swoje naklady mtalo. ale to z krzywda i przeciwko prawom na. 
szym, ic kh Mc lych iiakladdw majac. vii<»z\t nie chc^ trzech czciici, 
coby samo pok(Sj poslronny i wn^crzny i urzqd poloczny slanowiC mialo. 
Chofc tedy jako mlodszy bracia z Ich Mciami tn charilate tt; kwe- 
styq skoi^czytf i temu z.ibie:*.ec, abySmy w tej daiii, kt<ira jest przcciwna 
prawoiii na&zym, tak czqsto angariowani nie byli i placz ludzi ubogich 
ukrainnych aby si? in viscera Reyni nie obracai, zaczym by pewni« 
WKM^ spokojniejsze scjmy miewac raczyl. zgodzili^my si^ z IchMciaml- 
na sejmiku ncmine contradicente, aby pob6r nasz na «jnoie dwic rzeczyj 

') W Rp.: 69. Majv in na xa^AS oci7v,-Uci« lcoiutrHicr^ n>Vu 1563 o panroletilvj 
ctwartej «^«ci lui obron; poiociuq. V0I. lof^m I. 11 iir. 61O; poiotuJe 3 cifici mUIjr lUj 
Dk potrzclijr IhoU I paAslvia. 



339 

uprsedzali: LJsprawicdlisc«r»«r ^] si^ tych tntcch cz^i a wykiipiciiic ddbr 
WKMci. gdyi na tych dwu rzeczach universa lcx pendet; co na scjniie 
te nic doszlo. (idwujcmy sie barzo. gdyi to obojc do$y<iby mialo prawa 
t iioiy^, siiisztmid: saiHA dah na placu zostata. Ktdrej jakiem tyiuteiti na 
nas docitndzi6 chc^. z tego laudam Srzcdense W. K. Mc sprawid gi; 
bcdzicsi racKyl: w kt<Srym konstytucyc sejmow^ •; zgasiwszy, prxyzna- 
w.ijij to Ich Md, Ze n.id v/oV^ naszq. 4e nieporzqdnie non suo loco et 
tempore to w.szystko odprawowalo fue; doktadaja i lego, ic necesMtas 
frangit leges. Widkati. Mciwy Naja^niejszy KrtSlu. nieslawa kr6testwa tego, 
<e na sejmie przcciwko prawu i nicporzadnie, na ktdiym wszystko ma 

byij prawnie. tgodnie, sacrosancit; ct "J interrogatione. titto&aii 

to 8t6wko nec«ssitas i przyklad ntfrdy niestychany iia zepsowanie praw 
naszychl wielkie wojska prowadzili Kr6lowie Folscy, wielkie ekspedycye 
i potrteby koronne odpr*wow.nli, zostawujqc jednak w caJosci .«lachetne 
prero^atywy nasze; > za panowania VVKMci niczego inszego czekamy, 
jedno te nas WKMd i praw nasKych taskawym a Mciwym obroiScq byc 
b<;diic5Z rac/.yl, a tcgo post^pku lch Mci p. braci naszych oic pochwa- 
lisz i cgzckucyi; iq na nas i'.ah:tmujc!i^. A nic dosyff nain na tym pokazac 
przed majcstatcm WKMci, jako jest pob6r cielki, nie przeto, ieby wielki 
na krwic szlacheckicj ubronc. ale ic to lcriSlestwo obrony nwi insza or* 
dynacya: »vicc tu wszystck postepck poborowy sprawujc to. ie pan do 
poddatiych a poddani <Io paiia scrce traca, jcdni sie pmyslugujijc druRich 
in dubium wiar; przywodz^. swojemi poswarkami na scimacb. na scjmi* 
kach odciiiajqr occasiotica rcrnm in Kpca bcnc gcrcndarHm; a nam lego 
potrzcba. aby nam WKMc jcdnako panowac raczyt. 

Za t^ Mciwy Krdlu przypowiciici^ necessitatis ustaj^ wotne gtosy 
oasze, autoritas ."Jirjmik^w i sejmdw powaga. przy tej naszych s firawem*) 
pospolitem zgodnych. fides poselska: czegu za jednq t^ daniif iiam si^ 
opu^citl nie chue, a przypomiiiawKzy sobie potytkt dawnych pobordw, 
widxicmy, ie na Tatarzyna gotowego depo*ytu trzeba, i3art, prawdziwie 
przed majestatem WKMci powiedxied mozemy, narodzila waiim inter pri- 
vatos, narodzila rozterkdw, naniosta sita praktyk t samo prawie to jest 
alimentum omnium dissensionum. Dla dani przyszli^my w'') dismembni- 
cyq. ktdra szkodliwa kaidemu pati«Twu hy6 musi; podniosty cenc pretia 
rerum, podniosty ccne cta, a na ka;tdy kupiec oa szlftchcicu swyjego 
ugoni; aby kupiec, mnicj by talosna, ale 2ydzi spustoazyli sktady miasta. 
tyizi potiti rerum na ka2dy dziciS nas depaktuja, nie mamy nic calego 
dla tej dani w prawach naszych, nic mo^^ nain strdlowie praw naszych 
pokazad, czym sit; mnmy wcscli<±, co zostawi^ cbarissimae postcritati no- 



•) W KP.: apr»w«ni. ') W 10».: o. 



u* 



34P 

strae. Ktdrych urazow prawnych onl (sic) sw^o «asu do Mciwych 
uszu WKMci dowie^ nie zaniediamj'. 

A ma li ta dart odprowadzi<; ostatek praw naszych, nie racz si; 
WKMC dziwowa^, *e majac tot genera molestiarum z tych pobordw, 
radnibyimy wieditieli. aby si^ WKMii do praw swoich na triy ca;id 
i zwyczajnc^o porz^dku obrocic racsyt, bo ta nece$sitas Ich Mci, kt6ra 
nam to frangit legca i rozcbranic dochoddw WKMci przyczyn^ jest, ie 
skarb WKMci pusty, jest na przeszkudzic, ze WKM^ poczciwcj koronnej 
slawic wcdtug potrzcby zabictcd nie mojtcsz; nie moic WKM^ t*an m 
Mciwy bonum Christianitati:i wcdJug samych praw Bo^ych stafecznfe" 
przedsii;wzi(i<^ i teti^u, co do wnctrzite^o pokoja i domowego gospodar- 
stwa nalcty: budowania miast, oprawowania zamkcSw, dziat i proch^w 
praysposohiania. Icgacyc postronnych wysylanic odprawowac wcdlug praw 
i potrzcb koronnych nic moicsz. a co bcz wiclkicgo ialu naszcgo nie 
jest, dw(^r WKMci ozdoba picrwsza krdlcstwa tego invisc CQnsenesccre 
(sic). wiec korak nitowy cx pracda. ktdrq brai in centro R(^i byl nic* 
dawno wszyslkiemu kr61ewstwu fonnidabilis; b^d^c panem tak docho* 
dami ;ako i prawem pospoliteni na to opatrzonym i kilkana^cie ty- 
si^cy czlowieka w takowych KzpUej przypadkach chowa£ motel 
Motes)! WK.Mi; I*an nasx Mciwy 7.dnbic Kzpltej i zawJdy by<f gotAw,' 
dani nie czekajac, na obrone wiernych poddanych .iwoich jako kr6l, na 
obrone wiernych Chrze^cljan jako krol ChrxescijatSski. Miai by WKMd 
copiam odkupowania wi^ini(5w i ratunku ioInierz6w schromionych w po- 
trzebach wojcnnycb: onoi jui nikt nicubogi, jedno cnotliwy godny rzc- 
miosla ryccrskicgo ludricl 

Ta<^ to Mciwy Najasnicjszy Krdlu ncccssitas Icb Mciom zatlumila 
statula de dignttatibus, dc dotiationibus. futidamenl wszylkiego dobrege 
i praw naszych, chieb ludzi ryccrskich <jbr6cita w biatogJowskie i dzit 
cinne rzecsy, i tak to ju£ dalcko zachodei, te je sobic ia wJasnoJ^ i d&ie- 
dzictwo majj^. Nic nowina nam sliichac tcgo. tc dobra Rzpltcj w takic) 
u mnie possesyi. jako u cicbic whsnoSc. Prosimy tcdy. aby WKM<£ do 
caFosci praw naszych scrcc swojc Pariskie obr6ctd raczyl, nie tak dla nas, 
jako wiecej dla swoich krdlewskich powinnoici, bobyimy nawcl pokoju 
pewni nie byti '); daje Pan Btig WKMci zacne potomstwo. na ktiSrych 
wychowanic kr^lewskie sila b^dzie potrzcba. 

Niema WKMd contcmnere «yczliwofici naszych crga pairiam. 
ktoby wcjrzal w stare dzicje przodkdw naKzych , najdzie sie t;iin gectc 
2e cokolwiek grzeszeli maiorts praeeminentine ludzie, naprawowalo 
corruptuin iudicium nobilitatis, i cz^sto szlachcicy polscy w potrzebac 



*) Nieniti » RF. 



34' 

wojennych o sinierti krdlom swojem z kont zsiadali, a w interrcgna kt6re 
pokazowali wiar^ i statecznoM przedwko ojczyinief Sinccritu ■) nobilitatis 
ct nostra neinini eral suspecta; takie6 i terau calaii dali B6g jcsl in- 
tegritas nostra przcciwko osobie WKMct. A je^liby Icli Mc pp. bracia 
wysiugi swe przyponiinn<i chdeli: est rnodiis in rebus. sa prawa, ktbrc 
pokanja , jskoby sie ka*dy x wyslugi swej werolro nia weselid Na te 
s«jmy rclcnijeiny: te nas niecbaj roztrxygaja, a nie gwalt t^den przed 
majestatcm WKMci; i mamy w Fanu Bo^u nadzicje, ^.e sila zacnychdzier- 
ZAwc6w d6br W. K. Mci b<;dzic, u ktdrych i nasza bratcrska prosba 
i placz nic ustanowiony lud^i ukrainnych, kt6rych to jcst obiona i droga 
do pcwricgo pokoju, dali \i6f: powa^.ona bedzic. Je^li tcdy kto i^ani, ie£my 
mimo scjm do paiia m^ udzielili. nicchaj policzy sejmy. instancye nasze 
i wsKvstkie itrazy cierpliwoSci naszej: ujrzy W. K. Mc Pan aast. Mciwy, 
te podobno p6iny jui ucisk bracirj nasicj i postrach tcn srogi o osiatek 
praw nasxych potriicbowal. Ucickamy sit; przcd majc»tat W. K. Mci, 
nicchaj^c Tcdy Mciwy Kr6la n!c czyni sobie nikt Ickkn cit^tkotict;^ ubo- 
gtch ludzi: slusrnac rr.ecz Jcst ojczytnic jcj wlasnoid wrbcitf. aby czyra 
miala wcdluy polrzcby zagoitf swoje rany, aby miala w czas obron^, aby 
miala co dad bene merito; xakwitnie w niej cnota, praktyki ustana, reka 
Ojczyjinie slu*yc certatim skwnfiia^') si? ludzie b^dq. 

Tec 7.awidy od poczatku panowini.i WKMci s.^ instancye naue, 
toi; przeciwna nasxa strona rornichami zowie, a nie mamy, ktoby •stczetoit 
serca naszego otworzyl WKMci. Abyj tedy WKM<f mial spokojniejsze 
sejmy, bn cie tn samo rozrywa, zaparliSmy sic im tcj d:mi: a nasze za- 
parcic do nicxego inszego da li B6g ci^giiic. jedno ^cby^iny i onym 
i WKMci finalem intentionem nostram jui zna<; dali, te oni nie panowie 
nasi, ale bracia i potrzeba aby z nami prawu pospolu poslusini byli. 
A 2cchmy nie przyjechali mlody ienie prosi^ o pomknienie doiy wocia, nic 
poto, aby nas W. K. Mc iit eminenti loco posadzil, nie po przywilej nie- 
Basliutoneinu synowi, ale prosimy, aby WKMtf Pan nasx Mciwy na prawa 
i wolnok;i naszc slusznic wzgl^d miec raczyl; prosicm uspokojcnia tcmo 
kroleshvu *i, kol^ca scjmowyni lozruchom Ayczcmy, spokojnego panowania 
W. K. Mci; prosimy, aby pokorne s prawcm pospolitcm zgodne pro£by 
naszc na stroiic odrzucone nie byly; prosiiny. aby inatce naszej RzplteJ 
prEywilejc targane iiie byty, 2eby jcj chleba nie brano. skqd ona ma 
wychowaif syny swoje. skqd ma incolas suos od Tatardw bronit!, skqd 
ma fovcrc ct tucri dignitatcm ct autoritatcm Rcgni. Rcgis et Domini sui. 
Prosimy na ostatek, aby w przyj(;ciu tcj pro,4by naszc; scrcc WKMd 
duch Bo/.y sprawowal; inanty nadzicj^, — gtly'- da li 66g przed Bogicm 



>} W RP.: iinceriMlii. ■) Nicni w RP. •> W RP. btplnie: >Kr4lo«i«. 



342 

i maje&tatein W. K. Mci omni temeriutis suBpicionc chceoty by^ pr6ini, — 
ie ta nasza sitnplicitas i unilonc proSby b^^ powaione W. K. McJ, t« 
koiistytucye po scjmic z takiml cxurbitantiami ') pisanc, z nas i braci na- 
azycb prccz irodki slusznc snksione ») bcda. ie tei VV. K Mc tc Uuszae 
pro^by i z prawetn pospulitcm zKodne na preyszly sejnn do wriScenia 
i wykupicnta d6br Rzpltcj stanoni propoiiowai bijdzicsz ractyl. Za cBcm 
ta jcst nasu I braci naszych puwolnosd przcciwko osobic W. K. Mci, te 
te WMystkie rzcczy compctcnter temporc ct loco siiis w wielkicin uwa- 
2eniu bqtl^; nie zapomni^ milcj braci, nte zapomntq ludzi itolnierskich. 
kttirym tel, gdy doina u&iad^. calych praw i woinoSci b^dzic poirzcba; 
i to, cokolwiek by ad /w^ndani ') digtiitatem et auloritatcm WKMci, nie 
bedzie schudzilo. 

Uniienic tei WKMc prosimy. ahy W. K. Mi. pro innata sua beni- 
gnitate na nasze prnw;i, aequ.-iliutem con^itionis zachonujqc, laskaw byc 
raczyl, a to wszystko, z czymeiimy prxed majestat W. K. Mci od brad 
naszych poslani, mtlosciwic przymuwal, ^Ayt sic to obraca ku dobremu 
Rzpltej i nic^miertclncj slawic W. K. Mci Xyczemy tedy przy tem 
i z braci^ nasza w doma pozostala, aby W. K. Mci Pan B<5g wszech- 
mogacy btogoslawid i lasl^a sw^ wszystkie conailia W, K. Mci pnna na> 
szego Mciwego podpoma^a<i raceyl, 

Fostulata '). 

Primum. Kaida Rzplta porzqdna sprawy swe miarkowaci zwykla 
wedle tego, jako czas i potriseba ukazuje: kiedy widzi niepr7.yjac{ela 
z wojski przeciwko sobie prxychodzacego, comparat ea, quae sunt belli; 
jeiiU vires potrxebnych niem», comparat, quae sunt pacis. Juitechinysi^ 
ledwie nie na oko napntrzeli wojsk Turcckich et in dies mala Lstius belli 
experimus, bo i Tatarowic przcz zicmi? koronn^ z wiclk^ szkod:^ prze- 
szh, Niiowi Kozacy wiclc szkody w Kusi na l'odolu uczynili 1 zainki 
Tureckie popsowali i splondrowati; my jcdnak ani si^ na wojn^ gotujem, 
ani stc o pokdj staramy, wi^ ani pokoju pewnego ani obrony porzadnej 
maniy. A cecgo^ sic dobrcgo spudeicwad? Laska Hota nad iiaini, ktdrai 
jesECze KiitrzyinjU szabl? nieprzyjaciela lCRO roku; u2ycza nam Pan B< 
czasu, aby^my si^ z twardego snu ocuciwszy o sobic t o catosci Rzplte) 
ntdzili. Prscto uni^cnie pros^ i napominaj^, aby si^ J. K. Md w powinno^ 



<) W RP. j«>t inH»ibtiftiiUa.nii. <) W RP.: tmiertonc. *) W RP.: »ec«Bd&m. 

') Tu w RP. nt suonich 493—495 intj4aje SI9 co iDneKo (lnn) Tflc; piiMe, urt 
«utnc nijlnta pny opramuUal, tlopieto dalcj 1» fti. 49(1 id^ owe PoilDlkt* i ilopiskit 
«(pdletemjnn iimq ^'^V- •te nalei^ *aper dn potdttw» onych dvni troj«wd(iw PonuAikla 



343 



* 



swej. tak2e tet i Ich Hi panowic Rady Koronnc obojga nftrodu poczu* 
vez^, a G caloici Kzpltej i zdrawiu gerio starnc si^ w cias a nie po czaaie 
raczyli; co gdy po J. K. Mci poznaja, nietyllco majetno^i tnlowad nie 
beda, nle i gardla polotyi dla Ojczyxny swej s^ gotowJ. 

Secunaum- Pochwalaja nn^dre na ubie stronie ostro2iie i Rzpltej 
poiyteczne postanowicnie na przesztetn sejinie. aby non obstante com- 
missionc posJaniec byl posian do Turek z u^k.Tinteniem na Tatary o prze* 
icic ziem koronnych. A i* widxa zwloke [..k dliig^ od sejinu do tcgo 
czasu byc szkodiiw.'i, prosza. aby J. K. M4 poslaftca predko do Turek 
poslac raczyl, doloiywszy obmowc strony Kozakow niiowych. kl<Srzy 
swawolq nad wiadomosc i zakazanic J. K. Mci i)ickt6rc zamki Tureckie 
spUdrowali, ct ad exptorandam mentcm et voluntatcni Icgo tyrana. A ii 
ten nimor jcst, itcby pan Jlctnian 7. wojskicm do VVolocb wyjcchad mlat 
bcz wiadomoici J. K. Mci i Riid koronnych. widKac tc rzecz byc ntali 
cxcnipli ct niaximi periculi, prosza, aby J, K. Mi: intcrponat autlioritatcm 
suani. ieby ruptia foederibus Korony nie zaciagnal t tym nieprzyjacielem 
wszystkiemu swiatu strasznym w wojnte. 

T c r i i u m. U sii; cgzckucya tcyo postanowienia o posJaAcu do 
Turck tak dtugo zatrzymala. nie przyczytaj^ tego J. K. Mci, jeno ludziom 
obcem i postronnan. kitirzy nic uwa^.a;^ et authorit.item senatus et co- 
niitioruir, in divcrsa rozrj'waja mysl i rozs^dek J. K. Mci dawaja. Nie 
bcz wielkiej przyczyny od pncz.itku jako Koron.-i stoi. przydanc sq J, K. 
Mci Rady koruane. a zwlaszcza piecz^tarze, str6^c prawy wolnoiSci. bez 
kt6rych Kr<iIow'ie Polscy w sprawach Rzpliej iiigdy czynid nic niezwykl!, 
Przeio imiienie pro-s/.^, aby na slron^ odloJywszy obcych ludzi r.idy, 
na Ra<lnch koronnych i urzcdnikach iia to wysadzonych przestnwac JKMi! 
raczyl, tyin wiccej, aby to, co sie autoniate senatus et comiliorum *ta- 
nowi, aby to skuick sw6j bralo; versatur in co sJawa JKMci koronia, 
slawa narodu naszego, aby si^ naml ^tden obcy nie zdobil 

Quartum. Z serca laluj^ bracia tej mieazamiiy. kl6ra si; teraz 
po Koronie d&iejc z roKr^^nienia, li wojcw6dztw« jcdnc za pozwoleniLHl 
pob6r dawaj^, a dru^ie sa wstr^tcm picrwszych wojcwodztw nie wyda- 
wajq; oswiadczaj^ si^ przed Pancin Bogiein i J, K. Mci^, ie tcgo iiie czyni^ 
i uponi ani (czcgo Hojte uchowaj) z obclicnicm maje.stam zwierzchnoSci 
J. K. Mci, ktor^ nad sobq z wiary poddani wyznaw;iiii. alc sie obavriajq 
dismcrnbracyej szkodliwcj in uno eodemque corporc, aby jcdni drugich 
niewolj; nic zaciijgn^li ku skazic wolno^i porspolitcj. Lccz obraiaja, siq 
wszyscy wobec zlem .szafunkicm poboidw, ti siq tam nie obmcaj^. gdzie 
sii; slus7.nic obiacac^ ma;q. aui tymt puborami ci szafuj^, ktbrytn to wta- 
inic nalc>.y; przcto utii^enie prosza, aby takiemu rozdwojcniu J. K. Mc 
zabicgac raczyl. a nic widx!) inszego remedium lepszego i pewniejazego 



344 



nad tu, aby si^ J. K. MC wedle praw opisanych sprawowa<i raczyl. Nie- 
prtSano anl bei potrzeby s^ poslanowione urzedy Podskarbt koronny 
i nadwoniy: tyir od Rjpltej z obowiazUiem prtystega zwicrronet s^ 
i skarby i potytki Rzpltej, kt(Sre w swym chowaniu i szafuiiku zwykli 
miec i iidzbe na sejmie oddiwaja, a tam rojts^dek i pochwal^ odiiosz^ 
jeSli slufanie albo nieslusznie szafowali; obcych ludzi i nle osiadlych do 
obierania i szafunku nie przypuszcEano, co sic snac tcrax dzicje. 

Quintuni. Gd^ie premia ludziom ryccrakim nic idq. tam ryccrskie 
rr.emiosto gasnic, kt6reKo teraz pizycnyniaii polrzeba; prosia aby i Batn 
J. K. Mc w sprawach ryccrskich si^ obicral, liidi^ic ryccrskie aby rad 
widzial, urzcdy i inszcmi wakancynmi aby opatrowal. a zwlDszcza dwdr 
»w^j, kt^ry jcst spiendor J. K. Mci ct Kcgni. 

Sextuin. Oblerajg sie w Kusi Jakici nowc rcgiincnty, bo jako 
picrwcj lak i teraz choragiew cudzfi niiowi Koracy podnosz^. jui nie 
J. K. Mci 7.A pana maj^. alc ko<;o innego mianuja. Prosza, aby J. K. Md 
rnzkazac nic2yJ panu Hctmanowi. aby takie wojsko inajqc, wojsko leraz 
poskromil. gdy/. ad ofTicium inaczej byd przyiviediieni nie mog^ bex 
wojska. 

Septimum. \V namowach olcolo ligi bracia nie mogli pewny wia* 
domo^ i sprawy wziac od posldw swych, i ow>izein twicrdzili tu nie* 
ktirzy. ie bcz wiadomoSci ct absque consensu ich wicle si^ dsialo: a tak 
aby w tej sprawic do jakiego na potciii Tiie priyszlo, uni:tcnie prosiq, 
aby JKM<J rozkazaii raczyl w kanctlaryi dostateczntc wypisajf na scjmiW, 
kldrc przcd scjmem walticm poprzcdza. z lcini ta liga, jako dliigo trwad 
ma. quibus conditionibus ct qua cautione i inszych ctrcumstancyach do 
tego naleiacych. Ziiaj^ to, 2eby sie bylo lepiej secrctius o tycb rzcczadl 
znosic. Jako lu przodkowie J. K. Mci czynili, prywatnic przcz listy i po- 
s)y swe o lakowych rxcczach iinaszajqc si^: ale ±c to jai in publicum 
wyszlo i komisya si^ oglosila, nic chcq tak ospalcmi byd, aby o tcm. 
o czym postronni wlcdzicc b<;dq, i sprawy dostatccznej mie^ nie mieK, 
aby mngli rozcznaif, quid noccat, quld expediat Kpcac, zwtaszcza ii na 
lej dclibcincyl summa rcnim zawiila; idae wszystkim o wszyslko i ka- 
idego £ osobna albo Jtywot ulbo, quod absit. imicrd z upadkicm KKplteJ. 

Oclavum. Rozumicjq sa rzccz potrzcbna do tycli nami)w wicdzicd, 
ie Moskicwski iadnych mandatdw postowi swcmu ntc dat do sianowicnia 
tcj Ugi na ten rok, czego jui pcwna wiadomo^d jcst. bo dopiero ma 
pTzyntci6 auicnticc forniam foedcris od Ccsarza J. Mci, na ktdrij ms d«- 
libcrowai; podobno dtugo dclibcrowad bedrie przykladem Krdla Per- 
skiego. ktc^ry za czasu ligi sub Pio V Wenetam r. ptosta taki dat rcspoiu: 
ie mi »^ trxeba rozmy^Ieif do dwu lat, »t obacze progressum tej llgi; 
a potem wiedz^^c, 2e na morzu Turka porazUi, widsqc, ie sie ziemiq ku 



345 

Konstantynopotu nie brali. rcspons taki dalr Malo na tcm. icScie WdW 
potopili, gdy* lasy sq. t. kKirych takie drugie byc moga. A tak polrzebA 
tcgo pi-xestrwga^. abyimy sie sami bez Moskiewskiego w t^ Hg^ nie 
zact^t^ncli, tnajac przed oczyma ono, co jcst in proverbio: Gracca fidcs. 
Nonum. Bracia i rycerstwo t Wojewtidstw Kujawskicli obciailiwic 
si; skaria na ks. GrAbowieckie^o, ktdry zapomniawszy wczwania swrcgo, 
wypr>twiwszy mandat przcciw wolno^i stanu rycerskiego, ntcslusznie 
i iiicsprawicdliwic, mocq i gwaltcm, dcficicntc salc Ruthcnico, bronil suU 
zamorskicj, szacunki i dcpaklacyc obrdcil; klArym nicporK^dnyni i nic- 
sprawiedliwym wybicranicm swym ledwie rzcczy nic przywiddt ad tumul- 
tum w niebytnoici J. K, Mci, by sic byli nic oglRdalt na zwierzchno4i5 
J. K. Mci; ai za staraiiiem JMci Ks. Arcybiskupa Pryniasa koroniiego 
I za mandatem J. K. Mci ta angaria stan^fa. o czym wszystkim dali 
spraw^ doslatecznq posJowic od ryccrstwa \Vojew6dztw Kujawskich na 
przeszlym sejmie. Malo n.i lem. znowu pozwy pr/eciw niektdrej braci 
wydal, miannwicie prxeciw panu Ka<iztelanowi L^dzkiemu ') i panu Ostrow- 
skiemu Cbon):tcmu Chelmskicmu; kt6re ii zachodz^ wolnni^ci pospolitq 
wszystkiego stanu rycerskiego, prosza uniienie, aby J. K. Mi te angariq 
stanu rycerskiego ziucit raczyl, aieby wiecej w wolnoiciach swych prze- 
ragabani nie byb. Co sie tyczy tych pozw6w, kto niml niewinnc ludzic 
turbuje przeciw prawu i przywilcgiom, zwtaszcza miasiu Bydgowskiemo 
Dadane, nic bacza, aby sie to czym innem pohamowai moglo, jeno gdyby 
J. K. Mc dt> tych sam portowych miast kogokulwiek wiary godn^o 
na inkwizycya poslac raczyl, a zatym by J. K. Mc raczyl sie dowiedzieii, 
jako wiele ks. Giabowiccki z tych swych ccl pienicdzy zebrat i jnko si^ 
na nich sprawownl, a interim 2eby si; J, K. Mc raczyl ror.kazad z wt6- 
rcmi pozwy zatrzymad Takie tci na cle u gtiry jakii Provana Wlocb 
wielkic zdzicrstwo, draplestwo ina liidztcch stanu szlacheckicgo i kupic- 
ckiego ber bojaini Hotcj czyni: trzcba sic bac aby Fan B6g nie m^cil 
si^ Cej krzywdy; co aby J. K. Mc cahamowad i karad raczyl, prosz^. 

4. 
Artykiily na M'Jiuikii SrzfikxkiMii prxoz IHi Me iMity radne 1 r^eenitwn Wo- 
Jf^vrudztw ruznni^itklrg» i KnliskleKo zluzonyiii itii ilzivii 8 ksii^zyca etycEniB, 
a na atjni wnlny Wnraziknttki Ich Mr pnnoiti poafoin xgodaie naniowioiie, 

ncliwaluDe i piidiinf ']. 

I. Wojne albo lige z ChrzcScijaAstwem przeciwko Cesantowi Tu- 
reckiemu, Je^liby co stuszmcjszego a warowniejszego nad takowe traktaty 



'I Stkniilaw Sietiklcowiki. 

*) RP. Bibl. Otil. Zunoyikich nr 1771; kopia «tpritctMDa. Do Kjinilca le|!0 WBJilnjq 
■I; javue dvra iku w OmtiM^go Bcxknikvb luife olmioro... pnei W. Spuowici. Pe- 



54^ 

i podaoia o<l pan6w ChnedcijaAsUich przyniesiono bylo, pozwalamy na> 
m6w\t i postanowitf t porozumlcnicm sie sp^lnem wszytldch Wo;ew(i<lxtw 
ppzez «olnieri* i pospolite ruszcnie, ktdrego ukazowante ma uprzedzi<i 
w ^wiert^ roku po sejniie; a sposdb onego postanowluny nn sejmie t t«m 
doUadem. 2<by kaidei^o roku subsequcDter bywalo to okazowaaie; na 
kt6rq to wojne Tureck^ nic b^dziem od tcgo. aby pobory nte byly cJa- 
wanc (sKj. Gdzicby tci to 7]^cz.en\c nic doszlo t Chrxcscijanstwcm, tcdy 
pnymicrzc prrykladcm i zwyczajcm dawnym zawrzcc z Ccsarzcm Tu- 
rcckicm i obroni; potocznq nam6wid i postanowic, gdzieby tei, czego 
Boic uchawaj. aa ') nas jako ua inszc Chrzcicijnny do *) impctu pagan- 
skiego przyszlo. Wszuk:tc to wszytko odprawowai^ maji^ scrvata aequali- 
tate. abychmy w lem jarzmic wszyscy r6wno ci^gnqli. 2eby nikt nie ute* 
gat, do cxego rozumiemy byc potrzebnc zaJolenic aerarii publtci z wa- 
runklem napewntcjs7.cm chowania i szafunku. 

2. Upomnied si; scno i graviter u JKMci pp. poidowie maj^ aby 
wedtug obietnice J. K. Mci przeszlego sejmu Estonia nieodwlocznie przy- 
wr6cun3 byla, a to za poparcteni Ich Mi pp. scnator6w; pactis takle 
conventis aby sie przcx IKMd dosyci staJo tia scjtnie, ktiJry najrychUj^) 
poteni bedzie I spowib aby byl namiSwiony ad ista satisfacicnda *l. 
Wszakie gravamina possibilia, jako: angarye ccl, mince, senatus prac- 
sentia pnsy JKMci, proces inter dissidentes de religione i insze, ktdre by 
ad auciionem subsidii bellici nalcialy, aby cfekt sw6j na tem sejmie 
W2i^y. 

3- Pomiar dla obrony warowniejszej aby byl zgodnie nam6wioiiy, 
tam bonorum Kcgalium, quam spinLualium et saeculariuin, i w egaekucya 
nicodwtoczntc przywicdziony. non obstantc. chocia^ by &\% na nic Mato- 
polskie Wojew6dztwa nic zgod?,iIy. 

4- Lustracyc aby wedlug konstytucycj odprawowanc byjy i dcpu- 
towani do tcgo z tego scjmu lustratorowic; na tak gwaltowna potrzcb^ 
Rzpltej staraif sl^ pp. poslowie maj^. aby pp. dzierzawcy ddbr Rzpltcj 
przytojyli sii;. 

5. Knnstytucya dc inique extorto teloneo ieby si; tylko na tiipniki 
ici^tgaia *) ■ ich succollcktory. 

& Klcjiioty koronnc. Je^liby kt6re byly, kt6re by Rxpltcj naleialy 
po zc^tu Krdlowej J. Mci zmarlcj. aby n;» tym sejinie rewtdowane byly 



■EnbitrK 185$, Toin wAfpaj, 9tr. so6: O nicnfduli iloinovrycli i o wojnie Tmeckiej rottim 
1. M. F, SUroKty KadU«}owiklt£0 vre Srmlitc nt lajmiko, kl^iy in>>l (lif^ <lBi 8 *t7«nU 
1S97 r., I wa. 114.; JutyfilcKjr» t*mt* na tejmllai oU pp. pofldw piiesileuo »e)inu. ynvt 
t«go p. Stuoclt »ynibIM 10 i1yccnl&. Rp. 1397. 

<) NlcB» w RI>. •) Nicnia w Rr. *> W RP.: iujwicnti«j. <) W Ri'.: iftam uttU- 
rMienilua. *) W KI'.: iciw>Jy. 



347 

l do r%k p. Fodskarbiego Koronncgo oddane, k(6rego urzad jako insze 
koronnc aby byl w calc eachowany. 

7. Inflancka ziemia. aby do swego porz^dku przywiedziona byta 
i prowenty jej rewtdowane; na tym sejmie aby byta kognicya o ich 
angaryach. 

8. Majq pp. postowie solicytowa^ K. J. Mci. aby soli do Ilydgoszczy 
wedlug konstytucyej na ka2dy rok pod licih^ spuszczono, a in defcctu 
oie stawienia jej zupetnie, wotno b^dzie iupnik» Ruskiego lcaidemu szln- 
chcicowi poxwat^ na trybunat etiam extra Palatinatum; tet o przesypo- 
wanic soli Kydgoakiej 2upnik Bydgoski ma mied forum od ka2dego ^la- 
chcica podany na trybunalc. 

9. Warty navigatio aby byla skoiiczona na tetn scjmie i legracye 
do lCsiivJ^t wyprawione. 

10. Z ksiestwa Stewierskiego i x opactwa Plockiego «adnn obrofia 
Rzpltcj nie idzic, iakic i soltyai, w6Jtowie z ducbovvnych d6br onej 
nlnegajtt *): w csecn widziemy wielkq inaequiilitatem. 

11. Nicrz^dom sejmowym, tak^e i konkluzyoni oncgo nicrzjjdnym, 
aby si^ zabic^alo, gdy^ st^d widzicmy mi^dzy Uid^mi micsKaniny, a gdzicby 
nic wcdtug konstytucycj Krakowskicj bylo co stanowiono i konkludo- 
wano, tcdy to inane et irritum; ku uspokojeniu jednak Wojew6stw na- 
szych 7.ii sp^ln;; zgoda iibywatel6w tychie. ktiire byl pob6r pr/csiiego 
scjmu rozT4izniL pp. posluwie starat^ sic musz^, aby kQnslytiicye przc- 
szlego &ejmu z gmntownym uznaniem przez stany znicaione byly in de* 
fectum i gravamina Utdre by si^ w nich majdowaly. tak jednak, aby aucto* 
ritas scjniti tn postcrum zostnwala. A od wybierania poboru takowego 
i szafunku pp. poborce zatrzymad si^ maj^ a2 do kognicyi sejniowej 
i zwrdcenja pp. post6w do nas za zgod^ nas wszytkich na tcm »e}miku 
niniejszcm, takte de salario pp. poborc<Sw wedtug postanowienia tcra- 
iiiiiejszego 

12. A ti miesxczanie Poznaiiscy i tnszy kupcy uskarzalt si^ na p. 
Celnika terainiejszego Rusinowskiego. 4c nad prawa 1 dawiic privilcgia 
ich cto nowe od wszytkich towar^w, kt<ircmii tylko od pcwnych podle- 
galy, tnkic i stare, ktdre vigore iuhum suorum zawsze wolne byly 
i wszyscy pp. Celaicy w prawie ich w cale dot^d zachowywali, od nich 
wyc^ga i wyciska, tedy pp. postowie na sejmie blisko przyselyin kon- 
stytucyij opatrzyc maj.-^. aby praeiudicia takowc im sie nic Jzialy, (>\\f,j.cm 
podlug swoich prtvtlegi6w starych i praw z.^chowani byli, a to co nie- 
stusznie wyciiniono i wycii|gniono jcst onym przcz tcgo^ p. Cctnika. cum 
poenis w cale przywrdcono bylo. Toi si^ rozumie o wsz)tkich kupcach. 



>) \S' RP.: nlegtj). 



548 



oby watelach i ^ydziech Pozna^akich i tnszych m\asi koronnych ') 

wszytlcich aby nic bral, aiby urzqd grodzki uznal picrwcj onc byd sta- 
aincmi. 

13. Poprawa trybunatu ratione compositi iudicii w caJc dekUrac>'a 
(bri sprawy duchowncmi (sic). 

[4. Grcckicj religjcj ludzic aby wedtug praw awoich dawnych za- 
chowani byli. 

15. Czopowe aby nie bylo arendowane l iydowic celnikami aby 
nie bywalt. 

16. Fryniarki i daniny wiecznnsci;} drtbr Rzpltej aby ntjako pozwa- 
lane nie byJy, nie przywodzqc jedn;tk dawnych frj'niark6w do watpliwo^cl. 

17. Kolski sejmik konstytuc)*^ warowari. ieby pp. posJowie Wielko- 
polskich Wujcw6dztw wedlug zwyczaj6w dawnych nari sii; zjeidtali sub 
poena na sejmie umdwiona. 

Kt6rych to artykuI6w wytc) pomicnionych zgodnie od na» pp. po- 
slom podanych o wykonanie powinni »ie pp. poslowie na tem sejmie 
stara^. majac jednak na pilnej piecry i przcdniejszej t? deliberacy^ przy- 
padl^ o wojriie Turcckicj i zabicieniu niebezpieczc^stwom od t«go nic- 
przyjacicla, praydawaj^^c tc4 Ich Mciom petita privatorum zgodntc: Na- 
prz6d xa Pancm Srzcmsktem *) o Myslenice, aby dcfinitivR scntentia od 
JKMci byia w tcj sprawic; za Pancm Przcmccxkiciii*). aby sprawa jcKO 
scjmowcm mzs^dkicm a nic zadworncm rnzs^dznna byla; m i'ancni Mi^ 
dzyrzcckicm *) ; za Pancm Woynickicm *); sprawn p. D^browskicgo z p. 
Waicrcm; za p. Chfspowskim Rotmiatrzem £cby zasluione w skarbie 
Litctvskiem zaplacoiie mu byto. 

Ktdre to artykuty i pctita zlecilim z poirodku »cbic osobom pe- 
wnym, jako Ich Mciom pp. scnatorom. a naprz6d Ich M6 pp. Wojewo* 
dom PoznaAskiemu "1 i Kaliskiemu ^. t.ukagzowi Mieleiei^skiemu Marszal- 
kowi na tcn czas kola na.szcgo, Janotvi Osotvskiemu Pisanrowi liemskiemu 
Schowskiemu, Mardiiowi Brodowskiemu, Stanislawowi Grztmislawskiemu 
podpisad i piecz^tDwacf. 

Ich Mc pp. poslowie Wielkopolscy: 

1. JMti p. Oboiiny •) 

2. JMii pan stary CKamkowski. 

3. JMd p Jan Pothulicky Wojewodzic Knliski. 

4. }Mi p. Podczasy Kr61owej JMci •). 

5. JMtf p. Micliiertski "^ Sckrctars J. K. Mci. 

*J Nleciytvlno. *) Aodncj Z«bnydow«lti td ija 1593 Melr. kor. T. 137 lc. $5. 
•i MMtc} ?iqd>cA>ki (Mtcdlue .VicsiccWeito). *) J»n Koiciclcclcl (wedl. Nictieckieto] 
») Ptotf Mfcikowtki od ij;o 1593. Meir. kor. T. 138 lc. ifiS. ') IIiefonunGMtM 
*) Ploti PoiullcU. ^ I *> Nic moglnn ^119 mJUf dojtd Idi niiwltk. >*) Ln 



349 

6. JMd pan Choicnski Michat. 

7. JMc p. Przyicmski VVJatiystaw. 

8. \\16 p. Koskowslci Jan. 

9. JMc p. Burski. 

10. }M.i p. Brodowsk) Marcin. 

11. ]M6 p. Obomicki J?drzcj. 

12. JMc p. Grud?icnski Jqdrtcj. 
Anno 1597 die 12 Januarii. 

5. 

Art^knly na aejinlha SKadkowskim die 8 JaDnarii tS97 aapranuwanym zfo- 

dnif naitiowiune i apiitiinr. int. |iu»tmii WnjvufxIxtwH Sienidzkiryu ilu udpru- 

wienin nn siem koronny ptkdan« '^ 

Po prefacyach i przcdmowic w tnformacysch posclskich zwyktych 
pterwszy artykul naszego Wojcwbdztwa: 

I. Aby pp, postowic naszy obrone warowii^ rc wszytkicmi stany 
komnnemi pihiie i oatroinic obmyilawali j opatrceli . calo^d ") i bezpie- 
czcdstwo milej ojacyzny naszcj na pilnym bacKeniti uujac, a przy tycb, 
kt<5rzy pntwa i wolno4ci naszych przcHtrzegatf b^d^. clrca potiorem et 
matorem pArtem ad eum actum obrony zostawaj^jc. 

a. Aby 91? serio K. J. Md upominali, ieby pactis conventis, takie 
prawom i wolnoSciom naszym zdawna uchwalonym i nadanym dosyi 
si^ stalo, a mianowicte o Kstoni:), czcgo teby Ich Md pp. senatoiMwie 
z powinno^ci swych pomagali, to czegoby w KzplteJ naszej potrieba po- 
kaxowata spdlnie z ^ stany koronneml ile czas znicsie opatrowali, wszakte 
tym namowy o obronic i *) nie targajqc. 

3. Aby artyi<uty i dawn* postulata naszc na przesjrle sejmy po- 
danc. ktdre w rcku *) pp. postdw sa 1 kt6rcby napotrrebniejsze i>yi ro- 
zumieli , ca piln^ instancy,^ swf) o nie si? starali i na pilnym baczetiiu 
z ch^ci, z cnotliwych swych powinnosct posclskich onc micli. jakoby nam 
z potTxebnicjszych co nawiqcej byc moic otrcymali, mianowicic: o skarby 
koronnc, oknzoH-anic, lcx sumptuaria, fonim z ksieiami Ich Mciami, an- 
garia strony przcdawama soii tak szlachcic jako i furmanom, walor mo- 
nety, dcklaracya strony koou&w podkomorskicb grodzkicb i po uinarlych 
s^dziach, kt<Sre sobic irybunaly uzurpujf^ 

Do tcgo skarby poiostalc po Kt<ilowcj JMci zmarlej iw. p. i pnsy* 
ciyn^ o zaplat^ pp. Mysrkowskim aby na pilnym staraniu micli 



') RfkofMm Cunor. N* 1714 >». 1144— 5. Kopia wap^ioDB. 
•) W Kf.: utoici. *) Nf*iM V Rl'. «) VVrr** niMiytelnjr. 
*) W RP. Diectjrtclne: w r^q, Inb: wielu. 



350 



Lex homicidiana, a zwlaszc/^ z ruaznkc, tak stanu slacfaeckiego jako 
i chlopskicgo aby j»ko nalepiej obostrzona byla. 

4. Stem do kompozycyej i do inszych potrzeb pilnych aby aatho- 
ritate ciu& convcnti jako napr^dzcj byl zloiony. 

3. Wojewddztwa Wielgopolskic i insre, ktdre pobory zatrzymaly, 
aby je wydaly i sami sie porbwnaly. 

Za kt<Sre prace i fatygi sw« pp. poslowie nsKzy nie od kogo in- 
szego, ale od Pana Boga samego wszech dobrych spraw odplat^. a od pp. 
braciej podziekowanie 1 od potomstwn naszego slawy nieimiertelnej 
pewni b^da. 

Pp. poslowie '): 

p. S^dxia Sieradzki '1. 

p. Starosta WicluAskl »). 

p. Stolnik Sieradzki *}. 

p. Wojcwodzic Sicradzki ''J. 

6. 

Artykuly pp. poslom W<>J»w«i<lKlwa L^cxyckifKo n« ««jn blisko prxyAxljr kn- 
rotiny >Viiraxnu'i>ki pro ilie ilrcinm fBbnmrli niini iirHvflentU prccx Krtila JHci 
|Hiua na»zeK<> ieI»zony prz«z stttuj' Wojew<>(lztwii tvgo 2)i;a(lnic «pixnnft ( |>o- 

clan« "). 

Naprz<kl powinnn^ Kr6Ia jMci strony obrony w cale zachowujqc, 
obrooa Rxpltc) przed inszemi w&zytkimi konsultAcyami sejmowemi, w aic 
a nic si; nie wdaj%c, ma by<^ nam<Swiona i sawarta, taka, kt6ra by staay 
wszelakje duchownych i swifickich i dzierzawce wsrytkich ddbr KriSla 
JMci zachodzila, nullis paenilus exceptis cx omni corporc Rcgni et M. D. 
Lithuaniac, takie miast tak oboich pailstw tak KrtSla JMci, jako i pan6w 
duchownych summ picni^inych jakichkolwick i gdzickolwicfc. ludia osia- 
dlo^ nic maj^cych, tak to i z cudeozicmcdw, ktdrzy jcho ^) kupic swe przez 
liaglery w miesciech pai^stw koronnych ktiSrychkoiwick odprawu^q. 
A vszakot nie rozuiniemy. aby na wypraw^ wojenn^ z wldk obrona 

*] DopJMno u dohi w popnek. *) Slanidaw Kaiiniclci. 

*] Alclcfandet KDniccpuI»lii (|idi. Mttr, Koi. T. t.l7 T. 3 i duy i''l 1593. 

'] Niciriidomo dcUadnle lcto ntm bjrl. MucBiite w ■wjrm p*ratftnlltu (Nicm-cewios, 
Zbiiit pttoi. vryd. Bobfow. t. 11, >U. 144) wjnnieniB dwi^ch lylko poilriw Sieridskicti — Ln- 
■ki«{;o i Mieeiyhikl<£0. Slolalkiem tjm bylby wi;c 6w MioeijrAtki; wixlomoiei tc}, miRio 
poiiuUwvA, nic mosletn )p>aw(liif. 

') Lukl, nlewiuloma tyllto «y Olbiactit (juii,) ciy Hieronim. 

') Oblaiowkiic w Kiodiic l^iyckiiii (Archiwum Uldwne w Wwiuwlc Ktln!> Gr- '^, 
ciyckft Rel. N. 41 fol. 65) trt. VI poit fcrtura S. Triam RefEum 1597 (ll/'lj ptiei Jm 
Kalirttkteiro piiuu sietni t^jjrckiej. Manilna Lelnickieeo i Uuciyk», MvunOu Kola 
ezyckicgo, J"i» Sokolowtkleao i Slmnislawa PonftffnskleKo. 

') W Ri".: Jem. 



351 



pewniejsza by6 miala. jedno prtez pomiar et aequalitatcm, kt6ra pro bac 
vicc ma by<! ekspcdyowana wedlc kwitktSw poborowych. pdki equiva- 
lentia et numenis laneorum tolitis Regni ct M. D IJthuaniae nic b^dzie 
wynalezion; co na tym scjmic koniec swdj icby wziclo miara wtoki Chel- 
midKki jednako wsscdy opisana, przy tym pp. poslowie nasi stan^^ niaj^; 
a szatunck pieni^zy na te ekspcdycy^ xJoionych , cl ktorzy pieni^dze 
skladaii bcd^ do bLirmistribw swych, oddawai ') je maj^ Wojewddatwom 
rotmistrzom swym obranyin, ostrzegajf^c jednak tego, aby krom gwattu 
a walny potrzeby na RzplU^ do takiej wypravpy nie byliSmy powinni. 
A je^li by stany wszytkie sejmowc zgodnie na te ekspedycya nmv.-i na 
ten rok lepsz:^ obron^ po.stanowiU i wynale;(li, tedy posJowic Wojew6dz- 
twa naszcgt) odwolad si? do nas braci Wojcw6dztwa tego maj^, a nam 
bcdzie wolno do tego przyzwolcnii z innemi przystapi<i. albo przy swcj 
ckspcdycyi Janowej zosta*;. jcdnak urgcrc maj^, aby taka ebspedycya 
lanowa jeneralna porzadnic du skutku swcgo przywiedziona byla na tym 
scjmie. 

De modo aerarii publici aby pewnc postanowicnie byla jcdnak tak, 
aby nic dolegalo staiiu sslachcckicgo i poddanych ich, co tym sposobcm 
ex partc by sic zdato, aby z wakarcyi wszclakich tak duchownych i iv/ic- 
ckich. kldrcby jcdno in dispositione Krdla JMci i w ciym kolwick byly, 
provcnta roku picrwszego in publico aerario oncgo Wojcw6dztwa zosta- 
waly, ktcdy wakans ktdry sie pokaAe. A jejU obyczajem jakim in»zym 
nazdrowsze Rzpltcj na sejmie wynalczione b^d^ by<f mogly, na nie slq 
z druyicmi pp. posly koronnemi zgadzaif maj^ pp. poslowic nasi. 

Suony zjednoczenia z paiiy Chrze^cijafiskimi ni w czym podanla 
pandw komisnrzdw sejmu przcs^ttego do Krakowa na komisya wyslanycli 
ndstepowad nie maj.-i, a^by nie z jednym paneni CJirie^cijartskim, ale ze 
wszystkiemi, a nie inaczcj doit moglo; a gdzieby tyni obyczajem x Chrze- 
icija^stwcm doii nie mogto, aby prsymierze z Tnrkiem jako najrydilej 
stanclt). takie i z Carcm Tatarskim. 

Liixiim paenttiis wygladziff z Korony i Ks. Litewskiego niczym 
tflszym latwi, jeno tnntm szacunkicm kupj wszclakich cudzozicmskicb, 
a ludzie plehci sexiis aby nie nosili iainych odzieiy rob6t cudMsicm- 
skich, ;cdwabi6w jako i svikicn, fiiter, pldcien i obuwia, co poenami 

Iobostrzyd. 
A it tc* to do obrony i gotowoici Rzpltcj nalciy. rozumiemy by<J 
barzo potrzcbnc powt6mc okazowanie z warunkiem natenczas pokoju 
pospolitcgo, stara6 sic pilnic panowie poalowic nasi majq w ka*dym Ko- 
ronnym Wojcw6dztwic i W. Ks. Litcwskim. aby pro uno cx codcm 



') W RP.: ocldaw»j|c 



35' 

die na katdy rok okazowanJe bywato, a to najsiiadniej na d^eii iw. 
Michala 

Inkwizycya i Itaranie na te, co consilia koronoe ad extemos wy- 
nosza, aby byly nambwione, o czem na przesziym scjmie mencya byla, 
takie i cgzekucyA t^o. 

Konslytiicya o lumulcie na przcszlym sejmic uczyniona '). gdyi do 
pienvszego sejmu byta, aby na tym scjtnic byla znicsioiia. 

A ii Rzplti^ nasza dcjtary i urazy wiclUic zachndz^ od cudzoxieo)- 
o6w, zwlaszcza I^atdw Ojca i\\. Capie^a. z kt<Srych nickt6rzy vr Ku- 
ronie nad stary zwyczaj dJuj^o micszkaja i wdawaja sic tn politica Rzpllej 
ncgotia, r.nac tc wi^ccj ni£ spiritualia pr^ed aic biora i authuriUitcm )Mci 
ks. Arcybiskupa Gnicitnicnskicgo umnicjszajq i ksi^ o narodzie nasz/nt 
dotkliwc pisza. zlccamy pp. pos2om nasRym. aby si^ o tfi pilnic scarali, 
leby authoritatc tolius convt:ntu.s huic malo si^ zabicialo, gdyi jako insze 
ci^iary. lak i bencficla ojczyzny i konsultacye tym to ojczycom stusznie 
nalcici! majij. . 

Szlachta nowo krcowana w tcj potrzcbJc Kzpltcj wojennej majq 
ojwiadczyd uczynki szlachectwa swoje^o. 

Luscracya aby wedle konstytucyi pierwsxych egzekwowana byta. 

Senalorowie koronni aby na sejmic bywali, takie ptzy KrAlu JMci 
sub poenis; tak2c scnatorowle, urz^nicy i szlachta iia sejmikach zicin- 
sktch sub poenis na sejinie przeszlym sancitis. 

Konslyiucyq excepcyej .Mazowieckiej o zabiciu i zranieaiu szlacbclca 
w karczmie reasumowai; na wszytkq Koron^. 

l*actis conventis aby sie dosyrf sulo przez JMc Kr61a Pana, stara<! 
si? maj^i pp. poslowic nasi i upomnicc si^ asckuracyi pandw rad o tym 
uczynioncj, tak;te transakcyej K^dziei^iskiej. 

Rewizy;» skarbu koronnego aby byla; skarby po Ki6lowej JMci 
zmarlej aby do skarbu koronnego wnicsionc byJy. 

Forum cum spiritualibus in politicls nam6wic. Komisye prawne wy- 
wtcdzlonc przez zupetn^ Iiczb<; ]comisarz6w, aby in disquisilioncm nutlo 
modo pntywodzone nie byly. 

Keiizty pobor6w wSKystkich, tak w Koronie jako VV. Ks. Litew- 
skim. gdy£ na&zc Wojcw6dztwo ogadalo sic 2 tcj miary na dismcmbra- 
cyn, aby byli stalc oddane na t^ obron; Kzpltej i acqualitatcm w lym 
ostrzei;ajac. Po^Idwnie iydowskic rz^dnie postanowiwszy, aby taklc sxa- 
funck jego rz^dny byl do potrzcby Kzpltcj obrdcony. 

Umociiicnic Krakuwa, Lubowle, Kaniieiica namdwic. 



>) Vol. ief. t. IL str. tU9- 



353 

Scjmiki gcncralnc Kolsk) i Knrczyriski aby wcdle prawa i efekt 
svrdj braly i pocnac in abscntcs nani(iwic. 

Petita Wojcw6dzlwa tcgoi: 

Sprawa I, McWw pp. Mjslcowskich. ktdra rtdcm publicam requirit, 
aby przyrzyii^ do Krdla J. Mti i stJiiidw wss/th '; do uis2czciii.i zaplai 
odnio&la. 

PrxycTynq i insiancy^ pilng krzywdy paniej Pisarzowej zieinski Le- 
czycki i siostry jej do rozsqdku Kr6\a }. Mci zalecic. 

Pana Jarosza ronetowskicgo sprawa aby byla sc^dzona z p. Wichrow- 
skim, prlnie st^ starad maj:) pp. poslowie nasi. 

O indiyenatuin i opatrzciiit; p. Liepszenieg^o pilnie a pilnie starad 
ii^ maja pp. poslowic nasi z inszcmi pany posly Koronnemi. 

PetiCa tntasta Lecxyckiego: 

Listy podwodiie tych, kt6rzy jc bier^, majq by<; w nich opisane 
nomina a coi^Qointua, takie i rok i dzicA pisany. 

Konstylucyii roku 157S'] o pokoju rzeniicsliiikbw *by byla rcasu- 
tnowana, o to majf) pilnie ai^ starac pp. posjowie nasi, aby ad eflfectum 
przyi,vicd2i»in.T b>'ta. 



7. 

Artykuly Icli M. pp. pa«t»m t WnJRWodrtw Kigawiikloh BrzMkipRn i Ini»- 

wliiczlaw)>kirjgo nn «r.jm wnliiy komnny Wanucnwski prz3*»xly iibrunjni un 

Bejniiku fCHdzipjowskini 8 jiLnunrii 1507 podnne 'j. 

Naprz6d uwataj^c propozycy^ ). K. Mci Pana nasxego MciwcffO 
t contc-nia jcj picrw.<ize z strony nielK:zpicczcnstw jii^. tak blisko koron^ 
xacbodzacycli, ritdziby \ch Mc w tyni jako na5lusznicjsr.ych prawa i swo- 
b6d pospulitych nicwzruszajacych sposob^w szukali; do kti&rycfa siq przy- 
chylaja<:. zlecili lch Mti pp. po^om swyiii. aby ic obroiic napr/dd od 
tych, kl6rzy amplioribus bcncficiis Kpcae utnntur. a nic iDacicj zaczoli. 

1. Naprz6d aby ])p. Starastowic i tcniiiaril bonorum Re)^alium teraz 
in hoc pracgnanti Rpcac negotio prowcnty Irzech cz^^ * ddbr Kzpltej 
na obronc i awersya nicbezpicczciSstw niniKJszych postapicli. z kt6rych 
jedne na obr<me ukrainy od iciany Wcgicrskiej obrdcid i komitytucy^ 
pcrpetiii* icmporibus trwajacq warowad, takfe jako i Podolska albo kra- 
j6w Ruskicl), 

2. I.ustracyq dAbrKr^l^J, .\ici pr.iwem pospoliiym utwierdzon^ pro- 
pter atictionetn czwarcych czeiSci in executionem na tym sejmie przywie^if, 

*| W KK: in«>Tcli. *) Vol, I*);. t. IT •(>. 97>. 

*| Archiwiun paiuitrowe ur GdiAtkti. .\cU iuleniuiitionim 1 rolcu IS97 (IX, Vol. $3) 
k. 4S— 49. Kopi». 



354 

d» ktdrej aby byly przysieitny; i iiie tylko proweiUa. ale i spuatoiuscnic 
d6br Kr(5Ia J. Mci; takic w6jt6w. soitys4w skupionych tnquisltta i oa- 
pnwa, jakoby sliiiba z nich Kspltej powinna nie gin^Ia; lakte bor6w» 
tasdw w dohrach KrdU J. Mci. aby spuRtoszenie jech zahamowaine bylo 
|»r2Ci wAnszossy, klipki, tiawty, popioly. 

Pobory n lch M<f pp. Litcwskich zatrzyniane do tyic obrony i po- 
trzeby Rzpltcj przyloiyt:. 

3. Okazowanie dla gotowo^i snadniejszej wszylkie stany niwno 
Kachodz^ce postanowiii na dzieiS jeden z obwarowaiiiem pokoju pospoli- 
t^o i sahamtmajsirm *) tuniultdw wsMlakich po wszyBtki Koronle. 

Ruszenie pospolite uchw.ilic. 

4 PrzyniicrEC z Cesarzem Tureckim , nie wdnwajqc Rzplt^ w nJe- 
bczpieCECiSstwa dalsze, jako napredzej xawrzeti. 

5. Co tak po8lanowi»'SJ!y i olrzyinawszy, wstepek dostatecziiicjszej 
obrony na temae scjmie uczynic, to jest pomiar propter aequalttatem 
onerum bellicorum fcrendorum namdwi<f. 

6. Foblieum aerarium propter mercenarium militcin laloiy^, a wa- 
runek 1 uafunek jego w Wojew6dztwnch. 

7. O lidftc wsxclakich konsultacycj ^anicchac, gdyi to inconipatibiha_ 
i liga i przymicrzc z Ccsarzem Turcckim. 

8. Odprawowanic upominkdw Tatarskich aby Kr6I J. Mil < '} pro^" 
wcntdw swoich wcdlc siaiych zwycrajAw obmy^lawad raczyl. 

Na pohamowanic swawolchstwa Niitowych Koeak6w mndum ct con> 
silium pp. obywace!6w kraj(iw tamccznych pp. posJnwie scqui maj^ 
a <7 ') pizcszlc inkursye i tumulty, kt^re t wielka azkodi^ Kzpltcj poc£yniti. 
prosit' o inkwizycy^ Kr6Ia JMci dla przestrogi potrzcbncj RzpUcj. 

9. \t nam do wiadomo^ci nie przyszJa odprawa poal6w xc Szwecyej. 
tedy w tyin lch Mc pp. posjowie maj;^ byii tak ustrolni. jakohy Rzplt;) 
in eo pr»e«enti periculo nic zawiedli. 

Postutata publica. 

1. Naprz^d pozostaly skarb i depozyt Kr61ewej JMci zmnrtej aby 
byl do koronnego «karbu ziipelnie wnicsiony i oddany, prosit^ Kr6ta J.Mci. 

2. 1'actis conventis aby Kr6l JMc podlug obictnice swej in toto 
dosy(^ uczynic raczyl. 

3. Zamki po^raniczne municyami ct aliis bcllicis apparamentis aby 
Krdl |Md fortyfikowac i opatrzyii raciyL 

4. Cudzoziemcy aby a consiliis publicis byll odstrycbnieiii. 



■t Nim» > RP. 



355 



5- Ksi^stwo Pruskic, z kt6rcgo Anspach po kilkalcrof sto ty^i^cy 
wynoHi, aby w taki rzad byto wprawione, jakoby stad pod tcn cxas po- 
iytck i ratunck Korona odno5iita. 

6 Ziemia [ndancka aby v/ taki ri^d byta wprawloiia, jakoby stad 
Koroiia na potym iadrwgo niebezpieczdistwa i <*?.kody znacziiej nie od- 
nioila, takte i prowenta jej aby na poJytck Rzpltej obracane byly. 

7. Deklaracyq statiit6w de foro z pp. diichownenii uczynit:. 

8. CI.T nowe ws?.elakie grobilne i dyRzIowe w Hrzeteiu i w Inowlo- 
czlawiu aby byly z.ahnninwanc i zniesione. 

9. Soti Rtiski aby pewna liczba na skJad Dibowski spuszczona byla, 
z ktdrej pewnq czt^ii w Niessewie nowej dla odlcglych obyw:.teldw Wo- 
iew6dztu'a Brzeskiego zostawowai; i to konstytwcya ukazowaiJ. 

10. II, 12. Pewnc pr>'watne przyczyny, 
13. Rewizyej do uznania ekspensy na budowanie zamku Krakow- 

skicgo. Poboni aby nic postcpowaii. w czyin dawaniy lch Md pp, braciom 
pp. posloni swym limitatam putestalcm, aby inaciej si§ nie waiyli. takic 
I w artykiilech strony dragi kwarty z ddbr Krrila JMcl na lijze i za- 
warcia przymicrza. 

Kt<^rc artykuly pomicnionc zgodnic postanowione pcwnych oi6b 
r<;kami podpisanc 1 pieczcciami utwicrdzone, z rozkazania wszystkich Ech 
Mi pp, braci pp. poslom podanc: 

1 Jakub Lo'vicczki Podkomorzy Brzeski. 

2, Marcin Tulibowski Podczasiy Brzciki. 

3, Jakub Grabski, 

4, Barthos MtrczinskJ. 

S. 
Aityktiljr ni^jiitikii Woj«w/>dzlwa Plockiegn na fiefni wHlny kamnny I&1I7 ^). 

Zupclna im moc dajac zlecuoo Icb Mciom pp, poslom na tenie sejm 
zgodnie od nas obranem ludziom zacnym staroiytnych familicj IMtf 
p. Cristofowi Nisczickiemu Starofeie l'rzasniskiemii . IMtf p. 
Pawlowi Garwaskiemu Pisarzowi siemskiemn Plockicmu. IM^ p^ 
Scz^sncmu Kriskicmu Wojewodiicowl Mazowieckiemu: K:iprt6d 
niaj^ unizenic a jako najpilni podzii;l<owanie uczynic Krdlowi JMci Panu 
naszcmu Mciwemu ka zloicnK sejmu t obmystawanic prawic ojcowskie 
Kzpltej i ojczyznic naszy; ptzyznawamy to, ic za bogobojno^ci^ Krdla 
JMci przedziwnii: Pan Bdg to Krblcstwo PoUkic blogoslawid raczy i tam, 

I') Rp. Cuitar. N* 1794 m. 636, JcM to i>t%f6ietntij, opxnoa^ plvcttciq *fP'* 
t ^tiSw grodikicli Pl»cklch ot>latj, inu«*loi>oj Um prm SUnbUv» G«nr»ki«go: Sabbata 
poit rMtuiD S. Timm Kcfrmn [i3;i) l$<fj. 




356 



gdzic jcdtio chor^wic Kr6la JMci a m^iac ryccistwo Polskic z nieprey* 
Jaci6Imi rozliczncmi staczaji} si^, wiclkic zwyclt^two odnosz^. za co oie- 
chaj b^ilKic l*anu Hogii wickuista chwala. A co sie tycze strony li^ 
X Cesarzcm JMcia Chrzricijartsltim, zlccamy to pp, poaJom nasiym, aby 
z Krdlcm JMcia i z Ich Mciami pany scnatory i pany posly porozu- 
mlawszy si^, tak sobic w tem posi^powali, coby bylo z dobrcm nic tylko 
nas, ale I dalsxych czasdw potomk^^w naszych, a tn wedle pudania 
ciasu 1 rieczy, z dobr^ siawa a pilncm opatrMnicm 1 bczpicotcnstwcni 
lej Rzpltcj w wiclkich niebczpieczcii«wach btjd^ccj; w czem pp. postdw 
naszych winr^ i tyczliwoiic ku ojczyxnie obowi^ujcmy. Z^) strony obrony 
przecivvko tak pot^inemu wszytkieg i ChrzeicijirtBtwa meprzyjacielowi 
i wRzciakim niebczpifCteiUtwom z Ich Mciami p;iny scnatory na&zemi, 
kl6rzy na to chtjTliwie pozwoli^; raczyli, pp. poslowie o ro sie koniecinie 
starad mnja, aby po wszytkich partstwach Koronnych i w W. Ks. Litew. 
skiem by^ pomiar na tcm scjmic postanowiony, a po sejmie jako naj- 
rychli yo wsiytki Koronie i w rycerstwic Litewskiem. tylko teby jedno 
drugiegt» Wojewditwo w tcm nie uposledzaio, a na jedcn d?.ic(t WM^jdKie 
okazowiuiia bytyi na k(.6iych okazowaniach aby do tego pomiara na 
scjcnie u^ru>uowanei;o, wiecej i^o na putciii nie burz^c, dcputaty w ka^cm 
Wojew6Htwic mi^zy sob^ obtali, co by tcn pomiar wedlc slusxno^ci 
przyntQJny skoiiczyli i do cgzckucycj przywiidii; a tcnt cza!>em ni^ tcD 
puniiar Hojdzie, aby byly granicc koronne iotnicrKcm wcdlc potrzcby 
opatrzORc, takie i Eamki i miasta pogranicziic , a mianowicic Krak6w 
miasio stolcczne a od nicbczpicczcrtstwa pogaiSskicgo barzo Wiskie. Ich 
Mdain pp. postom naszym to namawiac \ opatrzyc, jakoby w teiii iadny 
szkudy i nicbczpieczeiisiwa Rzplta nie odniosla, pilnie zlccamy, 

Gdzieby jakie inotus szkodliwe zachodzjly w Swecyej strony tam 
panowaiiu krdlestwa dziedzicznego Kr61a JMci, dowiedziawszy si^ od pp. 
po8l6w z sejma wyprawionych, co sie um w ty mii-rze w Swecyej dzicje, 
pomnc Kr61ovvi jMci wszelaka cifiarowac i skulkiem pokaxai!, przodk6w 
naszych cnych naiiladujac. ktdrzy nie tylko maj^tnoSci swe ) krcw prze- 
lcwaA'), ale i gardla swe kladli przy paniech swych i dostojertstnach tch. 

A co si^ tycze strony Estonii. tedy pp. poslowie z Ich Mciami 
pp. Scnatormi maj^ o to Kr6Ia JMci Pana naszego prosi<! pllnic, aby si^ 
w ly mierze in pactis conventis po&tanowieniu dosyc stato; a gdzie by 
wiec Krol JMc stan6w karonnych i^dac raczyl o to, a dla tcgo w Swe- 
ckim ki61eiitwie Kr61 )Md miatby detrinicntum jakie azkodliwc udnosid, 
tcdy folg^ Kr61owi JMci uczynic. gdyi praescriptia w ty mierzc li6 iiie 
moic: jcdnak opalrKywszy to, jakoby sie w lym od Kr6la JMci RzplM 
wcdlc potr«cby dosyc siato. 

'I Vr KI'. nlcntk. ■) W KP.: pnelcnjqc. 



. m. 



Zjcdnocacnie GrccUicj wiary 2 [>owsrechna katolicka al>y swoj skutek 
i pomnoteme bralo, gdyi to jest wolnoit^ suinicnia tym prkystcpowa^ 
do tego, kt6rych Paii B6{r serca zrz^dza. 

Konfedcracya Uh Md pp. braci na&zych r6irycli wiar, ktira^) sejmy 
cznto zaliawia, pp. poslowie nasi pilnie si^ stara<f majq, aby na inssy 
sejm odloiona hyla, gd>i konsiytucy.T prtcszlcgo sejmu, takic instrckcya 
i propozycya Kr6Ia ]Mci na scjmiki tego zgodnic braniq. aby ni o czem 
na tcin scjmic namawiaiiiD i postanowiono byto, jedno o obronie oti nic- 
prxyjaci6I wsi^clakich, a o rozprawic IJgi na t^ abo na owe stronc; je-' 
dnak Kr<Sla JMci o to prosid. .iby drugl sejm tioiyi raczyl, na ktrtrem 
by jako konfcderacya. lak i komporycya miedzy stany obojej stronle 
,ce xa irodkowaniem Kr6la jMci, lakfo i correctura lcgiim xa «no- 
szeniem z katdy strony wywod6w namrtwinne byly. Gdzieby te* Ich Md 
pp. bracin nasi rdinych reltgiej n.T inszy sejm konfeder.icyej odloiyi nie 
chcieli. tedy pp. poslowie nnsi przy dawnych spisiech koronnych zgodntc 
uczynionych sirony relipej kalolickiej. tak£c i Jt Wojcw<i«tw3 naszego 
przy ko^dele powszechnym Kzymskim opowicdEici sle i zautawiai; inaja. 
Autoritas urzcdiw wsiclakich korornych aby wszytkim w cate z»- 
chowana byla, a mianowicic urz^du Mars^tnlkowskicgo, gdy2 stad dosto* 
jertstwo Kr6la JMci. tak^c pokoj Kzpltcj i kaidcgo x osobna zatrzymane 
bywajq. A stiitut dc annis scditioncm prac itc fcrentibus, ktdry ni w cxem 
nic jest abrogowany. i owsKem Stefana Kr6Ia konstytucy^ umocniony*), 
a co by kta przcd tym prAcciwkn tcmu statiitowl i potcm wystapil. aby 
egrekucya wedlc tego statutu czj-niona by!a. awa jako naban:lcj lo ob- 
waron-a(5. aby uriedy koronnc wystcpnych wcdle piawa i srogoiH ich 
karall. 

\i antnritas sejmowa i kon^iylucye koronne wzrusxone bywajq 
opr6cz scjm6w prywatnym zuoszcnicm, opalnyc! to tak. jakoby dosto- 
jertstwo PaAskic i senatu, wolnosci nasze, \n6re bywaj^ na sejmiech po> 
stanowioiic. dekreta Partskie. trybunal, klcjiiot irilych wolno^Sci naszych 
i wiara pp. posl6w bract naszych nic byly w itadiia w.')tpLiwoSi; prnywo- 
dzor.e; a cohy sie w tem iista_pilo, w swa rczc wprawni, przychylajac 
si^ w tem do idnnia Kr6la JMc], pp, senaior6w i wiqtsxy czejci posl6w, 
pilne n tym staranie hy6 ma. 
E Sprawf *) U-h Mci ksieZy Btskup6w PIockiCKO z Przemyskim strony 

I ppzeniesienia oncrom z jedny majetnoici na druga. ilecamy pp. poslom 

P n-iszcn, aby na scjmie przysslem promowali j o aprobacya staranie pilne 



<) Vf RP.: Mrj. 

'] Konsiyiiicrs s r. 1578: IkipiccicAitwo «qddw i aetmikdw. Vol teEam 1 II m. 9M1. 

*) W Rf.; ipnwa. 



358 

uoEyiiili wedle informacyej, kedr^ od przerxcczonych Ich Mci kst^lty Bi- 
skup6w wezma, tak ieby w tym nec iufibus Kefni. nec Kcclcsiae ubli- 
2eme taduc nie byto. 

A ii tr)'t>u>i^ koronay Aby szwanku nie bral, ma byc xawsze pilne 
starnnic, pokasuje si^ to, tc sturmy n»n bywaj^j tak i Wojew6stwie na- 
szcm Plockicm. mianowicic Konarski mlodzik a podcjrunycb spraw i iy' 
wota j Wojcwodztwic naszcm nie osiadty. takte Saczko jakis iiie oby- 
wacel nas^cego WnjcwtSstwa. sJutkowic niejaki osoby nic bywszy na de» 
putackicm scjmiku, wici: przy lych zaciaKaoo osoby tc. ktdrzy Wojewd», 
!ttwie na»u:in nic tylko nie s^ obyw^tclami i nictmijomomi. do iirz^du 
i do akt. cbc^c ich stawid xa insze osoby. w czcm si; te urz^Jy na sej- 
miku opowiedaly; awa lemi wykr^tami i fnrtelmi i u inszycb akt to 
czyniqc. ludziom zncnym od nas zgodnie nbrancm jako z kola senator- 
aki^o tak i rycerskiego na trybunale terainiejsscm w Piotrkowie irudno^ 
wielk^ zadawali do zasiedzenia miejsc ich na trybunale: co acz tym 
zbrodniom nie poszlo, j<?dnak pp. poslowie starad si^ uiaji^ aby w Rxpltej 
i w Wojciv<istwie naszem to sJe wiecy nie dziaJo, a ci, kl6rzy te^o s;^ 
przyczyna. 4eby srom i ka)!rt na potym odnosili. 

Tp, posiowie naszy maja pilna proSb^ i inscanc>*^ u Kr61a JMd 
uczynii alrooy Ksiestwa Pruskiego pod gubemacyq .^nspaclia bcd^ccgo. 
kt6ry tam wielkie gravamina czynt, co zachodzi pacta conTcntit x nim 
i zwierzchno^ Kr61a JMci i obywatele tego tam K^estwa i prawa jch 
apelacyej do Kr6la JMci wedle powinnoSci na st^ wloionej nie dopuszcsa, 
rcligi^ katolick^ i katoliki nie tylko contra pacta convcnta. kl6rc mmi ^) wzi^ 
na si^ dobrowotnic i o nie prosil, ate i przcciwko dawnem prawoni Kr<&< 
16w Polskich. pod kttirc tamta Ksi^stwa 1'ruskiego cz<ii6 dawna jest 
poddana. niczmicmic trapi i iiciska. 

Za JMcia p. My.szkowskim Kasztclancm Wojnickim i za braciq JMci 
rodzon^ pp. po!itowie przyczyne do Ki6La JMci uczynit^ m>ij^, jakoby 
pieniqdztr te. ktdrych nieboszczyk ksi^dz Biskup Krakowski stryj fch IWci 
rodzony n^i potrzebc Rzpltcj poiyczyl, zaplacone byty, 

Za JMciq p. Czerznicwskicm ChorqJem GostyAskim maj^ piln^ przy- 
csyn^ uczynic pp. poslowie, aby sprawa jego nn sejm z trybunatu odto- 
tona z jMci^ p. Michalem Dzialinsktcm na tem sejniie od Kr6!a JMci 
odsa.dzonn byls- 

Iz JMd p. K^czewski Podstoli a poborca przcsztych pobor6w W» 
Jew6dztwa naszcgo Ptockiego przcz chorobq wtcik^ od Pana Boga zlo- 
ton.y*f b^^c, czcgo dostatcczna wiadomo^ wziclicbmy, retent nickt6rych 
poborowych omtcszkat wydac do urz^du JMci p. Starosty na czas w uni>J 



>) W flP.: f^ ■) W RP.: tloKm- 



3S9 






wcrsalc mianowany, zlecainy Co pp. pos^om na&um, aby o to Kr^ilaJMoi 
prosili, 2eby mandaty do urz^du JMct p. Staroety Plockiego da<i rozkazac 
raczyt, jakoby w tamtcm urzedzie ci^zekucy^ pilnq czyiiioao stroiiy r«- 
tent, gdyi w t«m i o szkod^ skarbu REpltcj idxie; a p. K^czewskt 2eby 
2« to wiii iadnych nic prcypadal. 

Maja ict pp. poslowic takie pilnic si^ prxyczynic xa JMciq p. Alc- 
ksafHlrcm Kosinskicm z WojcwtSstwa nasscgo cziowiekicm rodowitcm, 
zasiuionym i lyccrskicm, aby Kr6l JMc o kaduk, Ict6ry mu z milo^ciwy 
taski swy dal. i. pcwncmi osobami jako narychli ruiaqdzii^ ao mczyl; 
takie za pany Praj*itiow.skiemi pncyczynic^ si^ maja, aby co s^ o ma- 
jftiiosif l^ieporct od insty^atura Knila JMci pozwani, Jako najrycblt 
j z senatem Krtil JM<; ich wedJug prawa osqd^ic raczyl, 

Uzyli^my te2 w tem lch Mc pp. senaior^w naszych. aby, zdatoliby 
si^ to lch Mciam ex re. jachac raczyli nn gener.ij .sejmilc z KsiqMwa 
Matowieckiego, co my tei na$zem pp. poslom zlecili, aby gu^ porozu- 
miawitzy ?. Ich Mci.nmi pp. scnatory inszemi tam sic na ten gcneral do 
Warsiawy stawili, a tam porozumiawszy sic z Ich Mciami pp. senatory 
i posly Wojcw6dztwa Mazowieckiego, takte i z inszemi Ich Mciami, kt<l- 
rzyby na tcn tam sejm 2 itiszych \.Vojewddztw poslani byli. to t-Tm Ich 
M<i raczyli przcd sie wziac i nam<5wic, coby byio cx dignit.ite Kr<Sla 
JMci i s Uobrym Kzpltcj wszytkicj, przychylajqc si^ Jediuk do artykiildw 
tiA, scimiku Wojew6dztwa naszeeo Plockiei^o poatanowionycb. 

A tc to artykuly uiyli JMci ksiedaa Biskupa Plockicgo kh Mi 
pp. Senaiorowie, a z kola rycersktcgo x pojrzodl<u sicbic lch Mci p, Sta- 
nisiawa Garwasktrgo Starosty Gostyi^skicgo. p. Mikolaja Ziclii