(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Semestrium ad M. Tullium Ciceronem libri sex"

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 




boooseoes- 



l')^ e.^ 



...-»'■ 



-'"C.Te.%<\^.Lxx)c.C S\%, 



w 



- C Ur-^^ • C I - ^' '^'^ 



c La/ c ■';'.■? 



liEJflEliTRIUIII 



AD 



31. TULLIUM CICERONEM 



IJUHI SKX. 




issaissTMirsa 



AD 



Ml. TULLIUM CICERONEM 



LIBRI SEX. 



SCRIPSIT 



FlU3>a Jtinim KBLUBR) 



AMTBCBSSOR TURICBNSIJI. 



< v^ 



V 






V 



VOLUMEN I. 



/ 



TURICI, 

Impensis Orellii, Fcesslim A Sociorum. 

MDGCGXLIL 

LOXDIM , AMSTELODAMI , PARISflS , 

BlaCK d: ARMSTROMti. I. MCllkr. \. rjlRRBrLIEZ A Soc. 




/. 



4 



5>. 









^ 




1£M]£3VM1IM 



AD 



M. TCLLIUM CICERONEM 



LIBRI SEX. 



SCRIPSIT 



FlU3>a JtOHm KBLUBR9 



A1«TBCB8S0R TUBICBN8IJI. 




VOLUMEN I. j 



TURICI, 

InPEFfSIS OrELLII, FuGSSLINI ^ SoCIORUM. 

MDCCGXLII. 

LOXDni , AMSTELODAMl , PARISflS , 

Black dr ARMSTRONti. I. MVllrr. A. CuKRBrLiez A Soc. 






C .V-*'-- 



:\ C 



8\ 






l„i . csv^- 



Igitur ubl anlmus ex mullis miseriis atque pcriculis requieuit 
et mihi reliquam aetatcm a re publica procul habcndam decrcui, 
non fuit consilium socordia atque desidia bonum otinm contererc. 

Sahtsi. 



PRAEFATIO. 



Complaribus hisce annis academicain semestre, 
qaod nocamas , nallam fiiit , qain secandam aarias 
iuris Romani disciplinas anam altenimae Ciceronis 
libram ex antiqaitatibas iaris pablici ac priaati 
explanarem, iisqae lectionibns optimi qaiqae ac 
stadiosissimi iaaenes freqaentes semper adfaerant. 

Initiam cepi a Rhetoricis , deinde abhinc trien- 
oio Orationes adortas sam. Qaas qaam ex ordine 
temporis , qao habitae sunt , qui idem fere Editio- 
Dum esse solet, paucis intermissis, ad Ciuentia- 
nam usque pertractassem , illorumque studiorum 
noQ fructu solum quantalocunque 9 uerum etiam 
ipsa difficultate ac labore in dies magis delecta- 
rer; taudem ad scribendum me contuli. 

Aequum censeo rationem me reddere seme- 
Htrium quarundam commeutationum , cupio erudi- 



VI 

torum iadiciis, nnmqaid ueri iuaenerim, edoceri, 
iuuat denique leuiori quodam teutamiue uires ex- 
periri, quinetiam ad maiora auimum praeparare. 

Nam a priucipio quidem, ut autea dixi, iu 
libris rhetoricis perlustraudis iutra iuris publici 
ac priuati fines consulto me coutinui, raro cae- 
terarum rerum antiquitates attigi, criticas autem 
quaestiones, nisi omnino res flagitaret, aut in 
iuris cognitione uiderentur totae uersari, praeter- 
misi, aliamque ratus Grammatici aliam lurecou" 
stdti prouinciam esse , tutissimum duxi , uetus illud 
Ne sutar supra crepidam quam religiosissime 
obseruare. Idque facillime cessit, quatenus in 
libris illis uersabar, qui oratori instituendo non 
iuri doceudo destinati, exempia magis e iure pu- 
blico ac priuato quasi sorte ducta receperunt quam 
ipsam disputandi materiam inde petiuerunt. 

Sed ubi primum ad oratioues accessi, quam 
diuersa totius rei facies extitit! 

Pauca illic e iure ac temere disiecta, hic 
plurima certoque consilio composita. Illic ueiuti 
flores oblectationis ornamentique caussa leuiter 
decerpti, hic solidus cum labore et cultura fru- 



vn 

etQs: quid nmlta? rhetor illic, in docenda arte 
dieendi ius et iadicia obiter atque inter caetera 
respiciens, hic ipse orator, caussae suae terminis 
circumscriptus in eaque demonstranda ac probanda 
totus occupatus omnique opera ac studio intentus. 

Atque ueluti in syUogismis , quos dicimus , 
cogitatioue quidem discerni solent tria illa euun- 
ciata uel pueris notissima, proposUio , assumptio 
et compleano, attamen qui in uno siue concipieudo 
siue inteliigendo errauerit , in tota coudusione ad 
id, quod rectum atque uerum est, numquam per- 
ueniet: sic in caussarum defensionibus triplex 
habetur disserendi argumeutum; primum ius com^ 
mune , legibus , moribus , Edictis magistratuum 
et q. g. a. constitutum, altera rei gestae species 
ac figura, tertia illorum couiuuctio ac mutua iuter 
se comparatio , qua quo couducaut efficitur ut 
iutelligatur: tota autem oratio una est atque indi- 
aidua, quae illa omnia, arte quadam et consilio 
fosa, constructa, oruata uno quasi spiritu continet. 

Itaque in orationibus iuterpretaudis res ipsa 
fert, ut ueque siugula quaedam capita neque cer- 
(um aliquod dictorum genus ad commeutandum 



VIU 

seligatur^ sed iutegra oratio ipsaque caussa, iti 
qua docenda uersatur, disputatione compreheuda- 
tur. Qua in re nullo moneute quiuis intelliget, 
singulorum quoque locorum, dictorum, quinetiam 
uocabulorum exactissimam rationem esse habeu- 
dam, nec magis interpretem in oratioue expla- 
nauda quam in ipsa caussae dictione oratorem, 
si partes neglexerit, toti cousulere recte posse. 

Quae quum ita sint , quid statuendum de critica 
ratione aut adhibenda aut declinanda? 

Equidem eam rem iion uoluntatis sed ne- 
cessitatis esse arbitror. Nam qui fieri potest, ut 
integrum ueteris alicuius scriptoris librum scite 
interpreteris , nisi scias quid scripserit? uel con- 
tra : in summa Codicum diuersitate , quae frequen- 
tissime incidit, qui sciri poterit, quid scripserit 
auctor, nisi exactiori quadam rerum coguitioue, 
quid scribere potuerit aut non potuerit, quidue 
scripsisse eum maxime sit probabile , discerna- 
tur antea ac diiudicetur? 

Neque me fugit, egregiam multos castigando 
uel harum orationuni contextui operam nauasse 
nec tamen res , de quibus agitur , praesertim iuris 




IX 

cam ratiouem tam disceptatioDem, nimium carasse; 
alios uero, quum criticas curas istis mallent de- 
legare, eommentarios composuisse ualde utiles. 
Neque ea sum arrogantia^ ut talibus uiris detra- 
here uelim aut iustis eorum laudibus obtrectare: 
immo summum arbitror honorem iis me habere, 
quum fateor, quae separatim possuut praestari, 
ea adeo perfecta ab illis esse et absoluta , ut quid 
uoui adiiciam, nisi noua aliqua studiorum ratioue 
inita uix iuuenire possim: eam igitur ooniungendi 
critici laboris cum iuris disceptatione aut solam 
aut magnam certe mihi caussam fuisse. Nouam 
autem dico hanc studiorum ratiouem, non quo 
ioaudita sit atque omuium hominum a me primo 
inuenta; sed minus tamen est usitata atque inde 
ab Hatomano a paucis usurpata, dununodo teuea- 
tur^ me, quum rei criticae operam dare consti- 
taerem, non solum de iudicio exercendo uerum 
etiam de apparatu librorum tam manuscriptorum 
quam impressorum conquirendo excutiendoque mihi 
proposuisse. 

Atque de studiorum quidem ratione satis. Se- 
quitur ut de scribendi instituto aperiam. 



lamdudum me tenuit studium quataor illarum 
orationum, quae in medio iure ciuili uersantur 
dictaeque sunt de caussis ciuilibus, pro P. Quin' 
ctio, pro Q. Rascio Camoedo, pro ilf. TuUio et 
pro A. Caecina; quas omnes uideo ab Editoribus 
tam siugularum quam selectarum Ciceronis ora- 
tionum rarius quam caeteras curari , quinetiam ue- 
luti consulto deuitari , eaque esse uniuersa natura, 
ut lureconsultorum potius quam Grammaticorum 
operam postulare merito existimentur. 

Eas igitur orationes selegi, quas primas cri- 
ticis curis emendatas commentariisque iustructas 
ederem. Vix audeo dicere, debeo tamen, ulte- 
rius me prospicere uberrimum illum iuris , antiqui- 
tatum, omuium denique rerum thesaurum, l^rri- 
nas, quibus, si prospere anterius illud proposi- 
tum cesserit, tum si aetas et uires suppeditabunt, 
easdem curas impertiam. 

Eluimuero duplex hoc opus ne temere uidear 
suscepisse^ maximopere mihi deprec-andum esse 
«c defendeudum praeseutio. Quiuetiam caussam 
me probare decet, cur eiosmodi munus profiiear 
aliquot aiuios antea quam impleam. 



XI 

Quippe in hoo litteraram genere eolendo talem 
arbitror esse huias aetatis ardorem simul ac gra- 
uitatem, at ad conmientarios edendos qui leuiter 
et parum instructi prosilierint , uix possint uanam 
quandam uniusque diei gloriolam apud imperitos 
sibi comparare; qui autem bene de Auctore suo 
mereri solidaeque laudis fructom capere uoluerit, 
ei^ ut absoluti aliquid atque in suo genere per- 
fecti repraesentet 9 enitendum omnique opera ac 
studio elaborandum sit. Id uero (ne duriorem 
oidear quum caeteris tum mihimetipsi legem impo- 
suisse) ad ingenii modum quiuis praestare poterit, 
quum primo rem longe diuque secum uolutauerit^ 
deinde nou modo eorum, qui antea scripserunt^ 
sententias cognouerit , uerum etiam aequaliura , quo- 
ad eius fieri potest , uoluntariam opem auxiliumque 
sibi conciliauerit 

Ecce primam caussam , quae ad Semestria haec 
scribenda me impulit Nam quum in hisce libel- 
lis subtilissimas quasque ac difficUlimas quaestio- 
ues protulero diligenterque pertractauero , duas 
res spero me assecuturum ualde optabUes , unam, 
ut noua uirorum doctorum commenta atque iudicia 



XII 

excitem, eorumqae beuefieio, qiia siiul solertia e( 
homaiiitate , optimis cousiliis aactus recreatosque 
ad inceptum peragendum accedam: alteram, insi- 
guem mea quidem sententia commentarii utilitatem 
atque omamentum, ut quae disputatiouis magis 
quam admonitionis sunt, Semestrium hisce libris 
comprehendaim , postea uero commentarius perpe- 
tuus laboris fiructum potius quam ipsum laborem 
exhibeat, adeoque efficiatur^ ut copiose quidem 
ac luculenter Auctoris contextus illustretur, nec 
tamen , quod haud raro accidere uidemus , com- 
mentarii copia obruatur eiusque quasi fluctibus 
submergatur. 

Enimuero hactenus Semestria, quorum primus 
nunc hic prodit Ubellus , futurae meae quarundam 
Orationum Editioni insernient^ eiusque praeparau- 
dae muuere fungeutur. Sed non id solum mihi 
proposui, quum Semestria scribere constitui. Elnixe 
curabo quos editurus sum Ciceronis libros , nec 
tamen negligam quos non sum editurus. De his 
quoque omnibus multa comraentatus sum ac quo- 
tidie commeutor. Ubi quum fortasse inuenero ali- 
quid , haud indignum quod in publicum profer- 



XIII 

reui, uel maxiine mihi hoc qua^i horreo opus erit, 
iii quo studiorum fructus congeram ac reponam. 

Itaque propositum mihi est, in singulis libris 
(sex erunt, senum meusium interuallis prodi- 
turi} singula capita siue etiam plura breui dispu- 
tationi locorum uariorum atque ex omnibus Cice- 
ronis scriptis ueluti per saturam eollectorum ad- 
signare. Cui legi quominus in primo statim hoc 
libro satisfacerem , necopinanti mihi impedimento 
fuit primo contraria quaedam lex, quam ipse mihi 
imposui , ut ne in singuiis hisce libris medium duo- 
denamm circiter plagularum numerum excederem, 
deinde illa caussae Quinctianae eximia ubertas 
atque eiusmodi natura, ut ad defendendam inti- 
mam, quam demonstraui, operae criticae et inter- 
pretationis coniunctioiiem ultro se offerret, quae 
in prima acie eoUocaretur. Ne plura: exordio 
operis rogo ut indulgeatur , usu discain inodum 
obseruare. 

Unum restat , quod suinmo tantum digito attiii- 
gam, quoniam praestanduin potius quam praefan- 
duin aut profitendum es^ie uidetur. 

Scribendi formam taiein mihi comparare stu- 






XIV 

dui, qualis neque lureconsultis iiiiucunda neque 
caeteris obscura esset Re ipsa nihil aliud secu- 
turus sum nisi eorum, quos selegero, librorum, 
capitum, locorum quam plenissimum intellectum; 
quae eo conducere uidebuntur , eorum nihil neque 
detrectabo neque defiigiam. Cupio Ciceranis scri" 
ptis conciliare quam possum amplissimas iurispru" 
dentiae aperas, quibus nihil sane potest esse neque 
houestius neque liberalius. fiarum autem ipsa co- 
pia si quando contigerit ut disputatione nostra 
augeretur, adeoque Ciceroniana haec studia ipsi 
iuris Romani cognitioni, tamquam optimae nutrici, 
fructus aliquos reddere atque ueluti gratiam referre 
potuerint : — hoc equidem aduentitio lucro , ut 
lureconsultus , in tacito sinu gaudebo. 



S» E ]IE E S T R I V SE 



AD 



M. TULLIUM CICERONEM 



LIBER PRIMUS. 



CAPUT I. 



De lure caassae Qalnctlanae* «* 

Praeter Editiones commentariis instructas, ueluti Gara- 
tonianam, Ernestianam, Beckianam, Schutzianam, Lemai- 
rianam, Klotzianam conferantur: 

Seb. Jan. Euer. Rau, Disputatio iuridica ad M. Tullii 
Ciceronis Orationom pro P. Quintio, Lugduni Bat. 1825. 8, 

Programma de lectione aliquot locorum in Ciceronis 
Oratione pro Quintio, Jenae 1792. fol. (in Schiitzii Opus- 
culis, Halae 1830. 8. N. XXL p, 198 — 206.) 

s. 1. 

Quae fueiH iudMi oHgo et natura. 

Actio illa, de qua inter P. Quluctluni atque S. Nae- 
uium ex fonnula C. Aquillio iudicandum fuii, o^enere suo 
ac nomine est de pecunla certa credita, caussa et ori^ine 
ex sponsione, ui atque effectu praeiudicialis.. 

Quae iudicii natura quum per totam Tullii orationem 
manifesto appareat, uerbo quidem etiam uul^o probatur, 
re autem et ueritatc uel liodie parum uidetur intelligi. 
Unde quum non solum uarii interpretum nati sint erro- 
res, uerum etiam primariorum aliquut locorum focdae 
comiptelae, quas olim excogitatas iam concordi fcrc 
Critlcorum iudicio ad liunc usque diem conseruari uide- 

>, Lib I 1 



fulio. 



tm 



3 Cap. L De iure caussae Quinctianae. 

mos; equidem rem inter prlmas censeo dignam esse, de 
qua aceuratlus Inuestlgetur. 

lam ne rem repetam altlus^ docemur^), multis antea 
gestis tandem M. Tullio Decula Cn. Comelio Dolabella 
Coss., a. u. I3CLXXIII. (quo anno haec caussa pauUo 
postea dlcta est) priorum anni mensium quodam die Sex- 
tum Naeuium cum Publlo Quinctio coram Praetore, cuius 
inter ciues iurisdictio esset, Cn. Dolabella, constitlsse; 
Naeuium actionem aliquam (pro soclo fuerit an de pecu- 
nia certa credita, non huius loci est extrlcare) dlclatu- 
rum fuisse, eiusque nomine, ut Quinctius iudicatum solui 
sibi satlsdaret, postulaulsse, caussam addldisse Edictum 
Praetoris, quod ita satisdare iuberet eum, cuius bona 
ex Edicto Praetoris dies triginta possessa essent. Simul 
apparet Qulnctium paratum fulsse iudicium accipere, 
quin autem satisdaret, recusasse, quoniam negarct, bona 
sua praedicto modo posscssa esse. 

Ea controuersia, cum ad Iltem ordinandam pertlneret, 
proxlme dlrlmenda erat, quippe qua expedita demum 
de iudicil reddendi forma constaret.^) 

Ergo Praetor caussam cognoult, decretum interposuit. 
Id decretum, TuIIii sententla iniquissimum, praecipuam 
ei perpetuamque praebuit omnlum querimoniamm mate- 
riam. Quamobrem uidendum erit, primum, quid Praetor 
decreuerUy deinde quid potuerit decemere, postremo 
loco quid debuerit. 



1) Vide c. S. io oniaeraa haccaosti, praeter- 

2) Aperte ralsom est, qood qoam praeseos de spoosiooe , ool- 
nooooUi potaocruot, de re ipsa lumacceptumroitiodiciom. Coof. 
aot Alfeoom aotea aot Duoc Quio- c. 6. eitr. 7. 19. sub Go. et 20. 
ctium iodidaro accepiMe. Immo 21. 22. atqoe loterpretet ad c. 20« 



g. t. ludicii arigo et natura. 3 

Quld igltur Praetor decreuit? ^t^^ 

Nempe iussit P. Quinctium cum S. Naeuio sponsionem 
facere. 

Quomodo concipiendam ? 

Audiamus Tuilium nostrum, qui duobus locis spon- 
sionis illius tenorem nobis tradidit. 

Verba cius (iiceat tantisper Editorum Interpretumque 
emendationes, uarietateSi, consilia deniqne omnia prae- 
termittere) ex Codicum manuscriptorum, sinonomnium, 
at longe maioris partis auctoritate haec sunt: 

c 8. « Uibet P. Quiiicttum spousionem facere : Si 

• BONA SUA E\ ElllCTO P. BURBIENI PrAETOBIS DIES XXX. 
■ POSSESSA NON ESSENT. « 

c 27. « Spousio quae in uerba facta est? Si ex 

• Edicto Pbaetoris bona P.Quinctii possessa non sint." 

Quae si recte se liabent, nullo dubio iussit Praetor 
Quinctium talem sponsionem facere , ut a Nacuio certam 
pecuniae sumuiam stipularetur, sub ea condicione: nsi 

• bona mea ex Edlcto P. Burrieni Praetoris dies XXX. 

• possessa non sunt.^^ 

Ea sponsione contracta Quinctius editurus erat for«> 
mnlam, qua intenderet sponsionis summam sibi dari opor*. 
lere, qua formula uicturus crat, si iudici probauisset, 
bona sua ex Edicto P. Burrieni Praetoris dies XXX. 
possessa non esse. 

At enim quaeritur, satisdandum Naeuio sit a Quinctio 
necne. Quid ad hanc rem ex illo decreto? 

Id uero uel sua sponte apparebit, quum primum 
reliquas, quas posuimus» duas quaestiones attigerimus. 

Quid igitur (ea altera est) potuit Praetor de lila „j"***i!^J^1^^ 
aatisdandi controuersia decemere? a««r»«re. 



^ Cap. L De iure caussae Quinctianae. 

ru*"^»1^iw "^ '"■'^ coiistabat cam Practori tum intcr litigatores 

decernere. pi.opier pcculiarc quoddam caput, haud dubie tralatitium, 

in Dolabellae quoque Edicto propositum, quo iudicatum 

soluj iubebatur satisdari, si quis ab eo peteret, cuius ex 

Edicto Praetoris boria dies XXX. possessa essent. 

Cuius rei primarium extat testimonium in supradicto 
cap. 8. orationis pro Quinctio, Iiisce uerbis: 

« A Cn. Dolabella denique Praetore postulat (Nae- 
« uius) , ut sibi Quinctius iudicatum solni satisdet ex 
uformula Quod ab eo petat cuius^) ex Edicto Prab- 
«TORis BONA DiES XXX. possBSSA siNT. Nou Tecusabat 
« Quinctius^ quin ita satisdare iuberetur^ si bona pos^ 
usessa essent ex Edicto.^^ 

Accedit alterum testimonium, Gaii scilicet, cuius in 
Comm. lY. $• 102. haec continentur: 

• Quod si proprio nomine aliquis iudicium accipiat 
uin personamj certis ex caussis satisdari soletj quas 
u {pse Praetor significat. Quarum satisdationum duptex 
« caussa est : nam aut propter genus actionis satis^ 
udatur aut propter personam^ quia suspecta sit: 



8) Sio recte oidentar edidisse 
secundum Lambinam SchUtziui^ 
OreUtia, Klotziui pro aalgato isto 
quoniam eius , qaae corraplela pa- 
tatar ex scribendi forma QuoiuM 
nala esse. De Codicum habitu, 
Dt saepe alias, parum constal. — 
Caeterum miro errore quidam 
banc rormolam siue caput Edicli, 
qoo, qoem satisdare oporteret, de- 
finiebator, ad ipsam satisdandisti- 
palationem traxerunl, einsquc sti- 
pulaliouis rormulau eliam inserue- 



mnt, quasi sab iUa condicione qoi 
satisdaret, stipnlanU aclori pro- 
miserit. Quo nihil sane potest esse 
absurdins. Ad hunc modum in 
Programmale Jenensi, supra laa- 
dato, statuitur; nRes igitur htic 
a redit : Quinctiut nolebat satisdare 
«ex formula: Quoniam bona sua 
9ex Edicto dies XXX, possessa es- 
a sent ; non recusabat autetn satis- 
9idare ex formtUa: Sibonapossessa 
aeuent,» 



S* i' ludicii arigo et nntura. 5 

• propter genns actionis, uelnt indicatl depensine, ant ^*^^^^ 

• Gnm de moribus mnlieris agetnr; propter personam^ aewniw* 

• nelnt si cnm eo agHnr, qui decoxerit, cnUmie hona a 
« creditoribus possessa proscriptaue $nut y sine cnm eo 

• herede agatur, qucm Praetor suspectum aestimanerit.'' 

Quomm loconim consensu^) amplissime etiam refel- 
litur opinio existimantium, ei soli, si quid peteret, ita 
ntlsdarl oportuisse, qui bona a Praetore iussns ipse 
possideret, quippe cui praecipuum illud ius qnasi in 
oicem praetorii cniusdam pignoris, possidendo quaesiti, 
tribntum fuisset. Immo palam est, culns bona supra- 
dicto modo a credltore nno pluribusne possessa sint, 
eins nninersam qnodammodo personam ita affici, nt pro 
snspecta exinde habeatur, adeoque qnisquis postea cum 
eo in personam actums sit, possit, ut sibi iudicatum 
solni satisdetur, exigere. 

Atque ea iuris ratio etiam canssafuit, curinspon- 
sionis formnla, quam snpra cognouimus, tametsi accu- 
ratissime nobis tradatur, numquam tamen Naeuii nomine 
adiecto possessioi, qnae in condicione posita est, defi- 
niretnr, sed absolute, culuscunque fuisset, demon- 
straretnr. 

Ne plura: in proposita specie de inris norma circa 
satisdandi necessitatem constabat cum Praetori tum 



4) Adde 1. 33. $• 1- Dereb. aa- 
dor. iod. po. — (Ulpianas) « Deren- 
idere debilorem , sicat antequam 
•bona eios possiderenlar, licet, 
«ita posl bonoram qaoque posses- 
■ sionem eias, siae ipse sui siue 
• alias defensionem eiussuscipiat, 
■debel satisdare , ut salisdalione 



« inlerposita iodicium accipiator , 
«el a possessione disccdatur.» — 
Quarc aulcm ncque in hoc fra- 
gmcntonequeapudGaiumlrij^inta 
dicrum mcnlio occurrat, infra sno 
loco (§. 6.) apparcbit, in praescns 
nibil atlinct inoestigarc. 




6 Cap. L De wre eauMeae Quuutiamae. 

Dti^toribin: qne aero insUbat iodicatio, tn eo tota 
oenalMitor, (^icliieltf bona sujn-adicio modo panena 
esstHi necHe. 

Qnd ergo est? QoeMidBodui potoit PraeCor eaa 
qMeotioneB diasoloefe? 

Neaipe potait aot ipse de tota re eo^oseere alqve 
detemere, ani indicM dare, qni canwaai eo^ooeciet 
acntentiaaqne pronnnciaret: ntmBH|ne anteai dnfriiei 



Siqnidea priore ratione inita Praetor, pro trilinnali, 
canasa ntrinqne orata, testibns, qni essent, anditis, 
talralis prolatis, omilins deniqne, qnae ad wm pertine- 
rent, peractis, secnndnai altemtmni litigantlnBisententiaB 
dedisset, QninctQqne bona nti oporteret possessa esoe, 
ant pmnnnciasset ant negasset, adeoqne Qninctinni anl 
satisdare inssisset, ant sine satisdatione recte indicinni 
acceptnnun esse decrenisset. 

Contm si intricatior illa qnaestlo nideretnr, qnani nt 
pm tribnnali illico expediretnr, libemni emt Pmetori 
praeindiciaai constitnere atqne litigantes ad indiceni 
reniittere, qni re andita pronnnciaret, bona ita posseasa 
essent necne: qna re indlcata et transacta tota caassn 
ad Praetoreai reaersara esset, at soluta iaoi, quae fae« 
rat, difficaltate, de satisdandi necessitate« pront res de 
possesslone iodicata ferret, tandem decerneret. 

Teramtaoien nt iadiciam constitui posset, actione 
opus erat formulaqae Edicto proposita. At enim nolla 
fuit formula, qua directis uerbis ludici negotium dare- 
tur, ot co^nosceret ac pmnunciaret, bona alicuins ex 
Ediclo Praetoris dies XXX. possessa esseiit necne. Br^ 
iii eiusmoili caussarum fig^urts paratum eral spoiisionis 



S* i* ludicii wrigo et natura. 7 

atuuliain, non solom coram Practore in indiciis ordi- ^c'"^* 
nandis, uemm etiam in uita quotidiana usitatissimum ^). 

Sententiam indicis desideras de iure aliquo aut factO| 
cuius nulla actio est. Quid agendum? 

Nempe fac tibi compares aiiquod ius, quod genere 
quidem suo expeditam liabeat actionem, at ad proposi- 
tum tuum ita constitnatnr atque cum priore iUo iure 
factoue coniungatur, ut lioc quodammodo in se recipiat, 
eaque condicione totum suspendatnr. 

Hoc consilio actio tibi comparabitur , iure ciuili 
constituta, qua de actione nemo iudex poterit iudicare, 
oisi prius de iure iilo factoue, quod unice tibi cordi 
est, cognouerit et iudicauerit. 

Enimuero is fuit sponsionum usus ab antiquissimis 
temporibus uuigatissimns. 

Certissimo enim iure semper constabat , qui Spoiide^ 
Spandeo forma adliibita certam pecuniae summam pro- 
misisset, eum ciuili actione inde teneri. 

Quare cum duo de quacumque re , facta es^set neme^ 
uera esset nea^e^ inter se certabant, et iudici eam con- 
trouersiam subiicere cupiebant, expeditum erat coiisiliuro, 
ut certam pecuniae summam alter ab aitero stipularetur, 
ftdiecta condicione, si ea res uera factaue aut esset aut 
iion esset; deinde uero qui stipulaius esset, aduersus 
altenim, qui spopondisset , actionem de pecunla ccrta 
credita a Praetore postularet, eoque iudicio ordinato 



5) Nolissimasuntcxempla: Liu. adlIerciiniumIV,23.— Plaut.Rud. 

111, 2i. 50. 57. XXXIX, 43. XL» 40. III, 4,7. V, ulL, 24. — Val.Max. 

Cic. io Verrcm I, 45. III, 57. 59. II, 8, 2. VI, 1, 10. el 5, 4. VII, 2, 

fi2.V, 54. inPi»ou.c.23. ad Fam. 4. — GclliiN. A. VII, 1 J. XIV,2. - 

VII, 21 de Officii» III, 19. Auctor Pctrou. Salyr. c. 70. cxlr. 



Oip. L De 



cx r. 






ct 



«sa. aniwiaia 4r 




Qmi 



Is VM OMNff<ft 







€ Jkc n. 



iQvs» M*dcn/mr «> fttevnnr 






*«* ^na.t.i. 



MIM. 



$• i^ ludieu fnrigo et natura. 9 

actor propter iniustam suain certationem simiii quadaro ^^^^^ 
poena plectatnr? 

Nec fugit iiaec ratio Romanos. Immo traditum acce- 
pimns, eo8 consnluisse, ut pari modo uterque iitigatorum 
perlclitaretur. Enimuero quum natura sua simpiex sit 
sponsio, atque, ut hodie dicunt, unilateralis, adeoque 
qua sponsione alter alterum sibi obligauerat, eadem num- 
quam potuit alteri inuicem obstringi, nouam compara- 
uerunt stipulationem , qua, qui sponsione se oblig^asset, 
inulcem ab altero parem summam sub contraria con- 
dicione stipularetur, eamque secundam stlpuiationem 
etiam nomine distincto resHptdattonem non spofuUmem 
uocauerunt. 

Qua duarum stipulatlonum contraria inter se ratione 
eueniebat, ut una quidem re factoue, at inuerso modo, 
suspensae, contrariam semper inter se sententiam iudicis 
ferrent, et qui sponsionls aduersarium condemnaret, slmul 
restipulationis absoiueretur, et contra; denique alteruter 
condemnatus aut sponsionis aut restipulationis summam 
quagi poenae nomine uictori sufferre deberet. 

Sequitur ut de altera specie uideamus, ubi in sponsione 
contraiienda nulla rei promittendi poena spectabatur, nihil 
denique nisi iudicis de condicione sententia quaerebatur. 

Nimlmm hoc quoque loco reus promittendi, iudicio 
nictus, sponsionis summa actori condemnabatnr; contra, 
»ententia secundum se data simpliciter absoluebatur, at 
nollum erat condemnationis periculnm, quod inuicem 
actori immineret. 

Neque tamen propterea restipulatione opus esse uide- 
batur, quo magis aeqnitatl consuleretur. 

Quid ergo cst? Secundum superiorem figuram quo 



10 Cap. 1. De iure caussae Quinctianae. 

HTut^^Z P^ '^'^ pariqae pericalo uterque esset, ita res insti- 
**** tuebatur, ut, quali spondendi reus perieiiiabatur iactura, 

tale etiam periculum adderetur , quod inuicem actorl uicto 
Immineret. Enimuero nonne idem eflfici potuit diuersa 
ea ratione initai ut sponsioni quod liaberet pericuil 
detraheretur? 

Ne multa , hanc rem slc docemur solitam esse peragL 

Sponsionis summa perexl^a finiebatur, quln talls, 
qualem nemo curaret slue petere slue recusare petentL 
Cul consequens fult, ut ex more neque a reo condem- 
nato solueretur, nequeab actore uictore peteretur, immo 
tantummodo dicis gratia tam promissa quam condemna- 
tlone comprehensa esse uulgo putaretur. 

Quid mirum i^itur, reMpulatiotiem hoc loco cessasse, 
omnlque pecuniario periculo utrinque remoto litlgatores 
praeludlcio , quod de sponslonls condicione slbi conclli- 
assehti contentos fuisse? 

Atque duplici ea sponsionam contrahendarum ratione 
constat notisslma illa diuisio in poauUes ac prae^ 
UidMales. 

Quo loco obiter admonendi sumus, non idcirco alterum 
genus praeiudiciale appellari> quia In poenalibus prae- 
iudicium nulium a^tury immo qiua in illo ^enere spon- 
sionum cxtra praeiudicium nihil a^atur, in hoc uero 
insuper oliam poena, ueluU quae consensa contralii 
oblij^aliones dicuntur, proprium quoddam genus consti- 
luunt^ non quo in caeteris contractibus nulio sit opus 
con$en$u « immo quia nequc uerbonim neque scripturae 
ttUa proprictas dc^Mderatur^ scd sttfficit. eos. qui negotium 
jrt>ruat« coasc*utiro"\ 

7' ItJii rAvuiui III i^ IJI6 



S* i* ludieii origo et natura. 11 

Vemnitameii snbtUloreiii eam qiiaestloneiii sannno qnasi /p«*^o»«» 
di^to tetiglsse hoc tempore satis est^. Interea in eo *"** 
consistamns, qnod de sponsionnm et poenalium et prae- 
indicialinm natnra ac proprietate adhnc appamit. Qna 
de re snperest, nt GaU testimoninm recitemus, quod 
inuenitor in Comm. lY. %%. 93. 94. 

Verba haec snnt: 

• Per spofutmiem • • • hoe fnodo (in rem) agtmus: 
€ fnrauocoMus aduersarlum tali spoiuione : Si homo, quo 

cDK AIIITUB, KX lURB QuiBITiUM MRUS SST, SESTEBTIOS 

« XXV. NUMM08 DABB SPONDBS? deiiide formulam edimus^ 
« qua intendimusy spotisionis summam nobis dari opor^ 

• terCj qua formula ita demum uincimus^ si proba^ 
« uerimus rem iwstram esseP 

« fiee tamen haee summa sponsiatUs exigituri non 
aetHm poetuUis est sed praeiudicialiSy etpropter hoe 

• solum fitj tit per eam de re iudicetur. Utide etiam 
«b eum quo agitttr noti restiptdatur.^^ 

At enim, obiiciat aliquis, quld attinult, rem explora- 
tissimam tot uerbis exponere? 

Ego nero caussam ostendo huius orationis ntilitatem, 
quinetiam necessitatem. Nam qui adliuc eam siue edi- 
derunt siue commentariis illustrauerunt, quum sponsionum 
duplex illud genus omnes aut ignorarent aut negligerent, 
deniqne perinde agerent, atque sine poena et restipu- 
latione sponslo nulla fuisset, inde potlssimum accidit, 
ut erroribus et corruptells tantopere contaminatam ac 
perturbatam habeamus uniuersam Quinctianae huins 
sponsionis materiam. 

8) Couf. Ph.Ed.HusehkeitkHieh' p. 487. Coutra S. H^. Zimmem iu 
eri Anualibu» oriticiii, Tooj. IV. llistoria luris, T. lll.g.dS.p. 170 



12 Cmp. f. De imre rmtmme Qwimrtiamme. 




I#cvs f ■mt • ^■umI# ^me' 



% 



li et q«otifiutt bo 
frri solehuit sponsHHies. mtae ad 
MB vidfatv adstrietM Mssr. ^pp^ ^P^ 
toiac fssnt «olntarar mt fortwtair. od Mfcitii— rrr- 
pro hibiti ivtitonMfaie ntqme coatrymdoe. 

crrdibile rst. tn ponfeile 
rr pnrffwBmle. ] 
iDod n oasia M^Me. oliqpudo 
, «t ori poeMDs spoBsio. sne ob 
defitis fdariui m. sive oEo de cawsa. 
iatzotte eontraherrtar^. 

CoHtrm carvB spoKsaoam* qaae in i«re« praetore 
latiBte ac ■odtiaate. iadicn onfiBaadi CMnaa ierent^ 
certior ^pBariiB ratio bbIIo dnbio obtinBit. 
CMniit aBtcs. ctiaB ad iarisdictio 



propriBa qBoddaBi 
Mt iatcr poeaas tCMre HtisandaBi. certaqne 
fBmt actioBBH g:enera. in qnibBS edendis aetori ins 
crai, ab adBcraario. si recie actaBi rsset. rrrtaa pe- 

poeaae noaine stlpBlari 
it actiones de penmim eerim aredUm ei 
dlr feemaim emmsiUmtm. qBann anaa tertiae partis 

alteiaB «finHdiae Galas aactor r^ ***^ 




t» CmL excBfla s«fn alUu . 10 Cmb. |V. j iTt. « <>\ «|hi. 

^ 7. BBi. ^ ci mSi^ k. $. mL «It • fc M jJi M «rjw»ts<{>k-asfOw ri«'<>- 
m ioB. « r^ fnmittilar. «H«i J^ mcvb» 



$• i* ludicu wigo et natura. 



13 



Qlias etiam specimen extat in Q. Roscii caussa a Cicerone 
acta"). Accedunt interdlcta, quibus» praeterquam quod 
in restitutoriis et exiiibitoriis aliquando formulae arbi- 
trariae locus esset, cum poena, i. e. per sponsionem agi 
solebat ^). Exempium actionis ex eiusmodi sponsione 
de interdicto restitutorio facta Caecinae caussa praebet"). 

In iisdem uero caussis, ubi cum sponsionis poena 
agebatur, etiam restipuiationem ex aduersa parte inter- 
uenisse, piuribus argumentis probabile est. 

Nam primo loco disertum liabemus Gaii testimonium, 
reMptUatioiiem In actiotie de certa credita pecutiia 
et in UiterdictU competere^^); in quibus ipsis actionum 
generlbus spoiuionem antea depreliendimus. 

Accedit sacramenti actionis similitudo, ab eodem 
aoctore hic introducta ^O. Praeterea Imud leui momento 



ceerta crediU et peconia oonstt- 
« tota: ted certae qaideni erediiae 
«peconiae tertiae partis, consti- 
«totaeaero peconiae partis dimi- 
«diae.» Conf. ib. g. 13. 

11) c. 4.» Peconia tibi debeba- 
« tor certa, qoae nonc petitor per 
« iodicem ; in qoa legitimae partit 
csponsio facta est» rel. 

c. 5. €1 Peconia petita est certa : 
«com tertia parte sponsio facta 
• est.» 

12} Gaitaiy,141. «...etmodo 
«com poena agitur, modo sine 
« poena : com poena , oelut com 
«per spousiouem agilor ; sine poe- 
«na, oelot com arbiter pelitor, 
« et qoidem ex prohibiloriis inter- 
«diciis semper per sponsionem 
«agi solel; ei restitoloriis oero 



« uel exhibitoriis modo per spon- 
c sionem, modo per formulam agi- 
ctor, quae arbitraria nocaUur.i» 
Conf. ibid. SS- ^^^ — 166. 

13) Yide eius orationis e.8. extr. 
« . . . P. Dolabella Praetor inter- 
« dixit . . • de oi hominibos arma- 
c tis • . . Restitoisse se dixit. Spoii- 
c jto faeta est. Uac de sponsione 
«oobis iudicandom est.» 

14) Gaios lY, 13. 166 — 168. 

15) d. §. 13. c (sacramenU) acUo 
c perinde pericolosa erat . • . atqoe 
«hoc tempore periculosa estactio 
c cerlae credilae peconiae propter 
cfpofMtonem, qoa periclitatorraus, 
asi temere neget, et restipulati' 
« onem , qua periclitator actor , si 
anon debilum petat; nam qui 
o oictos eral, sommam sacramenU 



14 Cap. L Ue iure caussae Quinctianae. 

o «im ttcstiinandiiin est, qnod in supradicta $. 94. ib. qnasi pro» 
restipttUtio. pi^nin praeiudicialis sponsionis esse declaratur, restipi^ 
latiotiem cessare^% 

Ebc quibus omnibus iBcile apparet, intimam illam inter 
sponsionem et restipulationem coniunctionem obtinuisse, 
quam supra, etiam aequitati maxime conuenire, praefati 
sumus*^). 
^pneiiidictt. Porro praeiudiciali quoque sponsionum generi in iu- 
risdictlone exercenda locum officiumque fuisse, illustri 
illo Gaii testimonio , quod paullo antea recitaui ^O, mani- 
festissimum est. 

Itaque tota res ad unam illam quaestionem redit, 
quam supra posuimus, uidelicet utrum genus de quibus 
caussis potissime in usu fuerit 

Cuius rei tametsi uereor, ut certam absolutamque 
Romanorum rationem ualeamus extricare, tamen uestigia 
quaedam apparere uideo obseruatione digna, ad cogniti-. 
onem utilia. 

Nimirum ut ultro concedam, quae supra indicaui 
actionum genera, poenalibus sponsionibus instructa et 
munita, nonnisi exemplorum loco nobis tradita esse, neque 
quasi finito illo numero uniuersum poenalium sponsionum 
usum circumscribi neque concludi; uix tamen credo, mero 
casu fieri, primum ut ad aestimationem rei ac litis^ qua 
de agitur, sponsionis summa ubique referatur, certaque 



«praesUbatpoefUMfiomifie, eaqoe 16) Verba d. Sp^ 94. supra ei- 

a in poblicam cedebat, praedesqae hibai p. 11. 

aeo nomine Praetori dabantar; 17) Zimmem 1. c. p. 170. Amn, 

«non at nanc sponsionis et resU- d. Rom. Priu. R., p. 450. Husehktt 

« pulationis poena lucro cedit ad- de caussa Siliana p. 6. 

«uersarii, qoi uicerit.» 18; Vido supra p. 11. 



S^ i^ ludicU origo et naiura. 



15 



eios parte, neloti dimidia, tertia, finiatnr; deinde nt n^'^^^,*" 
neqne poenalis einsmodl spondo , ' neqne alia poena 
temere litigantinm (cnius generis illa qnoqne est) nlla 
inueniatnr, qnin cnm finali totins litis exitn coninngatnr^'). 
Nam propter decretnm ordinandae iitis gratia interpo- 
sitnm ant propter praeiudicinm decreti praeparatorinm, 
nemo sane legerit, qnemqnam aut dnpli condemnatnm 
ant i^ominia notatnm, ant contra calnmniae contrarione 
iodicio petitum fnisse. 

Qnocirca liand temere milii nideor in snspicionem 
addnci, certam quidem obtinnisse poenalium sponsionum 
rationem, finitnm, qnibns accommodarentur, actionnm 
nnmemm; constitutam deniqne illis actionum generibus 
suam cnique litis partem, qna spondendo reus pericli- 
taretnr; Imec tamen omnia nonnisi eins pnniendi caussa 
comparata fuisse; qni finali iudicis sententia de re ipsa 
sbnnl condemnaretnr: contra nero omne tioc sponsionum 
poenalinm genns prorsns aliennm fuisse a nariis illis 
freqnentissimisque canssamm figuris, ubi in iure, uel ob 
iodicinm ordinandum uel ob aliam quamcnmqne rem, 
qoae ad Inrlsdictionem pertineret et ius dicenti emergere 
posset, sponsione opus esse uideretur; immo in hisce 
offlnibns Praetorem praeindiciali potius sponsione, quam 
pro arbitrio fieri inssisset, rem transigere soUtum esse'^). 



19) Conf. GaU Gomm. lY. SS* riaque iorisdictione , qaam nt in 
171 — 182. contrariam parlem nalere possint: 

20) QaaeinyerremIII,57.8eqq. Heraclii nero Centnripini caussa, 
ei V , 54. narrantnr poenalinm ibidem II, 27. relata, etiam omni 
iponiionum exempla (Verba nide sua nalura et habiln incertior at- 
iafrah. g. not.35.), remotiora mi- qne obicnrior. 

bi aidentnr a inre ciuili ordina- 



16 Cap. 1. De iure caussae Qumcttanae. 

prMi«4if». Practerea admonendi suinus. praehidiciali sponsioniun 

generi tunc quoque locuoi fuisse, quando priucipale illud 

lus, de quo agendum esset, sponsione quidejn, cui formula 

accommodaretur, indigeret, neque tameu eorum numero 

esset, in quibus, ut poena is quicum agitur periclitaretur, 

constitutum fuit. Ecce tibi in rem actionis exemplnm, 

e Gaii Institutionibus supra allatum^O* 

spoMio Atque haec hactenus. Undc ad caussam nostram 

illud uidctur reduiidare, quam sponsionem de proposita 

quaestlone Dolabella fieri iussit potuitquemore et exemplo 

lubere, eam non poetialem sed praeiudiciatem fuisse; 

resiipulationem igitur nullam aecessisse. 

<i«ibM «io4i« Ea uero sponsio, uti ab initio dixi, duplici modo 

•^^ institui potuit. Nimirum uter stipulatoris, uter promis- 

soris partes susciperet? 

lam haec ipsa quaestio uidetur propria esse praeiu- 
dicialis huinsce sponsionum generis. 

Nam poenalis sponsio, quum coercendi eiuscaussa, 
quicum agitur , comparata sit , semper ita in iure insti- 
tuatur necesse est, ut, qui in principaii caussa actoris 
locum obtincat, eidem aduersarius stipuianti promittat. 
Praeiudicialium ucro sponsionum quum totidem sint 
caussae ac figurae, quot possunt in iure dicendo uariae 
quaestiones atque contentiones incidere, et quum plerum- 
queliberum sit Praetoris arbitrium, de ciusmodi controuer- 
sia ipse uelit cognoscere atque decernere, an sponsione 
fieri iussa iudici negotium dare, aUerutnt ratione non 
ad certam iuris normam, uerum pro grauiore aut leuiore. 



±t; Coma. IV.5.93.Vidc$upra el in Verreoi I, 4o. 
I». tl.conreffuctiamibMleiuS 91. 




g. i. ludicii wrigo et natura. 



17 



•rii. 



intricatiore aut flidliore rel natnra, deniqne ex oppor- g^f^*^*. 
tnnitate soa atqne conunodo eli^nda: necessario fere 2!!!u!!ri^J 
eonseqnena eat, fUnd quoqoe Praetoris arbitrio totum 
contineri, in sponsione faeienda nter stipnletur , adeoque 
in praeiudicio agendo petltoris personam suscipiat. 

Qoa de re qnod Praetor ex aequo et bono pro ret 
quaiitate decreuisset fierique inssisset, quando altemter 
litigatorum facere noluit neqne ius dicenti obtemperare, 
nuUo dubio in promptn fuit pro potestate recusantem 
coercere, actorem quidem deneganda ant actione ant 
alio, quod appeteret, inrisdictionis anxiiio; enm uero, 
quicum agitur, iilo periculo, qnod, qui recte utique 
oportet non defenduntur, incurrere solebant^^). Qnam- 
obrem ubi accuratior inuenitnr instae plenaeqne defen<^ 
sionls descriptio ^^) , non id solum reqniri uidemus> ut 
iudicio^ uemm etiam nt spoiistone^ uti oportct, is qui- 
cum agitur defendatnr. Spomione nero se defendere 
rens tunc dicitnr, qnum ad arbitrium Praetoris, ^ui 
sponsionem de aliqna rc fieri iusserit, ant actori stipnlanti 



22) Obiter admoneodi samas , 
praeter commonem illam coercen- 
dj rationem etiam pecaliariaqnae- 
dam remedia faisse, certis actio- 
Dom ^eneribos praestitota ; cuius 
Tei exemplom diuinationi potius 
qoam noUtiae nostrae offeront mu- 
lili illi oersos apod Gaium IV, 170. 

23) Conferatur lex Galliae Cis- 
alpinae c. 20. «si is ibi de ea 
« re in iore nonresponderit, neque 
•^deeare iponiionem faciet, neqoe 
«iodicio, oti oportebit, se defen- 
«det» rel. — Et inferius: u qui $e 
• gponeione ittdiaotM, oti oporte- 

Heamfria. Lib. I. 



«bit, non defenderitn rel. — Et 
postea: vneqoe de ea re satis, 
« oti oportebit, faciet, aut ti jpofi- 
« iionemfieri oportebitf tponiionem 
einon faciet , non restituet, neque 
se iudicio , oti oportebit , defen- 
« det rel.» — Ad oerba « tponeione 
€te defenderen conf. Liu. XXXIX, 
43. « Id extrema oratione Catonis 
«(Censoris contra L. Quinctiom 
«Flamininum) condicio Quinctio 
«fertur, ut, si id factum negaret, 
« ceteraque qnae obiecisset, tpon- 
fitione defenderet tete : sin fatere- 
«tur» rel. 

2 



18 Cap. L De iure caussae Quinctianae. 

Q^^iiL spondet aut ultro ab eo stipulatar, ac deinceps qaae 
l!!!!du!ii^! ad sponsionis ordinem exitamque pcrtinent, siae ac- 
*"^ cipiendo inde siue edendo persequendoque iudicio ex 

more peragat. 

In summa , ut ad caussam Qulnctii reuertamur , quae-- 
qoe proxime disputauimus, ad exitum perducamus; — 
potuit Dolabella, si sponsione ac praeiudicio rem tranaigi 
mallet, sponsionem aut ita fieri iubere, ut Naeuius, totius 
caussae actor, imaginariam quandam pecuniae summam 
a Quinctio stipularetur sub ea condicione, H botia eius 
ex Edicto dies XXX. possessa essetit^ deinde ex hac 
sponsione actionem intenderct: aut ex opposito, tali 
modo, ut Quinctius, in principali actione reus, sub con- 
traria condicione a Naeuio stipularetur, adeoque in prae- 
ludicio inde nascente et a|;endi et probandi onus oflrici- 
umque suscipere cogeretur. 

^^*r!^r ^^^ qunm appareat, qnid Praetor de satisdatlonis 
illa controuersia apud se orta decernere potuerit; su- 
perest tertia qnaestio supra proposita, uidelicet t/tiid 
recta iuris ratione decemere debuerit. 



MgMMcer* Primo loco uldendum , uerumne fuerit sponsione 
jl^iorti.. fpjn transi^ere, an rectius ipse cognitionem uniuersam 
in se recepturus fuisset. 

Quae res quum in potestate et arbitrio Praetoris 
tota esset posita, puto tamen aliquando potuisse merito 
reprehendi Praetorem, qui multis negotlis districtus in 
re graui atque dubia, quum uix primam faciem co^no- 
uisset, temere aut cupide ad decemendum prosiiiret: 
contra uero, qui sua cognitione minime fretus, quo 
amplissima fieret rei inuestigatio, a sententia ferenda 
in totum se at»stinuerit, sponsionem fieri iosserit, de 




g. 1. ludicii migo ef natura. 19 

sponsione peritnm aliqnem probatiimqae addixerit in- 
dicem, cni illins rei exactissima coflrnitio, religiosaqoe ^^*^*"'"' 
indlcatio et praeterea niliil corae esset; cuins deniqae 
sententla ipse usmros eoqne fnndamento decretun» esset: 
is, dlco, ma^stratus oflcii, reli^onls, modestiaeque 
potios laudem merebit, quam ulla umquam reprehensione 
di^u Inuenietur; unica fortasse ea exceptione, si adeo 
plami atque explorata res esset , ut bonum et constan- 
tem magistratum magis deceret , maturo decreto quae- 
stionem dirimere, quam sponsionis praeiudiciique exop- 
tatam moram calumnlae condonare. 

Hanc normam cum ad caussam nostram adhibeo, 
Dolabellam censeo recte atque ordine fecisse, qui spon- 
sionem ileri iusserit. Nondum quidem huius locl est 
dliudicare, bona Quinctii ex Edicto possessa fuerint 
necne; id tamen puto uel primum legentt Tuliii ora- 
tionem facile patere (sicut infra perspicue apparebit), 
haod mediocriter intricataro atque difncilem fnisse pro- 
positam illam quaestionem, quin etiam probabiliorem primo 
tspectu Naeuii quam Quinctii caussam speciem praebuisse. 

Quare iniuria Tullium hoc loco Praetoris iniqnitatem T.nu q«e. 
insimulare, tantopere mihi persuasum est, ut uix dnbitem, 
qoin, si mlssa sponsione breui manu Doiabelia ex sua 
eo^itlone decernere uoluisset, Naenius superior dis- 
cesBoniB f uisset , adeoque Quinctius Praetoris cum reli- 
gionl tnm aequitati totum debeat acceptum referre, quod 
etiamdum sibl liceat caussam famamque suam apud iudi- 
cem defendere. 

Caeterum ad hunc locum pertlnet Ciceronis querela, 
qoae In c. 2. orationis inuenitur, ubl Praetoris accusat 
^bdtptUatem et iiiluriamy quod contra omnium con^ 



SO Cap. L De iure eaussae QuincHanae. 

rdl"" "***" • wetudinem indicium prius de probro qtmm de re 
« maluerit fieri.^^ 

Etenim eam nidetur demonstrare consnetudinem, qna 
\n ordinario famosorum iudiciorum genere, cum ipsam 
de re et actione condemnationem ignominia sequatur 
Cueluti in mandati, fiduciae, pro socio et similibus acti- 
onibus3, de fama neque anteriore neque omnino peculiari 
propriaue sententia iudicatur, immo famae detrimentum 
principali iudicio ipso iure continetur. 

Yerumtamen ab eiusmodi ignominiae caussa haec 
species nostra eo differt, quod earum numero sit, ubi 
rei magis factoque quam iudicio et condemimtlotA famae 
detrimentum inesse putatur; quo genere caussae sunt 
eius, qui corpore quaestum fecerit, quiue lanistaturam 
artemue ludicram fecerit, aliaeque complures^^); In 
quibus omnibus, dummodo de facto constaret, nihil opus 
fuit non roodo condemnatione sed ne iudicio quidem; 
adeoque, ubi propter facti incertitudinem praeiudicio 
locus esset, neque magis reo^ si sponsione condemna- 
retur, quam actori, contra quem sententia daretur, 
ignominia imminebat, neque omnino nisi improprie ora- 
toriaue quadam licentia dici potest ipH iudicio existl- 
mationis periculum inesse. Qua loquendi forma quum 
libere Tullius In defendendo Quinctio utatur, omnimodo 
sciendum est, hunc, si sponsione sua uincatur^ eadem 
futurum esse ignominia, qua iamdudum esse putaretur, 
si de possessione bonorum prius constitisseU 

lam uero facile apparet, quum eadem illa posses- 



24) Conf. Legis laliae mani- el L. 1/ De his qoi not. infa. 
cipalis (Tab. Heracleensis) c. 8. — 



g. 1. ludicii arigo et natura. 21 

sione bonomm et satisdandi necessitas, qua de a|;itar, J^"" ^**' 
et Qninctii fama Cqnae iuris potins ratione quam Naeoii 
Doluntate in discrimen uenit^ suspensa sit, nuUo modo 
fierl potuisse, quin de probro, quod Cicero dicit, prita 
^fuam de re (h. e. de princlpali Naenii actlone^ apud 
ludicem dlsceptaretur , nls! suo decreto Praetor satis- 
dationis postulationem reiecisset, Naeuiumque sine satis- 
datione litem contestari iusslsset. Id uero Dolabellam, 
qaUi decerneret, merito recusasse, supra docuimus. 

Neque me fugit, aliam praeterea ulam a Qulnctii 
defensoribus demonstrari, qua satlsdationls quaestio 
expediri possit , neque tamen Quinctii fama In dlscrimen 
nocetur; quinetiam hoc loco Praetoris iniqultatem, quod 
non audierlt, accusari^^. 

Nimirum condicionero Naeuio tuleruut, ut utertpie iuter 
se natUdaret^ quo facto et res Naeuio tuta esset futura^ 
et fama Quinctio salua, qulppe qui, quum inuicem satis ac- 
clperet, ex pacto et uoluntate, non ex Edicti formula ne- 
que iuris necessltate coactus etlam satlsdedlssc uideretur. 

Verumtamen ea condiclo, ut aeqni&sima fuerlt ad 
paciscendum, haudquaquam talis fuit, qualem Praetor 
decreto confirmare atque Naeuio inuito imponere potuisset. 

Quid enlro ? qnum Edicto Praetoris certum quoddam 
satisdationum ius esset constitutum, caussaeque, quibus 
satisdandi necessitas consisteret, tam actionibus qnam 
personis curlose descriptae ac finitae; quis feret Prae- 
torem, qui, ubi ex eiusmodi iusta quadam caussa liti- 



25) Yide c. S. « demonstrabaot, ater aatisdaret: noo necesse esse 
«de re iodiciani fieri oporlere, «famam alterios in iudicium ue- 
«ut aut uterque inter se aut neu- «nire.» Conf. c. 13. extr. 14- 2S. 



22 Cap. L De iure caussae Quinctianae. 

^Tuiiii qM. gator aliquis ab aduersario satis accipere uellet, utmmqae 
inter se satisdare coegerit , nulla alia ratione motus nisi 
quominus caussa appareret, propter quam qni solus 
Edicto teneretur, satisdandi necessitati paruisset? 

In summa fecit Praetor quod debuit facere, quum 
sponsionem fieri iussit. 

Kponnioquo. Scquitur, ut altero loco dispiciamus, quomodo con- 

modoroncip- 

ieuda ruorii, eipienda ea sponsio fuerit, uidelicet utri stipulandi 
agendique oflTicium, utrl spondcndi defendendique opor- 
tucrit adsignari. 

Etenim supra docuimus, stipulari oportulsse, aliquot 
nummos dari, aut Naeuium a Quinctio: 

SI BONA TUA l&X EuiCTO BURRIENI PrAETORIS DIBS 

XXX. possEssA SUNT ct rcl. 
aut Quinctium a Naeuio: 

Sl BONA MEA EX EdICTO P. BuRRIENI PrABTORIS D1E8 

XXX. possESSA NON SUNT ct rel. 

Utram igitur sponsionem debuit Praetor fieri iubere? 
Fuitne aliqua et quaenam fuit eius rei ratio ac norma , 
ad quam Praetor decretum suum dirigeret? 

Atque uulgo quidem dici solet, qui in principali 
iudicio actor essct , eundem etiam in sponsione facienda 
stipulatoris partes plenimque suscepisse, exceptas tamen 
quasdam caussas fuisse , quarum uideo equidem exempla 
magis Cinprimis hoc Quinctii^ quam rationem afferri. 

Enimuero ad illam regulam nullo dubio sponsionis 
conceptio dirig;ebatur, ubicumque id agebatur, ut in eius 
sponsionis formulam uniuersum de re principali iudicium 
concluderetur^^]. 

S6) Vide supra p. 10. 11 not. 8. 



g. i. ludicU wigo et natura. 23 

. Qiiid ita? Opinor qaia sponsionis ftiit, actori acti- ^J^^l"^' 
onem iadiciumque comparare, non agendl prolmndiqae ■••^f*^<' 
onas et olTlcium in aduersariam transferre. 

Qaid ergo est? Ubi propter secundariam quandam 
incidentemqae controaersiam praeiudicio opuserat, nonne 
uerissimam foit, eadem ratione illud spectare, utri de 
singalari hac quaestione probandi munus potissime incum- 
bat, atri ex aduerso aliqua fortasse siue praesumptio 
stue qaod pessessionis instar habeat, competat^ iUi 
denlqae stipulandi a^endique, liuic spondendi et defen- 
dendi partes tribuere? 

Nam lioc sane tritissimum est, aliarum rerum actori, 
aliarum ei quicum agitur probationem incumbere; quod 
prout accideret, censeo aut actori aut reo Cde ipsa re 
et actione qui esset) ad sponsionem faciendam praeiu- 
diciumque inde agendum a magistratu stipulandi a^en- 
dique oflncium, nisi aliter inter litigatores conueniret, 
triboi solitum esse. Quid enim aequius fuit, quam eum, 
qui coram magistratu aiicuius rei probandae onus tu- 
iisset, si illic res peracta esset, eundem In eo praeiudicio, 
quod ani huic rei compararetur, actoris munere fungi? 

Videamus igitur, haec omnis ratio quomodo caussae 
Quinctli possit accommodari. 

Biennio circitcr antea Naeuius a Burrieno Praetore^ 
ut bona Quinctii ex Edieto possideret, postulaueral , 
raussam, uadlmonium desertum^^) et quod genus prae- 



27) c. S. « testificator iste, P. oEdicto bona possidere liceat.» 

«Qoioctiom non stitisse et se sti- Id uero a. d. Y. Kal. intercalare» 

«lisse; tabolae maiimae signis L. Cornelio ScipioneC. lunioNor- 

« hominum nobiliom consignan- bano Coss. (a.u. IDCLXXl.) actum 

«lar: disceditor: postolat a Bur- esse» ei c. 25. perspicuom est. 

«rieno Praetore Naeoios» ut ex 



\ 



24 Cap. I. De iure caussae Quinctianae. 

»->in^ioquo. terea quantum satis esset^^), probauerat, quod postula- 

modo ( nncip- ■ /7 • • 7 « * 

iendn ftt«nt, ^l^^ Impetrauerat , bona maiorem partem possederat, 
quinetiam ad hunc usque diem possidebat^), eamqne 
possessionem bonorum non solum aduersus tniostam 
Alfeni defenslonem, Burrieni Praetoris decreto reiectam, 
tenuerat, uerum etiam deinceps tam apud tribunos plebis 
quam apud trium annorum Praetores saluam atqne inte- 
graro perpetuo conseruauerat. Nam satis mihi persua- 
sum est ^ certum iiiud auxilium , quod a tribunis petitum 
quidem at non impetratum esse, cum aliquo stomacho 
Tullius refert^^), nullam rem magis proprie quam pos- 
sessionem bonorum ipsam spectasse C^ua de re infra 
iatius disserendi occasio^^) erit}, quinetiam post Alfenum 
Quinctium quoque cum a Burrieno tum a sequentium 
annonim Praetoribus, ut de possessione Naeuius dece- 
dere iuberetur, saepius quidem at semper frustra po- 
stulnuisse. 

Quae omnia, et rei ueritate et notitia Praetoris eerta 
atqne explorata, quamuis Quinetius cum uaria argu- 
mentatione, partim ex aequitate partim ex subtili iure 
deprompta, contra uenlret, neque probandi spe neque 
fortasse uel uincendi iusta exspectatione destitueretur, 



28; De ea re uide infra g. ^. 
et S* ^' 

29) Vide c. 31. «MuUis uexa- 
« tus contumeliis (Quinctius), plu- 
« rimis iacUlus iniuriis , non tur- 
«pis ad ,le sed miser confugit: 
«e fundo ornalissimo deieclus, 
«ignominiis omnibus appetilus, 
« ciim ilium in jud paternii honis 
« dominari uideret , ipte filiae nu- 
a6t(i dotem conficere non pouet^ 



«nihil alienum tameo uita supe- 
«riore commisit.» 

30) c.7. extr. «AppellaDtor tri- 
«buni: a quibus eum esMet cer- 
« tum auxilium petitum, ita tamen 
«discedilur, ut Idibus Septembri- 
«bus P. Quinclium sisti Sext. Al- 
« fenus promitleret.D— Conr. c. 20. 
extr. « At enim tribuoi plebU oe 
«audierunt quidem.» rel. 

31) Yide hic infra $. 8. 



g. i. ludicii wrigo et natura. 25 

tnnen ita comparMta fuerunt, ut aequisfldma ratione, ai 2|^,i^J||J^ 
non praeiudicium, at praesumptio quaedam et quasi inris, ^*^ '**"*' 
de quo agcbatur, quodammodo possessio Naeuio inde 
coticiliari uideretur, adeoque nulla opus esset nec gratia 
Naeuli nec Praetorls Iniquitate, quo QuinctUu potissi- 
mum stipulari praeiudicioqne experiri iuberetur, Naeuius 
autem possessoris loco constitueretur. Quid enim? 
Nonne rerum adhnc gestarum summam et effectum ille 
impngnabat atque euertere conabatur, hic autem sus- 
tinebat ac defendebat? 

Superest ut admoneamus, quae proxime tractata 
sunt, tota ad illum Tullianae defensionis locum per- 
tinere, quo uehementissime Praetoris conqueritur ini- 
quitatem, nec satlari potest lamentando, quod priore 
loco caussam dicere Quiuctius coactus stt^^). 

Qua tamen in re nihil Praetorem peccasse, immo 
et iuris rationi et officio suo probe satisfecisse, iam 
perinde confido perspicunm esse, atque in superiore 
illo crimine fuit, ubi de probro prius quam de re 
UidicUtm fieri iussUse Dolabella accusabatur^^]. 

Quid autem? duplex ea de sponsione querela, uana 
quidem nostro iudicio et infirma, ut uerissima fuerit, 
nonne plane inutilis fuisset? 

Nimirum quid attinet, de Praetore apud iudicem 



32) Yide c. 8. aCUinabat • . • iostitneodae ordini allndatur uer- 

tQuinctlos . . • ., sponsionem si bisin c.S. anon recusabat Quin- 

tistlosmodi faceret, se (id quod «ctius, quin ita satisdare iubere- 

flnonc eoenit) de capite suo pri- otur, H bona poueaa etgent ex 

« ore Uteo eauseam es$e dieiurum*» « Edieto. » 
Conf. c. a. 9. 13. 31. — Praeterea 33) Vide supra p. 19. seqq. 

nescio, an eidem illi sponsionis 



26 Cup. i. De iure caussae Quinctianae. 

Vl^o'^^ queri, qui sponsionis foTmulaeque legi adstrictus, quod 
iendmfiient, iu(||(;|||||| reddidlt mafristnitus , peragere atque sententia 
sua ad effectum perducere, non corrigere debet? 

Audio: at enim TuIIium nostrum haM ratio fii^t cae- 
terosque oratores, quorum puto neminem hoc queriraoniae 
genus, ubi occasio esset, facile praetermisisse^)? 

Nihil minus. Enimuero hisce locis non id agebant, 
quod adsequi nullo modo possent, ut formulam mutarent, 
iudlcemue a formula depellerent; immo, quam curam num- 
quam neglexerunt , ut misericordiam raouerent, beneuo- 
lentiamque et caussae suae et clienti compararent; — 
haud ignari, quem apparuerit, iniquum a Praetore iudi- 
cium accepisse, ei hac ipsa parte, qua natura sunt homines, 
iudicis quantulumcumque fauorem accrescere solere. 

Locamc.8. Nuuc pcrtractRtis duabus illis inuestlgationis par- 

guinctio. tibus, uidelicet quid Praetor de satisdandi illa contro- 

uersia decemere cum potuerit tum debuerUy tempus 

est, ut ad supradicta orationis pro Quinctio loca reuer- 

tamur, ubi, quid Praetor decreuerit^ enarratur. 

Integram ex Codicibus hanc supra exhibui lectionem: 

c S. — «iubet P. Quinctium sponsionem facere: 
« 8i bona sua ex Edicto P. Burrieui Praetorig 
c dies XXX. possessa non essent.* 
c. 27. — « Sponsio quae in uerba facta est ? 8i ex Edi^ 
« cto Praetoris bona P. Quinctii possessa non sitit.^^ 

Quae age transfer ex obliquo, quo pronunciantur, 

34) Conf. pro Tallio c 3S. « qoia non impetrasses , tribQnot 

«qaid attinait, te tam maltis « plebis appellare , et Mc in tiMiieio 

«uerbis a Praetore postulare, at fiqueHPraetori$miquiiaiem,qnod 

«adderetin iadicium Iniuria, et «de inioria non addiderit?» 




g. 1. ludicii arigo et natura. 27 

in directum seriDoneiii, quae iHndem in uerba sponslo .|f^*^ 
fult concepta? ^^ 

Sic exlstimo: 

Ouinctius : 

Sl BONA MKA JCX EuiCTO P. BURRIKNI PrAETORIS 
D1R8 XXX. P088BSSA NON SUNT , HS . . .\jtU Naeul) DARS 
SPONDES? 

Naeuius: 

Spondko. 

Haec autem sponsionis conceptio quum ad litteram 
conuentat illi, quam recta iuris ratione fierl necessario 
debulsse ostendimus, factam esse Ciceronem etiam con- 
querl, adeoque uel iterato quodam testimonio coniirmare 
intelleximus; quae tandem caussa dici poterit, quin 
Codicum auctoritati pareamus, textumque inde deri- 
uatum pro unice uero atque genuino in Editionibus 
nostris religiose conseruemus? 

Quando ijritur a plerisque Editorlbus, certe a recen- 
tiorlbus omnibus, diuersam plane lectionem receptam 
esse inuenimus, nimirum talem, qua, uariis quidem 
uerborum figuris, ni et effectu tamen semper mgatiua^ 
quam Codices exhibent, spousionis condicio in affir^ 
matiuam conuertitur, neque id critica quadam ratione, 
sed propter sensus, quam alii aliam sibi effinxerunt, 
necessitatem fieri intelli^imus: spero fore, ut, quae 
adhnc dlsputauimns , pro idonea refutatione habeantur; 
neque puto amplius a me quicquam praestari oportere, 
nisi ut qnam breuissime primo quae de Codicibus 
traduntur, deinde uarias tam Editorum quam Commen- 
tatorum opiniones recenseam, postremo errorum pri- 
marias, quae fuere, caussas demonstrem. 



28 Cap. L De iure cawfsae Quinctianae. 

iTtT^^n ^^ Codicum habitu praecipua Editonim testimonia 
^'■^ haec sunt: 

Gruterus ad c. 8.: 

si bona sua ex Edicto possessa essent. — Ita 
solum Codex GruterL S. enim Victoris, item Pa- 
latini septem: possessa mn essent.* 

Idem ad c. 27. 
si . . . possessa non sint. — Ita ad unuro Edd. 
omnes et Mss. nostri et quos excussit Hotomanus, 
qui tamen majs^is probabat Ni . • • wn sint^ quod 
deinde recepturo fuit ab Editoribus neotericis.* 

Ertiestus ad c. 6. 
Edd. pr. R. W. B. 1480. A. « possessa iion essent. 
Primus non deleuit P. Yictorius, quem P. Manu- 
tius aliique secuti sunt.* 

Idem ad c. 27. 
8i ex Edicto) Hotomanus edidit Ni, ... quod et 
Edd. quaedam habent Sed Edd. uett. ualde ua- 
riant, ut in talibus saepe alias.* 

Garatonius ad c 8. 
Omnes quos noui, excepto Gruteriano, Codlces 
et Yen. Editio illud non retinent, quod hic sine 
Ni stare non potest, cui quidero uoci infestos 
scimus ease librarios. Lectionem ni diserte con- 
firmant Parisienses Codd. a Lallemando collati 
et lannoctianus noster. In quibus autem legltur 
Si . . . NON, et satlus est et facilius ni facere 
quam non expungere, quandoquidem utnimque re- 
tineri non potest • . • Denique ea lectio si . . . 



S» i* ludicU wrigo et natura. 39 

• possessa essent^ qaantum scio, uno Grnteriano ^*^^*^ 
«Codice et Naugerii Editione defenditur.D ^*^** 
Idem ad c. 27. fatetur, de nullo Codice sibi com- 

pertom esse, in quo Ni . . . possessa sint legatur, 
imino in omnibus non sumroa constantia retineri. 

«Unde, inquit, ni • • • non malebat Hotomanus^ 
«ne In formulam peccaretur. Deinde Editores, qui in 
« c. 8. idem tentanti Lambino restiterant, hic ni • . • non 
«contra Mss. recepere. LaUemandus et lannoctiusy 
«cum iara sic edi uiderent, nihil adnotarunt: ex quo 
«tamen conilci posset, idem in suis Codicibus eos 
« reperisse.* 

Becklus ad c. 8. 

si . . . non essefit in plerisque Codicibus, etiam 

in Oxoniensibus legi testatur, tantummodo Codices 

Parisienses et lannoctianum diserte habere ni af- 

firmat. 

Idem ad c. 27. adnotat : 

• Ni recepi Cseruato noiO, quod et in Codd. lannoct. 
«Lallem. et quatuor Oxon. fuisse uidetur.* 

Quae tamen uereor, ne ex supradicta Garatonii 
sospicione tota sint confecta. 

Lim de iila lectionis uarietate in hasce sententias 
Yiri docti discesseruntc 

I. SI • . . POSSSSAA SSSBNT (in c. 8.^ 

Haec emendatio, quae dicitur, longe plurima suflra- 
Sia tulit. 

Recepta ac defensa est ab Hotomano et Ursinoj 
qui uterque sponsiotiem facere pro spondere^ promit^ 



80 



Cap. L De iure caussae Quinctianae. 



Loc«i»c. 8. «»• • <ir\ • 

•I t7. pro tere intellmt^Vi iteramque errat, dum mutuam opinatur 
sponsionem fuisse; ad quorum rationem, Hotamani 
praecipue^ statim reuersuri sumus. 



35) Huiehkius ad c. 30. pro Tal- 
lio (in Imm* G. HuschkU ADiIectis 
littertriis, p. 146.) principii loco 
posoit : Spantio perpetuo $oUui 
aetoris est (h. e. stipolatoris) ; 
qood tametsi ad eitrema ibidem 
perdocitor, qoae nimia mihi oi- 
dentor, tamen plorimom oeri meo 
qooque iodicio habet. Nimirom 
sioot aetionem oel iudicium ha- 
bere eum ^aUquo et similia aetortM 
potius sunt quam ettM quieum 
agitur , alque ita esse etiam ser- 
monis usu declarantnr, sic jpon- 
«ionem eum aUquo faeere seu ha' 
here magis proprie etipulator di- 
citor qoam qui etipulanti pro^ 
mittit. Yenimtamen hoc loco sa- 
tis erit, contra Doctores supra 
laudatos euicisse, exemplo fieri, 
Qt qui stipuletur $pon$ionem fa- 
etrv dicatur, qood dommodo ap- 
paroerit, nihil attinebit, diuersi 
•ermonis, qoo etiam ei, qoi sti- 
polaiiti spondet seu promittit, 
eadem illa oerba adplicantor, 
exempla celare. 

Ergo $pon$ionem faeere dicitor 
stipukUor hisce locis: ad Fam. 
YII, 21. «. . . Ubi oideri $pon$ionem 
• (Uam na$ $ine perieulo faeere 
« posse, Si bonorum Turpiliae poe- 
€$e$tionem et rel. Conf. Hu$eh- 
Hum de caossa Siliana p. 4. 
13. ~ Item in Verrem III, 57. 
seqq. «P. Rubrius Q. Apronium 



«sponsione lacessiuit, Ni Apro- 
«nius dictitaret, te sibi in deco- 
« mis esse sociom • • • ; cum eo- 
udem Apronio postea P. Seandi' 
« Uu$ eandem jpofistoiiem feeit: • • . 
« facta est sponsio HS. Y. ; coepit 
fiSeandiUu$ reeuperatoree aut iu- 
«dtcem poetulare • • • Sponsio est : 
«iVt (e Aproniu$ tn deeumie eo- 
«ctum eise dtcat ; • . . ab$ te m- 
«dtcttim poetulaiur* . • • Recope- 
«ratores dicis te datorom^ . . . 
« Instat 5cafidt<iiff poeeere reeu- 
•peratoree • • • (Yerres) dicit se 
c de cohorte soa datorom. . . . 
« SeandiUue po$tulare de eonuentu 
fireeuperatore$t • • . negat sese 
«apod Artemidorom recoperato- 
« rem oerbom esse factorum ; . • . 

• poetulat ab$ te, ut Romam rem 

• reUeiae . . . Negas te Romam 
« reiectorom, nefas de conaento 
«recnperatores daturom; cohor- 
«tem tuam proponis. SeandiUue 
urem $e totam reUeturum dieU 
« et $uo tempore e$$e rediturum . . • • 
«quid facis? ScandiUum eogi$ — 
«quid? $pon$ionem aeeeptam fa- 

• eeref impudenler toUis exspe- 
«clalum eiislimationis tuae iadi- 
«cium? nonfacis. . • . Quid ergof 
« co^tt . . . Scandtittim quinque iUa 

• miUa nummum dare atque ad- 
enumerare Apronio.9 Hoc est, 
opinor, re$tipulationi$ $ummam 
SeandiUum eondemnat* — Qaem 



g. 1. ludicii arigo et natura. 



31 



Accesseront praeier ManuHum^ qui quid sentiat ^^ 



Loc« ia e. 8. 
t7. ^1« 



ulx intelllgl potest, Sigoniusj GruteruSy FreigiuSy ^'^ 
Graetiim^ L GronouiuSy Facciolatus^ FerratiuSy 



locam paollo copiosios excerpsi, 
ne obliqoa iR Darranda sponsione 
oralio qoemqaam falleret, neae 
dobitationem mooeret, qoin aetO' 
riM penonam SeandiUui sostinoia- 
sel. 

di OffUM» ni, 19. «Fim- 
cbriam iodicem Lotatio foisse, 
«qoom i» ipcntUmtm feduet^ Ni 
cittr ^ofNit etseC.» Conf. Fol. Max. 
Vii^ a, 4. «L. Fimbria, a M. 
• LMUaiio Fythia iudex adiitu de 
csponsiooe, qoam is eym odiitfrs- 
corto, qood oir bonos esset, fe- 
ceerot.» 

AUqoanto incertiora, nec ta- 
BMm contemnenda exempla sont 
haec: 

Vai. Mam. VI, 1, 10. «C. Pes- 
ccennios, triomoir capitalis, Cor- 
cneliom • . . qood com ingenoo 
cadolesoentolo stopri commer- 
ceiom baboisset, poblicis oinco- 
cUs oneraoit; A qao appellati 
ctriboni, com de stopro nihil 
caefarett sed epaneionem se fa^ 
tcere paratom diceret, qood ad- 
c oleacens ille palam atqoe aperte 
ccorpore qoaestom faclitasset, 
cjntercessionem soam ioterpone- 
cre noloerant Itaque Comellas 
cin carcere mori coactos est.» 
Nimirom , si non omnis ratio 
fallit, llle Cornelias pro- 
li mtmus in $e reeepturus erat, 
etijoe mente epaniiane rogaturus. 



Vdl» Max» VI, b, A, aQoom 
« tribonos plebis L. Cottf fldoeia 
« sacrosanctae poteslatis credi- 
«toribos sois nollet satisfacere, 
«decreoit collegiom tribonoram: 
« Si neqne solneret peconiam, ne- 
«qoe daret eum quo iponeio fieret, 
« appellantibas se creditoribos 
«aoxilio fotorom.» In hac spe- 
cie eadem iila ratio facit, ot ere- 
ditoribu» sUpolandom agendom- 
qoe foerit. 

Gell. XIV, 2. «NoDC si spofi- 
«stonam fecisset GeUttiseum Jtirto, 
«iVt uir meUor e$»et GeUiu» quam 
« TuHu» , nemo , opinor , tam in- 
«sanas esset, qoi iodicaret, me- 
« liorem esse Gelliam qaam To- 
«riom.» Hic uero admonendi 
somus, in principali qooque caus- 
sa 6eUttim aetorem , Jurttim retim 
foisse. 

Certissimis exemplis accedit 
pro Caedna c. 16. « oetos est . • • 
«qoum ad uim faciondam oeni- 
«retur, si quos armatos qoam- 
«uis procol conspexissent , ot 
« statim tesUficati discederent, op- 
«time »pon»ionem faeere possent, 
«iVt aduereu» Edietum Praetori» 
mui» faeta eiset. Ilane oero? 
«scire, esse armatos, satis est, 
« ut uim factam probe»; in manus 
« eoram incidere non est satis ? • 
rel. 

Contra uero qni sponsione ro- 



i 



32 



Cap. I. De iure caussae Quinctianae. 



JtTff.*i» quomm sing^nlorum errores recitare lon^m et inntlle 
^•■*- esset^^). 

Hotomani uero sententlam, communem qaodam- 
modo omnium fontem, iuuat per indicem subiicere. 

Nimlrnm statult, in prluatis controuersiis, ne,.qui 
calumnlarentur, Impune dlscederent, moris fuisse, ut, 



^anti spondet ae promitlU , dici- 
tar sponsionem facere: 
f^o Caecina c. 28. nAebutiui . . . ne- 
« cesse est tnale fecerit sponsionem . » 
in Verrem F, 54. «cogere Seraili- 
« am coepit, H-S duobos milibos 
« sponHonem facere eum lietore euo, 
« Ni furtit qtuieitum faceret . . . Ser- 
«ailius et recasare et deprecari, 
« ne iniqais iudicibas, nullo aduer- 
«sario, iodicium capitis in se con- 
«sUtuerelur .... Concidit; illi 
«latera tundebant, ut aliquando 
mepondere $e dieeret.» 
• Quid multa? adeo constat, 
anceps etutriusque personaecom- 
mune esse illud sponsionem faeere, 
atin una oratione, quinetiam in 
ano capite uarietar, denique uel 
vna ennnciatione duplex illa si- 
gnificatio aliquaodo . comprehen- 
datur. 

Sic eandem sponsionem in 
c. 8. et 0. pro Quinctio facere 
dicitar Quinetius, qui rogat, in 
c. 14. NaeuiuSf qui spondet ae 
promittit ; — sic in Yerrem I, 45. 
«Si qnis testamento se heredem 
cesse arbitraretur, qnod tnm non 
«extaret, Uge ageret in heredi- 
«tatera , aut pro praede lilis uin- 
«diciarum quuro satisaccepissol. 



«tponsionem faeeret, ila de here- 
«ditate certaret.» 

Bf ox iMdem, paucis interiectis : 
« Ex Bdiclo arbano : Si de here- 
«ditate ambigitur, si possessor 
• sponsionem non faeiet'» reL 

Quo cumulus accedat , redeas 
ad c. 20. Legis GaUiM Cf salplnae, 
ubi sponsionem faeere atque spon- 
sione se defendere dlcitor, qoi, 
prout Praetor iusserlt, aat spor>- 
sUme rogat aut roganii promittit. 
Qua de re supra p. 17., oerbis 
legis exhibitis, disputauimus. 

36) Sigonius de iudiciis Lib. I. 
c. 21. med. «Naeaius proaoca- 
«uit Quinctium sponsione stipa- 
clans; SpoifDBSNB sacrambntcm. 

« SI BONA TUA . • . POSSBSSA SINT ? 

«Cui Quinctius ex auctoritate 
«Praetoris: Spondbo, si bona 

«MBA . . . POSSBSSA SUNT. Indc 

« restipulans : Et tu spondbsnb 

«IDBM, NlSI BONA MBA POS8B8SA 

«suNT? Cui Naeuius: Spondbo 

«NI BONA TUA POSSBSSA 8UNT.» 

Confer/. Facetolan* Exercitatio- 
nes in M.T.Ciceronis Orationes II . , 
pro P. Quinctio et pro Sex. Roscio 
Amerino, Pataoii 1723. S. p. 18. 

M. Ant. Ferratii EpistoUe, 
Veneliis 1738. 4. Lib. I. Ep. 2. p, 5. 



S. i. ludicii wigo et natura. 33 

qui UteiD intenderet, adnersariiijn sponsione certae «1^2?. Vj 
pecuniae lacesseret, ni ueram caussam baberet, com- ^''" 
traque^ inquit, U^ qui spofisione prouocabatur y aut 
fateri eogebatur, aut, H iufitiaretur, restipularL 

Deinde pergit dicere, euoi, qui sponsione lacesseret, 
prius sponderequam stipulari debuisse, cum spopon- 
disset, tum stipulari solitum; — naduersarium tiero 
uetiam ab iUo restipulariy ut iUe iterum sponderetj 
• et eius spotisio rite facta conceptaque uideretur. * 

Denique eum, qui prouocauit Cqiieo> 'n h^c caussa 
Quinctium fuisse^)) ^n iudicio ex uariis iUis sponsioni- 
bus reddito actoris partes tenuisse. 

Eandem lectionem Emestus tuetur, similibus, opinor, 
circa sponsionum naturam erroribus captus^). 

Supemenit exinde Rostius^^)^ quem, licet mense 
Aprill A. C£}I3CCCXX. libellum suum ediderlt , tamen 
Gaio nondum usum esse apparet. 

Is a duobus illis, quos initio demonstraui , erroribus 
profectus, principii loco posuit: 

« Qtd spondet Si quid sit , is dubitat et negat ita 
« esse^ qui coditra spondet Ni quid sit^ is confidit et 
maffirmat. Unde effUAtur^ ut uox Si negantiSy Ni 
mautem a/prmantis sponsionem ordiatur.^ 

Quorum anterius, quod caussae loco ponitur, haud 
almurdum quidem est, at effectus, qui dicitur, peruer- 

37) Atquin niehercule eius est 39) F. G. E. Rostius de usu 

ipofifiofM prouocarey qui spon- uocularum Si et Ni in sponsio- 

lionem facere uult non qui re« nibus, ad PlauH Rud. V, 3, 

euial. 19 — 27. Lipsiae 1820. 4. pag. 

38) Conferatar eius nota ad 6. scqq. 
c. 27. et Clauis s. u. Sponsio, 

SmiMlria, Ltb. I. 3 



34 Cap. I. De iure caussae Quinctianae. 

Yl^tV^ sissimus, propterea quod gpoiisio genere suo stiptUatio 
vuinetio. ^gi^ omnis autem stipulatio ex stipulantis persona, non 

ex promittentls spondentisue concipitur. 

Nec meliora sunt, quae complendae illius doctrinae 

caussa idem Y. D. addidit: 

Namque eum putat semper dici prouocare ad spon- 
sionem, qui prior stipuletur, priorem autem stipulari 
eum, qui aflTirmet, aflfirmare denique eum, qui prior 
aliquid statuat, quod argumentis et testibus probari ac 
transigi nequeat, quamobrem quo aduersarii lingua 
compescatur, aflTirmanti ad sponsionem sit prouocan^ 
dum^^). Quod qui faciat, semper pro aflTirmante esse 
habendum, neque quidquam interesse, utrum aliqnid 
esse an non esse aflfirmet, modo sententiam suam ab 
altero impugnatam sic uelit tueri, ut eum iubeat spondere. 

In summa, StipulatiOy inquit, et sponsio ipsafiebat 
cum particula Si, restipulatio et respotuio cum op^ 
posita Ni; Praetor denique iudicem dabat cum 
particula Sr. 

Huic, ait, rationi, ubicumque res occurrat^ alteru- 
tram particulam uel 8i uel Ni tam necessariam et 
propriam esse, 

• ut^ ubi eam legem migratam nideamus^ ibi au^ 
« dacter aut librarios mendi accusare aut ipsos 
« scriptores negligentiae insimulare aut adeo nns 
merroris arguere debeamus.^ 



40) Iroino quo maior copia do- erita(queiudice,qaicontroaersiae 
cuinenlorum , (estium , argumen- opcram det ac Praetorem ea cura 
torum , eo magis sponsione opus subleuet. Vide supra p. 6. 16. 



g. 1. ludicii origo et natura. 35 

lam eiosiDodi principiisv tali proposito , quid mirum^ ^i?'^^ 
Quinctianae hunc, quem dicit nobilissimum , locum uel ^"""^*** 
primum ita pessumdari, ut statuatur, m tjUerpretnm 

merrarey qui stipulationU forfmilam crasse et ob^ 

• scure iutelligerent y factum esse^ ut inueteratum ' 

• tdtium uerbortim iioii solum non emetidaretur^ sed 
« iioufo naeuis interpolaretur ; • • • manifestum enim 
« esse^ quicquid contradicant doctissimi caeteroquin 

• interpretes ^ ueram lectionem solam esse hanc Si 
« BONA • • . possESSA ESSENT. Ncgautis cuim^ inquit, 

• illa spotisio est. Quare in c. 27. a quibusdam libris 

• recte abest partictda Xon in repetita sponsionis 

• formnla.* Quod nescio ubi legerit. 

Hac uero Rostii doctrina Beiertis adeo decipi se 

passus est^'), ut etiam A. CI3I3CCCXXI. Csatis tamen 

dluulo^atis Gaii Institutionibus^ cum emendationem illam 

tum caetera omnia probaret, multa etiam in adnotationes 

saas transferret, illumque libellum sic laudibus extolleret. 

« JETae omties obseruationes exquisitissimue debenttir 

Msingulari eruditioni F. 6. E. Rostiiy collegae 

« nostriy e cutus elegantissimo programmate exteris 

• gratificaturi haec delibauimus. Quam confuse 

• hanc rem tractarunt alii!* 

Noui nihil memini, me apud Beierum inuenire, cui 
Orellius noster neque credere debuit, neque lectionis 
sclte uindicatae laudem trlbuere. 

Caeterum prauam Illam lectionem, a Lemairio quo- 
que receptam, Osiander^ Gcrmanicus inlerpres, secuiiis 



41) ad III. de Omciis 19. 



^ Cap. L De iure caussae Quinctianae. 

^in^n ^^*) ^^ insignis, quod inueterati erroris ipal Craio, 
Q-iMiM. grauLssimo testi nostro, testimoniain denanciaait. 

n. Nl • • • POSSBSSA NON ESSENT. 

Hanc lectionem cum receperunt tum defenderant 
LambinuSy Muretus^^)^ Garatontus Cflnctuans tamcn 
inter eam et superiorem ^^^ 3, Beckius^ SchiUziuSj F. C. 
Wolffiusy Klotzlus'^), Reinius^^). 

Latnbini defensio haec est: 

Primum sic concipi solere sponsiones per Ni, deinde 
concipi ex parte eius, qui sponsione lacessierit. ^At 
• hiCi inquit, Quinctius iniquUiite Praetoris Naeulum 
« sponsione lacessere coactus erat ^^ , hoc modo : 

• Nl MEA BONA EX EdICTO PrAETORIS POSSESSA NON 
cSUNT, CENTUM DARE SPONDES NAEUI? 

Deinde quinque affert exempIa^H, quibus nescio 
quid planum fiat, nisi aliquando uocem Ni occurrere 
aut in sponsionibus aut in sponsionum narrationibus. 

Qua omni argumentalione nihil sane potest esse 
absurdius. Quis enim, quaeso, sic sponsionem faciet, 
ut necesse habeat, quando inde egerit, aut ipse illud 



42) Var. Lecl. XVI, 19. 

43) InuersaFaccto/afidubilatio, 
qui superiorem recipiens lectio- 
ncm ueretnr, ne altera haec po- 
tior sit, quia pcr negationem 
sponsiones concipi solitae sint. 

44) Is V. D. parum sibi con- 
slat, cum, nescio qua ratione, in 
teitu edidil A't . . . pos$e$$a non 
e$sent, in argumento uero prae- 
misso retulil Si. , . po$ses$a essent. 

45) d. Rom. Priv. R. p. 488. 

46) Conf. supra p. 33. not. 37. 



lUud addo ; Polest quidem Prae- 
tor cogere aliqaem aot iobere, 
ut $pon$ionem faciat sioe rogando 
siue promittendo, sed ot Utbeat 
$pon$ionem faeere, adeoqoe ot pro- 
uocet atque lace$$at adoersariom 
sponsione, id uero neque iuberi 
neque cogi qoisquam sane potesU 
47) Sunt loca sopra p. 7. not. 5. 
a nobis allegata : de OflTiciis III, 
19. in Verrem III, 59. in Piso- 
nem c. 23. pro Caecina c. 16. 
Val. Max. VI. 1, 10. 



$. 1. ludicii origo et natura. 



37 



factojD frobare^ quod negauis$etj aut enlti et elabo- ^^j^^J^ 
rare, ut de sponsione contra se iudicetur? gu«ciio. 

GaratoiHus autem de illa iectionis uarietate aic 
disputat, ut, si criticis rationibus agatur, Iianc statuat 
sinceram esse lectionem; sensum uero aut hanc auk 
superiorem postulare, caeteras excludere; LanMnumy 
dum stipulationum uerba conquirat, ea Quinctio attri- 
buere quae Naeuii sint Yerumtamen pugnam illam 
uerbomm Ni non uehementer offendere, cum planius 
Si dicl potuerit, denique eiusmodi exempla penltus 
ignorari. •Ubi^ inquit, TulHtu sponsiones factas tiar" 

• ratj Ni uideo semper adesse^), sic Cato apud 
nGellium XIV 2.*»), sic Liuius III, 57. 24. ^^) 
« Verum hae omnes affirmantium sponsiones sunt^ 
« ^i fiofi aliter spondere certam pecuniam debent 
« quam Ni ita sit. Recte itaque VV. DD. similibus 
« locls ex formula ueteri hoc qua Ulustrare qua resti^ 
« tuere non destiterunt. 8ed eademne formula iii 
« sponsiones negantUim est inuehenda ? Unicum hic 
« exemplum huiusmodi rei ne statuamus j mehercule 

• vereorJ' Deinde conferri iubet Gellium VII, 11/'), 



4S) ▼ideUinenadFain.yiI,21., 
CQiot loci aerba sapra exhibui p. 
30. not. 35m de lectione aateni,hic 
qaoqae teDtata, ad Hu9chkium me 
retoli. Caeleroqain conf. Gaium 
lY, 93. 01. cnm I. in Yerrem 45., 
qQoroin locorom aerba habes su- 
pra p. 11. et 32. not. 35. 

49) Uerba oide sopra p. 31. 
Dot. 35. 

50) c. 57. «M . . . iudicem illi 
•fefre, rUuindicias ab libertate in 
tfemtdUcm dederit,» 



c. 24 «adfirmantibus . . . , secum 
aeum (Kaesonem) tum frequenlem 
« ad signa fuisse. Ni ita esset, multi 
npriuatim ferebant Volscio iudi- 

51) atu in uno scorto maio- 
arem pecuniam absumsisti quam 
aqnanli omne instrumentum 
«fundi Sabini in censum dedi- 
«cauisti. Ni (al. Si) hoc ita est , 
«qui spondet mille nummdm?"' 
et rel. 



38 



Cap. I. De iure caussae Quinctianae. 



Loca in 
et c «7 

^uiuclio. 



<" ^ ubi tamen Si an Ni sit legendum , quaeratur. In altero 
denique Gellii loco, Y, 4.^^) recte Si esse, utpote in 
negantis sponsione, modo incertum auctorem esseGelllam. 
Xe plura, iidem fere ubique errores. Illud nnum 
addo, tam Garatonium quam caeteros male semper 
permiscere, quae ueris sponsionum formulis insnnt, 
cum iis , quae nonnisi in narrationibus rerum circa sin- 
gulas sponsiones dictarum factarumque continentur, ac 
propterea obliquo sermone et a sponsionum formulis 
diuerso nobis tradi solent. Quod errorum genus cum 
omnibus illis uoeabulorum aucupiis uerissime Htuchktus 
exagitauit"). 



52) « CoDtra librarius in quod- 
«uis pi^nus uocabat, si in unatu- 
«piam liUera delictum esset»" Al. 
m . . . nuspiam. 

53) De caussa Siliana , io Stu- 
dien d. R. R. p. 12. Conf. Zim- 
mem 1. c. T. III. p. 171. Rein 
I. c. p. 452. — 

De illa sermonis uarictale 
Husehkius 1. c. sic iudicauit: 

fnSponsionis sententia in con- 
airarium mulata sponsiones re- 
« feruntur his locis : Cic, de Off. 
uiil, 19. in Verrem F, 54. /1/, 
«57. 59«, pro Caecina c. 16. in 
« IHsonem c. 23. Val. Max. ii , 
«8, 2. Gell. XIV, 2. Gai. iV, 
« 165. (de quo loco , parum cer- 
«to, conf. ibid. p. 332.) ipsa 
usponsionis uerba neqw in con- 
ntrarium mutata referuntur his 
«locu: Cic. pro Quinctio c 8. 
«27. (ad Fam. VII. 21.), GelL 
aVil, 11. Petron, Satyr. 70., 



«91106 tamen loea ferme a uiris 
«docCts eontra Codicum fidem 
«tentatasunt, DitiersitatiM autem 
«ra(to in hoe est: Cum contro' 
«rtum ponitur , ea est dicentis 
tisententia, Titium, nisi ret ita 
« se haberet , etiam ad spomio' 
nnis periculum subeundum para- 
« tum se ostendisse : mentem igi- 
(ttur ad periaUum poenamqite^ 
« ^iMim alter , ni suum tissertum 
vuerum esset, in se recipiebat, 
«aduertit, non ad ipsa stipula'- 
ationis , quam elocutus eraf, 
« uerba. Ubi uero dieentis animo 
« magis ipsa uerborum eoneeptio 
« quam sponsionis periculum ob- 
auersatur, genuina etiam spon' 
« sionis uerba referet. Prior ra- 
atio natura fua, quoniam sem- 
oper eius , qui sponsionem fecit , 
« cogitationem refert , perpetuo 
« coniunctiuum modum efflagitat 
(confer lamen Plautum in Cas. 



S' i' ludicii oriyo et natura. 



30 



III. Nl • . • POSSfiSSA KSSKNT^ 

Sic le^i iussit BHsnonius^ panim quideni idonea 
ratione, seilicet qnia sponsiones, quibus sc Inuieem, 



I^ra in e. ^. 
cl c- t7. pro 
QniBclio. 



Prol. 75., Epid. Y, 2. 35. 34. 
Pers. II , 2 , 4.) , posterior et 
m eatmmetiuum et indicatiuum ad- 
•mittii 9 ut tamen hie aptius po- 
• natur.m 

NoD repagDabo; id ODnm me 
torbat • qood io aflirmatiois spoo- 
siooibat obliqoo sermone refe- 
reodit non uariatur Si et Ni , 
Immo perpeloo negativa parti- 
cula Ni adbibetor. Coios oodi 
eqoidem aidero simplicisstmam 
solotionem , dommodo liceret 
particalam ni pro nonne^ an non, 
io obliqoa oratiooe positis (Ob 
niekt), iDlelligere. Vetos eoim 
est atqae omoiom ferme iiogoa- 
rom usa receptom , qoae affir- 
mandi animo obliqoa oratione 
ioterrogeotar , oegatioe coocipi, 
et coDtra. At eoim oocolae iVt 
eiosmodi tigoificatio io Leiicis 
oosqoam occorrlt. Ergo boc de 
laliDitate iodiciom peritioribos 
relinqoo. Uaec tameo mecom 
repotaTB» primom Si baod dobie 
pro An otarpari, llaqoe ipsam 
Latinae lioguae iodolem oix ob- 
stare, qoio Ni possit An non 
sigoificare ; «Iterom , oltro posse 
ooocedi, ad priscom scrmooem 
illom aocis At usom , siquidem 
obtiooerlt, pertioere ; oam io 
ipoasioDom similioroqoe rerom 
iare et consuetodioe tam Cice- 

roois aetate qoam postea mollas 



prisci sermoDis rcliqoias eiti- 
tisse , oemo saoe oegabit. De- 
Diqoe oDom saltem locom inueni 
(neque lectione ncque sensu du- 
bium, quamuis uarie a VY. DD, 
agilatum) , ubi in communi ser- 
mone oocola iVt ita oalere oide- 
tor ; dico Plauti TructU, /T, 
2, 23. 
Attaphium : « Litteras didicisli : 

aqoando scis, sine alios di- 

«scere.» 
tHnarch : a Discant , dum mihi 

« argumentari liceat, ni oblitiu 

ntiem 

«Quod dedi. ^ At* inlerea 

« magisler dum tu commen- 

« tabere 

aVoll interim illa itidem com- 

«mentari. — Di. quid? ~ 

nAt. rem accipere identi- 

«dem», rel. 
Conrer praeter Edilores eliam 
F. G. E. Rottii opuscula Plau- 
tina, Vol. U. p. 338. «Docb 
« mdcbt' ich erforscheD , ob ich 
«etwa ausgescbwitit, Was ich 
«lernt*.» — Sed iam salis de 
Latinitate, de qua , sicot antea 
dixi, non meum est iudicare. 
De re autcm ac sententia in me 
recipio , fore, ut , quao secun- 
dum Btuchkium attuli exempla, 
omnia inueniantur tenlalae illi 
ralioni consentanea esse. Qui- 
bus insuper adiiciam tam ad 



M Cap. L De iure caussae Quinctianae. 

Mr^^^p^qui rontenderent , proaocare consnessent , particnla 
hac Ni conceptae fuisseni^). 

Quae BrissotM lectio , taoietsi propt» sensos neri- 

tateai prioribiis illis lon^ praestat, acerbe taaien a 

GmraioHio^ satis placido alias et huano anctore, re- 

prehenditnr. mBrinoHbUj inqnit, formulae locum 

mopiare siudeuSj non sensii ab se peruerii sen^ 

mieHiiam^ Turpiier auiem seeuius eum esi OtU 

mueius^ fuem ab HoioamHo ei Ursiuo discere 

moporiebai^ Qutuciium sic facere spoHsUmem non 

• poiuisse.* 

Cietmni qmna OHueius hanc Brissonll lectionen 
a se receptaai adnotatione sna sic defendissrt, nt coh 
saermfmeHio spoHsioHem^ cum poeiuiA sponsione prme^ 
iudicimlemj cum omilbus omia perwsceret^ nuper 
Heflerus^ nouus extitit defeusor, qui propoaitae 



a4 s«nes res 4. MUi loco (Tn« 11., t^ai- 

pettteeatia Im«€: Um. iii . ^ 4cai lefatw N%) tpumHn pro 

57. 56. Hmmi. ibtJU iii , 4^ 7. siipmtmri « mpm4 TmUwvmm oero 

«Yf. r. 3. ^ «Yf. Fmmmi, 4. 1. (U, S, S.) nttipmimH pio 

r, 4, 73. Cmnm. m Pirol. 75. ipmdtrt smm prmmmUmn osvr- 

Efii, r« 2« 11« Siff. ritrt. /1, pelw. 

^ 4. — Ml. r, 4. r^. Umr^ 51) 4e Firwiii Li^ Y. cap. 

iV^ X 3- «rt. 04 oefo m4 foa- 7. p. 351. 

M wrefftms\ 55i Mi AufiMiMiMi Comm»- 

le le pnelcflool, alifoao^ foriiis |— rt»i , orf. Amg. GmiL 

ialcrTO^tioae paiticolae .\i eo- Bt§ttr , Jifrsiioi 1S27. 4. c 17. 

trerere ooo> p. SS. se^. — nia taatui , ^e 

[, oeloti rol. Jfor. 4e ipiiMiioi prm prmt4» UUt 

VII, i, 4. vCooC. 4. I. 4e Off. liiMnno, ^ QoiactMK 

111, 19.> Tl. U la. soa ref««effe pnfiwTt , ▼. D. 

C m eniM ofcit r r taotoai (Mn fro4idlil« bmms pnrfcaMii Milii 

m4 soHiHMHi illan raliooeoi Imio^ ot^eotor. 
fertioct': ^oaetv . oooi Ibrte io 



S. i. ludicii origo et natura. *i 

sponsionis ius tam bene perspexit, ut ueram lectio- JtT^,^^ 
nem , sl critica qaoque ratione usua esset , ipse re- ^***^' 
stitulsset, caeteri, si eum audiuissent , nunquam relin- 
quere potuissent. 

IV. Sl • • • POSSESSA NON KSSENT. 

Hanc lectioiiem, et Codicum auctoritate et iuris 
ratione unice ueram, olim Menardus a^ouit^^), cuiuf 
tamen sententia, et uerltate et simplicitate inslgnis, 
adeo caeterorum erroribus obruebatur, ut non modo 
laude, uerum ne refutatione quidem digna putaretur. 

Deinde nostra aetate C F. EVeieslebeti ^O i cum de 
Quinetiana hac sponsione fabulam componeret, ueram 
hanc lectionem, opinor, quo aliquid tamen ueri superes- 
set , in formula conseruauit , quam de reliquo sic elfinxlt : 

« Pbouoco te cxxv. asris sacramknto , si Ex Edi- 

• CTO Praetoris bona mea possessa non sint.* 

« SlMILITER EOO TE SI POSSESSA SINT.* 



56) Videsi« Menardi Argamen- 
tom baias Orationis, apnd Ga- 
ratonioni p. 323. «Negante 
«Qoinctio, bona ex Edicto etse 
«posseMa, iubet Praetor spon- 
«sionem Qoinclinm facere, Si 

• bona sma ex Edieto Burrieni 
•PraeioriM [Romae] diei XXX. 

• potsesta non tiinl. Quid est 
« ergo in controoersia ? Dico peti 
«in hac oralione certam peco- 
'« niam ex sponsa , qoam inlen- 
«dat P. Qoinctias deberi sibi a 
« S. Naeoio , qoasi commissa 
«lUpolatione.» ~ Et inferios 
>it : « Forma sponsionis , secon- 



«dom qoam stipolari Qoinctinm 
«oportoit, fuit ferme talis: Si 
« bona tnea ex Edieto P. Burrieni 
« Praetorii XXX. dies potMeaa 
9inon fiml, S. Naevi^ promittii, 
«pota, mUle nummoeJ StipulO' 
vtui ett P. Qii<nc«iif , promieit 
eNaeuiu$.9 

Ecce qoae ad rei capot per- 
tinent , oera omnia praeter tum^ 
mam pecuniae, ad poenalis po- 
tios sponsionis qnam praeiudi' 
cidlit modom effictam. 

57) de Spontionibut earumque 
pr€Mertim in iure Saxonico obli-' 
gatione f Liptiae 1822. 4. p. 7. 



Locaine. ^. 
•t c. t7. pro 
QuiBClio. 



42 Cap. L De iure caussae Quinctianae. 

PauUo postea Rauixui Codices cum ratione iuris ita 
conciliauit, ut quo errore expulso ad lectionem Iianc 
nostram stabiliendam necessario opus esset, eum qul- 
dem expelleret, de caeteris quam plurimosretineret^^). 

Denique Huschkitis^ quum de caussa Slliana disser- 
eret, obiter quidem locum nostrum attlgit, ueramque 
lectlonem auctorltate magls sua quam pecullari argu- 
mentatlone firmault: attamen sponslonum unluersam 
naturam^ qua est perltia et subtilltate, adeo perspe- 
xisse mihl uidetiir, ut, dummodo ad Qulnctianam caus- 
sam propius accedere uoluisset, scribendi mlhl occa- 
sionem uix rellcturus fuisset. 

Atque haec est Editorum ac Commentatorum de 
ilia sponsione dlsputatio , ad d. caput 8. huius oratlo- 
nis plerumque dlrecta, atque inde ad caput 27.^ ubi 
eiusdem sponslonis mentio recurrlt, translata. 

Quam uero inferioris hulus formulae quidam, inani 
artlficlO) slbi eflfinxerunt dluersitatem^^), ea peruersae 



58) 1. 1. p. 21. — «Ea Bimi- 
«nim, iDqait, erat formula (H 
«... nofi esient) , quam Praetor 
«Qainctinm inteDdere aolebat, 
«com Naeaiam primas spon- 
«sione obUgaret. Non aUter 
«igitnr legenda oidetar in c. 8. 
« et 27. ; otroqae enim loco di- 
« citnr ex persona Praetoris , qni 
«formulam ita noncopabat, oti 
« erat osurpanda ab eo , quem 
«primom sponsionem facere io- 
«bebat, plane ut qui adoersa- 
«rium ad sponsionem prouoca- 
«bat, eam formulam addebat, 
« qua eum contendere secum 



cuolebat. Quod si Naeuius pri- 
« mus sponsionem fecisset , ei- 
« dem etiam primo loco ex sponso 
«agendum fuisset.» — Sensit 
igitur V. D. , sponHonem faeer$ 
dici boc loco qui stipolatur , non 
qui stipulanU promitlit; iUnd 
nero non intellexit, simplicem 
esse sponsionem nec mutoam, 
neque illud, ad ipomionem pro- 
uoeare eius esse , qui uelit spon- 
sionem fieri , non qui recuset. 

59) Conf. Facciolatum et Go' 
ratonium ad c. 27. Quorum bic, 
«Ferri , inquit, uulgata lectio 
« (s« . . non sint) hoc loco potest ; 



g. i. ludieii arigo et natura. 4*3 

illi sponsionis, qua de agitur, ratloni, in qnapurganda l^^!^^^ 
et emendanda satis, opinor, elaborauimus , tam intime ^***^'*- 
coniuncta est , ut noua inde dlsputandi materia nascl 
nuUa possit. 



«neqoe enim QvAnetiuiy dt sa- «iDdefinitam hoe est, et NamUi 
« pra c. 8., dicitor fecitse spon- « tponsionem poisomos intelli- 
« sionem , sed jponsio facta es(. « gere.» 



82. 

Quo iure NaeuluSy ut bona Quinetii posHderety a 
Praetore cum postulauerit tum impetrauerit. 

Illis satis cognitis, qiiae iudicii ordinandl caussa in 
iiire apud Dolabellain Praetorem disceptata sunt et 
transacta, sequitur, ut quae in iudicium uenenint, 
sponsionisque caussam et actionem continuerunt, or- 
dine percenseamus. 

Quippe sponsio, de qua agitur, ita concepta fuit, 
ut iudicium in ea re totum uersaretur, boua Qutiictii 
ex Edieto Burrietii Praetoris dies XXX. possessa 
essefit neaie. In proposita uero specie quum praeter 
Nfaeuium nemo Quinctii bona neque possederit, neque, 
ut possideret, postulauerit*), perinde est, ac sl noml- 
natim quaeratur , Naeuius ita possederit necne ^). 

lam imprimis ad hanc quaestionem pertinet cogno- 
scere, an Quinctius bi ea caussa fuerity ut botui 
eius possidere Naeuio ius esset. Qua de re quum 
peculiare quoddam fuerit Edicti caput, ubi certis 
legibus finitlsque caussis enumerarentur , quorum bona 
Praetor, ut possiderentur, et, cum res ferrct, uen- 
derentur, iussurus esset; primo loco uideamus, quo 
nomine Quinctius in illud Edictum commisisse ab aduer- 
sario Inslmuletur. 

1 CoDf. c. 23. 24. 29. 2) Vide supra p. 5. 



g. 8. Quo iure N: bana Q^. possederit. 45 
Niminiin quae elm Edicti memoria nobis est tra- . "^r^"' 

rrMions. 

dita, hoc orationis Quinctianae loco potisdmum con- 
tinetur : 

c 19. c. . • Attefide nwiCy ex Edicto. Praetorts 

• boiia P. Quinctii possideri fuUlo modo pottAsse. 
c RecUa Edictum. Qui fraudationis cAusaA lati- 
«TARiT. JVoii est is Quinctius: fiisi si latitafity 

• gui ad fiegotium suumj relicto procuratore, pro" 

mficiSCUfUur. CUI HERBS NON RXTABIT. Nc is qui^ 

c dem. Qui kxsilii caussa solum ubrterit. Dici 

• id noii potest. Qui absens iudicio defbnsus non 
cruERiT. Ne id quidem. Qtio tempore extstimas 

• oportuisscy Naeuiy absentem Quinctium defcfidiy 
c aut quomodo * P rel« 

De textu postea accuratius erit dispiciendum ; in- 
terea exliibui Hotomafii lectionem, fierbis quidem 
incertiorem , scfisu uero omnium prope iudicio compro- 
batam ac talem , quam fide mea tantisper recipere 
minime timeo. 

Quatuor igitur liabes clausulas, quarum in unam- 
qaamque qul Inciderit, in ea caussa est, ut aditus a 
creditoribus Praetor iussurus sit, primum bona possi- 
deri, deinde caetera, quae eius iuris sunt, ex ordlne 
peragi^). E quibus Naeuius quam praetenderit, cu- 



3) Confer Gaii Gomin. lY. crum, qoi ei lege lulia bouis 

S. 78. inBima autem ueneuni oceduDt; item iudicatorum post 

«au( uiuorum aut mortuorum: a icmpus , quod eis partim lege 

«utuoriifn uelut eorum, qui frau- « XII. Tabularum , parlim Edicto 

• dationit causta lalitant , nec o Praetoris ad expedieudam pe- 

* absentet defenduntur ; iiem eo- ocuniam tribuitur : mortuorum 



46 Cap. L De iure camssae Quinctianae. 



mU af •lar 



iosoe nomine QaincUuni apnd Pnetoreni argnerit, ui- 
dendoBi erit. 

Atqne primnni inter omnes constat, dnas saltem 
ex qnatnor illis dansnlis a canssa Quinctii prorsus 
alienas fnisse, neqne alio consilio a Cicerone intro- 
dnd, nisi qnonu^ris int^pra ac continoa eios capitis 
recilatio procedat. Eae scilicet sont ordlne altera ac 
tertia. 

Qnippe nemo Qninctium insimulabat exHIU caussa 
soham yertisae*)^ qninetiam mnlto minos in mentem 
Naenio uenerat dicere, morfm QaiHcibtm obiisse 
ueq^ie heredem reli^/Kisse. Nam ad mortuorum bona 



kona ■enevnt nelnl 



fM mUmm mHmm iu9hum 
4) OMler adnonen^i 




Nec pnto rede 
•e iMibere, ^nod onliro dicitar, 
eins oti^ne kononm possiden4o> 
roBi canssae apnd fiaq^miammm 
■mntioneai esse, in L. 13. t)nib. 
ci cnn, in po. e. «Ad co|:«i- 
tioneii Inperatonini a prae- 
si^ pioninciae leniissns, etsi 
in caetefis litibns aomae 4e> 
fendete se non coplnr, taMen 
in |«onincia Me»len4ns est. 
.^MMi «f anilio f f yona no |»i»Mfi\ 
ai 4«^^nftM> mw «jrisr«f, Kmm 
— ^)ni4 er^ro est? 
nfta^is nilii nt4etnr Ik>c k>co 
«jTsifiVw <|nam l«fimifw«w c(k 
ftMfio |Mt» inns mMM , nrr Kmm 



, kaberi; ibbo de ab- 
9mtiae emmna qoaerilnry an doa- 
bns istis rebns evrasnri possiL 
Deniqne i^ane niiki ett perspi- 
cnnniy ne te re i illani caossam 
(siort nelns eisilii ios nninersnm) 
likeran reipnUieae parvB fniife 
snpentilem. Xcqne enim arbitror, 
eisnlis a neter i bns illis Praeto- 
libns spcdari nfcswlinm , aed ra- 
piH$ dfmtniifumem , neqoe anti- 
qno illo inre rem facilem dnco 
Aiisse cimilfm iiMUrio dtftmdtrt' 
Qna lameo de re non buins ioci 
est lalins disseiere. Qni ooloe- 
rit Mrios Iloclomm errores co- 
|nMk»cere , adeal CmiaHmm Obss. 
X, 3t.« Jl««riirm 1. c. p. 46., 
I. c. p. :it41., BHh- 
Handb. d. Cif. Proc. 
T. I. p. :i$l. $. ±6.« a'lofsiMm 
ad b. c. 19.. JMiu«m 1. c 
p. 49T. — 




S- 9^ Qua iure N\^ bma Q^. possederit. ^7 

possidenda hanc Edicti clausulam Cui hsres non bx- J^".*^^,^"' 
TABiT, pertinere> adeo manifestam estO) ut tempus 
terere mlhi uiderer, qui id ita esse monerem, nisl 
complures fuissent, qui perquam ridlculo errore puta- 
rent, ^uia Uberi Quiiictio esnenty idcireo hute Edicti 
daumUae loctim non fuisse ^) ; quasi uero unquam fando 
audltum fuerit^ liberos patri uUw heredes extare! 

Quid multa? Quo remotlores a proposita specie 
mediae illae duae clausulae inueniuntur esse (jdi sunt 
sane remotissimae^^ eo magis persplcuum erit, eas a 
Tullio nonnisl inter caeteras et cum ostentatione qua- » 
dam totius eius capitis excussi enumerari. Quod cul 
bono sit anlmaduertisse , mox apparebit. 

Restant igitur e quatuor illis clausulis duae, prima 
scilicet et extrema, quarum utra aduersus Quinctium 
foerit a^tata, unice quaerendum esse putaueris. Age 
vero : utrum eaussatus est Naeuius? fraudationis 
cdussa Qubietium iatUasse? an absentem iudicio de^ 
fensum tum fuisse? 



5) GaU III , 7S. (uide supra 
DOt. 3.) Gonf. ib. II, 167. — Nec 
mirani igitur, infra (c. 28.) io 
peroratiooe rerainqoe , qoae di- 
citor, repetitiooe haoc caossam, 
tamqoain remolissimam , peoi- 
tos omitti. Qoa de re Hotoma- 
Dos ad d. locom oerissime ad- 
notaoit. Coof. etiam c. 27. extr. 
et c. 23., obi simili saoe ra- 
tiooe latitantis solum atque a6- 
untis caossae commemorantur. 

6. Vide Hauium l. c. p. 47. , 
abi nc^at dici poue , Quinctio 
heredem non extare ^ cuiuM liberi 



haud lemel in hae oratUme me- 
morentur. Unde primum inlel- 
lexi , quid ualeat , quod apod 
qoosdam memini me legere , 
Quinctio heredem extare. Gonf. 
Lambinum ad b. c. 19. n'. iVe- 
que quemquam attinebat ; qoin- 
etiam Ferratii Epist. lY, 4. p. 
250. — Neqne magis opporto- 
nom esse doco, qood Hotoma- 
nutf Klotziut aliiqoe ad b. l. de 
necessario herede moooeront , qui 
eoitandae booorum ueoditioois 
caussa iostitoi posset. 



48 Cap. L De iure cMussae Quinctianae. 

Buutlm!^ Qua de re dum quae. NaeuUuf quaeue HorteuHuM 
patronus orauit, aliquis nobis tradlderit, tutiasimuai 
erit diligenter attendere, utrum Tullius potissime de- 
fenderit. 

Ai uero qui hoc consilio integra solutaque mente 
orationem pro Quinctio perlegerit » facili negotio re- 
periet, uix uno alteroue uerbo latitationis caussam 
attingi, nullam rem, quae in latitantem proprie cadat, 
neque negandi neque excusandi gratia proferri , deni- 
que omnem eius caussae commemorationem perinde fere 
atque superiorum duarum talem e&se^ qualem non ab 
eo exspectaueris , qui periculum inde sibi creatum de- 
pelleret, uerum multo magis ab eo, qui tulissimum se 
hac parte sentiretO- 

Contra quartam illam caussam, Qui absens iudicio 
DEFENSUs NON FUERiT, quum primum mentio incidit, 
studiose adprehendit orator^), per plura deinde capi- 
ta^) intentissima cura persequitur, totusque in eo est, 
ut ex illius clausulae laqueis Quinctium exsoluat ac 
liberet. Cul rei sicut iampridem in narratione caute et 
consulto prospexerat *^) , Ita etiam in peroratione^')? 
ubi caeterae caussae partim breuissime transeuntur, 
partim plane omittuntur , insignem quandam curam ad- 
liibuit, eaque usus est cum grauitate tum copla uer- 
borum, quae primarlo illo totius defensionis iudiciique 
loco et capite digna esset. 

Simplex haec ratio, ex oratlonis liabiiu atqiie ad- 



7) Vide c. 19. 27. 29. 


lOj c. 6. 7 


8) c. 19. 


11) c. 28. 


9) c. 19-22. 





$• 2. Quo iure N\ hma Q^*. possederit. 49 

specta deprompta, satis apud me ualuit, ut pro explo- .^J^^*^"' 
rata re semper haberem, quartam lllam, non "primam 
Edicti claaaalam fuisse, qua tenerl Quinctius ab ad- 
aersario diceretur. 

Qaae tamen sententia quum longe absit, ut omnium 
iudlcio comprobetur, nuuc ea uideamus, quae contra 
et disputarl et statul solent. 

Atque etiam dissentlentium a nobis magna est inter 
Ipsos dissensio. 

Alii enim unam latltationis caussam putant agita- 
tam esse, alii ne hanc quidem, quin omnino nullam ex 
quatuor illis, quas supradicto Edicti capite contineri 
cognoolmos. 

Quarom oplnionum prior, olim ab Hotomam^^)^ 
nnper etlam a Rauio^^) defensa, uix longam requirlt 
refatatlonem. Neque enim orlginem duxit ex orationis 
hulus comtemplatione, uerum ex praua quadam iuris 
ciiUlls doctrlna, adeo hodle explosa atque a melioris 
notae scrlptoribus^^) repudiata, ut qul ante Gaium re- 
pertam eam excogltauerunt , excusatione, qui abhinc 
in ea perseuerauerunt , uix miseratlone digni esse exi- 
stimentur. 

Ximlrum error in eo fuit, quod ex aliquot Digesto- 



12) Qaem confer praecipae 
m Argumenio ad orationem pro 
Qoinctio atqae in notis ad c. 27. 

13) Yidesis 1. c. p. 42. seqq. 

14) F. C. G. Stieber de bono- 
nim emtione , Lipsiae 1827. 8. 
p. 29. — Zimmem h c. p. 2iO., 
qai ibidem in nota 3. (perinde 



ac StieberuM p. 42.) etiam de 
specie proposita mecum consen- 
tit, scilicet tamquam absentis 
non tamquam latitantis bona 
Quinctii possessa fuisse. — Beth- 
mann-Hollweg 1. c. p. 280.8eqq.— 
Noui autem errores irrepserunt 
in W. Reinii d. libro p. 497. 

4 



c 



50 Cap. 1. De iure caussae QumcHanae. 

•Jr.*'**!*"'" rn™ ^ocls male intellectls *0 temere conclndebatur , 
mUiionis ac possessionls tiiuersam omnino ^enns , ius, 
ordlnem exitumque fuisse, prout aut tatitaiio aut a6- 
senlia postulandi caussa esset; uidelicet absetitis bona 
creditoribus possidere iussis custodire tantum ac ^er- 
tiare licuisse, latitaiUis uero quasi ciuUiter posstdere 
certoque ordine etiam proseribere atque mndere lus 
fdisse. 

Unde quum oratio pro Quinctio frequentem contU 
neret et proscribendorum et uendendorum bonomm 
mentionem^^), satius uisum est, communi luris ratlonl 
caussam Qulnctii accommodare quam religlosa hulus 
obseruatione rationem illam disturbare. Quo consilio 
facile eo peruentum est, ut spretis quae repugnarent 
omnibus, latitatio Ingereretur, absentiae uero caussa 
acerrime expelleretur. 

Magnum autem huic errori praesidium Inde para- 
batur , quod cuius bona tamquam latitantis possideren- 
tur , ei perinde atque absenti depelli potulsse constat 
possessionem , si quls intra statutum tempus iustam 
eius defensionem susciperet ^O- Quippe falsa illa do- 
ctrina impeditis , quum ubique disceptari uiderent, 
Quinctius absens defensus fuisset necne, unum exopta- 
tumque apparebat in eo perfugium esse, ut ad tatita^ 



15) ConferaDtur de omni hac po. e. L. 7. §§. 16. 17. eod. L. 

materia L. 7. 8* ^* ^* ^* pr* 19. 8* ^* ^^ iudiciis. L. 1. De 

1. 6. §. 1. Quib. cx cau. in po. negotiis gestis. 

e. Tbeopbilus ad pr. L De suc- 16) Yide c. 6. 15. 16. 18—21. 

cessionibus sublatis. L. 3. §. 23. 23. 24. 29. 

De A. u. A. Po. L. 21. §$. 2. 3. 17) Conrer praeter orationem 

L. 22. pr. L. 23. 8* ^* E^ <l"i^- P^o Qoinctio etiam L. 33. £. 1. 

can. roai. L. 13. Quib. ex cau. in De reb. auctor. iud. po. (uerba 



§• 9. Quo iure JN\ bimo Q^'. possederU. 51 



Uu- 



tiatiU caussam illn referrentur ; neque animaduerte- v»"<*«<^^*< 
bant, quae tamen sunt manifestissima, primum semper 
Ciceronem defetisionis iilam quaestionem a latitationis 
caussa seiungere totamque absentiae adplicare; deinde 
uniaersam iatitationis caussam in pracsentem potissi- 
mum cadere*'), adeoque uel ipso uerborum tenore, 
quo absens Quinctius defensus esse diceretur, absen-^ 
tiam bonorum possidendorum caussam demonstrari, 
latitationem uero quasi necessario excludi. 

Venimtamen de isto errore iam nimium etiam diu 
disputare mihi uideor^ Hodie enim inter omnes constat, 
eodem iure fuisse et qui latitantis et qui absentis de- 
bitorls bona, ut possideret, aut postularet aut Impe- 
trasset, eandem uim possessionis , eadem tempora, 
eundem tam proscriptionis quam uenditionis exitum 
atque effectum, exceptis tantummodo quorundam ab- 
sentlum caussls, quorum, etiamsi non defenderentur, 
bona possideri solum atque custodiri llceret, uendi non 
lieeret, uelutl pupillorum et qui reipublieae eaussa sine 
doio malo absunt, et qui ab hostibus capti sunt*^). 



habes sopra p. 5. not. 4.) L. 
2. i§. 1. 2. 4. Qaib. ex cau. 
io po. e. 

18) Zimmero I. 1. p. 2il. 
Conf. L. 7. S* l'^* Quib. ex cau. 
in po. e. L. 18. L. 19. De in 
ios oocando. Gai. III, 78. 

19) L. 6. 8$. 1.2. L. 5. g. 2. 
Qoib. ex cao. in po. e. L. fi. 
8-1. L. 3.3. pr. De reb. auctor. 
iad. po. — Paulh' R. S. Y. 5. b. 
Conf. Tab. Herael, P. II. v. 41 
—43. apud Dirksen. p. 115. — 



Neqoe infitiabor, aliis quoqoe 
de caussis saepenumero Praeto- 
ret lenius absentibus quam frau- 
dationis caassa latilantibos ius 
dixisse , ueniamque uendendo- 
rum bonorum aut dilationem, 
aequitate suggerente, dedisse ; 
qninetiam Edictum inferioris ae- 
tatis subtiliore quadam ratione 
uarias species distinxisse. — 
Conf. L. 7. SS* 16. 17. Quib. 
ex cau. in po. e. — Zimmem 
I. c. S- 77. p. 240. S- 85. p. 



S2 Cap. L De iure cmissae Quinctianae. 
Quaaecuu- Quae deiiique causMae omnes, nuam sint et a lite 

■ula afttur. <» » / i 

proposita alienissimac , et pro communi exceptionum 
natura ad confirmandam regulam aptissimae, palam 
est intelligere. 

Mitto eaetera. Nam etsi grauibus aliquot nodis 
impiicatam esse uideo iuris illius, quod de absentlnm 
bonis possidendis uendendisque obtinuit , Edictorumque 
post Ciceronis aetatem de ea re compositorum histo- 
riam^^), nobis tamen hoc loco satis est Intellexisse , 
nihil inde impedimenti exlstere, quominus ad ipsius 
huius orationls tenorem sanamque interpretationem iu- 
dicium nostrum dirlgamus , ac propterea reiecto iatlta- 
tionls capite firmlsslme nobls persuadeamus, ex qua- 
tuor illis Edicti caussls hanc unam Qui absens iudi- 
cio uEFENSUs NON FUERiT luter Naculum et Quinctium 
agltatam fulsse. 

Verumenlmuero hoc loco nouum aduersariorum ge- 
nus obuiam uenit. 

Sunt enim (slcut iam supra praemonul), qui omnino 
statuant, ex quatuor illis Edlcti ciausulis in hac cauHsa 
nulll locum fulsse, neque Quinctium nlsi uadimonii 
deserti aut culpa aut crlmine laborasse. 

Quam sententiam tametsi ex huius oratlonis inter- 
pretibus unum Klotzium uideo dlstlncte protulisse'')) 



267. Bethmann-Hollweg 1. c. g. 20) Conferantar inler se quae 

26. p. ^84. — lllod aero mihi sopra allegaai in nota 15. 

constal (qood boc loco salis est), 21) ad c. 6. 7. (in eilrema 

simplei Ciceronis aetate Edicli nola) el c 19- Conferanlar 

ius anamque illud foisse , quod Idanuiiui el Facciolatui ad c. 7. 
deinceps demonslrabilur. 



possederit. 






tHmen generalis qaaedani ratio subesse mihi uidetur, ^^^l^'^^ 
quae latlus etiam apud probatissimos lureconsultos^^) 
manauerit. 

Nam quum quatuor tantum bonorum possidendorum 
caossas Tullius enumerauerit, tamen apud eos, qui de 
lure cluili scripserunt, iam uulgo obtinuit, ut complu- 
ribus addltis ille numerus augeretur. Nimirum eadem 
serie continuata adilci solent: 

L ludicatuSy confessiis quiue in iure nihit re- 
sponderity "neque iudicio, utl oportetj se de^ 
fetiderU^^). 

II. Qui quaeue in adoptionem se dederunt aut 
in tnanum mancipiumue uenemnt^ nisi ab eo, 
cuius iuri subiecti sunt, ex anteriore contractu 
in soiidum defendantur^^). 

in. Qui uadimonio non stetit* 

EUis uero caussas aliquo modo ad bonorum possi- 
«lendorum ius pertinuisse, consentio; qulnetiam Cicero- 
nis aetate Praetorum Edlctis aliquid cautum fuisse de 



22) Yide sopra not. 14. 

23) Gaiui 111, 78. (oide supra 
p. 45. not. S.) Lex Galliae cu- 
fdpmae c. 22. «Praetor . . . 
« io eam . • . de eis rebos omni- 
"bus ita io8 dicito, decernilo, 
«eosqoe duci , bona eoritm pos- 
• lulerf proseribiue uenireque tu- 
«6elo, ac si is . . . d. e. r. 
«m iure apitd eum Praetorem 
«... confeuus esset ^ aut d. «;. 
■ r. HihU respondissct , netjue se 



« tudtcto , u(t oportuisset , defenr 
ndisset.n Couf. 5autmt Tracla- 
tum Das altr6mische Schuldrecht 
in Comment. Academiac R. Bc- 
rolinensis, a. 1833. p. 91. seq. — 
Adde L. 52. De R. I. — Con- 
sulto autem omisi speciem eo- 
rum , ^ut lege iulia bottis cedunt 
(Gai. d. §. 78.), quippe quae 
Ciceronis aetale poslcrior sil. 
24) Grti. ///. 84. /r,' 80. 



M Cajp. L De iwre caussae QmmeliaHae. 

priaa facile concediiB, de alteni hniid repagiuiiio ; 
hoc iimiai adiiciafli atqoe etlaM contendaai, diaerso 
(Idicti capite ano plaribosae, ac separatioi ab eo, qaod 
in d. c 19. Qalnctlanae nostrae recitatar, de daabas 
illis canssis hoc tcBpore caatun constltatainqae 
faisse. Xeqae enini in aniaiiui indacere possam, CU 
ceronem non inte^nni, qao de ageliatary Edlcti capat 
recitasse, qaippe qai ne allenissiflua qoideni a lite sna 
clansalas praetemiiserit , et post qaartam illaai, qaam 
proposuit^ nullaai esse rellqaani, satis etiani distincte 
indicauerit'^: neqne caussa dici potest, quin censea^ 
nias, pecaliari qaodaai capite Praetoreni eas personas 
conipreheiidisse, qaaroni liona nt possiderentar com- 
nianis oninlani ea condicio efficeret , ^piod in Uu tio- 
caHdi poirstas mom esseL Contra pnspicaiini est, 
duo illa ^nera« alinnde adiecta, ehnBodl personas 
contlnere, qnae in inre laM constiterint ant potaerint 
taaien in ius aocari. 

Sed haec niissa facio; sant enia a QainctU caassa 
nnllo dabio reniotissaHUu Ad tertiu oenio, propter 
qood unani priora conunenioranda faeront, uadimo^ 
Hinm desrrhim. 

Hanc enla aulgo ferunt quintaa caossaai foisse. 



:^^ VMr c. tS. «... ^«odl 4. c. tt. ak imtm ^«Ideai E4ieU 

«M^ae fra»4a»4i cavssa teli- cayrt wciUii fliawm , deinde 

«Usset (al. lefiMar), ae^ee ei- «er». c«m ad «lefnlis cUwn- 

«silii catts^a soIvm «efftisse di> Um pe nwl — ecect» oraloreM 

«cereloff. Miqmmm «st, «1 «mm sokstili»e, ad ar^mMBU Iraos- 

« w— P i f Hri ^ 4tfm ^ kri t • et lel. ~ iisse, reli^M oeio» q«ae raci> 

Qoae oeite alteli . el oe ^ei» tattda fvi^ijeat . stlealio prae- 

ia coaiectwa» e oadei el . ia lefftiMe. 



S' 2* Quo iure N\ bona Q^. possederiti 55 

qua ex hoc Edicto, ot bona posslderentur , comiiiitti ^^** 
potnerit, eodem genere et ordine ac quatuor illas con- 
stitutam , denique Cq^o^l subintelli^nt magis quam 
afiirmant^ aut temere aut callido quodam consilio in 
recitando Edicti illo capite a Tullio praetermissam. 

Quam sententiam qui sequuntur, locupletissiroo 
sibl uidentur teste uti Ulpiano^ quero uel ipsa uerba 
Ullus clausulae, quam dicunt suppressae, recitare pu- 
tant fn L. 2. pr. QiM. ex cau. in po. e. 

Ulpianus lib. 5. ad Edictum. 

• Praetor ait: In bona einSy qui iudicii sisiendi 

« caussa fideiussorem dedit y si neque potestatem 

^sui fadetj neque defendetur^ iri iubebo.^ 

Certe equidem, tametsi hunc locum pro summa illa 

difficultate atque interpolationis — certitudine potius di- 

xero quam suspicione, qua omnis uadimoniorum mate- 

ria In Digestorum fragmentis laborat; satis leuiter ab 

interpretibus uideo haberi, tamen omissis, quae ad 

propositum nostrum minus sunt necessaria , haud gra- 

uabor, quod extremum a me postulaueris , ultro con- 

cedere, uidelicet Praetorem aliquando Edicto compre- 

hendisse, se certa lege permissurum, ut, qui uadimo- 

nium deseruisset , eius bona possiderentur. Esto. Qua 

oero lege ac condicione id fieret, Praetor hls uerbis, 

opinor, significauit: 

€ si neque potestatem sui faciet neque defendetur^* 
quibus confestim Ulpianus declarat contineri qui lati^ 
tauerit et qui abfuerit^ nisi defendantur^% 

26) ibid. $. 1. «Polestatem «agil, ne adyersarius eios co- 
« aotem toi noo Tacit , qoi id <« piam 8oi bat>eal. Ergo laCt- 



•gBlur. 



% Cajp. I. De inre cauesae Qmmctianae. 

Qaiil ergo cst? Niaiiniai abonde patei, hoc ius 
Efiicto illo stjitui, ot, qvi midiaioiiiiiiD desenierit, dam- 
oiodo simul etiaai latitet aat absit, nec defendmtar, 
eins bona possideantnr. 

Unde qaam appareat, aadiaioninm desertam hand- 
qnaqnam sna ui ac potestate bonls possidendis canssam 
praebnisse, sed ita demnm, si ant latitatlonis ant ab- 
sentiae canssa accederet. perspicaam etiam erit, er- 
rare. qui aadimoninm desertnm qnataor illis canssls, 
quae sin^lae debitoris bona nt possiderentnr efflce- 
rent, pro aeqnali comparanerint , eodemqae ordine pro 
qninta adiecerint. 

Quae ratio si ei Edicto, quo npianus nsos est, 
non conuenit, nae illa lon^ aberit^ nt ant Ciceronis 
aetati aut Edicto Burrieni Praetorls ant canssae Quin^ 
riii conciliari posslt. 

Xam praeterqnam quod inrerius apparebit, quae 
modo secundnm Ulpiamtm probanimus. eadem, si non 
uerbis Ediciij at re ipsa atqne inris ratione Ciceronis 
iam aetate obtlnnisse; neminem potest latere, nnnm 
qnidem, in omni ea caussa acerrime pugnari, Qtrin^ 
eiius uadimaniftm deseruerii necnen altemm con- 
tra illnd, Tullium, qnooui^ euincat bona Qninctii ex 
Edicto possideri non potuisse. sin|rulas« qnibns enn- 
merantur ii, quomm bona ita possideri liceat, clausulas 
sic ex ordine redtare, ut ne alienissinms quidem omit- 
tat^, denique nihil omnino se omittere palam osten- 



mimmtis taM imkfi ^otfui^'. ~ • m dt tm r pdniattm smi nom fa- 

• {. 2. Qma u MN ImiiiH jmI «errrf » 

• ■liwf flMn Jrfddaf wr ? mmm» i7) TMe sitpn p. &I. 



S* 2. Quo iure N\ bana Q^. possederit. 57 

dat*'); neque tamen ullam hac parte uadimonii deserti ,Jf".*^Vi«r"" 
mentionem oceurrere. 

Quae qui reputauerit, et aiterum eum altero contu- 
lerit, quomodo credere poterit, in lioc ipso Edicti 
capite qHintam aliquam de uadimonio deserio clausu- 
lam fiiisse, quam Cicero in recitando suppresserit silen- 
tioque praeterierit ? Nonne qui ita statuerit, oratorem 
nostrnm talis calumniae dicam an impudentiae potius 
ac stoltitiae insimulabit, qualis ne in abiectissimum 
quidem rabulam caderet? Aut quae ratlo, quae utili- 
tas, quae tandem fallendi spes uel excusatio tali 
orandl conrilio adesse potuisset ? 



rfttio. 



Qoid multa? Optimum refellendi genus est, ueram Kun iuH. 
rel naturam et ratlonem ostendere. Eam uero, dum- 
modo propositam nobis orationem attente perlustraue- 
ris, nuUo duce quasi ultro oblatam inuenies. 

Etenim negat Cicero, bona Quinctii ex Edicto 
possessa esse. Eius rei tripartitam instituit confirma- 
tionem. Partes hisce uerbis^^) distlnguit: 

«Ostendam primum, catisam non fuisse y cur a 
« Praetore posttdares^ ut bona P. Quinctii possU- 

• deres : 
«deinde, ex Edicto te possidere non potuisse: 

• postremo, non possedisse.* 

lam alterius partis principium est , ut de supradicto 
illo Edicti capite, quo quatuor clausulis personHs, 
quarum bona possideri liceret, enumerari cognouimus, 

28) Vide supra p. 54. nol. 25. 29) Vide c. 10. 



58 Cap. L De iure caussae 

BiM ■•ru disseratnr , doceaturqne , eanm clausnlanuii nulla 
Qulnctium nequc teneri neqne ullo modo adtlngi^). 

Vadimonii uero deserti quaestio ubi inoenitur 

locata? 

Nempe in prlma parte^O. 

Quid ergo est? Tantopere uisa est omni sua ntitura 
atque effectu aliena esse a quadripartito illo Edicti 
capite , ut ne ad eandem quidem confirmationis partem 
pertinere, neque, ubi quaereretur, an bofui ex Edicio 
possideri pohtisseniy quicquam valere pvtaretur. 

Contra apparet attinuisse de uadimonio deserto 
disceptare, ubi id ageretur, caussa \aeuio fuisset 
fiecnCj cttr postularety ut botui Quinctii possideret. 
Haec enim summa est primae eius partis. 

Yldemus autem hanc partem duobus locls seu argu- 
mcntis constare, primo, Quinctinm nihil Xaeuio de- 
buisse, altero uadimonium el nullam deseniisse. 

Kr^ caussa fktisse dicetur, cur Xaeuius postularet, 
ut bona Qulnctii possideret, si hie illi aut debuerit 
ati^uid aut uadimwnium deseruerit. 

Illud i^tur unum superest« ut dispidamus, quae 
ratio Inter has, quae dicuntur« caussas rtir Naeuius 
poshtlaret atque quatuor illas Edicti claasulas inter- 
cesserit* 

Nimlrum constat,, illo Edicti capite quatuor gene- 
ribtts eas personas dofiniri« quarum bona possideri 
liceaU Karum autem numerD si quis esset, num omni- 

5lV c, 1«, $<^«. 31" c, 14. eitr - 19. iS. 



$. 2. Qm iure N: bona Q\ possedi^rit. 59 

bus undique licebat accurrere , atque , . ut bona eius ^J^^*"' '""' 
posslderent , postuiare? 

Immo iusta caussa postulantibus opus erat. 

Quae igitur caussa iusta we uidebatur? 

Enimuero creditoribusj rei seruaudae caussa^ pos- 
sidendi illud uendendique ius a Praetore constitutum 
erat. Itaque creditorem esse oportebat , qui ex Edicto 
bona po&sldere postularet. 

Qua in re tamen creditoris nomen latius et cum 
quadam extensione accipiebatur: aequum enim uide- 
batur, ut ei quoque res seruaretur periculumque depel- 
leretnr, qui iustam spem magis quam certum ius cre- 
diti nactus pari modo iniuria inde aflficeretur, quod 
aduersarii sibi potestas non fieret. — Itaque creditorum 
loco uidemus in hoc iure haberi eos, qtdbus uadimonium 
desertum sity quinetiam alios Incerto crediti iure prae- 
ditos, ueluti quibus sub condicione pecunia promissa 
sit , et q. g. a. ^^) 

Apparet igitur, duplici quadam condicione bonorum 
illud possidendorum ius suspensum fiiisse, prima quidem 
ex persona eius, cuius de bonis agerettir^ uidelicet ut 
in quatuor iilarum clausularum aliquam incidisset; altera 
uero ex persona eius, qui postularety uidelicet, ut 
iustam sibl postulandi caussam esse ex eo probaret, 
quod aut creditor esset, aut creditoris tamen loco habe- 
retur; utrumque autem genus in proposita oratione 

32) L. 6. pr. Quib. ex cau. in quaerilur propter L. pen. eod. 

po. e. (Paullus). «In possessio- Conf. L. 7. §§. 14. 15. eod. 

«nem milti solet creditor, elsi L. 50. pr. De peculio. L. 10. 

«sub condjcione ei pecunia pro- L. 11. L. 54. L. 55. De V. S. 

«missa sit.» — Qua de specie L. 42. pr. De O. et A. 



60 Cap. L De iure caussae Quinclianae. 

wJ^^ '"^ etiam partitlonis lege distingni, eaque ratione quae a 
postuiantis persona requirantur, prima parte^ quae a 
domini^ altera contineri. 

Quod ius si cum Ulpiani supradicto fragmento con- 
feras, re quidem omnino inter se congruunt, ipsius uero 
Edicti forma atque conceptio tiac Ciceronis aetate Ita 
magis uidetur comparata fuisse, ut, quae ad alteram 
iiiam partem pertinerent personamque debitorls spe- 
ctarent, proprioillo capite latius exponerentur, ea uero, 
quae priorl pafte continentur C^cilicet postulandi lus 
nonnisi creditorlbus, et qul creditorum loco haberentur, 
competere), obiter magis, inscriptione fortasse quadam 
allouc modo , tacite fere uel per indicem significarentur. 
Unde intelligl potest, quomodo acciderit, ut in oratione 
pro Quinctlo habita, quae debitoris personam specta- 
rent, praecipue atque xor itoxnv Edicto attribueren- 
tur, eaque parte, qua quaeritur, bona ex Edicto poS" 
sideri potueritit necne^ comprehenderentur; contra 
autem illa, quae ad ius credlti uadimoniique desertl, 
denique ad postulaiUis personam pertinerent, ab Edlctl 
dlsceptatlone secemerentur, propriaque parte, qua, uum 
actori postulandi caussa fuisset ^ quaereretur, conclu- 
derentur. 

His Igltur perspectis omnlbiis faclli negotio intellU 
getur, quam falsa slt supradicta opinio existimantium , 
uadimonium desertum sua ul ac potestate, neque alia 
re ulla superueniente aut Naeuio aut omnlno cuiquam 
idoneam bonorum possidendorum caussam praebulsse, 
neque dubltabltur, quin, ubi ex quatuor lllis Edicti 
caussls nulla accesserlt, is, cul uadlmonlum fuerit de- 
sertum, quum in ius uocandi aduersarii potestatem 



S* 2. QuoAure N". bana Q". possederit. 61 

habeat ^^) , bonorum ex Edicto possidendorum inre fun- 
ditus destituatur. 

In summa, parata tandem erit ad quaestionem, 1^^*^*' 

^ * ' ' M. qwuiatio- 

huic paragrapho inscriptam , haec responsio : *** 

Naeuius, cum Burrienum Praetorem de bonis Quinctii 
possidendis adiret , caussam protulit nadimonium sibi 
deserhim, EdMi uero quartam illam claustilam 

(Sl ABSENS lUDICIO DEFENSUS NON FUERIT^ a QuiUCtiO 

sibi commissam esse contendit. Pecuniam sibi deberi 
simul Naeuium ita uerisimiie est affirmasse, ut com- 
modius tamen utiliusque duceret, tiadimonii deserti 
quam crediti caussam probare* 

Rellquum est. ut ad textum illius cap. 19.. a quo ^^ >>«• 
liaec omnis disputatio profecta est, reuertamur, quem *^ 
ab Hotomano oblatum ad sententlae quidem summam 
ui fidem nostram recepimus ^), critica autem ratione 
curandum ad hunc usque locum reseruauimus. 

Etenim in iilo textu, quem supra exhibui, uerba 
omnia haec Dici id non potest. Qui absens iudicio 
DEFExsus NON fuerit: Nc id quidem — 
unius Uotomani fide atque auctoritate consistunt, qui 
ex libro manuscripto perantiquo ea restituisse se pro*- 
fitetur. 

Proxime autem accessit Lambinus^ ipse quoque 

33) Videsis Horatii Serm, I , « quod tMdimonio non paruerit » 

9, 74. seqq. , ibique PorphyrioniM rel. Conf. L. 18. L. 19. De in 

iiotam : «Adaersariot molesti i1- ius uocando. Bethmann-Holhoeg 

« Uas Horatinm consulil , an per- I. c. S* ^^* P* 247. 
< miltal se antesUri , iniecta ma- 34) Vide supra p. 45. 

<(no exlraclaras ad Praetorem. 



62 Cap. L De iure caussae Quinctianae. 

ilr^^^^i^ testatus, se restituisse in Manuscriptis rcperta, dum 
^** sic ederet: 

Dlci hoc de P. Qubictio non potest. Qui absbns 

lUUIClO DEFKNSUS KON FU£RIT. ^O 

Caeteri, quibus oiim Codicum notitia fuit C^i cui 
hodie fucrit, utinam mecum communicare eam uelit!) 
omnes uno consensu testimonium dicunt, uerlm ilia 
cuncta abesse. 

Quare quum grauissima sit ad uniuersum prope 
orationis inteliectum iila lectionis quaestio , luuat 
Doctorum praecipuas senteiitlas cognoscere , ad extre- 
mum meam quoque adiicere« 

Atque primus Manutius coniecturae ope idem sup- 
pleult , quod Hotomanus et Lambinus Codicibus suis 
acceptum fenint. nMutUusj inqult, locus ; deest 

• rnim. quod ad harc Edicti uerba Cqvi exsilii caussa 
« soLUM ruTUiTl Cicero refpondeat. Srd desideran-' 
«ffir etiam uerba Edicti: mm enim fubiiciattir Quo 
«tempore exlstlmas oportuisse absentem Qulnctlum de- 

• fendi ret.^ necesse omnino ^tidet^rr^ praeire Edicti 
muerba^ quibus haec respoudeaut: apte autem roii- 

• gmerent in Edicto: Qri abskxs iruiao sox sit 

• nRFKNsrs. i}9tod eo tmagis arbitror. quia tddetur 

• Edicti ueHm Uerare infrm *) , et reL • 



«M v|k«^T7.' Mloolalttr: «... tt^ a4iecil m is 



« ^«4^ Unm^ repenaiii» ea Ci<iH«H 3I»« QMie «^issiBe denioii- 

«»b «erlMi, <|««e MUIiir HoH^ *tra«l«r loca kaec mol: e. !23. 

« Maaii» «p «Mi cttM uerliis K4icii « if«i$ e$t, if«i rra«4alio«is ca«ssa 

A ri^lK^riMe « ii# W fwkifw : «eiive « Uloiw dical ? ^«is , ^i oteii- 

«^uefx^ s«i«l «eoNQMirMi » liew «r«M 4eft m m m wycf «ae Qaio- 



S- 2. Quo inre N'. bona 0*'. possederit. 



63 



At uero qaorain auctomin adhuc co^nouiraus testi- |^^'^^,t 



monia, sententias, emendandique consilia, eorum et 
fidei et iudicio acerrimum se aduersarium ostendit 
Gniierus. Sic enim contra disputat: 

Locum asterisco notant pudentiores et iam ego ; 
nam certe Lambinianum adsutum natum procul" 
dubio ex illo Uotomani. (RecliAim quid uter- 
que suppieueritO •Fuerit id in ipsorum ManU" 
scriptiSy fiofi est i$i Palatinis octo^ non in Chru^ 
terianoy fionin 8. VictoriSy non in Editionibus 
exoletis ; et proferat Hotomanus , proferat Lam^ 
binus membranas^ in quibus tale quid compareat: 
plus quamuiros dixero. Ego puto nihil deesse omni^ 
fWj sed Ciceronem ea pronunciatione elocutum illa 
Qui BXSiLU CAUSSA rcL ^ ut iudices atque corona 
facile intellexerit^ istud tion cotmenire Quinctio. * 

Rursus GaratoniuSj •SetisuSy inquit, hie omnitio 
postulaty ut aliquid ex Edicto praecesserit de 
HSy qui absentes defensi non fuere. Cur uero 
Hotomano et Lambino^ uiris optimis^ eam dicam 
impingamusy ut Codices hic ipsi sibi confinxisse 
uulgo existimari debeanty caussam satis hone^ 
stam nutlam reperio. An illos antiquis et probis 
Manuscriptis usos fuisse nesdmus? An etiam 



CilO. 



«ctiam? — e. 27. Eam ipsom, 
* qui fraudaodi caossa latilet, eom 
«^ ipsom « quem iudicio nemo de- 
'^fendat , eom ipsom« qoi com 
«omoibot crediloribos sois male 
*igal, iooitom de praedio de- 
'«imdi oetat.» — c. 28. «Ex 
lEdicto aotem noo potoisse booa 



apossideri, demonstraoi: qood 
« neqoe fratidandi eautsa latitcu- 
nset (al. latitasse), neqoe exsilii 
«caussa solum uertisse diceretor. 
« Reliquum est , ut ei*m nemo iudi- 
«cto defenderit: qood contra co- 
«piosissime defensom esse con- 
«tendi» rel. 



nio. 



64 Cap. L De iure caussae Quinctianae. 

i9.7r»Q»«- * Codex aliquis caeterflrum rerum ^iegligens uua 

miii re dUigeus esse uon potuit? Unde lacwui 

• ista profluxerity satis est mauifestum: ex repe- 

• titione scilicet earum uocttm Ne \a quidem et 

• similium. Lacunam dicOy inuito Grutero. Is 

• enim non cogitauit^ de Qubictii ahsentis defen- 

• sione dicere Tullium inciperCj tiec tamen quid 

• ea de re in Edicto essety ante recitari: quod 

• quidem caput est; hoc enim Naeuius urgebat.* 

Caeteri Editores, tam ueteres quam recentiores 
plerique, incerta lacunae suspicione contenti, yul<:Mtam 
retinuerunti ueluti GraeuiuSy OliuetuSy Emestusj 
Beckius^ Orellius. 

Schiitzius edidit: 

• • . • • uerterity gri abskns iudicio dkrnsus non 
• FUERiT.* Confirmandi caussa nihil adnotauit, praeter- 
quam haec uerba abesse non posse. 

Slmllis Stieberi ^^) conlectara, quaedam Edicti 
uerba excldisse , uelut Iiaec : QuirB absbns non oErBN- 
UATCB. Ad tale ^uid enim^ inquit, in se^tentibus 
rtspondet et iii peroratioM qito^te. ^) 

Klotzius miscendo cumulandoque Hotomani et 
iMiHbini supplementa slc edldit: ^) 

• • • VBBTBBiT* Dici id dc P. QuiHctio iioii potest. 
Qui ABSBNS ivnirio nBrBNsvs NON FCBiuT. Nc id 
quidem^ 



S7^ L U p. 4i. Oonr Mimmfrm 39i LedMMmi smm dereBdil 

1. 1 i^ i40. IM4. 3. ra Pnelalimie p. LX. 

3S- Vide liK«« Mo^o iB «oia 
31. «lUU 




S. £• Qao iure N\ bom Q^* poHsederit. 



65 



SSngiiliireni proraas de hoc loco opinionem Rauim ti^J^' 
stbi compamuit Sic enim scripflit: ^ ^* 

Qui nniuersam Ciceronis disputationem cogitatione 
complexus erit» inprimis qui attenderit ad uerba 
in c 28* Ex Edtcio autem non potuisse botui 
possideri demoustraniy quod neque • . • latitas^ 
set ^*); mque . . . solum uertisse diceretur: fa- 
cile dicet, non tali auxilio Cscilicet quaie Holo- 
manus tulit]) locum posse resarciri ^'). Id uero 
non est demonstrare^ recitatis Edicti uerbis id 
tantum subiicere Non est is Quinctius. Opor- 
tebat enlm aduersarios unam certe afferre caus- 
sam, ob quam peterent, ut ex Edicto in bonorum 
possessioncm mitterentur. Exsiiii igitur caussa 
solum uertisse non dicebant Quinctium, sed frau- 
dationis caussa latitasse; id igitur factum non 
esse demonstrari oportuit. In hac igitur lacwui 
etiam interiisse suspicor iUam latitationis defi" 
nitionemy quam a Cicerone profectam improba- 
uU Ulpiantis in L. 7. Quib. ex cau. in po. e. ^^) * 



40) 1. c. p. 47. et 84. 

41) Alias: latitaue. Qaae 1e- 
clio, secoDdani Juntinam et Lam- 
binum ab OreUio recepta, fliue 
aera tit sioe falsa, nolla certe 
ratio fotl, oolgatam illam adeo 
argere, ot propler onam litte- 
ram, tot rebos adaersanlibus, 
HortensioK ipsam latitatiofUi caus- 
9ttm neque aliam quamcunque in- 
lendifse diceretor. Qoa de re 
uide sopra p. iS. seqq. 

V2) Ipsc hoc loco Ra%Ui con- 

S«acstria, lab L 



teitos, a jtypotheta pessime ha- 
bitus, coniecturac auxilio mibi 
restitoendos fuil. 

43) Ulpianui lib. 59. ad Edi- 
etum. — $. 4. « Quid tit autem lati- 
eitare uideamus, Latitare est, 
nnon (ut Cieero definit) turpis 
vioccuUatio sui; potest enim quis 
ulatitare non turpi de caussa^ 
uueluti qui tyranni crudelitatem 
€timet aut uim kostium aut do- 
mmesticas seditUmes,» — Cacte- 
rom adeo incertum esl, onde 

5 



66 



Cap. 1. De iure caussae Quinctianae. 



^'^ '"* Qninetiain coniectura asseqni V. D. ientat, quemadmo- 



IS.proQw 
ctio. 



dum Cicero in deperditis hisce , quae dicuntur , capl- 
tibus refellendae latitationis caussa disseruerit. 

Mihi uero secundum quae supra exposni constat? 
latUationU camsam neque nrgeri ab Hortensio, neqne 
a Cicerone uno plus uerbo, qnam leglrous, defendi. 

Satis multa de auctoribus. Nunc ut proferam, quid 
ipse sentiam, primo loco persuasum habeo, lacunam 
esse atque supplementum rcquirl tali argumento, quale 
inter Hototnanum et hamhimim caeterosqne, qui mu- 
tilum esse locum censuerunt, omnes conuenit. Argu- 
mento mihi sunt cum quae MamitUU praesertim ac Ga- 
ratonius monuere j tum uniuersa Quinctianae caussae 
figura et imago , quam supra repraesentaui. 

Porro de uerbomm tenore satis mihi constat, 

quatenus Hotomani et Lambini supplementa inter se 

congruunt; nec temere Huschkius ad cap. 48. pro 

TuIIio ^^), locum nostrum respiciens, indicasse uidetur, 

Hotomani inuentum siue uertm siue fictum , ^rtii- 

cunque cum isto loco C^^uIIianae} contulerity non 

dubitaturum etim^ quin Ciceroniani sermonis pro^ 

prietate admodum id adiuuetur. 



nerba illa Ulpiaous excerpserit , 
4it iiiler aarias prius TuUii ora- 
tiooes ac libros quam inler sin- 
gula huius oralioois capila, quo 
perlioeaot, quaerendum sit. Conf. 
Hotomanum ad c. 19- et Ant. 
Augustinum de nominibus pro- 
priis joH Ilavdixjov Florenlini, 
c. 5., in Ottonis Thes, T. I. 
p. 337. 



44) Verba Ciceronis haec sont: 
«Num quem tribanum pleblt ser- 
« ui Tullii pulsauerunl ? Non 
«opinor. Num furatum domam 
«P. Fabii noclu aeneront? Ne 
« id quidem. Nnm loce furatom 
«uenerunt et se telo defende- 
« runt ? Dici non potest. Ergo » 
rel. Confer etiam Auctorem ad 
Herennium /K, 23. 



S* 2. Quo iure N\ bona (f\ possedwU. 67 

Qaid auteni de eo statuemus, quod inter duas iHas x^^^o^iL 
lectiones differt? ^'* 

Qua de re si quis iudiceoi me constituerit, iurabo 
mihi non liquere, dum Codices consuluero, nimium 
etiam diu hoc tempore neglectos: sin uenia detur, ut 
coniectura defungar, dicam quid sentiam. 

Nimirum cum duo illa supplementa inter se com- 
paro, potior mihi est Hotomantis primU uerbUy extre" 
mU Lambinus. Malo enim breue illud Dici id non 
potest^ Ciceronianis etiam exemplis illis commendatum, 
quam latiorem istam sententiam, quae apparet additis 
aerbis de P. QuinctiOy haudquaquam mehercule ne- 
cessariis. 

Eadem uero breuitas ad calcem magnopere placet. 

Neque enim auribus gratum est illud Ne id guidem^ 

postquam modo dixit Ne U quidem^ neque suauis 

paruula haec uocabulorum id ei U differentia: deni- 

que, quod grauissimum est, sermoni concitato atque 

ad illam rem, quae iamdudum menti praeeipue obuer- 

sator Cuidelicet absentis non defensi crimen diluendum} 

properanti maxime conueniens est, repente abrupto 

alternarum interrogationum responsorumque illo quasi 

carmine in mediam rem quodammodo irruere: quid 

enim attinet, uerbo negare Quinctium ea clausula te- 

neri, quum ad ipsum hoc primarium aduersarii prae- 

sidium expugnandum ac clientem hac parte quam co- 

piosissime defendendum paratus instructusque uenias? 

At enim ex ipsa iilorum uersiculorum Ne U qnidem 
itque Ne id quidem similitudine natus est error libra- 
rii, qoippe qui, quum priorem calamo exarasset^ ad 



cdo. 



68 Cap. L De iure eaussae Quinctianae. 
i^nitiiir. exemplar. nnde transcrf beret, oculos referens In poste- 

19. proQvtu- r 3 7 r 

rlorem inciderit, atque inde perrexerit scribere , medffs 
omissls. Einsmodi aiiquid Garatonlum significare irttelligo. 

Atquin haec ipsa ratio, haud raro commodissima 
et uerlssima, hoc loco plane deficere uldetur, sl ad 
ista quidem uerba adhibeatur. Nam quid apertius qnam, 
illa errati caussa, euenturum fulsse, ut etiam uerbis 
Qui exsUU caussa solum uerterit careremus? 

Nihll igitur relinquitur, nisi ut lioc loco errandl 
illud genus aut mlssum faciamus omnino, aut diuersis 
quibusdam uerbls accommodemus, ut si statuamus, 
librarinm, quum uerbum uicrterit scripsisset, tum In 
altero exemplari inferius uocabuium fuerit respexlsse, 
atque inde scribendo continuasse. Quod qunm propter 
communes utrique uoci extremas quatuor litteras haud 
sit incredibile ^), longe tamen absum, iit ualidum inde 
coniecturae meae admlnlculum uelim comparare. 

Qua ex conlectura , quantiuls sit pretU , locofi noster 
hac denique specie prodlbit: 

RecUa Edictum. Qui fracdationis caussa lati- 
TARiT. Non est is Qtdtictius: nisi si latUafU^ 
(pii ad negotium stmm relicto procuratore profi^ 
cisauUttr. Cui ueres non exstabit. Ne is gtddem. 

QUI EXSILIl CAUSSA SOLUM UERTERIT. Dici id flOli 
potest. QUI ABSENS lUDlClO DEFENSUS NON FUERIT. 

Qiio tempore existi$nas oporttdsse, Naetd, absen^ 
tem Qtdnctittm defettdi mU qtiomodof rel. 

45, Ma|[it eliam adspectot iu- CtoeroMa MtiioUmmn et Tmai^ 

uabit , cam fioierit tale scri- nmti , ODde Jfouis ac PtynmiitM 

ptorae feiiat , qoale ui Gmi ۥ- frasmeala edideniDt. 
lcrofMfut eitat , aat iD 




«. 3. 

Getieralia quaedam de inre bonorum a credUoribiut 
cum poisidendonim ttim uendendorum. 

Gaius III. SS- 77--81. Theophilus ad pr. J. De suc 
ccssionibus sublatis. 

ConsAat, Quinctil bona a Naeuio Ita esse possessa, 
ut ne tamen, quum iudicium proposltum ageretur, ad 
uenditionem usque peruentum esset. Neque uero ora- 
tor intra rei gestae terminos disputationem suam con- 
tinuit, immo frequentissime commoratur cum in iis 
demonstrandis, quae^ prout iudex sententiam dederit, 
fotura sint, tum in deploranda summa illa malorum, 
qua Quinctius obrueretur, si bona sua, quod cupidis- 
slme adfectasse Naeuius insimulatur, ueniissent. 

Quamobrem haud mediocriter ad plenum huius ora- 
lionis intellectum pertinet, absolutam quandam eius iuris 
imaginem slbi comparare, neque operam perdemus, si 
de bonis possidendis, proscribendis, uendendis omriique 
eias rei ordine, exitu et effectu, quae Yeteres nobis 
tradiderunt nostraeque aetatis scrlptores summo cum 
bbore fructuque excoluerunt O^ breuiter et quasi per 



1) Siieber 1. 1. p. 54. seqq. $. 29. p- 305- scqq. Couf. §. 
Zimmern 1. I. §. 79. p. -250. 20. p. -282. seqq. 
^qq- Bethmann ' UoUweg I. I. 



70 Cap. I. De iure caussae Qninctianae. 



laipMnUo 



iiidicein exposuerimus. Si quae forte de nostris addi- 
derimus, proprioue arbitrio de receptis Jureconsul- 
torum sententiis detraxerimus aut correxerimus, eorum 
posthac ratio reddetur. 

Primum igitur erat, ut, si quis Edictum illud ab 
allquo slbl commlssum esse putaret, Praetorem siue 
pro tribunall slue de plano adiret, ab eo, ut bona 
possidere slbl liceret , postularet^ eiusque rei, quantum 
extemplo summatimque fieri posset , caossam probaret. 

Quo facto Praetor, slqnidem prima facie nihil ol>- 
stare uideretur, neque audlto aduersario, neque ple- 
nlore adhlblta caussae co^ltlone , neque decreto inter- 
posito, lubebat lllum qul postulauerats alterius liona ex 
Edicto possUcre '); slue ut Gaii uerbls utamur, iubet 
cm Practor pcr dics cotUUuios XAiX. possideri et 
proscribi ^). 

Unde fiiclle apparet, utnunque ius et possidendi 
et proscribendU tam caussa quafli tempore eandem 
originem cepisse ^\ 



i^ CoDlni iralf>o slalailar, 
MifSM o^fmtm ^rt iw m PiMo- 
mn rdldMli«»e: ^Ma iplvr 
iMfc qua^io eriu qaaoi uife- 
rim Iraci^oias. Vide»i$ £. 4< 

9' (wn\ 111 , 79. - l.«<^niai 
Mli» ml « ** i»l Moaaii^ . ia 
lo rt w o n n w WMiij( «<«4e»4i$ bf«^ 
•iora lMi|kora oKja^nMn. Q«jiai 
(liftrrMiliaiii M»oit^ «iliil «ni- 
KOI fTx%M>^i« -> IW f»nMrr»- 

4' Vcli^iM^tt^r <rril i^^ATarf»» 
v«4 r. iv k. or^ . <l«ai f^HJii . 



boM Q«iBCtii, priM^aiD pro- 
scnberealiir , per dies XXX. 
possessa faisse, Mfoo oommani 
i«re iu obtiDaissc. Qm de re pme- 
ler iHrii s«pr«dicu nerlMi aide- 
sis k«i«s oraiioais d. c. 6. et 
c. tS., atfoe coarer c. 15. {• 
4S. c«m c. 16. S- 51., item c. 
17. £:. 51« c«m c. 18. $. 56. 
t>Mie coatra oalere aibil polest 
ioorfftom istiid Tkeophili tesli- 
moDiam. — Cooferatar elUm 
!5?>rfirr I 1 p, 59. Zimmmi I. 
I. p. ±9«. 



S* 3. De passessime et uenditione bonarum. 71 

Possessionis autem ea natura fuit , ut omnium bono- "^ ** "*^'* 
rum strietissimam quidem custodiam et obseruationem 
exercere, atque unamquamque rem, proutad cu^todiam 
opus esset, adprehendere et tenere creditori ius esset % 
praeterea uero ciuilis neque caussa neque effectus 
accederet. 

Deinde quum primum aliquis, ut bona possideret, 
a Praetore Impetrasset, caeteris quoque creditoribus, 
qulue creditorum loco essent, licebat , ad eam rationem 
accedere unaque possidere et custodire % 



5) pro Qninctio c. 27» Cogno- 
«comiM Edictumi Qui n Edicto 

ino IN POSSBSSIONBM UBNBRINT 
. . . EOS ITA UIDBTIJB IN POSSBS- 
SIOTTB B5SB OPORTBRB. QCOMODO ? 
QCOD IBIDBM RBCTB CUSTODIRB 
rOTBBITNT , 10 IBIDBM CUSTODI- 
IHT , QUOD NON POTBRUNT , ID 
ACFERRB ET ABDUCBRR LICBBIT. 
• . . DOMINUM . . . IlfUITrM DE- 
TRCDERB NON PLACBT. — Conf. 

L. 3. §. 23. De A. n. A. P. 
(Paullus) «Qaod aulem Q. Mn- 
«cius inter genera possessionuni 
«posoit, si quando iussu magi- 
«slratus rei seruandae cauisa uel 
«qoia damni infecli non cauea- 
■ tor, possidemus , ineptissimum 
« est : nam qui ereditorem m ser- 
*uandae eauMsa, uel quia damni 
«infecti non caueatur , mittit in 

• poisesfftonem, uel uenlris no- 

• mine , non ponesiionem sed 
toistodiam rerum et obseruatio- 
*nemconcedit,D Conf. L. 10. §. 
1. eod. L. 3. §. 8. U(i possi- 



detis. L. 12. Quib. ei cau. in po. 
e. L. 15. SS. 20. 23. De dam. 
infe. L. 5. pr. Ut in po. legat.— 
6) L. 12. pr. De reb. auctor. 
iud. po. (PauUus) «Cum unus 
«ex creditoribus postulat in bona 
«debitoris se mitli, quaeritur, 
«utrnm solus is, qui pelit, pos- 
«sidere potest , an cum unus 
« petit et Praelor permisit» omni- 
«bus crediloribus aditus sit? Et 
«commodius dicitur, cum Prae- 
« tor permiseril , non tam per- 
«sonae solios petentis quam cre" 
aditoribus et in rem permissum 
nuideri: quod et La60O putaC, 
«Nec uidetur libera persona ac- 
V quirere alii , quia nec sibi quis- 
« quam adquirit , cui Praelor 
«permittit , sed aliquid ex ordine 
« facit , et ideo caeleris quoque pro- 
odest. Plane si is poslulauerit, qui 
» creditor non est , minime dicen- 
« dum esl, uel eum quicreditorest, 
« possidere posse , quia nihil egit 
«talis postolatio: alite;r atque si 



i 



72 Cap. L De iure caussae 



nrfcMU»' 



Contra sine debitor ipse siae pro eo alins creditori, 
qai bona possideret, aut satisfecerit aut iustam defen- 
sionem obtulerit , res omnis ad inte^rum redibit, atqae 
creditor postulante domino de possessione decedere a 
Praetore iubebitur. 

Defensio autem tam a domino quam a procuratore 
eodem iure ac modo praestanda eril, eademque acci- 
plendl iudicii satlsdandique condicio obtlnebit, atque 
priusquam bona possiderentur, obtinuisset 0* 



«creditor, cui permissam est 
« possidere , postea recepit debi- 
« tam saam : cieleri eoim pote- 
«raot peragere boooram aeo- 
«ditiooem. — CoDf. L. 5. S- ^- 
Ut io po. legat. L. 6. 8* 7. 
Qaae io frao. cred. — Deoiqae 
hac pertinet, qaod in c. 24. pro 
Qninctio dicitur: «quaero . . . 
« cur ei tol creditoribus aliis ad 
«istam rationem nemo accesse- 
«rit« rel. : item quae in c« 29. 
«occurront fimilia.» 

7) Contra Zimmem 1. 1. S* 79. 
p. 251., Bethmann-Holhoeg 1. 1. 
(. 26. p. 282.. WaUer, Gesch. 
d. R. R. p. 768. statunnt, do- 
minam statim post mistionem, 
eum ipse se defenderet, iudica- 
tum solui satisdare debuisse, 
eiosqoe iuris tesles producont 
Gaium io Comm. lY. g. 102. et 
Ulpianum in L. 33. S* ^- ^^ 
reb. auctor. iud. po. (ulriusque 
loci nerba exhibui supra p. 4. 
et 5. nol. 4.) De Gaio dubilo, 
alioque luco (iafra S ^-^ dispu- 
talK>; de Ulpiano laalisper coii 



cedam potias qoam aot textas 
difficultaiem aot L. 5. $. 3. 
Qoib. ex cau. in po. e. opponam. 
Mihi eum Ciceronia aetate rea 
eatt qua qnod aopra posoi, ioa 
obtinoisse, eertissima hao con- 
closione mihi oidetnr constare: 
Controoersia foU , QoincUom 
Naeuio iudicatom soloi satiadare 
oporteret necne. Quae ad eam 
controoersiam dirimendam per- 
tinent , sponsione comprehen- 
duninr, de qua Aqoillio iodi- 
candum est. Quid ergo est t 
Nimirum hercle ex hoios aponaio- 
nis conceptione co|^oacetar , 
quibus rebus satisdandi illa ne- 
cessilas conlineator. Qoae tan- 
dem in aerba sponsio concepta 
esif Nempe Si bona (Quineiii) 
BX Edicto P. BuBBiBifi Pbabto- 

BIS DIBS XXX. POSSBSSA IfOlf aURT. 

Caue igilur quidquam potes ease 
uerius quam sponsiooe oictoram 
foisse Qoinciium , quamvis bona 
sua posieua essent , damniodo 
iudici probarel, dies XXX. jkm- 
sessa non eue. Sponsione nero 



S* 8. De possessUme et uenditume honorum. 73 

Porro elapsls triginta lllis dicbns, quibus bona pos- ^«-«i**^ 
sessa et proscripta essent, nullaque interea defenslone 
oblata Praetor iubet conuenire creditores et ex eorum 
numero magistrum ereari, per quem bona ueneant ')• 

Abhioc autem nouum currebat tri^nta dierum spa- 
tinm ^), intra quod legibus compositis ^^) pnblicaque per 
praeconem ") licitatione instituta uniuersa debitorb 
substantia quasi una res unoque pretio ueniret, finall 
tantum addictione, donec praestitutum illud tempus 
praeieriisset, dilata '^). 

Pretii autem loco in hac uenditione uersabatur panr 



com aicUset , quis dabitabit , 
qnin a Mtisdandi necessitate li- 
ber eolotasque faisset? — Cui 
ar^menlo ai qoid addere licet , 
praecedant in eodem c. 8. spon- 
fionif fonnalam ipsa Edicti uer- 
ba: «postalat, ut sibi Quinctius 
iiadicalam solui satisdet, ex 
•farmula^ Qcod ab eo pbtat, 
«ccics n Edicto Prabtoris bo- 

«RA DIBS XXX. POSSBSSA SINT.» — 

Caeicrum de omni hac materia 
oide snprm p. 4. seqq. 

8; Gai. ///, 79. TheophU. 1. 
e. — JDe magistro, uoo pluri- 
bnsne, confer pro Quinetio o. 15. 
adAti. /, 1, 3. F/, 1, 15., ad For 
ma. Xn, 30, 5. QuifUilian. Inst. 
or. F/, 3, 51. 

9. Gaius ibidem : auiui bona 
«XZX. (diebus' . . . emptoriad- 
^iiei iubet.» — Conf. Zimmem 
I. I. p. 252. 254. Bethmann- 
Beilweg p. 309. 



10) Stieber 1. c. g- 21- P- 65. 
Zimmem §. 79. p. 252. seq. — 
Qui yy. DB. quum de uendHio- 
nis iUa lege^ a TheopkUo decepti, 
in lenebris uersari milii uidean- 
tur, mox inler subseciuas no- 
stras quaestiunculas ei rei locum 
dabimus. Videsis interim pro 
Quinctio c. 15. — Conf. not. seq. 

11) ibid. «cuins . . • bona 
« uenierunt ; coius non modo . . . 
«fortunae, sed etiam uiclus ne- 
« stitusque necessarins sub prae* 
«cons cnm dedecore sabiectus 
«est: . . . de quo libelli in ce- 
« leberrimis locis proponuntur, 
«. . • eui magistri fiunt et do- 
emini constituuntur qui, qua 
«lege et qoa condicione pereat, 
apronuDcient: de quo homim 
upraeconis uox praedicat et pre- 
« tium conpcit : haic » rel. — 
Conf. Quinclilian. IX, 3, 29. 

12) Vide supra notam 9. 



74 Cap. L De iure caussae Quinctianae. 



Venditio. 



Addictio. 



aerisalieni, quam aequali proportione creditoribus sol- 
uendam licitatores offerrent; adeoque, quemadmodam 
alias pecuniarlum pretium llcitando confici solet, sic In 
lllo bonorum uendendorum genere centesinds C^t ad 
nostratinm loquendi consuetudlnem accedam^ oblatis 
adiectisque certabatur, atque uictoris loco habebatur, 
qui pro inaxima parte creditoribus satisfacturum se 
polllcitus esset ^^). 

Yenditione Ita celebrata praedlctoque illo triginta 
dlerum spatio praeterito reliquum erat, ut a maglstro 
bona emptorl, penes quem licitatio remansisset, addl- 
cerentur. Magistri enim non PractoHs fuisse bona 
addicere, omnes consentiunt ^% De eo quaeritur^ an 



13) Haoc uendendi emendi- 
qae rationem obtinuisse, hodie 
inter omnes fere constat , nec 
immerito , licet nnam illad, qaod 
afferri solet, Theophili testimo- 
niam omni sao habita miram 
in modam appareat mancam, 
lubricam , confusam uarieqae 
corruptum. Quo tamen cum ad- 
bibuerimus , quod Gaius (in 
Comm. III. 8§- 79—81. IV. §. 
35.) ualidissime conOrmat , bo- 
norura emptorem in uniuersum 
ios successisse, ac propterea cre- 
ditoribus qaoque obstriclum fuisse 
(d. S* 81. eitr.) , neque pecunia- 
rio singularum omniumue re- 
rom prelio defungi potuisse ; 
necessitate quadam effici uide- 
tur , ut illa rei imago , quam 
supra repraesentauimus , animis 
imprimatur. — Gonf. Stieber 1. 



1. p. 05. Zifnmem h 1. p. 253. 
seq. Bethmanri-HoUtDeg 1. 1. p. 
309. seq. Savigny Zeitschr. f. 
gesch. R. W. T. II. p. 375. 
Walter R. G. p. 768. 

14) Zimmem 1. 1. p. 253. seq. 
Bethmann-Holliceg l. 1. p. 309. 
Stieber 1. 1. p. 66. Puggi, Rhein. 
Mus. f. lurispr, T. II. p. 90. — 
Is solenni addictioni a magi- 
stratu pro potestate faciendae lo- 
cum fuisse et statuit et negat, 
prout aut publice aut prioatim 
bona uenierint. Qua de re ct- 
tantur Gaitis in Comm. III. {. 
154. et Varro de R. R. II, 10. 
Neque negligenda saQl in Ver^ 
rem 1, 52. 54. s. fi. ~ Apad omnet 
autem hoc loco plurimam oft- 
luit Gai. III, 79. (uide sapra 
not. 9.) 



S» 3. De possessione et uenditiane banorum. 75 

priiisquam addicerentur , semper Praetore adito atque ^'^« 
auctore facto opus fuerit ^^), an tunc solum ad eam 
rem Praetoris officium denuo interuenerit, cum aut de 
emptore eligendo aut alia de re^ quae addictionem 
spectaret, contronersia nata esset ^% Nam quodcun- 
que eius generis certamen de peragenda uenditione 
inter creditores existeret, id a Praetore caussa cognita 
interpositoque decreto dirimendum fuisse ^O^ nullam 
recipit dubitatlonem. 

Caeterum admonendi sumus, dum bona emptorl ad- 
dlcta essent, usque debitorem omni bonorum suorum 
et possesslone et uenditione liberari soluique potuisse, 
dummodo creditoribus aut satlsfieret , aut iusta defensio 
siue ab ipso siue a quollbet alio offerretur. Defen- 
slonem autem, siue pro domino procurator, slue do- 
mlnus suo nomine iudiclum accipere paratus esset, nisi 
satisdato iustam lam hoc tempore (h. e. anterioribus 
illis triginta diebus elapsis^ nullam fnisse, indubitati 
luris est "). 



15) Stieber 1. 1. p. 66. ita 
leripsit : « Magitter ei , qoi pla- 
«rimuin obtalerat, baad dabie 
«rursus conseotiente e( decer- 
• Dente Praetore bona debitoris 
taddicebat.» Similiter Zimmern 
I. I. p. 253. Contra aero Beth- 
mmm-HoUweg 1. 1. p. 309. Puggi 
1. 1. — TheaphUus indistincte : 
tfiMe pairimonium emptori oet- 
•dicebaiur.9 

16) L. 16. De reb. aactor. 
iod. po. (Gaius lib. 2i. ad Edi- 
rttm prouinciale) fiCum bona 



« ueneunt debitoris , in eompara" 
ntionem extranei et eiu» qui cre- 
« ditor cognatuiue tit , potior ha- 
« betur creditor cognatueue : magii 
« tamen creditor quam cognatue , 
« et inter creditores potior is^ cui 
amaior pecunia debebitur,* 

17) Gonf. L. 8. §. 4. L. 15. 
De reb. auctor. iad. po. 

18) Argamento sant : aniaersa 
caassa Qainctiana, formala Edi- 
cti in c. 8. recitata (aide sapra 
p. 73. not. 7. eitr.) , Gaius III, 
79. , L. 33. S* 1* De reb. auctor. 



76 Cap. L De iure cauesae QuinctUmae. 

Qais tandem iiniiiersae haiiis bononm nfndittonift 
rlte completae effectns erat? 

Nempe bonornm emptori sncressio competelmt in 
nninersam ins debitoris, ita scilicet, nt qnaecnnqne 
eins fnissent, praetorio saltem inre In emptoris bona 
transirent, insto deinceps emptionistltnlo nsncapienda; 
qnae nero debitori ab aliis deberentnr, ea emptori 
neqne alli cniqnam recte solni liceret, qninetiam, qno 
ab inuitis exi^ere posset, praetoriae actiones eidero 
accommodarentnr, creditoribns denlqne inuicem ad 
modum nendilionis le^ constilntnm ipse praetorlis 
actionibns teneretnr ^^). 

Cnins rei actiones Praetorem qnemdam P. Rntilinm 
nomine, qni etiam ipsam bonomm nenditionem intro- 
dnxisse dicebatnr, primnm composnisse Gahis anctor 
est '"^). Neqne inepte Xostrates ^ panllo ante medlnm 



liitf. fo. (nras loci serte sapn 
e&ybai p. 5. BoL 4% CoofenD- 
tar qoae adaolaai ibide» el p. 
79. not. 7.) — limmtm I. 1. 
p. t5l. i53. MHkaMum-HiMwf^ 
h I. p. iSi. -> ISiff# 1. I. p. 8S. 

19' Gaii CoMm. lU. Sf . 77— 
Si. rfceiy fcil . I. c. — limmienk 
I. c. 5. SO. p d5k B^kmiam 
HoHttn^ p« dS^ 309. $e^^ 

:»> t;^» CoAM. IV. S. 35. 
«:|h«mj«trr ac boaontai poi»e»- 
«sor pro iH^re^e^ #rKMw«ii 
«jMor (icto m WhmU «f«l. :$ 
« tet>imm H «i»«^ «ki^ ^y r » 

« IMM MT JNprMMM iimS « mtthS ^«Ma 

«•■i#rii. M(«i|4a 

«IN.'*nX V 



, id esf, «ffvoiiaiiiiff 
essel mei UH dari oporttni ^ eo 
noMMAC mimenarims Jbinc cofi- 
rfcBiiiefifr: ^«ae species actio- 
Ai$ appeUatar ItiifilMMi, qoia 
a PruWort P. Rmtiiio , fiu el 
^onoriiai m enditi om Am tnfrody- 
xuoe dieiimr. coMpamta est; 
Mperior aateoi species actionis, 
fM /tcfo m 



aoca- 
t«r.» — 
De ralio«e« qmae ialerdao iMec 
i«ea<li iMera intefccsscrit , •«- 
inMTffe q«aeril«r. Qwippe Aif- 
fM t c. p. f9L c«a liifiiiu«4 
4 $. 35. ciJbtMM«a « di^Mi^f» 

■bi 



S* S. De passessione et uenditione boHarum. 77 

Urbis saeculuin septimam Illias Praeturae annum ftiLsse, ^"'^* 
constltaerant. '') 

Porro ad eam priuati iuris effectom, caios modo 
sammam demonstraui, e publico quasi iure accedit, ut 
qui bonorum uenditionem passus sit, ignominia note- 
tur famaque et existimatione priuetur '^), adeoque 
nmnium rerum et ornamentorum, quae publico iure 
ciulbos Romanis competunt, iacturam faclat. Qua ra- 
tlone uerissimum esse puto, quod hodie dici solet ^^), 
medlam illum capitis demlnutionem , saluo tamen prU 
UNto ciuium iure, subiisse. 



bona uenirent, iDelegans enim 
oisam esse, uiui heredem finffi. 
CoDtra ZUnimemiui p. 254. ueris- 
tlme monuit , Rutilianum ageDdi 
Seooa necessario uetustiue esse , 
qoia nnioersam bonorom oen- 
dilionem RutiUui primot coodi- 
disse diceretur. Nec mioos pla- 
eel, qood idem Y. D. , mortuo 
dari peri quiequam oportere (ei 
q. g. a.) negaoit, atqoe inde 
eflTectam esse iodicaoit, ot qui 
mortoi bona emitset, heree po- 
tios qoam proeurcLtor esse Ser- 
uio aoctore fingeretor. Praeler- 
ea magis est credibile, primom 
elos ioris conditorem , Rutilium, 
rariorem speciem , obi mortui 
bona oenirent, qoam frequentis- 
timam uiuorum praelermisisse. 
.\lqoin ZtHMnermi oerior quidem 
senleiitla ono tamen loco defi- 
ceie Bilii aidetor. Nam exeuli 
haad magls arbitror potuisse dari 
peri oportere el q* g. a. quain 



mortoo, ideoqoe etiam In illa 
specie bonorom emptori Seruiana 
actione opos foisse, Confer so- 
pra p. 46. not. 4. — Gaii Comm. 
ly. SS- 3S. 80. III. S- 8^- L- 2- 
S* 1. Be cap. min. 

21) Zimmernios 1. c. p. 237. 
et Puggeus 1. c. p. 90. , fls/f- 
tenu (Gi?.-Proc. p. 560.) ratione 
admodom probabili P. illom Ru- 
tUium Praetorem pro eodem ha- 
boeront, qoi P. Rutilius Rufus 
nomine a. u. 649. cum Cn. Afal- 
lio Haximo Consul foit. Conf. 
Zimmem T. I. %. 75«. p. 281. 

22) Yide praeter banc pro 
Quinctio orationem Gat. //, 154. 
/F, 102. Lex luUa munic. (Tab. 
Heracl.) cap. 8. Terlollian. Apo- 
loget. 4. 

23) Bethmann-Hollweg 1. c. S* 
29. p. 314. Mebuhr R. G. T. 
1. p. 642. Savigny , Syslem d. 
heul. R. R. T. II. p. 179. 199. 
seqq. Stieber 1. c. p. 55. 



78 Cap. L De iure caussae Quinctianae. 

BflfociM. Quod autem dlxi, igtiomUilam $equi bofiorum uen^ 

ditionem^ exceptionem addo: Ne praeiudidum fiat 
temporis quaestioni. Etenim ma^opere, atque hac 
potissimum aetate, ambigitur , utrum possessioni ac pro~ 
scriptioni^ an uenditioni demum et addictioni ig^nominla 
fuerit adiuncta. Cui cognitioni, subtiliori sane neque 
iniucundae, tertium locum ultimumque reseruaui inter 
illa, quae singillatim et quasi per appendicem tractare 
constitutum est. 

De quibus iam sequitur ut ex ordine dispiciamus. 



8. 4. 

Subseduae quaestiones. 

Primo loco ratio erit reddenda, cnr negaaerimus , 
quod plerique omnes tamen statuerunt, camsa cogni^ 
ta reddUoque decreto Praetorem. ut boua propter 
mpradictas Ulas caussas possiderentur ^ iubere soli^ 
tum esse. 

Quaenam igitur sunt , quibus quae Praetor pro cm» co. 

nitio. 

tribnnali agit cogiiUague caussa decemUy maxime 
discemantur ab iis, guae de plano fiunt atque ex 
ordhie magis iurisgue celebrandi caussa quam ob 
coiUrouersiam dirimendam a Praetore petuntur? 

Enimuero ad iustam caussae cognitionem tam iure 
ciuili quam communi humanitatis ratione nihil antiqnius 
est, quam ut quorum res agitur, priusquam decerna- 
tur, plenissime audiantur. At uero exsules, mortui, 
qniue latitant aut absunt, quomodo poterunt audiri? 

Alterum est, ut ex facto inuestigetur, quod postu- 
latur a Praetore, utrum lure, lege, Edicto, aequitate 
decemi recte possit an secus; ueluti cum de bonis 
alicuius, quia fraudationis caussa latitet aut absens 
non defendatur, possidendis agatur, Praetori quaeren- 
dum erit, num latitet, num absit, num defendatur; 
quae prout coguouerit se habere, aut redditurus quod 



iputto. 



80 Cap. L De iure caussae Quinctianae. 

"^ petUur decrelum aut recnsaturns erit. Quid igitor? 
Operam dabit Praetor, ut debitor ille, qui dicitur, 
quocumque modo adesse iubeatur, domum ei denuncie» 
tur, amlci euoceniur; quinetiam tempus constituet, si 
quis defendere uoluerlt. Nec prius quam ita apparue- 
rit, neque adesse illum, neque defendi^ iudicabit Edicto 
locum esse, bonaque postulantem recte possessurum 0* 

At uero eamm rerum omnium, deniqne omnis eius 
cognitionis nec uoia nec uestigium apparet Immo, ut 
fn caussae propositae exemplo subsistamus, euidentissi- 
»im est, Burrienum Praetorem, quum primum Naeuius 
de nadlmonio deserto docuisset, iliico eodemque aditu 
bona Quinctii possideri iussisse, neque horamunam 
exspectasse , num defensor existeret. Xec Tullius Cqnod 
jP^uissimum est^ inter tot quereias uocem emisit, qua 
iniuste ita iussisse Praetor insimularetur; quinetiam 
quum acerrime in aduersarUim inueheretur, qui ita 
postuiasset '), dlserte negauit ullum Quinctii caussam 
detrimentum Inde cepisse, quod Praetor ex Edicto 
bofia posMeri lussisset ^). 

Tertio loco, quum pro tribunall caussa cognita Prae- 
tor aliquid decreuerlt, efficUur, ut quod Incertum antea 
ac controuersum inter liti^atores agitatum sit, id iam pro 
explorato ac composito hal)eatur, nec magis ferme quam 
quae iure iudicioque iudicata sint, in discrimen denuo 
possit uocari. 



1) Coor. L. 5. £. 1. Qaib. ex 2) Yidesis c 6. 8. 15 — 17. 

cau. iu po. e. L. 2i. pr. Ei 23. 28. 
quib. cau. mai. 3) c. f9. 



J. 4. De P. et V. bon. — Subseciuae quaestiones. 81 

Cuius rei uel ipsa haec, in qua uersamur, oratio <?*<»m«oo. 
duo eontinet exempla, uidelicet fitirrkfui unum^), JDo- 
labellae alterum deeretum , de satisdationis eontro- 
uersia ntrumque redditum; eodemque genere pleraque 
illa fuerunt, quae iudicii ordinandi caussa fieri sole- 
bant, praesertim quotidianum illud omniumque grauis- 
simum decretum, quo formula concipiebatur iudlcium- 
que constituebatur ^). 

Qaocirca in caussa proposita qul statuerit, Burrie- 
num Praetorem re cognita deereuisse, ut Quinctii bona 
ex Ekllcto possidere Naeuio ius esset , fateatur neoesse 
est, illum pro potestate sua iudicasse, Qulnctium in 
Edlctam commlsisse, uidelicet et uadimoninm Naeuio 
deserulsse et absentem defensum non esse. 

At aero in his quasi de Inte/^o quaerendls atque 
redargoendis Ciceronls oratio paene tota uersatur, 
neqne hoc oratoris aberratione licentiaue, immo ex 
proposito atque ipso Praetore auctore, quippe qui 
sponsionem, ex qua agendum esset, talem fieri ius- 
serit , quali quaestio haec , commissa essent necne 
qaae ad bona ex Edlcto possldenda ualerent, prae- 



4) c. 7. exlr. 20. — abi Prae- 
lor, com timpUx iuris quaettio 
essel , statim decreto suo contro- 
versiam diremit. 

5) c. 8. — abi Praetor, quo- 
^am mixtis uariisqtu et iuris et 
f<icti quaestionibus conlroaersia 
<le satisdatione praestanda con- 
Hstebat, omniqae natara saa 
»Mrico(ior erat, praeuio decreto 
^ponsionem praeiudiciumque fieri 

"^eatna, Lib I. 



iussit ; quo facto de ipsa con- 
trouersia paratum expeditumqae 
foret e re iudicata deeemere. 
Gonf. supra £. 1. p. 3. seqq. 

6) Conf. pro TulUo c. 7. 38. 
39 .27. 31. in Verrem. 11, 12. de 
Inuentione 11, 19. 20. Oraf. 
partit. c. 28. ad Herennium /, 
12. Gai. /F, 57. 53. 

7) Conf. c. 10. et passim. 



6 



4 



82 Cap. i. De iure caussae Qumctianae. 

SliT" *^*' ^^P"® atque ex professo coneluderetur fn iadicianique 
deduceretur*). 

Non potest igitur Burrienus Praetor caussa cognita 
interpositoque decreto antea iudicasse, Quinctii bona 
ex Edicto possidere Naeuio ius esse; nam ea est iu- 
diciorum natura, ut ex auctoritate Praetoris, ex de- 
creto ac formula, uti iussus est, iudex debeat iudicnre, 
non ut de ipso magistratu, recte an perperam quid- 
quam decreverit, cognoscat ac pronunciet. 

Quid autem? Nonne sponsione illa iudicioque con- 
tinentur complura, quae, etiamsi Praetor Naeuio po- 
stulante, ut bona Quinctii possideret, caussa cognita 
decreuisset, necessario tamen integra fnissent relicta? 
Ea dico, quae facto ac tempore etiam posteriora illa 

aditione fuerunt. Quod genus sunt , possessionem 

i 

Naeuius adprehenderit necne, per statutum tempus 
continuauerit necne, et similia* 

Sint ista uera, nihil tamen obstare uidentur. Nam 
qui semel tantum orationem propositam perlustrauerit, 
ultro fatebitur, non sola haec neque separata in spon- 
sionem iudiciumque deduci , immo cum caeteris omnlbus, 
quae, priusquam Praetor adiretur, gesta sunt, sic con- 
iungi, ut pariter ad iudicium omnia pertinere, uniuer- 
sumque de sponsione iudicium integrum iudici tradi ac 
permitti manifesto appareat. 

PIus arbitror : haud mediocre inde sententiae nostrae 
praesidium accedere. 

Quippe constat, eum, qui alicuius bona ut ex Edicto 
possideret, a Praetore et postulauerit et impetrauerit, 

8) Vide c. 8. et 10. et quae snpra in §pho 1. tractavimas. 



$. 4. De P. et V. hon. — Suhseciuae quaestUmes. 83 

hac una re adeo nihll certi iuris adquisiisse, ut, 
quamuis iusta caussa fuerit postulandi , quamuis a Prae- 
tore iussus etlam recte possederit bona et proscripserit, 
tamen, dummodo intra trlglnta dies siue ab ipso do- 
mino siue a procuratore iusta defensio offerretur, ad 
irritum isthaec reciderent omnia, neque qui ea passus 
esset, propterea aut peculiari satisdandi molestla aut 
alio detrimento quoquam afficeretur ^). 

Triginta demum elapsis diebus luris existebat effe- 
ctus certus absolutusque ^^), incrementum capturus ex 
altera Praetoris aditione nouoque exinde triginta dierum 
spatio emenso ^^). 

Unde quum appareat, primam illam in bona ml»*- 
sionem, si iuris effectus spectetur, sua ui ac potestate 
minime consistere, sed cum alils rebus lisque futuris 
et incertis conlungi atque inde suspensum teneri ; quid 
mirum, Praetorem, ubi primum de bonia alicuius ex 
Edlcto possidendis adiretur^ de iure imperfecto et, ut 
Ha dicam, ifiPQvt^ neque cognouisse neque decreuisse? 
Son enim illud Praetoris est, de uariis rebus facti, 
ex quibus coniunctis ius aliquod nascitur, separatim 
eognoscere et decernere^ uerum de iure ipso, compre- 
hensLs quibuscunque rebus conslstat ac comparatum sit, 
ex integra absolutaque cognitlone statuere. 

Qua ratione Praetor, nisi magna atque iusta caussa 
accederet, propter futura illa et incerta etlam de ils 
diflferebat cognoscere, quae praeterita quidem essent 
aat praesentla Cueluti debitor an latltaret , an abesset , 



gnitio. 






9) Vide sopra S- 3. p. 72. 

10) Conf. ibid. p. 75. 



11) Ibid. p. 74. 76. seqq. 




I >iis hiris rationem 
■rii liniid negauero, 
'ssiijiiem ImpetrRn- 
ijiiilitiNdum exceptis 
. ,'ili|iie ubi de hc- 
Ikiiim defuncti suc- 
<'\i'C|)tiirum caus- 
jiilicio sint alienis- 
II III demoitstrandae 



l'r!H'liir('rii etiam in 
■ txlr<d''in tiirrtcii cgiase, 
, ijuu(icunii|ue quiscjuam 
;. QuHfc (luotles Prae- 
rntlone, ut bona alicuins 
I- (lui [icteret creditor non 
iiire destitueretur, hftod 
iCfisione eura (liniiserit. Quin- 
idibilc, c more fiiisse, ut a 
[lostiilarct, siur uadimonlum 



lUTcle eil , quod 

JilalDiii poisesiiu- 

. ■B(l ergo poiiet- 



aiio Alia tdktalis, ■( qaie kc 
vEdicti} Praelorii ntoTtui decer- 
«DitiiT; alia ilecTnlalii , quie a 
«iiiiio PractoTc decernltiir.i' — 
CunT. ad L. i. De bon. posi. 
Neqac id loqiiendi eenus semel 



tudinem Glossatorum 

t7j L. 50. pr. I)e pccuii 



gnilio. 



84- Cap. I. De iure caussae Qmnctianae. 

' aii defenderetuO , at ex quibus, nisi caeteraUla, adhuc 
incerta, accessissent, firinum ius ac durabile nulio modo 
nasci posset. 

Enimucro quid est tandem cur a Praetore , ut bona 
ex Edicto possidere liceat, postuletur^ 

Nempe Praetoris adeundi non ea caussa est, ut lis 
aut ordinetur aut decreto dirimatur, uerum tit ius ce- 
lebretury i. e. actus quidam, quaerendi tuendiue iuris 
gratia comparatus, rite, Praetore sciente ac moderante, 
pera|catur. 

Cuius rei quum piurima sint in iure Romano exem- 
pla'^)^ eaque ma^nam partem notisslma, hoc loco satis 
erit de hereditatis possetsUme nonuisse , qnam a Prae- 
tore ex Kdlcto petl ac plerumque de plano neque 
caussa cognlta neque decreto reddito impetrari solere, 
expIomtMoii furls est *^). 

Itaque^ ul in pauca rem conferam, Praetor a cre- 
dltore aditus, ut ex Edicto liona possidere liceret, 
iieque coi^noscere iieque decemere solet , Edicti condi- 
ctonibus satisfHctum sit necne, uenim uti postulatur, ita 
iHbet ex Kf/iV/o 601111 possiderij ea sciiicet mente, ut 
perimie ct permlssio ei possessio rata sit « atque Edlcto 
caussisque possideiidorum tionorum in Edicto propositis 



Id^ IW oarib iUis pra«^lom« 13) CoDf. L. 2. SS- i. 2* Qa» 

iarMictioiii» fortni» rottf. WmUer orAo ia po. sem. L. 3. $• ^- ^ 

R. 1«. p. T44^ IhicMiV: id Yclic. bon. poss. L. i. £. 4. Si Ubalae 

rra$m. f^. I06. 161. 163. 165. testanicBti. L. 1. SS- 6. 10. 7. 

Knm^. d^ V. S. $. T. KdiiM Dc $ocr<». ediclo. — Waller R. 

el ttihmmM, G. p. 69^ 



g. 4. De P. et V. bon. — Sub^eciuae quaestUmes. 85 



satisfactum sit ^ fuerit, sati^ractuiuque esse postea, 
ubi in cognitionem ea res uenlsset, adparuerit. 

Atque talem fuisse communem eius iuris rationem 
satis mihi persuasum est. Quamquam haud negauero, 
ad hanc rei seruandae caussa possessionem impetran- 
dam perinde aliquando in caussis quibusdam exceptis 
co|;nitione ac decreto opus fuisse ^^) , atque ubi de he- 
reditatis possessione praetoriaue in bona defuncti suc- 
cessione ageretur^^). Quae tamen exceptarum caus- 
samm iignrae, quum a proposito iudicio sint alienis- 
simae, hoc loco quasi digito tanttun demoustrandae 
faemnt. 

Caetemm admonendi sumus, Praetorem etiam in 
lus, quae de plano ageret, magistrattim tamen egisse, 
nec quasi coecum amentemque, quodcumque quisquam 
postularet, illico fieri iussisse^^). Quare quotles Prae- 
tori liqueret, iniuste prauaque ratione, ut bona alicuius 
possiderentur, peti, quia forte qui peteret creditor non 
esset*^), alioue modo palam iure destitueretur, haud 
dubito y quin denegata possessione eum dimiserit. Quin- 
etiam satis mihi est credibile, e more fuisse, ut a 
postulante caussae cur postularet, siue uadimonium 



goitio. 



%. 



■/ 



li) Conf. L. 5. §. 1. L. 7. 
. 10. 11. L. 8. Quib. ex cau. 
in po. e. L. 18. Si seruilus ulnd. 

15) L. 14. §. 1. De bon. po. 
con. lab. L. 4. De coniun^. c. 
emaDc. lib. — Vide supra not. 13. 

16) Nimium bcrcle es( , quod 
filoua de hereditalum possessio- 
Qibos definit: «Est ergo posses- 



«sio alia edictalis, «( quae ex 
« Edicto Praetoris mortui decer- 
«nitnr; alia decretcdis , quae a 
«uiuo Praetore decernilur.u — 
Conf. ad ^. 1. De bon. poss. 
Neque id loquendi genus semel 
tanlum occurrit , sed in consue- 
tudinem Glossatorum trausierat. 
17) L. 50. pr. De pecuiio. 



■A 



86 



Cap. 1. De iure eaussae Qui$tetiaitae. 



Jf^ 



*^' desertum siue creditum esset*^), aliqua probatio, quoad 
eius extemplo fieri potuit, et praestaretur et exigere- 
tur. Nec enim frustra nec fortuito, opinor, absente 
Quinctio Naeuius curauit, ut testificatio fieret, ut ta- 
bulae consignarentur, sed quomagis Praetori, a quo 
bona Quinctii ut possidere sibi liceret, postulaturus 
erat, probaret uadimonium desertum iustam sibi caus- 
sam competere ^^}. 

Cuius rei similia extant exempla et in bonorum 
possessione secundum tabulas^^) et in aliis possessio- 
nibus, quas ex Edicto nihilominus, non ex decreto 
procedere solitaseaae, nemo umquam fuit qui dubitaret. 

Reliquum est, ut quam adhuc argumentis potissi- 
mum defendimus sententiam, eam testimoniis quoque 
confirmemus. 

Hoc autem nnmero merito omnia illa loca habentnr, 
unde apparet, etiam postea quam Praetor iusserit bona 
possideri, pro incerto fuisse, iure an iniuria posside- 
rentur^^)^ facili negotio accidisse, ut cui ex Edicto 



18) Vide supri §. 2. p. 57. seqq. 

19) C.onf. pro Qoinctio c. 6. 
120) in Verrem 1. 45. — Si di 

nERKDITATK AMBIGITVR ET TABr- 
LAB TBSTAMKXTl OBSIGXATAB !(0!l 
MlNrS MCLTIS SIGXIS QVAM B LBGB 
OPOBTBT, AD MB PIIOFBBK?iTm « 
$BCr>DrM TABVLAS TBSTAMKXTI 
rOTISSIMlM HBBEDITATCM DABO : 

et ibulem c. 44. — si tabHioe 
r<9C<tiNeiili Hom proferrmiur ^ tmm 
Hii ^MfmtfHf poiissimmm kernltm 
fsst opofierti . si is imiesi^io nkvt- 



rmtf essef . ita secundum eum pas- 
sesti» 4areiur, Conf. sopra not. 13. 
21} L. i. S- 5. Ne ais fiat ei 
qoi in po. {llpianusj « Daec aer- 
c ba Quanli ea ret erit , o6 quam 
« in possessionem misms erii (conf. 
«princ. ibid.) coutinent atilita- 
« tem creditoris . nt qaantom eios 
«interest possessionem iial>ere, 
«tantam ei, qoi prohiboit, con- 
«demnetor. Proinde si ob fal- 
« sum eredilum oel ob falsam pe- 
niaiomem missos est in posses- 



J. 4. De P. et V. hon. — Suhseciuae quaestianes. 87 

iiis nullum esset, possidere tamen iuberetur ^^) , de ea ^^ 
re praeiudleio esse agendum^^), non in integrum resti- 
tutionem a Praetore quaerendam, nimirum Ipso imre 
nuUa et infirma eiusmodi non solum possessione u^ 
rum etiam uenditione^^) et q. g. a. 

Quibus tamen omnibus longe praestat egregium 
illud Paulli testimonium, qui in supradicta L. 12. pn 
De reb. auctor. iud. po.^^) non diserte solum sed etiam 
solennibus iuris civilis uerbis omnem rationem hostram 
expressit ac comprehendit, 

Quld enim? quod statuit, cui Praetor postulantl 
permittat bona possidere, etm nihU sibi acqnirere^ 
sed aliquid ex ordiiie facere. nonne plane idem est 
atqae quod nos supra exposuimus, iuris celebrandt 
caussa ^) a Praetore ex Edicto possessionem et po* 
stulari et permitti, non quo res iudicetur, decretoue, 
an commlssum sit Edictum, statuatur. 



i» 



•E* 



« sionem , oel ft exceptione sum- 
tmoueri potuit, nihil fi dehet 
•prodesse hoc edictum, quiapro- 
•pter nuUam caussam in posses- 
•tionem miuus est.» 

22) Gaii Comm. III. g. 220. 
«laiaria aolem commiUitar . . . 
«si qois bona alicuios quasi de- 
• bitorit, sciens eum nihil debere 
«ttM, proscripserit el rel.» 

23) L. 30. De reb. aoclor. iod. 
po. (Papirius lustus) «Imperato- 
>res Antoninus et Veros Aogo- 
«sli rescripseront, eos, qui bona 
«sna negant iore oenisse, prae- 
•iudicio experiri debere , et fro- 
«stra Principem desiderare re- 
■scindere oenditionem.» 



24) L. 7. g. 3. Qoib. ex cao. 
in po. e. (Clpianus) «Si qois pos- 
«sederit bona alicoios quasi la- 
«titantis, qoi non latitabat, et 
«oendiderit; conseqoens erit di- 
« cere , ueuditionem bonarum S0- 
« eutam nuUius momenti esse.n 

25) Textom exbiboi sopra p. 
71. not. 6. 

26) Cuiacius in Comm. ad Lib. 
LIX. Paolli ad Edictom sob. b. 
L. 12. (in Opp. Ed. Neap. T. V. 
p. 757.) oerba illa aaliquid ex 
ff ordine facere » sic circomloqoi- 
tor: exequi solennem iuris ordi- 
nem , quo res seruetur credito- 
ribus. 



88 Cup. I. S}e iure caussae Quinctianae. 

Siir*'**' ^"^ denlque sententiae prorsus congruit duplex 
illud, quod infert, primum, si unus petat, omnibiis 
Hdltum eomparari, neque propterea per liberam per- 
sonam cuiquam adquiri; alterum (,4uod aliunde panllo 
ante deraonstrauimus^^O^ ^^ ^^ postulauerit atque impe- 
trauerit, qui creditor non sit, nlhil actum esse. 

Ad cumulum tandem accedit ipsius pro Quinctio 
orationis quidam locus, adeo luetdus atque opportu^ 
nus, ut, nisi mala multorum Editorunl interpretumque 
opera deprauatus ac perturbatus esset, dignus uidere- 
tur, a quo tamquau principio ac capite uniuersa haec 
disputatlo susciperetur breuique tota conficeretur. 

i«nMi»c. Etenlm orator enumeratis, quas supra co£nouimus, 
««*« quatuor Edicti clausulls*^), sic perglt dicere: 

• Ouo tempore exlstimas oporiuisse, Naeui, absen- 
«tem Quinctium defendi aut <|uomodo? Tum quam 
«postulabas ut bona possideres? Xemo adfuit. Ne- 
«que enim quisquam diuinare poterat, te postula- 
«tiuruu: ne^ue quemquam aitinebat id recusare 
« quoA Praetor uon fitri sed ex Edicto suo fieri 
« iubcbat. Qui locus igltur absentis defendendi pro- 
«curatori primus datus e$t? Quuu proscribebas. 

• Ergo adfuit • rel. 

lam haoc o$t e\ fide probatisslmorum Editorum^) 
commuuis Codicum Mss. lectio« oxceptis tantummodo 
iouloribiis quibusdam manifo$ti$<|uo corruptells, ueluti 






g. 4. De P. et V. hon. — Subseeiuae^fuaestimes. 89 

quod in quinqae Oxoniensibus atque in Dresdensi deesse '^"' ^ «^ 

* * * * 19.proQ«iii-> 

dlcitur ex aiite uocem Edicto^% ***• 

Senteniia autem planisslma meo quidem iudlcio at- 
que apertlssima haec est: ^ 

Nihll Qulnctil referebat, ut amicl Praetorem adU 

rent, ne Naeulo ut bona possideret postulanti permit* 

teret. Non eniro) quasl caussa cognita apparuisset, 

Quinctium uadimonfum deseruisse nec absentem defendi, 9 

Ita Praetor ptire Naeulum possldere iubebat, Immo ex 

Edicio possidere iubebat, h. e. ea mentCf ut perinde 

et permisslo et possesslo rata esset , atque Edicto caus- 

sisque possessionis obtinendae In Edicto propositis 

satlsfactum esset. Quae quaestio quum a Praetore 

integra atque, ut ita dicam, In hypothesi relinqueretur, 

nihil iurls ea possessione data neque Naeuio quaere- 

batur neque Qulnctio detrahebatur , siue, ut PauUI pf 

aerbis utamur, nihil Naeuitu sibi acquirebat ^ sed 

aliquid ex ordine faciebat. Quamobrem haud slne 

ratione TuIIius negat attlnuisse quemquam reeusare, 

quin bona possideri luberentur, quippe quaecumqiie 

tonc ualere potuLssent» quominus posslderentur, eadem 

postea tantundem ualebant, quomlnus ex Edicto pos- 

sideri possessaue esse uiderentur. 

Hanc uero loci nostri sententiam qui non intelle- 
xenint, quibus coniecturis quibusque de iure tam com- 
muni quam Quinctiano commentis rem egerint, sum- 
inatim percurram, eamque spero mihi latloris huius 
tractatus excusationem fore. 

^) Deesl in tredecim Parisi- diebos conluli. Yide infra alte- 
^Qsibus, quos ipse paocis hifce rom nosirom capot. 



i 



' 1^*.- 

^' 



90 Cap. I. De wre caussae Qwndumme. 

it. ^L Primo loco Uoionuums fotetiir qaidem, Yiilgatam, 
^ quam diximus, in omnibus tam scriptis qaam impressls 

legi, iii qua tameti^ inquit, quis sU setuus^ twn fa-- 

m 

cUe dixerim. Itaque emendat: 

qtiod Praetor fieri sed mn ex Edicto stw fieri 

iubebai. 

Quid ita? 

Qtntm enimy per|rit dicere, eotUra Edictum hoc 
fierei^ parattim erai Tribtatorttm attxUittm aui coUegae. 

Quasl uero, ut mittam caetera, iddrco nlhil atti- 
nuerit, quin Iniquum Praetoris decretum fieret, recu- 
sare, quia tandem suparesset tribunos appellare! 

LawMntis nesdo qua fide, uarias iectiones has 
afferl: 

ftiod Prmetor sed ex Edicto suo iubebat: 
quod Praetor MOfi uioiio fieri sed ex Edicio suo 
fieri iubebai: 

fuod Praetor fieri sed non ex Edicio stio fieri 
bibebat^ 

Ipse uul^tam lectionem C^^uub aiiis qtdimsdam 
Mmmttscriptis tribuitl sic transformat: 



^od Prmetor fieri ttoH ex Edicto stto iubebai^^). 

Varla detnde efBn^l Kkrarionim tentamina, quibus 
ex jcenuina liac iectione* quam re$tituisse se gloriatur, 
Vuljratam effecerint* De Ihic tandem^ quasi gratula- 
kmdiis nohb^ sentciitlam rert In liaec uerba: 






•tio. 



g. 4. De P. et V. han. — Subseduae quaestUmes. 91 

Ita hie loctis miterabUem in modum deprauatus .!; 
est^ posteaquam semel a uero et recto deerratum 
esty ut temeritate hominum et stultUia solewt 
propagari faisa et prava^^). 

Sensum denique ad exemplum Hotomani declarat. 

Cuiadus'^^) nera interpretatlone proposit^ nulgatam 
lectionem defendit, eamque Grutero probauit, quine- 
tlam ChraeuU laudes merutt, qul tamen, praeterquam 
quod uoculam ex eiecit, paucls uerbis colllgendae sen- 
tentlae caussa de suo adiectis prodidit, se neque TuU 
lium neque Cfutacium intellexisse ^% 

Re autem et ueritate cum Cuiacio consentit Fac^ 
eiolatusj cuius notam Garatonius et recepit et con- 
firmauit ^^}. 



u c 



32) Contra pro Yalgata Gru- 
ttrus repoDil: Bone Deutl uel 
mius tantum opta est auctaritate, 
«( smcera lectio uel m perpetuum 
inquinetur, 

33) ObM. Lib. X. c 31. «Certe, 

«inqnity qaaliseonqae sit debi- 

«tor, etiamsi decreto Praetoris 

>oon indifeant crediloret, at 

«miilantar in possessionem , ias- 

•so tamen permissaqae Praeto- 

«ris indigent, qai nalios estnisi 

■Dominatim concipiatar. Non 

•est opos decreto, id est caas- 

*iae cognilione, quia hoc omne 

"n ordine et ex edicto postola- 

*tiir permittitarqae (sicat actio- 

'oes et exceptiones?) et aero 

"eiiam Praetor non permiltit 



«simpliciter bona posiideri sed 
lipossideri ex edicto ; quod i!ta 
«m Quinctiana beUissime expret' 
msum legeremus, nisi nouiemet^ 
^datores deprauassent. — lUnd 
minas recte factam a Yiro soa»- 
mo opinor, qnod ex c. 27. iiac 
retalit aerba i^aetor te quemad- 
modum possidere iussitf opinor 
ex JEdicto. lUic enim specta- 
tnr possidendi modus, hic aero 
eausfa. 

34) «guod Praetor non fieri de- 
« creto iubebat sed Edicto suo dw 
« dum iusserat fieri.n 

35) Etiam Menardi et Manu- 
tii adnotationibns , qaas nonnisi 
ex Garatonii editione cognonisse 
me fateor, nescio qnid oeri in- 



lf.l 

ctt» 



\m c 
QvtB- 



92 Cap. L De iure caussae Qumctianae. 

Ferratius^) dam collaudal Lamblnuin, quod locum 
antea corruptum magna ex parte restituerit, ipse uerba 
sic exhibet: 

qtiod Praetor fieri^ sed non fieri ex Edicto suo 
iubebat. 

At Latnbinij quam dictt QUotomani potius dixerit}, 
interpretationem optlme refeilit ex uerbis wque tjfuem^ 
qtiam attinebat. Quam nouam protulit, aeque displi- 
cet, uidelicet haec uerba ad perseuerantiam Praetoris 
referri, culus expugnandae nuUa spes fuisset: exemplo 
esse, quod in c 8. Dolabeltae Praetori idem obiice- 
retur ^'). 



esse uidelur. ^iiininiiu ille, pne- 
fixa quidem falsa lectione mm 
WMdo /ieri, « Noo iubebat , inquit, 
«Praelor praecise fieri, sed io- 
« tebat feri cur Edicto,» Hic oero 
de lectione : « .Yofi feri : Sic ne- 
«leres libri, et ■laior nis est 
«qnam si le^tur nl anlea: mon 
mw^o fieri.w De senso : «Cur 
«•nim qnisquam recnsaret, qnod 
«Fraetor non ex arbitrto sno sed 
«ex edicto fieri inbebatt» ~ 

JRoiiiMS denique 1. 1. p. 49., 
foamnis circa canssam posses- 
iionis petendae alqne tempns de- 
fensionis offerendae iranissimb 
erioribos caplos, tamen de oer- 
bb propositis baod oialo sic tra- 
ctat: «Non enim ex soa aodo- 
« ritale Praelorem iossisse vCicero 
«ait^ booa Qoioctii a Naeoio pos- 
« sideri : n«i«n rt^f r«i ttMMrHUM 



sed Naenium inssisse bona Qnin- 
ctii sui debitoris ei Edicto sno 
possidere, i. e. secundumid, 
qnod in Edicto de debiloribns 
latilantibns scriptum esset ; com 
ifritnr nuHnm uerbom Edicti ad 
Qninctinm pertineret , nihili 
fnisse illnd inssom , perinde ac 
si alicnios semos inssisset pos- 
sideri, cni constaret nnllos us- 
qnam semos fnisse.» 
36) Epist. Lib. PT. Ep. 4. s. fi. 
Pnelor, inqnit, contra Bdictnm 
soom el iniqne decemebat in 
Qoioctiom: . . . apod Indicem 
aotem, qoi sciens iodicat ini- 
qoe, frastra cooten^imos, ne- 
qoe Oratiooe opos esl apod 
eom Praeloffem , qoi contra ins 
nnlt qnippiam deceraere, id> 
qoe scieos el prodeos aull.» 
37 «AkMiiiWlo . . . iniMr 10111 
• fmeert fi^riissmme poraeoarol.» 



$. 4. De P. et V. ban. — Subseciuae quaestianes. 93 

Emestus: «Locuni, ut nunc est, non intelli^o. !-<»«« ««^ 

^ / • e 19. proQuia- 

« Intelligerem si esset: ^ 

€ quod Praetor fieri sed ex edicto suo fieri iubehat.* 
Ad quae Schellerus^^): «Sensus est: quod Praetor 
« uon utcunque fi^ri sed ex suo edicto fieri iubebat 
«Diuinare non possum, cur Emesti dicat, hunc se 
«locum non intelligere.* Neque ego, Schellerus lii- 
tellexerit neaie. 

Beckius nouam ' quandam attulit siue corruptelam 
siue coniecturam: 

quod Praetor non fi£ri sed ex edicto suo fieri 

UETABAT. 

Ipse, retenta quidem Vulgata, coniecit, uerba non 
fieri sed e glossa esse nata. 

SckHtztuSy Orelliusj Klotzius pariter Vulgatam 
consemauerunt , primus Cuiacio, OraeuiOy Gi^ratonio 
laadatls anctoribus, alter enumeratls uariis lectionibus, 
Ucito caeteroquin iudicio, tertius Cuiacio quidem ap- 
pellato , ona tamen aliis quibusdam rebus admixtis ^^), 
qoae incertum mihi reddunt, quid sentiat. 



38) Obientationes in priscot niana (c. 4.) haec, meo qoidem 
ieripioret quotdam, Liptiae 1785. iadicio alienissima : « gtuie non 
B. p. 41. mmodo hominem occidi ttd ette 

39) Praeter oerba illa ex c. « ctim telo hominit occidendi caut- 
?7. (de qaibos modo notaoi in nta uetat.n 

Aota 33.) adsciscit etiam ex Milo- 



Subseciuae ipiaesttoms. 

Seqoitur triuiii illamiii quaestionani , quas snpra 
seposaimus, altera, uidelicet leges boHomm nenden- 
dorum canssa componendae qnanam ferme natura , spe- 
cie, conceptione fuerint. 

Qua de re Stiebenis^), qui sententiam suam etiam 
Zlmmemio^) prolmuit, in liunc modum uerba facit: 

«Lex bonorum uendendorum erat additamentum 
«proscriptionis, quo creditores, quantam partem 
«slbi ad minimum ab eo qui bonorum emtor futu- 
«nis esset , solui uellent, significabant. Legem 
«enim nvlgo cognitum est dici condicionem negotii, 
«quae etiam proscriptionibus uenditionum, locatio- 
«num aliommque negotiomm addi solebat Neque 
«uero creditores totam pecuniam, quam pro uni- 
«uersis bonis postularent, sed, qua nos quoque 
« utimur computatione , incertam creditl partem , 
«uelut semissem, bessem, dodrantem, CPf<>cente) 
« significabant* 

Nec temere Yirum doctum, immo diserto Theophili 
testlmonio munitum sic statuisse dixeris. Cuius ecce 
tibi tenorem: 

1} l. I. S* ^t- P* 65. 2) l. I. S. T9. p. asa. seqq. 



S. S. De P. et V. bon. — Subseciuae quaestianes. 95 

Posiea paucis elapsis diebus tertla quoque aditio Jj^JI'.,^]^; 
fiebat, In qua permlttebatur lllis legem bonorutn ''''""'' 
uefidundomtn facere: namque porro dictae pro- 
seriptioni haec addebant : Emtor creditoribus 
Cexempli gratia} tn dimidiam debitorum partem 
respondere debet; ut cui debeantur centumy ac^ 
cipiat solidos quinquaginta ^ et cui debeantur du^ 
centij acdpiat centum. Et postquam hlc certum 
tempus praeterierat, tunc patrlmonium emtorl ad- 
dlcebatur, emtorque uocabatur bonorum emtor* 
et rel. 

lam nescio , an mihl praefandum sit Fremant omnes 
licet et rel., nam ita quidem sentio: 

Quae bonorum uendendorum lex magistro creato 
concipi atque palam proponl solebat, ea ad suprascri- 
ptae formulae modum ne uerbum quidem continebat, 
caetera^ quorum In llla Theophlli formula nihll extat, 
dunmodo uenditionem , qua de agitur , spectarent , 
omnla continebat. 

Defenslo mea haec est: 

Inter omnes, qul de lUo bonorum uendendorum or- 
dine scrlpserunt, ueluti tacito consensu hodie constat, 
toto eo paraphrasis capite plurlma quldem contineri 
rectae notitlae quasi semina , unumque illum atque ube- 
rem fontem esse , unde ad ea , quae tenuibus admodum 
riunlis aliunde nobis aflTIuant, caetera possint supplerl. 
Simul tamen uldeo hoc testlmonlum uerissima ratione 
eomm numero haberi, quae implicita fide Indigna ac 
critica quadam arte tractanda, lllico siue reiici siue, 
quoad eius fieri possit, corrigi atque In mellus refor- 



^ Cap. L De iure eaussae Quinctianae. 
Lax bono. mari oporteat, ubl primuin aut certioribus testlmoniis 

ram aenden- > 7 r 

don». ^Q documentis aut sanae solidaeque doctrlnae, quae 
' et obseruandis hominum moribus uitaeque quotidianae 
negotiis ac conuersatione, et ratiocinando constituitur 
ac confirmatur, plane repugnauerlnt ^). 

Quibus praemissis de legis conceptione secundom 
omnem illius uenditionis ordinem ac naturam ita me- 
cum considero: 



3) Qao magis sapradicla illias 
testimoQii aalura appareal, liaad 
inalile eril, qaatenus ius anti- 
quam spectat, integrum exhibere : 
«... erant et aliae adquisitiones 
d aniaersales , uelati, bonoram 
«emtio (Tjtoi t<op TtgayfjtdTCDv 
• dyoQaula)f quae in rebus 
^{n^yfiaai) debitoris uendun- 
«dis fiebat, per multas ambages 
«moUosque circaitas facta . . . 
«Et si qais reperiatur multis 
« debens , oflQcio iudicis credito- 
«ribus facultas datur in posses- 
«sionem bonorum communis de- 
« bitoris uenire, eaque disponere, 
«quemadmodum sibi conducere 
«cognouerint. . . . Olim autem 
« hunc in modum fiebant. Si 
«eueniebat, ot quis multis de- 
«beret, et postea latitaret neque 
« defensorem haberet , creditores 
« conuenientes praetorem adi- 
«bant, hoc ei querentes: per- 
«mittebatqae iis praetor in pos- 
«sessione esse bonoram debi(o- 
«ris, erantque in eorum posses- 
«sione per certos dies : his au- 
atem diebus praeteritis altcra 



« ficbat ab iis aditio postalantibas, 
«ut sibi licentia esset anum ei 
« ipsis constituendi , qai patrimo- 
*ii mnm {xijv Ti^Qiovalav) deberet 
«diuendere. Nam qaia difGciie 
«crat, omncs in anum quoque 
ft die conuenire , anum ez ipsis 
«deligebant, qui Magister dice- 
«batur, et ille deinde contrahe- 
«bat cum iis, qui emere aole- 
«bant. Fiebalque in partibus ur- 
« bis illastribas proscriptio , haec 
« significans : Ille debitor noster 
ain caussam uenumdcUionis inci- 
ndit, nos creditores patrimonium 
« huius distrahimus : emptor qui 
« uolet adesto.yy (Seqauntar aerba 
saperius p. 95. exhibita) . . . 
«emptorque aocabatar bonorum 
aemptorj omnesque actione8,qaae 
«sobeunti bonorum uenditionem 
« competebant , et quotquot ad- 
«oersus eum erant, illae in bo- 
«norum emptorem transfereban- 
«tor, atque utiliter et agebat et 
«conueniebatur, sicati et bono- 
firumpossessor: ambo enim prae- 
«torii sunt successores.» 



S* &• Suhseciuae quaestionss. 97 

Omnis uenilftiO} quae constituta auctione fit, a com- ■'«? ^^ 

rvm uenJta' 

muni emendi uendendique genere, quod tnter duos ^'"'"' 
priuatim a/ritatur, eo maxfme differt, quod in lioc ab 
inftfo utrique liberum est, tam de re et pretio quam 
de modo ac tempore, denfque de omnf re et praesta- 
tione, quam contractus ineundi natura recipit, quam- 
libet condicionem ferre, referre, latam accipere, recu- 
sare, eiue aut adiicere aut detrahere, uniuersa contractus 
lege undique incerta ac fluctuante, donec contrahen- 
tium uoluntas in unum tota conuenerit : contra ad tllud 
iicftatfonum genus certa quadam lege opus est , a uen- 
ditore empturfentfbus proponenda, omnfbus locis finita 
et clausa praeterquam pretio: id enim, quum prae 
caeteris omnibus genere et numero totum semper con- 
^tat, adeoque facilem habeat a minori ad maius pro- 
gressionem expeditamque eius progressionis perceptio- 
nem atque aestimationem, aptfssfmum est, quod in 
tiominum conuentu ac simultanea empturientium conten- 
tione a primo uolente quolfbet modo offeratur, deinde, 
qaousque eorum quf adsunt studfum suppetat, Ifcitando 
augeatur, ad nltimum nullo addente quasi tacite finia- 
tar, finitumque contractus legem, caeteris partibus pri- 
mitus constitutam ac stabilitam, compleat et absoluat. 

Sic ubique gentium hodie uideo auctiones institul, 
eandemque morem apud Romanos olim obtinuisse, cum 
exemplis ^) tum utilitate communi , quinetiam insita 
qoadam necessitate mihi persuasissimum est. 

4) Yideatur in Verrem /, 54. de opere faciundo (Puteolis in- 

>eqq. Cato de R. R. c. 146. (Ed. uenta) apud Brissonium de For- 

^baeideri), conr. ib. c. 144. mulis Lib. VI. c. 72. 
145. 147. et feqq. c. 14. — Lex 

H«aae«th«, Lib 1. ■ 



4: 



".'• 



98 Cap. I. De iure caussae Qumctianae. 

L«x boao. Hanc uero communem aucUonom irationem quum 
4or.«. ad bonorum uenditionem adplicaueris, necesse est sta- 
tuas, lege illa, qua de agitur, uniuersum uenditionls 
contractum, quo futurae llcitationis nlctor ex addi- 
ctione teneretur, per singula capita descriptum com- 
prehendi, ea tantum parte uacua relicta, qua preUum 
slue quae in ea specie pretii locum obUnet, portio 
creditorlbus ab emptore soluenda definiatun Quid erico 
est? Continebitur ea lege nomen decoctorls, bonorum 
autem qualiscunque descrlptio, forsltan etiam credito- 
n», qui couuenerint C^^escio an distinctis fiduciariis 
ac pigneratltlis^ enumeratio, Praetorls ac ma|;lstrl 
nuUo dubio nomlna^.solutionis ab emptore praestandae^ 
excepta quantitatC) accuratlsslma praefinitio {eji ad- 
dictlone statim debeatur an certa die, qulbusue pen- 
slonibus), quin pro rel qualitate, oplnor, aliquando 
aatisdationis ab enptore praestandae praescrlptio, de- 
nlque quaecunque pro uariis canssarum figurls cum 
utllia creditortbus tum emptoribus subleuandls atque 
alliciendls apta fnerint uisa. 

Haec i^itur sunt, quae llla bonorum uendendorum 
lege censeam comprehendl sollta esse. 

Quld autem quod TheopkUus de porHone credltori- 
bus soluenda narrat contlnerif 

Ntmlrum certa ac finita nullo pacto continerl po- 
tuit, quae futura demum licltatlone esset conficienda. 
Quod quum omnes Intelligerent, paululum quldem a 
Theophilo recedere le^sque quam tradidit formulam 
conrt^ere necessltatis esse ludlcauerunt; id uero quo 
parclssime fieret, Ita consuluerunt, ut portlonem lllam 



S* S. Subseciuae quaesHones. d9 

nnmero descriptam in lege retinerent, et taxationis ^*» i»«»o- 

" ^ ' rum uenden- 

quodammodo locum obtinaisse statuerent, unde lici- ^'^'^ 
tandi exordium fieret, neque qui minus esset oblaturus 
cuiusquam nomen reciperetur. 

Ego uero ingenue fateor, mihi nullam eiusmodi ta- 
xationis neque utilitatem neque rationem apparere. 
Quid enim? Yendltio necessaria erat ac quocunque 
modo peragenda. Neminem autem, ut plus quam pla- 
ceret offerret, cogi potuisse in aprlco est Ipsis de- 
nique creditoribus, quousque uideretur, licitare et iua 
et eonsuetudinem fuiss^ constat. Quaenam tandem, ^'« 

quaeso, caussa dicetur, quin consueto auctionum more ^^ 

Uberaque licitatione totum negotium transactum fuerit? 

Qaod si negari non potest, niliil sane relinquitur 
viA at in sententia persistamus, quam supra posui- 
iius, uidelicet uacuam hoc uno fere loco legem pro- 
mulgari soiitam esse. Neque si quid ueri inest illis, 
quae ex communi omnium puto sententia de Theophili 
aactoritate antea statuimus, maior rellgio erit, ex iusta 
caussa unam legis qua de agltur clausulam euacuare, 
quam antea fuit, iniussu eius caeteras omnes supplere. 

Reliquum est, ut admoneamus, uerissimum uideri, 
qnod et Theophilus tradit et uulgo placet, uenditionis 
illam legem palam proponi atque libellis, quibus iam- 
pridem bona generaliter essent proscripta, adiici et 
qnodammodo subiungi solitam esse. 






S-6. 

Subseciuae quaestiMies. 

Extremo loco nobis constihitiiiD est de i^ominia 
disserere, de qna, utrum a missiot^j possessiotie ^ pro^ 
seripiiotie an a uetidiiione atque addictione originem 
ceperit, inter Yiros doctos summam esse dissensionem 
snpra indicauimus. 
i«M«iBia. Nimirum in iliam sententiara discesserunt Beth^ 
mannus^) et Walterus^^ in lianc alteram Puggeus% 
Heffterus ^) y ZimmertiUu ^) et nuper pedetentim fifo- 
vinius % 

Qua in controuersia liaec potissimum loca inuicem 
inter se opponi solent, ab hac quidem parte Gatt 
Comm. IL S. 154., ab illa uero Legis luliae nitiiii- 
cipalis c. 8/) et pro Qubictio c. 15. aliaque cumplura. 

Atque Gaius quldem in d. locu disertissimam fecit— 
mentionem ignominiaey quae accedit ex uenditione^ 
bonorum. Quid autem? quaestionem ibi hanc nostramK^ 



1) Handb. d. Cif. Proc. £• 29. 5}I.I.S.76.p.238.S-77.p.244. 
p. 814. 6) STSlem d. beot. R. R. P. II 

2) Recbtsjreschicbte p. 769. — §. 77. p. iSO. — Conf. etia 
Nescio an addam Dirksenimm ad SiUber 1. c. p. 55. Rein R, P 
Tab. Ucracl. P. II. p. 116. R. p. 501. 

3) Rhcin. Mus. f. Jurispr. T. 7) TabHlae HeradeenMis lii 
II. p. 88. 115—117. , «pnd Dirksenium 

4) Insl. d. Cif. Proc. p. 560. 71. seqq. 



S' 6. De P. et V. ban. — Suhseciuae quaestUmes. iOl 

tractat dirimendamque sibi proposalt? Nihil minus. h^^^^^ 
Immo obiter tantam atque de necessarlis heredibus 
dlsserens in hanc materiam incidit^), eiusque iuris 
oniuersum exitum atque effectum animo comprehendit, 
neque de singulis partlbus earumue successione ac 
differentia animaduertlt aut omnlno curault. Quid ergo 
est? VendittonU caussa bona plerumque et possldentur 
et proscribuntur, qulnetiam caetera omnla, quae in 
hoc iure peragendo usu ueniunt, unam Illam uendltio- 
nem spectant, eiusque praeparandae caussa cooiparata 
simt. Quae quum prlmum, bonls uendltls atque ad- 
dlciis, ad ordlnarlum suum exitum peruenerunt, quid 
Bimm, illa omnla, certa prlmltus quadam pro^essione 
linitisqae temporlbus distincta, iam uenditionU quasi 
ono actu ac nomine comprehendi? Etenim qui uendi- 
tione bonorum ad finem usque peracta nuUo dublo 
existimatlonem amisit, quid attlnet quaerere, num forte 
etiam aliquot diebus prlus quam bona addlcta essent 
famae detrimentum ceperit? 

In summa, leui momento aestimo IUa Gaii uerba, 
nec magis me mouent, quae et uerborum tenore et 



8} d. S* 154. « Unde qoi fa- 
«calutes soas sospecUs habet, 
«solet seroom primo aotsecondo 
«oel etiam olieriore gndn libe- 
«nim et beredem institnere, ot, 
«sl creditoribus satis non fiat, 
«poUos haios beredis qoam ipsius 
«leiUtoris bona neneant, id est, 
« at ignaminia , quiie (lecedit ex 
^uendttiofitf bonorum, hunc po- 
^\i\ii heredem qnam ipsum te- 



«sUtorem contingat: quamquam 
«apnd Fnfidium Sabino pUceat» 
« exifnendum eum esse ignominia, 
nquia non suo uitio sed necessi- 
eitate iuris bonorum uenditionem 
npateretur : sed alio iure uli- 
o mur.»— Confer etiamComm.lll. 
§. 154. « Ilem si cuius ex sociis 
«bona publice aul priualim ue- 
« nierinl , soluilur socieUs » rel. 



102 Cap. L De iure caussae Quinctianae. 

iiMHiiau. consilio dicentfs similia aiiunde^), partiiD ex Ipsiscon- 
trariae rationis praesidiis ^'^) ; repeti potoerint^^). 

Mitto haec; ad ea uenlo, quae ab altera parte 
proferuntur. 

Prima sunt supradictae legls lullae uerba haec: 

« A^e qtiii . . . in SeiiatUy DecuriofMnis Cotiseri^ 
« ptistfue esto , neue aH . . . in eo ordUie setUen^ 

« tiam dicere ferre liceto^ gui ctiiustie botus 

« ex Edicto eUtSy ^d iuri diettndo praefuit prae-- 
mfuerit^*)y praeterqtmm si ctHuSy cttm ptipiUus 
nesset reiue pttblicae cattssa abessetj ttegtie dolo 
« malo fecit , fecerit y qtio magis treiptiblieae 



9) L. 11. C. Ex qaib. caa. 
infa. (Imp. Alexander). «Debito- 
«res, qai bonb cesserint, licet 
«ex ea caossa bona eoram «•- 
«nifriNl, inf^mes non finnt.» 

10) Pro Qainctio c. 15. « Caias 
«oero bona u^ifmnt, . • • is 
«non modo ex namero aiaornm 
«eitarbatar, sed si fieri potest, 
«infra etiam mortaos amanda- 
« tnr.» 

tt) Sant etiam qaae contra 
afferas^ aelat Mtmi Ep. TIII, 
18. « Domitias Afer , qai illos in 
«nomen assampsit« reliqait te- 
«slamenlnm ante octo el decem 
«annos nancapatam : adeoqoe 
« poislea improbatam sibi . nt po- 
«rris f<Mr«Mn ^^m jh^ vw riW w rfd 
«rwntiMril. Mira illios aspe> 
« ritas . mira felicilas bomm : il* 
«lias aspertlas. f«M «itaim» ci- 



cnium exeidU • qaem sociom 
«etiam in llberis babait: feUci- 
«tas borum, qalbos soccessitia 
«locom patris, fui patrmm ab" 
«jCnlcraf.» 

li) Verissime Dirksenim$ 1. c. 
p. Sf 6. « Haec oerba » inqoit , 
« non de ma^istratibos orbis Bo- 
c mae , sed de maf istratibos mo- 
« nicipiorom, coloniaram etc. . . . 
«accipienda esse satis appareL» 
— Nec licet ad boios legis tem- 
pora referre, qaae le^imos in 
L. ^ Ad monicipalem , L. 4. 
De iorisdictione , et slmUia. - 
Conf. Sari^ny Gescbichte d. R. 
R. im Mlttelaller T. I. p. SO. seqq. 
Item : Teber das altromiscbe 
Scboldrecbt in Commentationi- 
bos Academiae Beroliiiensls anni 
tSBO. p. »• 91. «3. 



S' 6. De P. et V. hon. — Subseduae quaestiones. t03 

ncaufsa abesset, possessa proscriptaue ^^) sunty «g-oiniiu* 

• erufU* rcL 

lain ipsam huins legis sanctionem, quibus personis 
ius publicum ita sit deminutum,' ad existimationem 
irnominiamquc pertinere , hodie inter omnes constat ^^). 
E2cce i|;itur opulentum legis testimonium, quo posses- 
sione ac proscriptione , non addictione demum existi- 
mationem periisse confirmetur. Nec facile audiendus 
erft qui uerborum proprietate neglecta existimauerit , 
uerbis quidem eum demonstrari cuius bona possessa 
proscriptaue essent, re autem et ueritate eum potius 
intelligl qui plenam absolutamque bonorum uenditio- 
nem passus esset. Nam ut taceam de Romanis, ad 
concipiendas exarandasque leges omnium hominum di- 
ligentissimis, subtilissimis, scrupulosissimis, quae ratio 
est existimare, nostrae legis latorem, quum bonorum 
oenditionis ad finem usque peractae effectum, qui Ro- 
mae iampridem obtinuisset, Italiae quoque ciuitatibus 
Impertire uellet, adeo rudem atque ineptum fuisse, 
at pro bomrum uenditione^ re ac nomine notissima 
paratissimaque, singulos aliquot actus, praeparandae 
uendltionis caussa comparatos, possessionem scilicet 
ac proscriptionem ^ demonstraret , adeoque ex certis- 
simo uulgatissimoque iure ambiguum atque incertum 
eficeret ? 



13) Nihil offensionis habere 206. seqq. — Quae Dirhsenius 
sidetur dtsiunclina haec parti- ad Tab. Heracl. p. i02. contra 
cola.Conr. Gau Comm. III. §.79. uidetur disserere, ad proposilam 
cnm Comm. IV. §. 102. Prae- saltem clausnlam non pertinent. 
lerea L. 53. De V. S. Conf. ibid. p. 116. 

14) Savigny I. c. p. 197. 201. 



104 Cap. L De iure caussae QumManae. 

iiM»i»ia. pius dico, in ipso eius capitis tenore oldeor mlhi 
inuenire, unde luculenter appareat, considerate con- 
sultoque fieri , nt possessio ae proscriptio demonstretur, 
uetidUio penitus omittatur. 

Quid enim ? quod excipitur qui pupUlus fueritj 
rehie publicae catissa abfueriiy neque dolo malo /«- 
cerit quo magis reipublicae caussa abesset ; nonne 
certlssifflo argufflento est, de ipsa possessione ac pro^ 
scrtptioue legis latorem non dicere solum uerum etlam 
sentire? Quippe sl de bonorum uenditione sentlret, 
qnid attinult illas personas excipere, quarum bona 
aliquando possideri quidem, at numquam uetidi Ucere 
exploratl iuris fiiit?'') 

Quibus perspectls sequitur, ut caussam hanc ora- 
tionemque Quinctianam intentius excutiamus, nam eam 
quoque ab eadem parte atque legem luliam praesidlo 
uocari, supra relatum est. 

lam per totam oratlonem *^) TuIIius non affirmat 
solum, sed uehementissime etiam conqueritur, per 
illam sponsionem, de qua iudicium est, ex re pecu- 
niaria capitis caussam esse effectam, omnemque Quln- 
ctii agi famam atque existimationem. 

Omitto caetera, uelut aduersarium cupere wfarie 
Quiiutium interfkere^ uUam et sanguinem eripere 



15) L. 6. S* 1* Qaib. ez caa. uimdloahfuU: inteUigimas, eios, 

in po. e. (PauUta) «Comdicitor «qni dolo malo abfaerit, posse 

«£r ettts cuius bona posseisa «oenire.» — Gonf. L. 35. De 

asunt a credUtoribus , uenearU, bon. aactor. ind. po. 

apraeterquampupiUi et eius,qui 16) Conf. c. 2. 6. 8. 9. 13. 14. 

ure^ublieae caussa sine dolo 15. 16. 22. 28. 31. 



$. 6. De P. et V. bon. — Subseciuae quaestianes. 106 

cotuiri atque eius generis complura, qiiae nimia esse UMminu. 
oratoriaqae quadani licentia exaggerata, nec nisi mise- 
rationis augendae caussa accumulata libenter concedam. 
lUud uero praedictis omnibus puto inesse uerissl- 
mum j si Quinctius sponsione uinceretur, futurum fuisse, 
ut ig;nominiam infamiamque iure constitutam subiret. 
Qnod qua ratione euenturum fuerit, supra accuratius 
expositum est ^^. 

Neqne me fugit, Fuggeuniy alias haud spemendum 
auctorem^ contra statuere^*), omnia illa uana orato- 
rieque conficta faisse , neque ullum famae periculum 
ab hoc iudicio Quinctio immlnuisse. Quam tamen sen- 
tentiam probatissimis quibusque auctoribus merito dis- 
plicoisse censeo*^); quin a TuIIio nostro pro turpissimo 
probro depulsam uolo. Nam ex caussae commodo uera 
augere, qubietiam falsa, ubi probandi spessit, tentare 
oratorem , facili negotio officii studiique habebit 
excasationem ; at per totam defensionem de iure no- 
tissimo ita mentiri, ut non modo AquUlUj sapientis- 
simi indicis, sed ne mediocris quidem cuiusquam fal- 
lendl spes sit, id uero stultitiae atque impudentiae, 
non TuIIianae eloquentiae est 

Enlmuero si, ut par est, fidem nobis Cicero facit^ 
de fama Quinctium iudicio, quod agitur, periclitari, nae 
illnd . quoque palam est inteiligere, famae illud detri^ 
mentum possegHoni bonorum non uenditioni coniunctum 



17) Yide S* ^* P* ^* s®?* mann-Hollweg I. c. p. 282. seq. 

i8) Rhein. Mus. f. Jarispru- 314. Niebukr R. G. T. I. p. 642. 

«leoz 1828. p. 88. (Ed. 3.) Savigny 1. c. p. 209. 
19) Zimmern I. c. p. 238. Beth- 



i06 Cap. 1. De iure caussae Quinctianae. 

ignomiaia. essc. Quippc bonR uendita esse nemo contendebat, 
neque cuiquam in mentem ueniat, Ciceronem futuram 
fortasse bonorum uenditionem ex satisdandi inopia de- 
monstrare: quod quam alienum sit a mente oratoris, 
in eo maxime persplcuum est, quod cum ostentatione 
quadam praedlcat , Quinctium ad satlsdandum non 
modo idoneum uerum etlam paratum fuisse, dummodo 
aequo iure utrinque obseruato existimationi eius con- 
sulere Naeuius uoluisset ^^). 

At uero uestigia, in quae adhuc incidimus, eandem 
omnia partem demonstrant. Ergo tandem secundnm 
illos sententiam dabimus, qui primam possessionem a 
Praetore impetratam proscriptlonemque illlco secutam 
existimationis Interitum fuisse contendunt? 

Nondum expedita mihi res est. Nimirum giub In 
caussa Quinctil tum in eius iuris ratione sunt complura, 
quae diligentius etiam reputanda esse uideantur. 

Statlm occurrlt, quod supra docuimus^*), cuius 
bona possiderentur 9 eum intra dies trlginta, nulla sa- 
tisdatlone oblata, iudiclo sese defendere aduersarlum- 
que de possessione depellere potuisse. 

Num uero credlbile est, qui propter bona sua a 
credltore uno pluribusue possessa ne satisdandl quldem 
necessitate obstrlngeretur , neque, quamcunque litem 
suscepturus esset, ad modicum hor satisdandi onus 
pro suspecta persona haberetur, eundem hoc Ipsd iam 
tempore atque ob unam illam caussam eorum numero 
fuisse, qui in omne uitae tempus existimatione fama- 
que destituti, ignominia notati, denique publico ciuium 

20) Conr. supra S- i- P- 21. 21) §. 3. p. 72. 



S. S. De P. et V. ban. — Subseciuae quaestianes. i07 

iore nulctati ac capite quodammodo deminuti esse isBo»mi«. 
patarentar ? 

Altemm est idque grauissimum , ut spofisionem 
Ouincttt^ quomodo concepta sit, respiciamus. Hac 
enim sponsione iudicioque inde constituto cum satis- 
dandi necessitatem tum etiam famam Quinctii contineri, 
suo utrumque loco ut planum fieret, quam intentissi- 
mam curam adliibuimus % 

Atquin hanc sponsionem iussu Praetoris Quinctium 
fecisse cognouimus: 

8i bona sua ex Edicto P. Burrieni Praetoris 

diea XXX. possessa tioit essent. 

Qoa formula quum non simplex possessio, immo 
passessio per triginta dies contiimata demonstretur 
atque in condicione ponatur, nonne consequens est 
dicere, una cum satisdandi necessitate etiam famae 
detrimentum medium illud inter Praetoris permissio- 
nem absolutamque uenditionem tempus tenuisse, uide- 
licet bofumim possessioni a Praetore ex Edicto im- 
petratae atque per dies triginta continuatae iure 
coniunctum fuisse? 

Haec uero coniectura neque sua sponte absurdi 
quidquam habere uidetur, et ualde meo quidem iudicio 
confirmatur uniuersa illa iuris ratione, qua supra do- 
caimus^), nisi diebus istis triginta accedentlbus nihil 
ex bonorum possessione a Praetore permissa neque 
absoluti neque certi iuris natum comparatumue fuisse. 



22) VidesupraS* 1* p. 3. scq. p. 23) g. 4. p. 82. seqq. 

19. seqq. et hic paallo anlea p.l04. 



108 Cap. L De iure caussae Quinctianae. 

igaomiaia. Denique ad totam caussae Quinctianae spectem ac na- 
turam tam praeclare quadrat, ut neque dissimulare 
uelim, eam ex huiua contemplatione originem cepisse, 
neque omnlno intelligam, quomodo reiecta illa conie- 
ctura caussae propositae ius et natura comprehendi 
possit. 

At enim Gaius atque Ulpiantis in supradicta sa- 
tisdationis commemoratione '^) de diebus illis triginta 
tacent; quinetiam lex luliay quam de ignominiae iure 
paullo antea recitauimus , bonorum possessionem omisso 
IUo temporis spatio demonstrat ^^). 

Nostrum igltur erit aut diuersi iuris caussam pro- 
bare, aut, quum unum ublque ius scribentium animls 
obuersari statuerimus , uerborum uarie conceptorum 
rationem reddere. 

Mitto prius consilium, parum uniuersae eins iuris 
ration! , supra propositae , consentaneum ; in altero hoc 
subsistam. Quam uero mihi de ea re comparanerim 
conlecturam, explicabo breul: 

Constat , trlginta dierum illud temporls spatium 
neque Gaio incognitum neque omnino ea aetate exo- 
letum fuisse. Nam GaitiSj ubi de bonis possidendis 
uendendisque ex professo tractat'^), ita loquitur: 

cSiquidem uiul bona ueneant, iubet ea Praetor 

• per dies continuos triginta possiderl et pro- 

«scribi* rel. 



24) Gaius in Comm.IV. §. 102. 25) Verba exhibai paullo aolea 

Ulpiant^s in L. 33. §. 1. De reb. p. 102. 

aaclor. iad. po. — Ulriasque loci 26} (]omm. III. §. 79. 
aerba inaenies supra p. 4. seq. 



$. 6. DeP. et V. bon. — Subseciuae quaestianes. 109 



Qoid igUur? Qui ex Edicto iussuque Praetoris boua ■< 
allcolus possidet, quomodo possidet? Neinpe per dies 
irigiiUa. Qui ex Edicto Praetoris bona possedit, quo- 
modo possedit? Per dies triginta. Cuius denique 
bona ex Edicto Praetoris possessa sunt , quomodo pos- 
sessa sunt? Utique per dies triginta. 

Quld ergo est? Admodum credibile mihi uidetur, 
cum ex Edicti forma tum ex uniuersa eius iuris ra- 
tione consuetudinem quandam loquendi obtinuisse, qua 
uerba illa ex Edicto bona possidere^ pogsedisse et 
similia praecipuo quodam sensu etiam illud tri^^inta 
dierum spatlum In se reciperent, eaque proprietate et 
ad artis usum et in uulgari hominum conuersatione 
quasi per compendium uaierent. 

Sic ipse orator noster uerba ex Edicto possidere 
non dubitat absolute usurpare, ubi possessionem per 
dies triginta continuatam intelligit'^), quinetiam ultra 
modum illud nostrum interpretandi genus in alio quo- 
dam defensionis capite extendit , eaque uerborum forma 
tx Edicto possidere tentat uel caetera ooinia compre- 
hendere^ quaecnnque ab eo, qui a Praetore iussus bona 
possideret, ex Edicti praeceptis obseruanda fuerint^^). 



«omiiiui. 



27} Conf. c. 14. ▼• aQuinctii 

hona, inquit , ex Edicto possessa 

«tufit » , coin Edicli sponsioDis- 

que rormala in c. 8. — Adde ei 

hoc ipso c. 8.: «clamabat . . . 

«Qoinctios, sese idcirco nolle 

«latisdare, ne oiderelur iudi- 

"cassc bona sua ex Edicto pos- 

*tma esse, — c. 23. ««i ex 

^i^dicto possedisti , quaero cur 

*tH>na iion uenierinl, cur cae- 



« teri sponsores et creditores non 
« conoenerint » rel. 

28) c. 27. aPraetor te qaem- 
«admodum possidere iussil? opi- 
«nor ei Edicto . • . Num quid 
« esl caussae , quin , si longo ali- 
«ter possedit, quam Praelor cdi- 
«xit, iste cx Edicto non posse- 
«deril, ego sponsioue uicerim?» 
rel. Conf. c. 29. 



110 Cap. L De iure caussae Quinctianae. 

iKMminu. Qaod quum facit Cicero, testimoniam praebet, nostram 
illam interpretationem neque inauditam esse, neqne a 
Romanorum indole plane alienam ; quod perperam facere 
eum confiteor, non nocet: nec enim nouum est, quae 
sermonis usu constant, ad infinitum liaud esse pro- 
tralienda ^^) , neque conueniens esse, uerbi cuiusdam 
proprietatem, usu receptam, ac iurls quoque rationi 
consentaneam Cq^&Iis est quam supra demonstrauimus]) 
adeo urgere atque cum captatlone quadam amplificare, 
ut et sermoni consueto uis inferatur et uerborum ca- 
uiilatione falsa iuris ratio effingatur. 

Sic igitur, ut ad propositum redeam, nihil mihi 
obstare uidetur, quominus etiam legis luliae supradi- 
ctis uerbis 9cuiusue bona ex Edicto eiuSy qui iuri 
• dicundo praefuitj praefueritj possessa proscriptaue 
fsunty erunfy temporis illud spatium tacite compre- 
hensum esse censeamus. 

Quod quum propter rationem antea expositam iam 
per se nullam habeat offensionem, nescio, an etiam 
consulto in ea lege siue triginta dierum siue quod- 
cunque temporis spatium certo dierum numero fini- 
tum omittatur, peculiari fortasse ea ratione, quod hulus 
legis latori neque constiterit neque necessarium uisum 
fuerit, per omnia Italiae municipia similique ordine 
oppida in omnibus Edictis magistratuum , qui iuri di- 



29; Propterea nihil offlcit, quod dicuntur, ueluti in L. 6. §. 7. 

in aliarani rerum iure definiendo Quae iu frau. cred. Cour. L. 10. 

etiam statim posl missionem bo- §. 16. eod. 
ua et possideri et possessa esse 



$. 6. De P. et V. hon. — Subseciuae quaestUmes. i 1 1 

cando ubicnnque praeessent, eundem plane Mginta >8»on>»i»- 
dienun numerum bonis possidendis constitui. 

Deinde ad principalem illum Gaii locum^®) satis 
eril animaduertisse, nonnisi per indicem eam rem tra- 
ctari, eaque mente, ut qui accuratius uelit satisdatio- 
num illarum caussas cognoscere , ad Praetoris Edictum 
remittatur. 

Quid enim? si Gaius^ quum eum nominaret, cuius 
hona a credUoribus possessa proscriptaue sunt^ duo 
haec uerba addidisset: ex Edicto; nihil foret cur of- 
fenderemur. Quis autem sibi persuadebit, Gaium, quo 
diuersa exprimeretur sententia, data opera duo illa 
uerba omisisse? 

Superest unus ille Ulpiani locus, L. 33. S. 1. De 
reb. auctor. iud. po. ^^). 

Quem quum antea in satisdationis iure exponendo 
ad Ciceronis tantum aetatem negauerim contra uali- 
dissima testimonia ualere^^), iam eo peruentum est, 
ot ne noui quidem iuris, quod Ulpiani aetate obti- 
nuerit, fidem mihi faciat. 

Quid igitur? Vel hoc loco uerba post bononim 
po$$essionem perlnde aeciplemus ac si diceretur post 
dierum triginta bonorum possessionem^ 

Quod quum per se quidem facile processerlt, fateor 
tamen minns expeditum esse, propter illud quod op- 
ponitur antequam bona eius possiderentur: nam his 



30; Comm. IV. S* ^02. — 31) Loci lenorem aide supra 

Verba eihibuimas iotegra su* p. 5. not. 4. 
pra p. 4. 32) Vide sapra §. 3. p. 72. 



Ii2 Cap. L De iure caussae Quinctianae. 

ignominia. quoque aerbis triginta dleruin Intellectain impingere 
darias sane et aix ferendam fuerit 

Qaid aatem si Ulpianus disertis aerbis dierum tri" 
ginta possessionem expressisset , nam propterea di- 
nerso haius fragmenti tenore, atque nunc est, utere- 
mur? Haud credo. Constat enim, Itistiniani aetate 
ipsam quidem possessionem bonorum superstitem fuisse, 
reliquum uero bonorum uendendorum ordinem cum 
antiquis illis temporum spatiis eorumque iure et effe- 
ctu iamdudum in desuetudinem abiisse ^% 

Quare TriAoniano potius cum caeteris lustinianea- 
rum legum compositoribus quam Ulpiano ueteribusue 
lureconsultis tribuendum est, quod nulla nobis neque 
illius spatii triginta dierum neque plerarumque rerum 
ad antiquum bonorum uendendorum ordinem perti- 
nentium uestigia in Digestis superesse uidemus. 

Nec dissimulabo, quod fragmentum illud et uerbo- 
rum structura et sententiarum conlunclione habet in- 
concinni , contorti , suspiciosi , eius culpam , mea quidem 
coniectura, non ism librariis^'*) quam ipsis Digestorum 



33j pr. I. De saccessionibus 
sablalis. Gonf. L. 0. L. 10. G. 
De bon. auclor. iud. po. L. S. 
S- 3. G. De praescript. XXX. 
uel XL. ann., et rel. Zimmern 
I. c. §. 86. p. 270. seqq. Beth- 
mann-IIoUweg 1. c. §. 27. p. 290. 
seqq. §. 31. p. 340. seqq. 

34J Vide Cuiacium in Comm. ad 



Tit. Dig. De R. L (in Opp. T. 
VIIL p. 676.) «In L. 33. §. 1-. 
« inquity uidetur deesse uersus , 
« ita scilicet , ut pun^atur post 
« uerbum suscipiat , deinde in- 
«seranlur haec uerba : sed si 
« alius defensionem eius suscipiat, 
^debet satisdare» el rel. Cilat 
L. 5. §. 3. Quib. ei cau. in po. 



$. 6. De P. et V. han. — Subseciuae quaestianee. 113 

cotiditoribusy qui paruni considerate aliqnid eiecerint 
nel mutauerint^ tmpatandiun esse. 



e. et L. 63. De Indiciis. — Conf. 
ibid. p. 782. Addesis Basil. T. I. 
p. 543. Deniqne Cuiaciui ad 
d. L. 5. {• 3. (in Obss. X , 29.) 
tit : «Omnino niens Ulpiani haeo 
test ; hnnc qnidem esse morem, 
< ot, si post dies XXX, qnam bo- 
tna debftoris ex Edielo possessa 
•sinty . . . ipse debilor defen- 



«sionem sni snscipiat, satisdet 
« iodicatnm solni stipolatione » 
et rol. — Male Pothier ad d. 
L. 33. (h. t. Art. 5. N. 13.) 
secnndum Glossam adnotat: «Bt 
«qoidem qoum ipte te defendit, 
«satisdat duntaxat iudieio tittif 
«si aliut enm defendat» satisdat 
fiiudicatum tolui,ii 



S<«Mint, Lib. I. 



8 



S. T. 

Alfetms QuincHum absefUem recte defefiderU 

tiecne. 

B«i gesiM Ex facto constat, Scxtnm Alfenuni, quam Naenius 
a P. Bnrrieno Praetore, ut bona Quinctii ex Edicto 
possideret, impetrasset, ac bona proscribere, singula- 
rum rerum possessionem adprehendere coepisset, illico 
et ui manuque repugnauisse et procuratoris loco se 
obtulisse, exinde in iure cum Naeuio constitisse atque 
ad quodcunque iudicium Quinctii nomine accipiendum 
paratum se ostendisse; qaod autem Naeuius postularet, 
ut iudicatum solui salisdaret , recusauisse , atque Prae- 
tore, uti Naeuius postulasset, decemente, tribunos 
plebis appellauisse ; tandem iusta intercessione haud 
insecuta ita discessum esse, nt Idibus Septembribus, 
quae proximae essent} Quinctium sisti Alfenus pro- 
mitteret ^). 

Unde daplex oritur quaestio: 

Prima: Recte an perperam Praetor decrenerit, qui 
iudicatum solui Naeuio satisdare Alfenum procurato- 
rem iusserit. 

Altera: Si recte dixeris decreuisse, utrum ita com- 
parata fuerunt, quae post decretum redditum euenisse 

1) Tide c. 6. 7. 19. 20. 21. 22. 26. 2S. 



$. 7. A\ Q^. absenfem recte defenderit necne. 115 



■6MI». 



cognoaimns, nt iusta Inde Alfeni defensio ex iniasta o«M*tJo. 
constitneretur ? 

Atqne priorem qaidem qaaestionem merito stataeris 
eo totam redire: aerone Alfenas an falso negauerit 
{sant ipsa Ciceronis aerba^3 aeqmim esse proairato^ 
rem satisdare^ quod reus satisdare non deberet si 
ipse adesset. 

Qua in re ecqais est, cai non statim saccarrat, AifMMaa- 

lisdare 4«- 

apad Romani iaris aactores niliil tam expioratam ano- fc"*"» 
qae consensa comprobatam esse, qaam qaod etiam in 
proaerbiam fere transiit, neminem alienae rei sine sa- 
tisdatione idoneam defensorem inteiligi^)? 

Ad hanc igitar regalam qai Alfeni illam locam di- 
rigerent, dabitare non potaerant, quin sententiam pro 
Naeuto darent, atque Praetoris decretum iustum et 
aeqaam fuisse pronunciarent. Quo numero inuenitur 
Doctomm pars sane maxima, ueluti olim Menardus^ 
nostra uero aetate Zimmemius^) et Bethmannus^ 

Nec tamen defuerunt, qui aliter de ea re statue- 
rent, ac partim In caussae Quinctianae specie partim 



2] c. 7. 9, fi. 

3) VideeattComm.iy.S.lOl. 
etS.1.8«^* I* De Mtisdationibas. 
DeiDde Gaii, Ulpiani, Paulli» 
Mod^ini testimonia in L. 46. 
S. 2. L. 51. S- 2« ^' ^3' ^- S3. 
De procaratoribas , L. 35. S* 3« 
L. 36. eod. L. 63. De iadiciis. 
L. 5. S* 3. Qaib. ex caa. in po. 
e. L. 10. L. 5. S- 3. ladicatum 
solai. L. 5. SS- 19- 20. De O. N. N. 
L. 166. L. 110. S. 1- De R- I- 
L. 21. Ratam rem haberi. L. 14. 



Qai satisd. cog. L. 21. S- 3. Ex 
qaib. caa. mai. — Vatic. Fragm. 
S* 317. — Adde : L. an. C. De 
satisdando L. 12. €. De procu- 
ratoribas. Conferatar etiam Con- 
suUatio Vet. IC^ c. 3., PauUus 
R. S. 1 1 3 9 5. 

4) 1. c. S- 161* p. 4S2. 

5) Versuche <iber einzelne TheUe 
der Theorie des Civil-Processes , 
p. 235. Handhuch d. Ctv. Proe. 
S. 26. p. 283. 



116 Cap. L De iure caussae Quinctianae. 

akmms». in cominani iuris ratione innenire sibi niderentiur quae 

tisdare de- 

i»«erit ••€••. Alfenum nullo iustae defensionis detrimento a satis- 
dando liberassent. 

Quorum primus quidem Hotimatms^) omnem illam 
de saiisdando controuersiam sic explicat: 

Naeuium statuit iure postulaturum fuisse, ut Al^ 
fenui ipse suo nomhie satisdarety iudicatum a j^uiit- 
ctio solutum iri: atquin Naeuium id magis postulauisse, 
ut Quiiictii nomine Alfenus satisdaret^ Quinctium 
iudicatum soluturum esse; recusandam igitur ab AI- 
feno eiusmodi satisdationem fuisse, iie iure possessa 
esse Quinctii bona confiteretur. 

Hanc equidem sententiam, tamquam prisci temporis 
uniusque hominis errorem hodie sua sponte explosum 
atque obsoletum , silentio praeteriissem , nisi his nostris 
diebus instaurata et quasi recocta in publicum denuo 
prodiisset ^). Quamobrem uenia mihi erit admonenti, 
defensorem, quum ipse nec dominus condemnetur ^) ^ 
noAnisi pro se iudicatum solui satisdare; quinetiam si 
fieri posset, ut procurator dominum iudicatum solu^ 
turum esse satisdaret, tamen id ipsum nisi suo 
nomine procuratorem promittere non potuisse. Nisi 
forte pro nihilo reputandum est, quod a pueris di- 
dicimus, neminem praeterquam in suam personam 



6) ad c. 7. a* Negat Alfenus tom est. Yidesis libram menm 

rel. — Aaxilio aocat notissimam de Litis Contestatione et re iudi' 

illam L. 10. ladicatam solai , cata , Tarici 1827. $• 41. p. 328. 

qaae, qaam crassam ineptamqae 7) Conf. Klotzii notam ad c. 

contineat interpolationem , illo 7. pro Qainctio» T? tstepoitulat 

tempore uel doctissimum latait, rel. p. 575. 

hodie ne tironibas qaidem igno- 8) Gatt Comm. IV. $£. 86. 87. 



S* 7. A\ Qr. absentem recte defenderit necne. Ii7 

posse promittendo contrahendoue obliicationeni sus- Air«iia«M. 
cipere. fc««ftt«««i«. 

Mitto haec cum per se inania tum orationis pro 
Quinctio, praesertim narrationis^ testimonio funditus 
destituta. Ad aliam opinionem uenio, eorum scUicet, 
qui speciosiore certe ratione ad ius commune se con- 
tulerunt, eoque consilio quod Alfenus recusandi prin- 
ciplum posuisse dicitur uindicauerunt , ut anteriore liac 
CiceronU aetate diuersum aliquatenus procuratorum 
ios obtinuisse statuerent, uariisque procuratorum qui- 
busdam generibus dlscretis unum aliquod seponerent, 
quod ad satlsdandl necessitatem tunc eo loco consti- 
tutum fuisset, quo merito Alfenus fiegassety aeqmim 
e$8e procuratorem satUdarCy quod reus satisdare 71011 
deberety si ipse adesset. 

«Quod sic uidetur C^^it RatAus^)^ primus, quem 
fnuenerim eius rationis auctorem]) « intelligendum : 
n defciisores quidem, siue, ut tunc loquebantur, pro^ 

• curatores uoluntarioSy qui sua sponte absentis de- 
«fensionem susciperent, satisdare debere; cognito^ 

• rem^ ad certam rem suscipiendam a reo datum, 
«non accipi sine domini satisdatione; etiam procu^ 
Mratorem^ quem uulgo dicerent^ ad certam rem 
^defendendam a reo absente constitutum recte 
« satisdare : at uerum Procuratorem et legitime ita 
^dictum omnium rerum illius^ qui in Italia non 

• esset, quasi alterum quemdam dominum et alieni 
«luris uicarium, non magis satisdare debere quam 

9) 1. c. p. 51. seq. 



AlftBM M- 

bMriii 



118 Cap. 1. De iure caussae QuincHanae. 

• ipmmy H adessety damitmm. Qaodsiy domino in 
«iudicio ifl personam reo faeto, procorator omniom 
« remm actori postolanti iudicatum solui satisdedis- 
«set, quod ab ipsis reis fieret, cum pro suspectis 
« liaberentur, ipsum domlnnm satisdedisse , ipsum, 
« suam personam in indicio suspectam esse , conf es- 
«^sum esse uideri. Non enim talem procuratorem 
« defendere dominum sed ipsius domiiii persofum 
«iii iure sustinere.* 

Enimuero quum talem Alfeni fuisse wationem ae 
defeusiofiem Vir doctus potissimum demonstrasset , 
caetera in incerto reliquisset, mox accessit Reiutus^% 
cui etiam pro iuris ratione y quae illa aetate obtinuerit, 
eadem coniectura placuit. 

Mihi uero communem earum opinionum fontem, qui 
est in Caeciniana^^)^ consideranti , deinde ad pretio- 
sum illum Excursum^ quem de procuratorum origine 
Huschkius composuit ^^) , reuertenti, satis arguta at- 
que elegans omnis illa ratio uideri coepit. 



10) l. c. p. 4S7, seq. 

11) c. 20. «de liberis autem 
«quisquis est, procaratoris nomi- 
« ne appellatnr (in interdicto scili- 
cet}: « non quo omnes sint aut ap- 
« pellentur procuratores , qui ne- 
«gotii nostri aliquid gerant; sed 
«in hac re cognita sententia 
«Edicti uerba subtiliter exquiri 
«omnia noluerunt . . . non enim 
« alia (est) ratio iuris in hoc ge- 
«nere duntaxat, utrum me tuus 
nprocurator deiecerit, is qui le- 



« gitime procuraior dieiiur , omr 
finium rerum eius , qui in IttiUa 
« non sit , absitue reipubUeae caue- 
«sa, quaH quidam paene domt- 
«nui, hoc est f alieni iuris uicor 
firius, an tuns colonus aat ni- 
«cinus . . . ant quiuis, qoi illam 
a uim • • . tno rogata aat tao no- 
a mine fecerit.» 

12) ad orationem pro TuUio 
c. 17. in /. G. Huschkii Anale- 
ctis p. 283. seqq. 



S. 7. A\ Q^* dbsentem recte defenderit necne. 119 



Qaid enim? Qaum paucissima tantum uestigia nobis Air»«n 
reliqua sint, unde intelligamus, antiquitus eum solum 
jnrocuratarem fuisse appellatum, qui omnium rerum 
eius^ qui in Italia non esset, reiue publicae eaussa 
abesset, quasi quidam paene dominus esset constitutus, 
domUHque ad rem famiHarem perinde atque qui pro 
Cotimle aut pro Praetore esset , ad remjnjtblicam ad^ 
minUtrandam Constdis aut PraetorU uicem snstine- 
ret^^}: nonne credibUe est, peculiari quadam iuris 
ratione multa illis temporibus de hoc procuratorum 
genere cauta fuisse, quae postea mutatis moribus no- 
Qoque iure ingruente euanuissent, atque gliscentibus 
saeculls etiam in obliuionem abiissent? 

Enimuero antiquae huic rationi haud absurde illud 
aliquis adtribuerit, ut ad iHndtcis fortasse similitudi- 
nem ^*) procuratores in singulis caussis, idonei essetU 
neaie j ex sua quisque persona, spectarentur, neque 
una omnes satisdandi necessitate exaequarentur ^^) ; 



13) ItidoH Orig. Lib. IX. c. 4. 

(Ed.D. Gothofredi 1622. p. 1052.) 

« Procaratores uero eo quod uice 

•cyratoHs fangnntar, quasi pro- 

« pter coratores , sicut Proc<m$ul 

« pro ComuU, — Et ihidem c. 3. 

«(p. 1046.) Froc<m$ule$ sabiecti 

« erant Consalibus , et dicti Pro- 

^eonsuU» eo quod nice Consolis 

«fangerentur: »ieut proeurator 

• curatoris, id est actorU.n 

14) GeUiu9 XVI , 10. Festus 
s. T. rindex. Gaius IV, 21. 46. 
1.22.$. 1. De in ius uocando. 
Lex GaUiae CUcUpintie c. 21. 
Boetkius ad Topica , c. 2. a Vin- 



ndex est qui alterius caussam 
«(suscipit uindicandam , ueluti 
« quos nunc procuratores uoca- 
«mus.» — Conf. Zenger tib. d. 
Vadimonium , Landshut 1826. 8. 
p. 41. Zimmern 1. c. p. 341. 

15) Vide pro Quinctio c. 19. 
extr. , ubi Cicero praedicat , Al- 
fenum idoneutn fuisse. Conf. L. 
51. S. 2. De procuratoribus. L. 
166. De R. I. — De &n{iquo pro- 
curatoris iure conferatur etiam 
Rudorff ad legem Thoriam , in 
Zeitschrift f. gesch. R. Yf. Tom. 
X. p. 112. 



120 Cap. L De iure caussae Qumctianae. 

Aif««iMM. quinetiaiii ueterem censiis agendl morein eonfinnandi 

kuMiiMeM. canssa adflclnerlt 

Ne plnra, handquaqnam displicnit mihi prima fade 
snpradlcta Yiromm doctomm conlectnra, ac prope afsi, 
nt cnm III. Sekradero^^) dnbltarem, ne qno lure CI- 
ceronis aetas nsa esset, idonea ratio Alfeno fnlsset 
recusare, quin ludieatnm solui Naenlo postulanti sa- 
tisdaret. 

Postea nero, quum snpradteta illa loca itemm at- 
que Itemm perpenderem, et aliis qnoqne conqnlsitis 
inter se conferrem, denique uniuersam caussae propo- 
sitae et narrationem et defensionem curiose meenm 
reuoluerem, uariis momentis tandem eo i^dductus snm, 
ut omnem illam coniecturam cnm a Qninctii caussa 
tum ab uniuersa Ciceronis aetate repdlerem, eommque 
sententiae accederem, qni iamdudnm iudieauemnt nngaa 
egisse Alfenum, quum pro satisdatione, ad instam de- 
fensionem utique necessaria, carmen istud offerret, quo 
negasse dicitnr, aequum esse procuratorem saHsdare 
^iod reus satisdare non deberet^ si ipse adesset. 

Qua in re, ad proposltae sponsionis iudicationem 
nuUo dubio grauissima, quae maxime apud me ualue- 
rint argumenta, accuratius expUcabo. 

lam primo loco illnd iuris praeceptum, neminem 
siiie satisdatione idonenm alienae roi defensorem csse, 
apud lureconsultos inde a Gaii aetate tam frequenter 



16) Ad S* 1- I* ^^ satisdalio- git: Ciceroni» aeiate num contra 

oibus, ubi V. D. allegatis aliquot oblinuitt Cf. Cicero pro Quin- 

locis, quibus uulgata iurb re- cfio 7. — 
cula coutiueatur, quaerere per- 



g. 7. A: Q^. abaentem recte defmderU necne. 131 

occanlt, taa Bulla neqne oariatione neqne dubitatlone, ^jj^"* 
tam pronerbil simile, eo denlque omni habitn et aape* 
etu, ut nel propterea uetastateni quodammodo redolere 
uideatur ^^). 

Deinde unus saltem locus apud Ciceronem InuenU 
tor^^), ex quo aatis intelligitur, ne ea quidem aetate 
nouum fnisse, proeuratorem, qul abaentem defenderet, 
ludicatum solul satiadare. 

Yerum quid attlnet foris conqulrere quorum doml 
copiam habueris? Age potius uideamus, qnld ex onu 
tione pro Quinctlo notitiae affluat. 

Atque ut a leuioribus ad ea, quae grauiora sunt, 
procedam, quiuls facile animaduersurus est^ In c. 8., 
abl, quld Inter Naeidum ac Quinctium e Gatiia reuer- 
8um coram Dolabellai Praetore actum sit, narratur, 



17) Tidesaprm noUm 3. p. 115« 
IS) in Vemm II, 24. extr. 
■AdeuDt Bidinf; petant horedita- 
«tem ; procaratores postulant .... 
«Insimnlant (adoersarii) homi- 
«nem (Epicratem)frandandi caos- 
«sa discessisse : postalant , ut 
«bona possidere inbeat (al.* I»- 
*ceatj, Debebat Epicrates num- 
•ninm nnUnm nemini: amici, si 
«qnis quid peleret» iudieium se 
•pasiuros, iudicaium iolui sa- 
• tisdaturos esse dioebant.» — Nil 
refert nostra, de lectionis oa- 
rieUle disserere. Obiter tan- 
Uim dicam, et Zunq)tii leclio- 
Qem (peteret in iudieio, se pas- 
iuros)^ qua no ipsc quidem ni- 
mium delectari uidelur, displi- 



cere, neqne nmquam Klotxium^ 
quicquid operum postoa emitten- 
dorum afferat , mihi probaturum 
esse quod edidit ct. • ^ peteret, 
niudicio se passuros.» Quippe 
uerissime Zumptius de hac le- 
ctione iudicat : « Intelligi nequit », 
oanaque sunt omnia , quae lClo- 
txius cum de sententia tum de 
egregia Latinitate eios formulae 
iudicio pcUi commentus est. At 
quid sit itAdidum pati, ool tiro- 
nibus notum. Conf. in Verrem 
III , 28. pro Quinctio c. 20. 28. 
Praeterea L. 54. pr. De procu- 
ratoribus. L. 3. §• &• ^^ alien. 
iud. mul. ca. L. 18. $£• ^* ^* 
Do castronsl peculio. L. 4. g. 1. 
De reb. auclor. iud. po. , ctc. etc. 



122 Cap. L De iure caussae Quinctianae. 

▲ifcBvaM- curiose caussain expllcari, eur iudicatuiii aolai cdbi a 
Qnlnctio satisdari oportere Naenius contenderit, eoqne 
consilio quasi rem nouam neque antea commemoratam 
caput illud Edicti recitari, quo^ qui iustam possesslo- 
nem bonorum passus sit, ita satisdare petenti iubea- 
tur^^). At uero si eadem caussa fuit, propter quam 
etiam ab Alfeno Naeuius biennio ante, ut satisdaret, 
postulasset, acgre intelligitur^ cur in hac anteriore 
disceptatione narranda Cuidelicet in c 7. nostro^O ^^ 
illo Edicti capite, quinetiam de ipsa illa satisdationis 
exigendae caussa orator tacnerit, denique ne aliam 
quidem postulationis caussam ullam addiderit. Quae 
difiicultas omnis cessat^ dummodo supponas, pro quo- 
tidiano eoque notissimo proairatorU officio, Alfenns 
ut iudicatum solui ex more satisdaret, Naeuium postu- 
lauisse. Siquidem qui ita Naeuii postulatum intelle- 
xerit, non solum in d. c. 8. reuera habebit primam 
neque antea introductam alterius caussae ESdlctique 
mentioncm, uerum etiam in d. c. 7. caussatn ex qua 
Naeuiiis^ ut Alfenus satisdaretj postulauerit j Inue- 
niet, non late quidem explicatam, at uel uno uerbo 
proatrator nominis uice posito, quantum ad rem omni- 
bus cognitam satls esset, demoMstratam. 

Porro obserua, quaeso, quemadmodum concepta 
sint ac composita ipsa uerba illa, quibus Alfenus, 
quin satisdaret, recusaulsse dicitur: 



19^ Loci tenoreiD oide su- «d«ret. »{;at Airenas aequam 

pra p. 4« «essc» rcl. (quac nide supra 

:KI^ « l$lc postulabat , ut pro- p. 1:23. ' 
«rnraior iudicatuBi solui salis- 



g. 7. A\ Q^. ahsentem recte defenderit necne. 123 

• Negat Alfemu aequum esse procuratorem sa^ Aifeau». 
mttsdare quod reus satisdare mn deberet si ipse ^"«"^ 

• adesset.* 
Capat igitnr huius defensionis In eo ponitur, quod 

Alfenus ad satisdandi necessitatein Quinctio sese aequU' 
forauerit. Unde nonne credibile fit, ea ipsa re con- 
trarlam fdisse postnlantis rationem , hoc est diuersitate 
qnadam, qoae inter reum ac procoratorem intercederet, 
mbnixam? Qnod si ita est, necesse est ex Alfetii 
persona, hoc est, tamqnam a procuratore^ non ex 
ifuinctU persona, hoc est, propter bona eius ex Edicto 
possessay Naeoinm, ut sibi satisdaretur, tnm postu- 
lanisse. 

■ 

Qnid amplins? si ne fierl quidem potuit, ut ex 
Quinctil persona, hoc est, propter bona Quinctii ex 
Edicto possessa, cogeretur Alfenus iudicatum solui sa- 
tisdare; num fatebimur tandem, nisi procuratoriam 
satlsdandl caussam nullam fuisse? Quae res breul po- 
test tota conficL 

Etenlm ex uniuersa rei narratione, quae in c. 6. et 

7. continetur, aliisque orationis locis^^) apparet, hancce 

illam inter Naeuium et Alfenum contentionem inde a 

die y. Kalendas intercalares , quo die Naeuius bona 

Qt possidere liceret Praetorem adierat , statim , id est , 

proximis illis diebus commissam ac deinceps uix ulla 

cessatlone continuatam esse. Sic traditum accepimus, 

Naeoiuffl, quum primum Praetor possidere lussisset, 

&^&iUn quarum rerum copia esset adprehendlsse , simul 



21) CoDf. c. 19. 20. 21. 28. 



1 

1 






134- Cap. I. De iure caussae QuineHaiiuu 

Air«Mf M- iiona proscripsisse ^^] ; qaum primam Naeulus t 
^■•^' »•«■•• hendere , possidere, proscribere coepisset, A! 
praesto fuisse, ui manuqne obstitisse, serunm pi 
sum abduxisse, libellos deiecisse^): qno facto ( 
stim a Naeuio in ius uoeatum secutumque esf 
iure, ne bona Quinctii possiderentur, reclamasse 
curatorem se atque ad iudicium accipiendum pi 
ostendisse ^^] ; deinde Naeuium, ut iudicatum soli 
curator satisdaret, postulauisse; Id uero Alfem 



22) c. 6. «testiflcatar iste, P. 
«Qainctiam non stitisse et se 
« stitisse . . • Disceditar ; poslalat 
«a Barrieno Praetore Naeuius, 
« at ex Edicto bona possidere li- 
« ceat. lussit bona proscribi » . . . 

c. 16. 17. IS. « horae duae fue- 
«rufil. Qainctius ad aadimoniam 
« non aenit . . . postnlone a Prae- 
« tore nt eias bona mihi possidere 
«liceat? . . . Non dubilaui, in- 
« quit , quum aadimonium deser- 
«tum esset, bona proscribere.n 

23) c. 6. «Libellos Sex. Alfe- 
« nus . . . deiicit, seraulom unam, 
« quem iste prehenderat , ab- 
«ducit.» — 

c. 19. « Quo tcmpore existimas 
«oportuisse . . . absentem Quin- 
« ctium dofendi . . . ? tum quum 
«postulabas, ut bona possideres? 
« Nomo adfuit . . . Qui locus igi- 
« tur absontis defondendi primus 
«datus cst? Quum proscril>ebas. 
«Krs:o adfuit: non passus est: 
«libcllos doiccil . . . Vidcamus 
«quao doiucops siut consecuta. 
«ilomiucm P. Quinclii deprc- 



«hendis In pnblico, ooi 
«ducere: non patitar I 
«ni libiadimit, coratat 
«reducatur ad Qoinctlov 
24) c 6. « denanciat i 
« curatorem esse , . . . aei 
«qnid agere aelit, fod 
« fendere. Haec dnm Rc 
« rantnr, Qainctius Inten 
«saltu agroque commoo 
« truditur ... — c. 7. « 
« interea Romae com litc 
« tore uetulo quotidie pn^ 
«Iste postulabat, ot pr 
«iudicatuB solui satisda 
« gat AJfenus rel. — c 1 
« bere tibi dicis QuincUa 
« curator negat. Vadarl i 
«mittit. In ius uocas: i 
« ludicinm postulas : im 
« sat . . . — c. 20. « Posl 
«inqoil, ut satisdaret» 
ibid. — «Fatetur enim 
«Alfeuumdeiccisse, aadi 
« promisis«e , iudiciom 
«ciporet . . . non re< 
rcl. — Conf. c. 21. 



S. 7. A\ Q^. absentem recte defenderU necne. 125 



ciisasse: Pr»etorein decreuisse, iussisse; deirique illuni Air««ii»M. 

' 3 7 1 tMM 49^ 

tribunos plebis appellauisse ^^). Quid multa ? haec ^^^ 
omnia quamuis neque uno dfe neque tranquillo semper 
usitatoue iuris ordine peragerentur, uix tamen dubi- 
tare licet, quin hUra triginta dies ex quo Naeuius a 
Praetore inssus bona possidere ac proscribere coepisset, 
eo res processerit, ut Alfenus satisdare cum ab ad- 
aersario postularetur tnm a Praetore iuberetur ^^). 

Quae quum ita sint, quae ratio est credere, ex illa 
formula, Quod ab eo petat, cuius ex Edicto Prae^ 
toris boma diks triginta possessa esseiU^ Naeuium ut 
Alfenus satisdaret, postulauisse? Porro ut ita postn- 
Unerit, qfd potest intelligi, neque Atfefmm neque 
ttcerofiem uocem unam emisisse, qua triginta dierum 
spatinm elapsum esse negarent, ob eamque saltem 
canssam Cinitto caeteras, quae Alfeuo procuratori 
perinde atque postea Tidlio patrouo praesto fnissent) 
Edictum de satisdatione praestanda deficere conten- 
derent ? 

Pergo quaerere, cur Praetor, quod iniuste et ad- 
«ersante Edicto postularetur , caussa cognita illico, 
ati postnlaretur, decreuerit, Naeuioque Alfenum, quasi 
bona Qulnctii, uti oporteret, possessa essent, satis- 
dare insserit^. Tribuni plebis tandem ubi fuemnt? 



25] c. 7. c. 20 — 22. 

26} Yideantar in 11. cc. praetcr 
Qerba ante exhibita etiam e c. 
21. haec: aFiC reibu9 omnibut 
«infegrify neque proseriptis n&- 
<9u« pos$es$i8 bonis, ut Alfenus 
•promittat Naeuio sisti Quin- 
^ctium,j> — Hic aatem uUimus 



Alfenianae defensionis flnis fnit. 
Conf. c. 7. 

27) Hoc decretum in narratio- 
ne (c. 7.) tacite quodammodo 
subintelligitur. — Confer tamen 
c. 20. atque c. 21. t; «tu eon- 
vitra Burrieni (scil. eras familia- 
«ris), qui iniuriam decemebat.m 



126 



Cap. L De iure caussae QutnctkMae. 



iitul^^T' Q^^^ qouni procurator appellasset, ne onins qv 
iNMhtaM»*. pQiufi certum auxiHum impetrare **). QuU a 
procurator? Nempe idem ille Alfenut^ quem et 
tium studio ^^) et Brutt^ qui trlbunus plebis tum 
familiaritate ^^) plurimum potuisse , qulnetiam e 
Burrieno Praetore turbulentius egisse, atque ad i 
tionem prope iuris disceptationem perduxisse ^^, i 
que a Bruto illo, si non iustam intercesslonem 
plus aequo tamen impetrasse ^') adeo perspicuum 
ut ipse TulUuSy quum summo certe studio Qu 
caussam defenderet, istaque omnia a patrono M 
acerrime essent exagitata atque in odium uen 
satius tamen duxerit, rem turpissimam inuidloi 



9S) 0. 7. extr. «Appellantor 
« triboni : a qoibos qaom esset 
ccertom aoxiliom petitom, ita 
ctom disceditor, ot Idibos Sep- 
ctembribos P. Qainctiam sisti 
c Sex. Alfenos promitteret.» Conf. 
c. 20. «At enim, triboni plebis 
c ne aodieront qoidem . . . Qoid 
csi M. Brotos intercessorom se 
cdixit palam, nisi qoid inter 
c ipsum Alfenom et Naeoiom con- 
« oeniret ? » 

29} c. 21. c . . . id qood Hor- 
«tensiom, qaia noper iniecit, et 
« qoia Naeoias semper id clami- 
« tat , dictorom arbitror , non 
c fbisse Naeoio parem certationem 
ccom Alfeno illo tempore, illis 
« dominantibos ? Qood si oelim 
cconfiteri, illod, opinor, con- 



ccedent, non procoratOTi 
«Qainctii neminem fbisae 
«gratiosom Ibisse. Bfilii 
cad oincendam satis est, 
« procaratorem » rel. -» 
c. 28. in fine, cneqoe pc 
c procoratoris Naeoio ioi 
«ptom» rel. 

30) d. e. 21. «Broti, t 
c (Alfenus) erat familiaris , 
« is intercedebat. Ta contr> 
«rieni» rel. 

31) c. 7. «Alfenos . . • cn 
« (Naeuio) . . . qootidie pagi 
c utebatur populo sane tuo 
«pterea qood iste capot 
«non desinebat.» 

32) Yide sopra not. 28. 

33) Yide anteriores not 
et 31. 




S. 7. A\ Q^. absentem recte defenderit necne. 12? 

mamqiie quodaminodo fateri, extenuare, excusare ^^), ^/^«"^ 
quam apertissimam negare. i«erii««e«t. 

Ex quibua omnlbua quum satis uideatur roboris ac- 
cedere sententiae, qua statuimus, procuratoHam fnisse 
nee ex Qubu:tii persoiui petitam satisdationis ab Al- 
feno exlgendae caussam, mitto leuiora accumulare, 
quibos Idem confirmetur. 

Beliquum uero est, ut ad unum aliquem orationis 
propositae locum animum aduertamus, dignum, opinor, 
qul tajuquam lapis Lydius uniuersae huic disputationl 
admoueatur. Exstat in c 20. Verba haec sunt: 

c Conaris hoe dicere. nemiiiem exstitisse , qtd Quin^ locw in c 

' 7 T ♦ •O.proQiii*- 

c ettum iudicio defenderet 9 Postulabamy inquity ut «^o- 
• satisdaret ^^). Iniuria posttUabas; ita uidebare: 



34] Gonf. not 29. 30. 31. - 

Adde c. 22. c Si propter partiam 

«Btadimn poteot erat Alfenas, 

cpotentissimas Naeoias. Si fre- 

ctos gratia postalabat aliquid ini- 

cqaios Alfenas, malto iniqaiora 

cNaeoins impetrabat» rel. Et 

piaUo inferins: cQaod si tam 

cpar tibi ias cam Alfeno faisse 

cnon pntas , qaia tamen aliqaem 

ceontra te aduocare poterat, qoia 

cmagistratns aliqais reperieba- 

ctor, apod qoem Alfeni caossa 

ceonsisteret, qoid boc tempore 

cQainctio stataendam est?» rel. 

35) Yarietates lectionis bae 

niDt : Primo e Codicibos : tatts- 

darent atqoe icUisdaretur, No- 

Dinatim aotem atriosqoe laodan- 

tar aoctores soli aliqoot Oxo- 

nientes (Beck.). Prios illad etiam 



Ed. Waldarf. continere dicitor. 
Gontinent aotem Parisiente$^ qoos 
noper inspexi, decem, Alteram 
boc (satisdaretur) ex Edd. Yen. 
lont. receperant Emestus (in pr. 
Ed.) f Beckius, OrelUtiS» Lemai- 
rius , Klotzius , probator GaratO" 
niOy atqoe oideo doobos Godi- 
cibos Parisiensibos inesse. — 
Deinde e coniectura , oti oidetor, 
satisdares receptom a Lambino, 
SehiOtzio placoit Emesto et Weis- 
kio. — Qoam ipse exbibai, sa- 
tisdaret , Beckius oolgatam refert 
esse Edilionum lectionem, no- 
minatim allatis Edd. Med. Ald. 
Naug. Crat. Graeu. 3. , et con- 
tinctar Codice Parisiensi nno. 
(Yide posthac nostrom capat al- 
temm). Gaeterom qaid qoaeqoe 
oaleat, infra apparebit. 



128 



Cap. I. De iure eausfoe Qmnctiamae, 



in e. 



« recusabat Alfeivu». Ita^ uerum Praetw deeerne'-^ 

• bat. Tribuni igitur appellabatUur. HieteyUiquU^ 
« tetieo : twn est istud iudicium pati neque iudicio 

• defetidere^ cum auxillum a tribu$U$ petas^ reL 

lam Hotomantu aduersiis oinniiiiii CodiGmn Mss. 
oeterainque Editioniun consensnm merm coniectara 
emendauit iubebare pro videbare^ nonamqae illam 
lectionem, sensu diuersissimam, plerisque non solam 
saae aetatis aeram etiam posterioribas iisqae primariis 
Editoribas, Commentatoribas, Interpretibas firoliaait. 
Qaoram nnmero sant LambinuSy LaUemanduiy Ormt^ 
uius^ Ertiestus^), Beckius ^^) y ScfdttztuSy F. C. 
Wolffiusy Weiskiusy OrelliuSy LemairiuSj Rauius% 
Osiatider ^^). 

Qui Yiri docti omnes, nisi sensus quandam neces- 
sitatem in animum sibi induxissent, numquam sane 
Codicum Mss. iidei coniecturam anteposuissent. 

Atque, ut in transitu tantum admoneam, aliis quo- 
que coniecturis alios, ueluti Matmtium'*^)^ Freigium^% 



36) «Edidi, inquit, iubebare, 
«ut coniocit ilotomanus, edidit 
«primum Lambinus. Edd. Vett. 
«habent fere uidebare, ut W. 
• R. B. etc. , quod natum est syl- 
«laba prima iu inuersa, ut sex- 
« centies factum est in libris scri- 
«ptis et editis.» 

37) Vide in AddUamentis p. 390. 
38} 1. 1. p. 5a« 

39) Mareus TulUus Qcer&s 
Werhe T. XXVII. , Reden ttber- 
telit Yon C\ i\. Oiiander T. 1., 
Slutlgart 183^. 10. 



40) Coniecii : Ua: ivMai Pr., 
i. e. Praetor; quod nemini pla- 
cuit. — Noscio quo inre Gruie' 
rus tradat , Manutium maluisse 
iubebatur. /. Gronouius recepta 
Gruteri nota edidit ita wiMaris. 

41} In textu (Ed. Franeof. 1624. 
p. 34.) edidit : satisdarei et «e 
debare. At In notfs p. 37: itf 
satisdaret Quinctius iudieatum 
solui: Deinde: iiaiubebaiur, «sle 
«enim, inquiC, puto legendum, 
«ut intelUgatur Quineiius.9 



S. 7. A\ Q*. ahsetUem recte defenderit necne. i29 

Facctolatum^^). indulsisse, nunc uideamus, qua ratione j^* "» « 
dax iUorum omnium, Hotomaims coniecturam suam, *^* 
tam illustri applausu ilorentem, confirmauerit. 

Nimimm ad uerba itd tddebare sic adnotauit: 

m JUati^tfestum mendum' CorHgendum putarem lu- 
«BKBAAK, ut etiam adUmetur eoniectura^ de qtia 

• diximus supra^ Naeuium postulasse, ut Alfettus 

• procurator satisdaretj twti suoy sed QuinctU tio^ 
^mitie: et ob eam caussam sic logutUtis sity ut 

• dieerety itissum Quitietium satisdare; twtiautem 

• tn tertia persotia Alfetmm.* 

Ecce igitur tibi iterum oblatam illam Hotomani opi- 
nionem de satisdatione pro Quinctio praestanda, quam 
rine ulia dubitatione ac fortissima, puto^ ratione su- 
pra reiecimus^). 

Sed sinceros esse decet. Quin igitur ultro fatebi- 
nur, magnopere illam Hotomatii coniecturam iubebare 
consentaneam esse etiam aUeri illi sententiae Ratiii 
caeterorumque existimantium , caussam saltem , cur 
Alfenus satisdaret, e Quinctii persotia peiitam fuisse. 
Qua in redarguenda ita adhuc elaborauimus, ut neque 
Ineptam nec nisi hoc loco, in quo uersamur, attentis- 
nme examinato penitus repudiandam esse statuerimus. 



42) Hle y. D. propriam 8iJ[>i 
effinxit contectaram : ita uidebat, 
Knso Tolgatae parem , oerbis 
deteriorem, Garatonii ratiocina- 
tione fanditos eaersam, iamdo- 
^am aalgo explosam. 

43) Yide sapra p. 116., obi 
eUam Klotzlum com Hotomano 

K«BMtm, Lib. 1. 



senlientem inoenimos ; qoare mi- 
ror eam ad hanc locam adno- 
taaisse, se ne intelligere qaidem 
lectionem iubebare: qoam cae- 
teroqain manifesto errore Orellio 
perinde attribait, qoasi primas 
eam in textum hic intalisset. 



130 Cap. I. De iure caussae QuincHanae. 

Lom. in c. pius etiaoi lareiar. Lectio iubebare ita conuenft 

tO.proguia- ^ 

<^''- ei sententiae, nt simul nostrae, qua statulmus, pro 

procuratorCy non propter bona Quinctii ex Edicto 
possessa^ Alfenum satisdare Naeuio postulanti iussum 
esse, penitus aduersetur; adeoque caussae nihil dico, 
quin aut haec, quam adhuc defendimus, sententia, aut 
illa lectio iubebarCy omnino sit reiicienda. 

Quid enim? qui iubebatur satisdare, quisnam fuit? 

Alfenusj opinor. 

Ai in hoc nostro loco quis dicitur iussus esse? 

Qninctius, Nam ad Alfenum , diu antea mortoum ^% 
non potest hercle is sermo diri^i. 

Qui ferendum est hoc? 

Ita ferri sane poterit, si apparuerit, ad allquam 
rem pro una persona Quinctium atque Aifenum et fuisse 
et habitos esse. 

Eiusmodi autem res aiia potest esse nulla nisi caussa 
ilia propter quam satisdandum fuit. 

Quid ergo est? Si procuratoria satisdatio fuit, quae 
ab Alfeno exigebatur, manifestum est, non posse eo 
ioco Alfenum unam cum Quinctio personam sustinere. 
Neque tam infans reperietur quisquam, qui Quinctium 
dominum absentem satisdare iussum esse dicat, quum 
Alfenus procurator idcirco iussus esset^ quia nemo 
aiienae rei idoneus defensor sine satisdalione Inteiii- 
geretur. 

Contra si ex persona Quinctiij h. e. propter bona 
Quinctii ex Edicto possessa, Aifenus ad satisdandum 
compeilebatur , qua de caussa etiam Quinctius , si 

44) Vide c. 22. — 



S. 7. A\ Q*. absentem recte defenderit necne. iSl 

praesens ipse iadicium accf peret, satisdare deberet ^ ^^ >» • 
modica quadam neque intolerabili licentia dici potest ^ 
Qtdnctius satisdare iussus esse, quum propter perso- 
nalem domini condicionem Alfenus procuratory qui 
Qicem eius teneret, iussus esset. 

Constat igitur, si genuina sit Botomani lcctio lu- 
BEBARE, procuratoriam illam satisdationis exfgendae 
caussam, quam adhuc defendimus, stare non posse. 

Ex quo simul tamen efficitur, omnia, quibus antea 
procuratoriam hanc caussam probare studuimns, eadem 
ratione etiam ad infirmandam repellendamque iectionem 
bibebare ualere. 

Illis uero argumentis quum Codicum Ms$. auctori- 
tatem adiunxeris, quos ad unum omnes iectionem t^i- 
debare tueri cognouimus, ex artis criticae praeceptis 
expeditissimum sane erit statuere, nisi communi Codl- 
cam lectioni idoneus sensus plane nullus elici potuerit, 
coniecturam istam iubebare^ ne per se quidem proba* 
bilem, omnimodo esse repudiandam. 

Videamus igitur, uulgata antiquitus lectio uidebare 
qaemadmodum intelligatur , oppugnetur , defendique 

possit. 

Qua de re Garatonius: «Cicero, inquit, cum di- 
«xisset Iniuria postulabaSy addidit ita uidebare^ 
• modestiae caussa, ne in litigantium concertatione 
«narranda iudicium ipse ferret. Neque enim hoc 
« loco demonstrandum sumserat , satisdationem a 
•Naeuio iniuria postulatam fuisse. Sed illud erat 
«ei propositum, ab Alfeno Quinctium iudicio defen- 
«sum ostendere. Ait igitur: quia iniuria postulabas, 



132 Cap. I. De iure caussae 



Lo«i«me. «nKi^ saltem tniuria Id facere Alfeno videbare^ 
'^''' «hic recusabat. Yox autem ita nonne repetita a 

« Naeuio ex Tollii responso potest existimari ? Qoasi 
«dixerit Naeuius: ita uidebar uerum etc. Adde 
« quod uidebare recte conuenit cum postulabas ; nam 
«de eodem homine dicitur: at iubebare non recte 
« cum satisdarety quod item de eodem * rel. 

Hanc sententiam Beckius tam in textu qoam in 
adnotatione ab initio quidem secutus est, mox autem, 
a Censore reprehensus^^), partim quia membrorum con- 
cinnitas iuberet haec Naeuii non Ciceronis esse aerba, 
partim quia uix credibile esset, Ciceronem mitigare 
uoces duriores in aduersarium uoluisse, cui numquam 
pepercisset: de sententia depelli se passus est, ac 
paucis telis non tam defensionis caussa quam inter 
fugam emissis^), in aduersariorum castra concessit, 
lectionemque iubebare sibi quoque iam placere pro- 
fessus est^^). 

Sed uereor equidem, ne speciosior illa refutatio 
quam solidior sit iudicanda. 



45) In BiblioUieca Gerin. unio. 
nooa, Kiliae 1796. Yol. XXV. 
p. 213. seq. 

46) «Opponi, inqoit, potest: 
«91 uerba itauidebare, referan- 
«lor ad iodicia omniom, qoibos 
«haec caossa erat cognita (uide- 
mbare omnibui iniuria postulare)^ 
«ne inesse qoidem his mitiga- 
«tionem orationis dorae, et Ci- 
«ceronem distinguere suom io- 
«dicium, aliorum opinionem , 
«et Alfeoi patroni factom.» — 



Qoa tergioersaUone naUi rei, 
opinor , medela potest afferri. 

47) «At mihi qooqoe (sic per- 
git dicere) « nonc probabilior est 
« lectio iubebare , com propterea 
«qood aerba recwabat Alfenus 
«rectios referontor ad id, qood 
«Praetor iossit, tom qoia con- 
« cinnitas membronim magis ser- 
« oator , et iuberi atqoe decemere 
«possont distingoi.» — Qoa de 
distinctione paoUo post oidebi- 
mos (not. 48.) 



$• 7. A\ Qr. absentem recte defenderit neem. 133 

Quld enim ? Recte anonymus ille Y. D. negauerit, i^« » «• 
Cieeronem quidquam in oranda hac caussa eo anfmo ^''* 
iiiitig:asse, quominus Naeuius laederetur^ nonne hoc 
loco potuit alio quodam consilio, quod diceret, miti- 
gare? Num praeter Naeuium aduersartum nemo ade- 
rat, cuius auribus orator posset parcere uelle? Quid 
sl iudicem et qui in consilio essent, denique uel cae- 
U^ros audientes respexisset? 

Aperiam planius quod sentio. 

Fac uerum esse, quod supra pluribus argumentis 
confirmauimus , hac quoque caussae Quinctianae aetaie 
perinde ac postea apud Gaium caeterosque lurecon- 
soltos, explorata iuris ratione procuratori, qui absen- 
tem iudicio defensurus esset, iudlcatum solui satisdan- 
dom faisse: quid proficiet Tullius, si maxima uoce ac 
pro re Indubltata contenderit, iniuria Naeuium postu- 
lauisse^ ut Alfenus procurator iudicatum solul sibi 
satisdaret ? 

Nlhil, opinor. Slquidem non satis est uociferari, 
nisi etiam probaueris iudici; prauam autem eam iuris 
rationem C. Aquillio numquam probare potuisset. Quin- 
etlam pertinacius. Insistendo et iudici et iis, qui in con- 
silio essent, caeterlsque audientibus suspicionem inie- 
dsset, Infirmo illo loco uno totum consistere, quod 
Talllus summo studio contendebat, recte Quinctium 
absentem ab Alfeno defensum esse. 

At enim recusauerat Alfenus quin Naeuio satisdaret. 
Ergo nec taceri id potest, neque sine excusatione 
aliqua proferri. Unde fit, ut ad Naeuii uerba uPostU" 
^labam ut satisdaref^ Tullius reponat quidem: ftlniuria 
•postulabas.'^ Quod quiim probe sciat nemini se pro- 



134 Cap. I. De iure cauasae QumcHanae. 

Loetttiiie. batunim, praeterea quo appareat, etiamsi iure Nae^ 

^ uius postfdauisse uideatur, inde Quinctil caussae de» 

trimentl niliil accedere, statim mitigandi caussa adiicit 

• ita uidebare.* Ea, igitur excusatione praemissa C«'^ 

• iuria postulabasj ea saltem Alfeui erat optnio^J 
subiicit ex facto: •Reaisabat Alfetius.^ — lam su- 
peruenit quidem decretum Praetoris, Alfeno aduersum; 
id uero Cicero infirmare studet tribunorum, quae secuta 
sit, appellatione, earumque rerum mentione, quae ex 
illa appellatione prouenerint. Unde quasi retro uires 
accrescunt improbabili illl dicto •luiuria postulabas^^ 
prudenti consilio modeste antea tentato, uerbisque 

• ita uidebare^ adiectis ad primum aditum mitigatc 
Etenim qui opinionis suae seu erroris uix habet excu- 
sationem, cum negat absetitis defeusorem satisdare 
debere , ei , quamuis ne Praetori quidem satisdare 
iubentl obtemperauerit, spes tamen relinquitur uin- 
cendi, etiam iustam siue satlsdatione defensiofum 
suam fuissej dummodo recusanti sibi tribunomm au- 
xilium accessisse probauerit. 

Quod ucro tribunorum auxilium quatenus Alfeno 
contigerit, quaeue interuenerint aliae res et Alfenl 
tunc defensioni et Quinctii iam caussae utiles, inferiua 
apparebit: nunc satis est docuisse, sensum inesse com- 
muni Codicum leetioni uidebare, neque eum ineptum, 
immo eommodissimum, sententiarum concinnitate prae- 
stantissimum, denique illi iuris rationi consentaneum, 
quam ualidis argumentis supra confirmauimus Cicerofdi 
iam aetate obtinuisse atque inde ad Gaii Ulpiatiiqui 
tempora conseruatam traditamque peruenisse. 

Quae quum ita sint, nuiio numero hal>endae ernnl 



S. 7. A\ Q^. absentem recte defmderit necne. i35 

Istae uerbonnn illeeebrae, quibus secundum Censorem i^* » «• 

' ^ tO. pro Qaui* 

suum Beckius aliique multi ad Uotomani coniecturam "^^- 
traducti sunt, Quamquam, ut uerum fatear, me quo- 
que prima facie delectauit membrorum illa, quam di- 
cunt, concinnitas, ac praeclare uisae sunt sermonl 
concitato et uehementi conuenire brcues illae et quasi 
abruptae sententlae, singulae sua quaeque tyin arguendi 
tam redarguendi ui ac potestate praeditae, simplices 
omnes, compositae nullae, altercationis modo et impetu 
inaicem sese excipientes, altera ex altera uelutl pro- 
sUientes. 

Yerumtamen membrorum disposltionem uerborumque 
concinnitatem ita considerari conuenit, ut ne uera mens 
dicentis sensusue necessitas negllgatur. Qua parte 
quam et communis ratio iuris^) et caussae, in qua 



4S) lam perspectis unde rei 

iBmma constat , iauat etiam mi- 

Dora qoaedam breuiler tantum 

perslriogere. Quid est, quod 

apod Beckium (uide supra p. 132. 

Dotam 47.) legimus, «aerba Re- 

Mcusabat Alfentu rectins referri 

«ad id , qood Praetor iussit»; 

deinde, «iiuberi atque decernere 

« distingoi posse » ? Enimuero 

band absurde aliquis putauerit, 

magis conueniens esse , ut quod 

adoersarios postulauerit, recuse- 

tor , quam quod Praetor iusscrit. 

At uero hic, opinor, subest Ho- 

tomanus, qui nonam quodam- 

nodo ioris artem ex ista conie- 

ciora soa composoisse oidetur. 

Ait enim : « Ex hoc loco apparet, 

*inter iussum et dseretum Prae- 



«toris qoid intersit. Recusatio 
«enim contra iussum interponi- 
«tur, decreto uero aut parere 
« necesse est aut ah eo appellare, 
L. 14. De re iudicala (!)» Idem 
ad c. 8. ¥<^. Decemit : « Moris 
«erat, ut prius iuberet Praetor, 
« postea decemeret, Aduersus ius- 
asum recusare licebat, aduersus 
ndecretum non licebat. Sed hoc 
« loco decemit inuidiose pro lubet 
« et ad decemendum $e comparat 
«posuit.B — Quae conlra lepi- 
dissime Facciolatu» ; . . . « Mihi 
«negotium facessit discrimen il- 
«lud inler iubere ac decernere. 
« Ac nisi Hotomanue probet , peto 
«hanc ueniam, ut, quod uerbo 
ftiUe asserU, nobis uerbo negare 
« liceat. Cicero itaque hoc loco 



136 



Cap. I. De iure caussae Quinttianas. 



Lo€u««c uersamur, species atque Imago*^) et locl illlua (#i 

^ dare Alfemis debiierlt necne) per totam omtl^ 

pro Quinctlo habitam constltutlo ^) , pro uul^rl leei 



«promiBCue otitor aerbis iuheo 
« ac deeemo ; nec uUo modo ne- 
« cesso est inuidiosam hanc xa- 
« TdxQijatp indacere. Adde huc , 
«quod si Cicero ei Hotomani 
«sententia usus esset uerbo de- 
ncemit ad inuidiam, cum non- 
«dum reuera decreuisset Dola- 
« bella I sed tantum iustisset , 
«multo magis asus esset uerbo 
«dectfmit, cum Dolabella reuera 
«decreuit ac liligatores dimisit: 
«atqui uerbum iubet adhibuit: 
«Aut satisdare aut sponsionem 
9iiubet facere, et interea recu- 
msantes nostros aduocatos acer- 
«rime submoueri, Ergo nuUum 
«est hoc loco excogitandum dis- 
«crimen inter haec duo uer- 
«ba.» — Unde commodissime 
idem Y. D. ad locum nostrum 
concludit, ex llotomani conie- 
ctura {iubebare) illud accedcre 
incommodi, quod ea, quae sta- 
tim sequuntur, VerMfn Praetor 
decernebat , nihil noui habeant, 
et uidoantur quodammodo gratis 
addi. — Vnum hoc adiicio , tanto 
magis istam Hotomani distinctio- 
nem improbandam esse, quodpro 
tribunali, Utiyatoribus praesen- 
tibus > r<iitfja orata cogmitaque 
haec agantur. Cnius rei quis cre- 
diturus est oum ordiuem fui»se, 
ut priu:» aotor po^tuUret . dcinde 
Praelor iulieret, mox i» quicuni 



agitur recasaret seqoe de( 
ret, tum Praetor tandMB 
beraret secom atque decen 

49) At enim oidcndan 
contra ueniant, quae in 
continentur: «utebator | 
«sane suo, propterea 91M 
« caput petere non desinebai 
«postulabat, ot procuratoi 
«catum solui satisdaret» 1 
Nonne Quinctii capot Nj 
dicitur petiisse? Ita. Ergo 
Quinctii ex Edicto postei 
caussa fuemnt , cor Naeoii 
sibi ab Alfeno satisdaretoi 
stulal>at? Minime oero. - 
nim , ut mittam caetere , 
idcirco Naeuius dicitor 
QuinctH petiisse, quod a ] 
ratore , ut sibi satisdaret , 
lauerit, uerum quod, nisi a 
uti oporteret, h. e. sati 
defenderetur, haud dubie i 
sessione bonorum obtinend 
sistebat atque pro iure soi 
tendebat, ut Praetor pote 
imperiumque sibi accomoK 
ne , quominus bona poss 
caeteraque ad uenditioneo 
tinentia suis quaequc temp 
ex Edicto pera^seret, uim 
uer$ario pateretur. 

50) Caute ac timide pa 
misque uerbis ubique Cicei 
rem attingit. In narratione 
decretum Praetoris omitt 



g. 7. A\ Q^. absentem recte defenderU necne. 137 



tAdebare omnia facfant, qua denfque seruata nulla 
aeroionis non modo deformftas sed ne inelegantfa quf- 
den appareat: pessfma sane ratione factum est, ut 
pofltlialiita omnium Codfcum auctorftate coniectura textui 
inaereretnr, oerbis qufdem prfmaque facie specfosa, re 
autem et neritate oana omnf modo atque perptexa. 

Qiifbas perspectfs retfquum est, ut de altera ftla 
lectionis uarietate, quam fn exhfbendo tocf nostrf te- 
nore anbnotaufmus, dfspfcfamus. 

Nec longa erit ea dfsputatfo. 

Quippe lectfonem sattsdarent nfliil esse ntsf mendum, 
inter omnes ufdetur constare ^'). 

Confectnra autem satisdares eodem prorsus pretio 
aestimabftur atqne attera ftla, cui corotlarif loco ac- 
cessit: coniecturam dico iubebare^ uatide, opinur, modo 
repntsam. 

Qoae supersunt, uideticet satisdaret et satisda" 
retur^ tam sensu qnam crftica auctoritate utrumque 
potest consfstere; quod sf optionem mifii permiseris, 
eligam satisdaret 



Loeaa ia c. 
tO. pro Q«B- 
ctio. 



c 20. nostro non reprehendit; 

obi reprehendit (uidelicet in c. 

^l. t; «ta contra Burrieni qui 

« iniuriam decemebat ») , quo te- 

nore foerit , qnooe inre consti- 

(erit, silentio praeterit, nec cn- 

Tat in memoriam reuocare. — 

Qnae omnia arj^umento sunt , ius 

Mtif dationis , in alterntram par- 

^em haud dubie ea quoquc ae- 

^ile ccrtuui uoigoque nolum, a 



Naeuio potins atque Praetoris 
decreto stetisse. 

51) Audax negotium fuerit sta- 
toere, Alfenum cum aduocatis, 
denique omnes qui ab ea parte 
adessent intelllgi, caraque p/uratis 
numeri caussam esse. — £st qui- 
dem in oratione mentio eius ad- 
uocadouis , at satis a noslro hoc 
loco remota. Couf. c. 8. 22. 



« 



1 



188 Cap. 1. De iure caussae Quinctianae. 

^u^^i^ Sed ut ad propositum reuertamur C^c Praetorls 
^ enim decreto, iustum fuerit an Mustum, quum quae- 

reremus, ad illum uexatissimum loeum delati sumusl, 
nunc totum illud concludi sic Ilcet, ut ad priorem lllam 
quaestionem a principio constitutam satis firmato anlmo 
respondeamus: 

Recte Praetorem decreuUse , guum iudtcatum 
solui Naeuio actori satisdare Alfenum procuratorem 
kiberet 



S- 8- 

Alfetitts QuificUum absentem recte defenderit 

neme. — Continuatio. 

Illis perspectis quae proxime disputata sunt, se- 
qnitur, ut ad alteram quaestionem supra positam trans- 

eamus. 

Yidendum igitur erit, an eiusmodi fiierint, quae 
post decretum a Praetore redditum accidisse dicuntur, 
Qt quam Alfeni defensionem merito Praetor impro- 
basset, iusta inde efficeretur. 

Quld igitur accidit ? 

Primum fuit, ut tribunos plebis Alfenus appellaret. Tribwi •» 

AlfeDO ap- 

Enimuero qua de re tribuni appellabantur ? 

Scilicet aduersus quod Praetor decreuerat, Naeuio 
Alfenum iudicatum solui satisdare oportere. 

Sic uulgo dlcitur, neque id perperam, si proximam 
^ppellandi caussam^ quinetiam communem sermonis 
wum^ praeterea nihil spectaueris. 

Qui uero ipsum appellationis effectum, quem Al- 
Cenus appetebat, deinde generalem et appellationls et 
i ntercessionls uim ac naturam, denique utriusque ma- 
istratus, tam eius, qui ius dicit^ quani eius, qui 
\ux\tii ferendi canssa constitutm esty proprium lus 
i officium reputauerit, pertinere ad rem arbitrabitur 



pelUti. 



1*0 Cap. L De iure caussae Quincfianae. 



Ajfeno*' '** ''^^^"^S^ iiaudquaquani eam fuisse tribnniciae potestatis 
peiuti. nuturam, ut quodeunque Praetoris iudieisue deeretum, 
sententiam, emissamue opinionem tribuni pl. aut eon- 
firmarent appellati aut in melius reformarent, adeoqne 
quodammodo loeum magistratuum indicumue superiore 
potestate praeditorum obtinerent: immo illud magis 
tribunorum potestate officioque continebatur, ut ad- 
uersus magistratum, siue ob iurisdictionem siue alfa 
de caussa imperium exercentem, auxilio essent, priua- 
tosque, quos ui imperioque magistratus peti uiderent, 
aduersus iniuriam appellat! defenderent auxilioque suo 
atque intercessione tuerentur '}. 
Batioetcon- Alfcnus Igitur, decreto Praetoris satisdare iussus, 
non potuit ea de re directo iure tribunorum anxilium 
impetrare, neque contrarium eorum decretum eltcere, 
quo satisdari oportere negaretur, eaque ratione Prae- 
torls decretum euerteretur. 

Neque imminebat Praetoris imperium, quo recta 
uia Alfenus ad satisdandum compelleretur, adeoque 
tribunis plebis auxilii ferendi occasio praeberetur. 

Nulla enim est directa ad satlsdandum coactio. 

Enimuero quem satisdare oportet, rei loco constU 



■iUua. 



1) Conf. Huschkium ad c. 38. 
pro TuUio, iu Analectis p. 155. 
fVaUer R. G. p. 162. seq. p. 85. 
et 11. ibi cilt. — Videatur impri- 
mifl GeUius XIII , 12. <c Sed qaae- 
«rentibas nobis, quam ob caus- 
a sam tribuni , qui habereut sum- 
« mam coercendi potestatem , ius 
«uocandi non habaerint: quod 
«tribaiii plebif antiquitas creati 



«aldentur non iuri dieundo nee 
«cauMtf querelisque de ahten- 
« tibus noicendis , sed intereessUh 
<inibus fficiendis quibus praesen- 
«tes fuissent: ut iniuria, quae 
Mcoram fieret, arceretur; ac pro- 
« pterea ius abnoctandi ademtam, 
« quoniam , ut uim fieri uetareni, 
«assiduitate eorum et praeseo- 
«tium oculis opus erat.» 



S. 8. A\ Q^. absentem recte defenderit mene. 141 

tntuin, is. nis! satisdet, non recte defendit, siiiesemet- Trikvai ab 
ipsom, quom suo nomine conuenitur, siue allum, cuius i^"*^ 
procurator est. 

Atquin aduersus eum, qui sicut oportet iudlcio non 
defenditur, paratum est Praetoris imperium, quod pri- 
mum siue ducere iubendo siue in possessionem bono- 
nim mittendo, deinde, si quls contempta magistratus 
auctoritate aut ducenti aut possidenti repugnauerit oh^ 
stlteritue, ui manuque exerceatur. 

Hic igitur primus tribunis auxilii ferendi locus erit. 

Enimuero id ipsum auxilium cui personae accom- 
modabitur atque cum effectu suo profuturum est? 

Alfetio? Nego. Quis enim Alfeno satisdare recu- 
sante non defenditur? Nempe Quinctius. 

Quippe Atfefius nullo iure obstrictus est, non modo 
Dt satisdet, uerum etiam ut uel tantulum Quinctium 
defendat. Itaque Alfeno, siue satisdare recusanti siue 
allo quocumque modo procuratoris officium detrectanti, 
nulla Praetoris coactio imminet. Contra, si nemo adsit, 
qui recte atque ordine procuratorls munere fungatur 
defensionemque, uti oportet, susciplat, Quinctii ab* 
sentis bona possldebuntur , suoque tempore credltorlbus 
conuocatis, magistro creato caeterisque ex Edicto Prae- 
torls rite peractis uenlbunt^}; interea autem Naeuio, 
ne uim patiatur, quominus siue solus slue cum aliis 
«reditoribus possideat, Praetoris iurisdictio, potestas 
imperiique uis accommodabltur. 

Ergo haec sunt, quorum depellendorum caussa Al- 
fenus non suo sed Quinctii nomine trlbunos pL appel- 

2) Yide topra S* 3. p. 60. Beqq, 



14S Cap. L De iure caussae QmncHanae. 

Tribwi ab lauit : nam haec omnia Praetoris deereto , qno satisdare 
p«iuti. iussit Alfenum, aut uerbis expressa ant tacite com^ 
preliensa ac palam intellecta fuerunt, eademque nuUo 
dubio NaeuiuSy quum primum ab Alfeno in bonomm 
possessione adprehendenda uim passus esset % a Prae- 
tore, nisi Quinctius absens, uti oporteret, iudicio de- 
fenderetur, postulauerat atque pro certissimo sno iure 
acerrime flagitauerat: unde illud quoque intelligitur, 
quod Tullius in c. 7., re In inuidiam uersa, Naeuiom 
insimulat caput petere haud desiisse^). 

Alfenus autem apud Praetorem contenderat, nt 
absentem Quinctium sine satisdatione defendere eius- 
que nomine iudicium accipere sibi licerel, eaque de- 
fensione probata Naeuius de Quinctii bonis decedere 
iuberetur. 

Quod quum Praetor denegasset, quinetiam posses- 
sionem bonorum, nisi satisdato procurator iudlcium 
acciperet, decreto suo confirmasset, tuendoque pos- 
sessori paratum sese ostendisset: tum Alfenus, sicut 
iam antea dictum est, tribunos pl. appellauit, qui si 
certum^ quod petebatur, auxilium tulissent^)^ h* e. si 
aduersus Praetoris uim ac potestatem Naeuio accom- 
modandam auxilio se fore pronunciassent, res eo per- 
ducta fuisset, ut impune Naeuius cum de possessione 
deiiceretur tum ab adprehendenda reliquarum rerum 
possessione repelleretur. 

Ne plura, perspicuum est, quod a principio posulmus, 



3) Conf. c. 6. 19. 20. 22. extr. 5) c. 7. extr. , coios loci oer 
29. , et supra §. 7. p. 124. ba habes supra §. 7. oot. 28. 

4) Vide supra §.7. nol.49. p.l36. p. 126. 



8. 8. A\ Q^. absentem recte defenderU necne. 143 

Praetoris quidem deeretum, quo satfsdare Alfenus lussus *>^^ ^ 
esset, trlbunorum appellandorum eaussam, quinetiam p*"**^ 
cognitlonl eorum materiam praebuisse ^) , attamen au- 
xilium lllud, quod a tribunis pl. cum petebatur tum 
exspectabatur, exltu suo atque effectu nonnisi posses- 
sionem bonorum futuramque eius tuitionem praetorlam 
spectare potulsse. 

Nec refert, disertls uerbis Praetor In decernendo 
ista omnia praedixerit et quodammodo denunciauerit , 
qaae futura essent, nlsl satisdato Alfenus iudicium 
aeciperet, an et ipse et litigatores caeterique certis- 
simum luris ordinem exitumque mente solum ac cogi- 
tatione prospexerint atque praesenserint. Minime enia 
nouum est, non tantum de praesenti auxillo ferendo 
tribunos plebis adiri solitos esse , sed in posterum quo- 
que quod laturi essent auxillum appellatos nonnumquam 
caussa cognita promislsse ^). 

Quamobrem Alfeiio, si iniquo Praetoris decreto sa- 
tisdare se lussum esse putaret, statim post decretum 
redditum licebat tribunos appellare, neque exspectan- 
dum erat, dum Praetor tuendae possessionis caussa ul 
fflanuque Imperium exerceret. 

Quippe ex more in specie proposita C^i ordinem 
rei gerendae, non quo iure Ipsa res fuerlt, respicias) 



6) Bationi eios inris atqne Ci- 
ceronis defensioni consentanenm 
est, rem ita se haboisse. Ex 
facto et rei oeritate qoemadmo- 
dQm le haboerit, infra distin- 
ctios apparebit. 

7) Yidesis qoae de L. Sci- 

VioQis Afiatici cansta narrantor 



apnd Gellium YII, 19. et Liuium 
XXXYIII , 52. Conf. ib. c. 58—60. 
VaL Max, IV, 1, 8. — Remo- 
tiora inoenies bene molta apod 
Brissonium de Formolis Lib. II. 
c. 173. seq. , oeloti Liu. XXYIII, 
45. lY, 53. 60. XLII, 32. ~ 
Vah Max, YI. 5, 4. 



144 Ckip. L De iure caussae 

Trib»i ab fieri potuiisetj ut tribun! pL, ab Alfeno appellati, caussa 
p«iia«i. cognlta pronunciarent , fniustum uideri Praetoris decre- 
tuni, quo satisdare Alfenus iussus esset, nll opus esse 
satisdatione, seque aduersus Praetoris potestatem, quan- 
docunque propter satlsdationem recusatam Naeuio bo-> 
norum possldendorum uendendorumue caussa accom- 
modaretur, Alfeno, procuratori Quinctii, auxillo fu- 
turos esse. 

Cuius rei praeelarum quoddain extat exemplum , quo 
mirifice omnis haec tribunicii auxilii ratio et illustratur 
et confirmatur. 
■MpiM Etenim in oratione, quam pro M. TuUio Cicero 
pniT.iUo. dixit, narratur, inter M. TuIIium atque Q. Fabium liti- 
/(atores de formula condpietula apud Praetorem con- 
tentionem fuisse: TuUium quidem usitatam jmramque 
actionem edidisse, Fabium contra, ut oiium allquod 
uerbum, quod exceptionis uim haberet, adderetur, po- 
stulauisse *} , deinde , quum a Praetore non Impetrasset, 
tribunos plebis appeliauisse. 

« At qnibtu uerbis , sic pergit Cicero dicere , in 
« decertietido Metellus usus est ? caeteri , quos 
« appellasti? nowie haec omnitim fuit oratio^ quod 

• ui hominibus armatis coactisue familia fecisse 

• diceretury id tametsi tmllo iure fieri potuerii^ 

• tamen se tiihil addituros^* 



8) pro Tnllio c. 38. 30. — De menUo est io ^Acod. II, 30. «pofto- 

eiosmodidisceptationibof conf. dtf «lant, nt txcipiantur haec ioei- 

Inuentione II , 19. 20. ad Her. l, « plicabilia. Tribunum aliqnem 

12. Orat, Partit. c. 28. in Verrem « cenfeo nideant : a me istam 

II, 12. I, 46. Etiam tribunorum •exceptionem numquam impetro' 

pl. de excq)tione appellandorum «diifiX.» 



S. 7. A\ Q^. absentem recti^ defenderit necrie. 145 



Quid igitnr est, qnod tribuni plebis 4|linn|tur Fabio ^^ 
appelianti respondisse, $e nihil in formulam a Prae'-- ^^^^ 
tare datam addittiros e$$e? Anne tribunomin plebis 
fait, Praetoris forniulas caussa cognita redditas corri- 
gere, supplendo detrahendoue emendare? Nihil uero 
mlnas. Unde intelligltur^ hoc solum illis uerbis inesse 
neque aliam tribunorupi mentem fuisse, nisi ut pro-. 
nanciarent, ex sefitefMa sua nihil exse formnlae ad^ 
dendum, immo aequum esse iudicium, quod Praetor 
dedisset fierique decreto suo iussisset: id ludicium quin 
acciperet, nullo iure Fabium detrectare: qua de caussa 
sese auxilio ei non futuros, quominus iudicium accipere 
a Praetore cogeretur, ac, nlsi acclperet, omnia pa- 
teretur^ quae in eos, qui iudicio recte non defende- 

f 

rentur, constituta essent^). 



9) Obiiciat aliqnis, ti liaec ita 

fint« car tandein tribnni plebis 

istif nerbis (te nUiU additurot) 

tam impropriif in decernendo 

nsi sint» ant Cicero in narrando 

comm decreto ntatur. Enimnero 

Yef est apertissima, neque ad 

«icnsandam dicendinegligentiam 

«onfogiendum , qoasi dictum il* 

lod, tribunis pl. eumPraetore com- 

«Bonicatnm, ad bunc magis quam 

Md illos pertineat. Immo uero 

i^l nnum rogabo, ut illius rei, 

^ua de agitur, ordinem eiitum- 

^e, totam denique uim et na- 

iTiram non solnm ex iuris sub- 

tilitate , oemm etiam ex nsu 

Vominom uitaeque consuetndine 

considerare uelis. Quid ergo, 

*\ iribani p1. (contra quam fe- 

SenMtrU» Lih. L 



cisse dicuntur) Fabium appel- 
lantesi se audiissent, defensio- 
nem iniuria , oti postularet , for- 
mulae addendam sibi uideri , 
atque^se, nisi adderetur, Fabio, 
quominus ad iudicium accipien- 
dum cogeretur, auxilio fore, pro- 
nunciassent: quid Praetor acturus 
fuisset? Fac pro iure suo eum 
in sententia perseuerasse , cogere 
Fabium ad accipiendnm iudicium 
coepisse; quid postea? Nempe 
tribuni pl. intercessissent, neque 
Tullius ulla ratione Fabium in- 
uilum ad iudicem adigere potuis- 
set. Ergo Tullius, qui decrelo 
tribunorum promulgato slatim, 
haec ita fore, intelligeret , ma- 
luerit, opinor, pauUo difnciliorem 
nouaque aliqua defensione seo 

10 



146 Cap. L De hire caussae Quindianae. 

Trib«»iak Ecce Igltnr alterain exempluin, nbi, perinde atqn< 
p«iiMi. jn Quinctii caussa statuimns, quod in iure dicend< 
Praetor decrenlt , tribunorum plebis appellandonni 
caussam iisque co^^oscendi materiam praebnit, ipsnii 
uero, quod petebatur, auxilium nonnisi futuram alii 
imperli , iuris et decreti exsequendi coercendaeque con- 
tumaciae caussa adhibendam, spectare potuit. 



Contentio 
intrr Alfe. 
■am et Ci- 
csrooem. 



lam quum perspicuum sit, quo ordlne et effectu 
qua denique uniuersa ratione tribunlcium illud auxl 
lium, quod Alfenus implorasse dicitur, ex iuris public 
priuatlque forma fuerit; sequitur ut uideamus, quai 
de ista tribunorum appellatione in caussa Quinctii inte 
Ciceronem et Hortensium, Naeuii patronum, in utram< 
que partem disputata sint. 

Primum est, quod Hortensius fertur negasse, tri< 
bunicio auxilio , etiamsi lahim esset Alfeno , effici po< 
tulsse, quominus bona Qulnctli ex Edlcto possessa ess^ 
uidereutur: nimirum qui commiserit, ut bona sua e: 
Edicto a Praetore possideri iuberentur, ita solum eiu 
iuris effectu molestiaque solui ac liberari posse, si aa 
ipse se aut procurator iudiciOj uti oporteret, defendis 



eiceptione impeditara actionera 
quara puram plenissimamque , 
sed quae tribonorum intcrces- 
sione irrita redderetufp impetra- 
re. — Quid ad haec Praetor? 
Haud obslinatior ille quam ipse 
actur, puto, tribunonim decreto 
et auctoritati cesserit , cxceptio- 
nera illara (i?iirtiA) ex eomm 
tententia addiderit, quo ma^is 



lis expediri posset. — Qao facl 
idem sane exitus apparebit, a 
si tribunorum iussu ael ab ips 
tribunis ejrceptio addita esset. Qui 
igitor mirum, ubi rei uis mag; 
et effectus qoam iuris apici 
spectentur, tribonos pl. dici i 
formuiam aliqoid aat addidifi 
aul non addidisteT 



§• 7. A\ Q^. absentem recte defenderit necne. i47 

set; neque esse istud iudtctum paH^ ciHn aiixiliaiB J^^ «^ 
aUquls a tribunls petat ^^). f^^ "^ 

Quem Hortensii locum quum adeo contemnere se 
nlhllique ducere Tullius noster simulet, ut etlam dis- 
trahl se profiteatur, tum tale quid, qua pradentia sit 
Hortensius, dicturum esse non arbitrari, tum quid aliud 
dicere possit, non reperire^^); equidem censeo, Hor- 
tensil iilud argumentum, ut infirmlus fuerit, tamen ne- 
qae alrsurdum neque ineptum ridiculumue fuisse* 

Nec difficile erit , ueram eius uim genuinamque sen- 
tentiam perspicere, dummodo reputaueris quae paullo 
antea de tribunicii auxilii natura disputata atque inde 
ad propositam speciem deriuata sunt, quomagis intei- 
ligeretur, tribunornm auxiiium, quaecunque petendi 
Alfeno caussa fuerit, ui quidem effectuque, qui spero- 
batur, aiiam rem nullam nisi possessionem bonorum, 
Xaeuio a Praetore permissam et conseruatam, spectare 
potuisse. 

Quod qui probe tenuerit, hoc quaeso amplius con- 
siderare uelit: 

las ita eonstitutum fuit, ut is demum, qui absen^ 
tem tudido defeuderet^ bona eius, ne possiderentur , 
Uberare atque euincere posset ^^). lam uideamus , quid 
sit iadicio defendere. 

Nimlrum ad eam rem non suffieit in ius uenirCy 

10) c. 20. T** JETtc te, inquU ^ eum (scil. ego contendi) «i fH- 

temo rel. , qaae oide sapra p. hunot appellarit, idcirco minus 

128. — Ibidem inferias : cuius iudicium pati paraium fuiise* 

procurator a Praetore trihunos 11) Vide c. 20. 

ofptUart ausus sit, cum non de- 12) Gonf. supra S* 3. p. 72. 

fendt, rel. — El c. 28. neque et S* ^* P- 50. 



148 Cap. L De iure caussae Quinctiamu 
Tribvni ab aUercationem iM cum aduersario inire , uerbis 

AlfeM» ap- 

peiuu. qiie et uoHferatione absentem defendere; sed i 
sario requiritur, ut iudicium defensor, uti oportet 
etiam saiisdatoj accipiat ^^), ordiiiato deinde iudlcl 
aduersario ad iudicem eat, ibique ex formula litem 
ad sententiam prosequatur '^). Hoc est iudicio defe\ 

Quamobrem si quls dlxerit, multum interesse. 
aliquis praestaret, an neque aceepto iudicio neqi 
tisdatione oblata contra bonorum possessionem a 
tore permissam a tribunis plebis auxillum peteret ; 
uero lus ita constitutum esse, ut, qui iudido e 
dissetj non qui, ne dcfenderety tribunos appelL 
possessionem bonorum, a Praetore ex Edicto pi 
sam , recte ac more dispelleret ad irritumque redl^ 
num Is plane delirare ac nugas agere uidebitur? 

At enim maiorum saplentia talls est reipu 



13) Haec est caassa cor Ci- 
cero etiam atqae etiam repetit 
et iocalcat, Alfeoom procurato- 
rem ad quodois iodiciom Qain- 
ctii Domioe accipiendom para- 
tissimom semper foisse. Vide 
c. 6. in fl. c. 10. 20. (ter) 21. 
28. — Id oero, deflciente satis- 
datione, oerbo qoam re oerios 
esse, neminem latebit. 

14) Hoc loco otile erit ani- 
madoertisse , ipsam iudicatvm 
solui caoliooem , quae oocari so- 

w 

let, non id solum spectare, ut 
iudicatum ex iudicis tenterUia fiat, 
uerum etiam , ot m iudicio recte 
ret defendatur. Videsis L. 6. 
ludicatum solui. (Ulpianut) mlu' 



<f dicatum tolui ttipulatio tt 
atuUu in unum eolkUoM 
ude re iudicata, de re defei 
«de dolo malo.» — L. 1 
acceptilatione. (Idem) «fi 
« pto fuerit lata ob rem im 
«clausula, Marcellus ait, 
« ras partes stipulationi 
« nuisse : propter hoc enim 
a interponuntur » ut re* % 
«possit.n Conf. L. 5. §. 2. 
pr. L. fl. ludicatum so 
passim h. t. — Haec qa: 
retinoeril, faciliori negotii 
Alfeni in defendendo ( 
consilium perspecturns es 
L. fi. pr. De procuratoribi 



S. 7. A\ Q*. ahsentetn recte defenderit neene. i*9 
status. vt ne in iure dlcendo qnidem Praetoribus infi- ^ri^»* •■> 

* Alfiitto mf- 

nltum ac quasi regium imperium tribuatnr; immo tri- p*"*^- 
buni plebis, auxilil caussa constituti, sicuti caeteris 
magistratlbus 9 Ita etinm Praetorl, si quid Inlquius de- 
creuerlt, caussa cognlta intercedere imperiique uim a 
ciue, qul aduersus Iniuriam se appellauerit, lege ac 
more depellere possint. 

Qnid i/g:itur est? Praetor Alfenum iudicium satls- 
dato acclpere iusserat ; nisi ita acciperetur , bonis 
Quinctii possidendis, proscrlbendis, uendendis pote- 
statem suam accommodaturum se ostenderat* Alfeno 
decretum iliud iniquum uidebatur^ confidebat, tribunis 
plebis se probaturum, slne satisdatione iudicium Quin- 
ctli nomine accipere sibi licere. Ergo tribunos plebis, 
magistratum auxilii caussa constitutum, appellauit ^^). 

Quod sl collegium tribunonim caussa cognlta pro- 
nunciasset, aequum postuiare Alfenum, ne sibi quldem 
uideri satisdare debere procuratorem eius, qui, si ipse 
adesset) satisdare non deberet, Alfeno se aduersus 
Praetoris potestatem auxilio futuros: quae tandem caussa 
dici potuisset, quin iure et more per maglstratum le- 
glbus constitutum Alfenus a satisdandi molestia decre- 
toque Praetoris sese cum Quinctio liberasset? 

Hoc amplius: Si Fabius ille, M. Tullii aduersarius^^), 
tribunis plebis, quos appellauerat, probare potuisset, 

15) Haec est rei imago , quam a ita tamen , more et imtituto, 

«odieQliom animis offuodi Cicero &per eum magistratumf qui au- 

tladet. Yide c. 7. (sopra p. 126. uxilii caussa conttitutus est.» 

not 2S.) c. 20. «Fatetur. . . Adde c. 22. (p. 127. not. 34.) 

« Alfenum . . . iodiciom qoin ao- c. 28. — Gonfer etiam supra 

«ciperet in ea ipsa uerba, quae p. 143. not. 6. 

"Naeoios edebat, nonrecQsasse; 16) Vide sopra p. 144. seqq. 



> 



150 Cap. i. De iure caussae 

Tribui «k uocem iNiuEiA foraiuiae q. d. a. Inseri ins esse , naai 
p«u^ qnis adeo amens fuisset, nt Fabium, qui tribunonun 
auctoritate munitus iudicium, nisi defensio illa adde- 
retur, accipere reeusauisset , recte iudicio defensum 
esse negaret, eumque ducl a M. TuIIIo aut bona eius 
possideri uendique oportere statueret? 

Unde perspicuum est, in Quinctii quoque canssa, 
dummodo tribuni plebis decreto suo negassent, satl»- 
darl oportere, auxiliumque suum promisissent, uel inde 
secundum iuris formam iudiciorumque ordinem apparL- 
turum fuisse, inique Praetorem decreuisse, recte uero 
Alfenum defendisse. 

Sint ista uera, quatenus in iure cofnmuni uersan- 
tur. Ne Quinctii quidem caussa repugnabo, si recte 
se habeant, quae Cicerone duce ex facto adhuc sup^ 
ponebantur *^. Atque hoc est quod antea concessl, 
infirmius fortasse contrarium illud Hortensii argumen- 
tum fulsse , modo ne plane absurdum iudicare uolueris ^*). 

Quid autem? si etlam uerissimum fuerit? siue ad- 
modum tamen probabile? multo saltem probabilius quam 
adhuc apparuit? 

Nihil temere affirmabo de re, quae in conlectura 
uersatur, neque alia ratlone consistere potest, nisi ut 
in animum inducamus, Ciceronem cum in narratione 
tum in confirmatlone sua uno certe loco propter caussae 
angustlas uersute magts quam ex uerltate egisse, fal- 
sam rei gestae speciem effinxisse audientiumque animifl 
obieclsse. 

17 Vide supra p. 143. nol 6. 18) p. 147. 

H p. 149. nol. 15. 



wim nttio. 



S' 8. A\ QT- absentem recte defenderit neene. 151 

Qiia de re prlusquam sujspicioneni meam planias Tribama 

^ AlfcBO ftf- 

aperiam, necessarium uidetnr de tribunicii auxilii ra- i***"*^'' 
tione et ujsu, quoue modo aduersus Praetoris iurisdi- 
ctionem Interponi et debuerit et potuerit solitumque 
dt, pauca denuo praemonerL 

Atque perspicuum est, JPraetoris, qui iuri dicmdo J^^]^ ^ 
praeest, officio id contineri, ut ius ciuile, quale legibus, 
moribus, magistratuum Edictis, auctoritate Pmdentum, 
aequitate et q. g. a. constat, tueatur, sustlneat atque 
ftd effectum perducat, litigatoribus denique in omnlbus 
caussarom fi^rls secundum illhu turis praecepta 
soum cuique trlbuat, potestatemque suam imperilque 
uim petentibus accommodet. 

Ubi a recta ea officil ratlone Praetor siue Impe- 
ritia et errore siue cupiditate deflexerit, atque inique 
decemendo ipsum illud ius ciuile, custodlae tuteiaeque 
suae mandatum, Infregerit, corruperit, contempserit; 
tunc uero decreti iniuriam passo patebat tribunorum 
auxlliam, quo praetoriae potestatis uim et coactionem 
sibi depelleret, Ipsumque decretum ad irritum reuo- 
caret. 

Eatenus igitur intercessio tribunorum plebis corrt^ 

geiidae quidem iuri$dictionis praetoriae^ slmul tamen 

retinetidi confimumdique iurig ciuilis caussa compa- 

rata erat; quamobrem si quis ad hodiernum morem 

potestatum publlcarum genera distlnxerit, tribuniciam 

hanc Intercessionem haud absurde iudiciario generi 

adnamerablt, quippe quae, tametsi proximo suo effectu 

resciisoria sit non reformatoria^ tamen perinde ac 

quotidlana Praetoris lurisdictlo iure ciuili tamquam 



-,ig 



152 Cap. 1. De iure caussae Quinctianae. 

TnbuDi ab fonte et capite utatur, ad eamque communein normam 
peiuiT *'* tota dirlgatur ^% 

Quae quidem ut sint uerissima, praecipuamque con- 
tfneant et quasi ordinariam tribunlcii auxilli aduersus 
Praetoris iurisdictionem dirlgendi rationem, ultro tamen 
concedam, aliquanto latius patere in iurisdictione mo- 
deranda tribunohim intercessionem, nee totam ipsis 
iuris cinilis finibus, quibus Praetor in lure dicendo 
utltur, circuoiscrlbi. 

Quld ergo est? Puto tribunos plebis aliquando , nec 
llbidine solum, sed ex uera potestatis suae indole et 
natura, etiam aduersua iusta Praetoris decreta appel- 
lantibus ita auxilium tulisse, ut iure ciuili ac praetorio 
ae^dtatem potiorem haberent, neque Intra iUius aequi^ 
tatis terminos se continerent, quae in cotnmunem ra^ 
tionem conuersa in iure qnoque dlcendo spectari, 
qulnetlam partibus, ex quibus ius constat, adnumerari 
solet ^^) j uerum quasi altius elata mente publicam quan- 
dam priuatamue utilitatem, aut sin^Iorum eorum, qui Iiti- 
garent, necessitates moresue, denique eiusmodi uarias res 
amplecterentur , quarum ratlonem habere effectumque 



19) lode fl(» ot rtt iuditatae, 
quam ialer partes illas , ei qui- 
bus ius conslat, cnumerantur, 
noii Praeiwribus solum com «u- 
dici^MJ, sed etiam tribunis ple- 
bis tribuantur : ad Herennium 
II, 13. «CoDstat (ius) ei his 
«partilMis: natura» le|;e, consoe- 
« ludine. iudicato^ aequo et bono, 
«paclo. Nalura ius cst . . . . lu- 
• dicatum est id , de quo 5Cu- 
«tentia lala est aut decretum 



« interpotitom. Ea saepe dlnersa 
«sont, Qt aliod alii iodici» aot 
«praetori, aut consuli, aot trt- 
« buno plebis placitom sit : et fil, 
« ot de eadem re saepe alios aliod 
«decreoerit aot iodicarit, qood 
«genos» rel. Conr. de Inuentio- 
«Me II, 23. 54. Top. c. 5. 

20) Conf. Toptc. c. 5. ad Be- 
renn, II, 13. de Inuent, II» 
22. 54. — L. 1. pr. $• 1* ^^ 
I. et I. 



A^. Qr. absentem recte defenderU necne. 153 

re nostri.s moribus non ludldariae culusquam Jr^""* ^ 
Btis, sed sammae tantum nmiestatto esse putatur. '*"**'* 
la peculfari ratione quoties trlbuni plebis, siue 
II siue pro collegio, adaersus iurlsdictionem Prae- 
allcui litl^tori debitoriue auxilium tulerunt, elos- 
Intercessione non tam iurUdictionem quam ipeum 
uUe aut infirmari aut corrifi euidentissimum est. 
sftpse uero eiusmodi tribunoram auxUiom ali- 
lo osu uenisse, cum propter generalem tribu- 
laxilii naturam, qua neque iurisdictionem solam 
U, neque aduersus unum aliquem magistratum 
tor, sed commune ordinariaram in urbe potesta- 
■nlum temperamentum legibus constituitur, cre- 

est , tum notissimis illarum intercessionum exem- 
onfirmatur, quas pariim Consulibus et qui eorum 

tenebant, in delectu militum ^') comitiisque ha- 
i**) et q. g. a. ^^)^ partim Praetoribus, In iore 
Brtlm aduersus debitores dicendo ^^) , denique ipsis 



Uu. II, 43. 44. lY, 1. 
SL^. YI, 27. di.Dionys. 
III» 87. IX, 1. elc — 

fsoqne re, qaamais a 
■risdictione diaersissima , 
bI tameo possont quae 
irdinem fiebant, aUeriut- 
imi generis tunt y aeluti 
« modo ailata, ab eius- 
ribooorum auiilio, quod 

^fo, Doo eiuili qoidem 
tari , uersatur , nec nisi 
aofsae eias, qua de agi- 
Ofhitione constat. Gnius 
Biemplam apud Liuium 
32. seqq. , el alias. 



22) Liu, YI, 35. — Contra 
iuris (publici) tuendi caussa : /d. 
VII, 17. XXVII, 6. XXV, 2. 

23) De tributo conferendo ulde 
Liu, IV, 60. V, 12. VI, 31. 

24) Liu. VI, 27. 31. 34. - 
Id. XXXVIII , 58—60. Val. Max. 
IV , 1 , 8. — Apud «ondem ao- 
ctorem (VII, 7, 6.) traditur Con- 
sulit aduersus ius a Praetore de 
testamento aliquo dictum mira 
quaedam huius generis interces- 
sio, quae tamen, dummodo ad 
sequentem narrationem transeas 
(ib. S* 7.), proxime tibi uidebilur 
ab illo arbitrio disfare, qaod 



154 Cap. L De iure caussae Quinctianae. 

ATfrtr' *** ^*'^™ tribnnis plebis aliisque magisfratibus in publico- 
peiuti. pym iadieioniiu accusationibus Instituendis quaestioni- 
busque exercendis ^^) , persaepe oppositas fulsse a 
Romanarum rerum scriptoribus docemur. 

Neque*idcirco alteram hanc tribunleil auxllii ratio- 
nem demonstrandam putaul, quia certa aliqua Quln- 
ctianae caussae utilitas siue necessitas flagitasset, sed 
eo maxime consilio, quo faciliorem transitum pararem 
ad tertium quoddam intercessionis genus, quod facto 
tantum non lure constat, atque ex uUlosa potlus Ao- 
ndnum uatura quam ex ciuili ratione tdla orl^nem 
duxit. 

Nimirum amplissima quaeque potentia In libidinem 
facillime uergit, neque magnopere mirandum^ tribunos 
plebis, qufbus ex magna atque iusta caussa propterque 
summam utilitatem aduersus ipsum ius cUiile auxllium 
ferre, quodque iure ciuUi praestaret^ decernere llceret, 
aliquando etiam in peius Inde deuiasse, iniuriaeque 
concessisse quod summae tantum aequitati deberetur. 

Qua parte etiam roaius atque frequentius genuinae 
solidaeque iustitiae periculum creatum esae existimOf 
quum tribuniciae potestatis naturam, ipsorumque trU 
bunorum plebis studia^ mores, acta, hac potissimum 
Ciceronis aetate, considero. Nec dubito, quin, si pri- 
uatae res ac controuersiae ab hlstoriarum scriptoribus 
tam diligenter memoriae traderentur, quam bella et 
caetera quae ad populos remque publicam pertinent, 



eliam in ipsa iarisdictione Prae- 25) Liu. XXXYUI, 52. GeU. YII, 

tores tolutissiinum noonanquam 19. — Ltu. III , 24. — Aseon, tn 
adbibuerunt. MUon, c.l4. (apad OreUium p.47.) 



$. 8. A*. 0*. absentem recte defenderit necne. 155 

lel hodie nos, perinde atque de sediiiosis ac turbu- Tnbaaiab 
entls in republica gerenda tribunis plurima legimus, p«"^ 
lariter etiam abundaturi essemus exemplis eorum, quae 
nter dissensiones praesertim ciuiles in auxilio aduersus 
Praetorum iurisdictionem siue ferendo siue denegando 
I tribunis plebis odio et gratiae partlumque studio con- 
sessa, atque citra ullam aequitatis excusationem am- 
bitiose cupideque gesta essent. 

Hortensius Naeuium defendens negauit, fuisse Naeuio 
parem cum Alfeno certationem illo tempore, illis do- 
ninantibus. Haud improbabile quidem id ipsum, quic- 
inld Cicero contra dicat. At magnum certe hac aetate 
Miram litigatorum numerum fuisse, qui uerissime ita 
fuererentur, ecquis in dubium uocabit? 

Atqu! perspicuum est , quo maior spes esset iniquae 
tribunomm intercessionis aduersus iusta Praetorum 
lecreta fmpetrandae , eo propensiores ad tribunos 
{ilebls appellandos fulsse litigatores, qui nullo ne- 
]ue iure neque aequitatis titulo muniti, immo gratia 
[lotlusy potentia, partium studio, ui et iniuria freti 
Pnetoris iustam, quae sibi impenderet, seueritatem 
ippugnare, euertere, frustrare atque a se depellere 
conarentur. 

Neque prorsus desunt ex antiquitate exempla eius- 
Dodi appellationum , quas iuri explorato , aequitati , 
pudori contrarias neque appellantibus neque tribunis 
pL honestas fuisse habitasque esse , quinetiam aliquando 

28; Tide c 21. 



156 Cap. L De iure catissae Quinctianae. 

Trfbani «b Ceiisorlae animadueraioni obnoxias fuiase , traditum 

AlfeBO ap. ^ 

p«iuti. accepimus ^^). 



27) Atconiui in orationem in 
toga candida, ad uerba Gceronisi 
« Quem enim aut amicum habe- 
«re potest is, qui tot ciues tm- 
«cidauit? aut clientem, qui in 
« 8ua ciuitate cum peregrino ne- 
«gauit se iudicio aequo certare 
«posse?» (apud Orellium p. 84.) 
«... Glientem autem neganit (Ci- 
« cero) habere posse G. Antonium: 
«nam is multos iu Achaia spo- 
«liauerat, nactns de exercitn Sul- 

• 

«lano equitnm turmas. Deinde 
«Graeci, qui spoliati eraut, edu- 
«xeruut Antonium in ius ad M. 
«Lucullum Praetorem, qui ius 
«inter peregrinos dicebat. Bgit 
«pro Graecis (C. lulius Caesar) 
«etiam tum adolescentulus , de 
«quo paallo ante mentionem fe- 
«cimus; et quum Lucullus id, 
«quod Graeci postulabaut, de- 
« creuisset , appellauit tribunos 
nAntonius iurauitque , se id eiu- 
« rare , quod aequo iure uti non 
«posset. Hunc Antonium Gellius 
«et LenttUus Censores sexennio, 
«quo haec dicerentur, Senatu 
umouerunt, caussasque subscri- 
«pserunt, quod socios diripuerit, 
nquod iudicium recusaritf quod 
«propter aeris alieni magnitudi- 
«uem praedia manciparit, bona- 
« que sua in potestate non habe- 
«ret.D — Gonf. Plutarch. in uita 
Caesaris c. 4. ~ 

in Vatinium c. 14- «Quaero 
«etiam illnd ex te« quod priua- 



«tus admisisU. . ., postolatDsne 
«sis lege Licinia et luniat edi- 
« xeritne C. Memmins Praetor ex 
«illa lege, ut adesses die trice- 
«simo? quum is dies uenisset, 
« fecerisne, quod in hac republica 
«non modo factum antea num- 
«quam est, sed in omni memo- 
«ria sit omnino inauditumt op- 
« pellarisne trHnmos plebis ne eaus- 
«lam diceres? . . . appellarisne 
« nominatim pestem illiusanni . . . 
« Clodium? Qni tamen qaum inre, 
«quum more, qoum potestate 
« iudicium impedire non posset, 
« rediit ad illam uim et furorem 
« suum ducemque semilitibus tuis 
« praebuit.» — Bt inferias: «Quae- 
«ro ex te, Yatini, nnm qais in 
«hac ciuitate post urbem condi- 
«tam tribunos pl. appellauit, ne 
« caussam diceret f » (Quo loco 
conf. Liu. XXXVin, 52. IX, 26.) 
« Quaero . . . , qui consentaneum 
«fuerit, quum legationis peHb- 
«gio uti noluisses, €^eUation$ 
vimprobissima te ad auxiHum ne- 
fnfarium confugisse.» 

Videatur etiam Caesar de B. 
C. III, 20. «lisdem temporibus 
fa. u. 706.) «Romae M. Coelius 
«Rufus Praetor , caussa debito- 
«rum suscepta, initio magistra- 
« tus tribunal suum iuxta C Tre- 
« bonii , Praetoris urbani , seUam 
«collocauit; et, si qnis appeUas- 
nset de acstimatione et de solo- 
« tionibus , quae per arbitrum 



S* 8. A\ 0*. ab^entetn recte defenderit neene. 1S7 

Quibus perspectis breuis erit coitiecturae meae expo- '^hnni «b 
sitio, qua ratione Alfenus tribunos plebis appellauerit, p«"*^ 
quo autem iure quaue saltem ueri specie Hortensius 
negauerit, Alfenum iudicio Quinctium, uti oportet, de- 
fendisse, quum auxilium a tribunis petiuerit. 

Orator noster, sicut iam supra dictum est^'), par- Airuiraiio 
tim insinuat, partim etiam aflfirmat, tribunorum appel- 
landorum Alfeno canssam quidem fuisse Burrieni Prae- 
toris decretum, quo indicatum solui Naeuio satisdare 
iussiis esset; defeiiHonem autem, iniquum esse procu- 
ratorem satisdare, quod reus satisdare non deberet, 
si ipse adesset; spem denique in eo positam fuisse, ut 
apud coUegium tribunorum iniuriae Praetorem conuin- 
ceret, soamque illam rationem iuris probaret. 

Mihi uero satis persuasum est, istas res omnes, 



«fierent, atCaesar praesens con- 
■ ftilaerat (eonf. ib, c. 1.)« fore 
iauxUi6 poUieebatur. Sed fiebat 

• aeqaitate decreti et iiumanitate 
«Treboniiy qui hia temporibus 
«clementer el moderate iua di- 
«ceudnni eaistimabat, ut repe- 
«riri non possent (al. pouei , pos- 

• tit) a qaibos initiam appellandi 
«oaaceretor. . • • Et ab hoc pro- 
c fectos inilio (Goelios) ne frustra 

• ingressHS turpem caussam ui- 

• deretur^ legem promulgauit» 
rel. Conf. cam h. 1. Dio Cass. 
XLU, 22. 

Postremo loco admonendi sa- 
mas , haud fortuilo nec sine 
caussa in consaetadinem uenisse, 
al iuiastae quaedam intercessio- 



nes legibnsquB contrariae ipsis 
legibus interdicerentur. Gonf. Lex 
Galliae Cisalpinae in c. 20. eitr. 
«Neue quis Magistratus Proue- 
« magistrata , neue quis , pro quo 
« imperio poteslaleue erit , inter- 
«cedito, neue quid alind facito, 
«quo minus de ea re ita iudi- 
«cium detur iudicelurque.o — 
Item Lex Seruilia repet, c. 21. 
(apud KXmzium p. 82.) — Gontra 
permittitur iatercessio, quae flt 
legis tumdae caussa, aeluti in 
Lege Thoria c. 17. (apnd /iu- 
dorffium ia Zeitschrift f. g. R. 
W. T. X. p. 162. 163. et ibidem 
p. 76. , ubi malim abesset nota 
51. Sed de ea alias.) 

28) Vide p. 143. et p. 149. seq. 



158 Cup. I. De iure caus9ae Quinctianae. 

Tribuni >b caussam^ defefisionem^ spem — non modo iuris ratione 
p«iuti. infirmas ei uanas, sed etiam neritate falsas atque a 
TuUto nunc demum temporis caussa effietas esse. 

Etenfm probe sciebat Alfenus, neminem alienae rei 
sine satisdatione iustum defensorem esse, atque tam 
certo illud et ciuili et praetorio iure constare, ut 
nullus neque magistratus neque tribunus plebis, ne 
improbus quidem, inueniri posset, qui auderet contra 
statuere ^^). 

Quid igitur appellabat Alfenus? Sic existimo: No- 
lebat Quinctium cum satisdattone , h. e. recte atque 
uti oportet , iudicio defendere '^). Caeteroquin omni 
ope atque opera enttebatur, ut possesstonem uendltio- 
nemque bonorum absenti ei depelleret. Quod quuia 
iure et ratione ntsi iusta defenstone oblata assequt 
nullo modo posset, primo uim tentabat, vociferationem^ 
clamores populi turbasque. Detnde ubi nihtl se pro- 
ficere animaduertit, quoniam, uti uirum fortem et ma- 



29) Haad absarde arcessiuerit 
aliquis quae de firma iuris ei- 
plorati auctoritate uerissime Ci- 
cero disputat et exemplia illustrat 
in oratione pro Caecina c. 25. 
«Illud . . . potest dici iudici ab 
«aliquo non tam uerecundo ho- 
«mine quam gratioso : Judica 
€hoe factum esse aut numquafn 
« esse factum . . . ; crede huic testi : 
« has comproba tabulas. Hoc non 
« potest : cui filius agnatus sit, eius 
mtestamwium non esse ruptum, 
niudica: quod mulier sine tutore 
fiauctore promiserit, deberi. Nou 



«est aditus ad huiuscemodi ret 
«neque potentiae cuiusquam ne- 
« que gratiae. . . . Iste nester te- 
«stis, qui ausus est dicerey fb- 
«cissB viDBRi eum, de qno, ne 
«cuius rei argueretar quidem, 
«scire potuisset, ipse numquam 
^auderet iudicare , deberi uiro 
« dotem , quam mulier nullo au' 
nctore dtanfiet.» — Conf. in Va- 
ntinium c. 14. (Yerba uide so- 
«pra p. 156. not. 27. 

30) Respice quae sapra adno- 
taui p. 14S. not. 14. 



§• 8. A\ Q^. absentem recte defenderit necne. 159 

eistratnm decei • ita Burrienns Praetor audaciae ob- Jr^*"' *^ 
sistebat, neque de stalu deturbari se slnebat, perditis p«^*'^ 
omnibus rebus ad auxilium tribunorum tandem confugit : 
non quo nouum sibi de satisdatione ius statueretur, 
Praetorisue de ea re decreturo, omnium opinione iu- 
stissimum, corri^eretur, sed eo potius consilio^ ut ipsam 
bonomm possessionem uenditionemque, quum quae una 
esset recta et honesta eius depellendae ratio, iusta 
scUicet ac plena defensio , sibi displiceret , minore mo- 
lestia aut per gratiosam trlbunorum intercessionem fru- 
straret atque euaderet, aut, sl paruro prospere res 
apud tribnnos pl. cessura esset , adeo tamen moraretur 
et impediret, donec colleginm conuenisset, cognonisset 
ac decreuisset ^*), quin eo fortasse etlam aliquanto 
diutiQS. 



31} Qaae de anliqaissimo tri- 
baaoraiD iure apod Gellium {Xlll, 
12.), e Varrone polissimom , ei- 
liilNto qooqoe libri XXI, Rerum 
Hcmanarum fragmento, gralis- 
•ima nobis tradanlar (paaca qaae- 
dam excerpsi sapra p.l40. uol. 1.), 
ea magnam parlem uon modo 
GdUi aed etiam Varroni$ aetale 
dodom obsolela faisse , ab iisdem 
his testibus amplissime couflrma- 
lor. Qoo namero band dubie 
illad qnoqae babendnm est, quod 
denKmslratnr, nonnisi iis fere 
rebas tribonos pl. intercedere 
potoisse , qu%bu9 praesmtes fuip- 
unt. Nam crescenle trfbunoram 
potentia , nec panllo ante septi- 
mam arbis saeculum, eo profeclo 
peraealom erat, ut nix umquam 



tribuni ui magistralus iam adbi- 
beri coepta ad auxilium feren- 
dum ueluli manibus appellanlium 
arriperenlur , immo qui Praelo- 
ris decrelo parere grauarentur, 
slalim apud ipsum Praetorem 
profilerenlur , tribunos plebis se 
appellaturos, paullo deinde po- 
slea Iribunos adirent, potestate 
facta caussam apud eos orarent, 
cognilis peraclisque , quae illi ad 
rem pertinere censerent, decre- 
tum collegii singulommue acci- 
perenl. (Obserua qnaeso totam 
formam et faciem illius decreti 
in Scipionis Asialici caussa red- 
dili , apud Gellium VII, 19. Conf. 
supra p. 143. not. 7.) 

Qaid interea Praetor ? Non 
dnbilo , quin tribuniciae polesta- 



Tribttai mh 
Alfeoo sp- 
pelUti. 



160 Cap. L De Hire camsae Quinctianae. 

Quae ooinis intio gestaeque rei, quam 'repraeseii- 
taui, irnago nisi tota me fallit, haudquaquam, opinor. 
tam audax negotium fuit, quam Tullius noster uideri 
slbl simulat, quod Hortensius negauit istud esse iudU 
cium pati iudicioue defendere^ quum auxilium a trU 
bunis petatur^ adeoque significault, quae possessifl 
bonorum ex Edicto Praetoris Impetrata atque adpre- 
hensa esset, eam per procuratorem iusta defensioni 
oblata iudicioque utl oportet accepto lure repelli atqui 
ad irritum uocarl; eandem uero Improba tribunorun 
appellatione, iniqua coUegli singulorumue Intercessiom 
impediri et frustrari facto quidem posse, infirmari iuri 
inualidamque reddi non posse. 

Neque uero ea defensio stricte rectaue uia ad Naeiii 
caussam dirigitur: nam constat, intercessionem nullan 
insecutam esse, neque quemquam tribunorum certttm 
quod Cicero uocat, auxilium Alfeno postulanti tulisse^] 

Quid ergo, inilciat aliquis, attlnult, tam copiosed< 
tribunorum auxilio ac de Alfeni appellatione disserere' 
Nonne ad quaestionem supra positam^^), numquidpo$ 
Burrieni Praetoris decretum noui acciderit^ quo iii 
iusta Alfeni defensio iusta efficeretur j satius fnlssc 
uerl>o uno monere, Alfenum tribunos plebis appellass 



tis oerecundia imperium, donec 
cognitam pronanciatumque esset, 
soHtus sit inhibere. Unde fit, 
nt etiam reiecta a tribunis pl. 
appellatione, si non au(cilium, at 
mora tamen praetoriae iurisdi- 
ctionis, (neque ea ferme pere- 
xigua) acquiratur. — Brgo hoc 



est, quod Hortensius fertur coi 
tendisse (c. 20. extr.), mora 
non auxilii caussa Alfenam tr 
bunos appellasse? — Est qutdeii 
id uero non solum. Quid pra< 
terea fuerit, inferius apparebit. - 

32) Vidc supra p. 126. not. 2( 

33) Respicias p. 139. 



$• 8. A\ (?"• absentem recte defenderit necne. 161 

qaidein, at nemineiii intercessisse, ergo decretuin Prae- '^^^•^ •^ 
toris eom possessione bonomm firmum ualidumque hac ^^^^ 
parte mansisse? 

Sed nihil est cur qtiasi perditae operae poeniteat. 

Quippe magnopere errabit qui putauerit, quoniam 
iostam tribunorum Intercessionem Alfenus non impe- 
Irauit, frustra eum nec uUo prorsus fructu tribunos 
plebis appellauisse. 

Age sis uideamus^ quid noui superuenerit. 

• A qtiibus C^ciL trUmnis plebis : — ipsis utar TuUii 
ff uerbis ^^3 g^iUfn esset certum auxilium petitum , 

• ita tum disceditur^ ut Idibus SeptembrUfUs P. 

• Qtilnctium sisti 8ex. Alfenus promitteret.^ 
Ergo, si uerum quaerimus, uadimonium in perso^ 

nam Quinctii collatum^ Alfenus procurator Naeuio 
ro^nti promisit^^). 

Nunc si Naeuius Qubet parumper a re gesta rece- 
dere et fictionibus operam dare) in iure antea, quum 
Aifeniis ad iudicium Quinctii nomine accipiendum, dun- 
taxat sine satisdatione, paratum se ostenderet, benigne 
consensisset, actionem edidisset acceptaque formula in 
iudiciam deduxisset; certus sum neminem dubitaturum, 
quin recte Quinctius atque uti oportet per procuratorem 
defensus, possessio uero bonorum aut Praetoris decreto 
sublata fuisset, aut etiamsi facto quidem durauisset, 



34) c. 7. extr. gis caaeamus, ne diuersa inter 

35) De eo genere conf. L. 10. se confundantur, adbibcnda erit 
pr. L. 11. L. 12. L. 14. Si quis L. 2. g. 5. Qui satisd. cog. et 
mtionibus. L. 81. L. 38. §• ^- q* g* a. 

^ V. O. — Qua in re quoma- 

fWm««tna, Lib. I. j[j[ 



BxitM. 



162 Cap. L De iure caussae Quinctianae. 
TriiNuiftb iure tamen atque (ut spotiHonis tudicationem ad irr 

Alfeno sp- 

P*n^ti. tam reGidisset. 

Quid aatem? Si Naeuius etiam faciltorem tiumani^ 
remque se praebuisset, adeoque monitus ab Alfen< 
aequum esse famae se fortunisque P. Quinctii cot 
sulere et aduentum eius exspectare ^) ^ protinus sei 
collegisset, misericordiam cepisset, comiterque more 
gerens respondisset, se uero*exspectaturum esse, dan 
modo certo die Quinctius sisteretur; denique ab Alfen 
Idibus Septembribus Quincttum sisti stipulatus esse 
Quinctius autem id uadimonium ex fide obiisset: noni 
uel in ea specie inter omnes conueniret, recte Quii 
ctium absentem esse defensum, neque ullum ius dun 
uisse, quo bona eius ex Edicto aut possiderentur dii 
tius aut abhinc possessa esse iudicarentur ? 

Unde iam parata uidetur ad ipsam rem inter Na( 
uium et Alfenum actam transitio. 

Quippe in hac quoque cognouimus , Alfenum Naeu 
uadimonium promisisse. Id uero, s! cum superiore II 
uadimonio, quod temporis caussa fictum proposuimu 
nulla re nlsi loco discreparet, altero scilicet cora 
Praetore altero apud tribunos plebis contracto; sal 
mihi persuasuro est, eodem iure utrumque omnes aest 
maturos et esse et fuisse, neque hoc ad defendendo 
Quinctium absentero minore numero quam illud hal 
turos. Nam explorati iuris duae saltem res esse v 
dentur, prima^ qui a procuratore absentis defensionc 
minus plenam uolens acceperit^ eaque contentum 
ostenderit, ei de al)sente recte non defenso querl n< 

30, Vido c 6. !i. ti. 



$• 8. A*. (?". absentem recte defenderit necne. 163 
licere^^): altera^ si quis cnm absentis defensore uadi- Tribuniy» 

Alfeao sp- 

inoniuin contraxerit in dominum absentem coUatum. v^^^^- 

' Bxitas. 

iioc est, ut is certo die sisteretur, eam interim iustam 
defenslonem esse, dominoque inde absenti sui defen- 
dendl caussa quodammodo diem acquisitam uideriy 
nec dlutius habere actorem» qnod ante uadimonii diem 
slue a procuratore siue a domino defensionis nomlne 
requirat aut praetermissum esse merito conqueratur^^). 

Quae qnum Ita sint, quid tioc tandem loco Horten- 
slus habult, quod iniustam innalidamque dicere Alfeni 
defensionem perseneraret ? 

De lure, qnod modo demonstrauimus, repugnauit? 
Non credo. De uadimonio promisso negauit? Ne id 
qaidem. Qnid ergo est? Hanc existimo Hortensii 
oratlonem defensionemque fuisse, ut uehementer nega- 
ret, llberum Naeuio fulsse, utrum ins suum persequi 
an uadimonium ab Alfeno accipere mallet. Ilium uero 



37) L. 5. S* 3- lodicatum sol- 
ui. (Ulpianusj «Nuuc yideamns, 

• qaalis defensio exigalur , ne 
«committatnr stipnlatio, et qua- 

• rom personarnm. Et si qui- 
«dem ei personis enumcratis in 
« defensionem qois succedat , pa- 
■ lam est recte rem defendi nec 
«committi stipolalionem: si uero 
«eitrinsecns persona defensoris 
«iateroeniat , aeqne slipulatio 
iDOD committetur ; si modo iilc 
«paratus sit rem boni uiri arbi- 
"«trato defendere, hoc est, sa- 

■tisdare. Sic enim uidetur de- 
fendere si satis dct. Cactcrum 
'ii simpliciter paratus sit intcr- 



«uenire, nec admittatur , com- 
«mitletur ista stipulatio ob rem 
« noo defensam. Quod si quis 
««um uel cum satisdatiom uel 
nsine satisdatione admiserit, con- 
« sequens erit dicere , stipula- 
« tionis istius nnllam partem com- 
« mitli ; quia sibi imputare (al. 
«imputari) debet qui (al. quia) 
9^talem defensorem admisit,» — 
Conf. L. 3. De Gdeiussoribus. 
L. 10. §1. Qui sali.sdare 
cogantur. L. 45. pr. L. 61. 
De procuratoribus. 

38) Vereor ne putidum sil, in 
rc pcrspicua cliam teslimonium 
citorquere Legl 3. De iudiciis. 



164 Cap. I. De iure caussae Quinctianae. 

Triinittiab procuratoris ui et £:ratia« M. Bruti alloromue tribuno- 

Air«no «p- '^ O 7 

peiuu. fum inportunitate , iniuria, minis, iniquae iniercesslo- 
nis nietu perterritum coacfumque uadimonium contra- 
xisse^^), de iure prosequendo peragendaque bonoran 
uenditione tantisper remisisse, quomagis sopita tribn- 
norum intercessione possessionem saltem, iure impe- 
tratam, sibi conseruaret: denique satius duxisse, re- 
tardata uenditione possessionem saluam aut in suspensQ 
tamen retinere, quam quae laboriosa contentione ac 
Praetoris iustitia adhuc comparata essent, uno lctn 
omnia amittere^^). 

Quae porro tribuni pl. unius pluriumue intercessio. 
etiamsi reapse insecuta fuisset, adeo iniusta atque im- 
proba uideretur, ut per eam nec Praetoris de satis- 
dando decretum infirmaretur^ nec defensio inidonea 
expleretur, nec possessio bonorum iure dispelleretur^^). 
eam uero, uti nunc esset, ne tantum quidem ualere. 
ut, quod ob istius intercessionis iustum metum inuitw 
atque ingratiis Naeuius cum Alfeno uadimonium con- 
traxisset, id pro iusia Quinctii absentis defenslonc 
aestimaretur. 

Quo loco existimo Hortensium longe diuque com- 
moratum esse in omnibus illis, quae Alfenus cum iii 
iure tum apud tribunos plebis contra iuris ordinen 
turbulenter ac seditiose egisset, quantoque caussae de- 
trimento Naeuio contra illius uim et gratiam certan- 
dum fuisset"^). Qua de re quum breuissimas tantuni 



39) Vide supra p. 126. seq. 
cum 11. ibi cc. el p. 158. seq. 

40) Conf. supra p. 142. 



41) Vide supra p. 160. 

42) Conf.anleriorem notam.39 



f. 8. A\ Q^. absentem recte defenderit necne. 165 

abraptasque quasdam sententlas TuIIius, eominuni ma- ^^!^^'"'**^ 
^is homlnum notitia ac necessitate coactus quam e ^^^ 
caussae commodo, hic illiclAdspersit^), quid contra pu- 
tabimus Hortensii defensione uberius fuisse? quam 
narrationis copiam? quam ampllficationem? quam In- 
dignationem ? 

Neque hic substitit , opinor , Hortensii defensio. 
Vegabat, ni fallor, tribunos pl., quamquam Alfeni 
Quinctlique quam iurls studiosiores , omnino pensi mo- 
deratlue nihil habulsse; immo componendi magis animo 
quam iusti auxilil ferendl Alfeno operam praebuisse, 
id solum egisse, ut uenditio bonorum, quae proxime 
instaret, allquamdiu sustineretur , Quinctio absenti ad 
reuertendum seque defendendum tempus et spatium 
daretur; at adeo gratlae non concesslsse, ut ius ipsum 
possessionis, quale ex Edicto esset siue lam quaesi- 
tum siue temporls lapsu etiamdum quaerendum sup- 
plendumque ^^) , aut Infirmare totum atque euertere aut 
omnino ultra uendltlonis lllam dilationem Imminuere 
aellent: denlque, sl in breue haec contuleris, demon- 
strabat Hortensius, moram Quinctio tribunos pl. in- 
dulsisse, lustum auocilium non tulisse, neque ulterius 
Alfennm, quum eos appellaret, nisi per summam amen- 
tiam, sperare quicquam potulsse^^). 



43) Yide loca supra allegata 45) Praeterquam quod supra 
S. 7. nott. 28—34. p. 126. scq. p. 159. not. 31. demonstraui , 

44) Conferantor quae tam de bic vcl maiime Horteosii locus 

<ommoni iure quam de forma esse videlor, cuius redarguendi 

ac specie huiut caussae docuimus caussa Cicero in c. 20. extr. 

•uprag.a. p.72. g.4. p. 82. seqq. uerbis illis ulitur: o Quid si M. 

%.1. p. 123. seqq. «Brutus intercessurum se diiit 



166 



Cap. I. De iure caussae 



e. 



TrtbnBi ah 
Alfeao ap* 
pelUti. 

Bxita». 



Quid enim? C^ic mihi uideor audire Hortenslum 
non argumentls solum uerum etiam quodammodo prae- 
iudiciis pugnantem^ si pro- iusta absentis defenslone, 
uti tu praedicas, uadimonlum istud^ quo Quinctii no- 
mfne Alfenus Naeuio se obligauerat, aestlmabatur^ 
bona Quinctil cur diutlus posdidebantur? cur medio 
omni tempore?' denique cur hodle possidentur^^)? Quid 
ita Praetorum, qui abhinc tres fuerunt, quum saepe id 
Qulnctlus postularet , de bonis decedere Naeuium nemo 
iussit? Quid ita ne tribunorum plebis quidem aduersus 
possessionem bonorum toto eo tempore auxilio quis- 
quam fuit? Quae quum ita sint, nonne fatendum erit, 
ne uadimonio quidem illo Naeulum inter atque Alfenum 
contracto effectum esse, ut Quinctius absens recte iu- 
dicio defensus aut esset aut ulderetur? 

Enimuero haec argumentatlo omnls ut satis speciosa 
neque utique leuis aut inualida fuerit, haudquaquan 
tamen arbitror defuisse quae apud Aquillium iudiceo 
a Qulnctli caussa contra ualerent. 

Conslderabat, opinor, Naeulum, quamuis interceS' 
sionis metu ac grauate, sdeiUem tamen prudentem 
que uadimonlum cum Alfeno contraxisse, id defensic 
nis genus, quo non ad iudicem cum procuratore ir 



« palam , nisi quid inter ipsum 
«Alfenum et Naeuium conneni- 
« ret , uidelurne intercessiste ap- 
vipeUatio tribunorum non tnorae 
msed atixilii caussafw — Me- 
rito Klotzius ad h. I. uariantem 
lectiouem more cum recentiori- 
bus omnibus repudiauit , proba 
lam olim Uotomann ot Ferradn^ 



iampridem nero reiectam a . 
nutio , Briuonio, Lambino^ i 
tero aliisque ; hodie aix digi 
quac commemoretQr. Nec 
quam , opinor , desideratan 
Garatonii coniecturam non 
?IRC auxilU caussa. 

46) Qua de rc uidc suf 
1. p. 2i. ibique notam 21 



g. 8. A\ Q*. i^sentem recte defenderit necne. 167 

iur, sed ab eo absens sisteretur , accepisse; porro eam Tribuaiab 
quoque, qui inuitos coactnsque uellet, uelle tanien, p«iiv' 
neque eiusmodi uim ^O passuro esse Naeuium , qua quod 
iustae defensionis inesse alias putatur uadimonio in ab- 
sentis personam collato, inre tolleretur penitus ac pe- 
rimeretur: denique haud satis esse ad uincendum Nae- 
uio , bona Quinctii possedisse aut hodie possidere, 
nisi etiam ex Edicto atque iure possedisset, hoc est 
ab eo qni recte defensus non esset; nec referre, 
quid de illa possessione aut conttnuanda aut tollenda 
Praetores tribuniue plebis sensissent, sed quo iure pos- 
sessum esset; hoc uero totum sponsione contineri iu- 
dicique traditum et permissum, sibique non ex praeiu- 
diciis sed ex ipsa rei ueritate quaerendum et diiudi- 
candum esse* 

Ne plura: ea mihi uidetur hoc loco inter sinflrulas 
Hortensii Tulliique defensiones ratio intercessisse, ut 
hic communi magis atque uulgari strictoque iure con- 
sisteret, ille aequitate quadam uteretur, qua, si solam 
eam caussae partem spectares, durius possct uideri, 
propter uadimonium contractum consueto more Alfeni 
defensionem iustam iudicari. 

Ea uero aequitatis ratio an digna fuerit, quam in 
expedlendo grauissimo hoc caussae nodo iudex seqnere- 
tur, an aliis fortasse caussae partibus contraria quae- 
dam aequitas^ qua Quinctii caussa firmaretnr, forUor 



47) Conf. L. 21. §. 5. Quod cau. mai. L- 13. C. De trans- 

met. ca. L. 21. L. 22. De R. actionibu» , et cetl. — v Savi- 

N. -- L. 3. g. I. L 7. pr. g. 1. gn\ Syst. d. heul. R. R. Tom. 

Qnod met. ca. L 3. Ei quib. Ili. p. 99. scqq 



168 Cap. L De iure caussae Quinctianue. 



BxitttS. 



Indieis 
tenti*. 



extiterit^); id uero in hac teinponiiD distantia alterius- 
que tantum patroul defensione instructus non audeo 
neque aflfirniare neque negare. 

lam pertractatis unde sponslonis ludlclique caput 
et summa constabat C^unt alla quldem praeterea defen- 
slonis adminicula, at ea leulora ac breuiter solum in- 
ferius perstringenda^) sl tandem e me quaesiueris , 
uter superior discesserit, Quinctius an Naeuius, fate- 
bor me nescire^^): si scire uoluerls, uter dlgnior fue- 



48) Qui nairationem huius ora- 
tionis (c. 3^9. , praecipue c. 6.) 
atlente perlustrauerit , baudqua- 
quam iucredibile iudicabit, unam 
alteramue rem in ea caussa 
Naeuium malitiosef fortasseetiam 
perfidiose egisse. Nam , ut ei- 
emplo utar, quod Cicero sum- 
mis uiribus contendit (uidesis c. 
6. 14. 18. 27. 28.) , uadimonium 
Quinctio prorsus nullum cum 
Naeuio fuisse , mibi quidem per- 
suasum est, Naeuium , qui ei- 
actissima diligentia prouideret , 
ut (abulis ac testibus, Quinctium 
non stitisse et se stitisse . planum 
facere posset (d. c. 6.) , simul 
certum fuisse, de promisso quo- 
que uadimonio sc probaturum , 
neque eum 1atuisse« uadimonium 
nisi promissum deseri non posse. 
Quid autem si quod coram testi- 
bus NaeoioQuinclius promisissct, 
inter parietcs ille, ncmine au- 
dienle, remiseril , idque credi- 
bile quidem , at non ei iudicio- 
rum more planum factum fue- 
rit? Quid si aliud quidpiam Nae- 



uium aut diiisse aut fecisse ap- 
paruerit, quo probabili quodam 
modo in spem adductus esset 
Quinctius , fore , ut de uadimo- 
nio contracto absenti sibi a Nae- 
uio indulgeretur nec pericuH 
quidquam strueretur? — Quod 
si quis eiistimauerit Giceronis 
magis coramento quam rei oeri- 
tate consistere (id nero pruden- 
ter in incerlo relinquit Bethman- 
nus , Handb. d. Civ. Proc. §. 26. 
p. 283.), facilius tamen conue- 
niet, potuisse Naeuium et Ro- 
mae et in Gallia inuidiosius at- 
que , ultra quam uirum bonam 
adversus propinquum ac neces-- 
sarium decet , summo iure egisse 
uideri, adeoque indignum indi- 
cari, cui in eiusdem caussae parte 
ulla contra strictum ius ex aequo 
et bono succurreretur. 

49) Alii scire se professi sunt, 
ueluti A7c. Des/ardtns (in Editione 
Oralionum, Parisiis 1738. 4.), 
qui ad calcem Argumenti huius 
orationis haec apposuit : ^Euen- 
« tus fuit felix.i Liberato Quinctio 



S. 8. A\ Q^. i^gentem recte defenderit necne. 169 



rit secundum quem iudicaretur, docebo quum primum ladim»». 
de caussa omnia comperero, quae Aquillius nouit, at- 



teatia. 



Uulit Cieero eloqueniioB suae 
vfructumf ut seribit GeUku,» — ^ 
iV. E. Lemaire (Ed. Paris. 1827. 
8.) iisdem oerbis Argomentam 
conclodil , alqoe locum qooqoe 
GelUi deflnit XV, 28. — Qoos 
etiam Baehrius secotot est (Gesch. 
d. Rdm. Litt. Carlsrobe 1832. 
8.) , in recensendis M. Tollii 
oratiooibos sic a Qoinctiana ex- 
onos: «1. Pro Qoinctio, ein 
«Rechtsstreit iiber ergriffenen 
• Besitz (?) , Gicero*s erste dffent- 
iliche Rede (?), in der er ilber 
*teinen Gegner Hortensius den 
iSieg errang (?) 673. o. c. ; 
«obschon sein Glient bereits ein 
■ Urtheil gegen sich hatte (?).» — 
Olim Freigius (in d. Editione 
Orationom, Francof. 1624., T. 
I. p. 3.) ; « Videtor Aqoillios 
«secandom Qoincliom litem de- 
«disse. Nam laodat hanc ora- 
«tionem Gellios , qood liberato 
«Qoinctio froctom soae elo- 
«quentiae tnlerit Gicero.» 

Contra ignoranliae meae atqoe 

inopiae solatiom affyt Facciola- 

ftts, coios in JExercitationibus 

(npra p. 32. a me citatisj in- 

oenio haec (p. 60.): «Scribit 

«Gellios (inqoit Meroooillios), 

«liberatoQoinctio, soaeeloqoen- 

*lUe froctom tolisse Giceronem. 

•Sed caue , homini credas: ego 

^tnim nihil tcUe usquam apud 

*GeUtum inuenire potui.n Dif- 

fi<leQter eliam Burnonf (in Ed. 



Le Clere T. YI. p. 8.) ait : «On 
conclot des termes , dans les- 
qoels en parle (scil. de cette 
caose) «c Aola-Gelle , qoe Gic^ 
«ron la gagna.» Eademqoe oer- 
ba conseroantar in Ed. Nisard » 
Parisiis 1840. - 

Gaeterom si qois aioisse Qoin- 
ctiom ita eiistimaoerit , ot non 
compertom se habere, sed con- 
iectora dooi ad sospicandam pro- 
fiteator , haod nimiom repa- 
gnabo : qoamqoam praeter illa , 
qoae modo in caossa apparoe- 
ront , satis hercle ambigoa , 
nollo otor neqoe oestigio neqoe 
indicio nisi fortasse ono , in ora- 
torom more et consoetodine con- 
dito , ne ipso qoidem , ot oerom 
fatear,certissimo. Nimiromhaod 
absorde dicetor, in iudiciis priva- 
lis patronos, quo roagisambigoam 
dobiamqoe caussam defenderint, 
eo fere tardiores esse ad pobli- 
candam defensionem , nisi oicto- 
res discesserint. Nec immerito. 
Est enim laodis stodiom arlis- 
qoe exhibendae cupido, qoibos 
maxime impellontor, ot in po- 
blicum edant qood dixerint. Illa 
aero« ot est uolgos hominam , 
ex euento magis quam ex alia 
re ulla dignosci ac diiudicari 
solent. Qui si foit aduersos , 
exigoa spes est, lectoribos pro- 
balorom qoi iudici probare non 
potoit ; nisi adeo firmissimo eoi- 
dentissimoqoe iore caossa con- 



tenUa 



170 Cap. L De iure camsae Quinctianae. 

ludicuseB- qae etiam tanto plura, qaanto peritiorem eius iuris, 
quod tunc obtinnit, quam ego sum, Aquillium fuisse 
eoncedo. Illud credo, Quinctium, si modo sponsione 
uicerit, hac potissimum parte, in qua proxime uersati 
sumus , uicisse , nec facile alia uUa ulncere potuisse. 



sistat , at perspicaa rei aeritate solet. Hanc aatem Qainctii caos- 

aactoritas iadicis saperari pos- sam ad anccps potius dubiom- 

sit. Tunc etiam indignatio sti- qoe caussarum genos qoam ad 

molos addere solct, qaae oel certom exploratomqoc pertinere 

ipsa nisi in iostissimis caussis palam est. 
oratorem oictnm commouere non 



S. 9. 

Defeiisio in partes locosque digesta. 

Qiiae adhac de iure caassae Quincifanae dispuiaui- 
mus, aliter expediri non potuerunt, nisi ut in ipso 
iore communi illustrando saepius ac diutius commora- 
remiir. Quare sl fortasse nonnumquam ius ciuile magis 
docere qnam caussam P. Quinctii interpretari uisi 
siuniis, spero necessitatis saltem excusationem nobis 
profuturam esse. 

Reliqua, quibus ad fulciendam Quinctii caussam 
Cicero usus est, argumenta, neque ea grauitate sunt, 
ut uberiorem singula dispntationem requirant, neque 
adeo negligenda, ut prorsus silentio praetereantur. 
Qaae ipsa qnoque si in eo essemus, ut aut omnem 
fnictum^ quem iuris et antiquiiatis studio haec oratio 
offert, perciperemus 9 ant perfectam absoluiamque toiius 
orationis interpretationem praestaremus; magnam par- 
tem digna forent, quae summa cum cura et excuteren- 
tur et illustrarentur. 

Xunc quo sumus proposito, iuuat haec summaiim 
atque inier caeiera perlusirare, quid ad caussam quod- 
^ue ualeai et quo referaiur, per indicem exponere, 
denique a singularum seleciarumque rerum copiosiore 
imtaiu, in quo aniea nersaii sumus, ad uniuersae de- 
fensionis formam aique imaginem animum conueriere. 



172 Cap. L De iure caussae QuincHanae. 

Qiiod ut commoclius procedat, uideamas, quibus par- 
tibus orator defensionem suam disposuerit, deinde qui- 
bus locis seu argumentis unamquamque partero instru- 
xerit. Nam de ipsa quoque partitione singularumque 
partium finibus plerosque interpretes, hac praesertim 
aetate, perniciose errare, mox apparebit. 

Pkriiuo. Negamus te bona P. Quinctiij 8ex. Naeui, pos^ 

sedisse ex Edicto Praetoris^). 

In eo sponsio facta est iudiciumque constitutum, 
ea totius defensionis intentio^). 

Huius positionis tripartitam orator pollicetur con- 
(irmationem. 

Ostendam^ inquit, primum^ canssam non fiHsse^ 
cur a Practore postulares^ ut bona P. Quinctii poS' 
sideres : — 

deinde ex Edicto te possidere non potuisse : — 

postremo non possedisse^). 

Quae si recte intelligo, priora duo ius possidejuii 
spectant, tertium ipsam possessionem quatenus facto 
constat. 

Illa uero, dummodo recte se habeant, quae supra 
disseruimus^), sic discernenda sunt, ut primo loco 
quasi ex Ndeuii persona^ altero autem ex persom 



1) Sunt aerba Ciceronis in nent, sedad iarisdicUonem Prae- 
c. 10. toris. De ea oero supra iti §pho 1- 

2) Quae antea Cicero de iu- sic tractauimus , ul hoc loco nibil 
dicio ordinando ac Praetoris, allineal repetere. 

quamdicit. iniqaitato disputat, ea 3) d. c 10. 

non ad iudicium, dc quo agilur, 4) §. 2. p. 57. seqq. 

neque ad iudicis oflQcium perti- 



S* 9. Defensio in partes locosque digesta. 173 

Qidnctii negetur, bona Quinctii a Naeuio possideii ius p^ruuo 
fuisse. 

Atque tres illae partes ea ratione inter se itoniun- 
guntur, eoque iure singulae constant, ut quacunque uel 
sola Quinctius uicerit, tota sponsione ac caussa uincat 
necesse sit. Quippe non potest Naeuius bona Quinctii 
ex Eklicto possedisse uideri, nisi tria haec concurrant: 
primum ut creditor creditorisue loco fuerit^), alterum 
at quatuor illarum Edicti clausularum, de quibus supra 
disputauimus^), unam aliquam Quinctius commiserit; 
tertium, ut possessionem bonorum Naeuius adprehen- 
derit atque per statutum tempus continuauerit^). 

Nunc ad singulas partes transeamus. 

Prima confirmationis pars incipit a uerbis « Non pm 
•fuit cavssa cur postnlares^j atque capitibus octo 
(c 11—18.) absoluitur. 

Rursus eius duo sunt membra. 
L Neque ex societatis ratione neque priuatim 

quidquam debuit Quinctius. c. U — 14. 
IL Yadimonium Naeuio non deseruit. c. 15 — 18. 

Quo loco admonendi sumus, Quinctium nisi utrum- 
que iudici probaret, hac parte ipsam caussam probare 
non potuisse^). 

Audiamus igitur, quibus argumentis orator utram- 
que propositionem confirmauerit. 

5; Vide sapra §. 2. p. 59. seq. 3. p. 71. seqq. g. 4. p. 83. S* 

6 S- ^* P- ^^- et passim h. 6. p. 107. 109. scq. 
Spbo. 8) Vide sapra §. 2. p. 58. 

1; Vide supra §. 1. p. 4. §. seqq. 



174 Cap. I. De iure caussae Quinctianae. 

p.rii prima. Sunt sifigulH utnusque. 

Ad prioreni hoe pertinet: 

Lof«t I. Non potest P. Quinctius S. Naeuio quidquam de- 

bere. Nam si quid deberetur, ex Caii fratris pet' 
sona^ eul heres est, deberi necesse esset. Atqui ne- 
qne a Caio, dum uiuebat, neque a Pnbllo herede post 
mortem Caii Naeuius petinit, ne dixlt quidem sibi de- 
beri, quamuis annum et eo diutius cum eo in Gallia, 
ubi communis res et omnes litterae essent, uixerit, 
atque admonendi, appellandi, iure iudicioque experiundi 
potestatem semper habnerit. Ergo, slue communes 
hominum mores, siue quae Naeuii sit natura spectaue- 
ris, non potuit ei quidquam a Quinctio deberi^). Quo 
cumulus accedat, monet orator, ne nunc quidem, quod 
slbi debeatur, Naeuium petere, sed praeiudiclo malle 
cum snmmo Quinctii perlculo nuUaque sua ad peconlam 
recnperandam utllitate experiri*^). 

Quae omnis argumentatio quam inualida sit atque 
caduca, nemlnem, opinor, rei iudiciariae mediocriter 
quidem peritum latebit. 

i^« "• Alter locus est de uadimonlo deserto. Ea uero 

Ciceronls excusatio: 

Vadimonium Quinctius non deseruit , quippe cui 
nullum tum cum Naeuio uadlmonium (uerit, misso an- 
tea facto quod fuisset. Ar^mento esse, quod, quo 
die uadimonium lllud contractum esse Naeuius a 
Quiiictio interrogatus aiiquando responderit, eo dle iie 



^\ c. II li. 10 i. 13. 



$• 9. Defensio in partes locosque digesta. 175 
Romae qaldem Quinctius fuerit , id quod honestlssimo- ?•» pnma. 

Locas II 

rum uirorum testimoniis planum sit futurum^']. 

Enimuero hanc quoque argumentationem ipsa com-' 
plexione sua siue conclusione misere claudicare > res 
ipsa declarat. Nam ut falsum aliquando Naeuius ua- 
dimoni! promissi diem inter parietes interrogatus de- 
monstrauerit, quouis erroris genere lapsus, qui potest 
inde confici, ne alio quidem die ullo uadimonium con- 
tractum fuiMse , immo uadimonii tam contracti quam 
deserti mentionem omnem falsam funditus uanam- 
que esse? 

Nec firmius uidentur quae facti snnt consistere. 
Nifflirum ut taceam, oratorem, qul tantopere testes 
saos iactet in re nec dubia, puto, nec controuersa, 
profectionis scilicet die, non modo testes sed ne aliam 
qaidem rem ullam afferre, unde planum fiat, reuera 
Naeuium falsum illum uadimonii contracti diem pro- 
nunciasse; illud certe supra docuisse mihi uideor^^}, 
satis instructum uadimonii contracti documentis Nae- 
Qiam fuisse, contra nihil proponi, quo remisisse illud 
aadimonium Idem conuinceretur. 

In summa censeo, ne alterum quidem primae partis 
locum sua ui ac potestate ad probandam Quinctii caus- 
sam ualuisse. Quae fortasse suspicio de ea re nasci 
apud ludlcem potuerit, qui fauor inde Quinctio conci- 
liari, quae denique aequitatis ratio ad alias caussae 
partes deriuari et quodammodo transferri; id uero ut 



III r. i8. 48., §. 2. p. 61., §. i. p. 85. 

12, VideHis §. 8. p. 168. nol. seq. 



176 Cap. L De iure caussae Quinctianae. 

F«rs prim». rem dubiam atque in conlectura totam positam , qua 
par est, uerecundia , paullo antea demonstrauimus ^^). 
Unum hoc addo, longe pluribus uerbis oratorem eia- 
borare ut doceat , uadimonlo deserto quemadmodum 
aequitate uti , humanltatem colere , de iure summo 
remlttere Naeuius debuerlt, quam ut uadimonium deser- 
tum esse redarguat, aut luris omnino nlhil ex uadiroo- 
nio deserto Naeuium habulsse ostendat^*). 

Pmaiten. Scqultur altcra pars, in qua per capita 19 — 27. 
oratio uersatur. 

Constat locis quinque: 

I. Quatuor illarum clausularum, quibus enumerantur 
quorum bona a creditoribus posslderi liceat, nulla est, 
in quam Quinctius inciderit. c. 19—22. 

II. Si ex Edicto bona Naeuius possedisset , suis 
temporlbus caeteri creditores Quinctii conuenissent , 
bona autem ueniissent. Atqui haec nunquam facta 
sunt Non potest igltur Naeulus bona Qulnctii ex 
Edlcto possedlsse. c. 23. 24. 

UL Sex. Alfenl bona, quum inter SuIIanas pro- 
scriptiones publlce uenirent, Naeuius emlt. Ad eam 
emptlonem socium edidit P. Qulnctlum. Suo igitur 
iudicio Ipse tum confirmabat, non esse bona Quinctii 
ex Edicto possessa, nam eum, qui bonissuis ex Edlcto 
possessis famae detrimentum et quasi capitis demlnu- 
tionem passus fuerit, nemo solet sociuro sibi eligere. c* 24. 



13) §• 8. p. 168. in d. nota 48. pitis 18. aersicalos, in iUo per 

14) De hoc, quum maledicta longa tria capita (15—17.) ora- 
detraieris, paacos inuenies ca- tio commoratar. 



S* 9. Drfensio m partes locosque digef^a. 177 

IV. Non uidetar ex Edicto possidere , qni etiam p>» »it«r». 
priusqiiaiD a Praetore postularet, ot possidere sibi 
liceret, in possessionem mUerit. Id uero Naeuium 
commisisse, inde manifestum est, quod, quum ante 

diem v. Kalendas intercalares Praetorem adiisset, pri- 
die iam Kalendas eas in Galiia Quinctius ab Us, quos 
ille miserat, de fundo deiectus est. Etenim nemo 
potest triduo Roma trans Alpes in Galliam peruenire. 
c 24—26. 

V. Creditor, ut iustissima ei bonorum possidendO" 
rvm caiissa ex Edicto suppeditauerit , non potest 
tamen iudicari ex Edicto possedisse^ nisi caetera quo- 
que , quae de adpretiendenda exercendaque possessione 
Edicto cauentur, religiose obseruauerit. Naeuius au- 
tem, quum disertis Edicti uerbis dominum detrudere 
oetaretur, tamen Quinctium de praedio, quod in Gallia 
esset, oi deiiciendum curauit. Quo facto quum Edicti 
pmecepta uiolauerit, non uidebitur ex Edicto posse- 
disse, etiamsi maxime Quinctius uadimonium deseruisset 
nec absens defensus esset. c. 27. 

Hic est index locorum omnium, qui ad secundam 
confirmationis partem pertinent. Admonendi autem 
sumus, ea ratione singulos ab oratore constitui, ut 
qaum ea parte pollicitus sit se probaturum, ex Edicto 
Naeuium bona Quinctii possidere non potuisse, prae 
se ferat, unumquemque sua ui ac potestate idoneum 
esse , quo muneri suscepto affatim satlsfecisse iudicetur. 

Atque ut ad singula illa cuplta accedamus, de J'^ ^' 
primo nihil est, quod aut suppleamus aut repetamus. 
Etenim de quatuor illis Edicti formulis bonorumque 

SaBMtrU, Lib I. j[2 



■HIU. 



Locm M« 
cundua. 



178 Cap. L De iure caussae 

^lL^'^'^ possidendorum caussis satis, oplnor, antea disputatum 
est, ae pro coneesso probatoque assumere licebit, 
jnioribus tribus ne ab aduersario quidem premi Quin- 
ctium^^), quarta autem totum fere iudicium contineri, 
uidelicet ut quaeratur, recte Quinctius absens defen- 
sus fuerit necne^^). Qua de re quid tulerit ius com- 
mune, quid patroni e|:erint, quid iudex sequi siue 
debuerit siue potuerit, antea quam curiosissime tra- 
ctauimus ^^). 

Quo si animum retuleris^ expeditius erit , etiam 
secundi loci , ad quem iam transeundum est , uim atque 
effectum dignoscere. 

« Ete^iim 9i ex Edicto possedisti; guaero cur bona 
^non uenierinty cur caeteri sponsores et eredi^ 
ntores ^wn co^menerint.^ 

Haec interroganti TuIIio^^) haud dubitabis Naeuii 
nomine in hunc modum respondere. 

Constat, possessionem uenditionemque bonorum cer- 
tis quibusdam gradibus flnitisque temporum spatiis ex 
Edicti forma celebrari. Primum est, ut possideantur 
bona ac proscribantur, deinde interpositis triginta die- 
bus solent creditores conuocari, nec nisi pari abhinc 
dierum numero elapso uenditio procedit^^). 

lam ex facto conuenit, primo statim gradu, hoc 
est, quum primum bona possiderentur ac proscriberen- 
tur, intraque dies triginta, rem in contentionem ue- 



15} VidesapraS'2. p.46.seqq. 18) c. 23. 

16) ib. p. 48. seqq. 19) De eo iare uide supra g. 

17) ib. p. 49. seqq. et S§, 7. 3. p. 69. seqq. 
8. p. 114. seqq. 



S* 9. Defensio in partes locosque diyeria. 179 

nlsse^), atqae hortante tribano plebts metuque inter- ^^•^'^ 
cessionis sic transactam esae^ ut uadimonium Naeuio «"■''*"*• 
Alfenos Quinctii nomine promitteret, caetera uero, 
quae ad uendltionem bonorum pertinerent , interea 
sisterentur'^]. Quid Igitur mirum, neque conuocatos 
esse creditores neque bona ueniisse? 

Quae facta sint necne quum ad ipsam sponslonem 
nlhll attineat quaerere^'), possessio autem bonorum 
etiam post uadimonium illud contractum et facto et 
Praetore auctore durauerit '^) , non potest iste locus 
aliter urgeri, nisi ut in primariam hanc quaestionem 
incidas, uidelicet uadimonium iUud iustaene defensionis 
uim habuerit , ac possessionis, quamuis facto contlnua- 
tae, omne ius dlssoluerit, an contra ad uenditlonem 
tantum bonorum differendam ualuerit , possessionem 
uero In suo statu tam lure quam facto incolumem reli- 
querit. Qua de re uide quae supra tractauimus '*). Ex 
proposito autem oratoris loco non habeo quod addam, 
neque arbitror, ad soluendam illam quaestionem gra- 
oius quidquam inde hauriri potuisse. 

Plane quod praeterea Cicero inieclt, caeterorum 
creditorum ad rationem illam bonorum Quinctii possi- 
dendorum neminem accessisse ^^) , neminem accusare 
Quinctium, quasi latitauerit aut procuratorem absens 
imllam reliqueilt, aut alias male egerit: id uero neque 



20) Conf. §. 7. p. 123. seqq. 24) S- ^- P* l^* seqq. 

21) CoDf. §. 8. p. 163. seqq. 25) c. 23. 24. 29. — De eo 

22) De qaa aide supra S* ^ creditorum iure uide supra S* 3. 
p. 4. 27. p. 71. 

23) Conf.S.i.p.24.S-8.p.lG6 



180 Cap. L De iure caussae 



Pantiter*. factl fide certuiu est^^), neque, si maxime esset, ad 
oindiM. efficiendum iilud de quo agitur, uidelicet tie Naeutum 
gtddem ex Edicto possidere potuissCy aut inre aut 
ratione idoneum uideretur. 

Qulppe ut de caeteris taceam, ecquis mirabitur, 
neminem accedere uoluisse ad eiusmodi possessionem 
bonorum, quae acerrimis contentionibus a primo inde 
ingressu implicata, non iuris solum disceptatione apud 
omnes magistratus, uerum etiam manibus quodammodo 
et aduersus seditionem defendenda ac prope dicam ex- 
pugnanda esset^'). 

Porro de tertio loco, quo in bonis Alfeni emendis 
Naeuius socium edidisse Quinctium fertur, breuis erit 
disputatio nostra. Nam in ipsa oratione adeo breuis- 
sime ea res tractatur et quasi obiter tantum iniicitur''), 



LooM tor- 

tiw. 



86) c. 23. «In hatasmodi 
« spoDsioDem testes dare opoi^ 
« tebat ex eo namero , qui haec 
« dicereDt : aadimonium mihi de- 
« seruit : me fraadaait : a me no- 
« minis eias , qaod infitiatas esset, 
«diem petiait: efo experiri non 
«potui: latitaait: procaratorem 
«nallam reliqait. Horam nihil 
« dicitar. Barafkt\ir testes quihaec 
«diroMf. Veram, opinor, nide- 
«rimns, qaam dtxerint»; rel. 

27) Vide snpra §. 7. p. l23. 
S. 1. p. 24. S* 9* P* ^^* P- 
15S. seq. 

2S> Qaa obseraatione nideo 
Raaium 1. 1. p. 86. adeo pei^ 
Botam es$e, at etiam in con- 
ieclnram alnluci se passas sit 
neqne necessariam , meo qnidem 



iadtcio, neqne omnino probabi- 
lem. Nam ad nerba «£c eum 
«tydtcto . . . arhitr(»bar€ 9 (c. 
24.) sic notat: «Eqaidem hic 
«qaaedam intercidisse snspicor: 
« nam non eredibHe est , Cofii cito 
« iUud Of^ymcfiftcfii reliquisse 0- 
mceronem, qnod pinrimnm fa- 
«cielMit, nt ipse Naeaias soam 
« possessionem nihili fuisse iudi- 
«casse aideretor.B — Planean- 
tem nnllo nnmero habendnm 
quod confirmandi canssa addt- 
dit : « Neqae seqnenlem grafis- 
«simam dispntationem tam ab- 
«rapte, nt mihi certe oidetar, 
« exorsos esl Cicero, qaam nnno 
«in c. 24. (inde a Qerbit Difjft' 
deham mekercute) le^tar.» 



§• 9. Defeimo in partes locosque digesta. 181 
ut ael inde quiais Tulliani moris raediocriter quldem ^>» »^*«»- 

Lorus ter- 

gnams facile intelligat , nihil eam ad caussam iudf ci- ^'" 
umque ualere. Utique in cauillatlone uerborum permu- 
tandisque rebus inter se diuersissimls is locus mihi 
uidetur totus uersari. Nam quod in uenditionis illius 
publicae forma, solennitate rituque celebrando inter- 
uenisse uidetur cum socii tum Quinctii nomen, id in 
uoluntariam inter Naeuium et Quinctium emendorum 
illorum bonorum societatem furtiua quadam insinua- 
tione orator conuertere studet. 

Eai quidem incredibile hominumque moribus alie- 
num, Naeuium, quum bona Quinctli ex Edicto possideret, 
Qouam ullius rei societatem cum eo contraxisse. Nihil 
repugno^^). At ne ipse quidem Cicero, nisi delapsa 
ad rem augendam oratione, afiirmat, in commune con^ 
tractaque societate Naeuium cum Quinctio Alfeni bona 
emisse. Immo tam in breuissima facti narratione ^^) 
quam in finali rerum repetitione^*) tantummodo dicit, 
Naeuium in illis bonis emendis socium edidisse Quln- 
ctiuffl. 

Enimuero qui fieri potuit, ut quicum ipsius rel 



29) Obiter animadaertamas , 
qood Gaiu» habet in Comm. III. 
S* 154. c Item »i euius ex socii» 
■6ona publice aut priuatim ue- 

• nierint , »olmtur »ocieta»,n 

30) Integra haec est: «Emi- 

• sli bona Sex. Aireni L. Solla 
•Dictatore uendente. Socium 

• tibi in huius (al. hi» uel iis) 

• bonis edidisti Quinctium. Plura 
«non dico.» — Seqnitur am- 
plificalio : a Cum eo lu uolunla- 



«riam societatem coibas, qui te 
«in hereditaria socielate frauda- 
« rat, et eum iudicio tuo com- 
«probabas, quem spoliatum fa- 
«ma fortunisque omnibus arbi- 
« trabare » , c. 24. 

31) c. 29. «Postea sum unus 
«aduersarii testimonio, qui sibi 
«eumnuperediditsocium, quem, 
« quo modo nunc intendit , ue 
uin uiuorum quidem numero 
«tum demonstrat fuisse.» 



182 Cap. L De iure eau^sae Qumctianae. 

Pan «liera. nullB csset socletas • Is socius tamen ab emptore 

Locas t«r- 

»*«- ederetur? 

Dicat fortasse aliquis, tn publicis, quae fieri sole^ 
rent, uendltionibus atque locationibus socii edltionem 
nonnumquam id unum spectasse, ut de pretio res cau- 
tior esset relpublicae; socium Igltur pro praede aii- 
quando aut spofisare cessisse. Hoc uero, quacunque 
sit uerltate, ad speciem proposltam lucis nihil afferre 
potest. Quis enim sibi persuadebit^ Naeuium, gratio- 
sum ac diuitem, nobllium opulentorumque amicorum 
copia affluentem, aditurum fuisse Quinctium, affUctum 
sibique infestum, rogaturum, ut quauls negotii gerendi 
forma figuraue quasi praedls uicem pro se susclperet, 
permitteretque , ut , quo cautius uenditori de pretio 
esset, socius Ipse In bonis emendis ederetur? 

Quld ergo est? Videndum, ne aut in praediis, 
quae ex pristina societate communia fuerunt, subsi- 
gnandis^^) Qulnctil tamquam socii nomen profejssus sit 
Naeuius, aut alias dicls caussa QuiiuHi sociique nomen 
ad tabulas publlcas detulerit. Quid multa? Eiusmodi 
aliquid aut publlco illarum uendltionum iure aut inter 
Sullanas certe proscriptiones eorumque temporum licen- 
tlam ac perturbationem usu uenire potuisse, neque 
ullam In ea re Quinctii nouam socletatem contractam 



32) De commaDi eias ret ra- teri Aanalibas Tom. Y. p. 605. 

UoDe, ad qaam io alio Sem&- p. 612. seqq.) Caae tameo hoc 

Mtrium ooslrorum libro propias loco ne param consideres Sal- 

adgrediendam erit, adeas Ru- lanaram proscriptionam aendi- 

dorffium ds Uge Thoria (Zeit- tionamqae trepidatiooem , deni- 

schrift f. gesch. R. W. Tom. X. qae omniun reram, qoae tanc 

p. 123.) et Husckkiwm (in Rieh- foit, pertarbationem. 



f . 9. IhfeMio m parie$ loeasque digesta. 183 



neqae obUgationeni snsceptam neqne oninino consen- pw*»!^» 
sum sine rogatnm sine aecoramodatam interaenisse , ^"^ 
satis miiii persaasam est^^). 

Qaae aero eios negotii gerendi exacta ratio et 
figara fa^it, qais porro in pablicis aenditionibns aa- 
rias socioram asas^^), eias quidem dispatationis, in- 
tricatae sane neqae ad perspiciendam Qainctii ias ne- 
eessariae, diem peto, dum et fdtaris meis studiis alio- 
nimque doctrina instructior ad illustrandam inte^am 
TallU orationem accessero^O* 

Qoarto loco orator grauissime Naeaii iniuriam in- 
sectator, qui priusquam Praetorem de bonis Quinctii 
possidendis adiisset, in Galliam miserit qui possessio- 
aem pro se adprehenderent , adeoque effecerit, ut uix 
triduo postea quam Praetor possidere iussisset, Quin- 
ctius de Aindo In Gallia deiiceretur. 



Im. 



33) Diaertam pronas ratio- 
lem Burnoufui hoc loco seca- 
tos ett. Qaippe aeram suppo- 
Bil booorom Alfeni emendoram 
iocielatem inler Naeaiam et 
Qainctiam contractam fais8e,eam 
oero astato Ciceronis consilio 
tarpisqae negotii pudore ita ex- 
tennari, at casu magis in istam 
locielatem incidisse Quinctium 
qnam saa sponte socii partes 
e^isse, simaletar. Sic enim ad 
h. c. 2f . y. D. (in Ed. Le Clerc, 
Puisiis 1826. Tom. YI. p. 109.) 
adnolal: aQae N^iius ach^te les 
«depoailles d*an ami proscrit, 
• celan'etonne point: il est peint 
«comme an sc^l^rat, sans re- 
«inords et sans pudeor. Mais 



aqa*^tail-ce donc qne Publius 
oQuintias, ponr partager avec 
aun ennemi celte proie sacri- 
a Idge ? On est fach^ de ne pon- 
avoir pas estimer le client de 
oCic^ron. Au reste , rorateurle 
a repr^sente adroitement comme 
ajouant dans cctte affaire un 
ordle tout-a-fait passif.» 

34) Qua de re conf. in Verremi, 
55. ad Att, 5,8.« Liu. XLUt » 16. 
Polyh. VI , 17. L. 33. Pro so- 
cio, et q. g. a. — Nescio qnam 
longe absit L. 13. §. 23. De A. E. 
Y. — Yolgares pablicanornm 
socielates consulto praelereo. 

35) Neminem fugere debet, 
quam tnrpiler ille orationis lo- 
cus ab interpretibas neglectus sit. 



184 Cap. L De iure caussae QuincHanae. 

p«r« «u«r«. Ecce tibi ad trH^coecllaiD exhibendam , praeserilm 
^- cuius etiam comoedo primae partes tribaerentur^), 

ingens argumentum, ad ius autem ciuile et ad caus- 
sam iudici probandam ualde meo quldem iudido tnfir- 
muni. Quippe suo periculo Naeuius id egisse nidetur. 
Quem sicuti nemo culpa liberaturus esset, sl quando- 
cunque bona Quinctii in Gallia iussu suo at iniussu 
Praetorls occupata fuissent, quia fortasse Praetor, 
quem exspectasset lussurum esse, postulantem reie- 
cisset; sic contra aequitatis ratio suggerit, ut In pro- 
posita specie pariter pliu iii re quam in existimatUme 
ftiisse statuatur. Neque ullo modo conueniens est, in 
possessione bonorum, quam adprehendere nisi Prae- 
tore auctore non prouidere uetantur, iussi magis 
quam facti tempus spectare. 

Nec me mouet, quod laudibus C. flaccum Impera* 
torem Cicero extollit, qul tum in proulncia illam rem 
uehementer uindlcandam putauerit^O* Etenlm quid ml- 
rum, eum magistratum non uim solum ac deiectionem 
Cquae non huius sed quinti loci est^ uerum , antequam 
Praetorem urbanum iusslsse sciretur, etiam possessio- 
nem improbasse? 

Saluam igitur hoc quoque loco Naeuii caussan 
fuisse arbitror. 

Quod sl quis dixerit, cupide tamen, malitiose, Im- 
probe Naeuium egisse, de ea re nuUum esse nostrum 
Ittdiclum defendam. Qui enim sciri hodie potest, oe- 
rane sit Ciceronis narratio an uerius fortasse Horten- 



36) Vide lepiduni de Q. Ro- 37} Conf. c. 7. 

sciu prooemiuDi in c. ^. seq. 



S* 9. Defensio in partes locosgue digesta. 185 

sius retulerit , pro decoctore Quinctium et sua et ^»* •^^^ 
Naeuii onmiumque opinione Roma profectum esse, ^ 
Naeuium autem boni , ui/;ilantis, strenuique patrisfami- 
lias offieio functura, qui mature curauerit, ut prius 
res Gallicana suo nomine possideretur , quam omnia 
Quinetins, tempore spatioque dato, turbaret, distra- 
heret, fraudandique caussa auferret, denique quod 
possideretur praeterquam solum nihil relinqueret ^^). 

Sed haec incertissima sunt. De quarto autem loco 
satis. 

Restat quintus, qui hanc orationis partem claudit. J^v«^ 

« Numquid est caussae , sic ait Cicero , C. AquUlij 
• ftiiii, si longe aliter possedit quam Praetor edixit^ 
*i$te ex Edicto nofi possederU?* 

Id uero uerborum sono satis speciosum, ueritate 
atque iure niliilo mea sententia ualidius^^) quam quae 
antea repulimus. 

Deiecerit sane Quinctium in Gallia Naeuius contra 
qoam Edieto Praetoris uetatur: poenam daturus est 
ant alla iuris publici priuatiue incommoda passurus, 
nec tamen propterea desiit bona Quinctit ex Edicto 
possidere. Siquidem ut ad formulam Edicti, quae de 
satisdatione est, atque ad sponsionis tenorem redea- 
ous^), sic existimo, et Praetoris sententia et peri- 
torum interpretatione et usitato sermonis genere ea 



3S) Nimirom de Qainctii oita et «ita te caecom copiditate... foitse» 

Doribos longe aliter Hortensiom rel. Conf. pro Q. Boscio c. 6. 

dixisse qoam de Q. Roscii Sato- 39) Consentit mecom Elotziui 

riom, ex c. 26. intelligitor : «De ad c. 26. p. 5S7. 

■ rutiaguam uita tu dicere audes, 40) Yide c. 8. 27. et supra 

•qoi hoc concedas necesse est , g. 1. p. 4. 27. 



186 Cof. I. De iure caussae Qumctianae. 

F^aiurn. boiia dici ex Edicto possessa esse^ quae a creditore 
^*^ uno pluribusue Praetore auctore atque coiniDissa iUa- 

rum Edicti caussarum aliqua possessa sunt. De tri- 
glnta dierum spatlo nlhil dico, quippe quod insermone 
solenni et accurato Cqualis in utraque illa formula ha- 
betnr^ non uerbis illis ex Edicto bmia possidere con- 
cludi sed distinctis uerbis exprimi separatimque adiici 
soIeat^O* 

Qnid autem? haec illa Edicti clausula, quam ora- 
torem hoc ipso loco urgere uidemus, quo pertinet? 

Enimuero non id agit, ut demonstretur, quaesl^ni- 
ficatio sit uerborum ex Edicto botia potsidere seu 
qualem esse oporteat qui possit dici bona alicuius ex 
Edicto possiderCy immo modutn quemdam legemque 
imponit siue C^t Ciceronis utar uerbis) praecepta dat 
iis^ qui ex Edicto botui possederiiU: — ex EdietOy 
hoc est ex aliis Edieti capitibus illis, quibus caueri, 
quorum bona possideri liceat, supra cognouimus. 

Hanc autem ueram esse eius Edicti interpretatio- 
nem, partim res ipsa declarat atque luris diuersorum- 
que Edicti capitum ratio^O, partim ipsa Edicti oerba, 



41) Conferantor qaae modo 
attali. Qao aotem pertineat hoo 
moDoisse, inoenies topra $. 6. 
p. 109. seq. 

42) Ne longos sim in re aper- 
lissima, onom hoc lenendom, 
qood sopra (S- !• p* 5.) docoi, 
illam sponsionem , qoae de bo- 
nis ex Edicto possessis esset al- 
qoe ad satisdandi necessitatem 
pertineret, m rem conceptam 



foisse neqoe ad certi alicoios 
creditoris personam adplicalam. 
Qoid ergo? Si qoando Bdicli 
iore commisso pWres creditores 
io possessionem oenerinl , deinde 
QDos aliqois Edicti qoodconqoe 
praeceptom oiolaoerit, nom id- 
circo cofUra onrn/Bt lodicabitor, 
hona ex Mdido po$se$sa non 
esse? Nom etiam ignominia ces- 
sabit, qoam eodem tamen iore 



S* 9. Defenrio in partes locosque digesta. 187 
qaae ad hnnc defensionis locam Cicero exhibet ^) , ^*» •**•'»• 

* * Locusquia' 

quinetiam qoae de suo addit^), egregie confinnant. '<" 

Qtd uxorem habet^ eum cum aliefia muliere coii- 
cumbere non placet Concubuit autem. Ergo — 
uxorem non habet. 

Probane haec rationis conclusio? Certe isto Tullii 
argumento haud uitiosior! 

Sed hactenus de seeunda parte. Nunc ad tertiam ■'■'•*•'♦*• 
aeniamus. Quam utinam legere liceret! Ea uero tem- 
pomm iniuria interiit tota, ne syllaba quidem relicta. 
Quod si propitia quadam fortuna nobis restitueretur, 



alqae gaiisdandi necessitittem cen- 
leri tapra apparatt ? Qood si , 
adaertanle qaidem et spontionis 
et Edicti formola , eom qai pec- 
caiset segregare a caeteris ao- 
loeris , etiam ad absardiora per- 
doceris. — Qaae in contexta 
iiuersa JEdieti capita commemo- 
noi, eorom alteram in c. 19. 
liQias orationis proponitar , alte- 
ram in g. 27. Yerba aide sa- 
pn p. 46. et hic infra in nota 
qoae seqiiitar. 

43) e* 27. cCognoscamas Edi- 
cctom. Qui n Bdicto meo in 
crosnsnoinai ubnbriht. De te 
^loquUur, Naewi, qtiemadmo- 
Mdmm tu putas: ais enim ex 
tEdicto uenisse. Tibi^ quid fa- 
«eiof, defmU; teinstituit, tiH 
Mpraecepta Oof. Eos ita uidb- 

«TTB IN POSSESSIONB BS8E OPOR- 

« TBBB. Qaomodo ? Quod ibi- 



«DBM RBCTB CUSTODIRB POTB- 
C( RUIf T , ID IBIDEM CUSTODIANT. 
«QUOD NON POTBRUNT, ID AU- 
«FBRRB BT ABDUCERB LICBBIT. 

« Qaid tam ? Dominum , inquit , 

«INOITUM DBTRUDBRB NON PLA- 
«CBT.» 

44) ibid. fnEum ipsum^ qui 
• fraudandi caitssa latitet , eum 
ctfpjum, quem iudicio nemo de- 
ufendatf eum ipsum^ qui cum 
^omnibus credboribtis suis male 
9iagatf inuitum de praedio de- 
utrudi uetat. Proficiscenti tibi 
9iin posseuionem Praetor ipse, 
uSex. Naeui, palam dieit (ta- 
cite qaidem , non , at qai- 
dam patant, uiua uoce): uita 
« possideto , ut tecum simul pos» 
vsideat Quinctius: ita possi- 
a deto , ut Quinctio uis ne af' 
«feratur. Quid? tu id quemad- 
« modum obseruas ? » rel. 



188 Cap. I. De iure caussae QuincHanae 

Par.tertm. miserH illa lacuna, quae inter eapita 27. et 28. I 
cedit, propemoduin expleretur^^). 

Nunc utl res est, in lucro reputabimus , qu 
peroratione Inuenimus per indicem repelita: nam 
cls hisce uersiculis circumscribilnr omnls cognitl 
stnu Nec longum est integros exhibere. 

c. 29. . . . Omiiiiio autem boiia postessa nofi 
cotistitui: quod bonorum possessio spectetm 
in aliqua parte sed in uniuersis^ quae teiu 
possideri possint. Dixi^ Romae domum f 
qtio iste ne adspirarit quidem; seruos compt 
ex qutinis iste possederit neminem^ ne att 
quidem: unum fuisse^ quem attingere conath 
prohibitum fuisse, quieuisse. In ipsa GaUi 
gnostis in praedia priuata QninctU Sex. Noi 
non uenisse. Denique ex hoc ipso saltUj 
per uim expulso socio possedity seruos pri 
Quinctii noti omnes eiectos esse. 

Haec sunt, quibus probare iudicl Cicero at 
Naeuium, quocnnque lure, ut bona Quinctii possi 



45) Recte SchUtziut adaolat: 
a Desiderantor hic omaia , qaae 
«ad caput partitiooit tertiam 
c( pertinebaat , io qao orator de- 
« monstrabatNaeaiumboaa Quin- 
«ctii non possedisse, aoa cum 
« principio epilogi », atqoe (com- 
mode addiderit) finalibus capi- 
tis secaodi uerbis. — De par- 
tium diuisiooe postea uidebimus. 
Lacunam uero esse , eamque 



satis magoam , inter c 
opioor , coDueoit. Nan 
Elotzianae EdUionis eai 
ciem esse aoimaduerto , q 
unum quidem hoc loco i 
desideretur, malo equid 
pothetam accusare qnan) 
dero , Virum doctum , qm 
luce clarius esset, non 
aut coutra omoium con 
temere ac tacite reiecisM 



§. 9. DefeMio in partes locosque digesta. 189 

et pastulauerit a Praetore et fmpetraiierit, tamen ex p«nt«rtia. 
facto non ita possedfsse bona, ot de sponsione contra 
Qoinctiura iadicari ins esset. 

Enimuero sit narratio Tollii nera (qnis enim qnem- 
admodam res gesta sit dfuinaturas est?}: de iuris 
ratione , quo fandamento oratio utitur, magnopere du- 
bito. Non eo dico quo ab inepto plane principio oria- 
tor, sed ita equidem sentio , id quod natura sna aerum 
est, exiguo uerborum momento in prauum detorqueri, 
deinde ratiocinando ad extrema perduci, caussae neces- 
sitati quam rei neritati aptiora. 

Etenim quod principii loco fere ponitur, bonorum 
possessionem non in aliqua parte sed in unluersis bonis 
spectari, nonne uerissimum est? Mihi quidem uide- 
tor: at longe aliter atque orator noster interpretor. 

Qnippe aliam arbitror unluersorum bonorum aliam 
diigularum rerum possessionem esse , neque recte per 
omnia aequari qut bona possederit et qui singidas 
mties res, quae eorum bonorum essent^ possederit. 
Cai consentaneum esse puto, in bonorum possessione 
non singulas res, possideantur necne, sed quasi per 
miiuersitatem bona possessionemque spectari oportere, 
ac propterea satis ad sponsionis caussam uideri Nae- 
Qiam possedisse, si modo ita Quinctii bona possederit, 
ut aninersorum bonorum modicam quandam cnstodiam 
excrcere posset*^). 

Eam uero rem in iure iudiciisque Romanorum latis- 
sime patuisse arbitror, et longe afuisse, ut qui non 

46; Vide sapra $. 3. p. 71. 



190 



Cap. L De iure caussae Quinetianae 



Pantertia. omnes oiunino res qaasi mano adprehendisset , pr 
negaretur ad Edleti canssam recte possedisse. C 
quum uestfgia, quae supersnnt, respicio^^), raidtt 
^is mihi uidentur illi nimiam creditorum possessi 
que asperitatem timuisse quam adstrictlori qi 
possessionis exercendae ratione eo rem perdnxia 
indulgentia et humanitas in perniciem creditoribu 
teret. Vel minime antem puto faueri iis, qui ipai 
rumue procuratores uim adhibuerint, quominuscr 
a Praetore iussus bona possideret, deinde hanc 
cuipam in fraudem aduersarii^ quod minus rectc 
sedisset, contorquere uoluerint. Talem uero Q 
caussam fiiisse, quum Praetor Naeuium possider 



47) L. 13. De reb. aactor. 
iad. po. (Gaitis) ctQuamais posses- 
csa non sint bona, qaia forte 
«nihil fnerit qaod possideatar 
«aat sine contronersia [non] 
« possideatar : creditor, qui in 
« possessionem missos est , pe- 
«rinde habetnr ac si etiam pos- 
«scssa bona fuissent.» — Conf. 
L. 12. §. 2. eod. (PauUui.) 
« Si propter naturam rei , aeluti 
« si praediam inandatnm sit , 
« aut propter latronum potentiam, 
«non potest possideri : recte 
«dicitur non esse qaod possi- 
«deatur.» — Porro respicien- 
dum Edicti capat illud, quod 
pauUo antea (p. 187. not. 43.) 
ei orationis capite 27. attulimns, 
ubi quiuis animaduersnrus est , 
Praetorem de possidendo permit' 



tere magis, deinde modi 
ponere, nimia uetare, qaa 
strictissimam singalarom 
am rerum possessionen 
incitauerit. — Caeteran 
L. 13. NON illud , qaod u 
clusi, eiiciendum esse < 
cam propter sententiam 
Codicis mei (qui olim 
Colladooii fuit, omnesqn 
quaginta Digestorum libi 
tinet) atque Basilicomm 
p. 538.) auctoritate. — 1 
dem me fngit, quae de 
uersia in d. L. 13. scrip 
extraneos potins, qui coi 
siam moueant, quam ip 
bitorem spectare. Alio( 
stitnonii loco fragmentii 
aestimarem , non ue9ti\ 
numerarcm. 



S. 9. Defenrio m partes locosque digesta. 191 

sisset in eoque \uasa etiara perseuerasset , supra retu- p»>iertia. 
limus^^). 

niaiii uero iuris rationem modo expositam qui eum 
re gesta composuerit ^^) , liaudquaquam , opinor ^ sibi 
persuadebit , parum possedisse Naeuium, qui itaposse- 
derit, ut Quinctius iUum in suis patemis bonis domU- 
tuiri tdderet^ ipse fUiae nubili dotem conficere mti 
potset: — quae sunt ipsius TuIUi uerba, in deplo- 
randa Quinctii miseria perorantis ^^). 

Ex quo inteiligitur, tertia hac parte Quinctii caus- 
sam iodici probari uix potuisse. 

Ac satis quidem de unaquaque defensionis parte et 
de singulis argumentis, quo pretio fuerint, disputa- 
tum est. 

Relinquitur ex his, quae supra pollicitus sum, ^J*^Z 

nerna. 



48) 8* 1* P* ^- s®<l- S* 7. p. 
123. seqq. S* S* P* ^^* *®4- 

49) Qaod inter caetera Tal- 

lias inieGit , ex hoc ipio $altu , 

fium ptT uim expulio soeiopo»- 

Hdit , semos priuaios Quinctii 

non omnes eiectos esse, aiden- 

dom , ne y qaae atrinqae dispa- 

Uri polaerint , eoram qaodam- 

nodo materia inaeniatar in L. 

1. SS- ^- ^' I>e ui. (Ulpia- 

iMis.j «Non alii aatem quam ei, 

■ quinon possidet (Sic meos quo- 

qae Codex ; qaa de lectione 

tdeas Saainiam , d. R. d. Bes. 

%. 11. p. 189.) ainterdictnm 

«Cfidtf ui competere, argamen- 

«tnm praebet qood apnd Yiaia- 



«nam relatum est, si qais me 
a ui deiecerit, meos non deiecerit, 
« non posse me hoc interdicto ei- 
« periri , quia per eos retiueo pos- 
« sessionem , qui deiecti non sant. 
§•46. « IdemViaianos refert : Ser- 
« vos quosdam ai depulit , alios re- 
« tinnit et ainxit , aut etiam eUim- 
uperauit: ai te deiectum intelligi; 
adesisse enim possidere, quam 
«serui ab alio possideaotur. Et 
a quod in parte seruorum dictam 
aest, idem in omnibus diciait; 
«si forte nemo depnlsus esset, 
« sed possideri ab eo coepissenl, 
«qoi ingressns in possessionem 
«esset.p 
50) c. 31. 



l 



tioae contro 
u«rria 



192 Cap. i. De iure caussae 

D« parti. unnm hoc, at, qaatenus controversiB est, fines in 
singnlas defenslonis partes regantnr. 

Inter primam quidem et secundam nihil ambigit 
Tertiam uero partem, quam nos amissam esse tot 
diximus, quidam ita constituerunt , ut a secunda p 
minus auellerent, eaque ratione priorem tertiae dii 
diam saluam esse , extrema tantum capita interiise e: 
stimarent. 

Qui auctores quum satis multi sint nec unius si 
culi, atque ipsi etiam Inter se uarie dissentientes, ratis 
mum erit, unius cuiusdam rationem curiosius examina 
qua cognita facilius caeterae expedientur. 

Rauium dellgo , ut qui ex professo ac diligenter 
omni hac partitione tractauerit ^^). 

Ule uero inter secundam tertiamque partem 
terminum posuit, ut ne ultra caput orationis X^K 
secunda porrigeretur , quinque autem illi loci, quil 
nos eam constituimus, nullo praeterquam primo relic 
tertiae omnes adiudicarentur. 

Quid ergo est? Caussa eius dissenslonis uniuera 
partitionis rationem amplectitur. Quam quum nos q 
dem talem fuisse demonstrauimus, ut ad ius posside\ 
pars secunda pertineret, tertia factum pos$es$ionis^ qi 
uocare solemus, spectaret; contra Rauim caeteriqi 
qui in hanc sententiam discesserunt ^^) , uerba 
oratoris 



51) 1. I. p. 29-35. et p. 87. 36.) , Osiander (1. 1. in A] 

52) Qaorom numero sant: mento); — Nic. DMjardim 
Freigiui (in Ed. sopra cit. p. 36. Ed. 1738. in Sjnopsi) , Bec 
40. 43.) . Facciolatus (1. 1. p. 4i. (in Argnmento), Klotziui (ib.; 



S. 9. Definsio m partes locosque digesta. 193 



tione roalro- 
nonift. 



« debule C<>8tendMi3 cfo; Edicto te possidere non ^ p«rt« 

« potuisse y 

• postremo non possedisse* 
sic aidentur interpretari, ut « possidere non potuisse * 
• et iu)?i possedisse * inter se opponantur , eaque distin- 
ciione utriusque partis proprictas tota contlneatur; 



Nec Umen inter omnes plane 

coDaenit. Nam qnos extremo 

loeo ennmeraai, tres yv. DD. 

in medio c. 24. terminom posne- 

mnt, nt ex quataor illis defen- 

sionis locis , qoos caeteri a se- 

conda'|Mirte aoellaDt» dao in in- 

te^ relinqoantar. Attamen eo- 

ram opinio iisdem fere ac cae- 

teroram aidetar et uitiis labo- 

rtre et argnmentis concidere. — 

Contra mecam sentiant Hoto- 

nanuM , MantUitit, Mmardu$, 

Sehmzius , Bumoufius (in d. Ed. 

Le Clerc , ande qaae iiaias ora- 

tioDis argomentnm continent , 

Hocissimis exceptis , in Editio- 

nem Nisardi , antea commemora- 

Um, ad nerbam translata sant), 

^emalrtuf (inSjnopsi). His etiam 

lamhinus adiangi solet, qui ad 

fioem capitis 27. sic adnotaue- 

rit : « Hic desiderantur ea omnia, 

«qoae adtertiam diaisionis mem- 

«brom, nempe Naeuium non 

ipossedisse, pertinebant : et prae- 

«terea paaca qaaedam ex prin- 

«cipio epilogi.» — Sed quem 

QOQum ille errorem sibi compa- 

noerit, inlelligitur ex iis, quae 

proiime praecedunt (in Ed. 1566. 

p. 677.) ad superiora eiosdcm 

c. 27. oerba Praetor te quemad- 



modum poisidere iutsit et r^l. 
directa. Sic enim scripsit: «Ante 
« haec nerba iussi spatium inane 
«relinqui, ut lector minus at- 
«tentus intelligat aliquid deesse. 
« Deest autem , nisi fallor , prin- 
^dpium tertii membri conclu- 
«sionis, cum breui commoni- 
« tione iudfcis , hoc modo : Do- 
« eui , C Aquili , quod secundo 
« loeo pollicitus sum , ex JEdicto 
« Praetoris bona P. Quinctii Nae- 
« uium possidere nullo modo po- 
ntuisse, quod neque fraudatio- 
« nis causa latitarit , neque ex- 
fiSuUicausa solum uerterit, ne- 
« que absens iudicio defensus non 
«fuerit, nequebona eiusuenierint: 
« ex quibus etiam id , quod erat 
o tertium , intelligere licet , Nae- 
« uium bona Quinctii non pos- 
« sedisse ; quod tamen mihi per- 
u facUe est ex ipsius edicti uerbis 
« ostendere : Praelor te quemad- 
fimodum etc» — Caeterumcon- 
ferantur etiam quae Facciolatus 
(I. 1. p. 44.) tradit, Martinum 
de Cygne ac Merouuillium de ilia 
parliam diuisione sensisse ; quo- 
rura mihi nondum copia fuit. — 
Velerem sententiae nostrae aucto- 
rem uide Martianum Capellam 
(ap. Capper, p. 434.). 

13 



194 Cap. L De iure camsae QuincHanae. 

D. p«rti. quod autem adiecit Tnllius « ex Edicto * , non iim 
tronema. diuersl nitiU Indlcet, uerum etiam pro eommunf habt 
dum adeoque ad tertiae partis argumentum Qwn pi 
sedlsse^y quamuis deficiente uerbo, cogitatione tan 
iterandum supplendumque sit. Quid multa? his auc 
ribus Cicero, dummodo planius aptiusque, quod sei 
ret, eloqui uoluisset, sic utramque partem distinc 
rus fuisset: 

^deitide (ostendhta) ex Edicto te possidere % 

« potuisse , 

• postremo, ex Edicto non possedisse.* 

Cui rationi consentaneum est, quod Rauius siat 
tertiam partem uel ipsam esse bipartitamy ut pri 
doceatur, ex Edicto Naeuium non possedisse, deii 
omiiinoj id est facto non possedisse^^). 

Mihi uero, ut uerum fatear, omnis haec interpi 
tatio subabsurda uidetur. Nam, ut a re potius qu 
a uerbis incipiam, quid illo iudicii tempore interfi 
7ion potuisset possidere an non possedisset ex Edi 
Naeuius? quae tanta inde ad caussam cognoscenda 
quae ad percipiendam tenendamque defensionem ut 
tas C^t ea tamen in partitionibus instituendis maxl 
spectatur^^O; ut ad illam distinctionem uniuersa f 
confirmatio digereretur ? Adeone diuersis momer 
cernetur, ex Edicto'utrum potuerit possideri an p^ 

53) Illis fere oerbis Y. D. uti- « cto quidem ponedisse uel pc 

tur in conGrmatione oratoris «dere conatum esie bona, ^ 

adumbranda , p. 32. Partes uero « rum poisestio ipso ture ( 

ipsas sic nuncupat, p. 29. seq. : « nuUa.» 

«II. lure neminem omnino po- 54) Quintiliani I. O. lY, 

utuisse ex Edicto bona Quinctii 25. seqq. 
•potsidere» III. Naeuium ne fa- 



S» 9. Defensio in partes locosque digesta. 195 



tesmm sU^ nt in eo Ipso disciimlne orationls membra ^ p««^- 

tione rontffo- 

constituantur^^)? Qoasi aero nihil antiquios Tullio ^»'^'- 
foerit , quam ut iudex intelligeret , 7ie pottiisse quidem 
bona Qulnctil ex Edicto possideri, qul neque latitas- 
set, neque aliam Edictl caussam commisisset; at ex 
Edicto potuisse quidem possidere, tantum non posse^ 
disse Naeuium, qui bona non uendlderlt, qul socium 
ediderit Quinctium, qui iniussu Praetoris in possessio- 
nem miserit, qui possidendi modo praecepta Edicti 
laeserit. Immo liaec omnia tmo ordine ab oratore 
eaque mente proferri, ut tam ex Naeuii quam ex 
Qainctii factis appareat, eo iure non fuisse Naeuium, 
nt bona Quinctli ex Edicto possideret, slue — quod 
uium atque idem est nec nlsi ad augendam negationem 
oalet^^) — possidere possety nonne res ipsa declarat? 

Nec diuersam interpretandi uiam orationls tenor 
uerborumque uestigia demonstrant. 

Prifflum animaduertere conuenit, in primae ac se- 
condae partis Initio breul quadam praefatione aut 
transitione uti oratorem^O; eiusmodl uero nihil appa- 



55) In menteiD aenit neteris 
iHiQs: «Nam nl nihil interest . 
■atmm nemo ualeat an nemo 
^possU ualeren et rel. de N. D. 
III, 32. 

56) Haec qnidem dicendi fign- 
n per se ipsa neqne noni ne- 
qae snspecli qnidqnam babet, 
aeqne exemplomm confirmalione 
indigere uidetnr. Ecce tamen 
qood forte mihi oblatnm est : 
pro Cluentio c 22. extr. «ni- 
"deatis necesse est, nuUam ac- 



«cosatori caussam etse potuisse, 
« car iudicium uellet corrum- 
«pere.» Conf. ibid. c. 23. extr. 
«docui rationem nullam buic 
« corrumpendi/tii55e.» Addet6td. 
c. 30. med. — De re conf. c. 
4. 7. 10. 17. et passim. 

57) c. 11. «Non fuit caussa 
« cur poslulares. Qui hoc intel- 
«ligi potest?» — c. 19- «Docui 
«quod primum poUicitus sum, 
« . . . . caassam omnino , cor 
«postolaret, non fuisse: quod 



[ 



196 Cap. I. De iure catissae Quinctian 



tiOBe roiitro« 
uerna. 



De p.rti- rere in c. 23,^^) et deinceps, ubi Rautiis caeteri^ 
secundam tertiamque partem limitem egerunt; 

Deinde quod negaui uocem potuUse nrgendi 
quem potius testem citabo quam ipsnm Tullia 
utique in illis ipsis capitibus, ubi tamen omnl 
nione in secunda parte oratio uersatur, pi 
dixerit, Naeuium ex Edicto possidere mn \ 
et Naeuium ex Edicto non possedisse^^)^ qi 
in colligenda loci primi disputatione hac alter 
simum loquendi formula usus sit^^). 

Postremo componas quaeso partitionis nerbi 
exhibui^^), cum illa argumentomm repetltioni 
In peroratione habetur^^). Ubi quum incideris I 
haec: Omnino autem bona possessa non esse 
tui^^)^ exinde uero respexeris illa, quibus inpi 



«neque» rel. «AUende nnnc ex 
« Edicto Praetoris bona P. Quin- 
<f ctii possideri nnllo modo po- 
<f tuissc.» 

58) Vide mox infra in nota 60. 

59) c. 20. «C. Aquillius . . . 
«hoc ius in ciuilato constituat , 
«... cuius procurator a Prae- 
«tore tribunos appellare ausus 
« sit , eum non dcfendi , eius 
« bona recte possideri posse . . . 
« Quod si probari ncmini potcst, 
«illud certc probarl omnibus nc- 
« cesse est , dcfensum esse iudi- 
« cio absenlem Quinclium. Quod 
« quum ita est , ex Ediclo bona 
«possessa non sunt, 

60) c. 22. extr. «Quare aut 
« doceas oporlet , Alfenum ne- 



« gasse se procurator 
« non deiecisse libeH« 
« cium accipere nolai 
«quum haec ila facta 
aEdicto te bona P. Qu 
apossedisse concedas.» 
quac continuo (ne on 
uocabulo interiecto) in 
quuntur , « Etenim si 
« possedisti , quacro coi 
«ucnierint» rcl., quae t 
tio cst diuersac prorti 
quc parti dcfcnsionis s 
quum eadcm ulrobiqu 
res , de qua agitur 
slretur ? 

61) Supra p. 172. 

62) c. 28. 29. 

63) Caetera nide sup 



tione eontro- 



S' 9. Defensio in partes locosque digesta. 197 
tertia pars designatur, afdelicet postremo iion posse^ De ^- 

tioneec ' 

dissej et paullo inferfiis nego possedisse^^) nonne ue- «*•»>*• 
Inti necessitate quadam coactus fateberis, utrobique fer- 
Hae hoius partis et nomen et Initium certissime de- 
moiistrari? 

Quo concesso illud quoque palam erit, ad tertiam 
oratlonls partem praeter ea, quae inde ab illis uerbis 
enumerantur, nihil posse pertinere, anteriora uero se^ 
cundae omnia esse, sicuti ab Initio nostra partitionis 
Interpretatlo ferebat")? * 

Sed iam satis multa de re meo quidem iudicio aper- 
tissima. 

De uno quodam uerbo mihl reliquum est quod uerbo 
adiiciam* 

Qui locus modo ex anacephalaeosi petebatur, in eo 
oox Omntno mera Hotomani coniectura, neque noti 
Codicis allius auctoritate constat. Eam autem con- 
iecturam, omnibus semper probatam atque inde a Lam^ 
hbio ab omnlbus, puto, Editoribus receptam, nuper 
Klotzius reiecit, ea ratione ductus, quodOMNiA, quam 
eommanem Codicum lectionem dicit ^^) , perinde atque 
Omnino ualeret. Quod ita posse ualere^ dum planum 
feeerit, fateor me non credere^^); quod ualere potest^ 



64) Yide sapra p. 172. siae 1832. 8.) p. 9. in hunc 

65) Conf. sapra h. Sp^o p. modum dispalauit : « Quod (scil. 
172. et deinceps. Omnino , e coniectura) atamet- 

66) Sic atique haberi in Ber- «si ferri posse aideatur, multo 
vnst et in Parisiensibu$ trede- ntameu ei scripturae , quam 
^m testis sam. «omnes libri tuentur, posthaben- 

67) Nullo loco numero quae «dum est, tanlum abest, at 
^^ EmendUaiofUbus TuUianis (Lip' «ista uerba corrupta esse uide- 



198 Cap. L De iure caussae QutnctianOi 

!>• partt. id arbitror propter sensum ferri non posse^ qvii 
«erua. Naeuiiis dicitur partem tantum bonorum fioti 
bona possedisse, non quasi finU est, qui huic 
tationi proponatur, sed argumetitufn modo, qui 
trinsecus demum assumpta iuris quadam sponsio 
ratione, illud conficiatur, omnino bona possesi 
esse; — quam ipsam rei summam illis uerbis 
ciari, sequentia manifestissime declarant^^). 

De Codicum auctoritate sic existimo, quat 
possunt, ferenda esise nec coniecturis temere 
dum: caeteroquin, qua iUi sunt origine, aetate 
tura, tantam aestimari non oportere, ut sensus 
sitati, quae dlscerni iudicio potest, omnimodo 
ponatur^^). 



«aotur. comiDiseniDt aatem hoo 
«loco critici ot saepe alias er- 
«rorem in dialectica ratione. 
«Tnllios enim hoo ooU demon- 
«strare inde, qood Sex. Nae- 
«oios non uniuersa quae teneri 
« ac possideri possint possederit, 
«apparere adeo nihil istorum 
«bonorum iure esse possessum 
«itaque dicit: amnia autem bona 
mpossessa non esse constitui , 
« quod — possint. , hoc si recte, 
«ut par est, inlellexeris , non 
«est, ut putarant critici : yae- 
« uium non omnia possedisse sed 
« Kaeuium omnia non possedisse, 
• es seien aUe Giiter nicht in 



aBeschlag genommmwa 
«e. es sei kein Gut in j 
« genommen trorden. H 
«que nihil est aliod Di 
« omnino ac plane non 
nesse Qninti bona a Na 

68) Vide supra p. M 

69) Quid enim qood 
inferius in omnibns, q 
uerim , Codicibus exta 
uos priuatos Quinctii (hi* 
ifojr) omnes eiectos esse , - 
quis tuebitor? Nolo ipsi 
tis fines in praesens e: 
Plora ei uniuersa onti 
hibebo in pagellis » qi 
xiiue sequuntur. 



CAPiJT n. 



De oarielate lectlonls in oratlone pro P« 

Qulnctio* 

Statim a principio praefatus sQm, ita rae Tuliia- 
narum aliquot orationora nonam curam suscepisse, ut 
et criticam contextus recensionera et rerum ipsarura 
explanationem pro ulribus meis pari studio ac dili- 
gentia amplecterer. 

Quocirca quum in superioribus iliis commentationi- 
biis, praeparandl operis caussa institutis, nonnisi eas 
lectionis uarletates attigerim, quae ex iuris rerumque 
potlssimum cognltione spectandae ac diiudicandae ui- 
derentur, aequum censeo, etiam subsidiorum critico- 
nmi, quae adhuc collegerim, rationem aliquam reddere, 
deinde nonnulla ad praesentem cognitionem ntilia ex- 
liibere, simul denique totam orationem critica ratlone 
ita perlustrare, ut de uarietate lectionis singulorum 
locoram caussa plerumque instruatur magis quam iu- 
dicetur. 

Kt quum Viros doctos IIIos, quotquot hac aetate codic»> mM 
singulls quibusdam Tullil orationibus egregiam operam 
nauauerunt, omnes animadnerterem Codicum manU" 
icriptorum scrinia repetiisse^ horumque memoriam, 



^O Cap. II. De uarietate lecHoms 

codice. mM. etiamsi XVI. iam saeculo noti fuissent , sedulo conspi- 
cuoqne semper cum fructu reuocasse, mihi quoque pri- 
mum fuit, ut Codices, in hac oratione^ si in alia ulla, 
niminm diu neglectos^], indagarem, et quorumcunque 
copia fuit, impigre excuterem. Qua in re ne recen- 
tiores quidem, XIV. atque XV. saeculi uidelicet, dum 
meliores inuenissem, fastidiebam, probe memor, cele- 
berrimos illos saeculi XVI. Editores et Criticos, et qui 
proxime hos exceperunt, quum contextum illum, quem 
tri^^itum accepimus, constituerent , iisdem fere Codici- 
bus similibusue usos esse, ita tamen usos, ut quam 
ibi uerborum imaginem hausissent, eam eruditione sua 
rerumque cognitione emendarent, reficerent atque ex- 
colerent. Quid igitur? Nonne id ipsum opus haec 
aetas nostra, uix maioribus quidem animi uiribus, at 
nouis quibusdam subsidiis instructa, retexendum sibi 
proposuit? Quod ut prospere procedere possit, impri- 
mis mihi sciendum esse uidetur, quid ipsis Codicibus, 
quid contra illorum uirorum coniecturis iudicioque ac- 
ceptum sit ferendum. Id uero nisi Codicibus ipsis 
denuo inspectis satis sciri non posse, usus me docuit. 
Sed quid opus est plura? lam enim res ipsa senten- 
tiam nostram declarabit. 

p«ri.ieDses. Bibliothcca regia Parisiensis Codices manuscriptos, 
quibus oratio pro P. Quinctlo inest, habet trededm^ 
quorum ecce tibi indicem. 

a. Codex chartaceus, saeculo XV. exaratus, primuiii 



1) Yidesis quac ISHebuhrius dc Rhenano (Bonnae 1827.) Tom' /• 
hac oratione slaiaii in Museo p. 223. 




in oratione pro Quinctio. 



201 



lacobi AuguM Thuani^ postea Colbertinus^ in codice«m«.. 
quo, praeter philosophica quaedam Ciceronis et 
aliquot epistoias, orationes inueniuntur ufginti et 
una, nono autem ioco haec Ouinctiana^ in Cata- 
logo CPari8»s 1744. fol.) Ps. III. Tom IV. p. 
396. N. 7788.2). 






2) Idem est hic Codex , qaem 
Ed. Wumdenu ad orationem pro 
Plancio in Prolegom. p. lY. at- 
talit atqae nota Pa. designauit. 
Qaae etiam caassa fait , at pri- 
mo loco eam afferrem, qaoma- 
%\s et litteraram ordinem et no- 
tam illam conseraarem. Qood 
V. D. ille d. loco adiecit, Qaa- 
«ais pagina plnrama aerba te- 
c mere omittit », etiam haic parti, 
qaa oratio pro Qainctio contine- 
tar, aliqaatenas connenit; rar- 
tas aatem maiores qaasdam la- 
caoas, caeteris paene omnibas 
commones, non habet. Caete- 
nim praecipaam est ei Codici 
etiam netastias hoc orationis ar- 
gamentam : 

«Incipit oratio M. T. C. pro 
« Qaintio, caios argamentam hoc 
«est. Sextus Naeaias et Gaias 
«Qointius ciaes Romani focie- 
«tatem certaram reram, qaas 
«io Galia possidebant, inter se 
«ioiaeront. Decessit g. Q. (G. 
«Qaintins) rellcto herede Pnblio 
«Qaintio. Cnm rationem socie- 
«tatis, qaam olim fratereius con- 
«traierat com Sextio (Sex. Nae- 
Qioi, uidere aellet , quodpraeler 
* spem fuerat a Sex. N. quadam 



«promissa pecania destitatas, 
« circamaentns est magna fraade 
« atqae arte a Sex. Cam enim pro 
ailla ratione pecaniaria litiga- 
« ret , fuissentqne de commani 
«aolantate aadimonia dissolata , 
«et Q. iter cepisset in Galliam, 
«Naenius a praetore postulauit, 
a ut sibi ex praetoris edicto bona 
«Quintii possidere liceret, cnm 
« sibi aadimonium deseraisset 
« Quintins. Praetor intercedente 
a Alfeno , procuratore Sextii (sic)^ 
«iniaste concessit possessionem 
a bonoram Quintii Naeuio. Quin- 
a tius , cnm primum in Galliam 
auenit, nt tamquam fratris he- 
« res bonorum communium pot- 
asessionem || eiectos fait mana 
a commanium •eraonnol de ftindo 
agalicano. Yolebat igitar Nae- 
«nius bona Quintii possessa di- 
a cere , asserens se per 30. (9ie) 
a dies edict^ praetoris bona Quin- 
atii possedisse. Causam Nae- 
« uii agebant Q. Hortensius et 
a L. Philippns, ciarissimi et (spa- 
« tium uacuum 15. circiter litte- 
« rarum) oratores , quibus iam 
«ueteranis et potentibus Cicero 
a adhuc iuuenis annorum 22. , 
«ut refert planterus (sic) Quin- 



202 Cap. 11. De uarietate lectwms 

codices aiM. 6. Codex membranaceas , saeculo XV. i 

PmrwieiiaeB. 

oihn Colbertimis. Praeter alia continei 
nls orationes octo (jpro QuUutio est sepi 
Philippicas. In Catalogo 1. 1. p. 395. N. 

c. Codex membranaceus , saeculo XV. c 
olim I. A. Thuanij postea Colbertintu 
tinet Ciceronis orationes XII., quarum i 
pro Qutnctio. In Catalogo L I. p. 394. N. 

d. Codex membranaceus, saeculi XIV., ut 
quem In d. Catalogo impresso frustra qua 
Notatus est atque in Supplemento C 
quod manu scriptum extat, descriptiifl 
bonne N. 484, 

Inuenltur recenter scriptum in auersa pai 
fixi alicuius folii: 

«Ce Ms. du 14. siecle contlent P. Les 
«de Ciceron. 2^ reloge de Qceron par & 
Ibidem antiqulor scriptura: 



«Uum defendit hac oratione. metzium ]. 1. p. IX. (i 

«Et habel sex (»ic) partes, ex- Qood Wwiderus^ Plant 

«ordinm, narrationem , diuisio- spiciens, retulil, •Pl 

«nem, conGrmationem et con- inineptissumis corrupi 

«clu8ionem.Ingenereiudiciali.il ixcomentiunt ita ui e 

3) Apud Wunderum 1. 1. Pa- « demque libro descr^ 
risinus secundus (Pb,), Hoc Co- aganturin, ad litter 
dice etiam Steinmetzius in eden- buic pro Quinctio ora 
dis Orationibus selectis (Magun- uenit. lUius igitur V 
tiaci 1832. 8.) usus est. Yide mouio exemploque fre 
eius Praefationem p. IX. , ubi sedebo eius rei spei 
Paris. 5. appellalur. documenta afferre , qu< 

4) Apud Wunderum 1. 1. Pa- nam copiam collegera 
risinus teriius (Pc») apud Stein- 



m aratiane pro Quinctio. 203 

«In isto uolumine continentur ea quae sequuntur codiceamM. 

P«ruiraa«a. 

« opera Tullii. » 

De magni Pompeii laudibus^) (f. 1.)» Miloniana 
(f. II.), pro Plancio (f. 26.), pro P. SuIIa (f. 43.), 
pro A. Licinio Archia (f. 56.), pro M. Marcello 
(f. 60.), pro Q. Ligario (f. 64.), pro R. Deiotaro 
(f. 68.), pro A. Cluentio (f. 73.), pro P. Quintio 
(f. 99.) , pro L. Flacco (f. 111 .), ad populum Boma- 
num cum gratias egit , (f. 1 25.), ad Senatum pro se 
ipso (cum gratias egit, f. 131.) In C. Yerrem Actio- 
nis I. liber I. (piuinatiOy f. 137.) Eiusdem actionis 
liber II. {Actio /., f. 145.) In Verrem Actionis 
secundae liber I. (f. 151.) Eiusdem Actionis liber 
II. (f. 168. Reuera est liber quartus ^ nam media^ 
inde a c. 43. libri Ly dejiciunt omnia) Eiusdem 
Actionis liber III. {Est liber F. — f. 194.) in Ca- 
tilinam lib. (f. 221.), lib. II. (f. 227.), lib. IH. 
(f. 232.), lib. IV. (f. 236.) Inuectiua Crispi Sallu- 
stii in M. TuUium Ciceronem (f. 241.) TuIIii in 
Sall. inuectiua (f. 242.), pro Comelio Balbo (f. 
245.) , pridie quam mitteretur in exilium (f. 255 — 
258.). — In fine uoluminis : Expliciunt multae 
orationes TuIIii Ciceronis et c. 

e. Codex membranaceus, duobus uoluminibos con- 
stans, saeculi XV., olim ColbertimiSj qui oratlo- 
nem pro Quinctio inter XXXIII. secundam con- 
tinet. In Catalogo I. 1. p. 392. N. 7774. % 



5) Verbis relictis rem in bre- 6) Steimnetz. I. 1. p. VIII. 

oiw redigam. (Par. 9.) 



204 Cap. 11. De uarietate lectianis 

codiMf in.t. f Codex membranaceus, saeculi XIV., quo Cl< 

ronis orationes XIV. continentur, pro Quim 
decima. In Catalogo J. L p. 393. N. 7778.0. 
g. Codex membranaceus saeculi XIV. , qui in Ca 
logo impresso non enumeratur. Inscriptus 
atque in supplementum Catalogi nondum ty 
mandatum relatus: Sorbonne 909. 
In auenm folii primi parte recens scriptum i 
extat : 

Ce Ms. du 14. siecle et du 15. Partie sur vc 
Partie sur Papier contient 

l^. Les harangues de Tullius Ciceron. 

2^. Les trois sommes de Me. Hugolin jurisc< 
sulte. 

30. 4<>. etc. 
Insunt orationes pro Plando, pro SuUay j 
MarcellOj pro Ligario^ pro R. Deiotaroy } 
CluentiOy pro QuiiutiOj pro Flacco. 
h. Codex membranaceus saeculi XIV. , qui p* 
quatuor partim Ciceronis partim aliorum Ilbi 
los continet orationes CiceronUs XXIIL^ peni 
timam pro Ouinctio. — In Catalogo I. i. p. 2: 
seq. N. 6369.8). 

i. Codex membranaceus , olim Colbertinus anno 14 
exaratus. Continet orationes XXVI., primo lc 



7) Id. ibid. (Par. 2.) « nu, addito : a/it legufU,^ Ei 

8) Sttinmetz. 1. 1. p. VUl. modi adnotaliones, sioe io i 
(MBr. lum 2. tum 1.) Adnotat: siue in alio Codice (ueloli 
«In margine adscriptae sunt ua- uoslro Pf.) compareant , ii 
« riantes lectiones ab eadem ma- gras eihibebo. 



in oratione pro Quinctio. 



205 



Verrinas , altero Catilinarias j penultimo Quiti^ codire. mM. 
ctianam. In Catalogo I. I. p. 393. N. 7777.^). 

k. Codex membranaceu , anno 1459. exaratus^ cum 
scriptura tum omnl habitu splendidus. Insunt 
XXX. TuIIii orationes, quarum uicesima sexta 
est pro Quinctio. In Catalogo I. I. p. 393. seq. 
N. 7779^0). 

/. Codex membranaceus , saeculi XV.^Cprimum lac. 
Augusti Thuaniy cuius nomen in ima parte pri- 
mae paginae inscriptum est, postea Colbertinus. 
Continet Ciceronis XXII. oratlones, quarum ter- 
tia decima est pro P. Quinctio. In Catalogo L 
L p. 394. N. 7781.^»). 

m. Codex membranaceus , saeculi XV., olim Maza^ 
rinaeus. Continet M. Tullii orationes XXVI. 
Decima est pro Quinctio^ in fine manca. Quippe "^ 



9) StHnmeix. 1. 1. p. TIII. 

{Par. 4.) , abi dicitar ex satis 
booo libro accaratissime descri- 
plos esse. Eqaidem ia Qutn- 
diana ualgaribas potias haoc 
Codicem adoameraaero. 

10} Steinmets. 1. 1. p. YIII. 
[Par. 7.) — In fiiie aolamiois 
icriptam est: 

De pavye 

au roy Loys XII. 

Deo graXiat M. 

D. sexto Kal. Martias 1459. 
Orationi pro A. Caeeina^ qoae io 
bo€ Codice proxime Quinctianam 
praecedit , haec sabiancta ioae- 
oies iodicis seo argomeoti oice, 
nibro colore: 



M. T, Ciceronit oratio pro P* 
Quintio, 

« Cum inter P. Quintium , C. 

« Quintii frcUrem ac heredem : 

• et Sextum Naeuium, cum 

« quo Caius iocietatem bono- 

« rum habuerat , controuereia 

«efftft, orat pro PubUo Cice- 

« ro.D ~ Qaae sit lectiooam 

hoias Codicis io hac oratiooe pro- 

prietas potios ac siogalare «on- 

siliom, quam praestaotia aot fi- 

des , ioferius apparebit. 

11) Steinmetx. ]. 1. p. IX. 
{Par. 6.). — Illarom XXII. al- 
tima quidem io Catalogo sic af- 
(ertar: Declamatio in Catilinam 
authore anonymo. 



206 



Cap. II. De uarietate lectimis 



CodiroM niM. 
FarisieaMS. 



Bern«nsis. 



foli! 109. extrema uerba simt a giio 1m impe-' 

traret inuenire (Xn c. 31.}, folium autem 110. 

Incipit a uerbis ferimm ea qtiae sunt ferendaj 

quae sunt capitis 1. pro Flacco. — In Catalogo 

I. I. p. 394. N. 7782.«). 

n. Codex chartaceus Saeculi XV. , olim Ctaudii 

Pnteaniy cuius nomen habetur in prlma pagina. 

Continei Ciceronis XV. orationeSy quamm est 

penultima pro Quinctio. Et scripturae genere et 

lectionibus est infimae notae. In Catalogo I. I. 

p. 401. N. 7824. 

Hactenus Parisienses. Praeterea Baiterus noster 

uariantium lectionum delectum e Codice Bemetisi^^) 

benigne mecum communicauit , a Leon* UsteriOj uiro 

doctisslmo, ciue, aequali, quinetiam sodali meo^ eheu 

quam dudum iam defuncto, excerptum et relictum. 

Sunt igitur hi quatuordecim Codices^ ex quibus 
nunc mlhl propositum est delectum quemdam uarla- 
rum lectionum In medium proferre. In hoc autem 
munere susciplendo, quum pariter fere timeam, ne 
nlmlum multa atque ne pauciora uldear tradidisse, to- 
tisslmum duco consilil mel rationem breui exponere. 

Prlmum Igitur lllud tenui, qul ex Codiclbus mnltis 
iisque uulgaribus ac parum uetustis uoluerit scriptorls 
aliculus rellquias emendare , el ipsonim Codicum notl- 



12) Steinmetz. 1. l. p. VIU. 
(Par, 8.) 

13) Bibliolhccae reipablicae 
Bernensiuni Codex 214. — Ea- 
dem stirpe contextus orationis 



pro Quinctio esi in hoc Codice 
atque in maiore parte Parisien- 
sium. Ad afferendas lecUones 
nota B eum distingaam. 



t» oratione pro QtiincHo. 207 

tiam accaratamqae cognitionero imprimis esse neces- co<iice« mts 
sariam; ea demum acquisita rem geri prospere posse. 
Ideo modico illo Codiciim numero, cuius potestatem 

m 

nactus sum Oonge enim plures sunt ii quos nondum 
uidi^) sie utendum esse putaui, ut iuxta bonas utique 
lectiones aut probabiles saltem seu dubiosas eas quo- 
que obseruarem, quae aperte quidem corruptae tamen 
ad cognoscendam Codicum naturam et originem atque 
ad dtscemendas quasi stirpes ac familias utilitatem ali- 
quam fructumque praeberent. 

Ea uero ratione ductus lacunas praecipue adno- 
taui, scilicet eas, quae aut omnibus aut pluribus Codi- 
cibus essent communes; quam obseruationem nusquam 
magis quam in hac oratione arbitror ad rem pertinere. 
Ex quo quum statim apparuisset, esse paucos quos- 
dam a uulgaribus defectibus quadantenus immunes, 
neque tamen peculiaribus propriisque deformatos, eos 
in uarietate quoque seligenda pauUo potiores habui. 
Quonim numero sunt Pe ^ k^ m, partim etiam Pa. 
Deinde quem modo nominaui Codicem Pk adeo distln- 
^endam esse existimaui, ut uel integram eius uarie- 
tatem exhiberem. Non eo dico, quo ueritate lectionis 
excellat, aut ex uetustiori quam caeteri exemplari 
descrlptus sit: sed nouas lectiones, cuiusuis pretii, ac 
tales, quae coniecturis magis quam Codicibus Mss. 
adhuc attribuebantur^^), continet tammultas, quin tam 



14) Qvaiii eam lectioDis aa- teris colendis bonestam patatar, 

rietatem enarrabo , saepias mihi aidelicet at aduenariis teitem 

niod faciendam erit quod in adducam, 
caasiis agendia stnltam, in lit- 



208 Cap. IL De uarietate lectimts 

codie«i.inM. constans in eo depreliendiUir interpolatio dicam an 
criticae artis consilium, ut uel ad criticam contextus 
historlam utilis neque Iniucunda eius cognitio uideatur. 

Postremo ex singulis illis Codicibus, quos enume- 
raui, ne corruptissimas quidem lectlones praeterii, ubi 
modo uarietas quaedam lectionis in ipso Cp^dice ad- 
iecta esset , cuius generis Cod. Pf. exemplorum copiam 
praebuit. 

Sequitur uarietas lectionis, ad Orellii Editionem 
accommodata '^). 

Cap. 1. 
p. 5 ▼ 1. $. 1. Quae res in-ciu. duaej Quae duae res in ciu.: 

hae] hee^ eae: B. Pd, f, g, i, m. 

- 4. me In dicendoj fne dicendo: B. Pb, c, d, f, 

g, h, i, I, m"). 

- 5. Naeuii ne P* QuintioJ Naeuii nepotis Quintio: 

B. Pb, c, d, f, g, h, i, I, n. — Naeuii m 
potins Quintio; Pa, m. 

- 6. $• 2. neque hoc3 nec hoc: Pa, b, c, d, f, h, i, 

I, m, n. 
tanto opere] tantopere: Pa, b, d,e,f,h,l, 
m. — tatito tempore: Pc, i, n. — tempore: 

- 8. neque usuj neque hoc usu: Pk. 



15) lo margine adieci pagina- 17) Perpcram igitur Lalleman- 
rom oersoomqoe nomerom. dos: «Ita (me in dicendo) pleri- 

16) Couf. Manutium et Ricco- «quc codiccs Graeuiani et no- 
6onum ad h. 1. (ioEd. GaraComi.) astri,» Conf. Garatonium, 



m aratiane fMro Quinctio. 



a09 



$. 3. acceditj acctdit^^). Pa, m. 

qui hanc can. Aq. aliqnoties ap. te egit] qni 

hanc allqitotietis ap. te egit caxu Aq. : Pk. — 

Omittant causam AquiliVjBL^ 1>) <^9 d, e, f, g, 

i, I3 m, n.; nesclo an etiam B., qui certe AquUi 

non habet*^). 
et saepej ac saepe. B. Pf, k, I, m. 
uentum estj forte uentom est: Pm. — ueivtum: 

Pc. — uenitur: Pa, 1. — uenturus: B. Pb, 

d, f, h, i, n. 
ut 8umma3 si summa : Pa, i. — in summa: Pd, f. 
habui]] habeo: Pk. 

possem^l possim: Pa, c, d, e, h, i, k, I, n. 
implicatam] Implidtam: Pe. 
Nam quo minus ingenio possum, subsidio mihi 

diligentiam comparaui]| Sic omnes^^)* 
$. 4. et hos ] et eos: B. — et uos: Pf, 1. — et nos: Pd. 
in consilio adsuntl in consilio sunt: B. Pa, b, 

c, d, e, f , £, h, i, 1, m, n*^). 
$• 5, atque sincerumj tieque sincerum. Pe, k. m^^). 
nihil quod] nihil est quod: B. Pd. 



Cap. 1. 

p. & V. 11. 



p.tf. V. 1. 
- 2. 



- 8. 

- 4. 

- 6. 

- 8. 

-- 9. 

- 14. 



18) BecHuSy OreUiui etc. cod- 
iectoram dicont esse , iDcerloni 
caios , apod Lambinum, — Conf. 
Ruknkenium et Froticherum ad 
Butaiumlf l.p. Si.seq. — lUo- 
ram oocaboloram permotatioDem 
iooenies etiam infra c. 16. g* ^^* 

19} Conf. Beckii notam. 

20) Conf. Qointiliani I. O. XI, 
1, 19. tiQuo ingenio minue pos- 
«iQm , subeidium mihi dUigentia 
«comparaoi.» 

(t«»Mtn«, Lifc. I. 



21) yerissimom hactenos qood 
IMemandus adnotat: «Ita Gro- 
ateri codices et noitrif ono ex- 
« cepto , qoi oolgatom toetor , 
« in coniUio adiunt,» — Est Cod. 
Vk. — Conf. Zumptium ad Yer- 
rin. II, 29. ibidem Garatonii et 
Beckii notas. — Cf. infra fa. or. 
c. 10. 25. 30. 

22) Yehementer ea lectio pro- 
bator Klotzio in Emend. Tollian. 
p. 7. Receptam oideo in Editione. 

14 



210 Cap. IL De uarietate ledioms 

p.?'v 16. repulsa] expulsa^ PI. 

~ 17. ubi consistat] ubl res consistat^^}: Pa, b, c, 

^i ^9 ^9 S? ^9 '* — ^^ ^^ omittltur locum. 

Cap. 2. 

Non eo dico] Non eo loquor: B. Ph, i, n. — 
Non eo loco: Pb, c, d, g. In hoc a secunda 
manu supra lineam: -{* /o^fior ^^). 

- 18. quo mihi] guod mihi; Pc, f, g^^). 

non in his] non his: B. Pa, b, c, d, e, f, g, 
1, m. — non hlis: Pn. 
. 19. aduocasti] aduocauisti: Pd, h. 

habere P. Quintiusl Quintius habere: Pk* 

- 20. %• 6. Quid ergo est] Quid igitur est: Ph. 
. 21. afficit] conficU: Pe^^). 

- 22. decernit] decemitur: Pa, m. 

dum cogitat] cum cogitat: B. Pa, c, g, h, 1, 
m, n* 
_ 23. potestatis] ni^ potestatis : Pe, k, m. — lux po- 

testatis: Pa. 

- 24. cogitant quid possit is ] quid possitis cogitant. Pc. 

- 26. §. 7. ornatissimos] honoratissimos : Ph, I. — hono^ 

randissimos: Pa. — horrentissimos : B.Pd, 
f, g, i, m, n^^). 



23) Hanc lectionem Elotziu» tnnon eo dteo.» — Saos igiUn 
recepit, atqoe in praefatione p. non inspexit. 

LVIII. etiam defendit. Mihi haad *25) Conf. Heinrichium et Beie- 

placet. rutn ad c. 6. pro Tallio. 

24) Lallemandus : dNeque eo di- 26) Conf. Garatonium et Be- 
(c co» Ita e sais Mss. annotarunt Ur- ekium. 

««tfidset Gulielmius» idqoe prae- 27) Eandem aarietatem BecJbius 

(( fcrendum doximus oolgato • affcrl. 



in oratione pro Quinctio. Sii 

$. 8. lum idj tamen id : Pl. p. e. \. se. 

nnlliiin leceritj nullum legerit: B. Pa, b^ c, d, - »7. 

e, f, g, h, I, I, m, n. — egerit: Pk^*). 
pot. adempta]] pot attendetida: Pd, g. — pot. - S8. 

attetUanda: Pf, I. — pot. nuUa attendenda 

nobis erat: Pa. 
iecerint] legerint : B. Pa , b, d^ f, g, h, I, I, m, p 7. v. 2. 

n. — egerint: Pk. 

$. 9. omnium consuet.] omnem consuet.: Pk, I, m. - a. 

gratia et potentia] opera atque pot.: Pk. - «• 

et in eiusmodi] et eiusmodi: B. Pc, d, f , g, h^ i. - s. 

quantum possintj quod possint: Pb, c, d^ e, f, — lo. 

i, I, m. Cpropter compendluro scribendi non ubi- 

que certum). — quid possint: Pg. — quantum 

possunt: Pk. 
$. 10. non iusj non in ius: Pb, c, d, f, g. ~ is 

atgue obsecrat . . • iactatam^ Desunt in B, - i6 

Pa, b, c, d, f, g, i, 1, n., nullo lacunae 

signo. 

Cap. 3. 

$• 11. ei deessetj eidem esset: Pb, c, d, f , g. — 
eidem deesset: B. Pa, h, i, I, m. 
est unquamj unguam est : Pd, g. 
$• 12. quare quod sociumj quare quidem soeium: B. 
Pa, b, c, d, f, g, h, i, k, I, n. -- quare 
quid soclum: Pe. 
tibi eum uellesj tibl cum uelles: Pa, b, k, I, n. 
nisi ut inj nisi in: Pa, f, I, m. 

^j Pro Buhnhenii coniectara ea leclio ab OreUio afferiar. 



- 24. 

- 25. 

- '29. 



212 Cap. IL De uarietate lecHonis 

^ 7. w. 30. condlsceret] condUserat : Pb^ c, d, f, g« — In 

Pf. ad marginem: taliiks coiidUceref — ctm 
disceret: Pa, m. 

- 3^ pecuarlal pecuniaria: Pa, e, Cpr. m.3 f, 1, m, 

n. — In Pf. ad marginem: t allas pecuariaJ 

- 33. a praeconum consessu]] ad praeconUim consensn : 

B. Pc, h, 1, n. — ad praeconum consensu: 
^^'i &' — ^^ praetorium consensu: Pd. — 
a praeconum consensu: Pe^ f , L — In Pf. 
ad marginem: <uel consessu^* 
Liciniis] Licinus: Pb, c, d, L — Licinius: Pgy 
h. — In hoc ttd marginem: taL Liciniis.* 

- 37. quaestu] conquestu: Ph. 

. 40. %. 13. quldquid]] quod quidque: Pa^ b, c, d^ e, f, g, 

h, i, k, 1, n. — quod quisque: Pm. — quU- 
dem quicquid: B.C?3 

- «i- quasi ii] quasl hi: Pa, e, h. 
f. 8. w. 1. arbitrium]] Nulla uariatio ^). 

solerent]] solent: Pb, c, d, e^ f, g, i, 1, m. 

- % his de rebusj hiis de rebus: Pd, f, g, L 

- 3. tamen quia postulat^ non flagitaty praeteribo} 

Sic omnes, nulla uarietate. CConf. Orellil notam.} 

Cap. 4. 

~ 4. $. 14. complures] quamplures: Pa, f, 1, m. 
5. neque itaj nec ita: PL 

- 7. repentinoj repentine: Pk. 

- 8. reliquit] rellnquit : Pa. 



29) Vide Beckii ei Orellii notas. 




in aratiane pro QuiMtio. 2i3 

$. 15. fnter se mnltaj tnuUa itUer se: B. Pd. ^ & t. ii. 

et de tota] deque Ula tota: Pk. - *^ 

debere] deberet: Pg, h, i, n. - 14. 

aliqiiantalamj alUjfuantum: Pa, b, c, d, e, f, 

g, h, 1, m, n. 

pecnniamj pecunia: PI, m. - 15. 

in Gallla]] in Galliam: Pe. - le. 

$. 16. enm n. i. c. possej cum n. i. c. posset: Pe. - i& 

quae prosciipsissetj quo proscripsisset : B. Pa, - i9- 

^j Cj d, f, g, h, i, k, 1, m, n. 

credidit] credU: Pf, I. - ^ 

nelle facere desistitj facere ueUe destUU: Pk, - ^ 

Romam simulj simul Romam: Pe. - S5. 

8.17. deciditj deciditur: B. Pn. — In Ph. ad margi- - ^- 

nem: wAIias deciditur** 
dissolneretj dissolueretur : Pn. 
agebaturj cogebatur: B* Pa, b, c, d, f, g, h, 

i, I, n. 
deberetur] deberet: Pk. 
ad CastorisJ a guaestoribus : Pe. — ad quae^ 

stores: Pk. — ad quaestoris templum: Pa^°). 

Decidis solueretur^ Desunt in Pk. - 29-31 

quid Ua} quid his: PI, m. - 30. 

Cap. 5. 

$.18. si eiusj se eius: Pk. - vl 

atque sibi hicj atque hic: Pk^^). 
annuissetj admisisset: B. 



30) Gonf. NUbuhr 1. 1. p. 226. ancis inclosit, Schiktziui eiecil, 

31) Tria Ula oerba Beckius OreUius cam Klotxio retinoil. 



^ 34. 



Cap. S. ^ 

p. 8. ▼. 36. 



- 37. 



3.14 Cap. II. De uarietate lectimis 

quasl domi numnios hab.3 quasl datninum hab.: 
Pb, c, d, f, g, i. In Pf. ad marginem: alias 
dotninium* — qoasi dominiiim hab.: Ph, I, n. 
qua^ hab. : Pm. — qnasi defiarios hab. : Pa. 

Scapulisl Scapule: Pk. 



- 38. $. 19. Tum istej Cum iste: Pb, c, d, e, g, i. 



- 39. 



p. ». ▼. 1. 

- Z 

- 4. 

- 5. 

- 6. 



adductum] deductum: Pk. 

putaret] putet: Pe. 

societatis omnibusj omnttus societatis: Pe. 

uidebimusj uideamus: Pe. — tddemus: Pd. 

facturumj futurum: Pb, c, d, f Cp^. mO-^*) 

auctionem] auctione: Pk. — auctoritatem : 

- iz $• 20. tota res transig.J res traiuig. tota : Pm. — 

transig. tota res: Pl. 

- 13. $. 21. amicum M. Trebellium~| amicum ei trabel^ 

lUim: Pk. 
nos communeml mstrum communem: B. Ph, 



1, n. 



- 14 

- 17 



educatusj eductus: Pe^*). 
cont non eratj non erat cont.: PL 
- 19. §• 22. aliquantumj aliquantulum: Pa, 1. 

profectumj perfectnm: B. Pn. 



32) Quod secandam Lambi- 
fvum Schiitzius , Orellius ac dein- 
ceps Klotziui ocrba seqoentia 
«9fttod promisisset» interpuugendo 
seiunxeront atque ad posterius 
traxerunt , ualde dubito , ut bene 
sil factum. 

33) Aple fClotzius secundum 



7Vrn«6um lectionem illam auctio- 
nem defendit. Conf. Stieberum de 
bonomm auctione , supra cit. p 
16. — Ins aatem hains ]oci pes 
sime Klotzius inlerpretatus est. 
34) Conf. Beckium et Orelli 
notam 4. Praeterea inft^a ad c 2 
S. 69. ibique OreUium et Khtziu 




in oratUme pro Quin^o. 



ai5 



- 2$. 

- 25. 

- 29. 

- SO. 



Cap. 6. 

Obsecro f e] Obsecro : B. Pi « m , n. — hoc «e- p. 9, ▼. 20 
quo : Pb , c , d , f On boc : sequo^. — hoc se^ 
quor: Pa, I. — hoc sepio: Pg^*). 
$.23. se aactionatam esse] esse se auctiofiatum : Pk. 

seeam nellQ nelit sectim: Pc, d, f, m. 

expeditas] expeditius: Pk. 

possetj possit: B. Pc, d, g, 1. 

ante diem lY. Kal.J Sic omnes. De Hotomanl 
coniectara ante diem IL Kal. aide Garatonii^ 
Beckii, Schntzii notas, et infra ad c. 18.^). 
$. 24. Febraarias Scipionel Februarias Qtiintius Sci- 
pione: Sic Parisienses omnes. Primam uocaba- 
lam pleramqae compendio scriptam, nec nisi 
!n Pl.: le^itar Februarii^^ ; tertiam aarie cor- 
raptam uelati Spidone (Vh^ c, d, f , g, h, 
!, n), Spriciofie (Pe, k.) Q. Spttriotie CPmO- 
Recte in Pa, I. 

L. Albias] L* Albitnis: Pk. 

Sex. filiosj Sexttis filias: Pl.-— Sexttis simul : Pn. 



- 3t. 



- 32 



35) Gonr. Garatonii^ Beekii^ 
Orellii ooUs. Quorum ille : « 06- 
•teero 1« . . . uosque » praelatnros 
eiistimo qai aores latioas ha- 
keot. — KlotziuM TB deoao eiecit. 

36) Ant. Augustinui Emeod. 
lY, 6., locnm ooslrom eihi- 
keos scripsit otUe diem III. Eal. 
hbr. ; qood qoa ratiooe factum 
lit, quioetiam coosiliooe ao for- 
Uiito , ignoro. — Caeterum simi- 
lis aliqoatenas lectioois aarie- 



tas cum simili quadam quae- 
stiooe ioueoitur io Ptinii H. N. 
II , 72. (Ed. Frantzii p. 394.) 

37) Coof. Orellii ooUm. Quod 
iDsertum uidemus uoc. Quintiut, 
eius lectioois , haudquaquam ab- 
surdae, nullum adhuc io Edi- 
tionibus uestigium ioueni. — 
Spurione pro Scipione habelur 
etiam in luntina , Heruagiana 
etc Conf. Corradt Quaestura 1637. 
p. 328. 



Cap. 6 
p. 9. ▼. 32. 



- 33. 



- 34. 

- 35. 

- 36 



-87.38. 



916 Cap. II. De uarietate lectianis 

Quirlna^l Quirinas: B. Pb, c, d, e, f, gy h, i, 
k, 1, m, n. — nonnumquam in QuUitias cor- 
ruptum^"). 

cum primis] in primis: Pk. 

uenLssentJ uefiisset: Pa, e, f, 1. 

uada Volaterrana]] Varie corruptumi uelut tm- 
dabo laterraiia et q. g. a. Rectius nonnisi in 
Pk^ m. 

nominantur] nondnatur: Pd, h, l^ n. 

uident] uidentar: Pa, k, L 

adducebat] adducebant: Pb, c> d, e, 1, m. 

uiderit^l uiderat: Pk. 

Quod nisi ex Publicio] Quod ubi ex Publicio: 
B. Pi, k, m, n. — Quod ibi ex Pnblicio: Ph. 

narratum Naenio .... Tum Naeuius]] Desnnt in 
B. Pb, c, d, f, g, h, i, m, n; ubique spatiis 
uacuis uersuum singulorum, binorum, temo- 
rum relictis. In Pl. a secundum manu suppleta 
sunt^ ut duo uersus, antea uacui relicti, ad 
unguem explerentur. — In Pa, e nihil deest^^). 
In Pk. nullo lacunae signo habetur iUoruni 
uerborum uice agnouit , ut legamus : Quod tiAi 
ex Publicio ag^iouit^ pueros rel.^^). — 



38) De leclione Quirincu conf. 
Beckium» 

39) Falsum est quod Lallefnan' 
dus retulit : a Haee uerba in Gm- 
« terianis et nostris codicibus uel 
«desunt, uel peruerso ordine le- 
« guntur, 9 

40) Apud Graeuium , LaUe- 
mandump GarcUonium, Orellium 



etc. affertur Codei qQidam Grw 
teri, eius lectionis (corruptdasn 
potius dixero) testis. Gonf. BeckU 
notam. — Parum me mouent, 
quae Rauius 1. c. p. 74. de hains 
loci lectione disputat : «Haec, in- 
quit, «uerba nisi . . . uenisset sonl 
« recentioris aetatis hominis com- 
«mentum: a Cieerone profecla 



in aratiane pro Quinctio. 



217 



p. 9. ▼. 37. 



- 88. 



contentionein]] conttMiem: Pa, 1. 
$. 25. Tum Naeuias] Tunc Naeuius: Pl. 
N. pueros] N* ipse pueros: Pa. 
dimittit] amUtU: Pa. 
ab atriis Lic.] ab atriis uenUmt frequeiUes Llc : p. la ▼. i 

Pa, b, c, d, f, g. 
LicinUs] LictnU: B. Pa, b, c, d, f, g, h, i, 

k, 1, m. 
macelli] marceUi: Pk, 1, m. — Omnem hunc 

locum sic habet Pl.: necessarios uocat s. QscU' 

licef) ab atriis uenluiU frequetUes lAcinU et 

a faudbus MarceUU 
testificatur] testificantur : Pa, b, c, d, e, f, k, I, m. 
Iste] isti: Pa, e, k, 1, m. — In Pk. est: isti 

testificaiUur^^). 
non stitlsse et se stitisse] non stetisse et ste^ 

tisse se: B. Pb, c, f, g, h, n. — non ste^^ 



8. 



f Don esse , LatiniUs , ot opinor, 
tindicat, nam 9X aliquo aXicui 
tquid narrari non dicitor, quod 
liam obseraauit Hotomanus ad 
ch. 1. In antiquis Hss. haec 
c sola oarba apparent : Quod ubi 
c ex Publido agnouit , pueros 
c etc. In aliis etiam agnouit omit- 
ctitur. In antiquiore et meliore 
clibro scriptum fuisse suspicor 
caiidjutf , qnod cum esset obli- 
cteratom, uel paulo insolentior 
cformnla a librariis intellecta 

■ non esset , ortae sunt hae tur- 

■ bae qoas nidemus. Legendum 

■ itaqoe opinor: Quod ubi ex 
• Publieio audiuit , pueros* Ita 



«apud Terentium Andr. II, 1, 
«2. E Dauo audiuu^ 

41) Becki%ui «E coniectura 
9.Botofnani et paucis libris re- 
«ceptum: testifieatur iste.i^ Haec 
igitur lectio, unice uera, com- 
ploribns nostrornm Godicum uti- 
tur auctoribus , atque hodie uul- 
go recepta est. Non debuit igi- 
tur apnd ForceUinum s. y. Testi- 
ficari is locos primos afferri, obi 
haec significatio agitur: [MiQtv^ 
^€<o , testimonium dico , testis 
sum , testor , confirmo , profiteor. 
Gui ipsi uereor ut recte primus 
locus sit constitutus. 



Cap. 6 
p. 9. ▼. 32. 



- 33. 



- 34. 

- 35. 

- 36 



-87.38. 



916 Cap. 11. De uarietate lectimis 

Quirlna] Quirinas: B. Pb, c, d, e, f, g, h, i, 
k, 1, m, n. — nonnumquam in Qui$itias cor- 
ruptum^"). 

cum primls] in primis: Pk. 

uenLssentJ uenisset: Pa, e, f, 1. 

uada Volaterrana]] Varie corruptumi uelut tm- 
dabo laterraiia et q. g. a. Rectius nonnisi in 
Pk, m. 

nominantur] nominattir: Pd, h, l^ n. 

uident]] uidentur: Pa, k, 1. 

adducebat] adducebant: Pb, c, d, e, 1, m. 

uiderit^l uiderat: Pk. 

Quod nisl ex Publicio]] Quod ubi ex Publicio: 
B. Pi, k, m, n. — Quod ibi ex Publicio: Ph. 

narratum Naeuio .... Tum Naeuius] Desunt In 
B. Pb, c, d, f, gj h, I, m, n; ubique spatiis 
uacuis uersuum singulorum, binorum, terno- 
rum relictls. In Pl. a secundum manu suppleta 
sunt^ ut duo uersus, antea uacui relicti, ad 
unguem explerentur. — In Pa, e nihll deest^^). 
In Pk. nullo lacunae signo habetur illorum 
uerborum uice agnouit , ut legamus : Quod ubi 
ex Publicio agnouity pueros rel.^^). — 



38) De lectione Quirincu conf. 
Beckium» 

39) Falsum est qnod Lalleman' 
dus retolit : a Haec aerba in Gra- 
« terianis et nostris codicibus ael 
« desant , uel peruerso ordine le- 
« guntur. 9 

40) Apud Graeuium , Lalle- 
mandum, GarcUoniumt Orellium 



etc. affertur Godei qoidam Grw 
terif eius lectionis (corrupteUm 
potius diiero) testis. Gonf. BeckU 
notam. — Parum me mouent, 
quae Rauius 1. c. p. 74. de hoius 
loci lectione dispotat : «Haec, in- 
quit, «uerba nisi . . . uenisset sant 
« recentioris aetatis hominis com- 
«mentum: a Cicerone profecta 




in aratiane pro Quinctio. 



217 



p. 9. ▼. 37. 



- 88. 



contentionem]] cantiotiem: Pa, h 
$. 25. Tum Naeuius]! Tunc Naeuias: Pl. 
N. pueros]] N- ipse pueros: Pa. 
dimittit] amUtit: Pa. 
ab atriis Lic.] ab atriis ueniunt frequefUes Lic : p. la ▼. i 

Pa, b, c, d, f, g. 
Liciniis] Licinii: B. Pa, b, c, d, f, g, h, i, 

k, 1, m. 
macelli] marcelli: Pk, 1, m. — Omnem hunc 

locum sic habet Pl.: mcessarios uocat s. Qsd^ 

licet^ ab atriis ue^iiunt frequentes lAcinii et 

a faudbus Marcelli. 
testificatur]] testificatUur : Pa, b, c, d, e, f, k, 1, m. 
iste] isti: Pa, e, k, 1, m. — In Pk. est: isti 

testificatUur^^). 
non stitisse et se stitisse] non stetisse et ste^ 

tUse se: B. Pb, c, f, g, h, n. — non ste^ 



8. 



«oon esse , LatiniUs , ot opinor, 

«iodicat, nam 9X aliquo alieui 

•^id narrari non dicitor, qood 

«iini olMeroaoit Hotomanui ad 

€h. 1. In antiqois Hm. haec 

•sola uflrba apparent: Quod ubi 

€ ix Publieio agnouit , puerot 

« etc. In aliis etiam agnouit omit- 

«titor. In antiqoiore et meliore 

«libro scriptom foisse sospicor 

• audiuii^ qood com esset obli- 

«teratom, oel paolo insolentior 

«rormola a librariis intellecta 

«non esset, ortae sont hae tor- 

«bae qoas oidemos. Legendom 

«itaqoe opinor: Quod ubi ex 

*Publieio audiuit y pueros. Ita 



«apod Terentium Andr. II, 1, 
«2. E Dauo audiuun 

41) Beckius: «E coniectora 
«iHototnani et paocis libris re- 
«ceptom: teetificeUur iste.v Haec 
igitor lectio, onice oera, com- 
ploribos nostrorom Codicom oti- 
tor aoctoribos , atqoe hodie ool- 
go recepta est. Non deboil igi- 
tor apod ForceUinum s. y. Teit^ 
fieari is locos primos afferri, obi 
haec significatio agitor: imiqxv^ 
gi<a , teetimonium dico , testit 
sum , testor » confirmo , profiteor, 
Goi ipsi oereor ot recte primos 
locos sit constitotos. 



218 Cap. 11. De uarietate lectiams 

Cao 6 

p. 10 V. 8. tUse se: Pd. — Jion stetisse se et: Ptu — 

non stettsse et se stetisse: Pe, k, m. — mn 
stetisse et fecisse et stetisse se: Pi. — non 
stetisse sex: Pl.^'). 
9. $• 26. quod non aaaritia] quod auaritia: Pg, h. 

comiDin. atque uiolare] comtniiu acuiolare: Pf. 
i, m. 
~ 11. fama ac fortunis] fatna atque fortufHs: Pf , I, m. 

^ iz uanum] uarium: Pk. — fuiuum: Pd. 

-. u. $• 27. prehenderat]] prefiderat: Pk. 

abducit] addudt: Pe. 

- 15 P. Quintii consulere] consulere P. Qnintil: Pe. 

- 17 imbiberit] hMbuerit: Pk, 1.*^) — imbueHt : 

Pa. — inierit: Pm. 

- 19. ^. 28. ius, consuetudinem] ius et consuetudinem : Pe. 



20. 



edicta] edicto: Pi, n. — edicti: Pm. 



Cap. 7. 

21. modo] id modo: Omnes. 

n. \n Gallia] in Galliam: Pk- 

23. factum uidetur]] factum esse uideatur: Pe. 
eiectusl deiectus: Pa, f, I, m. 

24. insigni iniuria] summa biiuria: Pk. 

25. tum erat3 tunc erat: B. Pd, f, h, 1. 



42) Apad receDtiores, qni stp- Pantagathui legebat maluerii, 
tiue omnes , Don stetUie edide- Codices affirmans auctores se ba* 
runt, merilo omnibus Codicibns bere. Pariter Syluius , cni pla- 
plus ualuit una GeUii (II, 14.) cebat « tnAtauertf .9 Hotomanui 
auctoritas. aut « tn«ltlu«rtl » aut «tn antmo 

43) In hac lectione Schiitziui habueritn legendum polauit, et 
putanit latere « ei libuent.n ~ q. g. a. Equidem nihil motaoero. 



m orations pro Quinetio. 



319 



Chp. 7. 



veh. uindleandHm] idtidicafidafn ueh.: Pm. — p. io.t.26 



ueh. Uidicafidam: Pa, k. 
poteritis] poterU: Pa, I, m, n**), 
quod iste eaput] Sic omnes^). 
$. 29. postulabat] postulat: B. Pd, e, f, g, h, k, n^^). 
Negat] Slc omnes*^- 

rens satlsdare non debO ^^^ ^^oii deb.: Pk. 
petitnml petitnr: Pk. 
fta tum dlsceditur^ Slc omnes^^). 
sisti 8ex. Alfenus]] sisti Alfefius: Pk. 



27. 
29. 
30. 



— 83. 



- 34. 



Cap. 8. 



$. 30. bonorum possessor]| bofiorum possessorum : Pi, n. 
produclt]] perducit: Pf, 1, m. 
quod ab eo] guod ex eo: Pn. 



- 35. 

- 37. 

- 38. 



44) Incertam atra sit lectio 
Qera , qaamqaam etiam ia prin- 
cipio h. eapitis ad anam Aqail- 
liom termo dirlgitar. 

45) Recte Sckotxius eam lectio- 
nem contra Ernestum defendit, 
qoi, qaam sensam loci non in- 
telliferety aocem iste nncis in- 
closerat. 

46) Sic Elotxius edidit; cnm 
(hellio faciant.Sme«(us, Beckius, 
Stkatzius , X«cferc, et pleriqae, 
Lambinum secati, cui qaidais 
coQcedam, dammodo ne imper^ 
(edo , qnod seqailar (satisdaret), 
•d repellendnm praesens histO' 
fifum (postulai) tamqaam prae- 
sidio atatar. 

47] Yel hic centnil LambUws 



scribendam esse negabat, qaod 
non placait. Eqnidem cam iis 
sentio, qni nihil ofTendantnr tem- 
poris diuersitate, qaae est inter 
upostulabtstn et tinegat,^ Nam 
adhac simplei et tranqailla flait 
narratio. Yerbam «negat» pri- 
mam introdacit repugnationem , 
disceptationem , altercationem , 
cni etiam sermonis quaedam im- 
petnositas conaenit: inde prae- 
sens historicum. 

48) Recte Beckius^ OreUius^ 
Klotzius eam Codicom leclionem 
secuti snnt, reieclo uulgari an- 
lea tamen , qnod apod Emestum, 
Schiltzium, Leclercium etc. ba- 
betur. Nec opus est Rauii (ad 
h. 1. p. 75.) coniectnra : tandem. 



p. 11. ▼. 1. 



- z 



— 3. 



— 5. 



— 6. 



- 7. 



220 Cap. 11. De uarietate lecHmii8 

culus ex edicto] quoniam eius ex edicto: C 
Praeioris] PraetoHs Romani (.P. R. et 

Pa, b, c, d, e, f, k, 1, m. 
possessa sintl possessa sunt: Pk. 
inberet] iuberetur: Pk*^). 
decernit] decemi: Pk* 
nihil dico] non dico: Pe. 
sponsionem cum Sex. Naeuiol «poywioiti 

Naeuio: Pai f, k, m. — sponsionc 

Naeuio: PL"). 
ex edicto P. Burrieni praet.] ex aedict€ 

Burrieni praet.: Pe, k. 
possessa essent] Sic Pk. — Caeterl 

possessa non essent^^. 



49) Vide •apra Cap. 1. $• i* 
p. 4. 

50) Id EdiUoDibas Codici Grw 
teri haec lecUo to^ibuitar. — De 
eo discrimiae , sabUliori pato , 
audias ab aUera parte HotoiM- 
num , Lamhinum , GratHium , 
SehAtzium, ab altera i^ecibttifii , 
quem OreUius et Mlatsius sunt 
•ecuU. 

51) SaUs bodie eiplosa est coo- 
iectara Ula Hotomani et Laiii6tiii, 
qoam qai adaerMoUbot omni- 
bas, pato, Codicibos (niii men- 
dacio efficUs) secoti ftont, oelati 
EmBstut, SchMiius, LeclerciuM, 
aliique antea complores, oerba 
sioe « oMl f olisdars oyl » anle 
«jpoiwionan» siue «oul satisda» 
re» post facer« inseroerant. Me- 
rito etenim istod emblema asper- 



naU sant atqoe eieoer 
dom Gruterum Beehi 
fius, OreUius^ Klatwki 
senlenUa loci, secnnda 
aptissima, nidesis qoa 
nostro Cap. 1. $• ^* ^ 
52) Yide supra Ca| 
p. 26. seqq. — Lal 
«Ni . . • ifO!i esstfiil. 
«lectio mss. nostronu 
« ram editorum , nisi c 
« Muretus reposuit hi » 
« sponsionum », etreL 
isritnr b. 1. Codicem k 
sus cam Cod. Gruteri, 
tores afferunt, con^r 
Bd. Le Clerc seroati 
aol^aris illa corroptel 
essent ; sed de ipso h 
sionis natura et iore 
102.) eiUt Bumoufii i 



in aratiane pro Quinctio. 



sai 



Cap. 6. 



aderant tum Quiniio] aderant cum Quintio: Pe, n. p. it\. r 



$. 31. nideretur iudleasse] uideretur Comisso iudU 
casse): Pk. — uiderentur: Pl. 
euenit] eueniat: Pe. 
homines nobiles] nobiles homines: Pm. 
excellunt^l excedunt: Pk."). 
possit^l posset: B. Pb, c, d, e, f, h, i, 11, I, m, n. 
fortissimej fortiter: Pi. 
satisdarel satisdari: B. — satisdaret: Pa, b, 

c, d, f, g, h, I, k, I, m, n"). 
submoueri] commoueri: Pk* 

Cap. 9. 

$. 32. cui haecl cum haec: Pl. 
optiol optimo: Plc 
ut aut] aut ut: Pg. 



- 11. 

- 12. 

- 14. 

- 15. 

- 16. 



- 17. 



- 18. 



— 19. 



Ute insignis , qQam sapra , qQam 
de ea re agerem caeterorumqae er- 
rores reprehenderem (p. 7. seq.), 
ilTerre debaissem. Tanc aalem 
editionem illam nondam nactns 
eram : ea mihi omissionis eica- 
Mtio. Itaqae nanc supplemenli 
loco ea sallem exhibebo , quibus 
pilam fit« rei summam, h. e. 
•ponsionis illius naluram etprae- 
iudieialem et simplicem optime 
eue ab hoc Y. D. perspeclam. Sio 
tit: «I. • • N^vias promet pure- 
■ment et simplement la somme 
«itipaUe , sans exiger de Pu- 
«bUas ane promesse r^ciproqne 
< fnon restipulatur), «La ra ison en 
<eit qae, s*il perd, il n*08t pas 



« tenn de payer la somme, parce 
aqu'elle n'est pas p^nale (non 
eipoenalis ett,) EUe est seule- 
« ment pr^judicielle (ied praeitf 
udieiiUis); c^est k dire, qu'elle 
«n'est stipal^e que pour seryir 
« en qnelque sorle de matiere et 
« d'objet au jugement (ut p€r eam 
ude re iudicetur) , «dont reffet 
«se redaira d'ailleurs k ^lablir, 
«que N^viuS n*a pas poss^d^ 
«trenle jours aux termes de 1*^- 
«dit», et rel. 

53) OreUtiisadnotat: €exceduni 
«Cod. Ursini, fidei perquam du- 
« biae.» 

54) Lectio , non dicam aera 
nec tamen temere dimitteuda. 



Gap. 9. 
p. 11. ▼. 22. 

- 23. 



24. 
25. 



23> Cap. IL De uarietate lectianis 

de se] de re: Pa, b, c, gj h, i, 1, n. 

talem tamenl talem tum: Pk, L — talem foii- 

tumque: Pm. 
unde eo plus] unde plus: Pk. 
fecit. Te iudicem]] facit te Utdicem: Pe. 
ex sponso egii] Sic omnes^^). 



~ 27. ^. 33. mai. ita constltuerint] maU imtituerifU : Pi. 



- 29. 



- 30. 



- 31. 



— 33. 



- 34. 
p. l^ ▼. 1. 



is posteriore ioco diceret]] Desunt in B. Pa, b, 

c, d, f, g, h, i, 1, n- 
causam dicere] dicere caiuam: Pk. 
inteiligis] intelllgitis: B. Pe, f, i, 1, m Cpr- m.), 

n. — intellegetU: Pa, d, g. — negligetis: Pb, c. 
consuerunt]] coiimeuerant : B. — cwisueuertmt : 

Pk. — cotisuere: Pg. 
uersabanturl uersabatur: Pe. 
hesterno^l extemo: B. Pa, b, c, d, e, f, g, i, 

n. — extremo: Pl. 
adducerent]] educerent: Pe.**). 
ut nobis]] ut uobis : Pm. 
impetrassent]] Deest in B. Pb, c, d, f, g, h, i, 

k, 1, m, n., spatlo uacuo ubique relicto prae- 

terquam in Pk. — impetrari spero: Pa, e^O* 



55) NonnoUi eiemplorum ma- 
gU quam Godicam aoctoriUte do- 
cti malont legi ex sponMu. Qao- 
ram namero est Aautuj, qai prae- 
ter Gellium IV , 4. eliam Gaium 
lY, 22. attulit. uSpomum, inquit, 
« est, ut opinor, id quod eit in tpon- 
« iione , $ponsus ipse actus spon* 
« dendi,9 — Conf. Yarro de L. L. 
YI, 69, 70. p. 245. seqq. (Spengel). 



56) De ea diuersitate conf. pro 
Piancio c. 23. ibique Garatonium 
et Wunderum, Gellii XI , 17. , 
in Verrem II, 26. ibique Zum- 
ptium, et permulta apod For- 
cellinum sub utroqoe oerbo ex- 
empla. 

57) Similia inaenies apud Be- 
ckium. 



- 3. 



- 6. 



m aratione pro Quinctio. SSS 

partesque]] testesque: B. Pa, b, c, d, f, g, h, p.iz ▼. i. 

i, k, 1, m, n. — potestasque: Pe. 
$• 34. praeier te quisquam fuitj quisquam fuit prae^ - 2. 

ter te: Pk. 
ubl nostrumj nlsi nostrum: Pb, c, g. 
llUs unquamj unquam Ulis: Pe. 
possetj possit: Pe. 

Cap. 10. 

ne dicendoj ne in dicendo: Pm. 

patiarj patiaris: B. Pa, b, c, d, f, g^ h, i, 1, - 8 

m, n. 
tam multa uerbaj tam uerba tntUta: Pf, m. — ~ lo. 

multa uerba ^omisso tam): Pk. 
propt. quodj propt. quia: Pe. - ii 

qul antej qui tum: Omnes praeterquam Pe. 
informata iamj iam informata: B. Pd, h, k, m. 
postulaturj postulat: Pk« - ^s 

mihlmet ipslj mihimet ipsa: B. Pa, b, c, d, f, 

h, 1, 1, m, n. 
$•35. qula semper potesj Desunt in Pk. - is. 

egredij digredi: Pm. - 19. 

ut et mihij ut mihi: Pk. 

prospicerej perspicere: Pk. - ** 

$. 36. Sex. NaeulJ Sexti NaeuU: Pk. — 8ex. Naeuii: - ^ 

Pb, c, d, i. 
sponsioj respofisio: Pk. — sponso: Pb, c, d"). - 23. 

58) Qaae praecedunt aerba in quit, alegendam, et ita babent 

^> ea in omnibus sine ulla ua- «nonnuUi codices ueteres , aut, 

^euie inuenio. Lambinus emen' «nemenliary in eai>, et rel. 
^^Qil : tn ea uerba. a Sic , in- 



Oip. 10. 
^ 12. T. 25. 

- 2«. 



- 2a 

- 29. 

- 31. 



SM Cap. II. De uarietate lectianis 

ex ed. te possidere]] ex ed. possidere: Pk, m. 
postremo non possedissej postremo pouedU^* 

se: Pk. 
fae. totam aceipietis] fac> capietU: Pb, c. — 

totatn fac. acdpietU : Pk. 
mihi ipse] ipse mihi: Pk* — mihl ipsi: Pe. 
perorabo] peroraro^^): Pa, k, 1. — In Pf. ad 

marginem a manu recentiori: alias peroraro. 



— S3. 

- 35. 



Cap. 11. 

- 82. jj. 37. postalares] postularet: Plc^). 

priuatiml priuatum: Pe. 

in hac re te, te inq.] iii hatic rem te ifu/.: 
Pk. — bi hac re te itiq.: Pa, b, c, d, e, f, 
1, m, n. 
testem] teste: B. Pc, d, e, h, i, n. 
citaboj citato: B. Ph, i, n. 
in GaUia] in GaUiam: Pb, d, h. 
r 13. T. 2. $. 38. quicumj qui: Pi.^*). 
.-, 3. uidissetj adesset^^): Pk. 



- 3S. 



59) Yide OreUH noUm 7., Zumr 
ptium ad Ferrtn. ///, 66. Conf. 
infra h. or. c. 30., pro Clueniio 
e. 2. eoBfr. , elc. — Adde jtf ar- 
Itonvm Capellam de Rhetorica, 
cap. de partilione, apad Cappe- 
TOWMrium p. 434., nbi alia com- 
plara ex omni hac Tnllii parti- 
tione, partim negligenter aut cor- 
mpte, haec aotem sic tradnntnr : 
«Haec tria cam docoero pero- 
« rabo.nt 

60) Lectio , si iUud quod prae- 



cedit «pojfuterat», et q[nod sequi- 
tar « Sex. Naeuio » obseraaueris. 
minime absorda nec tamen cerca ; 
quamquam Manutio iam et Ho- 
tomano pro coniectora placoit. 

61) Haud improbabile igitur, 
qood Hotomanut refert de Co- 
dicibus suam coniectoram iuuan- 
tibus. 

62) Conf. quam OreUiui cum 
Beckio affert oariantem adittet* 
Serua uulgatam. 




m oratume pro Qumctio. 

-, Cnf. 11. 

in eontrouersiaiii aenlretj in cofitrouertta intie^ f- i3. ▼. 4 

niret: Pk. 
ItaneJ Uane est: Omnes^^). - & 

ii qni] H qni: Omnes^). 
moa propinqiiosj suosproximos: Pb, c. — prO'' .. •. 

pifujfuos: Pn. 
ac necessariosl aut necessarios : Pk. 
feruet] feruuit: Pe. — ferbuit: Pk. — /fer- 

uiet: Pd.^O- 
aHquam partem uelit amittere] ueltt aliquam 

partem amittere: Pe. 
uelitj nolit: Pa, k, 1, m. In Pf. ad marginem 

recenter: f meiius nolit.^^). 
amittere]] commiftere: B. Pa, b, c, d, f, g, li, 

i, n. — In Pf. intra lineas: omittere^ quod in 

contextu habent Pk, 1, m. 
$•39. debitum nunquamj nunquam debttum: Pk. - 11. 

est, nonj Omissa in Pb, c. 

tum] tamen: B. Pb, c, d, h, I, n. — fti: Pm.^0. - **. 
pudenterj prtidefiter: Pm, n. — impudenter: 

Pe, k.«») 



- 7. 



- a 



63 et 64) Doat illas Murtti 
emeodatJODes ei oetere, quem 
dicit, libro desomptas recenlio- 
rei omnes receperont praeter- 
loam Aofstttf , qai otramqoe re- 
iecit. Ifihi prior oidetor incer- 
tior esse qoam seconda. Nec 
contemnenda Manutii annotatio. 

65) Klotziui: feroet ecfertur- 
9^ secondum Gruterum atque 
^d. Palatt. 5. et 6. , qui ha- 
bere dicontor feruet et ferturque, 

i, Uh, 1. 



66) Qoaestio sobtilior. Pleri- 
qoe nolit edideront, oeloti Mr- 
nestui, Beckius, Sckatziuif Le- 
clercius. Sed OreUiut praetoUt 
uelity eomqoe Elotzius secolos 
est. — De tentamine scribendi 
ut dtiquam pro ne quam, quod 
nostri omnes habent, recte sta- 
tuisse uidetur OreUius, 

67 et 68) Recte Garatonius, 
quem Beckius, Bauius^ OreUius, 
Klotzius secoli sunt. 

15 



S36 Cap. 11. De uarietate lectianis 

p. 13. ▼. 16. padentem]] prudefUem: Pk, 1, m, n. 

. 17. de peennia mentionem]] metittMiem de pecwiia : 

B. Pd, g. 
- 20. oratio^l ore: Ph. 

id erat] id erit: Pb, c, d, e Cp^- in-!)» fj g^ h n. 



- 21. 



Cap. ±2. 

- 22. S. 40. Sexte] Sexto : Pd. 

petisses statim; si non statim, paulo q. p.] pe^ 
tisses sed petUses statim paulo q* p. : Pd. — 
petisses sed petisses statim^ si nofi statim, 
paulo q. p.: Pa^ b, c, f, g, h, i, 1, m, n, — 
tantnmmodo si pro sed in Pg., sed pro si in 
Pa, petisse pro petisses in Pb^ c. 

- 23. aliquanto] aliquando: Omnes. 

- 2«. fAcisJ facU: Pc, d, f. 

confecto ferej confecto : Pk. — perfecto ferei Pl. 
' 27. adesa iam sed J adesa iam pecunia sed : Pa , b, 

c? d, e, f, g, k, 1, m. 
etiam pecunia] etiam iam pecunia: Pe (h se- 

cunda mann iam insertnm.])^^) 

- 31. $.41. dubitabitur] dvbUatur: Pe, k. — dubUabatur: 

Pf Qpr. m."). 
. 34. plns annuml anno plus: Pe. 

oixit. In GaUia a^l uixU in GaUia. Agi: Pk. 
* 8«. negligentlaml tiegtigcfUia : Pc, e. 

mirabimur] mirabuntur: B. Pa, b, c, d, e, f, 
jC, h Cpr. m.), i, I, n. 

69) €EHam9, quod OrMuM oncU iDclosit» abiqae iDveoi. 



boniteteml bonitate: Pe. p. u. t. i. 



"70) AlUbaiasgenerifl, illi9P&. 71) Hanc lectiooem Elotxiui 

^ c commania , consulto omisi. restitoit , mihi ferenda esse non 
Vide sapra p. 902. not. 4. oidetar. Bx ea Gruteru* coo- 



in cratiane pro Quinctio. 937 

1 

possis dicere^l dicere possU: Pi. 

Cap. 13. 

$. 42. ostendo testimonlo] testimonlo ostetido : Pm. - s 

Sex. Naeuios]! Naeuius: PIc - 4. 

quod est liocj quid est lioc: Pa. — quod hoc — s. 

hoc est: Pc. 
quid negotlQ quod negotll: Pg. - • •• 

tot et tales]] tot et taiUos: Pb, c. 
defatlgat]] defatigatur: Pa, d, f, 1. 
$. 43. dUudicari] deiudicaH : B. Pb, c, d, e, f, h, i, I, n. - ^ 
uerum aliquando tamen: concedamus]] tiertim- — 9. 

tamen aliquando concedimus : Pk. 
Id ago] ago: Pm. — hoc id ago: Pe* 
P. Qulntius^l C. Qulntius: Pa, b, c, d, e, f, g, - ^o. 

i, I^, i, m, n. 
quid igitur pu|;nas]| quid pugfias: B. Pa, b, c, - ^^* 

d> ^ gi h^ ^ li n- 
uocem accusatorls] causam accusatoris: Pb, c. ~ ^^- 

quid? hoc quo pertinet?J quid hoc? quo perti^ - is 

net?: Ph, k. 

$. ♦*, eonflieterej afflictarere : Pk. - ts. 

iudicluml iudicatum: Pe, k. - i». 

nobls autemj nobis nutic: Pk. - 21. 

negamus deberi] debemus tiegari: Pb, c.'^) - «• 

numquldj ut qtdd: Omnes^O* 



228 Cap. 11. De uarietate lectianis 

p 14. ▼. ii. quod peto • • . • molestla prope] Desont in Pi. ^. 

uerbis] rebus: Pk. 
accipiet] acciperet: B. Pa, b, c, d, e Cpr- roO> 

f, g, h, i, 1, m» n. 

^ 2S. discedere liberatus] liberatus discedere: Pk^ I, 

m* — liberatus discere : B. Pa, b, c, d, f, 

g, h, n. — libenter discedere: Pe. 

- 27. $.45. dicimus] dicamus: Pf Cpr* mO? I9 ^^ 

- 29. persequi] prosequi: Pm. 

ut hominis propinqui] n^ propinqui: Pd. 
^ 30. possumus] possumus euim: Pb. 

. 31. non satisdabo] satis fion dabo^^): B* Pb, c, d, 

e, f, h, i, 1, m, n. 

Cap. 14. 

- 3Z quis hoc] quid hoc: Pe. 

- 33. aequum sit] sit aequum: Pa« 

in Quintium, id iniquum] iniquum id iniquum: 
B. Pd, f, h, i, n. — iniquum: Pb, c, g. — 
in Quintium iniquum: Pk:. 

iniquum essej esse iniquum: Pm. 

- 34. confitear] confiteatur: Plt. 

. 35. proinde] perinde: Pe. Csec. m.; eraso quod antea 

fuerat.) 

- 38. $.46. perueniat] deueniat: Pk. 

si quid] si quod: Pk. 



iectnram sibi effinxit Ecquid , pe- peto ad interpretandam qnam ad 

rinde atque ex illa quorundam emendandnm aptior. 
Codd. lectione non qtUd conflr- 73) Beckios £d. Ven^ affert, 

matnr oalgata leclio numquid. in qna ita legatar. 
72) Syluii coniectara si quid 



m oratiane pro Quinctio. 



Cky. 14. 
p. 14. ▼. 3». 



- ia 



- 41. 

- 4Z 



peteret] peteretit: Pk. 

omnia ludicia] omnia iudicio: Pa^ b, d, g, h 

Csec. mOf i? n. 
haec omnia] haec omnia iudicia: B. Pa, b, c, 

d, e, (y gj hy iy 1, m, n. — otmUa iudicia : Pk. 
inter tot] iiUra tot: Pa.^*). 
ne appellarit q.l non appellarit q.: PL 
quo tempore] pro tempore: Pb, c, d, g, i^ n. 
posteaquam] postea: B. Pa, b, c, d, e, f, g, 

h, i, 1, m, n. 
uadimonium quoque] quoque uadimonium : Pe. — ?. is. ▼. i- 

uadimoniumi Pk.^^). 
ul de] ut de: Pb, c, d, f, g. 
recusante] recusajidi: Pg. 
facere maluerit] maluerit: Pk. 
id iudicium] iudicium id: Pe, k. 
haec nata] nata haee: Pf. 
aequisslmam] neqidssimam: Pa, bf c, d, f, g^ L 
fateatur] fatetur: Pk. 
non hoc] non haec: PI. 



%. 

3. 
4. 



5. 
6. 



74) Faeeio\at%L$ : «nix bienniol 

«notanda ett exaggeratio, qoae 

«fortasse oidebitar alicoi nimia.» 

Dnplex aotem illa coniectora tfi- 

ter duo annoi nel iniegro anno, 

haodqoaqaam certe necessaria, 

in d. Edd. 1713. et 1723. non 

inoenilar, in Ed. 1731. primom 

accessit. Caeteram nihil foisse, 

quod de oso oocis irUer V. D. 

il\e a Goerenzio (Acad. 1 , 7 , 

29. p. 48.) disceret, ac longe 

mViain dabitandi rationem, cnm 



nola, qnam attoli, tam Index 
declarat. 

75) Ille igitor Pk integram ex- 
hibet eam lectionem , qoam se- 
condom Lambinum OreUius pro- 
baoit: posteaquam uadimonium 
missum fecerit. Temere aotem 
Lallemandus adnotaoit : « Manu- 
« tius et Lambinus dederont , qui 
ftposteaquam uadimonium missum 
« fecerit, Sed praeter noslros co- 
«dices et oeteres editos.» Conf. 
Beckium» — At ego malim ool- 



l 



330 Cap. II. De mrietaU leetkmi» 

Gap. 14. -. 

^ift. ▼. 6. debereturj debetur: Pb, c, d| f« 

adeol ab eo: Pa, f, L 

- 7. $• 4-7. tanto negotlo , nihil tam inuidloao tudlclo , nihil J 

tatito iwttdo ac inuidiosoj nlhtl: Pb, c. 
> a copiosa adaocationej aduocatione eopiosa: B. 

Pa, b, c, d, f, g, h, I, 1, in,n. 
. 9. injnratiisj ingratis: Pe, f, k, 1, m. — ingrato: 

Ph, i, n. — itigratio: B. — ingratus: Pb. 

- 9. 10. eriplendum . . • deturbandusj reperietidum • • . 

perturbandus : Pb, c. 

- 12. iactentnrj locentur: B. Pa, b, c, d, e Cp^* m*?)? 

f, g, h, I, 1, n^^)- 
^ 13. his rebiisj hils rebus: Pc, d, f. — <fo: Pm. 

cedatj sedeat: Omnes. 
-. 14. consessumj consetisum: Pa, b, c, d, e Cp^. 

mOj f» g» hj *j ^ IDj «• 
quum qul contraj cum cotitra: Pe. 

- 19. adesse atque impenderej adesse ad impefidere : 

B. Pb, c, d, f, g, h, 1, n. — adesse impen^ 
dere: Pi. — adesse multa pericula adimpen^ 
dere: Pa. 

- ic oculos animumquej animum oculosgue: Pk. 

~ 17. existimoj estimo: Pl. — Alii: extimo^ ueluti 

Pd, h, I. 

- 19, $. 48. Quid sij Quod si: Pk. 

- 20. quidemj equidem: Pa. 

neque ius esse nequej nec ius esse mc: Pd, f, 
L — {In Pd, f prius nec propter scripturae 



galaiB , qaam Elotxium aideo re- 76) Goof. Bukkum, 

uocaste. 




in fMratkme fhro QumcHo. ttl 

eojnpeadhiin est incertiaaj — neque ius esse r. is. ▼. m 

cniqiuuii ezpedire] expedire etiUfuam: Pa. — - ^i- 

quietpum expedlre: PI. 
demoiuitnit] demomtratur: PL 

Cap. 15. 

ex officii rationel ea officU ratione: Pa, b, c, - ^ 

f, h, i, 1, n. — a officii ratione: B. 
ex omnium conaaet] ex (MfmA consuet.: Pb, c, 

k, n* 
quicum] qui tum: Pa, c, d, f. - 25. 

nemm] aequum: Pe, m. — uestrum: Plt, !• — - 27. 

In Ph scholion marginale: •Verum pro iu9to 

hic accipe.* 
granius atque crad.]] grauius aut crud.: B. Pg. - ^^- 
$.49. ulro] uero: Omnes^O- " •** 

aut acerbius] quid acerbius: Pk. 

quae tantal quae quanta: Pb, c. ' ^'^ 

tamen dum] tum dum: B. Pb, c, d, h, i. - ^s* 

quidem sulsj suis quidem: Pf. - 35. 

miseriisj miseris: Pd, f. CHIc in marglne re- - ^s. 

center: «al. miseriis.*^ 
subleuatur] subleuautur : Pe. 
uenierunt] ueuierint: Pk. 
is non modo • • • • mortuos amandaturl Desunt 

in Pb, c. 



77) MaloUmen, qaicqaidScAti- apte defensam , a caeteris omni- 
<2ttii contra dicat, lectionem utro, bui deinceps receptam. 
^ iVicoloo De^ardiM et a Beckio 



- 37. 



- 39. 



23S Cap. II. De uarietate lectianis 



Cf. 15. 
p. 15. ▼. 40. 



uironiiii] uiuorum: B. Pa, f, h, m, n, fortasse 
etiam in aliis quibusdam, at non bi omnibus^^). 
exturbaturj exturbatus: B. Pa, d, f, l^ 1. 
amandaturj mandatur: B. Pa, d, e, f, g, h, 

i, k, 1, m, n. 
etenim mors honesta • • • relinquit] Nihil uaria- 
tur^^). 
^ ic T. 3. %. 50* proponunturj ponuntur: Pk. 
- i taeite] certe tacite: Pe.*^). 



— 41. 



78) Yideantar R. Klotzii Emen- 
dationes Tullianae p. 5. in no- 
ta: aOrellttff, inqait, exemplam 
« Beckianam , in quod uirorum 
« per errorem typographi uidetur 
« irrepsisse, secatus, maleacnul- 
«la auctoritate edidit uirorum.n 
Conf. Eiusdem Praef. ad Editio- 
nem orationum T. I. p. LIX. et 
notam ad h. 1. — Certe constat, 
lectionem uiuorum unice ueram 
esse. — Conf. eliam infra ad c. 
29. §. 88. 

79) Magnopere id primum quae- 
ritur, huius loci dictum ipsi Tul- 
lio sit uitio dandum an librariis, 
Quo adhibere licebit Gellium XI, 
13, Orator, c. 30.; ca quidcm 
propiora quam quae afTerunlur 
Quintilian. I. O. XII, 10, 12., 
Dial, de clar, Orator, c. 18. 23. — 
Coniecturarum ingens copia , ue- 
luti Uotomani: «uita haec tui^ 
«pis ne morti quidem ohscuraeii» 
rel. — Aliorum^ quae dicitur, 
apud Lamhinum (in Ed. 1566. 
non habetur): ftexistimatio tur- 
«pis ne morti» rcl. — Clerici 



(Ars critica, III, 1, 8, 8. p. 98.): 
nita tnrpis.» FaeeiolaJti: «uita 
« ita tarpis » ; qaod etiam Ga- 
ratonio placuit. — Beckii: «ui- 
« tam quoqae miseram eior- 
nat.» — Schatzii : « aitam mt- 
« seram exornat , aita turpis «I 
« misera ne morti quidem » rel. — 
Orellii: «Etenim mors saepe ut- 
ntam quoque exornat, iiita tur- 
« pis » rel. — Rauii : « nitam 
«quoque turpem exornat, exUus 
«ita turpis ne morti quidem» 
rel. — Klotzii : « aitam quoque 
« non turpem exornat » : quam 
ego, si tamen sit emendandum, 
facile omnibus praetalero. Ex- 
empla particulae ifON perperam 
in Codd. omissae haud rara sunt 
in hac oratione, ueluti c. 16. S* 
53. c. 23. S* 73. c. 29. S* 90. etc. 
80) Iloc quoque loco incoriose 
Lallemandus : « Inserunt plcri- 
« que editi cbrtb , quam uocem 
aignorant codices nostrt», rel. — 
Klotzius autem quum in Emen- 
dationibus TuUianis p. 8. repre- 
hendisset qui aocem certe eie- 




tfi aratione pro Quinctio. ^3 

^ Cap. 15- 

cooeediturj contenditur: Pd, f, g* f. is. ▼. 4. 

et qna eonditionel et conditiotie: Pb, c, k. - 5. 

homfaie]] hominis: Pf, L - ^- 

dncltiir] dicltur: B. Pb, c, d, f Cpr- m.), h, " ^- 

n. — Uidiettur: Pe, k. — inducitur: Pm. 

cohonestandasj honestandas: PI. . 8. 

nt carnificesj et carnifices: Pk. -> 9. 

Cap. 16. 

%. 51. accidere]] accedere: Pc, d, f, g*'). - *<>• 

ciuem]] citie^: Pe. - *5. 

in homines al.] homines in al.: Pc. ~ *^ 

hominum existimationisj omiiitim existimatio- 

nis: Pl. 
causaj causam: Pc, d, g. - i<^- 

alteri] alteHus: Pl, m. - ^ 

nihil ipsis iure]] nihil in se iure : Pf Csec. m.^ , 

1, m. — nihil se in iure : Pa C^nductum iiO. — 

nihU ipse iure: Pb C?3 d, g C?> 
S* 53. grauius aliquid ei deberes] aliquid ei deberes : - 24. 

Pk. — grauius ei deberes: Pg. — grauius 

aliquid eidem deberes: Pl. — grauius aliquid 

deberes etdem: Pm. 
praesto semperj semper praesto: Pc, k. » 26. 

omnia telaj tela omnia: Pk. - 27. 

S. 53. dupondius tuus] de praediis tuls ^^) : Pk. — du-^ - 29. 

pundius (s\c et similiter multi} tuis: Pd. 

cissent, ipse in Editione non omi- 82) De his et iis quae sequun- 

iitsolnm, nerum ne inter narian- tur conf. Huhnkmium ad Mufi- 

les lectiones quidem adnotauit. nianum de Fig. sent. et eloc. 

81) Conf. supra ad c 1. S* 3. S- 10., Bd. FroUcheri p. 230. 
P. 209. DOt. 18. 



— 80. 

- 31. 



334 Cap. II. De uarietate lectionis 

p. 16. ▼.29. agereturj jferer^ftir; Pa, I'*). 

in parnula rej in aliqua re : PL— in parua re : Ph. 

captionisj capUis: Pe, f, Ie, 1. — captkiis: Pb, 
c, d, f, li, i, n. In Pf. ad marginem : «aL 
capltU.* — captiuui: Pg, m. -* captiuis uel 
capitis: Pa. 

- 30. uererere] uerere: B. Pb, c, d, e, f, g, h, i, 

n. — uereretur: Pm. 
-30^3. aut ad eorum aliquem • • • • non ad C. AquiiliumJ 

Desuut iii B. Pa, b, c, d, f, g, li, i, I, n. 
aut ad eoruml aut eorum : Pk. — aut forum : Pm. 
qui consulunturl cui consuluntur: Pe, m. 

— 33. non modo non ad] non modo ad^^): PIl. 

aut ad L. LuciliumJ aut L. hucullum: B^ Pb, 

c, d, e, f, g, i, k, I, m, n 0>^lio<^* huctul" 

lum). — aut ad L. Luculum: Pa. — L. Lu- 

cullum Comisso aut ad): Ph. 

^ 17. ▼. 1. Lua retulisti, sed ne ipse quidem te consu- 

iuisti: ne h^ q.] Luc. sed ne ipse quidem te 
consuluisti, sed ne ipse quidem ad te retulU' 
sti ne h. q.: Pe* — Itidem, omisso tantum 
priore sed: Pb, c, d, f, g, h, i, n. — Luc. 
ne idem ipse te contulisti sed ne ipse quidem 
ad te retulisti ne h. q.: Pm, i Chic sed omis- 
sum, et consuluisti pro contulisti). — Luc. 
acedere debuisses ne ipse idem tu coiuu/frf- 



83) Yidesis qaae Hotomanui nis asa (qaem nix addocor , JTIo- 

refert de Codicibas quos inspe- ttium in Praef. p. LX. negare 

lerit. Conf. Vninum^ Gruterum Qolaisse) qaam Godicam saffra- 

el Beckium. giis tulior. 



84) Sic Beckiui edidit , sermo- 



tfi aratione pro Qumctio. 



935 



Gap. ift. 



stL sed iie ipse quidem ad te rettUigti , ne f* i?- ▼. i 

b. q.: Pa« — Luc. sed m ipse guidem ad te 

retuHsHj ne h. q.: Pk.»0- 
iie haec qiiidein]] ne hoc quidem: Pa, f, 1.'^) — 

non hoc quidem : Pk. — tiec haec qiiidem : Pm. 
Si mehereule • • • quld a^o ? J Deaiint in PL 
apnd talesj atite tales: PIl^ 
confitendiimj confidetidum : Pa, b, c, d, e, 

f, k, m^ 
qna tibi] quia tibi : PL 
cepissej cepisse uel cepisti: Pa.'0* 



Cap. 17. 

$• 54. Eigo proj Ergo pro: Pk. 

niinc hosj nunc hoc: Omnes^). 



8. 

6. 



- 7. 



- 8. 



85) Omnem halas loei diffi- 
cidUtem PaUmpsesti Taurinemii 
aQctoiitate sopitam esse recte 
mihi nidetar OreUiin cum Pey- 
rofio iodicasse. Eandem sen- 
tentiam KloizitHn iecatom esse 
dixeiis in d. Praefat. p. LX. 
Teramtamen aliter edidit, non 
modo cauiia sed ne uarietate 
qnidem leetiorUs adiecta. — In 
Bdd. Ledere (1826.) et Lemaire 
(1827.) ille Codex ignorator. 

86) Sic Pai. Taur. , qai etiam 
n, qnod seqnitnr, omittit. Al- 
terom boc Klotiio probatnr, 
OreUto neatram; qnem seqnor. 

87) Haec aerba « eomilium c&- 

«puj0 kominit (| fortunai fund^ 

•tui euertere» afTerantnr a Jfa- 

crobto de DiCr. Gr. et Lat. nerbi , 



apnd Putichium p. 9763. Qno 
adhilienda erit Garatonii nota 
ad n. 1. 

88) Simili modo hos in nos 
corraptum inaenitnr in c. 38. 
pro Tullio, (Ed. Peyron. 1824. 
p. 55.), ubi Beierui medelam 
primns attolit. — Conf. etiam 
snpra ad c. 1. g. 4. p. 209. — 
Be n. loco conf. Rufinianum in 
nota 82. citatom. Neqoe me mo- 
oet, qoem Rauiui 1. 1. p. 60. 
locam attulit, ad Att. VII, 20, 
2. (nec te id cofuulo), neqne, 
quem addere potnisset, Plauti 
Menaechm. IV, 3, 26. (coniU' 
lam hanc rem amieos), Caete- 
teram « quoniam » paallo post in 
nostris omnibns extat. Conf. Ga- 
ratonium et rel. et Au/lfiuinttifi 1. 1. 



i 



^6 Cap. II. De uarietaie lectianis 

tempus et in hI.]] tempus iii aL: Pm. 

iu tua re] ctitn tua re: Pe. 

mihi non obiit] 7ion obiit mihi: Pm. 

de re pecun. recens] recetis de re peciuu: Plc. 

domua eius]] domus eii Pe. 

hac tandem de re uobisj uobig hac tandem de 

rei Pe. — tandem hac de re uobis: Pl. 
bonitatem] uoluntatem: Pb, c^^). 
quid sitisj quod sitis: Pk:. — quid estis: Pb, c. 
conuenire] conueniri: Pa, b, c, d, g, h, i, 1, 

m, n. 
quis procuratorj qui procurator: Pe* — inquis 

procurator ^®) : B. 
domum denunciarej demum denunciare: Pk» — 

domum pronufidare: Pb, c* 
*- 21. rationemj oratlonem: Pd. 

extremam necessariamj Sic omnes^')* 
~ 2Z $• 55. ad haecj ad hoc : Pa, d , f, g. — a hoc: Pb.^'). 

amentiamj dementiam: Pl. 



0b9. 
f. 17. 


17. 
▼. 9. 


— 


11. 


— 


iZ 


— 


14. 


— 


15. 


— 


16. 


— 


17. 


aa. 


19. 



89) Ad hano locam Rauius (1. 
1. p. 80.) : « Sed non possum, quin 
«bic referam iocularem errorem 
«librariorom in lulio Rupniano 
«1. c. , qaem nemo, qaod sciam, 
« notaait. Cum enim Rufinianus 
«1. 1. nerba Ciceroni* ex eodem 
«cap. 17. Profecto si recte tie- 
«jfram bomtatem , cael. appo- 
«suisset , librarii ex profbcto 
«titulum orationis pro Sbxtio 
«tfecerunt, quo factum est, ut 
« uirosdoctos in longissimam ora- 
«tiooem, ut ea oerba ibi quae- 



«rerent, ablegareot.» — Haec 
propterea adscripsi, quia neFrof- 
icheruM quidem mendom illud 
expulit. 

90) Orelliut affert Ursini con- 
iecturam ecquis. 

91) Conf. Editores. 

92) Conf. ad h. 1. Aquila Ro- 
manus de Fig. sent. apud Cap- 
per, p. 16. , apod Frotscherum 
p. 189. inter quos etiam de 1e- 
ctione differt ; et Rupnianus , illie 
p. 30., bic p. 226. 



m oratiane pro Quinctio. S37 

rationem snmmi officii] mmtni ratiotiem of" pilv.tb. 

fictt: Pa. 
desideremusj desideraremtis : Pg* " ^ 

bononun nirorumj tdrorum botwrum: B. Pb, e, 

d, e, f, i, m, n« 
ista summa sanctimonia] ista sanctimonla: B. — 24. 

Pa, b, c, d, f, g, ii, i, i, n. 
sanctim. ac diUgentiaJ dillgentia ac sanctim. : 

Pe. — sanetim. et diligentia: PIl. 
de me autem ita] de me tantum ista: Plc. — - 25. 

de me autem ista: Pg. 
et quo pactoj e quo pacto: PIc. - 27. 

uetus est de scurra] uetus est. Cuel , 3 de scurra : 

Pa, li, l^') 
$.56. uirorum bonomml bonorum ulrorum: Pd, g. ^ is- ''• ^* 
si uult • • • uiuere] simtdat • . • uiuere: Pe. 
discat atque dediscatl discat ac dediscat: B. - «. 

Pc, d, li, i, m. — discat et dediscat: PIc. 

Cap. !&• 

uemm] utrum: Pa, e, f, li C^ec. m.3, i, 1. 
tu id tibi] tibi tu id: Pk. 
^citi} facta: Pa, b, c, e, f, li, i, 1, m, n. 
desertum] disertum: Pk. 



93) In caeteris non distin^i- de nerbis ita eomidermt et m&- 

tor. — Hihi uero longe potior mini, qoae SehiUziut, Unini Co- 

eit haec distingoendi ratio, quam dicibus (an coniectura , OreUiut 

Manutii iUa , ab OreUio recepta, monet) fretns , altemm expun- 

atqae Oiiandro cnm Frottchero xit , alterum in meminerint com- 

(td Aquilam Romanum de Fig. mntauit » in Godicibus nostris 

tent. S- ^- P* 189.) probata, a nihll uariatnr. 

iKriotsio merito repudiata. — Sed 



- 6. 

8. 

— 10. 



». i& ▼. 11. 



13. 
14. 



838 Cap. 11. De uarietate lectiams 

reperiebare] reputabere: Pl. 

malitiosuin ? non negas] Non malittosum ne- 
gas: B. Pa, b, c, d, e, f, g, h, i, I, m, n. — 
ntim malitiommf tiegas: Pb:.^). 

iam id quidemj nam id quidem: Pa, f, 1. — 
fiam (fuidem id: Pb, c. 

praeclarum putasj putas praeclarum: PIl. 

atque inaudita] et inaudita: Pk. 

- 15- $. 57. ne aut grauioribus] m grauioribus: Pk. 

- 1« ais esse uadimonium] at$ efOm uadimonium 

esse: Ph. 
istuc] istud: Pa, g^ k. 
Nonis Feb.3 Nonis FebruarU : Pk. 
RomaJ Romam: Pb, c, d^ g. 
pridie Kal.l Sic omnes nulla uariatione ^^). 
Feb.] FebruaHi: Pe, k. 

- ^ $.58. potestj Omittitur in Pb, e. 

- «« dicetj dicU: Pa, b, c, d, f, g, h, i, k, 1, m. — 

dicis : Pn. 
proseeutfj profecti: B. Pa, b, c, d, f, £, h, i, 
k, I, m, n. — secuti: Pe. — In Pf. ad mar- 



- 17. 

- la 

- 19. 

- 20. 
-20.21. 



94) LaUemandtu: •Num mor 
• Utiotum? nonnegcu. Negatio- 
« nem addidimas cnm Lambino, 
«ot lententia postalat , omissam 
«!n mii.» — Conf. Garatoniu$ 
et caeteri Editores. 

95) Gonf. sapra c. 6. (p. 215.) 
Constat inter omnes , enndem 
diem ntrobiqoe demonstrari, ac 
propterea nel hic nel illic nn- 
memm esie corraptam. Becen- 
Uores antem hnnc locnm sope- 



riori illi accommodare malne- 
mnt qoam contra. Itaqne ScAO- 
txiui scripsit /F. Eal. , OrelUus 
legere iussit ant sic ant o. d, IV, 
Eai., Elotzius edidit ante IV. 
diem Edl. Contra Beekium, qai 
spnria existimanit haec nerba 
atqoe nncis inclosit , recte 5eM- 
txius, « Aodirem, Inqnit, nlsi ad 
«canssam pertinnisset , qtio die 
•profeetus esset Quintius, in me- 
«moriam renocare.» 



tfi aratiane pro Quinctio. S89 

^nem: «al. proseeuti^ uel dic Albtt et Qubi^ f- ^& ^-^* 

tu^).» 

et Albiam et QuintumJ et Albii et QuMii : B. - 24. 

Ph, i, k, n. Albii et QuUMi: Pa. 
M qaoqne]] hii quoque: Pc, d, f, g, i. — ii: 

Pk, m. 
nulla cur mentiantur] nulla metitiafUur: B. Pb, - ^ 

c, d, f Cpr.m.), g, h, i, n. 
comparabuntur? Et in hac] comparabuntur?^0 ~ ^- 

in hac: Pk. 
$. 59. eiusmodi] huiuimodi: Pm. 

laborabit] laAorauit: B. Pb, c, f Cp^. m.3, g, 

h, i, n. 
eum gratia] eum gratia: PIl. — eum causa: Pe. - 28. 
tristi ac reconditaj tristi atque recondita: Pe, I. - 30. 
his moribus]] hiis moribus: Pc, d, f, g, i. ~ 33. 

obsoleuit] absoleuit: Pb, c, d, L 
At si] Ac si: Pn. 

inferiorem] inferiore: Pe. - 3«. 

esse se patitur] se esse patitur: PIc. — esse 

patitttr: Pa, b, c, d, e, f, g, h, i, I, m, n. 

Cap. 19. 

$,60. nihll esset] nihil esse: B. Pa, b, c, d, e, g, i, ?. 19. ▼. 1. 
k, I, m, n.^«) 

06) Raele ad Garatanium B»- 98} Hano lectionem nna cnm 

eUiif . Smetti et Schmzii ooniectnra erot 

97) Scripsernnt interros^andi recte repndiasse nidetnr BecHus^ 

ftotam Emestui, BeekiuM^ OreJr quem etiam posteaqnam ipse de 

Km, Klat%i%u ; reiecemnt (rara- sententia depelli se passns fnit 

Umiui , Sehai%iut^ Lederciut , ( Addit. Tom. II. p. 389.) , merito 

Umairiut , Otlander. OrelHut et Kiotxi%u secnti snnt. 



S44) Cap. II. De uarietaie Uctianis 

tSaat 19 

p.i9.\. z ex edictoj edicto: Pk.^). 

s. possiderQ possidere: Pb^ c, d, e, f, g, h, i, 1. 

recita] tractat: Omnes. 
' 4. latitarltl Omittunt Pa, b, c, d, e, f, g, k, 1, 

m. — In Pf ad marginem: «al. latitarU.* — 
latUat: B. Ph, i, n. 
nisi si latitantj nisi latUant : Pe. — nisl si /a- 
titaHt: Pa, k, 1. — niH latUarU: Pm. 

- 5. relicto] no7i relicto: Pa. 

proficiscunturj profectus est: Pk. 
. 6. uerteritj Post illud uerbum nusquam inuenlo 

lacunae uestigium ^^^). 

existimas] aestinuis: PI. 
. 7. tum quumj tu cum: PI, m. 

- 9. te postulaturumj postulaturum: Ph, k. — ut 

postulaturum : Pi. 
neque quemquam] tiec quemquam: PL — ite ad 

quemquam: Pk. 
attin. id recusare] attin. recusare : Pk. — attin. 

rectisare id: Pm. 

- 10. non fieri sed ex edicto suo fieri iubebatl Sic 

excepto Pk omnes, modo ex deest in Parl- 
siensibus omnibus , nescio an in Bemetui quo- 
que , deest etiam s^uo In Pg. — In Pk illorum 



90} Obseraanda haec narietas gatam retinere (ad modam eoram 

propter eadem aerba , qaaeinfe- quos 1. I. p. 64. aUali), i^iir' 

rio8 in h. $. 60. recarrant. noufium antem, in £d. Leelere , 

100) Yide qoae de hoc loco sapplementam Lambinif tametsi 

iapra tractaaimas in Cap. I. S* m oontextn omittatar, necessa. — 

2. p. 45. p. 61. seqq. — Id riam tamen indicare. 
nnam addo, LcMemandum Val- 



CiV>. i9. 



11. 



- 14. 



in aratione pro Quinctio. 241 

uerboruin omniuni loco habetur: non fieri iu^ ?. ts. v. lo 

bebat ''''). 
$. 61. defendendi] defendi: Pk. 

Ergo adfuit^^*)] Ad/iiit: PL — Ergo arf/Vil; Pa, 

b, c, d, f, g, 1. — %o arf/iii: Pf. 
deiecit] defecit: Pb, c, d, g; fortasse etiam fn 

Pf. pr. m. 
sint consecuta] mnt consecuta : Pk. — sint con-' 

seruata: B. Pa, b, c, d, f, h, i, n. — sint 

obsemata: Pl. 
adimit] ademit: Pa, b, e, d, e, f, g, h, 1, m, n. 
procurator negat] procurator recusat: Pe. 
uadari uis: promlttit] uadarius promitti: Pa, 

b. c, d, f, gy I Chic : promittit^ — uadarl uls 

promitti: Pm. ' — uadarl compromitti: Ph, i, 

n. B. Chic : compromittlt\ — uadarl : uir pro- 

mittit: Pk. 



16. 

18. 



101) De eo loco aide supra 

oostram Gap. I. 8* ^* P* ^S- 

seqq. — De particola ex omissa 

conf. modo antea boc %, 60. not. 

99. p. 240. — Adiicio , qnod 

sopra praetermisi, nerissime Yal- 

^atam defendi a Bumoufio (Ed. 

Le Oere) , qni haec adnotanil : 

iLa aenleoce, par laquelle le 

«pr^leor Bnrrienus avait aulo- 

«ris^ la saisie, ne pouvait dtre 

iqoe conditionnelle. II avait 

«r^gl^ , par son ^dit annuel , les 

«conditioDS aniqnelles un cr^- 

«ancier ponirait saisir: c*^tait k 

«celoi-ci, de s'7 conformer, sous 

«peine de oullit^. Cest k tort 

*qQe des commentatenrs , qni 

fttmtstria , Lib. 1. 



«ne comprenaient pas cette di- 
«stinction, non fieri sed ex edi- 
« cto fieri » ont Tonlo cbanger le 
« texte.» 

102) Ad uerba , quae praece- 
dnnt (quum proscribebas) recte 
Schiitzius ; «Male nulgo signo in- 
«terrogandi distinguitur. Eme- 
«fftia coniecit proscripseras , qno 
«nibil opus est.» — Plus arbi- 
tror, imperfectum longe commo- 
dius esse, quo signiflcetur , qnam 
fuerit paratissimus promptissi- 
musque ad defendendum Alfe- 
nus. Signum intcrrogandi , ab 
Orellio abiectum, nulla ralione 
Klotzius reuocaoit. 

16 



^2 Cap. II. De uarietate lectioms 



Cbp. 19. 
p. 19. T. 18 



- 19. 



in ius uocasj in lus uocat: Pb, c, d, e, f. — 

In Pf. ad marglnem: «al. uocas.'^ 
postulas]] postulat: Pe. 
qu!d aliud]] qui aliud: Pb, c 
ego non]] non : Pb, k. 
- 20. %. 62. quis eraO guid erat: Pb, c* 

credo] crede: Pl. 
electuml electum: B {jpr. m.}. Pb, c, d, (Qfr. 

diuitis] deuMis: B. Pb, c, d, f, g, i, n. In 
Pf ad marginem : «al. deuicti uel deuictus.^ — 
deuicti: Pa, 1. — ditdtUs: Pe (pr. mO« — 
^ tii/{{«: Ph. — <{{ti/lti«: Pk. 



- 21 



- 25. 



- 26. 



Cap. 20. 

eum defenderit idem qui te solebat] Deest eum 
in Pb; idem in Pk, m; te in Pf, 1. 

iud. acceperit pro Quintio] iud. acciperet pro 
Quintio: B. Pb, c, d, e, f, g, h, !, I, m, 
n. — iud. pro Quintio acciperet: Pa. — In 
uno Pk sicut in Ed.''^^]. 



103} yerisiima omDiamque cer- 
(issima mibi uidetur uulgaris illa 
Codicum lectio acciperet. £te- 
nim per totam oratiooem doce- 
mur, paratum quidem Alfenum 
se ostendiise ad iudicium , dnn- 
taxat sine satisdatione , accipicn- 
dum , Naeuium autem satisdari 
sibi oporlere perseuerasse: at ac- 
eepisse iudicinm cum Naeuio Al- 
fenum, id non roodo uere sed 



ne mendacii qaidem loco Tnl- 
lius dicere potuit. (Conf. snpra 
Cap. 1. 8* 1* not. 2. p. 2. et 
mox p. 244. not. 107.) Eam igi- 
tur ob caussam imperfeeto opus 
est, perfectum ferri neqait. No- 
lissima res est , neqae longe re- 
petenda exempla. Statim in pro* 
ximo c. 21. habetur : « Bruti era^ 
« familiaris : itaqae is intereed&^ 
a&a^» Non intercessit, para — 



m aratione pro Quinctio. 



948 



lu et rem et famani] tu ueterem et famam : B. p. 19.' ▼. -26 
Pa, b, c, d, f, h, i» n. — tu ueterem et 
rem et famam: Pe. — et tu et famam tuam 
et rem: Pk. 

conaris] conares: Pb, c, d, f, ^, h, I. 
$.63. satisdareturj satUdarent: Pa, b, c, d, f, g, 
h, i, 1, n. — satUdaret: B. Pm. — Caeteri 
satUdaretur^^). 

iniuria] de iniuria: Pa. 



— 2T. 



- «9. 



tififi Untom ad intercedmdum se 
osteDdit; nimirom paaUo antea 
(g. 20. eitr.) Cieero , « Quid , in- 
c qait, si M. Brotas intercessurum 

• 50 diiit palam, nisi qoid . . . 
«conoeniret?» Adde pro Cluen- 
tio c. 22. «Qaid Aoili morte 

• Scamander eonsequebaturfi» — 
de Dioin. II, 66. cqoom . . . 
•sommo com dolore moreretur» 
(postea sanatos est) et q. g. a. — 
Genoina antem illa Codicom lectio 

• aeeiperetp adeo neglecta est at- 
qneoblioloneoblitterata, otneqoe 
ib Ernesto neqoe exinde ab ollo 
Editore non modo recepta oe- 
nim eliam Inter narietates lectio- 
nis commemorata sit. Qnae res 
me impnUt , ot sporiae illios 
lectionis orlginem et progressom 
per EdiUones , qnarom mihi co- 
pla folt , indagarem , ad eamqoe 
rem etiam sommorom Yirorom , 
Oektneri et OreUii lam pretiosa so- 
pellectile qoam opera, semper 
laihiparatissima, oterer. Atqoe in 
oetiistiori Editione nnlla eam in- 
^eni qoam Lambiniana 1566., 



nbi facile pntarem me capnt et 
fontem deprehendisse , nisi etiam 
Codici inesset (isti nostro Pk), 
ei qoo in neterem aliqoam for- 
tasse Editionem transferri potois- 
set. — Caeteroqoin extat acci- 
peret in hisce: Romae 1472. 
Ascensii 1511. 1527. 1531. Aldi 
1519. 1546. 1583. Cratandri 1528. 
Hervag, 1534. 1540. (Camer.) 
Paris. Roigny 1536. Ven. Junta 
1537. Paris. Rob. Stepkan. 1543., 
Argentor. Sturm. 1544. 1574. 
Lugduni Seb. Gryph. 1547. Car, 
Stephan. 1555. Antverpiae Plan- 
tin. 1584. IngoUtad. 1606. Me- 
rouvilHi Paris. 1684. Facciolati 
1713. 1723. 1731. Ferratii, Pa- 
taoii 1729. — Contra acceperit 
Inoenio praeter d. Lambin. 1566. 
in Pseudo-Lambin. 1584., Gru- 
ter. 1618. Freigii 1624. Gotho- 
fredif Gronouii, Desjardins nSS., 
OHveti Genevae 1744., Patauii 
1753. Deniqoe in recentioribos 
ad onam omnibns. 

104) Yide sopra Cap. I. $. 7. 
p. 127. 137. 



C»p. 20. 
p. t9. V. 29. 



I^ 20. V. 1. 



- 3. 



- 4. 



— 6. 



- 8. 



— 9. 



244 Cap. 11. De uarietate lectionis 

iubebare] uidebare : Omnes praeterqaani Pd, qui 

habet uidebate^''^). 
praetor] praetore: Pb, G, d, g. 
iudicium pati] patO^): ParUiemes omnes; in 

Bemensi utrumque deesse mihi traditur. 
neque iudicio defenderej iier iudicium defen- 

dere: Pk. 
iudicio defendere quum auxllium a tribunisj De- 

sunt in Pb. — a deest in B. Pc, d, f, g, h, 

i, n. — Pc, d: tribunus pro tribunis. 
hoc ego]] haec ego: Pl, m. 
quum attendoj tecum attendo: Pa, b, c, d, e, 

fj gj k, 1, m. 
autem antea]] aut antea: Pc, d, f, g, m. — 

haud antea: Pa, k, 1. 
non reperio] reperio: Pb, c. 
fatetur]] fateor: Pa, e, f, 1, m. 
deiecissej dedisse: Pk. 
* * ita tamen]] Ante haec uerba nullum usquam 

lacunae signum^^^). 
auxilii causa constitutus] auxitium causa coii- 



105) Vide quae de hoc loco 
Iractanimas supra Cap. I. g. 7. 
p. 127—137. — Lallemandus: 
«Yulgata leclio (uidebare) men- 
«dosa, quam tamen seruant no- 
Mstri codicet.» 

106) Apertissimom hoc men- 
dom Klotzius iudicio suo com- 
probanit ad II. in Verrem 24. 
Yidesis quae contra disserui so- 
pra Cap. 1. §. 7. p. 121. not- 
18. — Conf. etiam infra ad c. 



21. §. 66. V. «iiudieium id» p. 
246. et ad c. 28. §. 87. 

107) Sanos profecto locos et 
integer. Sensos est: Ua tamen 
paratus erat ad aceipiendum ui- 
dicium, ut ex more et imtituto 
ad eam rem tribunorum auxi- 
lium peteret. Qoippe ad iodi- 
ciom ordinandum perlinel satit- 
dationis quaestio ac praestatio, 
eaque tribnnorum appellandorom 
Alfeno caussa foit, qaod pure 



in aratione pro Quinctio. 



245 



Ckp. 20. 

stUfita: Pb, c» d, g. — auxilii causa cotutU ?. 20. ▼ 9. 

tutum: Pe. — auxilii causa stattUus: Pf, 1, 

m. In Pf puto a prlma manu fuisse: atixi- 

/itim causa statulum. 
$. 64. recusariO Deest in omnibus praeterquam in 

Pk.*«») 
proc. a praetore] proc. acceperit a praetore : Pa. 
tribunos]] tribunU: B. Pi, n. — tribunus: Pb, 

c, d, f Cpr. m.), g, h. — ad tribunos: Pk. — 

a tribunis: Pm. 
eius bonaj eiusque bona: Pa. 
ignaro omnia fortunarum] ignaro forttinarum: 

Omnes "^). 



- 11. 



- ii. 



13. 

14. 



tantoni , non , qnemadmodQm a 
Praetore inbebatnr, satisdato in- 
diciam accipere nolebat. (Qoa 
de re nide snpra qoae dispnta- 
oimos in Cap. 1. §. 7. p. 114. 
tq. S. 8. p. 149. p. 139. seqq. 
et S* 1* P* ^O Quod qoom pa- 
rom intelligerent Editores , falso 
opinantes, primo acceptom foisse 
iodiciom, postea de satisdando 
qoaesitnm; in oarias coniecto- 
rarnm fignras aberraperont. Nam 
Lambinus ante baec oerba inse- 
roit «ciim satiidare a praetore 
« iubereiur , recusasse » , Grae- 
uius antem : At reeusauU satiS' 
dare. Ad qood Emestus: «Ho- 
«iosmodi qoidem qoid excidisse 
c certom est ; qoae Ciceronis oer- 
«ba foerint, incerlom. stellola 
«locom notaoi.» Eoro Orellius 
imitatos est. Beckius ad Grae- 
uium: «Alioqoin seutentia esl 



« manca.B Sed nec ita tamen pla- 
«cet.»^ Sckatzius sic coniecit: 
At reetuauit satisdare (com Grae- 
uio qoidem , sed ot sinl oerba 
adoersarii). Recusauit, attamen 
more reU Osiander Lambinum 
secotos est. Elotzius Vulgatam 
tacite retinoit. 

108) Qoae corroplelae ex illios 
oerbi omissione natae sint, eios 
rei historiam inoenies apod Er- 
nestum, Beckium, SchiUzium ei 
Orellium. Nec dobito, qoin ge- 
noina sit lectio horom Editorom 
consenso probata, iam illo qoo- 
qoe Codicis Pk testimonio con- 
firmata. 

109) Illod Hotomani snpple- 
mentom, a Facciolato, Emesto, 
Orellio aliisqoe receptom, mlbi 
neqoe necessariom neqoe pro- 
babile oidetor. Conferantor qoae 
conlra disputata sunt a Manutio, 



Cap. 20. 
p.'20. V 15. 



346 Cap. 11. De uarietate lectUmU 

IgnominiainJ ij^iomiiiia : Pe. 

derlpi] dirijA: B. Pa, b, c, d, e, f, £, li, I, I, 

m, n. CPa: dirrfpi)"®) 
- 17. %. 65. ita est]] i^a M: Pe Csec- mO? !• 

possessa non mni\ possessa swU: Ph. 
praetoris]] praetoris Romani: B. Pa, b, c, d, 

e, f, g, h, I, 1, m. — et: Pn. 
Quid? si] quod sl: B. Pb, c, g. 
M. BmtnsJ brutu9 marcus: Pb, c 
conueniretj cotmenisget: Pk. 
morae] morte: B. Pb, c, d, e, f, g, h, I, n. — 

mare: Pa, k, 1, m."*) 



— 18. 

- 19. 

- ao. 



Cap. 81. 

- 24. $. 66. of&cio] offero: Pd, g. 

* 25. testatur] testantur: Pa, b, d, e, f, I, m.^^^). 

- 26. audientej adueniente: Pm. 

- 28. perseueretj perseuerat: Pe. 

- 29. quod petat nonj quod peto ac non : B. Ph , 1. - 

quod peto at non: Pa, b, c, f, g, I, n. • 
quod at non: Pd. 
> 30. iudicium IdJ iudicio id: Pk, m.'*^) 



Crnilero , Graeuio , BecJbio , SchU- 
tzio. — Prorsas improbandQm 
Klotzii consilium, qui id egit, 
nt interpungendoeundem sensum 
inferret, qnem illi snpplendo 
comparauernnt. Sic enim scrip- 
sit: ignaro , fortunarum suor 
rum rel. 
110) Bcce nel hnins emenda- 



tionis Codicem Pk anctorem. Nec 
tamen plane negligendnm qnod 
Forcellinus s. y. Diripio monuit. 

111) Yide supra nostrum Cap. 
I. g. 8. p. 166. 

112) Conf. supra ad c. 6. $• 
25. p. 217. not. 41. 

113) Yide snpra ad c. 20. g. 
63. V. «tudicttfm pati,9 p. 244« 



m aratiane pro Quindtio. 947 

quod edat]] quod dedat: B. Pa, b, G, d, f , g, pso. v.so. 

hj 1, 1. — quod dederat: Pn. 
S. 67. obsl^auerunl] obsijpiarunt : Pm. - 3i. 

fit rebus] fit sic rebus: Pe. - S2 

n. proscriptis neque possessisj n. pogsegsis ne- 

que proscriptis: Pb, e. 
iacetj tacet: Par. omnes; nescio an etiam B. - m. 

recederet] recideret: B. Pb, c, d, f/^, h, f, 1, - 3« 

m, n. 
$. 68. quod] et quod: Pa.**^) p.2i. ^. i. 

C. Aqulllij AquUli: B. Pc, d, g, h, i, k, I, m. 
quid affertur] Desunt in Pi. — quid offertur: - 2 

Pb, c, d, f, g, h, n. — In Pf. ad mar/;inem: 

«al. affertur.* 
negeturj negatur: Omnes*'^). - 3 

Id quod Hort.J id Hort.: Pf, 1, m. In Pf. in- 

ter duo haec uerba una duaeue litterae erasae. 
quia nuper] qui nuper: Pg, k. - 4. 

dominantibus]] domiuationibtis^^^) : Pm. — rfa- - e. 

mnationibtis : Pl. 
concedentj concedant: B. Pb, c, e, f, 1."^ - 7. 

et per magistratumj et magistratum: Pb, c, k. - m. 
$.69. erat enini inquit] erat inquit: B. Pd, e, k. ~ i^ 

quidni]] quid tu: Pb, c. — quod nl: PI. — qui" 

dem: PI. 

114) Nam ecquod? ^ Conf. 116) Sic Cod. DresdensU apnd 
Zumptium ad Verrin. I, 24. II, Beckium et Orellium allalus. 

4. 10. Diuin, in CaedL c. 5. 117) Sic Beckius edidit , bor- 

115) At Cod. Taur. negetur ; lante Emesto. Malo concedent , 
OQde recte Klotzius etiaro nege- quod SchUtzius , OrelUus , Klo- 
^ ahsens pro oulgato absens tzius restituerunt. Esl eliam io 
^. recepisse oidelur. Palimps. Taurin. 



Cap. 21. 
p. 21. V. l^ 

— 13. 



- U. 



- 15. 



248 Cap. 11. De uarietate lectimis 

educatus] Nihil uariatur. ^^^) 

faueret] ueret: B. Pd, e, f, g, h, i, n.**^) — 
In Pe. supra prlorem syllabam hoc signum 
apparet: -J*. — In Pf. ad marginem: «uel t/e- 
reretur.* — uereretur: Pa, L — cederet: Pk, 
m {\\\ hoc caederetj unumque id uerbum a 
recentiori manu}. 

Si quodj Sicut: Omnes.''^) 

semper summe] gemper : B. Pa , b , c , d , f , 1. 

contentio non eratj coutentio erat: B. Pa, b, 
d, e, f, g, 1, m, n.«^) 

tu contra BurrieniJ tu es bureni: Pa. CNomen 
Burrieni etiam in quibusdam aliis corruptum^. — 
tu contra Bmttm: Pk. 

qui iniuriamj qui contra iniuriam: Pk, 1, m. ^^^) 



118) Palimps. Taurin. : edw 
ctus, Eam leciionem Orellius re- 
pudiaait, Klotziu* in Praefat. p. 
LXI. commendanit. Mihi aix pro- 
babilis aidetar. Conf. tamen sa- 
pra ad c. 5. §. 21. p. 214. 

1J9) Haec aerbi aexatissimi fi- 
gara admodam confirmare aide- 
tar Codicis Taurin, lectionem, 
qnam Orellius recepit. Nimi- 
ram saepissime librariis accidit, 
at primam alicaios aocabali syl- 
labam omitterent. Praeslo mihi 
sant , aix qaaerenti , exempla 
haec : c. 3. S* ^^* uocabat pro 
seuocabat: Pm. — ibid. Hgens pro 
dUigens : Pf. — c. 9. S* 33. quili 
pro Aquili : iVi. — c. 24. §. 76. 
denie pro uendente : Pd. — c. 25. 



. 78. duo pro biduo : Pd, f.— 
Caeteram conf. Beckius de haias 
loci aariis lectionibas caeterique 
Editores. Klotzius edidil faue- 
ret, ne adnotata quidem uarie- 
tate. At in commentario (p. 585.) 
lectionem cederet defendit secun- 
dum Facciolatum, qui Burrieno 
adplicauit quod de gladialore di- 
cerelur. 

120) Yide notam qnae sequilur. 

121) De omni eo loco Orelliut 
atque Klotzius ita stataeront, ut 
hic integram Palimpsesti Taw 
rinensis lectionem reciperet, ille 
▼. concupisti tamen seruaret. 

122) De ea oarietate conf. Ga- 
ratonius. Blale Manutius : in- 
iuria. 






in oratione pro Quinctio. 349 



Cap. 21. 



Haec omnia tu contra .... deceniebat desunl p. 21 ^. is. 
in Pb. 
illorain quij iiloruai tihi societatem adiungebas . ih. 

qui: Pk. 
audebantj audiebant: Pa, c, d, f Cpi** mO - 17. 

uincere uolebas] uincere nolebas: B. Pb, d C?)? - la 

f C?)» g> h^ '• ~ mallebas: Pk. 
tanto opere] tantopere: B- Pa* b, c, d, e, f, 

g, h, i, k, n. 
laborant. Aude] laboras tude: B. Pa, f, h, i, - ^» 

1, n. Cln P^ s>c: tu de eo dicere). — /a6o- 

ram tude: Pb, c, d, g. — laborant tu: Pm. 
his ipsis] hiis ipsis: Pc, d, f, i. — is ipsis: 

Pa, b, I9 n. 
aduocastl]] aduocastis: Pa, b, c, d, e Cp^* m.}, 

fj gi ^ »1 n. 
8 70. tametsi] tamenetsi: B. Pb, c, d, f, g, i, n.*^^)— - 20. 
tum etsi: Pl. — tamen si: Pa. 

Cap. 22. 

iniquiusj iniquu^s: Pb, c, f , g, i, 1. — In Ph. - 23. 

sicut in Ed. , in margine uero : « al. iniquus. * 
multo]] miUta: B. Pe Cpr* ™0* ~ ^ 

iniquiora]] nequiora: Plt. 
studium uestrum]] studium nostrum: B. Pb, c, 

i, n. — fundum nostrum: Pd, f, g. In Pf. 



123) Sic Beekius , SchUtsius , ponenda omni hac sententia, prp- 

^tziui , Graeuium secuti. Con- batum quidem Emesto » hodie 

tu dispatant Emestus et Orel- tamen ab omnibus merilo repu- 

liuf. _ Caeteram lemerarium il- diatnr. 
lod Hotomani consilium de trans- 



250 Cap. 11. De uarietate lectioms 

Cap. ti, 

p. 21. V. 24. ad marginem a prima manu : ^tfidtum; tn con- 

texta ineertum an tiestrum* 

- 29 uetustate]] Sic omnes''^). 

- t6. cum iis] cum hU: Pa, b, e, li, m, n. — cum 

U: Pl. 

- 27 qui tibi] tibi qui: Pm. 

- 29. $• 71. tum par tibi lusj tibi tum par tus: Pm. 

fuissel fuiiset: P]£. 

quia tamenj quia tum : Pli, i, k. — quia cum : Pn. 

- 30. aliquis] aliqui: B. Pb, c, d, e, f Cpi** in.')) £? 

h, I, n. 
reperiebaturj reperiebantur : B. Pb, c, d, c, 
h, i, n. 

- 31 apud quemj apud quos: B. Pe, h, i, n. 

p.22. V. 1. ne fandoj ne faiufum: B. Ph, I, n Chic ph).-- 

fie fande: Pe. ue fundo: PI. — nephando: Pa. 
audita J haudita : B. Pn. — audita egt causa : Pa. 
2 non licetj non liceat: Pa, I. 

At eaj Ad ea: B, Pa, b, c, d, f, g, h, i, 

k, 1, n. 
controuersia estj controuersia : Pa, b, c, d, f, 
h, i, 1, n. — In PL: ea i/i controuersia *^^). 

- 3 ubi itaj ibi ita: B. Pb, c, d, g, h, i. ^ tm 

ita: Pfj k, 1, m {T)^ n. In Pa. tota sententia 
sic: accusa tibi necesse est ita. 
*■ necessario estj est necessario: Pa. 

- 5- praestituendaej restituetidum: Omnes. 

124) De coniectara uenustate, tzius^ defendit secandutn Sylui- 

aix , opinor , probanda , conf. tim , notomanum , Deijardinium 

SetwUzius et Wolflii notas. Yul- Garatonius, 

Ratam retinent OreUius et Kto- 125) Lambinus : ea de re 



in aroHone pro Quinctio. 



351 



— 7. 



- 10. 



Cbp. tL 

arcebiturj creahUur: Pe. — acer acerbitur: p. ^ ^ » 

Pa.««) 
$. 72. nostnini] uestrum : Pa , 1. 

pugnabitj pugiianit: B. Pb, c, d, f, g, h (jpr. 

m.^j l. 
hom". noV. ac pot*.J nob\ hotn: atque potK: 

Pa. — hom'. nob*. atque pot'.: Pl, m. 
quonimj ut eorum: B. Pa, b, c, d, f, g, h, !, 

l^ m, n. — ut quorum: Pe. 
consessumj consensum: B. Pa, b, c, d, e Cpr. 

m.3 f, g, i, 1, m. — Pro ety quod praecedit, 

habent atque: Pa, e. 
non modoj ut non modo: Pb, c, d, e, g. 
quiuis qui extraj quiuis extra: Pm. 
$.73. tu contra AlfenumJ tu Alfenum: Pk. 
uelitabarisj equitabas: Omnes. 
ne ubi consisteret quidemj ne sibi consisteret 

quidem: Pg. — quidem deest in Pm. 
doceasj doceat: Pb, c, d, g. 



- II. 



- 13. 



— U. 



Ii6) Alii malti (iDter qaos Foc- 

tiolatut)f ex CodiGibos, ati ai- 

detor , arcetsetur, Sensom, haad 

dable ex g. 9. ts. Hlud etiam 

restiterai repetendam , recte Ko- 

tomanta definiait. De lectione 

Garatonius docte ac pradenter 

Qli adsolet disseroit. Arcebitur 

ediderant Emestus, BeckiuSf Schil- 

iiius, OreUius, Klotzius. Qao- 

nim priores (qaos eliam Wolf- 

jiui secatos est) sententiam loci 

noQ intellexerant; Sctuitzius inlel- 

leuiqnidem, at parnm docait , ex 



asa sermoois eam aerbo arcebi- 
tur contineri ; Orellius et Klotzius 
tacaerant. — Rauius 1. 1. p. 85. : 
a arcebitur , i. e. coercebitar , 
«angastiis temporiscoocladetar, 
« at inlra certam teropus senten- 
ctia ei dicenda sit. Antiqaias 
«Cicero simplici aerbo usus est 
«pro composito.D Sed uix erit, 
ut fidem faciat hisce exemplis 
suis: Somnium Scip, c. 4. Vir- 
gU. Aen. II, 406. Vellei. Pat, 
II , 10. et L. 2. §. 8. Si qais 
caationibns. 



252 Cap. II. De uarietate lectionis 

Cap. 23. 

bona non uenierintj bona nunc uenierint: Pb, c, 

d, f, ^, 1. — bona uenierlnt: Pa, h. 
sponsores]] possessores: Pk.^*^) 
et complures fuerunt]] Desunt !n B. Pa, b, d, 

fj gj h, I, 1, n. 
Caius frater] Castor frater: Pb, c. — Cecilius 

pr. frater: Pa. 
et iis deb.] et his deb.: Pa, e, h, 1, m. 
neque tamen] non tamen: Pl. 
insignite]] insigniter: Pk."^) 
-23.24. S* 74^' unus fuit .... ultro deberetl Desunt in Pk.*^j 



p. 22. V. 17. 

- 18. 

- 19. 

- 20. 

- 21. 

- 7Z 



127) Beckius affert Ms. UrHni 
et Cod, S. , ubi ea lectio habe- 
atar. Orellius dabilabat , ne me- 
ra esset Ursini coniectara. Certe 
nnllias pretii est. De sponsori- 
bus et creditoribus sic coniun- 
ctis conf. Lex lulia municip. 
cap. 8. {Tab. HeracL , Dirksen 
p. 72.) « qui sponsoribus credito- 
nribusue suis renanciauit • . . 
ase solidum soluere non posse.» 
Philipp. YI, 4, 11.: « aidere 
«potuistis, quotidie sponsores et 
9creditores L. Trebellii conae- 
«nire.o 

128) Apud Garatonium hanc 
inuenio F. Ursini nolam : « In- 
9signiter rectius aetus liber.» 

129) Locus , uti aulgo editur, 
sanissimus quidem ac planissi- 
mo sensu , altamen et coniectura 
et interpretatione uarie lacessi- 
tus. Atqae Hotomani et Lam- 



bini tentamina strenae repule- 
runt Gum Hanutio Guiiielmius , 
Gruterus , Graeuius , Schellerus 
{Obss. p. 41.). Rarsas SchUtzius 
aii se continaity qain emenda- 
ret. «Per se quidem, ioquit, ni- 
a hil impedit, quo minus ista uerba 
n sic (ex illorum YY. DD. senten- 
tia), oaccipiantur. Mirum tamen, 
«Ciceroncm nusquam alibi Nae- 
« nio hoc obiicere , quod ipse 
« Quintio debuerit.n Itane uero ? 
Nonne supra c. 8. narratur, po- 
stea autem bis (c. 13. et 28.) 
repetitur , Quinctium condicio- 
nem tulisse Naeuio , ut inuicem 
iudicatum solui inter se satisda- 
rent. Hoc uero mediusfidius qui 
potuit Quinctius non modo pro- 
nunciare uenim etiam cogilare, 
nisi ultro Naeuium debere sibi 
intenderet , eaque mente actio- 
nem quoque dictaturus esset ? 



in oratiane pro Quinctio. 253 

^ Cap. 23. 

quasij qui quasi: B. Pa, b^ c, d, e, f, g, h, i, p. 22. r.24. 

1, in, n. — Iii Ph pro quasi a pr. m. incer- 

tum quid aliud fuerat. 
sceleris expositoj exposUo sceleris: Pk. 
etiam communij et communi: Pm. - 26. 

causa latuisse dicatj tatuisse causa dicatur : PI. - 28. 
$. 75. ratio huic autj ratio aut : Pk. - 3o. 

huiusmodij eiusmodi: Pl. - 32. 

sponsionem]] spousione : Pa, k, m. — Deest in Pl. 
qui haec] qui hoc : Pa , k (^h" alii plures}. 
qui haec] qui hoc: Pa, b, c, d, e, f, g, h, i, ^ 36. 

k, I, n. 
dicant] indicant: Pm. 

uolentj uellent: Pc — nolent: Pe. ^ 23. r. 1. 

retinerej detinere: PL 
uolent retinere, grauitatemj Desunt in Pb. 
negligentj fiegtexerint : B. Pb, c, e, g, k, - z 

n/^®) — negtigeretit : Pd, f, 1, m. — negle" 

xerunt: Ph, i. — negligere: Pa. 

Cap. 24. 

$. 76. Ego haec J Sed ego haec : Pk. — Et haec : 

Pb, c. 
negotium non transeg.J negotium transeg»: B. 

Pb, c, d, f, g, h, !, 1, n. 
creditoribus allisj creditoribus alius: Pc C?), - 7. 



- 4. 



- 5. 



130) Haoc lectionem Beckius 131) Slc Klotzius edidit, non 

commendaait , Schutzius etiam praeennte qoidem at suadente 
recepit. tamen OreUio, 



254 Cap. 11. De uarietate lectienis 

p.23. V. 8. neque eonim tam tem.] mque tam tem.: B. Pb, 

e, d, e, f, I, k, m, n. — non tam tem.: Pl. — 
mque tam tem. eorum: Pa« 

- 9 neque te ipsum] neque ipsum te: B. — tieque 

ipsum: Pb, d, f, gj 1. 

- 10. Sex. Naeui]] Naeui: Pk. 

- n contra te estj contra eH: B. Pb, c, d, L — 

contra te egge: Pl. 

- 13. uendente] uidente: B. Pn. — in Ph ad margi- 

nem: cal. uidente.* — defUe: Pd. — eden^ 
de: Pg. 

- u in huius bonis] in his bonis: B. Pa, h, 1, m, 

n. — in hiis bonis: Pb, c, d, f, g, I. — in 

iU bonis: Pk."^) 
edidistil edisti: B. Pb, c, d, e, f, g, i, 1, m, 

n. — adidUti: Pa.*^^) 
eo tu uoluntariamj eo in uoluntariam : Pk. 
-^ 15. coibasj cohibas: Pm. •— cohibebas: Pl. 

fraudaratj fraudauerat: Pk. 
eum iudicioj eo iudicio: Pk. — cum iudicio: Pa. 

- 16 tuo] tu: Pc. 

- 17. g. 77. meherculej me hercle : Pk. 

~ 19. et quum essetj et quum me esset: B. Pa, b, c, 

d, f, g, h, i, 1, m, n.^^^) et eum esset: Pe. 



132) Ad maiorem Codicom na- x ^P^^ Beckium affertar , nollo 
meram omnis ea aarietas perli- dabio sparia. Conf. sopra n. Cap. 
nere nidetar qaam adhac credi- I. §. 9. p. 181. 

tam est. Neqae indigna qaae 134) Placait ea lectio Gara- 

attentias consideretnr. (onto. Rccentiores eam reiece- 

133) Nnsqaam inaeni lectio- rant. 
nem illam feeiiti, qoae e Cod. 



in aroHone pro Quinctio. 2&5 

perfnuitisj mulHs : Pk. p. 73. r. 20. 

quum a me] quum et me: B. Pb, e, d, f, g, I, . 21. 

m. — "^) tutn et me: PI, n. — et cum me: Pa. 
suum propinquum J propinquum mum : B. Pd, g.^^) - 22. 
dixi mlhi uiderij dixi tdderi: Pm. - «5. 

orej ori: Pd, f. 

praesente eoj praesente HortenHo: Pk. 
eos etiamsij eos ri: Pm. — eos autem Cftute^ ~ ^^ 

etiamsi: Pa. 
mihi eiusm. acclderetj mihi accideret eiusm.: - 28. 

Pm. — eiusm* accideret: Pl. 
eiusmodlj eiusdemmodi: B. Pa^ d, h, I, n. — 

kuiuscemodi: Pk. 

Cap. 25. 
K. 78. et alinj u^ alia : B. Pi. ^ 29. 

multaj multi: Pc, d, ^. 

et mehercj ut meherc: Omnes excepto Pk.^^^) - 30. 
propinquumj proocimum: Pf, I. — prosimum: Pa. ~ 31. 
eiusmodij huiusmodi: Pg, k.^^^) ~ 32. 

in scenaj in scenas: B. Pa, b, c, d, f, g, h, - 33. 

I, I, m, n. 
tum uirj tamen uir: Pn. 

habesj habet: PI. - 84. 

ut hocj ut in hoc: Pl, m. — ut in hac: Pa. - 35. 

aut summum J aut ad summum : Pe , m. (JLn Pe. - 36. 

ad a secunda manu Insertum.) — ad summum: 

135) lode Guilielmiui conie- 137) Yide J^ecfttum et Orentum. 
ctnram sibi finiit : quQm ex me. 138) Omnis hic locas Etenim 

136) OreUiui monet , paullo . . . accedat negligenter exhibe- 
i&ferio8 £• 78. itidem legi pro* tar a QuirUiUano I. O. IX, 3, 86. 
P^uum fuum. 



256 Cap. II. De uarietate lectianis 

p. 23^r 36 Pa, 1. — In Pf. ad uoc. aut in margine extat 

coniectura: Mut uel ad.* 
tamenne] tumne: Pk, 1, m. — tameu ne: Pf 
Cprius uoc. in litura^* 
_ 37. uereris] uerearis: Pk. 

possis haec]] possis hoc : Pb , c , f , g , h, k, I, n. 

- 41 S.79. qul adestis] qui esHs: Pe."^) 

p. 24. T. 1. illinc]] illum: Pb, c, d, e 0» rasura}, f^ g^ h, 

I, m, n. — tpstim: Pk, 1. — illud: Pa. 
cupiditatem] cupiditate: Pe, k, L 

- 2. hinc] huic: Pb, c, d C?), f , U k- — hunc: Pl, 

qui deinceps habet ueritate et pudore. 
5. ante diem v. Kalend. intercalares] atUe v. Ka- 

lend. Intercalares: B. Pc. d, e, g, h, i, 1. — 
ante quintum calares: Pk.**®) 
. 6. uestrum] nostrum: B. Pg, I. 

8. possumus] poscimus: Pm. 

9. sero] scio: Pi. 

. 10. pridie Kalend. intercalares] post Kalend. inter- 

calares: Pm. — praetor Kal. intercalaribus : 
Pe C^ec. m.). — P. Qnintius Kalend. Interca- 
lares: Ph. — p. r. Kalend. intercalares : Pa, 1. 

-. 11. aut ut statim de iure] at ut statim de rure: 

PI. — In Pf. ad marginem: «al. rure.* 

- 13. $.80. administri] at ministri: B. Pa, b, e, f^ k, 1, 

m, n C^uncta in Pb.). — ac mifiistri: Pc, 
h. — ut ministri: Pi. 

- t4. Roma] Romam: Pa, b, d, f, g, m. — Romani: PI. 



139) Conf. supra ad e. 1. §. 140) Conf. Orellii noUm. 

4. p. 209. 




m oraliane pro Quinctio. 



257 



trans AlpesJ tranuatpU: Pe, m. 

Sefusianos]] Sebagranof: Pe. — Sebaguinos 
Csiue ifi): B. Pf, n* — Sobagiunos (s. gni): 
Pd. — Sebaginnos Cs» iufi): Pa, b, h, i. — 
Sebagunios: Pc. — Sebaguuios: Pg. — Se- 
baginnes: Pm. — Sebagudios: Pk.***). 

biduo] triduo: Pk. 

habeatj habebat: Pa. 

Cap. 26. 

uoles] ftofe^; PI. 

non eniffi . . • eloquentia esi} Desunt in Pn. 

putatis] putaris: B. Pb, c, d, ^ C?}? i* — P^^" 

tat U: Ph. 
$.81. postulasti]! postutares: Pe.***) 

bona possideres]] possideres bona: Pk. 
curarent] curaret: B. Pa, b, c, d, f, g, h, i, I, 

m, n.^*^) — procurarent (pro expunctum^: Pk. 
a suaj sua: Pe, m. 
deiicereturj eiiceretur: Pk. 
elige] eligere: PI. 
millia passuum] miUia: Pd, g. 



p. 24 ^ 14. 



- 15. 



17. 
18. 



- 20. 



- 21. 



22. 
23. 



141) Yide Fticciolatum, Eme- 
itum, Beckium, SckHtzium, Wolf- 
fwn, Orellium. Conf. Caesar, 
it B.G. 1 , 10. VII , 74. Plin. 
ff. A'. lY , 18* , ibiqne lecUonis 
^rieUlem. 

142) Sic Oxon. H. apad Becki- 
um. — Paallo saperins ad v. poi- 
^ Scfcu(2ttti , prano principio 
^no exita , adnotaait : «Yidentar 

S«MMiu, Lib. I. 



« hic nerba qaaedam intercidisse : 
« Vtrum igitur , Naeui , nuniiui 
^tuue biduo DCC millia passuum 
^confecit? Certe hoc e superio- 
oribas hic intelligendam.o 

143) Inde a Beckio ne adno- 
tari qnidem ea lectio solet. — 
Attamen infra quoque h. c. §. 83. 
legitur: «reuocares eumm rel. 

17 



258 



Cap. II. De uarietaie lectionis 



G^. 26. 
f. 24. V. 24. 



- 25. 

— 26. 



— 27. 



uis essel nix esse: Pa, k. 

id te] id ad te : Pg. 

tegere] agere: B. Pa, b, c, d, f, g, h, i, I, 

m , n. — In Ph ad marfinem : Nota artissitne 

cogi aduersarium. 
et talibus^ de talibus: B. Pb, c, d, f, g, h\ i, 

m, n. — In Pf ad marginem: tuel et.'^ 
tam cupidum^ Deest in Pd. 
- 28. $.82. festinatio] extimatio: B. Pa, b, c, d, f, g, h, 

i, m, n. — estimatio: Pl. 
non uim? non scelus?] non nimium scelus: B. 

Pa, b, c, d, f, g, h, i, 1, n. 
Quo consilio? lussurum sciebas.3 Quo eonsilio 

iussurum sciebas?: Pi:.^**) — In Pc est: ius- 

surum esse sciebas. 
tum mittere^ tu mittere: Pa, f, k, 1. 
si uiueres^ si uinceres: Pb, c. 
Praetor iussissetj Praetor si uixisset: B. Pb, 

c, d, f, g, h, i, I, m, n. — Etlam supra v. 

32. pro iussisset legitur iuxisset C&n uix.¥) 

in Pd, f. 
recusaret quin ex^ recusaret qui ex: Sic omnes 

excepto Pk, qui certissime habet quin'^'^). 



- 29. 



— 31. 



3^ 
84. 



— 35. 



144) Facciolatus et deinceps 
caeleri, ueluli Garaton\u$, Becki- 
u8, SchUtzius ei rel. , exceplo la- 
men Ernesto^ uerissima ratione 
interrogalionis nolam post t. scie- 
bas sustulerunl. 

145) Ecce quam sil uetasla baec 
Lambini , quae dicitur , coniectu- 
ra, nnllo dubio ineptissima, a 



Klotxio tandem abiecta. Qaam 
olim Facciolatus ita refatauit, at 
nibil babeam ne addere quidem. 
At eum audiuit nemo. Denao 
igitur proponam in brene con- 
tracta, quae in tribas Edd. aca- 
tissime disserait. « Lambinus , 
inqnit, «inuitis omnibas libris 
«corrigit quin, qaod ita po- 



I» oratione pro Quinctio. 



359 



$. 83. tibi tom satisdaret^^^O tum Mtisdaret: B. Ph, ».24. r. «7. 
m, n. — ■ fifieiii satisdaret: Pb, c, d, f, g. — 
tibi rum satisdaret : Pe. — cum satisdaret: 



«slulet Latini sennonis consue- 
« (udo. Lambimtm sequitur Pcu- 

• teratiuM^ atrumque Graeuiu». 
cQuid 81 mntatio haec senten- 
«tiam totam depraaat? Ita no- 
«bis qnidem nidetar. Praetor 
tenim iusiisset bona Quinctii pos- 
«sidere, si nemo esset, qoi sa- 
«tisdando recnsaret atqne impe- 
«diret quod iubeibatur. — Quod 
«si legamns quin satisdaret , 
«sensas hinc omnino eontrarius 
« existit , aaletque idem ac si di- 
«ceretar, Praetor iuuisset , si 

• ali^is ueUet satisdare ae iudi- 
«ctum acc^ere: qoo sane nihil 
« potest eicogitari absurdius. Ea- 
«lenns eiiSm bona debitoris lati- 
«Untis possidebantur Praetoris 
«edicto, quatenus nemo erat, 
«9111 satisdaret et pro illo iudi- 
«cium acciperet. — Porro non 
«est, cnr Lambinus nobis obii- 
«ciat consuetudinem loquendi. 
«In hac enim ipsa oratione c. 19. 
«nerbum recuso eodem fere modo 
«adhilietar: Neque quemquam at- 
*tinebat id recusare quod Praetor 
«nofi fieri sed ex edicto suo fieri 
liiub^at. — Ipsa enimnero Lam- 
<6tni lectio aidetor esse prae- 
«(er latini sermonis consuetudi- 
■ Dem. Non enim recte dixerim ; 
■ft fi^mo reeusaret , quin satiS' 
Mdare uellet ; sed , si nemo recu- 
*saret quin satisdaret. Siqnidem 



« satis apparet , eam uelle , qui 
anon recusat, Quod cum ipse 
cquoqae animaduertisset , cona- 
atus est submoaere rd uellet, 
«(Sed profecto nimis muUa sibi 
« licere arbitratur.» — Ad quae 
superbius quam doctius Ernettus : 
a JLam^tntisedidit giitn, probante 
« sed non imitante Graeuio, Nos 
msine dubitatione sio edidimus. 
«Itemque satisdare pro nulgato 
8 satisdaret, Sic plane supra di- 
« xit. Facciolatus idem e uulgato 
eiextorquet. non feUciter, ut pu- 
«to.» ~- Verum uidit Jlfanti/itis 
quoque ac nuper Rauius 1. 1., 
quorum ille de hoc dicendi ge- 
nere ac forma nemo qui et q. 
g. s. , etiam bona exemplorum 
copia collecta , eleganter dispu- 
Uuit. 

146) Sic uoluit OreUius edere, 
edidit Klotzius, et recte. Erne- 
stuSj BeckiuSf Sckiitzius secun- 
dum Lamhinum ac suffraganle 
isto nostro PIl : satitdare. Sic 
Emestus eiSchUtzius etiam paullo 
antea , Beckius non item , neque 
OreUius neque Klotzius neque 
tandem Plc. — Alterum quoque 
ueUetf quod sequitur, Beckius 
uncis inclusit, SckUtzius eiecit; 
OreUius autem inferius potius 
uoluitset in dobium uocauit. Klo- 
tzius uulgatam retinuit, quodest 
tatissimom. 



Cap. 26. 
p. 24. T. 37. 



- 40. 



p. 25. ▼ 



3. 
4. 



260 Cap. 11. De uariefate Uctwnis 

Pi. — tibi tum Comisso satisdarety. PU — 

tibi tum satisdare: Pk. 
hic quidem] hic equidem: Pk. — quidem hic: 

Pl, m. 
haec scilicet] Aoc scilicet: Pk. 
dicere audes] audes dicere: PL 
caecum^ tecum: Pb, d, e, ^, i. 
futurum esset] facturus esses: Pl, m. — factU" 

rum esset: Pd, f C?3> g- — Cln Pf incertum 

an facturus^ deinde supra lineam: «6«* i. e. 

esses^ — facturum quid esse: Pa. 
haec perinde^ hoc perinde: Pk, 1. 
ipso ilio] illo ipso: Pl. 

iussisset] uixisset: Pb, c, d^g» — iuxisset: Pf. 
si in possessionemj si possesHonem: Pa. 
debueris aut potueris^ debueris: Pk. — debue- 

ris atque potueris: PL 
deturbarel Post id uerbum nullum usquam la- 

cunae uestigium**0. 

Cap. 27. 
- *3. §, 84. facta est] facta sunt : Pe. 

si ex edicto] si edicto: Pl. 
-13.14. Si . • • possessa sint] Si . . . possessa non sunt: 

Omnes**«). — In Pk Quintii pro P. QuinctlL 



- 6. 

- 7. 

— a 



— 9. 



147) Vide supra noslram Cap. 
1. §. 9. p. 193. iD nota. — Verba 
autem o Omnia »unt . . . con- 
atendere» Lambinus nulla pror- 
8U8 ratione e c. 27. translulit in 
c. 26. post T. collocares, — 
Caeterum ad hunc maxime locum 
et ad alias quasdam haiua capi- 



tis et sequentis partes Interpre- 
tes ista de duobus Praetoris ad 
possidendum decretis et q. g. a. 
contulerunt, quae quam sint fal- 
sa, supra in Cap. 1. g. 2. p. 49. 
seqq. demonstratum eat. 

148) De eo loco aopra dispo- 
taui in Cap. 1. g. 1. p. 3. 25. 



— 15. 



- 16. 

— 17. 

— la 



t» oratione pro Quinctio. 261 

id qnemadmoduiii] id (juid e$t? qoemadmodum: p.25. ▼. ii. 

B. Pa, b, c, d, f, g, li, i, 1, n. Cin Pl- .' quod). — 

id quidem quemadmodum: Pe, ii:, m/^^) 
possidere] possidere Edictum Choc oocabulum 

rubro colore^: Pk. 
nnmquid] nwic quid: Omnes. 
possediO possidet: Pk. 
sponsione uicerim] sponsionem uicerim*^^]: Pc. — 

de spofislonem uicerim: Pa. 
edicto meo3 edicto modo: Pl. 
possessionem^ possessionem meam: Pb, c. — 

possessione: Pa. 
uenerintj uenerit: Pe, k, 1.^^*) — In Pk omnia 

haec Edicti uerba « Qui . . . uenerit * rubro 

colore. 
tu putas3 putas: Pm. 
definitj diffinU: Pk. 
eos ita uidetur^ eos ita iubet: Pk.^^^) Haec uerba 

• eos . . . oporterC^y quasi non essent Edicti, 

nigra, sequentia rubra. 
in possessione] in possessionem: Pn. - 21. 



- 19. 

- 20. 



ieqq, 42. Animadaerlendum aa- 
tem , Codicem islam Pk eandem 
iUam h. 1. et sapra cap. 8. spon- 
lionis diaersiutem obseruare , 
qaam FacciolcUo et Garatonio 
Qitio dedimus d. p. 42. •— Bur- 
noufius (apud Leclerc.) Ii. 1. ueram 
lectionem et defendit et retinuit. 
Conf. sapra p. 220. not. 52. 

149) Sic Klotzius edidit. 

150) Conf. sapra C. 1. §. 1. 



p. 30. not. 35. et Huschhium ibi 
laud. — Nihili tamen duco ua- 
rietatera suprascriptam. 

151) Haec lectio (quam ^ecJktut 
ex aliis quoque Codd. et Edd. 
attulit) merito ab Editoribus nullo 
loco babetur, quum de illo, quod 
sequitur, eo» non uarietur. 

152) Corruple quidem , at in- 
ter exempla tamen reponas, qni- 
bus planum fiat, quam sit para- 



SflS Cap. IL De uarietate lectionis 

f.^ r.ii. lleebiO Deest in Pc« 

dominum inquiO dominium inquit: PL C^ec* 
mO — dum inquit: Pm. 
-. u. eum ipsum q. fraud.] cum ipsum q. fraud.: Pl^. 

eum ipsum quem iudicio nemo defendatj Haec 
uerba , apud Orellium typographi errore omis- 
sa^^^), ubique lialientur. Sed in Pk, m. cum 
pro eum Otidem in . PIl. post uocem defeti^ 
dat') ^ deinde pro defendat ndefendU* in 
omnibus. 

- 25. inuitum] inuictum: Pd, f Cpr. m.). 

- 26. detrudij trudi: PI, m. 

$• 85. prof^. tibi in po. praetor ip. Sex. Naeui] proH. 
iii po. praetor ip. tibi Naeui: Pk. — Caeteri 
uulgatam tuentur^ nisi quod proficUcendi in 
Pa, i, proficienti in Pn. 
-" 27 dlcit] edicU: Pk. — dixU: PI. 

ita possideto ut tecum simul possldeat Quintius] 
Desunt in Pk Cputo ^^ auctore careat SchU^ 
tzii typotheta^. 

- 28 uis ne afferaturj uis iioii afferatur: Pk. — i?/^ 

ne auferatur: Pa, b, c, e, f, gy I, m, n. In 
Pf, I, m. non pro lie; in Pc, g. aufferatur 
pro aufer. 
tu id quemadm.] tu quemadm.: PI. 

- 29.30. eum qui non latitarit .... procurator esset] De- 

sunt in B. Pb, c, d, g, h, i, n. — In Pe. 



Ussima uerbonini iubtre et tii- 153) Conf. Kiotsiu9 in sobno- 

defi permutalio. Vide sopra. C. talione h. I. 
1. S* 7. p. 127. seqq. 



tn oratiane fro Quinctio. 

nihil deest praeterquam noii , item in Pf. p.f9.T.29.3o. 
Cpr. mO« 

h. o* mitto: illud dicoj h. o. dico mitto illad •« si. 
dico: Pa, f, L 

dominura] dominium: PI. 

expulsum esse de praedio] esse expuhum prae^ 
dio: Pa, k. 

allatas esse^ allatais: Pm^ — Ulatas esse: Pe. — ~ sz. 
ablatas esse: Pf (jpr. mO* 

LaresJ labores: B. Pa, b, c, d, f, g, i, L - ss. 

Hoc dico * "* * Naeuinm ne appellasse qj Sic in -3s.s4. 
Pm, at nuUo lacunae slgno. — Hoc edam 
umim me appellasset q.: B. Item Cmodo ne 
pro me'): Pc, d, g, h, I. — Hoc dico ^ae^ 
uium appellasset q. (jpr. m., deinde sec. m.: 
appellasse): Pe. — Hoc edtcti nuu ne ap^ 
pellasse q. : Pf. — Hoc edictum unum ne ap^ 
pellasset q.: Pa, I. Item Pb, modo; edictt-- 
Uoc eadem unum ne appellasset q.: Pn. — 
cum hoe edicti nomine ne appellasset q. : Pk. 

NuUum uspiam lacunae signum. In Pd, ut ex- 
emplo utar, uox ^^edam* uersum incipit, ei- 
que caetera contlnuantur ^^^). 

Cap. 28. 
"^ Naeuium ne appellasse q.] Vide ad c. 27. extr. . 34. 



154) Conf. qaae Beckius de Co- « hic tertia part orationis , in 

djcam babita tradidit. De lacu- o qua demonstrabat orator Nae- 

oa uide supra Cap. 1. §. 9. p. auium bona Quintii non posse- 

188.— Addo quae parlftionis adisse exedicto.» — Couf. etiam 



*• . 



qooque controuersiam speclantia supra p. 193. seq. 
LaUemandui adnotauit: nDeeit 



264 Cap. 11. De uarietate lectionis 

p. 29. ▼. S4. quum simulj tum simul: PL 

- 36. experirij cum experlri: Pk. 

- 86. cum summaj cum maxima: Pb, c 

fuuidia] inkiria: Ph, n. — iudidat B. Pb, c, 
d, f, g, i. Ad marginem In B.: itiiuria, in 
Pf.: «al. inuidia.^ 
p. 2t. V. 1. possetj potest: B. Pc, d, e, f, g, h, k) 1, n- 

Cln Pd: pt^ in Pg, I: pot. 

- 2. haec omniaj omnia haec: PL 

nata et profecta- essej nata esse et profecta: 
Pk. — In Pe. pr. m.: perfecta. 

- 3. peterej peteret: Pe Cpr- m.). 

P. QuintiumJ QuUUium: Pk. 

- 4. satisdaturum dum ipsej iudicaturum autem ipse : 

B. Pb, c, f, g, h, i^ 1, n. — Itidem In Pa, 
d, modo in hoc at^ in illo aut pro autem. 
pari conditionej pari ratione: Pb. 

- 5. %. 86, conueneritj conueniretiVe^ k. 

- 6. postularenturj postularetur : Pl (re in litura). 

- 10. me polL sum pianum J poll. sum pfanum me : Pe. 

facturumj fntumm: Pb, c, d, f Cpv^n^D) g- 

- 13. latitassej latuisset: Pc. — latitasset: Caeteri 

onines^^O» 
uertissej tiertlsset: B. Pb, c, d, h, I, n. In 
Ph. interpungendi nota significatur, a uerbo 
Dlceretnr nouam sententiam inciperc. — ue- 
nisse: Pm. 

- **. $• 87. reliquum estj reliquum esse: Pk. 



155) CoDf. supra Cap. I. §. 2. neam uideo nullam, cur a Ca- 
p.65. iu nota. 41. Caussam idu- dicuni lcclione abealor. 




m aratiane pro Quinctio^ 865 

ot eum nemo] ut cum nemo: PI, m. 

iudicio] iudidum: Pb, c, d, f, g^ 1, m» 

defenderit] defeuderet: Pg. 

neque ab aliquo] non ab aliquo: Pl* 

equite Romano] equUe: B. Pa, b, c, d, f, g, 

h, i, I, m, n. In Pf pr. m.: equUate. 
et necessario] ac necessario: B. Pb, c, d, f, g, 

i, I, m, n. — atque necessario: Pk, nbi uox 

projdnquo omittltur* 
Sex. Naeuius] Naeuius: Pk. 
anteal ante: Pm. 
eum sij enim si: B. Pg, h, i. 
iudicium pati^ iudicio pati: B. Pb, c, d, f, g, 

h, i, I, m, n.^*^) — in iudicio pati: Pa. 
neque potentia]| non potentia: PI. 
istuiti3 ip^m: Pk. 
nunc nobis^ nobis: Pm. 

Cap. 29. 
% 88. requisiui] exquisiui : Pg. 

nemo neque tum^ nemo non tum: PL 
contradicat] contradicta: Pb, c, d, f Cpr* m.), 
g. (In Pb, c. omisso, quod praecedit, nunc^ 
omnesque] omnisque: Pc, d. 



p.26. ▼. 14. 



- 1». 

- 16. 



- tT. 



- 18. 



— 19. 



- ». 



— 23. 

— «4. 



156} Vide qaae adnotaai sa- 
pra ad c. 20. §. 63. p. 244. — 
Male aulem Wolffius ad h. 1. 
Darral , ante Hotomanum uulga- 
rem lectionem fnisse iudices pati. 
Qood quum nusquam inueniam, 
Qereor, ne V. D. imprimi uo- 
Inprit iudicio pati. . Sed ne id 
quideai uerum , quauiuis alii quo- 



que dicant , primnm fuisse Ho- 
tomanum, qui genuinam lectio- 
nem iudicium restituerit. Nam 
sic babet etiam Atcensiana 1522. 
1527., Hervag. 1534., Cam&- 
rarii Bas. 1540. Contra iudicio: 
Aldinae 1519. 1546., lunt. 1534., 
Rob. Steph. 1543., Sturm. 1544. 
et rel. 



266 Cap. 11. De uarietate lectionis 

Gkf. 29. 

f. 26. ▼. 24. pugnentl pugtiet : PL 

- ^ tali iudicio] tali negotio: Pk. 

- 26. eum nuper] cum nuper: Pm. 

edidit^ dedit: B. Pa, b, c, d, f, g, h, 1, I, m, n. 

- 27. uiuorum^ uirorum: PL^O 

- 28. demonstrat] demomtrasset : Pb, c 

- 29. necesse essel necesse est: Pc, d, g^ h, i, n. 

aut biduo] ut biduo: Pk. 
~ 81. uti ei] uti eius: B. Pa, b, c, d, f, g, h, f, I, n. 

-31-33. §. 89. edictum .... constitit Naeuium] Desunt in Pk. 

- 32. de praedio] ex praedio : Pc — a praedio : Pa, f, 1. 

constitit] cotisistit: Pe. 

- ^' non possedisse] possedisse: Pl. 

- 84. Omnino] Omnia: Omnes."*) 

- 36. teneri ac poss.] teneri et poss.: Pb, c, f, g, 

h, i, I, m^ n. 
possint]] possuut: Pk.*") 
Romae domum^ domum Romae ^^) : Omnes prae- 

terquam Pe. 
iste ne^ iste non: Pa. 

- 87. adspirarit] adspirauit: Pe. 

seruos compluresl seruosque complures : Pm. — 

seruos quamplures: PL 
possederitj possideret: Pe. 

- 38. ne attigerit] tiec attingerit: Pa. 



157) Gonf. sapra ad e. 15. missaabOrtfUio.cogrnoscaseliani, 
$• 49. p. 232. not. 78. qaos Beckius atlulerit codices. 

158) De hoc loco uidesis quae 160) Nusquam« opinor, ioter 
supra disserui in Cap. 1. g. 9. uarielatem lectionis hoc adno- 
p. 197. seq. tatum. 

159) De ea lectione, praeter- 



m watUme pro Quinctio. 367 

fiifsse: qnleulssej foisse et quieuisse: Pk. r.26. v. S9. 

%. 90. cognostis] cogfWscU : B. Pm. C^ic puncto prae- 
cedente^. 
seruos priuatos] seruos mos priuatos: Pa. - 41. 

non omnes] omm$: Omnes.^^*) 
eiectos esse] electos: Pk. — electot esse: Pd. 
nunc agere] agere nufic: Pm. ^27. t. %. 

facere possitj facere: Pl. - i. 

Cap. 30. 
8.91. uideturj uideretur: Pl. m. - e. 

in consilio suntj NuIIa uarietas. ^^') 
obsecret obtesteturque] obsecraret obtestaretur-' - 7. 

que: Pm. — obsecrer obtestorque: Pb, c. — 

In Pf. uulgaris lectio In litura. 
per senectutem ac sol.] ad senectutem ac sol.: 

Pb, c, g, h, i, nOiic ad soQ. — ac sene- 

ctutem ac sol.: Pd, f. — per se ac senectu- 

tem et sol.: Pe, k, m. 
ueritas cum hoc] ueritas hoc: Pd, e, k. — ue- - *• 

rUas haec: Pa, b, c, f, g, h, i, I, m, n. (Jxk 

Pa fedt pro fadat. 
$• 92. antej antea : Pk. - 11. 

contenderetj contenderetur : PI. — i^ 

nos nostram • . • decerneretj Desunt in Pa, b, -izi3. 

c, d, f, g, h, I, 1, n. 
statuebamusj statueremus: Pk. 



i61) Conf. Btckium et supra qaom caeteri omisissent, Codi- 

C<p. 1. g. 9. p. 198. nol. 69. — ces nostri , nisi mire falior, 

I^iqUo antea, ts. «ei hoe ipso omnes concinunt. 
tiUoo, abi longo interuallo pri- 162) Conf. BBckii et OreUii no- 

mut OreUiui resUtuit vra. hoc^ tas et supra ad c. 1. p. 209. 



268 Cap. 11. De uarietate lectionis 

Oip. 80. -. 

f. 27. ▼. 13. nobis etiam magis te iudicej te nobU etiam iU" 

dice magis: Pm. — nobis etiam te iudice 
magis: B. Pb, c, d, f, g, h, i, 1, n. 

- 14. discriminej discrimen: Pm.*^^) 

- 15. utrum possitnej possitne: PIl^^^) 

luxuriemj Inxuriam: PIl 
ac licentiamj atfue licentiam: Pk. — atque ius' 
siciam: Pn. 

- 16. an deformata] aut deformata: B. Pa, b, c, d, 

f, li, 1, m, n. 
atque omamentisj omamentis: Pm. — atque 
ortiametitibus: PI. 

- 17. spoliataj expoliata: Pe. 

addicatur "^ "^J Post lioc uerbum est spatium ua- 
cuum litterarum circiter 15. in Pb, g; 3. et 
10. in Pc; 14. in Pf.; pauUo minus dimidio 
uersu in Pd., adeoque 16 V2 uersuum in Pe. 
Hic in iacuna scriptum est : « Tantundem de^ 
nficit in antiquissimo codice et in nullo alio 
« reperitur *^*). • 

- 18. §. 93. comparatj comportat: Pd, g. — oportet: Pa,f, 1, m. 

se tecumj tecum se: Pa. 

- 19. contenditj contendat: PI, m. — contendere: 

Pf Cpr. m.). 
_ 20. belle] uelle: Pa, c C?3) '5 k? ™» ^* 

^ 21. ad florentem]] in florentem: Pk. 

163) Conf. sapra c. 5. ex(r. ad Acad. II, 22, 71. (non 75.) 
€e$se in uadimonium» , et ad p. 133. Adhibendus etiam Do- 
n. locum GarcUonium, natus ad d. Terentii locum {Ad. 

164) yide Garatonium, Becki- III, 3, 28.). 

um , Schutzium ^ Orellium e(, ±65) yideeiiamBeckUeiOreUii 

qoem hfi laudant, Goerenxium, notaa. 



m aratione pro Quinctio. S69 

, - Oif . 30. 

denolarej tratisuolare : Pk. p.27. ▼ 21. 

ma^ifice splendideqaej spleiidide magiiifice" - 22. 

gite: Pk. 
patentem atqne adeo expos. cnp. et uoLl atque - 23. 

adeo expos. patentem cup. et uoi. : Pe. — pa- 

ientemque adeo expos. cup. atque uol.: Pk. 
ait3 Deest inB.Pa,b,c,d,e,f, g,h,i,k,m.^^) - 24 
atque aridaml ac aridam: Pb, c, d, f, g, h, i, k. - 25. 
ista] illa: B. Pc, g, i. — Ua: Pa, d. 
his moribusj hils moribus: Pd, g, L - 2«. 

$.94. 11 quij hi qui: Pa, e, h, 1, m, n. - 28. 

bonorum uirorumj uirorutn bonorum: Pb, c, d, 

e, g, h, i, 1, m, n. 
quaestum et sumtumj sumtumet quaestum: Pb,c. 
GalloniiJ calonum: Pk. - 29. 

maluerunt] maluere: PL^^O 
uixerunt]] Post hoc uocabulum relinquitur spa- -- 30. 

tium uacuum circiter 22. litterarum in Pa; 

6—8. in Pb, c, f; 12. in Pg; 16. in PL — In 

Pd, g. uersum claudit illud uerbum, sequens 

autem initiali est ornatum.^^0 
Si licet] ScUicet: Pb, c, d, g. 
uiuere eumj eum uiuere: Pk. 

fas est respir.J fas respir.: Pk. — 31. 

ea potestj et potest: Pe. — 33. 

tandem possej posse tandem: PI. — S4. 

libebit quodj libebit id quod : B. Pa^ b Cpr. m.}, - 35. 

c, d, e, f, g, h, i, I, n. 



^W) Primns ex Palimps. Taa- 167) Gonf. OreUii noUm. 

'in. recepit OreUius. 168) Gonf. Beekiumei OreUium, 



«10 



fl- 



1. "• "Vl .t ««>«*• 

aupet^»^'^^ *** . l»b, c. *• inte» V»oc «et 



in oratione pro Qumetio. 



i71 



— II. 

— 14. 

— iS. 



iniienirej i^mmirt: Pi. — Dliid est ultimum hu- fvS! v io. 

ius orationis uerbum in Pm«^^^) 
potuitj non potuit: Plt.*^^) 
saepe et diu]] et diu: PI. 
$.97. ipsius Sex. NaeuiiJ ipgius NaeuU: Pk. — ipsius 

ipsius Sex. Naeuii: Pc. 
fratrls sui mortuij fratrU sui: Pb, c 
cineremj cruorem: Pk. 
per ipsius coniugem .... proplnquitatisj De- 

sunt in PL 
caperet; aliquamj caperet aliquam.: Pg, k.*^*) 
at aetatis]] et aetatis: Pb, c, d, g, h, i, n. — 

In Pf at in litura. 
at humanitatis] ac humanitatis: Pf, h. 
$*98. suas omnes opes fortunasquej omnes fortunas 

mas opesque: Pk. 
uitae] uitae suae: Pk. 
uexatus contumeliisj uexatus laboribus et con- 

tumeliis: Pg. 
deiectusj eiectus: Pe, g. 
in suis paternis] in patemis: B. Pa, b, c, d, 

f, g, h, i, 1, n.^^0 



- i7.ia 



- 18. 



19. 
23. 

24. 
25. 

26. 
27. 



^eimtpexit9f abi nide Beckii et 
Oretttt DoUs. 

172) Tide sopra p. 205. seq. 

173) Klotzius NON , a Beckio , 
Sekmzio , OreUio eiectum , resti- 
toil, oereor ot recte. Conf. sa- 
pra ad c 16. p. 234. — Parum 
atteote LaUemandus Codices suos 
■ntpexit, quum sic aduotauit: 
K 'Vulgo inuenire non potuit. Sed 
' GruteruM testatur abesse a mss. 
' 4Qii negatiooem, quampariter 



fiignorant tres e nostris. Non 
cimodo pro non modo non sae- 
«pissime legi apud ueteres no- 
atum est. Tide Mureti Tar. 
aLect. X, 7.» 

174) Yide quae de his uerbis 
in diuersas partes disputata sont 
a Lambino, Grutero , Emesto , 
SchUtzio , deinde a Beckio , Wolf- 
fio et Orellio, Hos autem me- 
rito, opinor, Elotzius secutus est. 

175) OreUiut: efratemit Ma- 



S73 Cap. IL De uarietate lectionis 



C^. 81. 

p. 2a ▼. 27. 



— 31. 



- VL 



nubili]] fiobill: B. Pa, b, c^ d, f, g, h, i, I, n. 

28. possel] possit: B. Pa, b, c, d, e, f, gj hj i, l^ n. 

29. $. 99. itaque te hoc] itaque hoc: Pk. — itaque hoc 

te: Pb, c, e, f, g, h, i, n. 

de cuius3 ctdus: B. Pa, b, c, d, f, g, h, i, I, 

n. — Pro is , quod praecedit , Pd. habet hU^ 

Pb, c. hiis. 
efferre] afferre: Pe (pr. m.), lc. — efficere: Ph. 
sexagesimo denique]] hoc denique : Pa. (JE numeri 

nota natum.]). — sexagesimoqiie : Pe. 
dedecore, maculaj dedecoris macula: Pk. 
Sex. Naeoius]] Naeuius : Pk. 
per tej parte: B. 
perduxitj prodtixit: B. Pb, c, e, f, h, i, L 



33. 
84. 
85 



y- 



cnutttK snspicatar. Nimis acca- 
crate.» Atmagiseqaidemdixero: 
parum accurate, Neque enim 
fratemam tantum Qninctii no- 
8tri hereditatem Naeuius possi- 
debat , uerum uniuersa bona , 
neque idcirco illud adiicitur, ut 
dUtinguatur uaria rerum singu- 
larum , quae Quinclii essent , 
origo acquircndiue modus, ue- 
rum miserationii caussa , cum 
quia sanctiori quodam iure no- 
stra esse pntantur , quae a patre. 



aao maioribusae sunt traosmissa, 
quam quae extrinsecus parta, 
tum quia illud quoque durius 
potest uideri , propter C fratris 
aliquod debitum non ipsius tan- 
tum hereditatem , ucrum etiam 
omnia omnino P. heredis bona 
a Naeuio possideri. Vii; autem 
opus cst admonere, baec omnia 
non iure modo uerum etiam ae- 
quitate ea , quae in iure spectari 
solet, prorsus esse aliena. 



A D D E HT D A. 



Vaf. 7S. not. 8.: Ad Ati. IX, 11,4. 

- 74. not. 13. Amcoh. im MUoh p. 54 QOreii.^ • Bona oioa propter alieni a-" 

maf(n>tu^incm trmuncia ufnieruni.» (^Plinii U. N. XXXVI, 1&.} Coaf- 
C. Rabirio Post. e. ult. 

- t48. ad V. 13.: irft (pro faufrfl') : Pb , c. 



fT* 



fifilHEliTRIIJllI 



AD 



M. TULLIUM OIOERONEM 



LIBER ALTBR. 



■•Mri*, Lik II. 



18 



CAPIJT !• 



De lure caussae Caeclnlanae. 

Praeter commentarios Editionibus comprehensos con- 
ferantur : 

In M, Tullii Ciceronis pro A. Cecinna orationem de 
interdicto recuperatorio Unde vi lacobi Omphalii An- 
demaci lurisconsulti Scholia. 

In eandem pro A. Gecinna orationem loan, TisUni 
Commentarius ad III. Principem Nicolaum a Lotharingia. 
Orationis pro A. Gecinna Argumentum et capita et 
dispositio per Bartholomaeum Latomum Arlunensem. 

Tria haec, separatim prius edita ac partim contex- 

^us recensionibus adiuncta , in hocce hbro inueniuntur : 

In omnes Af. Tullii Ciceronis orationes, quot quidem 

^xtant, doctissimorum uirorum Lucubrationes j . . . in 

Unum uolumen collectae, ac partim etiam antea partim 

^unc; primum in lucem editae rel. Basileae 1539. m. 

Septembri, fol. p. 141—72. p. 172—224. p. 1453—84. 

In eandem pro A. Cecinna orationem Petri Pellitarii 
^mbasiani Gommentarius. 

Quem librum una cum superioribus tribus ac bre- 
^ioribus quibusdam Philippi Melanchthonis Scholiis ct 
^OGchimi CamerarU Annotatione continet alius eiusmodi 
disputationum thesaurus , sic inscriptus : 

In omnes M, Tullii Ciceronis Orationes, quot quidem 
^xtant, doctissimorum uirorum EnarraUones^ . . . in 



276 Cap. I. De iure caussae Caedmanae. 

unum uelut corpus coUectae. Lugduni 1554. fol. 
349—475. p. 475—78. p. 476. seq. — Conf. p. 272 

M, AnL Fi^r/Yi^' Epistolarum libri sex. Venetiis 173 

Henr. Constant. Cras Dissertatio iuridica inaugi 
qua specimen iurisprudentiae Giceronianae exhil 
siue Giceronem iustam pro A. Caecina caussam \ 
ostenditur. Lugduni Batauorum 1769. 4. 

C. A. lordan Specimen quaestionum Tulliai 
Halbersudii 1834. 4. 

W. Drumann Geschichte Roms nach Geschlec 
T. V. p. 335—43. 

$. 1. 

De heredUatU catUrmiereta. 

Trlplex ifi proposita oratione commemoratiir 
contentio, qoae inter A. Caecinam atque S. Ael 
Intercesserit ) prima de Caesenniae hereditate, 
de fundo quodam , Fulciniano nomine, otmm S. A 

1) Iq hoc uolamine habentnr morandas ftiit etiam W 

etiam ad orationem pro Quinctio, manni liber, inscriptni Gei 

quam superiore libro nostro illu- Roms • • . nach Getehla 

strauimus , Anionii Lu$M Vicm- T. III. p. 82 — 84. X 

tini enarratio (p. 1—6.), Fran' 232—34. 

ciMci Syluii Ambiani commenta- 2) Quibus eius operis ] 

rius (p. 6 — 29.), Bartholomaei doctissimus iUe et acutissln 

Laromt scholia (p. 29-36.), BH- \\l commentator propoaita 

eaeU Toxitae commentarius (p. sam orationemque irac 

36^74.), Caelii Secundi scholia uidesis in praefiio Indk 

(p. 74—81.), loaehimi Camerarii rum. Supra in exordlo 1 

adnotatio. Quorum Syluii ille mi idcirco illarum epis 

commentarius etiam in supradicto mentionem facere superte 

Corpore, quod Basileae a. 1539. plura ad Quinctianam qi 

prodiit, extat. — Denique haec Caecinianam GaratoniuM i 

omnia ad libri mei primi caput I. cerpsit. 
p. 1. adiecta uolui, ubi comme- 



$• i* De hereditoHs cantrauersia. ^T7 

esset an heredltarins, tertla de eiosdeni fundi posses- 
sione, an ex Interdieto de ni hominibus coaetis arma- 
tlsue Caecinae restituenda ab Aebutio esset 

Quarum de tertia quum constitutum sit totum hoc, 
qood a^tur, iudicium, in ea etiam disputatio nostra 
maxlmam partem uersabitur. Neque secunda, quam 
dixi , eontronersia separatam desiderabit longamue com- 
mentationem. At contra quam primam demonstraui 
de hereditate quaestionem, ea in hac caussae defen- 
sione talem obtinet locum, ut, nlsi uelimus quodam- 
nodo Insidias a tergo relinquere , statim In primo dis- 
putationis in^essu ad contemplandam illam orationis 
partem necessitate qnadam ducamur. Ubi quim inue- 
teratis erroribus interpretatio laboret, et quae inde 
nata sit tam lectionis corruptio quam rei gestae per- 
torlmtio, mox apparebit. 

Est locus in narratione ^) , unum huius rei caput NMmtio 

^ *■ ooAtroaeraia 

atque fons, ubl prius quidem refertur, Caesenniam <•«<'• 
testamento heredem fecisse ex deunce et semuncia 
Caecinam, ex duabus sextulis Fulcinium, libertum su- 
perioris niri, Aebutio sextulam adsperslsse: deinde ex 
nouissima OreUii Editione^) in hunc modum oratio 
procedit : 

« Hanc sextulam illa mercedem isti esse uoluit assl- 
«duitatis et molestiae, si quam ceperat. Iste autem 
«Iwc sextola se ansam retinere omnium controuer- 
«siarum putat. — lam princlpio ausus est dicere 
<non posse heredem esse Caesenniae Caecinam, 

f) cap. 6. extr. 7. 2) itf. TuUii CtcerontJ Oratio- 

nes selectae xy. Turici 1S36. S. 



^78 Cap. L De iure causMe Caecimanae. 



Namtio 
coetrouersiae 
in r. 6. 7. 



«quod is deterlore Inre esset quani ceteri clnes 

« propter incommodain Volaterranonim calamitatem- 

«que ciuilem. Itaque homo tlmldus imperitnsqne, 

«qul neque animi neque consilli satis haberet, non 

"putauit esse tanti hereditatem, ut de ciuitate in 

«dubium ueniret: concessit, credo, Aebutio, quan- 

« tum ueliet , de Caesenniae bonis ut haberet ? Immo 

« ut uiro forti ac sapienti dignum f uit , Ita calumniam 

« stultitiamque eius obtriuit ac contudit. §• 19. In 

«possessione bonorum cum esset et cum ipse sex- 

«tulam suam nimium exaggeraret, nomine heredis 

«arbitrum famillae erciscundae postulauit Atque 

«lllis paucis diebus, posteaquam uidet, nihil se ab 

« A. Caecina posse litium terrore abradere , homini 

« Romae in foro denuntiat fundum ilium . . • suum 

« esse seque sibi emisse.** 

irio ^' Quae lectio extremi hulus artlculi 19. Cnam cum 

eo praecipue mihi res tsi) si uera est, expeditum 

simui erit, omnes illas sententias, quarum uerba sunt 

esset ^ exaggeraretj postulauit^ eaque uerlm ipsa 

ad Aebutii personam esse referenda. Idque lon^e 

plurimls semper placuit atque hodie placet. Verumta- 

men haud defuerunt, qui illius loci tenorem in dubium 

uocarent, atque tum repudiato tum conseruato, quem 

modo demonstraui, sensu, coniecturarum ope (nam in 

Codicibus parum auxilii est^ emendare conarentur. 

Quos omnes haec fere structurae obseruatio mouisse 

uidetur : 

Obtriuit ac contudit nullo dubio Caecina. lam 
quod statim sequitur aim esset^ nullo interiecto neque 
nomine neque pronomine. ad diuersam Aebutii perso- 



ftphi 19 



S* i. De heredUoHs cmUrouersim. ^ 
nam transferrl • dnniiii sane et fncommodiuD trans- . \^^ ' 

' Iphi 19. 

itionls x^nns hand absarde exlstlmatur. 

Contra pronomen ipse^ uerbo exaggeraret adstru- 
ctum, quum hlc lam nulla Intercedat personae mutatio, 
abundare quodammodo ac sano iustoque sensu carere 
dlcitur. 

Itaque Emestus censuit, pro ipse scribl oportere 
isie j eamque deinde uocem etlam in praecedentem 
sententiam in possessime bmorum cum esset trans- 
ponL 

Olim uero Pantagathtis pro ipse \eg\i istam. 

BeckHus autem, interpretandl quodam artificio con- 
tentus, ita retlnult ipse^ ut dubitans adiiceret: «Num 
ponitur pro adeo^? 

Contra SchMziuSy parua quidem uerborum mu- 
tattone, uniuersam periodl sententiam transformauit. 
Quippe edldlt iste pro ipse^ quo facto repente uerba 
essei y et postulauit Aebutio subtrahuntur atque ad 
Caecinam transferuntur. 

Is autem editor, quum quid de summa loci ratlone 
sentirei, baud exposuerit, uideamus, ne sic fortasse 
secum considerauerit. 

Quod nulgo obtinet, post uerba obtriuit ac con^ 
tudii abire a Caecina orationem ac deinceps ad Aebu- 
tium pertlnere, abruptam fere mutilamque efficit illam 
de Caecina narrationem. Qui enim conuenit dicere, 
Caecinam aduersarii calumniam stultitiamque obtriuisse 
ac contudisse, de iuris uero ratione et, ut ita dicam, 
de armis, quibus ad eam rem usussit, peiiitus tacere? 
Quasi uero de elephanto agatur, quem pedibns pugnasse 
ncoiiiie docente quiuis Intellecturus sit! 



S80 Cap. I. De iure caussae 

u<^4. Verumtameii probe SchMzUu intellexit, sola illa. 
qnam retoli, coniectara plenam loco medelam nondam 
se attulisse. 

Etenim constat, uerbum, quod sequitur, uidet ad 
Aebutium pertinere. Cul uerbo quum nec nomen nec 
pronomen sit appositum , quid rursus ea constructione 
durius? quid inelegantius?^) 

Huius igitur impedimenti Nuperandl caussa SckS^ 
tzius etiam pro iUis scripsit iste. Nam iUigy inquit, 
prorsus hic otiosum est, et iste necessarium est, ut ad 
Aebutium redeat oratio. 

Nuper denique Oreltius^ posteaquam in Operibm 
M. TuUii edendis superiorem Schlktzii coniecturam ne- 
glecta altera receperat, in Selectarum Orationum Edi- 
tione ad uulgarem Codicum lectionem reuersus est, 
eandemque Klotzius quoque non solum retinuit , uerum 
etlam reiecto omni coniecturarum genere, defendit ac 
denuo commendauit. 

Qua in re, praesertim in tanta Criticorum dlssen- 
slone^), nihil antiquius duco quam ut rationem iuris et 
caussae, qua de agitur, ab omnibus antea mirum in 
modum neglectam , attentius consideremus diligenter- 
que excutiamus. Quid ergo est? Tota quaestio eo 
redit: 
Fa«iiiM * uter nomine heredis arbitrum familiae herciscundae - 

bereucvMae 

■teregerit postulault, Aebutius an Caecina? 

3) Parum salisfacit quod e prio- ram « in possessiotw bonurumf 
cipio capilis S. simile , quemad- quum iuei », quamquam in ple- — 
modum dicunt, affertur exem- risque Codicibus inuenltur pos — 
plum. sessionss, quinetiam in uno (Pe),^ 

4) Mitto Guilielmii coniectu- a secunda tamen manu , iuet. ^ 



$• i« De hereditatis cantrauersia. 38< 



uler egmt. 



Quodsi probablli quadaiD ael adeo necessaria 
tione extrieare potnerimns , nonne etiam leetionis iu- 
dicatio certior faciliorque reddetnr? 

Age nero fac, id quod plerique uolunt^), Aebu" A«taiiMf 
tium nomine lieredis arbitrum familiae herciscundae 
postulasae, Tullium autem lioc nobis narrare ; quaenam 
inde nascitur tam caussae quam TuUianae narrationis 
disputationisque figura? 

Ostendit scilicet orator, Aebutium, heredis nomine 
inflatum, unluersae hereditati cupide se hnmiscuisse, et 
tam auidum, tam arro^ntem, tam molestum importu- 
numque se praebuisse, quam si ex dhnidia similiue 
parte institutus esset: quinetiam eo insolentiae proces- 
flisse, ut familiae herciscundae actionem intenderet. 

Sententia magis recondita haec fere faerit: 

Qui e sexta unciae parte heres est scriptus, non 
tam rei quam honoris caussa heredis nomine uenit. 
Decet i^tur hunc primariis uerisque heredibus puden- 
ter permittere bona cum administranda tum diuidenda, 
modesteque contentum esse, certam quandam pecuniae 
summam aliamde rem pro portiunculae modo ex aequo 
et bono sibi attribui. E diuerso ridlculi ac paene 
inprobi hominis est^ honorem illum, quem testator ei 
habuit, in coheredum incommodum uertere eosque 
uariis calumniarum figuris adeo uexare , ut depellendae 



5) iB haoc sententiam disces- 
leruDt Ompha^M (in Argumento) 
HfitmM, Hoiomama, Manutinu, 
PiMiagatkus , Eme$tu$ , Cras (I. 
I. p. 8. 33 — 35.) , GlUckius (ad 
% X , 2. Tom. Xf . p. 3.), Osi- 



ander, lardan (I. I. p. 6.), RH' 
nius (R. Pr.t R. p. 396.) , mo. 
ixius (ad h. I. et in Praefat. p. 
XIII.) Drufnannus (1. I. T. V. p. 
338.); deniqae Ediiores tantum 
non omnes. 



28S Cap. L De iure caussae Caecinianae. 

F«m. h«re. molestiae caussa taedioque magis quam ullo iuris iusio 

ttier •g«rtt, 

A«baiiuf metu moti pauculum quiddam ab se abradi patiantur. 

Audio. Nec repugnabo, si quis confirmandi caussa 
adiecerit^ similem rationem apud Romanos effecisse, 
ut ex opposlto etiam legatarlus, qui ne parUarii qui- 
dem ius testamento accepisset, tamen propter solam 
legatl magnitudlnem in partetn ab heredibus uocaretur 
atque ad diuidendam hereditatem quodammodo cohere- 
dis loco haberetur. Cuius moris ipsa haec caussa 
exemplum continet uxoris illius, cul M. Fulcinius ado- 
lescens grande pondus argenti legauerit ^). 

Verumtamen hoc loco allquls fortasse obiiciat, cum 
unus ex heredibus partem suam nimium exaggerauerit^ 
magls exspectandum esse, coheredes, quo iniuriam 
depellant arrogantiamque reprimant, ad iudicium pro- 
uocaturos ease, quam Ipsum eum , qui inluriam fecerit. 
Quod genus uel in comoedia habetur 

Phorm. Una iniurla est 

Tecum. Chr. lege agito ergo. Phorm. altera est 

tecum, Chreme. 

De. Rape hunc. 

Cul difficultati ea ratione Klotzius occurrit, ut 
statuat, Aebutium, quum partem suam in Caeclnae de- 
trimentum exaggeraret , simul famillae herciscundae 
egisse, quomagls quam ipse faceret Caecinae iniuriam, 
eam pati potius ab hoc putaretur. Scilicet nota res 
est , auctor Phaednis : 

Ad riuum eundem lupus et agnus uenerant 

Sltl compulsl, rel. 

6) c. 4. exlr. 



g. i. De hereditatis controuereia. S83 
TideABiiis iffitar, quid Aebatias familiae liercisean- rmm kare 

ater •gwit, 

dae agendo spectaiierit atque assequi potuerit. A»birtiwt 

Nempe ut cum Caecina, coiierede suo, hereditatem 
diuideret: nam eius rei caussa familiae herciscundae 
arbltrium inter coheredes esse comparatum, explorati 
larls est. 

At uero negabat Aebutius, coheredem sibl esse 
Caeclnam, quia ciuls non esset propter legem Corne- 
lian , eaque de eaussa a ciuibus Romanis heredltates 
capere non posset. Neque illam, quam Tullius dicit, 
ituliittam Aebutii ealumniamque ndeo Caecina o6M- 
uerat ae eofituderatj ut uel minimum de ea defensione 
ille remitteret, quippe quem in hac quoque caussa, 
quae nunc ag^itur, Caecinae ius tam ciuitatis quam 
hereditatis in controuersiam uocasse ac pemegasse 
paiam sit ^). 

Quodsi idem familiae herciscundae egisset, certls- 
fllma ratione, coheredem sibl esse Caecinam, confes- 
sus foisset. 

Uttque certissimo lure affirmo constare, eum, qul 
famlllae herciscundae cum aliquo agat, confiteri hnnc 
sibi coheredem esse: quod ius nisi infesto quodam 
testlmonio laederetur ac periclitaretur, paucis Digesto- 
rum allatis Aragmentis affatim docuisse mlhi uiderer; 
nunc ita defendendum esse arbitror, ut controuersum 
apud lurls peritos magis aliquando fuisse quam hodie 
esse praemoneam. 

Enimuero si quis sua sponte ab alio postulat, ut 
hereditatem secum diuidat, nonne res ipsa fert, illnm 

7) Vlde c. 33-35. 



284 Cap. L De iure caussae Caecinianae. 

wum hnt, fateri hereditatem sibi cum hoc esse communem? Tale 
aotem esse, qnale modo dixi, neque aliud ullam eius, 
qui familiae herclscundae agat, consilium ac senten- 
tiam, summa testimoniorum et copia et conspiratio 
declarat ; ut ecce statim in princlpio huius tituli Gaius 
docet , idcirco hanc actionem lege XII. Tabulamm in- 
troductam esse, quia coheredibus uolentibus a com- 
munione discedere necessarium sit uisum allquam 
actlonem constltul, qua inter eos res heredltarlae 
distribuerentur: parlter autem Ulpiawu, PauUus cae- 
terlque slue dlserte siue taclte ublque ostendunt, eo 
iudiclo nonnisi cum herede simlliue successionls socio 
recte agi posse "). Quid quod In L. 51. $. 1. h. t. 
Julianus totidem uerbls statuit, Ita demum actorem 
hoc ludiclum a Praetore Impetraturum esse, si confi- 
teatur, allqua ex parte aduersarlum sibi coheredem 
esse ^) ; Ulpiantis autem in L. 1. §. 2. Sl pars hered. pet 
duos heredltatis possessores, qul Inuicem sibi heredi- 
tatls controuersiam faciant, familiae herclscundae Inter 
se agere uetat, heredltatem petere iubet ^®); — PauUus 



8) Praeter d. L. 1. pr. uldesis 

L. a. 8* ^- ^' ^' S- 1- L- 25. 

8$. 3—5. L. 43. L. 49. el paji- 
sim li. t. (conf. L. 1. Comm. 
dind.) L. 7. Si pars liered. — 
Ulpian. XIX, 16. PauU. I, 18, 
3. Gai. II , 219. seq. IV , 42. - 
g. 20. I. De actioDJbus. S* ^- 
I. De off. iud. 

9} «Si ego a te liereditatem 
M petere uellem , tu mecum fami- 
«liae herciscundae agere , ex 
«caussa utrique nostrum mos 



«gerendus est. Nam si ego to- 
« tam liereditatem possideo , ei 
<iU ex partB dimUUa Keredem em 
nconfiteor , sed a commuDione 
« discedere uolo , impetrare debeo 
« familiae herciscundae ludicium : 
« quia aliter diuidi inter nos here- 
«ditas non potest» rel. 

10) « Quinimo si duo possideant 
« hereditatem , et duo sint, qui 
«ad se partes pertinere dicant: 
«non singuli a singulis petere 
« contenU esse debent , puta pri- 



S* i. De hereditatis cantrouersia. 



285 



denlqiie fn L. 36. eod. adeo non esse familiae berci- '•» *^ 
scmidae indieium nisi inter coheredes acceptum pro- AaMwf 
nunciat, ut, si cum eo actum sit, quem falso actor 
heredem putauerit, etiam rem iudicatam ualere neget ^^). 

Quibus testimoniis ar^mentisque perceptis iam ac 
perpensis nihil timeo, ne cui dubitationem moueat quod 
in L. 37. h. t. uulgo le^tur: 

cQuI familiae herciscundae iudicio agit, non con- 

cfitetur, aduersarlum sibi esse coheredem." 



«iniift • primo uel seeundiis a 
seemido ; sed ambo a primo et 
« ambo • seeoDdo : neque enim 
«alter priml alter secnndl partem 
« poMldet , sed ambo utriusque. 
«ProMe (Flor. : pro herede) et 
«sl possataor et petitor possl- 
« deant heredltatem , eum unus- 
«qulaqne eomm partem dimidiam 
« heredttatis slbl adserat, inul- 
«eem petere debebunt, ut par- 
« tes remm eonsequantur : aut si 
• eoniroueniam sibi non faeiwtU 
■Jbtrecttcarif , faimmae hwciecun- 
ftdae expeT W i eos oportebit.vt 

11) cCum putarem te coheredem 
«meum esae, Idque uerum non 
«essety egl teeum familiae her- 
«dsciuidae iudleio, et a iudice 
«Iniileem adludicationes et con- 
« demnatlones factae sunt. Quae- 
« ro , rel ueritate cognita , utrum 
«condletlo Inuicem competat an 
cnindlcatlo; et an aliud in eo, 
«qui heres est, aliud in eo, qui 
«heres non slt, dicendum est? 
«Respondl : Qui ex asse heres 
«erat, si, cum putaret, se Ti- 



«tium coheredem habere, acce- 
M perlt cum eo famiiiae herciscun- 
«dae ludicium, et condemnatio- 
«nibus factis soluerit pecuniam, 
«quoniam ex caussa iudicatl sol- 
«uit, repetere non potest. Sed 
« tu uideris eo moueri , quod wm 
« est itfdietum faimXUae hweiseunr 
9dae nisi inter eoheredes aeee- 
uptum: sed quamuis non sit iu- 
« dicium , lamen sufBcit ad im- 
« pediendam repetitionem , quod 
«quis se putat condemnatum. 
« Quod si neuter eorum heres fuit, 
« sed quasi heredes essent , acce- 
« perint famiiiae herciscundae iu- 
«dielum, de repetitione idem in 
« utrisque dicendum est , quod 
« diximus in altero. Plane si sine 
« iudice diuiserint res, etiam con- 
«dictionem earum rerum, quae 
«ei cesserunt, quem coheredem 
«esse putauit, qui ftiit heres, 
« competere dici potest : non enlm 
« transactum inter eos intelllgitur, 
« cum ille coheredem esse puta- 
«uerit.» Gonf. iibrum meum de 
Litls contestatlone etc. p. 353. seq. 



286 Cofp. L De iure caussae CaeckMmae. 



¥mm. iierc Qulppe ccHrraptum esse hoe testimoniani , 8 

vWr «ftHt, 

A«b«tia.f CompUatoribus ^') , siue a Librariis *^), siue ab I 
ribns ^^), neque ex animi sui sententia ita aei 
Scaeuolam potuisse , hodie , puto , inter omnes co 



12) Talis est Glo$$ae , Cuiadi 
(Obss. IX, 36.) eaeterorumque 
senteDtla eorum, qui scripsisse 
quidem Seaeuolam fiwm eonfite' 
tur» coDtenderuDt , dcc tameD 
ipsum dubitasse, quin confitea- 
tur unusquisque sibi coheredem 
esse quicum familiae herciscundae 
agat; immo illud tantum quaesi- 
nlsse , eiusmodi confessio • si ex 
errore esset profecta , possitne ad 
instar aliorum negotiorum ad 
irritum reuocari necne. Itaque 
Seaeuoktm eadem fere mente scrl- 
psisse anon eonfUetur^f atque 
PauUui in d L. 36. extr. « trans- 
aef um non inteUigi » uel Ulptanus 
in L. 2. De confessis : « Non fa- 
tetur qui errat nisi ius ignorauit.n 
Qui omnes, si sententiam magis 
quam nerba sequamur, nihil aliud 
statuunt nisi unum hoc, ad irri- 
tum reuocari posse etiam confes- 
sionem , erroris caussa probata , 
ad instar caeterorum negotiorum, 
quae consensu constant. Conf. 
L. 57. De O. et A. 

13) « NoN » eiecerunt Pfoodtius 
ad h. t. (in Opp. T. U. p. 186.), 
Voetiui in Gomm. ad h. t. £. 10 ; 
(qul tamen ne Hotomani quidem 
tnterpretationem , Obss. Y, 1., 
repudiauit, uerbum agit ad reum 
referentis propter duplieem iu- 
dicii naturam!) Pothier ad h. 
t. arl. 19. not. 6., et alii. — Fa- 



tendum tamen est, Non ill 
Florentinae solum uemm 
VtUgatae lectionis esse. B 
tos Godex Ms. uUus 41ISn 
quo absit, ne uariare < 
Godiees dicnntur , nlsl 
glossata Baudoxae 1503. 4 
in margine inuenio : aim 
deeet negaiiua.p — Contfi 
tur in meo Godice et ln 
gemi, quem GlQcidui ooi 
Item in antiquis Edd. hiiC) 
netiis 1477. (lac. Galiel ] 
rum familia) 14^. flo. I 
de SiUgenstat). 1404. (de 
Norimbergae (Koburger) 
Lugduni 1510. (Frane. Fi 
Ed. sine I. et a. (Veaetl 
Theodoruro de Ragaxoiii] 
Asula). de Tortis 1402. L 
1508. (Nicol. de Benedktl 
quibus tamen omnibus tam 
quam Edd. inuenio fuisse p. 
in tribus Edd., quas poi 
attuU, etiam suum pro J 
lUud nemini placuit, qii 
Cannegietenu in Obss. I. B 
(p. 114.) conieclt, mox %n 
legendum e»se pro non. 

14) Sic Amtzenius statn 
NoN illud pro nonne inU 
idque adlecta interrogation 
declarari oportere censult. 
Glackius (T.XI.p. 15.), J 
bruchius (Doctr. Pand. II. 
531. not. 5.) aUique seeut 



S* i* De hereditatis cantrouersia. S87 
Ne oliiii quidem adeo qiiemqtiain hoc fragmentum fefel- r»m. htc 

vt«r 0f6riti 

llsse aidetinr, nt, quo sensu nos diximus, Aebutium A«tathi«, 
famlliae iierciscundae agendo de iure Caecinae con- 
feasuram fUsse, Infitiaretur ^^. Ego uero, ut niiiil 
retineam, cum sensus necessitate tum Basilicorum ^^) 
ftoctoritate ductns eorum sententiae accedo, qui Non 
illnd cultro critlco resecandum esse censuerunt, adeo- 
que ex illo fragmento testimonlum elus lurifr, quod 
docaimus, disertum magis quam necessarium, coro- 
panuerunt 

Quod utcunque se lial)eat j persplcuum tandem est, 
qui Aebunum famlliae lierctscundae arbltrum postu- 
Isssie statuerint, ils et iurls et caussae, qua de agltur, 
fonnan ac rationem fortlsslme repu^are. 

Sequltur ut e contrario dispiciamus , quaenam rel » CMem. 
facles existat, sl Caechiam ponamus famlllae lierci- 
scundae arbltrum postulauisse ^^). 

Quaenam igltur caussa fnlt Caecinae^ cur famlliae 
herciscundae cum Aebutlo ageret? 

Nempe qula sextulam suam nlmlum exaggerabat 
Aelmtlus, iliud autem arbitrium ordlnarium est proprl- 
maque auxllium eornm, qul una In demortul allculus 
bona uocantur, sl quld de dinlsione inter eos diiferat. 

Cur heredU nomine Caedna dicitur arbltrum po- 
stiilassef 

Videiieet quia constantis fortisque uiri erat, ad- 

15) PraeUr audoref adhuc al- 16) Ed. Fabroti T. Y. p. 6S1. 

litos, qui de d. L. 37. scrlpse- 17) Id hac parte inuenio Pel- 

rtat , uide apud HammeUum , litoTium , Latimtim (nisi apud 

Sefculflnyiiim (ed. Smallenhurg) hunc obscuritas fallit) Sehatiium, 

et GUuUwn 1. I. Wolffium ac Bifmou/liim. 



288 Cap. L De iure camsae Caecinianae. 
Fam 11«« uersa fronte confligere , ciuili stricioque iure conslstere, 

at«r egerit, 

AaCMdMt ad aequitatem nullam confugere, nullum Praetoris no- 
uum aut singulare auxilium ^^) implorare. 

Plus arbitror. Aebutlus hereditatis controuersiam 
moturum se Caecinae^ osteaderat Caecinae i^^itur fiilt, 
nomefi heredU tueri eoque strenue confidere. Itaque 
qnanto magis Iste negauerat Caecinam heredem ease, 
tanto fortius hic heredis ius sibi uindlcabat, eoque 
subnixus propriam strictamque heredls actionem, fami-' 
ttae scilicet herdscufuiae y edebat. Quam quum inten- 
debat, simul paratum se ostendebat ad ius hereditatis 
iure iudicioque uindicandum. Etenim ea est iudicii illius 
natura, ut actor, nisl heredem se esse probauerit, 
uincere non possit, ac propterea plena el quicum a^ 
tur praebeatur occasio mouendae de hereditate quae- 
stionis: quae sl contra actorem iudicetur, aut a tota 
hereditate repelletur aut grauissimo tamen molestissi- 
moque praeiudicio afficietur. 

Fortiter igitur hereditatis iure confidit qui familiae 
herciscundae arbltrum postulat. 

Enimuero cur dicitur iti pogsegsimie bonarum fuigse 
Caecina, eaque maxime de caussa sic egisse? 

Nempe quia partem snam qui possldet^ si iliud iu- 
dicium postulat, ius suum strenue, fortiter prudentique 
consilio defendit; qui uero non possidet, si idem fece- 
rlt, non fortem sed insanum aget Quid ita? Quia, 
siue heres sit siue non sit , temporali exceptione , Quod 
heredUati praeiudicium fiaty hic summouebitur. 

Quarum rerum omnium^ satis, opinor, ad proposl- 

18) Qualla uidesis in L. 24. $. 1. L. 2. g. 1. h. t. 



g. 1. De hereditatis cantrouersia. 



289 



taiii commodaniin , ecce locupletissimum testem Gaiumy wtm htm 
qui in libro ¥IL ad Edictum prouinciale *^) siescripsit: L*ctJtiZi 
« Qoae quidem actio nltiilominus ei quoque ipso iure 

• eompetit, qui suam partem non possidet^^): sed 

• si is , qul possldet , neget eum sibl coheredem esse, 

• potest eum excludere per hanc exceptionem, Si 

«IN SA as, QUA DB AGITUR, PRAEIUDICIUM UBRBDI- 

«TATi NON nAT^*). Quod si possideat eam partem, 
« lieet negetur esse coheres, non nocet talis exceptio: 
«quo fit, ut eo casu ipse iudex, apud quem hoc 
«iudicium agitur, cognoscat an coheres sit'^): nisi 
«enim coheres slt, neque adiudicari quicquam ei 
«oportet, neque aduersarius el condemnandus est." 
Anreola sane commentatiuncula , ueluti ipsius aucto- 

rls consliio hisce Tullii uerbls lllustrandls destinata! 

Cui nlhll antea defuit nisi ut legeretur. 

Ergo, ut in pauca uniuersam locl, quo de agltur, 8«nt«nt» a 
interpretationem conferamus, Caecina possldebat here- 
dltatem: nec mirum, cul testatrix In matrlmonlo fuls- 
set, oitaque communi etiam possessionls bonorum in 



Sphi 19. 



19) L. 1. 8- 1* PAm. hercisc— 
De priBClpio huius L. 1. uide 
mpra p. 284. Gouf. L. 51. g. 1. 
eod. , caius uerba exhibui supra 
p. 284. DOi. 0. 

20) Qood ID L. 25. g. 1. h. t. 
httMus scripsii: « QuaDtum uero 
<id accipieDdum famiiiae her- 
"ciscuDdae iudicium , Dihil ioter- 
"est, possideat quis hereditatem 
«Qeene»: — uereor, oe magis 
td oalgarem caussae figuram, 
Qbi de hereditatis iure doo am- 

S««Mtria, Lib II. 



bigitur , pertiDcat. Gouf. L. 
peD. Comm. diuid. 

21) L. 5. g. ult. De hered. pet. 
(Ulpianus) «Eorum iudiciorum, 
«quae de hereditatis petitiooe 
«suDt, ea auctoritas est, ut oi- 
« hil io praeiudicium eius ludicii 
«fieri debeat.» — Goof. L. 21. 
L. 13. De exceptiooibus. L. 25. 
§. 17. De hered. pet. L. fi. G. 
eod. Gai, IV, 133. 

22) NoD repugoat L. 1. §. 2. 
Si pars hered. pet. ; cuius teoo- 

19 



290 Cup. L De iure cuussue Caeciniunae. 

scDtentia d. niorte sua adprehendendae optimani opportanltatem 
praebuisset ^^). lam Aebutius hereditatis controuersiam 
mouere Caecinae coepit, omnibusque modis partem 
suam augere conatus est. Quid l^itur ageret Caecina? 
Hereditatem peteret ab Aebutio? Non potuit, quippe 
id genus actionum possidentibus non est comparatum ^^). 
Bxspectaret igltur dum Aebutius a se peteret? M 
hoe modo et hereditatis lus, quasl timore quodam 
perculsus, In incerto reliquisset, et diuisionem ac 
communionis diremptionem, in elusmodi socio maxlme 
optabilem, distulisset. Quid igitur est? Famlliae her- 
ciscundac, qua sola potuit actione, ^£^^9 eoque con- 
silio, forti slmul ac sapientl, utrique rel prouldlt. 

Huic tandem Caecinae Incepto quemadmodum impe- 
dimentum moramque Aebutlns Intulerit denunclatione 



rem uide supra p. 284. Dot. 10. — 
Nain quae secunda ibi habe* 
tur caussae figura , talis est, ut 
neuter litigator, quam partero 
hereditatis sibi adserit, eam in- 
tegram possideat. Quamobrem 
quum inuicem agerc dicantur, 
nihii cum Gaio discrepat quod 
Utpianu» ostendit, neutrum sine 
pericuio exceptionis posse here- 
ditatis controuersiam ramiiiae her- 
ciscundaeiudicio concludere. Utl- 
que hoc loco Ulpianut in eo to- 
ius est , ut intelligatur , multum 
interesse , utrum qui dimidiam 
partem hereditatis ad se perti- 
nere dicit , hanc possideat an di- 
midiam parlem rerum heredita- 
riarum. 

2.3) Olim multo curiosius illud 



interpretes quaesiuerunt , «imm 
genus possessionls demonstrare- 
tur, quod praeiorio iure eonstat, 
an quod faeti est ac naturale; 
quam haec, uter possedisset egis- 
setque , quid cul agendum posses- 
sio ualuisset , denique , quod agen- 
di consilium fuisset. — Vide Pas- 
seratium ad h. 1. et Cras I. I. 
p. 33. — Caeterum sunt etiam. 
qui Aebutium quidem egisse , at 
possedisse Caednam staiueriDt, ue- 
luti OmphaUus et Osiander. 

24) L. 1. S 6. UU possldeUs: 
(Ulpianus) «... acUo eDim nom- 
'< quarii possessori datur ; quippe 
usufficit ei quod posndet,» CoDf. 
§. 2. 1. De actionibus. ^oodt 
ad Til. Dig. Faroil. hercise. , in 
Opp. T. 11. p. 186. b. 



g. i. De hereditatis amtrouersia. 291 
Illa, quam Tnllius demonstrat; non huius loci est in- «Miteiitia d. 

§plii 19. 

uestigare, sed infra tractabitur. 

Nunc sententia explorata ad uerba loci propositi 
lectionemque redeamus. 

Posteaquam cognouimus, Caecinam fuisse non i"^*/''!,'' 
AebtUiumy qui bona possederit et familiae herciscun- 
dae arbitrum postulauerit, illud quoque patet, neque 
Qul^rem Codicum lectionem neque earum , quas supra 
retulimus, coniecturarum, praeterquam SchUtziiy ullam 
ferri posse, hanc uero ita esse praeferendam , ut ad 
sensum quidem nihil sit, quod reprehendas, de uerbis 
ftutem sic statuatur, quod prius scripsit •iste^ pro 

• ipse * eertum esse ipsissimumque, quod Tullius scrL 
psisset '^) : alteram quoque coniecturam « iste paucis 

• diebus*, dum melius aliquid afferatur, probandam 
esse atque adeo in textum recipiendam^ at de ipsa Tullii 
scriptura eo usque dubitari licere, ut, si cui susplcio 
inciderit, post uocem postulauit nel Atque uerba com- 
plura librariorum culpa olim excldisse, ne is quidem 
plane deridendus fuerit ^^) : quamquam nolo eam con- 



25) Qaam saepissime tiaec pro- 
nomiDa a librariis scribeDdo siot 
commutaU, uidesis apud Zum- 
pikim ad I. in Verrem 7, 20. 41, 
105. UI, «9, 70. IV, 7, 15. 
\dde pro Ca$ema 29, 84. v. 
■Istom locunv fugis » rel. , ubi io 
oninibns paeDe Codd. uox istum 
corniptelae cessit. 

26) Yideri potest hoc loco uar- 
^Uo sterilitate , omDis autem 
'^rtUo teDuitate et ueluti macie 



quadam laborare. Deiude quam 
Schiltziu$ improbauit figuram di- 
ceodi « illis paticit diebus » , ea , 
si per se coDsideretur , mlDime 
uitiosa optimlque exempli est. 
CoDf. in Verrem Act, /, 6, 17. 
Quid quod etiam otiotum proDo- 
men illis a V. D. parum uere 
dicitur, quippe quo adlecto, si 
rectum eius rei sensum habeo , 
pauci dies compuleDtur inde ab 
actu postulandi, aut, si quod allud 



% 
H 



292 Cap. L De iure camsae Caecinianae. 

L«ctio d. iecturam lectori commendare , quae mihlmetipsl , ut 

Ipki 19. 

uerum fatear, modo probabilis modo superflua uidetur. 

uerbum proxime praecesserit , ad um , quod Inter uidendum ac 

id referantur ; quum coDtra , si denunciandum elapsum sit : qnod 

itti» omittatur, pauci die» de- inelegaDtius mihi uidetur. 
monstreut iUud temporis spatl- 



8. 2. 

De iure ac formula interdicti de ui uulgarig 

seu guotidiani* 

Constat, in canssa prpposita Caecinam de certo 
qnodam fando slbi restltuendo egisse ex interdictOj 
qood Yocatnr de tii hominibus coactis armatime. Hoc 
aatem interdictum, qnum tam origine quam ratlone sua 
nihil aliud sit nisi uetus illud et uulgare interdlctum 
ie viy in peculiarem formam, nouatls qulbusdam rebus, 
allis addltls, aliis detractis, redactum ac slngulari cul- 
dam rei gestae fig^urae accommodatum destinatumque : 
ratlssimum duco, prius uulgarem illam prlstinamque 
interdicti formam coghoscere, delnde, quld alterum 
dluersi habeat praecipulque, inuestlgare. 

lUius autem interdlctl lus ac ratlonem facllius per- 
splciemus, quum antea, quomodo conceptum composl- 
tamque fuisset, intellexerlmus. Quam Interdlcti for- 
malam, partim testimoniis, partim argumentis partim 
coniectura ducor^ ut talem fere illis temporlbus fulsse 
nistimem: 

UnIIE TU NUMERl NeGIDI AUT FAMILIA AUT PROCU- '•«■«•^ 
RATOR TUUS AULUM AgERIUM AUT FAMILIAM AUT 
PROCURATOREM 1LL1US IN HOC ANNO YI DEIECIST1 , 
QUA DE RE AG1TUR, CUM ILLB POSSIDERET, QUOD NEC 
yi NEC CLAM NEC PRECARIO A TE P0S81DERET, EO 
RRSTITUAS. 

Prlmarla testimonia haec sunt : 
Cicero pro Tultio c. 44. 45. 



294 Cap. L De iure caussae Caecinianae. 

vuig.nifor. «Fuit illud interdictuni apud maiores noAtros de ui, 

mutae tMti- 

monia « quod hodle quoque est, Unde tu aut famiua aut 

« PROCUHATOR TUUS ILLUM AUT FAMILIAM AUT PROCIiaA- 

« TORiac iLLius iN Hoc ANNO vi DBisasTL Detiide ad- 
«ditur illius iam hoc caussa quicum agitur: Cum ille 
«possideret; et hoc amplius: Quod nec yi nbo clam 

«NEC PRECARIO POSSIDERET. — MultR dantOT Cl , qul ttl 

tfalterum detrusisse dicitur; quorum si unum quodliliet 
n probari iudlci potuerlt , etiaiiisi confessus est , se ui 
iideiecisse, uincat necesse est: uel non possedisse 
«eum, qui deiectus slt, uel ui ab se possedlsse uel 
«< clam uel precario. Ei, qui de ul confessus esset, tot 
« defensiones tamen ad caussam obtlnendam malores 
« reiiquerunt. * 

Lex Tharia capite 7. (Ed. RudorffH). ') 
« 8ei guis eomm ^ quibu$ ita uti s. s. est ager in 
iterra Italia datus adgtgnatus reddittis est, ex pos- 
• sessione ul eiectus est, quod eius is qnei eiectus est, 
«'possederit, quod neque ul neque clam neque precarlo 
« possederit ab eo, quel eum ea possessione ui eleceri/, 
« tum Pr. ConsoluCy quem ex h. /. de eo agro ius deU 
« cere oportebity ante Eidm MartiHs^ quae post h. I. 
« ro^. primae erunt, raciio, utel Is, quei ita ui electus 
« erit , eam possessionem utuie ui eiectus fuerit ^ quaC" 
nque tunc ibei habuit^ recuperet.^ 

Cicero pro Caecina c. 19. 

«... hoc ipsum Interdictum, de quo agitur, coiiside- 
t. remus . . . Unde tu aut familia aut procurator 
« tuus . . . 

1) ZeiUchrifi f. gesch. R. W. Tom. X. p. 15i. seq. 



moeuL 



S' 9. De Merdicto de ui uulgnri seu quotidiano. 295 

ibid. C. 30. Vulgtri. for- 

malae teBti« 

«Hoc enim intelligitiir: Unde tv deiecisti; siue ex 
mquo loro sine a quo loco: eo restituas; hoc iam sim- 
«plex est: in eum lomm restituas^ rel. 

ibid. c. 31. 

« Cnr ergo ant In lllud quotidiannm interdictum, Unde 
«iLUB me VI DEiECiT, additur, quum ego possiderem, sI 
«deiici nemo potest qui non possidet: ant in hoc in- 
«terdictnm de hominibns armatis non addltnr, si opor- 

• tet quaeri, possederit necne?* 

ibid. c. 32. 

« In illa ni qnotidlana non satis est, posse docere se 

• deiectum, nlsi ostendere possit, quum possideret, tum 

• deiectum. Ne id quidem satls est, nlsi docet ita se 

• possedisse, ut nec ui nec clam nec precario posse- 

• derit. Itaque is , qui se restituisse dixit , magna 

• uoce saepe confiteri solet, se ui deiecisse^ uerum 11- 

• Ind addit: Non possidebat: uel etiam, quum hoc ip- 

• sum concessit, nincit tamen sponsione, si planum fa- 
«cit, ab se ilium aut ui aut clam aut precario posse- 

• disse. yidetisiie, quot defenslonibus eum, qul sine 

• armis ac multitudine uim fecerit, uti posse maiores 

• noluerint? hnnc uero, qul ab iure, officio, bonis mo- 

• ribns ad fermm, ad arma, ad caedem confugerit, nu- 

• dnm in caussa destitutum uidetis, ut qui armatus de 
«possessione contendisset inermis plane de sponsionc 
«certaret . . . Eeqnid Interest, utrum hoc additum, 
«ftmm A. Caecina possederit^ necne? rel. 

Gaius IV, 154. 

« Recuperandae possessionis caussa solet interdictum 



294 Cap. L De iure caussae Caecinianae. 

vuig.ri«for. «Fuit illud interdictuni apud maiores noRtros de ui, 

inuUe tMti- 

moaia « quod hodic quoqne est, Unde tu aut familia aut 

« PROCUKATOH TUUS ILLUM AUT FAMILIAM AUT PBOCIiaA- 

« TORiac iLLius iN Hoc ANNO VI DBiBasTi. Deiiide ad- 
«ditur illius iam hoc caussa quicum agitur: Cum illk 
«possiderbt; et hoc amplius: Quod nbc yi nbo clam 
«NBC pRBCARio possiDERBT. — MuItR dantuT ci , qui tti 
«alterum detrusisse dicitur; quorum si unujn quodlibet 
«probari iudici potuerit, etiamsi confessus eal, se ul 
«deiecisse, uincat necesse est: uel non possedisse 
«eum, qui deiectus sit, uel ui ab se poasedlsse uel 
uclam uel precario. Ei, qui de ui confessus esset, tot 
«defensiones tamen ad caussam obtinendaa fliaiores 
« reliquerunt. * 

Lex ThoHa capite 7. (Ed. RudorffH). •) 
« Sei quis eortm y qtiibui ita uti s. s. est ager ift 
iterra Italia datus adsignatus reddittis est, ex pos- 
«sessione ul eiectus est, quod elus is qnei eiectus est, 
«possederlt, quod neque ui neque clam neque precario 
« possederit ab eo, quel eum ea possesslone ul eiecerif, 
« tum Pr. Consolue^ quem ex A. /. de eo agro ius deU 
« cere oportebity ante Eidus Marflas, quae post h. I. 
« ro^. primae erunt, facito, utel is, quei ita ui electus 
« erit , eam possessionem utuie ui eiectus fuerit , quae" 
« que tutic ibei habuit , recuperet. * 

Cicero pro Caecina r. 19, 

«... hoc Ipsum interdictum, de quo agitnr, conside- 
u remus . . . Unde tu aut familia aut procurator 
« tuus . . . 

1) ZeiUchrifi f. gescti. R. W. Tom. X. p. 151. seq. 




$. 9. De ifUerdicto de ui uulgnri seu guotidiano. 295 

iMd. C. 30. Vulgtrit for. 

malM testi' 

«Hoc enim intelllgitiir: Unde tv deiecisti; sine ex »«>'*^ 

• quo toeo sine a quo loco: eo restituas; hoc iam sim- 
« plex est: in eum lomm restituas '^ rel. 

ibid. c. 31. 

• Cnr ergo ant in illud quotidlannm interdlctnm, Unde 
tiLUB me VI DBiKCiT, additnr, quum seo possidbrbm, sI 
«deiici nemo potest qui non possidet: ant in hoc in- 
«terdictnm de hominibns armatis non addltnr, si opor- 

• tet quaeri, possederit necne?* 

ibid. c. 32. 

« In illa ni qnotidiana non satis est j posse docere se 

• deiectnm, nisl ostendere possit, quum possideret, tum 

• deiectum. Ne id quidem satis est, nisi docet ita se 

• possedisse, ut nec ui nec clam nec precarlo posse- 

• derit. Itaque is , qui se restltuisse dlxlt , magna 

• uoce saepe confiterl solet, se ui deiecisse^ uerum 11- 

• lud addit: Non possidebat: uel etiam, quum hoc Ip- 

• sum concessit, nincit tamen sponsione, si plannm fa- 
«cit, ab se illum aut ui aut clam aut precario posse- 

• disse. yidetisne, quot defensionlbus eum, qui sine 

• armis ac mnltitudine uim fecerit, uti posse maiores 

• uoluerint? hunc uero, qul ab lure, officlo, bonis mo- 

• ribns ad fermm, ad arma, ad caedem confugerit, nu- 

• dum in caussa destitutum uidetls, ut qui armatus de 
«possessione contendisset inermis plane de sponsione 
«certaret . . . Eequid interest, utrum hoc additum, 
«ftitim A. Caecina possederit^ necne? rel. 

Gaius IV, 154. 

• Recuperandae possessionis caussa solet interdictum 



294 Cap. L De iure caussae Caecinianae. 

vuig.nifor. «Fuit illud interdictuni apnd maiores noAtros de ui, 

muUe tMti- 

monia « quod hodlc quoque est, Unde tu aut FABnLiA aut 

« PROCUIIATOR TUUS ILLUM AUT FAMILIAM AUT PBOCOmA- 

« TORiac iLLius iN Hoc ANNO VI DBisasTL Deinde ad- 
« ditur illlus iam hoc caussa quicnm agitur : Cum ills 
«possiderbt; et hoc amplliis: Quod nbc yi nbc itlam 
«NBC PRECARio possiDERET. — MultR dantuT el , qui tti 
«alterum detrusisse dicitur; qnorum si unum qnodliliet 
1 probari iudlei potuerit , etiamsl confessus eal , se ui 
«delecisse, uineat necesse est: uel non possedlsse 
«eum, qui deiectus sit, uel ui ab se possedlsse uel 
«ciam uei precario. Ei, qui de ul confessus esset, tot 
a defensiones tamen ad caussam obtlnendaa fliaiores 
« reiiquerunt. * 

Lex ThoHa capite 7. (Ed. RudorffH). •) 
« 8ei qtiis eorum y quibu$ ita uti e. $. est ager in 
iterra Italia datus adsignatus reddittis est, ex pos- 
• sessione ul eiectus est, quod eius is qnei eiectns est, 
w possederit , quod neque ui neque clam neque precarlo 
« possederit ab eo, quel eum ea possessione ul eiecertf, 
« tum Pr. ConsoluCy quem ex h. /. de eo agro ius dei- 
« cere oportebity ante Eidus MartiHs^ quae post h. I. 
« ro^. primae erunt, facito, utei Is, quei ita ui electus 
« erit , eam possessionem unde ui eiectus fuerit y quae-- 
« que tunc ibei habuit , recuperet. * 

Cicero pro Caecina c. 19. 

«... hoc ipsum interdictum, de quo agitnr, conside- 
u renius . . . Unde tu aut familia act procurator 
« ms . . . 

1) Zeitschrirt f. gesch. R. W. Tom. X. p. 15i. seq. 



S- 9. De ii^erdicto de ui uulgari seu qufriidiuno. 295 

ibid. C. 30. Vulgtri. for- 

malM testi' 

• Hoc cnlm intelligitur: Unde tu deifxisti; slue ex "•«*^ 
mquo loro siuc a quo loco: eo restituas; hoc lam sim- 

« plcx cst: in eum loaim regtUuas ^ rel. 

ibid. c. 31. 

« Cur ergo aut In illud quotidlanum Interdlctum, Unde 

tlUJB ME VI DBIKCIT, fldditur, QUUM BGO P0SS1DEREM, sl 

«dciici ncmo potest qui non possidet: aut in hoc in- 
«tcrdictum dc hominibus armatis non addltur, si opor- 

• tet quacri, posscdcrit nccne?* 

ibid. c. 32. 

« In illa ui quotidlana non satis est, posse docere se 

• deiectum, nisi ostendere posslt, quum possiderct, tum 

• dcicctum. Ne id quidem satis est, nisi docet ita se 

• possedlssc, ut ncc ui ncc clam nec precario posse- 

• dcrit. Itaquc Is , qui sc restituissc dixlt , magna 

• nocc sacpc confiteri solet, se ui deiecisne^ ucrum il- 

• lud addit: Non possidebat: uel etiam, quum hoc ip- 
«sum concessit, uincit tamen sponsionc, si planum fa- 
«cit, ab sc illum aut ui aut clam aut precario posse- 
«disse. yidetisiie, quot defensionibus eum, qui sine 
«armis ac multitudine uim fecerft, uti posse malores 
«noluerint? hunc uero, qui ab iurc, officio, bonis mo- 
«nbus ad fcrrum, ad arma^ ad caedem confugerit, nu- 
«dam in caussa destitutum uidetis, ut qui armatus de 
«possessione contendlsset inermis plane de sponslone 
«certarct . . . Ecquid interest, utrum hoc additum, 
^(pmm A. Caecina possederit^ necne? rel. 

Gaius IV, 154. 

• Recuperandae possessioiiis caussa solet interdictuni 



294 Cap. L De iure caussae Caecinianae. 

vuiMnifer. «Fuit illud interdictum apud maiores noRtros de ui^ 

inulae tMti- 

monu «quod hodie quoque est, Unde tu aut familia aut 

« PAOCUHATOA TUUS ILLUM AUT FAMILIAM AUT PBOCUmA- 

« TORiac iLLius iN Hoc ANNO VI DBiBasTi. Deiude ad- 
«ditur illius iam hoc caussa quicum agitur: Cum ille 
«possiderbt; et hoc amplius: Quod nbc yi nbo clam 
«NBC pRBCARio possiDERBT. — MultR dantuT el , qui tti 
««alterum detrusisse dicitur; quorum si unujn quodliliet 
« probari iudici potuerit , etiamsi confessus esl , se ui 
«deiecisse, uincat necesse est: uel non possedisse 
«eum, qui deiectus sit, uel ui ab se poasedisse uei 
«clam uei precario. Ei, qui de ui confessus esset, tot 
adefensiones tamen ad caussam obtinendaa miores 
« reliquerunt. * 

Lex ThoHa capite 1. (Ed. RudorffH). ') 
« Sei quU eomm ^ quibus ita uti s. s. est ager \n 
iterra Italia datus adsignatus redditus est, ex pos- 
sessione ul eiectus est, quod eius is qnei eiectus est, 
<' possederlt , quod neque ui neque clam neque precario 
« possederlt ab eo, quel eum ea possessione ui eiecertf, 
« ttim Pr. Consolue^ quem ex h. L de eo agro ius deU 
« cere oportebitj ante Eidus MartiRs^ quae post h. I. 
« rog. prlmae erunt, facito, utei Is, quei ita ui eiectus 
« erit , eam possessionem unde ui eiectus fuerit y quae^ 
« que tunc ibei habuit , recuperet. * 

Cicero pro Caecina c. 19. 

«... hoc Ipsum interdictum, de quo agitnr, conside- 
u renius . . . Unde tu aut familia act procurator 

« TC C S . . . 

1) Zeitschriri f. gesch. R. W. Tom. X. p. 151. 8e(|. 



S* 9. De ifUerdicto de ui uulgari seu quotidiano. 295 

ibid. C. 80. Vulgari. for- 

mulM tetti' 

«Hoc enfm inteliigitur: Unde tu deiecisti; siue ex •«««'^ 

• quo heo siue a qtio loco: eo restituas; hoc iam sim- 
« plex est: tn eum lomm restUuas ^ rel. 

Md. c. 31. 

« Cor ergo aut in illud quotidianum interdictum, Unde 
«iLLB n VI DEiBCiT, ndditur, quum ego possiderem, si 
«deiici nemo potest qui non possidet: aut in hoc In- 
«terdictum de hominibus armatis non additur, si opor- 

• tet quaeri, possederit necne?* 

ibid. c. 32. 

• In iila ui quotidiana non satls est , posse docere se 
deiectum, nisi ostendere possit, quum possideret, tum 
deiectum. Ne id quidem satis est, nisi docet ita se 
possedisse, ut nec ui nec clam nec precario posse- 
derit. Itaque is , qui se restituisse dixit , magna 
uoce saepe confiteri solet, se ui deiecisse^ uerum il- 
lud addit: Non possidebat: uel etiam, quum hoc ip- 
sum concessit, uincit tamen sponsione, si planum fa- 
cit, ab se Ilium aut ui aut clam aut precario posse- 
dlsse. Yidetisne, quot defensionibus eum, qui sine 
armis ac multitudine uim fecerit, uti posse maiores 
uoluerint? hunc uero, qui ab iure, officio, bonis mo- 
ribus ad ferrum, ad arma, ad caedem confugerit, nu- 
dum in caussa destitutum uidetis, ut qui armatus de 
possessione contendisset inermis plane de sponsione 
certaret . . . Ecquid interest, utrum hoc additum, 
qtium A. Caecina possederit^ necne? rel. 

Gaius IV, 154. 

« Recuperandae possessionis caussa solet interdictum 



294 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. 

vuigamfor- « FuU fllud interdictuiii apud maiores nostros de ui, 

inulae tMli- 

monia « quod hodie quoque est, Unde tu aut familia aut 

« PBOCURATOR TUUS 1LLUM AUT FAMILIAM AUT PRMUmA- 
« TOREM ILLIUS IN HOC ANNO VI DKIBCISTL Deillde ad- 

«dltur illius iam hoc caussa quicum agitur: Cum illk 
« possiuERBT ; et hoc amplius: Quod nkc yi nwo clam 
« NBC pRBCARio possiDBRBT. — MultR dantiuT ci , qui ui 
««alterum detrusisse dicitur; quorum si uniun quodlibet 
« probarl iudlci potuerit , etiamsi confessus esl , se ui 
« deieclsse , uincat necesse est : uel non possedisse 
icum, qui delectus sit, uel ul ab se possedisse uel 
«ciam uel precario. Ei, qui de ui confessus esset, tot 
«defenslones tamen ad eaussam obtinendam maiores 
« reiiquerunt. * 

Lex Thoria capite 7. (Ed, RudorffiX). ') 
« Sei quis eorum ^ quibtis Ita uti s. s. est ager in 
iterra Italia datus adsignatus redditus est, ex pos- 
sessione ul eiectus est, quod eius is quei eiectus est, 
u possederit , quod neque ui neque clam neque precario 
t( possederit ab eo, quei eum ea possessione ui eieceri/, 
« tum Pr. Consolue^ quem ex h. /. de eo agro tug deir 
« cere oportebity ante Eidtis MartihSj quae post h. I. 
« ro^. primae erunt, facilo, utei is, quei ita ui eieetus 
« erit , eam possessionem utide ui eiectus fuerit , quae* 
« que tunc ibei habuit , recuperet. ■ 

Cicero pro Caedna c. 19. 

«... hoc ipsum interdlctum, de quo a^itnr, conside- 
t. remus . . . Unde tu aut familia aut procurator 
« TIIS . . . 

\) Zeitschrifl T. gcscb. R. W. Tom. X. p. 151. seq. 



S* 9. De ifUerdicto de ui uulgari seu quotidiuno. 295 

ibid. C. 80. Vulgari. for- 

mnlM t««ti< 

«Hoc enim intelifgitur: Unde tu deircisti; siue ex •"«>'*•• 

• quo loeo sine a quo loco: eo restituas; hoc iam sim- 
« plex est: in eum lomm restittias ^ rel. 

ibid. c. 31. 

« Cnr ergo aut in illud quotidiaiium interdictum, Undb 

• UmLE n VI DEiBciT, ndditur, quum bgo possidbrbm, si 
«deiici nemo potest qui non possidet: aut in hoc in- 
« terdictum de hominibus armatis non addltur , si opor- 

• tet quaerl, possederit necne?* 

ibid. c. 32. 

• In illa ul quotidiana non satis est, posse docere se 
deiectum, nisi ostendere possit, quum possideret, tum 
deiectum. Ne Id quidem satis est, nisi docet ita se 
possedisse, ut nec ui nec clam nec precario posse- 
derit. Itaque is , qui se restituisse dixit , magna 
uoce saepe confiterl solet, se ui deiecisste, uerum iU 
lud addit: Non possidebat: uel etiam, quum hoc ip- 
sum concessit, uincit tamen sponsione, si planum fa- 
cit, ab se llium aut ui aut clam aut precario posse- 
disse. Yidetisne, quot defensionibus eum, qui sine 
armis ac multitudine uim fecerit, uti posse maiores 
uoluerint? hunc uero, qui ab iure, officio, bonis mo- 
ribus ad ferrum, ad arma, ad caedem confugerit, nu- 
dum in caussa destitutum uidetis, ut qui armatus de 
possessione contendisset inermis plane de sponsione 
certaret . . . Ecquid interest, utnim hoc additum, 
qiium A. Caecina possederit^ necne? rel. 

Gaius IV, 154. 

« Recuperandae possessionis caussa solet interdictuiii 



Xulgaris fbr- 
inulae tMti- 
monia. 



294 Cap. L De iure caussae Caecinianae. 

«Fuit illud interdictum apud maiores nostros de ui, 
quod hodie quoque est, Unde tu aut rAsnLiA aut 

PBOCUIIATOR TUUS ILLUM AUT FAMILIAM AUT PRMUmA- 
TOREM ILLIUS IN HOC ANNO VI DKIBCISTL Deillde ad- 

ditur illius iam lioc caussa quieum agitur: Cum ille 
possideret; et hoc amplius: Quod nec yi nrc clam 
NEC PRECARio possiDERET. — Multa dantiuT ei, qoi ui 
alterum detrusisse dicitur; quorum si uniun quodliliet 
probari iudlci potuerit, etiamsi confessus est, se ui 
deieeisse, uincat necesse est: uei non possedlsse 
eum, qui deiectus sit, uei ui ab se possedisse uel 
ciam uel precario. Eli, qui de ui confessus esset, tot 
defensiones tamen ad eaussam obtinendam maiorefl 
reiiquerunt. * 

Lex Thoria capite 7. (Ed. BudorffiX). ') 
« Sei quis eorum ^ quibus ita uti $. s. e$t ager in 
iterra Italia datus adsignattis redditus est, ex pos- 
sessione ul eiectus est, qnod eius is quei eiectus est, 
» possederit , quod neque ui neque clam neque precario 
« possederit ab eo, quei eum ea possessione ul eiecerit^ 
« tum Pr. Consoluej quem ex h. /. de eo agro i;u$ dei^ 
^cere oportebity ante Eidus Martins^ quae post h. I — 
«• ro^. primae erunt, facilo, utei is, quei ita ui eiectu^ 
« erit^ eam possessionem unde ui eiectus fueriiy quae — - 
« que tunc ibei habuU , recuperet. * 

Cicero pro Caedna c. 19. 

«... hoc ipsum interdictum, de quo a^itur, coiisid( 
.. remus . . . Unde tu aut familia aut procurat^ 
« Tirs . . . 



1. Zeitschrin f. gesch. R. W. Tom. X. p. \hi. »cq. 



S' 9. De ifUerdicto de ui uulgari seu quotidiano. 295 

ibid. C. 80. Vulg.ri- for. 

mnlae testi' 

«Hoc efiini inteliigitur: Unde tu deiecisti; siue ex >»«■'*•• 

• 9110 loro siue a quo loco: eo restituas; hoc iam sim- 
« plex est: in eum lomm restihias ^ rei. 

ibid. c. 31. 

« Cnr ergo aut in illud quotidianum interdictum, Unde 
«iLUB n VI deibcit, additur, quum bgo possiderem, si 
«deilcf nemo potest qui non possidet: aut in hoc In- 
«terdfctum de hominibus armatis non additur, si opor- 

• tet quaeri, possederit necne?* 

ibid. c. 32. 

« In illa ui quotidiana non satis est, posse docere se 
«deiectum, nisi ostendere possit, quum possideret, tum 

• deiectum. Ne id quidem satis est, nisi docet ita se 
■ possedisse, ut nec ui nec clam nec precario posse- 
•derit. Itaque is, qui se restituisse dixit, magna 
«aoce saepe confiter! solet, se ui deiecisxe^ uerum il- 

• lud addit: Non possidebat: uel etiam, quum hoc ip- 

• sum concessit, uincit tamen sponslone, si planum fa- 

«cil, ab se illum aut ui aut clam aut precario posse- 

«disse. Yidetisiie, quot defensionibus eum, qui sine 

«armfs ac multitudine uim fecerit, uti posse maiores 

«ooluerint? hunc uero, qui ab iure, officio, bonis mo- 

«ribus ad ferrum, ad arma, ad caedem confugerit, nu- 

«duiD in caussa destitutum uidetis, ut qui armatus de 

« possessione contendisset inermis plane de sponsione 

«certaret . . . Ecquid interest, utrum hoc additum, 

^ quum A. Caecina possederit^ necne? rei. 

Gaius IV, 154. 

« Recuperandae possessioiiis eaussa solet interdictum 



296 Cap. I. De iure caussae CaechUanae. 

vuiKmfor. « darL si quis ui deiectus sit: nam ei proponitur inter- 



moBka. 



« dictum euius principiiim est Unde tu illitm vi deie- 
«asTi, per quod is qui deiecit cogitur ei restitoere rei 
« possessionem, si modo is, qui deiectus est, nec ui nec 

• clam nec precario * rel. 

Cicero pro Tullio c. 29. 

« Yidetis praetores per hos annos Intercedere hoc ifi- 

• terdicto uelut inter me et M. Claudium: Unde de 

«DOLO MALO TUO, M. TULLl, M. ClAUDIUS AUT FAMl- 

«LiA AUT PROCURATOR Eius Yi DETRUsus est; caelera 
« ex formula." 

L. \. pr. De ui et ui artnata. CUlpia^ms lib. 69. 
ad Edictum.) 

« Praetor ait : Unde tu illutn ui deiecisti aui fami^ 

• lia tua deiecit: de eo quaeque ille tunc ibi habuit, 
«tantummodo intra annum, post annum de eo, quod 
«ad eum, qui ui deiecit, peruenerit, iudicium dabc* 

ib. §. 39. 

«Annus in hoc interdicto utilis est.* 

toafirmaiio Qulbus testimoniis recitatis pauca mihi supersunt 
quae coniirmandae iliius, quam antea proposui, formu— 
fae caussa admoneam. 

Luiguonim Atque ut litigatomm nomina In formulam inter-- 
dicti reciperem, cum res ipsa tulit, tum alterius illi 
formulae, quam e capite 29. pro Tullio exhibui, ten 
me mouit. Etehim duas illas interdicti formulas pro 
sus alfa ratione inter se discrepasse mox apparebit. 

^Mitar/' Deinde illud, quod addidi, Qua de re agitur^ n 
lum quidem habet disertum testimonium. At HTg^men 
roihi haec fuerunt: 



S* 9. De mterdicto de ui uulgari seu quoHdiano. 897 

Yulgo notum est, Romanos tam magistratus quam ^[^'J^ 
lurisconsultos in formulis componendis elus uersicull ^^"^!^ 4. 
haudquaquam parcos fulsse^); multaque sunt exempla, 
ubi aut prorsus abundat aut praeterquam qui propter 
acumen occultissima perspiciunt, omnibus uidetur ta- 
men abundare.^) Quare in hoc interdicto quum certa 
ac manlfesta sit utilitate, nulla ratio est credere, hoc 
ipso loco spretum omissumque fuisse. 

Utilitas autem, quam dico, in eo faclUime cernitur, 
quod praedium, de quo deiectum se diclt actor et in 
quod restitui se postulat, certo suo nomine in ea for- 
mula non desi^natur, sed duplici illa partlcula Unde— 
EO infiniie tantum demonstratur. Quae res quam ca- 
ptlosa fuisset, qulbusque calumniis ansam praebuisset, 
nlsi additamento illo Praetores caulssent ueraeque in- 
terdicti sententiae consululssent , praeclarum argumen^ 
tum est ipsa haec oratio, quippe quae, si recte uells 
attendere, integra habeat duo capita eiusmodi cauilla- 
tionibus destinata. Hlum dlco defensionls locum, quo 
Cicero docet nihil referre, de fundo fhilciniano an 
alUmde deiectus sit Caecina, non dlstinxlsse Praeto- 
rem locum, quo Caeclnam restitui luberet: itaque ne- 
cesse esse sponsione ulncere Caecinam , undecunqne 
deiectus sit nec restitntus. ^) 



2) pro Murena c. 13. «Deque Top. c. 25. et paflsiiD in rormolii 

«lamen quldquam tam aDguste apud Gaivm, 

«scriptoro est, quo ego dod pos- 3J Ylde Hu$chkU Comm. de 

«slm QuA DB RB AGiTURaddere.» actloDum rormulls, quae Id lege 

<n Bruto c. 79. extr. «Qua db Rubria ex§taDt. Vratlslaulael832. 

« RB AGiTUR autem illud , quod 4. p. 22. 

*• multis locis in iuriscoDsultorum 4) cap. 28. 29. 
** includilur rormulls »> rel. r.oar. 



298 Cap. 1. De iure camssHe CaecinianHe. 
v.ig«,ufer. Quo loco noli mihi obiicere) Tiilliuiii, si nerba illa 

■lalae coa- ' ' 

g^^D^ViA 0^^ ^^ ^^ A61TUA in rormulam addita faissent atque 
occasionem cum spe praecidissent , tlla defenslone iisu- 
rum non fulsse. Nam quae non ualent ad probandum^ 
prosunt tamen interdum ad dicendum: dfci autem om- 
nia possunt. Denique tam diffidenter et uelutl fabulae 
colore inducto disputatfonem istam Tullius in^essus 
est, ut manifesto appareat, oratorem prauam quandam, 
qua aduersarius usus esset, interpretandi ratfonem pe- 
iore etiam eiusdem generis exemplo, quod ipse usur- 
paret, ad absurdum perducere ac refeilere uoluisse. 
Hoc autem uno alteroue uitio plus mlnus laboraret , nil 
referelmt, ac multo sane ueri est simiiius, uerba illa 
QuA DE M AGiTUR cousulto essc a Tullio neglecta, 
quam ut Praetores , relicta caeterorum interdictorum 
consuetudine ^) in hoc duntaxat genere omislsse ea 
existimemus. 

Satis de illo uersiculo dictum est^ quem uereor ne 
multo facillus mihi concedatur hi ea formula inclusum 
fuisse, quam C^l^^ >^^>^c transeundum est} quod nihil 
in interdicti formulam addidi de rebtis , qtias actor , 
vu.eibiha. quum dellceretur, in eo fnndo aedlbusue habuit, re- 
stituendis. Quippe de illis quoque rebus hoc interdicto 
a^ere licuisse constat,^) neque in anlmo est Rudorffio 
controuersiam mouere, qui in supplendis legis TAori^e 

5} L. i. pr. ru possid. L. 1. precario. L. 1. pr. Utrubi. L- I. 

pr. De superfic. L. i. pr. De it. pr. De inigraDdo. — GaL IV, 

act. q. pri. L. 1. pr. g. 29. De 160. Festui 9. v. Potie^Ho. 
aqua quolid. L. 1. pr. De fonte. 6) Yide d. L. 1. pr. gg. 6. 

L. 1. pr. De cloacig. L. I. pr. 31 — 34. 37. 38. L. 3. g. ih. 

Quod ui aut clam. L. 2. pr. Dp L. i%. L. pen. De ui. 



buit 



§»• 



de ui uulgari seu quatidiano. 899 



franientis eiiismodi iictionem iam iilius le^is latae tem- v«if»fc'- 



pore obtinnisse statuerlt^) Tamen non arbitror, *H»-Q^iMfc.. 
nmi rerum mobiiium disertam mentionem ipsa formuia ^"'^ 
continerf , immo talem potius huius f uisse et conceptio- 
nem el interpretationem , ut earum rerum restitutio 
perinde ae flructuum omnisque caussae uno ilio uoca- 
bulo RKSTiTUAS cuncluderetur. ') Quid igitur est? Aut 
arbttrio iudicis totum hoc a Praetore commissum esse, 
quenMMlmodum de fructlbus et reliqua caussa nullo dn* 



7) Vide supra p. 294. Ibique 
Dotam 1. 

S) Hoc quam late patuerit et 

quam multa fuerint tum Prae- 

toribos tum iudicibufl Inde excu- 

Uenda , frequens buius uerbi , 

qoae obulam flt, interpretatio et 

cum maxime baec loca ostendunt : 

L. fi. $. 1. De y. S. (Pompo- 

niui) «Restituit non tantum qul 

«solom corpus sed etlam qui 

« omnem rem condlclonemque 

«reddlta caussa praestet, et tota 

^restitutio iuri$ e$t interpreta- 

«Cto.» — L. 22. eod. (Gaius) 

«Plus est In restitutione quam In 

« exbibitione : nam exhibere est 

«praesentiam corporls praebere; 

«resfttiMre est, etlam possesso- 

«rem facere fructusque reddere : 

*pleraque praeterea reititutionie 

^utrbo eontinentur. » — L. 81. 

«^od. (PauUue) «Cum Praetor 

«■dicat, ut opus factum restltua- 

^tur, etlam damnum datum actor 

"coDiequl debet: natn uerbo re- 

** ((tdiiionM omnts utilitas actoris 



« continetur. » L. 5. De inter- 
dictls. (Idem) «Interdictanoxa- 
«lla ea sunt, quae ob dellctnm 
« eorum , quos in potestate babe- 
«mus, dantur, ueluti cum ul 
«delecerunt, aut ul aut clam opus 
c( fecerunt. Sed oflicio iudieis cofi- 
• tinetur, ut domlnum sua Im- 
« pensa opus restituentem absol- 
«uat; patlentiam tollendo operi 
« praestantem noxae dedere iubeat 
a et absoluat ; sl non dedat, quan- 
« tum Impensae in tollendo opere 
«erogatum sit, tantl condemnet: 
« sl neque patlentlam praestet 
«neque Ipse tollat, cum posslt, 
tf In tantum condemnet , In quan- 
«tum iudex aestlmauerlt , atque 
«sl Ipse feclsset.» — Conf. L. 
73. L. 75. De. V. S. L. 173. g. 
1. DeR. I. L. 17. S* 1* L. 20. 
De R. V. L. 9. $, 5. Ad exhi- 
bendum. L. 38. $$. 4-6. 11. De 
usurls. L. 2. g. 43. Ne quld In 
lo. pu. L. fi. $. 2. Quod ul aut 
clam. Vat. Fragm. g. 93. 



300 



Cap. I. De iure caussae Caecmkmm 



v«iKmfer. bio fuit,^) aut secutorio arbitrarione iudicio, 

RiaiM oni- ' ' 

QteT^iM- P'^^* ^^^ periculo aat sine periculo ex hoc Inti 
^* ageretur , constitoi solebat , explicitis uerbis < 

comprehensamque faisse necesse est statuamus. 
Quorum Ulud idcirco non est probabile , qola 
tor expressis uerbis eius rei actionem in Edlcto 
cetur:^^) Aoc autem ut magis placeat quam Ipal 
dicto eiusmodi mentlonem inculcare, ea maxin 
caussa est , quod Ulpianum uideo hoc ius ex Ivl 
ui ac senteutia magis quam e uerbis repetere , 1 
bis autem ubi confirmatio quaeritur, non itUen 
sed acHonis potius ex interdicto natae formulam 
tlonemque demonstrare. ^^) 



9) Yide loca modo allata et 
praeterea L. 1. gS* ^* ^^* I" ^* 
h. t. Yat. Fragm. g. 312. 

10) d. L. 1. pr. h. t. 

11) L. 3. g. 15. h. t. (Ulpia- 
nu$) « CoDsequeDter autem dice- 
« mus , ad res mobiles hoc inter- 
«dictum DOD pertioere, si quis 
« uti frui prohibitus est re mobili ; 
«Disi sl rei soli accedebaDt res 
«mobiles. Si igitur ibi fueniDt, 
ndicendum est , etiam ad eas re- 
ttferri hoc interdictum debere.» — 
L. 1. g. 6. h. t. «PlaDe si quae 
« res siDt Id fuudo uel Id aedibus, 
«uDde quis deiectus est, etiam 
«eanim uomiDe iDterdictum com- 
«petere non CMt ambigendum.» — 
g. 32. t6ui. «t Si fuDdus, a quo 
« ul expulsus sim , mihi restitutus 
«esset, caeterae uero res, quae 
« ui ablatae suDt , non reslituaD- 



«tor: tUc dieendum atf 
« dictum DihilomiDus tenc 
«U0nim est ui etee di 

rel. — Quod gCDus ar| 
formula, quiuetiam ipsa 
figura, saepius occurrit, 
iD L. 13. g. 5. De pigi 
ui*. « uerum quidem m(, p 
«solutam Don esse, sed 
« hypothecam iniquum es 
adhibeuda suDt ex §, 
uerba « quia suas coDdlci* 
«bet hypothecaria acUo 
«5» ioluta est pecunia m 
« factum est ; quibus cei 
«teuet.» — DeDique ui(j 
De arbitraria saltem ex 
terdicto formula talis fer 

Sl PARBT , AfTLlTM AGI 

NuMERio Negidio db puh 

NBLIANO, Q. D. A. Tl D 
ESSB , CUM A. A«. POSS 
QUOD IVEC VI NBC CLAM 1 



g. 9. Deinterdicto de ui uutgari seu quatidMno. 301 

Yenio nunc ad daplicem illHm, quam in interdicli ▼«icviafer. 
formnla posul , exceptionem , Cum ille possideret , ^^^^^ 

OUOD NXC VI NEC CLAM NEC PRECARIO A TB POSSIDERET. 

Qno loco fateor, adeo me testimoniis recitatis con- 
iidere, at ne uocem quidem confirmandi caussa emitte- 
rem, idsi de hac ipsa re acerrimum haberem aduersa- 
riiun lllustrissimum praeceptorem meum, qaem nisi ho- 
noris caussa numquam nomino, Sauinium. Qui mira 
ciim constantia contra priorem illam exceptionem pu- 
gnat, atque uerba ille possideret quod e formula eii- 
cienda esse perseueratJ^) Non quo neget Yir summus, 
quaeri in hoc interdicto, possederit actor necne; quod 
contm affirmanit semper, et aduersus omnes, nuper 
etiam aduersus Thibautium fortissime atque uerissime 
defendit^^ Sed quum alterius quoque interdicti, quod 
est de ui hominibus coactis armatisue, idem de ea re 
ius fuisse liaud minus strenue eontendat, probe per- 
spexit , Id nemini , mediocriter quidem Romani moris 
gnaro, se probaturum, si in altero interdicto adiectam 
in altero omissam illam exceptionem fuisse appareret. 

Quamobrem in uulgari hoc interdicto de ui ita cum 
Souiiiio de formula dlssentio, ut de iure conueniat, 
in altero interdicto contra est. Posterior autem haec 
de iure alterius interdicti dissensio^ caput ac princi- 
pium illius, quae hoc loco mihi attingenda fuit, dls- 



CAuo A N. N». P088IDBRBT , NI8I ageretur , ieeutorium iadicfnm 

icif TinfDUM BA8Q1TB RB8 , QUAS ualde dissimile fUisse. 

A. A«. TUNC IBI HABUIT, N. N«. A. 12) Buitz g. 40: p. 512. seqq. 

A**. RB8TITUAT, QUANTI BA BB8 (Ed. 6.) 

>ST, COIfDBMNA, 8. N. P. A. — 13) ibid, p. 510. Ct g. 10. p. 

Neque arbitror, ubi ex flpoDsione 172. seqq. 



80S Cap. L De iure caussae Caecinianme. 

vuiguufor. sensionis, inferlus exponetur. In praesentla satis est 
a testimoniomm nostrorum tenore, contexto, qainetfaii 
scriptura manum depellere, eaque integra et ab omn 
genere cormpteiae ac suspicionis uacua et libera con- 
semare. 

Etenim statim in eo captionem uideo, quod in £fa- 
idnU libro fragmentum illud legis Thoriae slc exhibe- 
tur, ut uerba « quod eius is quei eiectus est possede- 
•^ rit * et rursus haec « guod neque ui neque clam itr- 
« que preeario poseederU ab eo , quei ettm ea possew- 
• siow ui eieeerif t}7)orum genere (slcut modo ipsi 
feci 3 inter se distinguuntur : ^^) quasi uero haee ex^ 
ceptlonem , Ula nescio quid aliud continerent ; qmu 
caussa sane nulla dici potest, quln duae exceptiones^ 
ex usitata Interdicendi formula petitae, utrlsque enun- 
clentur. 

Eodem consilio, uidelicet quomagis duae illae ex- 
ceptiones in unam coaflarentur ac contraherentur , ua- 
rlando scripturae genere Ylr doctissimus curauit,^^) ul 
In d. r. 44. pro TuUio Quod particula, ad exceptiones 
formulis intexendas aptissima sane atque usitatisslma,^^] 



li) 1. 1. p. 513. not. 1. 

15) ibid. Dota 2. 

16) Qua de re Sauinium admo- 
Derf DOD opus est : e lege Thorla 
ipse eiemplum attulit (1. 1. Couf. 
p. 540. Dot. 2.) Cui addam haec: 
L. 1. S. 6. Ne quid in flu. pu. 
L. 1. g. 5. Uti possidetis. L. 1. 
S* 7. De cloacis. L. 1. g. 3. L. 
7. 8S. 3« 4. Quod ui aut clam. — 



Fettus s. T. PossesMio^ Cic, dt 
orat, I. 37. ad Fam. Vli, 12. — 
L. 13. L. 14. L. 15. L. la 
De exceptioDibus. L. 11. S- 3. 
De exc. r. iud. L. 5. S* ^- ^^ 
doi. exc. L. 25. S- 17. De he- 
red. pet. L. 122. S* ^* l>e V. O. 
— Conf. Brissonius de FormuU» 
Llb. y. S* 76. p. 3S3. E uol- 
gari sermone adhiheas Seneeae N. 
Q. IV, 6. 



g. 9. De interdicto de ui utdgari seu quotidiano. 308 
tt formiilA aaelleretur oratorisque sermoni adiiceretur ; vuiKmritfor- 

mulae cob< 

quo nfhii profecto iieri potest deforinius. Neque me ^^^<* 
fii^t, iam antea in principe Editione Amedei Peyron^ 
Viri de tota ea oratione diuinitus meriti, sic exstare: 
qaod qua ratione factum sit , quinetiam consiiio an for- 
tuito, equidem ignoro, tamen uix dubito, quin typo- 
iiielanim erroribus , de quibus memini Editorem cum 
OrelHo nostro conqueri, sit tribuendum^ certe a Beiero^ 
Htuchkto, Orellio Editoribus iamdudum correctum est. ^O 

Atqae haec hactenos. Quodsi quis in ea re, quae 
nt testimoniis plana fieret curaui , etiam argumenta , ArgMmeuu. 
qaibas confirmaretur, desiderauerit , hoc unum rogabo, 
Qt alterum illud interdictum, quod Uti po$$ideti9 ap- 
pellatar, attente uelit mecum considerare. 

Qoippe id interdictum, quum ab Ulpiatw sic con- 
ceptam traditur, 

UtI BAS AKDKS, QUIBUS DE AGITUR, NEC VI NEC CLAM 
NBC PUCARIO ALTER AB ALTERO POSSIDETIS, QU0MINU8 
ITA POSSIDEATIS, YIM FIBRI YBTO; '^) 

&pad Festum hanc formulam , antiquiorem profecto , 
inuenimus: 

UtI NUNC POSSIDETIS EUM FUNDUM, QUO DE A6ITUR , 
QUOD NEC VI NEC CLAM NEC PRECARIO ALTER AB AL- 
TBRO POSSIDETIS, *{* ITA POSSIDEATIS, ADUERSU6 BA 
VIM FIBRI VETO. *^) 

lam ut mittamus uocabulorum aedes ac fundum di- 



H) Eandem §eDtentiain aduer- Conf. Gai. IV , 160. L. un. C. 

^^ ^ttmkun defendit Jordanut Uti possidetis. 

'* ^- P- 8. 19) s. u. PosteMiio, apud O. 

18) L. 1. pr. Uti possidetis. MiUlerum p. 233. 



304 Cap. 1. De iure caussae CaecinUmtm. 

VttigMri«fbr. oersitatem dubiainque extremonim, quae t Festo ex- 
a^uLmul M"'^^? uerborum lectionem; quibus de rebus nihil sane 
hoc loco attinet quaerere : quid ad hanc similitudinem 
addi potest? Nonne eodem plane modo hae formulae 
inter se differunt, atque in interdicto de ul antiquam 
illam legis Thoriae ac Ciceronis formulam com con- 
tractiori illa , quam ad Gaii quidem et Ulpiani tem- 
pora uerissime Sauinius defendit, discrepare conten- 
dimus? 

Attctontates Dcnique de omni iUa formulae conceptione ne au- 
ctorUatibus uidear carere, mecum sentiunt HuschJdus ^) 
Walterus,^^) RudorffiusP) 

v«neta« Superest, ut de uarietate formularum, quas in hoc 

interdlcto obtinulsse memoriae traditum est, dispiciamus. 

Primum autem est, ut quaeratur, quaenam ratlo in- 
tercesserit inter formulam illam, quam Cteeronl^ aetate 
solennem usitatamque fuisse antea statuimus et e cap. 
44. pro Tullio probare studuimus, atque alteram, quae 
in d. cap* 29. pro Tullio habetur. 

Quarum illa quum tali fuit exordio: 

UnDE TU, NuMBRI NeGIDI, AUT FAMILIA AUT PBOCU— 
RATOR TUUS AULUM AgERIUM AUT FAMILIAM AVM 
PROCURATOREM ILLIUS IN HOC ANNO VI DEIECISTI rcl 

hanc contra slc conceptam fulsse apparet: 

Unde de dolo malo tuo^ Numeri Negidi, Aulus 



20) ad c. 44. et 46. pro Tul- 21) Geich. d. R, R. p, 780. 

lio , in AnalecHs p. 161. seq. el 22) Zeitschr, f. gesch. R. 

in Richteri AnnalibtAS criticis Tom. Tom. X. p. 63. ieqq. 
IX. p. 591. 



$.Mi^'thnsierdietodeuiuulgariseuquatidia$w. 805 

AqSEIUS AUT FAMIUA AUT PIiOCUaATO& BIUS IM HOC Vulcmrufer- 

■inlM ua- 

Amfo ui DETRusus KST rel. "«^ 

Bniniaero huius diuersitalis VV. DD. alii aliani caus- 
sam rationemque reddideruni, ut ecce Htuchklus^ 
censuit, posterius lioc exemplum esse interdicti de ui 
ex uetuitUni edictOj ad superiorem autem modum hac 
aetate,qua Caecinae caussa acta est, in Praetorum edi- 
ctis quidem plerumque uel perpetuo interdicti formulam 
propositam fuisse; at Praetorum decreta, nondum lege 
CorneUa lata, quae edicta perpetua in decemendo sequi 
fiussit^), ita secundum uarias cauasarum iiguras uariasse, 
ut ubi cuius famUia defecisset, interdlcerent Unub a 

rAMILlA TUA DCTRUSUS BST ; ubi prOCUratOT ^ UNDIfi A 

,pnocu&ATOBB ; denique si quis ipse deiecisset, aliis 
fortasse iiuuaiitibus ^ ista tempestate Cper iUo$ amioO 
tali formula, Undb db dolo malo tuo dbtbusus bst, 



23) ad e. 29. pro TMio , tn 
AnaleetiM p, 142. teq. — Eum se- 
eatui eit ReMui, R, IV. 11. p. 
511. — Caeteroquin 1d d. c. 29. 
ir. Claudii nomen fietiiiam esse, 
Hueehkio eoninL Beierum et WtU-' 
Urum (I. I. p. T79.) adsentior. 
Qua de re eom maxime conferen- 
dnm eit capnt 20. legis Rubriae. 

24) Aeeaniut tn ComeUanam p. 

58. (Ed. BaUeH): «Aiiam deinde 

«legem CcmeUus, etsi nemo re- 

«pognare ansns est, multis tamen 

«inuitis tulit, ul Praetores ex 

«edietis suis perpetuis ius dice- 

«rent: quae res cunctam gratiam 

«tmbitiosisPraetoribuSv quiuarie 

«ius dicere solebant, sustulit.» — 

IHo CoiHus XXXYI, 23. « Prae- 

SemMlria, Lib. U. 



« tores qnilibet solebant iura ea, 
«secundum quae essent iudica- 
a turi , scripta edicto proponere. 
«Neque uero omnia iura statue- 
« rant, quae ad contractus dirigen- 
« dos pertinerent ; neque id simnl 
asemelque fecerant, neque scri- 
« pto iuri steterant : sed illud mu- 
« tauerant saepius , multaque in 
« bac re ad gratiam uel odlum cer- 
« torum bominum , ueluti fleri as- 
« solet, gerebantur. Igitur legem 
«tulit, ut et statlm a principio 
«Praetores ante edicerent, quo 
a iure essent usuri , et deinde ne- 
«quaquam ab eo deflecterent.» — 
Perlata illa lex est C, Calpumio 
Piione M',AeHio Glabrione Coss. 
a. n. c. 687. 

20 



306 



Coff. L De iure caussae Caecmianae. 



^•Mj»for- saepins nterentnr. Deniqne netnstlorem, qnaiii Y. D. 

"^^ dicit, lianc formulam longe mitiorem foisse quam alte- 
ram illam C^uAni e capite 44. pro TulUo nos propo- 
suimus^, quippe qua propter seruorum quoqne ac pro- 
curatoris facta dominus alligetur. 

Contra Satdiiiui^^^ qno ordine duas illaa formulas 
modo adscripsi, enndem existimat etiam temporis esse, 
quo qnaeque constituta atque in Edicto proposita fue- 
rit: in eo quoque Huschkio aduersatur, qnod statuit, 
priorem leniorem, posteriorem seneriorem fiiisse. Et- 
enim nbi Praetor interdixisset Undb tu . • . DxiBCisn, 
ei, quicum ageretur, eiusmodi latebram relictam fnisse, 
ut diceret , non ipsum se sed alios QquAmquam se man- 
dante uel iubente*) deiecisse : cui calumniae quomagis 
obsisteretur, alteram illam formulam, Undb dolo bialo 
Tuo ... VI DBTBUsus EST ^^), compositam atque , ut ac- 
tori optlo esset, priori seruata in edictum additam 
fnisse. 

Quae Virorum doctissimorum sententiae ambae par- 
tim ueri partim falsi aliquid habere uidentur. Mea 
autem coniectura haec est: ' 

Formula illa, qnam e d. c. 44. priorem adscripsi, 



25} I. 1. p. 517. 

26) In d. cap. 29. habetur Un- 
de DE dolo mcUo rel., eaque par- 
ticula, ab Httsekkio 1. 1. apte de- 
fensa, nullo iure hic eiecta esse 
uidetur. Quamquam ultro con- 
cedo, ubi sententia magis inter- 
dicti quam formula referretur , 
breuius illud loquendi genus etiam 
usitatius fuisse: ueluti statim in 



c. 30. pro TuUio: Unde dolo maU> 
meo ui deiectus eii. Sic enim eise 
legendum , non uti in Editionibus 
perperam habetur a dolo maUy 
meo, praeter sermonis consuetudi- 
nem etiam Codid» pcUimpietti^ 
quem nuper denuo contuli, aucto-^" 
ritas facit. Qua de re disputand^B 
locus erit in tertio libro nostro a< 
orationem pro TulUo. 



OeifiterdiaodemuulgariseuquoliMano. 807 

«taiani duco , cains qaidem notitia ad noa per- vaigan. for. 
, eademqne ad haec tempora naqne , qaibus Cae- "«^- 
Mssa acta est, consemata fult nec nmqnam ex 
ki perpetanffl sablata neqae aliter commotata 
t «erbia detrudere , ef icere , deUeere gliacenti- 
rfa, qainetiam fortasse per diaersa eiasdem ae- 
itardieta paallalam aariaref ) Atqae boc eat 
%eero in d. c 44. refert, fuUse illad interdi- 
pud matores de ai, quod hodle quoque Ht. 
1 l^tar opoa fdit, at, qaam haec formaia in 
j^r^ioneretar, Praetores nonnamqaam per hos 
altero illo interdicto et noaa qaadam formala 
ierefit^ qaemadmodam Cicero in d. c. 29. tra- 

Imffl qaod Sauinius ostendit, aalgarem, de qaa 
Uxlmas, formalam aliquando propter angustlo- 
im aocum Procurator et Familia interpretatio- 
oam Cicero defendens Caednam inter exefflpla 
ixit^^), nimis apparuisse actori difficilem calum- 

I Cs«ctfia e. 17. «Quid? «gDificai.» — De uerho Eiiure 

m dicesT nam eo uerbo uide d. c. 7. legis Thariae^ uerbis 

raetores in hoc interdicto supra p. 294. exhibitis. Cie. de 

UmL9 — Conf. ibidem c. lege agraria III, 3, 11. « eiiamne 

. mdtieetui deirutusque «si ui eiedt? etiamne si clam, 

L» 4. $. 27. De usurp. et « si precarlo uenii in possessio- 

» TuUio c. 29. 45. — Ad- « nem 7 Ergo hae lege ius ciuile, 

t Bdieti capite : pro (^in- «caussae possessionum , Praeto- 

7. 6. exir. — Sauin, 1. 1. «rum interdicta ioUentur.)» L.18. 

Yerissime autem Hutcfy- §. 15. De dam. infe. — De uerbo 

L e. 29. « llla uero , In- Deiicere eonferantur loea ex ora- 

ox detrtutt* idcirco uide- tione pro Caecina supra p. 295. 

liortbus displicuisse, quo- adscripta. 
m solam uim , quae ma- 28) c. 19. 20. « 81 me uiUicus 

>so tactu corporis fit, si- «tuussoloi deiecisset, non familia 



308 



Cap. L De iure caussae Caecinianae. 



vuigahffor. nlaeque obnoxiam, prorsns infitiari non audeo, quan- 



rietM- 



quam satis antiquam duco liorum uocabulorum Inter- 
pretationem, quam ueram aequam bonoqne iudice di- 
gnam, quinetiam expeditam exploratamque esse Cicero 
demonstrat : tantummodo non adducor ut credam talem 
caussam fuisse, cur altera illa formula, quae dolum 
eius quicum agitur tam personae eius quam famiHae 
procuratorU/ue substituit , a Praetoribus componeretur 
atque in Edtcta reciperetur, aut e peculiarl saltem 
quarumdam caussarum figura actoribus accommodaretur. 
Contra hoc magis arbitror Praetores mouisse, quod 
in quibusdam caussis intelllgebant, iniquiorem existere 
uulgarem interdicti formulam ei quicnm agitur lustoque 



« deiecissety ut opinor, sed aliquis 
«de familia . . . Quid enim fa- 
« cilius est quam probari iis, qui 
« Latine sciant, in uno seruulo fa- 
«miliae nomen non ualere? Si 
« uero ne habeas quidem seruum 
« praeter eum, qui me deiecerit, 
« clames uidelicet : Si habeo fa- 
«miliam, a familia mea fateor 
«te esse deiectum. Neque du- 
« bium est, quin» si ad rem iudi- 
« candam uerbo ducimur, non re, 
« familiam intelligamus, quae con- 
«stat ex seruis pluribus ; quin 
« unus homo familia non sit . . . 
«At uero ratio iuris interdictique 
« uis et Praetorum uoluntas et ho- 
« minum prudentium consilium et 
«auctoritas respuat hanc defen- 
« sionem et pro nihilo putet . . . 
« Etiam . . si tuus seruus nullus 
« fuerit sed omnes alieni ac mer- 
« cenarii, tamen et ipsi tuae fa- 



fcmiliae genere et nomlne conti- 
« nebuntur. » — De famUUu no- 
mine <n hoe imerdieio nlde L. 1. 
SS- 16 - 18. ao. h. t. L. 195. 
S. 3. De y. S. PmUU Y, 6, 3.; 
in aliii rehui : L. 40. De Y. S. 
AppuMi Apolog. p. 52. (Btpont.) 
« Quindecim liberf hominei pofw- 
«<uf est, totldem senii famiUa, 
« totidem uincti ergaUuhm. » 
Phaedri Fab. III, 19. «Aesopus 
« domino solus cum estei fkmilia » 
rel. Gonf. Fettum, Briesonium^ 
ForceUinum, Dirktenium s. ▼. Fa— 
milia: Rittershutium (apnd SchU — 
tingium) ad d. ^ PauUi locomS* 
Fomerium ad d. L. 40. — Adde ^^ 
pro TuUio c. 10. et L. 2. $. 14- — 
Vi bon. rap. — De proeuratoi^^ 
uide supra p. 118. stqq. , 
etiam Ciceronis uerba in not4 
11. exhlbui. 



g. 2. De mteriicto de uiuulgariseu quotidiano. 309 



rietai. 



periculosiorem. Qnod ubi de eo , qnod tpse deiecisset , ^JllfitT ^ 
agebatnr, niin<|uam, opinor, usu uenit. Quid autem 
qmmi aut famUia aut procurator deiecerat? Si id so- 
lum apeetauerfs quod plerumque fieri solet, uidelicet ut 
ex einsmodi deiectione dominns possideat , expedita res 
est y nec quidquam iniqui habet interdictum , quo ex 
fiicto fiuDiUae procuratorlsue ad restituendum dominus 
tenetor. Sed diuersa res erat, si qnando Cd quod ra- 
rius qoidem at nonnumquam tamen accidit, ac facile 
potult Interdictum componentes effugere^ ex illo fami- 
liae procuratorisue facinore fructum dominus non ce- 
penit, neque fundum, quem actor interdicto repetebat, 
poaaidebat, neque restituendi facultatem habebat. Nam 
tunc aane, nisi mandante uel iubente, sciente ac pru- 
dente domino, denique nisi dolo malo domini factum 
esset, durissimum fuit dominum ad restituendum dam- 
nnmiioe sarciendum teneri ac, nisi omni modo satisfo- 
eeret, lltls aestlmatione atque adeo poenis condemnari.^^) 



a9) Boe qaoque loco Husch- 

hmi ms9M ex parte mecain fa- 

dt; ■an ftd d. c 29. sic scri- 

ptit: «Qaod liiterdlctuin (scil. 

milsare ex d. e. 44.) «loDge se- 

«aertas est raperiorl (in d. c. 

S9.)» «ffqaldem eo propter ser- 

«ooruBi quoque ac procuratoris 

«Ikcta dooiinus alligatur; et in 

«pereona quidem i^ruomm lu- 

«rstissime ; liis enim non cohibitis, 

« si postea noxae deditis el caren- 

« dum erit, tpse sibi imputabit do- 

« minus : sed quod etiam procura- 

^toriSf cui bonorum suorum ad- 

« ministrationem permisit , facta 



« praestare cogitur , id quidem 
« quamuis Aedilium edictum (L. 1. 
«S. 1. L. 25. S- 3. De aedil. ed.) 
«adhuc simillter scriptum sit, 
« paullo durlus est, unde elus men- 
« tio in eo edicto de ui, quod 172- 
«pianus (L. 1. pr. De ui) nobls 
« seruault , merito est detracta.» — 
Equidem quam Y. D. constituit 
distinctionem inter famiUam et 
procuratorem , consulto omisi , 
quia in actionlbus , quae famillae 
noroine darentur, non puto illa 
aetate tam expedltum Aiisse, quod 
alias docemur, dominum noxae 
ded$ndo adeo perftingi posse, ut 



nulM vi- 
rietM. 



310 Cap. L De iure caussae Caecinianae. 

v«igw»for- Atque haec, mea quidem sententia, caussa fuit, cor 
nouam illam interdicti formulam componerent, quam, 
consemata caeteroquin uetere illa ac uulgarl , huic dun- 
taxat generi accommodabant, eaque ratione et iuri et 
aequitati consulere solebant. 

Quod si ita est , uerissime Cleero in d. e. 39. , pro- 
posita illa formula, quicquid de ui huius exempli ad 
probandam M. TulHi caussam statuas, dlcere pergit: 
«Sicut ita interdictum est et sponsio facta, ego me 
«ad iudicem si defendam, ui me deiecisse coniiteftr, 
«dolo maio negem; ecquis me audiat? Non opinor 
« quidem. Quia si ui deieei M. Claudium, doio maio 
«deieci; in ui enim dolus malus inest: et Clandio 
« utrumuis satis est planum fiieere , uel se a me ipso 
« ui deiectum esse , uel me consilium Inisae, ut uf 
« deiiceretur. » 

Nec puto huic coniecturae meae officere nouan 
quandam iertiamque elus interdicti formulam , quain 
Galij Ulpiani caeterorumque iurisconsultorum , quos 
nostros haud absurde appellamus, temporibus obtinu- 
isse, partim testimoniis docemur, partim uestigiia odo- 
rari possumus. ^^) Eam puto talem fere fuisse: 



recte restltuisse aut satisfecisse 
uideretur. Qua de rc proprius 
disputandl locus erlt In libro ter- 
tio , ubi de iure caussae TuUia- 
nae tractabimus. 

30) Vide L. 1. pr. h. t. (Verba 
habes supra p. 296.) §. 11. ib. 
« Ait Praetor , Deieciiti aiU fami- 
« lia deiecit : raerito famUiae men- 
«tio habita: nam cum deieciiti 



« uerbum refertur ad personiiD 
tt eius , qui delecii , nec peiti- 
« neat ad eum , culua familia deie- 
«clt, (nec enim ego uideor de- 
« lecisse si famiUa mea deiece- 
a rlt) consequens fuit addere a^ 
«famiUa tua deiecii.» Conf. fi* 
15. Ib. — De exe^iom ui^* 
Gaium IV , 154. PauUum Y , ^* 
7. L. 1. S* 30. L. 18. pr. h. ^ 



S. 9. De imterdicto de ui uiUgari seu quoHdkmo. Sl 1 



rieUa. 



UnDB TU NuMBRI NbGIDI AuLUM AoUUUM IN UOC Vttlfttwfof 
ANNO VI DBIKCISTI AUT FAMILIA TUA DBIECIT, Q. D* 
a. A«, gUUM NBC VI NBC CLAM NBC PBBCARIO A TB 
POSSIDBBBT, BO BB8TITUAS. 

Etenifli qoo magis ius ciuile inde ab hac CieeronU 
aetate Utteris excolebatur atque elatiori qoadain doc- 
trina in artem expoliebatur, eo ma^s solidum tam ca* 
ueDdi qnam interpretandi genus, ex ipsis iustitiae ae- 
qultatisque praeceptis deriuatum, priscis istis uerborum 
tmlia^biis infinitisque captationibns successit. Unde 
cimi saepe alias tum in hoc interdicto effectum , ut com- 
nodiori quadam breuitate in componendis actionum ali- 
amfliqMe remm formulis deinceps defDngerentur. ^O Ut 
eece quum in ueteribus illis interdictis luxta dombium 
deiectiim etiam famiHa ac proeurator eius commemo- 
raretur, posthac hisce omissis solum dominum retinu- 
enmt, quoniam, ueluti corporali illo uerbi deiieere in- 
tellectii in inris effectum utilitatemque conuerso^ statue- 
iiant, cofus femilia aut procurator deiiceretur, eum, si 
per hos antea possedisset, ipsum uideri deiectum.^^) 



GoBf. f. 6. I. De InterdicUs. — 
0e amm» nide loea supra (p. ^.) 



31) £ jBtsna exemplonim alla 
iara q^edaBtf om eopia nnum hoc 
aSHam: L. 1. Quod met. ea. 
(Ulpimmt) «Ait Praetor : Qcoo 
«■ma CAuaaA GBaTUM brit, 

«14X1« IfOll BABBBO. OUm ita 

«cdlecbatiir: Qcod ui metusub 

«cmiA. Vi$ enlm fiei>at men- 

«Uo propter neeessitatem imposi- 

tum contiariam noluntaU ; me- 

•t«i, tislanUs ael futnri pericnli 



« caassa mentis trepidaUone. Sed 
apostea detraeta est uis menUo 
« ideo, qnla quodeunque ai atroei 
« fit , Id meta qaoque flerl uidea' 
«tur.n Conf. L. 3. pr. eod. — 
Adde in Verrem m, 65. «G. Gal- 
« lus . . . postulaait a £. MtUUo^ 
« ut ei edicto sao iudicium daret 
« in Apronium Oiiod pw uim otit 
« metum abstuUssei , quam formu- 
« lam Octauianam et ilomas Me- 
« telius habuerat , et babebat In 
«prouincla» rel. 
32) L. 1. f . 22. h. t. « Quod 



312 Cap. 1. De iure caussae Caecmkmae. 



Valgarit fbr- 
vieUa 



Simili ratione a parte deUde^itU procuratoren ex- 
punxemnt, qnia, ubi dominus mandasset ratumue ba- 
buisset, ipmm deiecisse iudicabant, alias non domiMum 
sed ipsum procurataretn conueniri uolebant.^) 

Familiae autem mentionem idcirco conseniauerunt, 
quia, etiamsi nullo modo uoluntatem suam dominus ac» 
commodasset, nihilominus famiiiae nomine ita teneba- 
tur, ut leuiori tamen restituendi genere, hoc est fwxae 
dedendo et quod ad se peruefiisset reddendo expedire 
se posset.^^) 



«teraus uel procurator uel colo- 
«DQS tenent, dominus uldetnr 
« possidere : et ideo his deiectis 
« ipse deiici de possessione uide- 
« tur , etiamsi ignoret eos deiectos, 
« per quos possidebat. Et si quis 
"igitur aiius, per quem possi- 
« debam , deiectus fuerit , mihi 
« competere interdictum , nemini 
« dubium est. — g. 46. idid., cu- 
ius loci uerba uide supra p. 191. 
not. 49. — Sauiniui 1. 1. g. 33. 
p. 436. 

33) L. 1. SS- 12—14. h. t. 
« Deiecisse autem etiam is uide- 
« tur y qui mandauit uel iussit, ut 
ualiquis deiiceretur: parui enim 
« referre uisum est , suis manibus 
« quis deiiciat an uero per alium. 
a Quare et si familia mea ex uo- 
«luntate mea deiecerit, ego ui- 
«deor deiecisse .... Quoties 
« uenis procurator deiecerit , cum 
« utrolibet eonim , id est , siue 
N doroino siue procuratore , agi 
« posse Sabinui alt . . . non enim 
c< excusatus est qui iussu alicuius 
« deiecit, non magls quam si iussu 



«alicnius occidit. Com aateni 
« folsus est procantor » cum ipso 
« tantom procuratore Interdld de- 
«bere. Sabini sententia uera 
« est. — Sed et si quod •lios de- 
«iecit ratum habnero» sant qni 
«putent secundum Sabimmm et 
« CasHum , qui raUliablUoneiD 
« mandato comparant , m$ uideri 
«deiecisse interdictoqne Isto te- 
« neri : et hoc ueram est. Rectios 
« enim dicllur , in malefldo ratl- 
« habitlonem mandato compara- 
«ri.» — Conf. L. 3. gg. 10. 11. 
eod. L. 152. SS- 1* 2. De R. I. — 
Sauiniui I. I. p. 516. aeq. 

34) L. 1. S- 15. h. t. «Quod 
« igitur additur , aut famHia tua 
«deiecUf merito scriptum est in 
«eum casum, in quem fjunllla 
«mea ui deiecit. Caeteram si 
« iussit , ipse deiecit : nec gra- 
« uari debet dominus , qui non 
« lussit , si seruorum suorum fa- 
« ctum praestaret , etsi non iussu 
« eius deiecerant ; nam non gra- 
« uabitur hoc nomine , quippe 
«cum aut peraenit ad eum ali- 



S^2. 



de ui uulgari seu (/uiftiduino. 313 



Deniqae exceptionem Cum illk possidsrbt uides ^.[llfit^* ^^J[: 
oinissaiD esse ac uerbis Unde deiecisti, fortasse etiam '*'*** 
altera exceptione, quae reliqua est, tacite compre- 

Iien8am.^0 

Qud interdicendi interpretandique genere quum tam 
duplicis iUius formulae consilio quam iuri , quo tunc 
utebantur, omnino satisfieret, quid mirum, hisce luris- 
eonsuitomm temporibus ueteres istas interdicti con- 
ceptiones in desuetudinem abilsse ac uestigiis nullis 
relictls euanuisse? 



« quld 9 ei resUtneret (Hal. : r&- 
cffifiiel, Yiilg.: regiitverU); aiit 
«noD penieiilt» et ipsos seraos 
cmaleficU eaossa noxae dedendo 
«indemnls erlt : qnod enim noxae 
«dedere eoDpellitar, in damno 
cfMm debet reputare, cum ser- 
«uuf hoc (aUas additur: modo) 
«poisit domlnl deteriorefn con- 
«dldonem Ikcere.» — Noif, quod 
typla dlstiuxl, ab Hotomano re- 
eeptmn » Brenkmanno probatum , 
iiabetiir In God. Rehd, et in meo, 
praeterea In hlsce impressis : Ao- 
mae (V. Fueher) 1476. VenetUe 
(N. iernon) 1477. Lugdunii (lo. 
Sifber) 1482. Norimbergae (Ko- 
kmrgerj 1483. VenetiU (B. de Tor- 
Us) 1484. ihid. (G. d^Arriuabe- 
nit) 1403., denique Haloander. — 
(. 19. Ibld. « Si quis tamen neget 
«se sernum uel fomiUam defen- 
« dere , cogendus est pati hoc in- 

• terdlctum, ad hoc scilicet, ut 

• quod ad eum peraenit resti- 
«tuat.» 

35) L. 1. 8- 23. h. t. «Inter- 
«dietum autem hoc nulli compe- 



« Ut nisi ei , qui tunc , cum deii- 
«ceretur, possidebat: nec alius 
«deiicl uisus est quam is qui 
«pos8idet.ii— > Fot. Fragm. $.91. 
Idem (?) LU>. II . de Interdictis , 
sub Utulo Si uti frui prohibitue 
etse dieetur. « Non is , ad quem 
« ea res pertlnet . . . legatum est, 
« qui utendl fruendi caussa , cum 
«ususfractus ad eum pertineret, 
« missus in qua re sit , possidere 
« eam uidetur , et ob id , qui uU 
« frui prohibitus est , proprie de- 
« iectus diei non potest. ideo spe- 
« cialiter hoc interdictum eo casu 
«desiderari.» — Conf. loca supra 
allata p. 310. not. 30. — Caete- 
ram iuris potius raUonem quam 
formulam interdicti spectat quod 
PauUus habet in L. 8. h. t. «Ful- 
«cinius dicebat, ui possideri , 
« quotiens uel non dominus, eum 
9itamen possideret , ui deiectus 
« est. — SimiUter in L. 3. g. 12. 
h. t. ad Edicti tenorem , non ad 
interdicti formulam referendum 
puto quod Ulpianus scripsit : «Hoc 
« interdictum etiam aduersus eum 



312 Cap. L De iure caussae Caecinkmae. 



Valgaritfbr- 
rieUa 



Simili ratione a parte delicientU procnratorefli 
punxenint, qnia, nbi dominus mandasset ratomiie 
buisset, ipsum deiecisse iudicabant, alias non domi 
sed ipsum procuratorem conueniri uolebant.^) 

Familiae autem mentionem idcirco consemaiie 
quia, etiamsi nuUo modo uoluntatem suam dominiu 
commodasset, nihilominus familiae nomlne ita ten 
tur, ut leuiori tamen restituendi genere, hoc est «k 
dedendo et quod ad se peruetiisset reddendo exp( 
se posset^^) 



«teniiis uel procurator uel goIo- 
«nus tenent, dominos uidetur 
« possidere : et ideo liis deiectls 
« ipse deiici de possessione uide- 
« tur , etiamsi ignoret eos deiectos, 
« per quos possidebat. Et si quis 
"igitur alius, per quem possi- 
«debam, deiectus ftaerit, mihi 
« competere interdictum , nemini 
« dubium est. — g. 46. t^id., cu- 
ius loci uerba uide supra p. 191. 
not. 49. — Sauiniui 1. 1. g. 33. 
p. 436. 

33) L. 1. SS- 12—14. h. t. 
« Deiecisse autem etiam is uide- 
« tur y qui mandauit uel iussit, ut 
ualiquis deiiceretur: parui enim 
« referre uisum est , suis manibus 
« quis deiiciat an uero per alium. 
« Quare et si familia mea ex uo- 
«luntate mea deiecerit, ego ui- 
«deor deiecisse .... Quoties 
« uerus procurator deiecerit , cum 
« utrolibet eorum , id est , siue 
« domino siue procuratore , agi 
« posse Sabinui alt . . . non enim 
« excusatus est qul iussu alicuius 
« deiecit, non magls quam si iussu 



«alicnius occidit. Com ; 
« falsus est procurttor , cmi 
« tantum procuratore interd 
« bere. Sabini sententia 
« est. — Sed et sl quod alli 
«iecit ratum habuero, fai 
«putent secundum Sabim 
« Casiium , qui ratlhablt 
« mandato comparant , me 
«deiecisse interdictoqne ii 
« neri : et hoc uerum est. B 
« enim dicltur , In malefleii 
« habitionem mandato coq 
«ri.» — Conf. L. 3. SS- ^ 
eod. L. 152. gg. 1. 2. De R 
Sauiniui I. I. p. 516. aeq. 
34) L. 1. S- 15. h. t. « 
« Igitur addltur , aut famik 
iideiecitf merito scriptiun 
«eum casum, in quem f 
«mea ui deiecit. Caetei 
« iussit , ipse delecit : ne< 
« uari debet domlnus , qn 
« lussit , sl seruorum suoro 
« ctum praestaret , etsi non 
c eius deiecerunt ; nam no 
«uabitur hoc nomine , <] 
«cum aut peruenit ad eoi 



S.2. Deinterdicto de uimUgari seu quetidiafw. 313 



rirtM. 



Denlqiie exGeptionem Cum illk possidsrbt uides ^^|fit[i* t![r 
omissam esse ae uerbis Undb dbibcisti, fortasse etiam 
altera exeeptione, quae reliqua est, taeite compre- 
liensam.^) 

Quo interdieendl Interpretandique genere quum tam 
duplids illius formulae consilio quam iuri , quo tunc 
ntebantur, omnlno satlsfieret, quid mirum, hisce luris- 
consoltorum temporibus ueteres istas interdicti con- 
ceptiones in desuetudinem abiisse ac uestiglis nullis 
relictls euanulsse? 



• quld» et rettttueret (Hal. : r&- 
•jfiftier» Tnlg.: reaUuerU); aut 
•BOD peraeiilt, et ipsos seraos 
•maleficU cauMa noxae dedendo 
«Indemiiis erlt : quod enlm noxae 
«dedere compelUtnr, In damno 
«fMm debet repotare, cum ser- 
«uas hoc (allas additur: modo) 
«poMlt domlnl deteriorefn con- 
«dicioiiem Ikcere.» — Noif, quod 
tjp^ dlstinxl, ab Hotamano re- 
eeptam» BrmUmatmo probatum , 
habetmr in God. Rekd. et in meo, 
praeterea in hisce impressis : Ro- 
mae (V. Pueher) 1476. Venetiie 
(N. lemMon) i\Tl. LugdmU (lo. 
Syber) 1482. NoHmbergae (Eo- 
hurgerj 1483. VenetiU (B, de Tor- 
0$) 1484. ihid. (G. d^ArrhMbe^ 
nit) 1403., denique Haloander. — 
(. 19. Ibid. « Si quis tamen neget 
«se seraum uel famiUam defeB- 
« dere , cogendus est pati hoc in- 
«lerdictum, ad hoc seiUcet, ut 
«quod ad eum peraenit resti- 
«Uiat«» 

35) L. 1. $. 23. h. t. «Inter- 
«dlctum aotem hoc nulU compe- 



« tit nlsl ei , qui tunc , cum deii- 
«ceretur, possidebat: nec alius 
«deilci uisus est quam is qui 
«possidet.»— > Vat, Fragm, g. 91. 
Idem (?) Llb. II . de Interdictis , 
sub tttulo Si uti frui prohibitue 
etse dieetur. « Non is , ad quem 
« ea res pertinet . . . legatum est, 
« qui utendl fruendl caussa , cum 
«ususfractus ad eum pertineret, 
« mlssus in qua re sit , pouidere 
« eam uidetur , et ob Id , qui utt 
« frui prohibitus est, proprie de- 
« iectui diei non potest. Ideo spe- 
« ciallter hoc interdictum eo casu 
«desiderari.» — CoDf. loca supra 
allata p. 310. not. 30. — Caete- 
ram luris potius rationem quam 
formuiam interdictt spectat quod 
Paullui habet in L. 8. h. t. «Ful- 
«clnius dicebat, ui possiderl , 
« quotiens uel non dominus, eum 
0itamen poseideret , ui deiectus 
«est. — SimiUter in L. 3. g. 12. 
h. t. ad Edictt tenorem , non ad 
Interdicti formulam referendum 
puto quod Ulpianui scripsit : «Hoc 
« interdictum ettam aduersus eum 



314- Cap. L De iure caussae Caecmiam 

^MkT^ Incertum deniqae illud est, quando primiui 
-^- rlnt certis de caiusiB uerba im hoc anno, qoo 
tuum esset Interdictum , missa facere : quippe hai 
hoc usu uenlsse necesse est , ex quo tempore etbi 
annum interdicebatur, dummodo ad eum, qui ui deii 
aiiquid peruenisset. ^^) Propter tuinc uero aiiaai 
tasse magnas et iustas caussas CicerofUs Um 
Praetores aliquando tantundem ab Edicto dei 
liaudquaquam incredibile est. 

Qua de re audiamus Ulpianum^ qui in lilNr 
ad Edictum^^) haec retulit: 

« luliatms scribit , si alter possessor prouoeel 
« dicat eum ul possidere^ non debere hoe fai 
Cscil* communi diuidundo) « dari, tiec post i 
« quidem : quia placuU^ eHam post ammm i»i 
ngui ui deiecity ititerdictum reddi. Et si pi 
«Cinqnit) dical eum possidere, adbuc cessal 
« iudicium, qula et de precario interdictumdatu] 
« et si clam dicatur possidere qui prouocat, dle 
«esse ait, cessare hoc interdictum: nam de cl 
«stlna possesslone competere interdictum inq 

«proponltur, qui dolo maio feeit , « in sepulchro ui aui clain 

« quo quis armis deiiceretur » rei. « est uel in abdito alio lo 

36) Quo loco , sicuti recte Sa- « et si sub terra fieret o 
uinius (1. 1. p. 545.) monuit» sem- « sub aqua uel cloaca aU^ 
per is qulcum agitur habebatur, «ctum sit; etiam poti 
ubi ex tti sua etiam tunc posside- « caussa cognita competti 
bat.— DeiUoiureuideinfrap.321. «dictum de eo quod facti 

37) L. 7. $. 5. Gomm. diuid. «iViam caussa cogniUa ainm 
Conf. L. 15. $. 5. Quod ui aut « ceptionem remittendam , 
clam. (Uipianus) «Sed si is sit nmagna et iusta caussa ^ 
«locus, in quo opus factum esl, ^i tiae intertieniente.» Gonf 
u qui facile non adiretur , utputa 4. 6. ibid. 



g. 2. De uUerdkto de ui uukfori eeu quotiiUmo. 315 
ittqae de formtda qaidem satis. Nnnc ad ipsmn Vttigam ia- 

twdicti iw. 

Indns interdicti ius rationemqne ueniamus. 

Qoae res qnum in celeberrimo illo , quem supra dlxl, 
SaubM libro sic tractetur, ut, quod corrigam aut noul 
adiieiam , nihil admodum habeam , placet III. Praecepto- 
ris mei doctrinam^^) per indicem exponere. 

PrlBum igitnr est in hoc uulgari seo quotUttam 
UUerdieto de tH, ut actor, quum deticeretur, posse- 
derit^; nec eredendum est iis, qui eius possessionis 
deterlorem facllioremue eondicionem fuisse quam In In- 
terdlcto UH possldetU existlmauerunt. 

Sed noa aatis est pogsedisee actorem , nlsl lUud ac- 
cedat» eum iiec til iiec elam nec preeario «6 aduer'' 
mrio possedisse^). Quo loco admonendt sumus, non 
ptttari eui oi possidere, qul possessionem ui sibl ere» 
ptaai In Ipso congressu per uim recuperauait. Non 
eobn id aolnm Ucet, uim ui depeUere possessionemque 
Qi defendere, uerom etlam ui recuperare possessionen 
vi amissam, dummodo In contlnentl non ex InteruaUo 
id 6at*^). 



38) Vldesii I. I. p. 510—45. 

39) Ylde •nprt qoae de foT' 
mnla dlepiittiiimus et loca ibl 
•Ueu , p. S08. seqq. et p. 301—4. 
PnMterea eoaf. L. 1. $. 83. h. t. 
(nerba niodo adf eripsl io nota 35.) 
SS. 9. 10. 9S. iHd. L. 4. g. 98. 
0e ueiirp. et luuc. — > De d. 8$. 
9. 10. Gonsalendiis est SauHUut 
I. I. g. 7. p. 72. ieqq. 

40) Vlde ioca sapra p. 993. 
seqq. allata Adde PaulU V, 6, 7. 



«Qui ul ant clam ant precario 
« poealdet ab aduersario , Impune 
«deiidtnr.» — L. 1. fi. 30. h. t. 
«Qui a me ui posildebat, tl ab 
«alio deilciatnr, habet interdl- 
«ctum.» L. 18. pr. eod. — De 
diuerso luiUniaini inre conf. (. 
6. I. De interdictii. 

41) L. 1. g. 27. h. t. «Vim 
« ui repellere licere , Gaisius scrl- 
«bit; idque ius natura compara- 
« tur. Apparet autem (inquit) ei 



tMHeti 



816 



Cof. L De htre eauasae CaeeMmm 



YIb aatem, qnae hnic interdicto Iociud fadat, 
ease debet, h. e. ois corporalis, qoaeadeQ po« 
tsAm corpnB sine animnni commonet, ut poMCi 
retinere non posslt, eamqne sine detmsns siae i 
tns relinqnere cogatnr^'). Qno genere dlfert I 



« eo, tniM annls repeUere Ueere.» 
(• as. Urtd. «Tl poffiiiere eum 
« definlendam ett, <|iii expnlso ae- 
«tere poMeMore adqateltam per 
«otm poMeHlonem obtliiet: aat 
«qal In hoe Ipfam aptatas et 
«praefiaiatot aenlt» at (uif) eon- 
«tra bonos mores» aaxlUOy ne 
«prohlberl posslt Inpedlens In 
« possesslonem [Oieit (al. : ukn 
c/iicial)]. Sed qaH per alm pos- 
«sesslonem snam retinaerlt, Lor 
«lao alty non ai possidere.» De 
sententia eorrapttoslmi lulas locl 
alde BatiUe. Tom. yil.p.405. — 
L. 17. eod. (iuMamu) « Qal pos- 
«sesslonem al ereptam al In ipso 
«congressa redperat, in prlsU- 
« nam caassam reaerU potias quam 
«al possldere inteUlgendus est: 
« Ideoque si te ol delecero» iUlco 
« tu me , deinde ego te ; Vnde fU 
«Interdlctam tibl utlle erlt.» — 
L. 3. 8. 9. eod. «Eam Igitar, 
« qoi com armis aenlt , possomus 
« armls repeUere , sed hoc con- 
« fesUm non ex InteraaUo : dum- 
« modo sdamus , non solum resl- 
« stere permlssam ne, deliclatar , 
«sed et si delectus qals ftaerit, 
«euDdem deUcere nou ex inter- 
« uaUo sed ex conUneoU.» Gonf. 
QuUaiUani imt. orai, YII, 4, 6. 
« Nam et uU eonira uim et taUo 



« nlhU habent aduersoi m 
« prior fedt » inlnstf ; eC i 
«niam res pares snnt, 
«estiustam, qaodanteei 
Conf. L. 45. (. 4. Ad 1 
qaiUam. L. 12« (• 1. Qi 
ca. L. 7. (. 3. L. fl. t* 
al aot dam. 

4a) L. 1. 8. 3. h. U « 
«solam aatem atroeea 
«tlnet hoc Interdlctonka 
Ibld. «... Idem Labm i 
« qni meta torbae peitai 
«gerlt, alderi deieetoi 
«Pompofiiiif alt, olm s 
«poraU ui locam non 
« Ergo eUam eum, qul fta 
« superuenienUbus qailmi 
«ilU ui occupauerunt p 
«nem, uideri ui deied 
De lectione Ergo pro JB§ 
Florentinui habet , nli 
nttfm 1. I. g. 31. p. 400 
Ergo in meo quoque Codk 
L. 3. g. 5. h. t. «Qalu 
« nerunt , etsi armls non 
« ad deiiciendum, sed deii 
«armata uis Ihcta esse i 
«sutncit enim terror ai 
« ut uideantur armis detec 
g. 6. Ufid. «Si quis autem 
« maUs, qui aUbl tendebai 
«hoc deterrltus proftnge 
«uidetur deieetas: qola 



S. 2. De interdicto de ui uulgari seu quoHdiano. 317 



terdictnm ab interdictis UH pasHdetiSj Quod ul aut ^*^^ 
clam aliisqiie aetionibiis, in qaibus, qnod ni fieri fa- 
ctumne esse dicitar, adeo latissime patet, nt, qaicqaid 
eontra aolantatem factam faerit, contineat^). 



«tnimo ftiernnt qai annati erant, 

« sed alio tendebanu» $. 7. iM. — 

PlnM y, 6, 4. « Yl deiicltnr non 

«tantnm qni oppretra moltitadi- 

« Dis aut lyutinm ant telorum aut 

« armoram meta terretnr » sed et 

« is , (pii nlolentlae oplnlone com- 

«perta possessione cessit, si ta- 

«men adoersarins eam ingressus 

«slu» Gonf. L. 1. Quod met. 

ca. (Yeiim habet sopra p. 311. 

not. 31.) L. a. eod. (Paullus) «Vis 

«autem est maioris rei impetus, 

cqul repelU non potest.» L 3. 

(. 1. eod. (UlpUmus). «Sed uim 

« aedpimns atrocem et eam , quae 

« adnenus l>ono8 mores fiat » rel. 

L. 9. pr. eod. (idem). «Metum 

«aatem praesentem accipere de- 

«bemus» non suspicionem fnfe- 

«rendi eius: et ita Pomponius 

«Ub. 38. scribit: alt enim, me- 

«Uun [illatum] accipiendum, id 

«est, si illatus est timor ab ali- 

«quo. Denique tractat, si fun- 

«dum menm dereliquero , audito 

«qnod qnis cum armafis ueniret, 

«an hiile Edicto iocus sit? Et re- 

cfert, Labeonm existimare, Edi- 

«eto loeum non esse, et Undb 

« ui interdietum cessare, quoniam 

«non nideor ui deiectus, qui deiici 

«non exspectaui sed proftigi. Ali- 

«ter atque si, posteaquam armati 

«togressi sunt, tunc discessi : buic 



« enim Edicto locnm ficere» reL — 
L. 33. S- S* I>e usurp. f/tiUd- 
nu$) « Sl dominus fondi bomines 
«armatos uenientes existimaue- 
«rit atque ita proftigerit, quam- 
« uis nemo eorum ftindum ingres- 
« sus fuerlt ; ui deiectus uidetur : 
« sed nihilominus id praedium . • . 
« a bonae fidei possessore usuca- 
«pitur, quia lex Plautia sT iuUa 
«ea demum uetuit longa posses- 
«sione eapl, quae ui posseaa 
«ftiissent, non etiam ex quibus 
«uiquis deiectus ftiisseL» Gonf. 
L. 4. g. 22. eod. 

43) L. 1. g. 5. Quod ui aut 

«clam. (XJlpianus) Vi fa- 

« €tum uideri QuinJhu Mueim scri- 
« psit, si quis contra quam prohl- 
« beretur fecerit : et mihi uidetur 
«plena esse Quinti Mueii defini- 
«tio. S* ^* ^^^ c( si Quis iactu 
« uel minimi lapiUi prohibitus fa- 
«cere perseuerauit facere, hunc 
«quoque ui fecisse uideri, iVis- 
« diu» et Pomponius scribunt; eo- 
«que iure utimur. S* 7. Sed 
« et si contra testationem denun- 
« ciationemque fecerit , idem m^ 
eCasceUius et Trehaiius putant: 
«quod uerum est.» Gonf. SS« ^* 
10. ibid. L. 20. pr. g. 1. eod. 
L. 73. S- 2- De R. I. L. 1. 
S« 3. Ne uis fiat ei q. in po. 
(Ulpianus), « Haec actio non tan- 



318 Cap. L De iure camsae Caeemianae. 

^!l!£ti-'"* Tertio loco requlritnr, ut acior ui deiectw sit ab 
ipso eum quo euituue fumiue agttur aut ex eorum 
tanen uolnntate^). 

Quartum est, ut actor propter iUam uim possidere 
desierit^O* Nec refert, proliibitus sit quum intrare 
uellet, an eiectus detrususqne, quum ibi tnm esset^). 
At nunquam interdicto locus est , ubi alia caussa amit- 
tendae possessionis interuenerit , ueluti sl propter uim 
metumque possessionem allquis aduersario tradiderii^^). 



«tum eom tenet, qui prohibuit 
«quem uenire in possessionem , 
« sed etiam eum , qui possessione 
« pulsus est y cum uenisset in pos- 
« sessionem. Nec exigitur , ut ui 
«fecerit qui prohibuit.» 

44} L. 7. h. t. ^attOia;. « Cum 
«a te ui delectus sim, si Titius 
« etndem rem possidere coeperit, 
«non possum cum alio quam te- 
«cum interdicto experiri.» — 
Adde loca supra p. 312. not. 33. 
34. allata. 

45) L. 1. 88- ^. ^. h. t. (Ver- 
ba uide supra p. 191 . not. 49. De 
lectione uide Sauinium ibi cit.) 
NoN habetur etiam in Ed. Lng- 
duni (to. Syher) 1483. et ibid. 
(Ftadin) 1513. 

46) L. 1. 8* 24. h. t. «Siue 
«autem corpore siue animo pos- 
« sidens quis deiectus est, palam 
« est eum ui deiectum uideri. Id- 
«circoque si quis de agro suo 
«uel de domo processisset nemine 
«suorum relicto, mox reuertens 
« prohibitus sit ingredi uel ipsum 



«praedium, uel si qufs eum in 
«medio itinere detinuerft, et ipse 
«possederit; ui deiectns uldea- 
«tur: ademisti enim ei posses- 
« sionem , quam anlmo reUnebat 
« etsi non corpore.» $. 85. UHd, — 
L. 3. 8* ^' ^* * S' autem, eum 
«domlnus uenlret In posaeasio- 
« nem , armati eum prohibnerunt, 
« qui inuaserant possessionem , 
«ulderi eum armis delectum. » 
Conf. L. 12. L. 18. pr. eod, L. 6. 
S.l.L. 7. L. 25. 8- 2.De A.t. A. 
P. L. 18. 8* i5. (conf. L. 15. 
8. ult.) De dam. infe. Pautti V, 
6, 6. 

47) L. 5. h. t. (Ulpianui) «Sl 
« rerum (al. : meiu , Cras et Sa- 
uinius : per uim) « tibi possessio- 
« nem (Haioanderei Yulgata, eer- 
te Codex meus , hic inserunt : tii') 
« tradidero, dicit Pomponius^ rNBB 
« ui interdictum cessare : quoniam 
« non est ui deiectus qui compul- 
«sus est in possessionem indu- 
«cere.» Conf. L. 9. pr. in fi. 
Quod met. ca. 



De imterdieto de ui uulgari seu quati^no. S19 



ikfiie hoc interdictiim ad res sott tantum perti- v«i^ i.. 

^ "^ t«Hlicti iM 

$ rebus mobUUms propter possessionem ui amis- 
in fnterdicitur^). 

^ctns autem interdicti is est, nt actor, sl snpe- 
leesserit, in eam prorsus condicionem restttna- 
la ante deiectionem fuisset^^). 
■nm igitur est, ut in amlssam possessionem re- 
Mbeatur, aut quanti ea res estj aduersarius ei 
metur^^). Accedit spotislonU sumtna, ubi cum 
rea ad exitum perducta est^O- 



I.S8*3--9-b-t- «... Et 
l«r ad omDes pertiDet 
fdietaiD , qul de re solo 
Btl deiiciuotnr: qoalift- 
iBlrn fderlt locos, uode 
ileleetas est, ioterdlcto 
H. . . . lUud utlque Id 
Bon ueDlt, ioterdictum 
esmobiles dod pertioere: 
cmu$a furti uel ui bo- 
i|»lorum actio competit : 
il ad exbibeodum agi» 
mOK y, 6, 5. 
1. £. 31. b. t. «Qui 
\m est, quicquid damoi 
ob boc quod deiectus 
Iperare debet: pristioa 
mtL restltoi debet, quam 
t erat, si dod fdisset 

e. b. t. (PauUus). « In 

I^ids ui taoti condem- 
ieoda est , quanti ioter- 
dere : et boc iure nos 
npimku scribit; id est, 

1 Qiderl , quanti actoris 



«iDtersit: quod alias mious esse 
«alias plus: oam saepe actoris 
«pluris ioteresse, bomioem retl- 
« oere , quam quaoti is est ; uel- 
«uti cum quaestioois babeodae 
«autrei probaodae gratla aut be- 
«reditatis adeuodae iDtersit elus 
«eum possideri.» Gai. lY, 154. 
(Yerba exbibui supra p. 295. $eq,) 
ibid. S- 163. «... ludicls arbitrio 
« si quid restitui . . • debeat , id 
« sIdc poeoa restituit , et ita ab- 
«soluitur: quodsi oec restltuat 
« . . . , quantl ea res est , coo- 
«demoatur» rel. 

51) Gai. lY, 162—64. «Igitur 
«cum restitutorium . . . ioter- 
« dictum redditur , uelut ut restl- 
«tuatur el possessio, qui ul de- 
«iectus est, ... modo sine peri- 
«culo res ad exitum perducitur 
« modo cum periculo. » rel. — ib. 
g. 165. «Itaque si arbitrum (is cum 
quo agitur) « dod petierit sed taci- 
« tus de iure exierit, cum periculo 
«res ad eiitum perducltur: oam 



390 Cof. L De iure caussae CaecmUmae. 



Valgam i«- 
urdieti iiui. 



RestUuHo uero ac lUis aestimatio pnieter rem 
ipsaui fiructfis quoqae eontinet et damnum , denique 
amnem caussam ^^) , imprimis etlam res mobiles , quas 
actor, quom de fundo aedibusue deiiceretur, ibi tunc 
habuit'^). 



« actor prouocat adoersarium spon- 
«sione Si eorUra edietwn Fra&- 
«torif nan , . . restituertt; iUe 
« autem aduersui sponsionem ad- 
«uersarii restipulatur : deinde a- 
«ctor quidem sponsionis formu- 
« lam edit aduersario , ille liuic 
«inuicem restipulationis : sed a- 
«ctor sponsionis formulae sub- 
«iicit et aliud iudicium de re 
« restituenda . . . , ut , si spon- 
«sione uicerit, nisi ei res . . . 
« restituatur ...» — Gonf. ibid. 
{• 141. (cuius uerba uide supra 
p. 13. not. 12.) 

52) Yidesuprap. 299. not. 8. — 
L. 1. g. 41. h. t. «Non solum 
«autem flructuum ratio in hoc 
«Interdicto habetur, uerum cae- 
«terarum quoque utilitatum ha- 
«benda est. Nam et Viuianus 
« refert , in hoc interdicto omnia, 
«quaecunque habiturus uel ad- 
«secuturus erat is, qni deiectus 
« est, si ui deiectus non esset, re- 
«stltui aut eorum litem a iudice 
«aestlmari debere; eumque tan- 
«ium consecuturum , quanti sua 
«interesset, se ui deiectum non 
«esse. S* ^* ^^* • * • Denique 
«scribit iuHanutf eum, qui ui 
« deiecit ei eo praedio , in quo 
«homines fuerant, propius esse, 
« ut etiam sine culpa eius mortuis 



« homliilbus aestlmatlonem eomm 
«per Interdlctum restltuere de- 
«beat: slentl f^ homlnls etlam 
« mortuo eo tenetnr. $. 35. Hnic 
«consequens eue alt, at ulllae 
« quoqne el aedhun Incendlo con- 
« sumptamm preUum restituere 
« cogatur : ubi enim quis (Inqult) 
«delecit, per eum sletisse nlde- 
«tur, quo mlnus rettitoeret.» 
Gonf. L. 14. 8« 11- Quod met. 
ca. PaulUY, 6, 8. L. 10. b. t. 
(Gaiue) «(81 de fondo proprleta- 
« rium et fhictuarlam praedo ei- 
«pulerit, atqne ob Id fknctaafius 
«constituto tempore non nsus 
« perdiderlt ius suum : nemo du- 
«bltat, quin dominus, slue expe- 
«riatur cum flructuarlo aduersu 
« praedonem slue non eiperlatur 
«retinere debeat reuersum ad 
« usumfructum , et quod fructua 
«rius perdidit, Id ad damn 
« eius pertineat , cnlos Dicto pe 
«iit. » Gonf. L. 9. S. 1. eod. 
53) Yide supra p. 298. aeqq. 
loca ibi allata In noUs 6. 11., uelut 
L. 1. g. 33. h. t. «Quod 
«ait Praetor, Quaeque i!n kahuit 
« slc acciplmus , ut omnes 
«conUneantur, non solum qua 
«propriae ipsius fuerunt, oeru 
« eUam si quae apud eum deposi- 
«tae uel ei commodatae uel pi- 





S» 9. De interdicto de ui uulgari seu quotidiam. 82i 
Fruetuum computatlo inde a deiectlonis tempore v«ifaru i«. 

tonBcii iw. 

fit, nec refert) peruenerint ad eum qulcum agitur 
necnCy dommoduab actore percipi potuissent ^^) : sicuti 
ne ad ipaam quidem rem restituendam quaerltur, an 
reus possideat ^^). 



gneratae , qmnaMiue onMi eel 
Qnmfraetiiiii oel costodiam ha- 
Imity oel sl qoae ei collocatae 
ffont: eom eoim Praetor dicat, 
AoMCy omnla haee habmdi 
oerbo eonUDentor. g. 3S. Ibid. 
Sane qood alt Praetor, ihi, 
qooBodo aeeiplmus ? uUrum in 
eo loeo, onde quis ui deiectus 
est, aii oero in omnl possessio- 
ne? Btmelius dicetur, non ad 
aBgalam refbrendum uel loeum, 
tai qoo ftierlt, oerametiam ad 
eamem partem possessionis , 
qiHi qols earalt, eom deiici- 
tor.» — L. pen. eod. (Ttyphor 
imu) «Merlto luUanui respon- 
dity sl me de fbndo oi deie- 
eerie, in quo res mouentes 
ftienmty eum mihi interdicto 
UmdB ui restituere debeas non 
solom possessionem soli sed et 
aa, qoae Ibi fuerunt: quam- 
quam ego meram fecero , quo 
mlBQS Interdicto te conuenirem : 
subtraetis tamen mortalitate ser- 
vis ant peeoribus , allisue rebus 
caso Intercidentibus , tuum ta- 
men onus nihilominus in eis 
resUtoendls esse: quia ex ipso 
tempore delictl plus quam fru- 
strator debltor consUtutus est.» 

Se wc i tfi », Ltk. U. 



54) L. 1. 8* 40. b. t. «Bx die, 
« quo quis deiectus est, flractuum 
«raUo habetur: quamuis in cae- 
«teris interdicUs, ex quo edita 
«sunt, non retro computantur. 
«Idem est et in rebus moblllbus, 
«quae ibi erant: nam et earum 
« fructus computandi sunt ex quo 
« quls ui deiectus est. » L. 4. C. 
eod. (TMocIsf. et Bfaxim.)»* . . reum 
« caussam omnem praestare opor- 
« tet ; in qua fructus eUam , quos 
« uetus possessor percipere potuit, 
«non tantum quos praedo per- 
«cepit, uenire non ambigitur.i» 

55) L. 1. 8« 42. h. t. «Ex in- 
«terdicto Unde ui etiam is, qui 
«non possidet, resUtuere coge- 
«tur. » 8- ^- il^id- «Idcireo 
«constare ait, enm, qui ui de- 
« iecit , quique ui sine dolo malo 
« desierit possidere , interdicto 
«teneri. » L. 15. eod. (PauUui) 
«... Si ui me deieceris . . . , 
« quamuis sine dolo et culpa ami- 
« seris possessionem , tamen dam- 
« nandus es quanti mea intersit : 
« quia in eo ipso culpa tua prae- 
«cessit, quod omnino ui deie- 
« cisti » rel. — Quo perUnet etiam 
L. 16. , quae sequitur, eod. <, si 
uera est lecUo, quam Sauiniui 

21 



32S Cap. L De iure eanssae Caecinianae. 



toffiicli hM. 



Post annum et aduerms heredes id solum continet 
Interdictmn , qood ad eom, qaicum a^tur, pemcne- 
rit ^). Item Iurisconsiiltonim saltem noslromm aetate, 
et accedente noxae deditione , qnoties famUiae nomine 
agebatur ^O- 



(1. 1. p. 535. not. 2.) a FlorenHna 
miitili iffane diuersam in IViri- 
iimuibus Codieibus eompluribus 
et in aliquot Editionibus uetustls 
inuenit: (UlpianuM) «Interdicto 
• Unde ui uti potes, si a filio- 
c fiimilias deiectus es , ut et eius 
«caussa, quod ad patrem per^ 
«uenit, Ipse teneatur.» Codex 
meui ita concinit , ut pro nutei» 
habeat tamen « aut » ; quod noti- 
tiae caussa additum uolui. 

50) L. 1. pr. S- 39. h. t. 
(Yerba habes supra p. 296. , ubi 
uide etiam caetera anni testimo- 
nia : qulbus adde L. 7. g. 5. 
Comm. diuld.) L. 3. S- i2. h. t. 
L. 2. C. eod. (Dioclet, et Maxim.) 
«Yi pulsos reslituendos esse in- 
«terdietl eiemplo« si necdum 
«utllis annus excessit, certisslml 
« lurls est : et heredes teneri in 
«tantum quantum ad eos perue- 
« nit. » (Conf. Vatie. Fragm. S* 
312.) L. l.S-^^^eod. «Excaus- 
«sa hulus Interdicti In heredem 
«et bonorum possessorem caete- 
« rosque successores in factum 
«actio competlt in Id quod ad 
«eos peruenit» ; L. 2. eod. (Paul- 
Uu) «doloue malo eorum factum 
« est , quomlnus peruenlret. » L. 
3. pr. eod. « Quod est et sl quis 



«armis deieetos est: qnia ei 
«faclDoribns defdndoram de eo, 
«quod ad heredem peruenlt, 
«actlo datur: snffldt enlm, non 
«in loero nersarl eum heredea^ 
« non etiam damnum soblre. {. 1. 
«Haec actio, quae aduersoa he- 
«redem caeterosqoe suceefsores 
«pertlnet, perpetuo oonipetlt, 
«quia in ea rei perseeatlo eon- 
« tinetur. » Conf. S- iB. Ihid. — 
L. 9. pr. eod. {PauUue) «Sl pln- 
«res heredes sunt, umuqiutfM 
«non In amplius, qunm «d mm 
«peruenerlt, tenetor. Qoa de 
«caussa interdum in soildom te- 
« nebltur Is , ad quem totum per- 
«uenerit, quamuls ex parte heres 
«sit. » L. 4. De interdictis. L. 
35. De O. et A. ^ Neque tamen 
spondebo, dupllcem hanc acUo- 
nem poit annum et euiuersus he- 
redem iam Cieeronii aetaie cert<» 
iure comparatam fuisse. 

57) L. 1. SS* 15. 19. h. U 
(Yerba uide supra p. 312. not* 
34.) Adde L. 16. eod. (hlc su— 
pra not. 55.) conf. L. 1. S* 20^ 
h. t. L. 195. S* 3. De Y. S. L. b^ 
De Interdictis. (supra p. 299. noU^ 
8.) — De actore miunieijfmm ui — 
desU L. 4. h. t. Conf. L. 15. S* 1 ' 
De dolo. 



S» 9. De tnterdicto de ui uulgari seu quoiidiano. 323 



Denique hoc interdictum, qoamuis non sit famo- J^^^. 
mm ^') , in parentem patronumqoe non datur ^^). 

In eo quoque natura actionis ex delicto oriundae 
interdictum utitur, quod ex pacto^) rem admissam 
praecedente exceptio non comparatur. 



58) L. 13. b. t. (t7l|p<ami«) «... 
«■eqne Vnde tU neqoe allud In- 
fterdlcUiin famonim est.» Gonf. 
L. 8. pr. De obseq. par. L. 10. 
(. IS. De In ins noeando. 

G9) L. 1. $• ^* k- ^ «Inter- 

cdictam boc, quia atrocitatem 

cfoeinorlfl in se babet, quaesi- 

ctnm eflty an Hberto in patronum 

«ael Uberifl aduersus parentes 

•competitt Bt uerius est, nec 

«liberto In patronum nec in pa- 

«renlefl llberlfl dandum esse : me- 

«IhiflqQe erlt, in factum actionem 

«Ms competere : aliter atque si 

«Qi armata usus sit aduersus 11- 

cbertum patronus uel aduersus 

«Kberos parens; nam hic inter- 

«dietum eompetit. » L. 2. g. 1. 

^ obsequils parent. (luUanus) 



«Interdictum quoque Und$ ui non 
«est aduersus eos reddendum. » 
L. 7. g. a. eod. (Ulpiantii) « Nee 
« exceptiones doli uel uis metusue 
« caussa , uel interdictum Vnde ui 
« uel Quod ui patiuntur. » Conf. 
L. 5. g. 1. L. 6. L. 7. pr. eod. 
L. 11. De dolo. 

60) L. 27. S* ^- I>6 pactifl. 
(Paullus) «Pacta, quae turpem 
«caussam continent, non sunt 
« obseruaoda ; ueluti sl paciscar, 
«ne furti agam uel iniuriarum si 
«feceris: expedit enim timeri 
«furti uel iniuriarum poenam. 
«Sed post admissa baec paclsci 
«possumus. Item, ne experiar 
«interdlcto Vnde %U, quatenus 
« publicam caussam continglt , pa- 
« clsci non possumus. » 



AltwiM 
uitardicti 



«.3. 

Quemadmodum differat bUerdUtum quod dieutU de 

ui armata. 
Alfeniiii de oi interdictmii , proprio sao nomine de 
ui haminibtu coactis armatigue appellatnm^), uti in 
Edicto per hosce aliquot annos erat propositum, Ita 
halc caussae, quae inter Caecinam et Aebutlom age- 
batur, nulla re addita detractaue accommodatum fuit. 
Quamobrem una opera et Edicti et huius caussae 
formulam explorabimus : siquidem piacet hoc quoque 
loco prius de formula^ postea de itirfa ratiotie dU 
spicere. 

Itaque postulante Caecina uidetur Dolabella Pne — 
tor in hunc modam interdixisse : 

UicDE TU, Sex. Abbuti, aut familia aut procu — 

RATOR TUUS A. CaECINAM AUT FAMILIAM AUT PRO — 



1) Breuitatls studio atque ex 
caussae, qua de agitur, natura 
In hac oratione aliquoties appel- 
latur interdictum de hominibui 
armcUii seu de armatis homini- 
bus, ueluti in c. 31. extr. ; et 
simlliter in c. 8. extr. sic habetur : 
«Praetor interdixit, ut est con- 
« suetudo , de ui hominibus ar- 
« matis, i> Contra statim in c. 32. : 
«Dupliciter homines deiiciuntur, 
«aut sine coactis armatisue ho- 
aminibus aut per eiusmodi ratlo- 
« nem atque ulm. » Quae uerba 



etlam confirmant, qood oerissf- 
me Sauinius (I. I. p. 508.) adnmo- 
nuit , casu magls qoam ex cert^ 
artis usu quotidianum illud oo- 
men , quo tum uulgare de ui /a- 
terdictum , tum uis, qoae ad hoc 
pertlnet, In d. c 31. et3a. ueniif 
a CieeroM osurparl. Gonf. i* 
Verrem I, 19. «Nihil cum Yerre 
tf de quotidianis eriminibus ie(n- 
«rus sum. » pro TuUio c. ^* 
«agi quidem usltato iure et f^ 
vitidiana actione potult», ei ^^ 
h. I. Husehkius. 



g. 8. De interdicto de ui armata. SK 



CU&ATORSM ILUUS Vl H0M1N1BU8 C0ACT18 ARBIAT18UE 
DBnClSTI, QUA DB M AeiTUa , EO RB8T1TUA8. 

EIx quo perspicaum e8t, In eo difiBcUia8 fai88e hoc 
Interdlctani quam uulgarey quod non 8ati8 e88et tii 
actorem esse deiectum. nisi etiam haminibus aat 
coactis aat armatts deiectua easet. 

Hac aero parte amplissimom testlmonium praebet 
haec pro Caecina oratio, nam in c. 21. ipsa uerba 
illa HOMuriBUs coactis armatisub ex int^dicti formnia 
recitantor atqae slngUlatim explicantur '). 

Caetera, qaibus hoc interdictam a oolgarl lUo dif- 
fert, eo ualent^ ut uarlis defensionlbus sublatis ad- 
iraetur caussa actoris copiosiorque efficlatur. 

Quo prlmum hoc pertlnet, quod uersiculus in hoc iah«e 
ANNO omlttltur. Ecce Tuiiii testimonium in epistola ad 
C. Casstum^): 

«Sed haec posterius. Tento enim te quo anlmo 
«acclplas. Si enim stomachabere et moleste feres, 
«plura dicemua, postulabimusque , ex qua ai^/aei ui 
« HOMiKiBUS ARMATis dciectus sis ^ iu cam resHtuare. 
« In hoc interdieto non solet addi in hoc anno. Qua- 

8) ObteniatioDe digDam est, rum uocem armaii$ Deque Edicto, 
In actlooe , quam dieuut quod iu L. 2. pr. Yi boD. rap. 



( iewo rMm raptormn, iouerso traditur, cootinerl, neque elus 
haberi « homiDibus arma- iDterpretatiooem Id illo titulo (nl- 



(f coaeiiMue» , pro TuUio c. 7. ; sl furtim quodammodo Id g. 2. ib.) 
In Utulo Dlgestorum De legi , dum uerbum coaetis tam in 



ft mi armata , ubi diligeos in- Edicto habetur (d. princ.) quam 

ItiDr uocabuil armatii iDter- (DterpretatloDe iUustratur Id d. 

ntio (L. 3. $. 2. seqq. codC. L. 2. gS« ^—7. 12. 

t. J. De iDterdictis) , uerbum 3) ad Fam. XT, 16 , 3. , de a. 

tis nusquam comparere : cod- u. 709. 

& actioDe ui honorum rapto- 



^ Cap. L De iure caussae Caecifdanae. 

ure si iam bienniiiiii aot triennimn eat, qmiin uir- 
« tuti nunciuin remiaisti delenitus iUecelnis uolupta- 
«tis; in integro res nobis erit.* 

Hoc autem testimonium ut solum esset, quo de 
illa interdicti proprietate edoceremur, non Ci^eronU^ 
puto, sed fortunae culpa effectum est. Quae si ora- 
tionem pro M. Tullio integram nobls reliqulsset, uix 
dubito , quln in c. 46. et deinceps ^) una cum enume- 
ratione caeterarum rerumy quibus Interdictum propter 
coactos armatosque homines asperius redditur actori- 
que fftcilius, etiam annuae huius exceptionis omissae 
disertam mentionem haberemus. Neque illnd ma^o- 
pere mlrandum est, in oratlone pro Caeebuiy ubl de 
interdlcti dupllci figura agitur, afmalem eam alterius 
naturam non commemorarl ; nam paiam est, oratoren 
in pecullarl possessionis quaestlone illic, non In unU 
uersa utriusque interdlcti conceptione ac proprietate 
uersari. Quocirca non temere Inferendum inde erit . 
alterum fortasse de ui interdictum medio demum ui- 
ginti circlter annorum spatio Inter Caecinae defensio- 
nem atque illam Ciceronis epistolam scriptam antui^ 
ea condiclone liberatum solutnmque fulsse: quae coa- 
iectura, si rem ipsam elusque iuris originem ac pro- 
^essum obseruauerls, prorsus nihil probablle haberf 
uidebltur. 

sxcc^Bes. Absunt porro huic interdicto duae illae exceptUh 
nes^ quas supra cognouimus, Cum illb possiderst, 

QVOD NEC V\ NEC CLA3f NEC PRECARIO A TE POSSIDBEBT. 

4) Quo de loco uide paullo inferius p. 327. 



$. 8. De 



de ui armata. 8S7 



Qoae res quom iisdem maxlmam partem testimoniis ro»uu. 
jconatet, qoibus ia uulgare interdictom additas fuisse 
eas exceptiones confirmauimus ^) ; satis nunc habebo, si 
pauca quaedam loca quasi in supplementum adiecero: 

f»ro CaecUui C. 8. 

«P. Dolabella Praetor interdixit, ut est consuetu- 

• do, de tii haminibus armatUy sUte ulla exce^ 

• pHaWy tantum, ut unde deiecisset restitueret. * 

ibid. e. aa. 

• Yim , quae ad capot et ad oitam pertinet , restitoi 
«^i^ uUa exceptione ooloeront. Ea fit plerumque 

• per homines coactos armatosque rel. * 
pro TuUio c. 46. 

« Age illud alterum interdictum consideremus, quod 
«item nunc est constitutum propter eandem ini- 
«quitatem temporum nimiamque hominum licen- 
«tiarn-...^) • 



5) Tide supra p. 293. seqq. ae 
praeeipae pre Caeeina c. 31. 32. 

6) HeudqiiAqoani me fbgit, 
Scmi i riM W (I. 1. p. 517. not. 2.) 
eeUre» se eum loeum ad inter* 
dlciiiB d$ ui ormaia referamus, 
imo de illa uulgaris interdicti 
faraMila « quae in c. 29. traditur, 
qoaii in lioe c. 46. iterum tracte- 
tor« eogilara. Quod, ut uerum 
(atear, artlficium milii uidetur 
eontlguum itiis , quae supra (p. 
392. aeq.) reprehendi. Hic ego, 
qno contra ueniam, niliil habeo 
ftrmius quam quae olim Huiek- 
kifus ad d. c. 46. copioae et sub- 
tlUter dlsserult. Nam, «cerilft- 



«sime, inquit, constat, Cicero' 
« nem in sequentibus interdictum, 
« quod uulgo de ui armata appel- 
«latur, proposolsse et cum in- 
«ierdicto de quotidiana ui con- 
« tuUsse. De quo ne dobitemus, 
«facit totius loci ratio et argu- 
«mentorum consequentia. Nam 
«supra S- ^- Cicero concluserat, 
«in iudicium de ui armatis fuh 
^minibue non propter damnwn 
«sed propter arma homines uoca- 
«ri, ideoque illam defensionem, 
«utiurta faetum non e$se, quae 
«in lege AquiUa ualeat, ab hac 
« actlone allenam esst* Hoc lam 
«exemplo iUustraiurus conslmUe 



Keimula. 
SxeepiioBM. 



328 Cap. L De iure caussae Caecinianae. 

GaU Comm. lY. §. 155. 

«Interdom tamen etiam ei, qnem ni deiecerim, 
« quamuis a me aut ui aut clam aut precario possi- 
«deret, cogor restituere possessionem , oelut si ar- 
« mis eum ui deiecerim : nam Praetor . • • 

li. 14. h. t. Potnpanius lib. S9. ad Sabinom. 
«Sed si ui armata deiectus es; sicut ipsum fundum 
«recipis, etiamsi ui aut clam aut precario eum 
«possideres: ita res quoque mobiies omnimodo 
« recipies. ■ 



«Interdictonim paraffert, qoonim 
« altero qui conueniatur , quibus- 
«dam defensionibus perinde ad- 
«iouetor atque is qul damnum 
«dederit et \ege AquUia cau&sam 
«dlcat. Huic nero interdieto ut 
^aalterum simile sit eique, qiiod 
«Cicero probaturus erat, conue- 
« niens , necesse est , primum ut 
« ei eadem caussa ueniat , deinde 
« ul asperius sit in eum , qui de- 
«ieclt, detractis illis additamen- 
«tls, quae eum, qui ui solum 
« deleclt, tuentur ; postremo ut ita 
« institutum sit propterea , quod 
« ipsom factum , ad uim etiam ar- 
«mls additis , atrocius sit. Quae 
«omnia in unum de ui armata 
«Interdictum cadnnt. Hoc enim 
« Interdicto duas Istas defensiones, 
« Crnn iUe poisideret et Quod nec 
«ti< nee elatn nee preearioposs%d&' 
«ret, consulto et iudicii exaspe- 
«randi gratia praetermissas esse, 
«lUdem multis ostendit Cic. pro 
« Caee, 31. et 32. » — Hoc unnm 



de meo addam, bawdbm lUam 
iniquitaiem temporum nimiam- 
que hominum [Ueemtiam], prapttr 
quam iUud aUeirum <nCeniiettcm 
fMinc eanetituUm esse In d. cap. 
46. doeemur, aUam Umen nnl- 
lam tsse pone nisi eam homimwn 
malam eomsuetudiMm niMamque 
lieentiam in cap. S. Ibld., propter 
quam ^e iudieium (de damno 
dato bonisue raptis ul homlnlbns 
armatis coactisue) eonetituium e$t. 
Quae quum his uerbls adumbre — 
tur , « Nam eum muUae 
«dieerentur in agris longin^ 
«et paseuis armatae esse 
aque faeere, eumque ea 
«rtuio non solum ad respriuaii 
9irum sed ad summam 
veam pertinere uidsreiur»; n 
cessario hercle efficitor, 
tudinem inter fUtid iudieium (i 
G. S.) et ^e mleniicftim (in 
46.), quam Cieero suggerlit I 
ipsa hominum armatarum eom 
memoratione positam fbUse. 







g. 8. De interdicto de ui^ armata. 339 



Qnid miilta ? Talem fuisse tam In Edicto Praetoris Komui». 
In illo Caeebiae iudicio alteriw haioa interdicti ' 
de ol formalam, qualem a principio descripsimna, quod 
seiam, non ambigitur. 

Itaque si Intra angustissimos propositi terminos 
nellmus disputationem continere, iam liceat interdictl 
rormulam relinquere atque ad ulteriora procedere; ue- 
rnmtamen non possum mihi temperare, quin nouam 
laandam rem ac quaestionem, aiienam quidem caussa 
Uaecbiaey at ad uniuersam rationem huius formulae 
■a^opere pertinentem, attingam. 

Certum est, hoc interdictum tali forma fuisse tam 
B Edicto propositum quam Caecinae postulanti a Do^ 
abella Praetore redditum, ut exceptionem nullam ha- 
leret. Quod autem uulgo creditur siue suggeri tacite 
(olet, ne capax quidem ullius exceptionis fuisse, uidea- 
uerum sit necne. 

Atque testimonio certe nullo hoc constat ^) , inter- 



7) Qoale eUamfl liaberemas, 
Idesfs iD interdiGto Quod ui aut 
\am , qaam circumspecte foret 
ndlendum. Nam in L. 1. g. 3. 
}mod ui aut elam quum sic scri- 
itfl . CfSjptomif , « aduersus uim 
mI ipiod clam factum est, nulla 
iuaU exceptione se tueri po- 
Itftii ; ecee statim in L. 7. S- 3. 
od. Idem I7]|piai»iM, «Bellissime, 
lin^lt, apud Mianum quaeri- 
itar» an haec exceptio noceat 
(iii boe Interdicto , Quod wm tu 
^fdauielamfeeerisf utputa utor 
uduersus te Interdicto Quod uH 
uatclam: an possis obilcere mihi 



« eandem exceptionem , Quad fwn 
«tu ui aut elam fecistif Et ait 
« iulianus , aequissimum esse » 
«hanc exceptionem dari: nam 
« si tu , inquit , aedificaueris ul 
« aut clam , ego item demolitus 
« ftiero ul aut clam ; et uteris 
« aduersus me interdicto : hane 
« exceptionem proftituram. Quod 
«non aliter procedere debet nlsl 
« ex magna et satis necessaria 
« caussa ; alloquin haec omnia 
« officio iudicis celebrarl opor- 
« tet. » — Conf. L. 3. H. 2—4. 
L. fi. S* 2. eod. 



330 Cap. I. De iure canssae Caeciniamie 

wmuu. dictl aatem ratio et ueluti comiiiunis actionuni 

SxemtioaM. _ 

repugnare oidetur^). Quid enim? si quis posti 
ul armata alterum deiecisset, cum eo pepigerlt 
prorsus satisfecerit , quinetiam emerit fortasac 
traditamque pretio soluto acceperlt^): nonne ui 
interdicentem illum de ui hominibus coactis am 
exceptio pacti et necessaria et utllis erlt? 

Quod si quls mihl reponat, ex postfacto hm 
ceptlonem quaeri, illud autem recte dlcl posm 
saltem elusmodl delectlonl iustam excusationem. 
exceptlo comparetur, nunquam adesse; etlam hc 
certum quoddam exemplum mlhl praesto est cum 
me ad refellendam eam opinionem idoneum. ( 
quam faclle concedo, rariorem in hoc interdlc 
ceptionum usum fuisse. 

Exemplum autem, quod dlco, inuenitur in noi 
illa Ciceronis ad Trebatium eplstola^^), quae 
haec contlnet: 

« Sed . . . te Istic inultum non esse uehementei 
« deo : • . . tantum metuo , ne artificium tuu 
«parum prosit. Nam, ut audio, istic 



ad Fam. 
VU, IS. 



S) Gonf. L.27. g. 4. De pactis, «sidere: nam si ab eodc 

quam supra attuli p. 323. not. 60. « set , incipere etiam pro 

0) Yide L. 6. g. 3. De precario. « posse dominium capei 

(Vlpianui) vilulianut ait, eum, Quod scripsi exiatimaH \ 

«qul ni alterum deiecit et ab gari Codicum Editionum 

«eodem precario rogauit, desi- ctione ej^ftmora, esl co 

«nere ui pottidere et incipere Sehultingii ad h. I. in I 

« pracaHo, neque existimari sibi Digesta, ed. N. Smaihni 
« ipsum caussam possessionis mu- 10) ad Fam, YII , 13 

«tare: cum uoluntate eius, quem IV. Non. Mart. a. u. 701. 
«deleeit» eoeperit precario pos- 




§. 9. De imterdielo de ui armaUL S81 



Ifoii ex hnre maniui coMertmB, sed mnge ferro 
Ren repetant. 

Et ta seleo ad nim fachindam adhiberi, neqne 

eat, qiiod lUam exeeptionem in interdicto perti- 

meacaa: Quod tu fnior homlHibus artnatls non 

uenerU. Sdo enim, te non esse procacem hi hu» 

eeaaendo ") • • • Sed alias iocabimur. * 

Primo mihi est hniua loci lectio, quam exhibni, ad^ 

ueratti Befertim atque Huschktom defendenda. Qno- 

HMi iHe breniter atatait, in exceptione illa pro Quod 

le^rendnm ease Quoj i. e. In i/uam possessUmem^^): kU 

uerOj qnnm de Codicnm habito dnbitaret, coniecturam 

eam ita prolmnit, nt aut ^quo t^ p. lu a. non ueiie- 

« rf« * aut « quoil t p. h. a. uetierts * iegendum cense- 

ret» uidelicet altero ipsam exceptionis formolam, aU 

tero rationem tantum sententiamque exceptionis, obli- 

qno sermone enunciatam, contineri iudicaret» Nunc 

posteaquam ex Orellii nostri coris apparuit, Codicum 

anctoritatem a uulgata lectlone, quam retinui, stare ^^); 

id solum relinquitur ut admoneamus, ne ab sensu qui- 



▼n, fs. 



11) Coor. iM. Ep. 10., ad 
eundein Trebatiam eodem anno 
seriptamy uerbis nSed tu in re 
twMtmH mmlio e$ eauiior piom 
iM aduoeaiionUnu . . . Sed iam 
«satts iocati samus» , rel. 

12} Yide einj notam 4. ad Ar- 
limentam orationis pro Tnllio, 
p. 3. 

IS) Simili ratione in celebri 
Uio loeoy do Oraiore l, 37. sen- 
teatta penpeeta (de qua uidesis 
ttbrum menm de LUiteoniettatUh 



ne et re iudieata p. 522. seqq.) 
praeualebit eorum Godieum an- 
ctoritas , qui Non seruauerunt, 
nuper ab EUef^dtio quoqne per- 
peram repudiatum. Yerba haee 
sunt: «petitor, rursus quum 
«peteret, ne exceptione exclu- 
«deretur, Quod ea res in iudir 
«cuim antea non ueiiitfet.» — 
Conf. Heffterum ad GaU librum 
lY. Gap. 22. p. lOS. et Zimmer' 
nium 1. 1. Tom. III. p. 290. 



M 






332 Cap. L De iure caussae Caecinianae. 

vormui^ dem nliaiii esse emendandi, necessitatem. Qoam qui 
animo concepenint, in eo decepti snnt, quod existi- 
mabant, oocabuium Quod ferri non posse, ubi uerbo- 
rum atructurae, si prmaminU loco liaberetur, repu- 
gnaret, neque animaduertebiint copiam iiiam iocorum, 
quae plane nullam dubitationem recipiunt, quin coti- 
iunctiuae particulae non pronominis munere iilud fun- 
gatur*^): unde uerissime milii uidetur Sauinius colie- 
gisse, duas illas particuias Quod • . . non in formuiis 
exceptionum sic coniungi solitas esse, ut ad sensnm 
tantundem ac Nisi ualerent ^^). 

Videamus nunc de ui ac sententia huius exceptio- 
nis. Eam Huschkius ad uulgare de ui interdlctum 
ita retuilt, ut ex generaii Edicti formula (ea scilicet 
parte, qua quod ul aut ciam aut precarlo ab aduer- 
sarlo actor possedisset, excipitur) totam exceptionem 
effiotam et caussae, quae ageretur, quasl accommoda- 
tam esse statuerit ^^). 

Quo ioco, pace Viri doctissiml dixerlm, iterum 
dissentio. Etenim prorsus est incredibile , eum , qui 
uulgarl quotidianoque interdlcto de ui conueniretur, 
quum non simplicem tantum uerum etiam emnaiam 
uim ab actore prius passum se esse dlceret, idcirco 
nouam quandam adeoque angustiorem et minus slbi ex- 



14) E locis supra allatis (p. 15) I. 1. p. 540. doU 2. 

302. Dot. 16.) uide praecipue L. 16) Hic deouo ad Praetoraia 

1. g. 7. De cloacls. L. 13. L. 14. illam coDsuetudiDem , plebisciti^ 

L. 16. L. IS. De exceptioDil>us. Comelio aoteriorem, HusehkiMm 

L. 11. 8* 3* ^^ ®xc. r. lud. L. 5. recurrit , quam Vlri docti co»— 

g. 2. De dol. exc. L. 25. S* 17. iecturam supra retulimos p. 305-- 
De hered. pet. Cie. de orat. I. I. 



▼II, U. 



g. 3. De interdMto de ui armata. 88S 

pedlenteiii difficilioremqae exceptionem aot postalatu- ^*^*»^"'*- 
nuB avt acceptnran faisse, repadiata aidelicet atqae 
oarina eommani eademqae aberiori exceptione, qaae 
in tralatltia Eklicti formala bmniboa proposita esset. 
Qotd qaod ipsam haias ioci aocabalum prfor haad 
ambi|^e demonstrat, non eam solam qaicam agitar 
oeraai etiam actorem de ai hominibus armatU com- 
■iasa qoeri? 

Ex qao fit, at satis expioratum mihi aideatar, in 
hac epistola eiosmodi exceptionem in mediam proferri, 
qoae ad alteram de ai interdlctam, qaod est de homl^ 
wUms eoaelU armatUuey proprie pertineat, eiqae, 
abtcimqae res ferret, postalante eo quicam agebatar, 
inseri solita sit. Qaid enim? qaem homines armati 
aggrediontory nomie ins erit possessionem armis ipsam 
qooqae aut retiiiere aat, etiamsi momento temporis 
forte cesserit, bi ipso congressu statim recuperare? 

At enim qoi ita se defendit, ne delecisse qoidem 
oidetvr, itaqoe exceptione prorsos non indij^et. Testis 
est Ulpiatms^ qoinetiam hUianus '^. 

Nae ta caae hoc mihi obiicias;. nam mei testes hi 
aunt, tantom adhibeas qaaeso, qoae de diaersitate tem- 
ponuB ad . formalas actionam tam concipiendas qaam 
interpretandas non ratione modo sed etiam exemplis 
antea docaimos^^). Quid ergo est? Quemadmodum 
In md^ari illo de ui interdicto supra apparait, CiceronU 
etiamdum aetate uocem DeHcere ita insertam formulae 
intellectamque foisse, ut praeter corporalem quasi 
deiiciendi detradendiue actum plane nihll significaret, 

17) Yide loca , quae supra ez- 18) supra p. 311. seqq. 

hlbui p. 315. not. 41. 



884 Cap. L De iure caussae 

ac propterea, ne idem paterentur qni possidetM et 
^J^^^ qiii nan fouldeiM nim feclssent, etiam pecallare iUml 
additamentum Cum illb possidebbt requireretnr; po- 
atea uero emendata expolitaque canendi interpretan- 
diqne arte idem nocabulnm neluti iurU qnodam spiritu 
perfusiim atqne posaessionis amissae intiBliecta awtiuD, 
adeoqne illam exceptionem Cum iuls possiDEaET lnsu- 
per liabitam elisamque fuisse; cuius diuersitatis et pro- 
gressionis alia quoque exempla supra cognonimiia ^') : 
sic in promptu est inteiligere, uerbum Deiicere ex 
uetere consuetudine etiam eum inclusisse, qui modo ul 
deiectus statim deiectorem inuicem deiecisset; eamque 
canssam fuisse, ut ei, quicum lioc interdicto de ui ar- 
matis liominibus ageretur, quum niliil commisiaset nisi 
possessionem armis tum amissam eodem qnasl puncto 
temporis iisdem armis recuperasset , exceptio et vtiiis 
et necessaria esset. Siquidem iniquum uisum eat , illiim 
interdicto teneri, qui armis deiectus armis in poases- 
sionem ita se restituisset ; neque tamen uuigari exce- 
ptioni QuoD nec ui nec clam nec precabio a tb poa- 
siDERET aditus foit, quoniam qui quotidiana ui delectus 
uel clam uel ex precario possessione flrustratus arna 
cepisset, atque sic possessionem rursus expugnaaset , 
nullo exceptionis auxillo nuilaque iuris defensione 
di^us esse uidebatur. 

Huic autem iuris ratloni quum exceptionis ope U- 
liiis, quam CHcero d. ioco noUs tradidit, pleniasime 
aatisfieret ; quid mlrum , eam lils temporibus , in hac 
nerbi Deiicere interpretatione, denique in pristina iUa. 

19) p. 311. seqq. 



g. 8. De interdicto de ui armata^ U^ 



rainmaqve contra uim armatam aeueritate, haie ipai 
interdicto ex caaasamm necesaitate addi solitam esse; 
postea oero, nbi qui possessionem ui amissam in ipso 
congresan ni recaperasset, ne deieciise quidem uideri 
coepit, tamquam superfluam exoleuisse ^^) atque e me» 
■oria prorsus euanuisse? 

Caetemm quam adliuc exposvl natnram huius ex- 
ceptionis ac rationem, ea optime, opinor, conuenit 
^enerali illius ueriiicuii sententlae, quae cur tot con- 
troueraiia impHcaretur , canssa nulla fult, dummodo 
eontextus ea forma, quam exhibui, ab Orellio secun- 
dofli aeram iustamque Codicum Mss. auctoritatem con-^ 
stituta, integra seruaretur '^). Sic enim TuUius ioca- 



94 



ao) Qald li al qnoUdUnff de- 

leetoi lUUm trmif possessionem 

recuperasfet, nom ex luriscon- 

lultorum nostrorum sententit in- 

ierdlcto de ni trmttis hominibus 

leBeretiir? Si dicis, idem inter- 

dicti pmti ios erit ttque Ciceronis 

tettte per exuptionem isttm com- 

ptrmbatur ; nec repugnant suprt- 

dieu Mioni et Ulpiani loca; si 

Aegas 9 paullo lenior uidebitur 

ioterdictl interpreutio liis Um- 

poribos elfeeU; quod ne ipsum 

qoidem babet offensionem. Uti- 

qne ludids arbitrium plurimum 

iiin bls Umporibus in hoc genere 

potuisse, planissime declarat L. 

7. g. 3. Qnod ui aut dam (cuius 

uerlu uide supra p. 320. not. 7.) 

et complura fragmenU ex iis, 

qoae attuU supra p. 299. not. 8. 

21) Dioersae EdiUrum lecUo- 



nes praecipue sunt hae: Lam" 
bini: «Et tu non soles» rel.» 
ScMUzU : « At tu non soles » rel. 
Bmedieti: «Et tu soles ad uim 
« faeundiam adhiber0 » rel. Quae 
denique uerba omnia in Cratan- 
drina plane sunt omissa. lilam 
auUm Benedieti lectionem (ut de 
caeteris uceam) ueram esse, ne 
BentiuogUus quidem , diligens 
alias et laboriosus Epistolarum 
Tullianarum Editor, mihi fidem 
facit, a quo non modo recepU 
(eiecit etiam non ante ueneris^ 
de quo supra diximus) uerum 
etiam in hunc modum defensa 
est : « Sic praeUr nostrorum ple- 
« rosque multi aliorum cum Rec. 
« et Edd. M ed. et Min. , hoc sen- 
« su : iitie ferro , non iarii diepw 
« taltior^Unu eemitur , at tu ICtue, 
«iH quando uim adhibei , eam 



Fomala. 

BxMpUoMS. 

mi Fm. 

VII, 13 



S9M Cof.'!. De iure caussae Cdecinianae. 

tur : Parum tUA prodest apud Caesarem iurU tua 
prudentia^ fiam ferro non iure iUie res geritur. Ne 
tu quidem a bellando habes uacationem^^) ^ neque in 
ista ui fadetida ttti periculosa erit Ula interdicti^ 
guod est de ui armata^ exceptio Quod tu PRioa ui 

HOMINIBUS ARMATIS NON UENERIS. Qttippe tordior CS 

ad pugtiatidum^^)j neqtie^ opitwr, armis qtiemqtiam 
petis tiisi propter summam defetidendi tui necessi^ 
tatem. 

Nunc exposita alterius huins de oi Interdicti /br- 
mula sequftur, ut de iure eius, quibus rebiis a 
uulgari interdicto de ui differat, ex institnto dfspi- 
ctainus. 
iiMetMtio. Quo loco primum hoc inter omnes constat, ad id 
interdictum, sicuti formuia docet, uim requiri eo in- 
slgnem, ut homitiibus atit coactis aut armatis sit 



«nofi ferro sed faeundia et u6«r- 
fitate diiterendi solee exercere. 
c Yulgata lecUo : et tu soles ad 
«ttim faeiendam adhiheri, iam 
«dlu eruditos fetigauit. SchUtx, 
« nt alios omittam , auctore Lam- 
« bino correxit : at tu non soles 
«atf ttim faciendam adhiberi; 
«quae lectio nimis longe recedit 
« a mstis. Et adhibere quidem, non 
• adhiberi est in omnibus fere 
« Ambrosianis, » 

82} Conf. Epist. ad Trebatium 
1. 1. 8, 1. «... sum admiratus, 
« cur tribunatus commoda , dem- 
«pto praesertim labore militiae, 
«eontempsaris.i» ibid. 18, 1. « . . . 



« signiflcabant • • te Istam mlli 
«tiam iam firmo animo ferre e 
«esse fortem uirum et constan 
«tem . . . Quare perge ut coe 
« pisti : forti animo It tam tole 
«militiam» rel. — Conf. do 
quae sequitur. 

23) Yide 1. I. 10, 2. « Sed t 
«in re militarl multo es caulio 
« quam in aduocationibus » rel 
ibid. 17, 1. «mlhi Interdum pi 
«ger, interdum timidus in lab 
«re milltari . . . uidebare.» ibid 
18, 1. «Tu me uellm de ration 
«Gallici belli certiorem ficias 
«ego enim Ignaulssimo euiqu 
«maximam fidem habeo.» 





U 9, De mterdicto de ui armal0. 337 

ia *% Ea corporis iactu atqae adeo irainera- 1«» «t rmtH> 
animl soium terrore deiectionem effecerit, nil 
fert, quam in uulgari de ui inierdicto inueni- 
Qaamquam non soium Ciceronis aetate, uerum 
Ua diu post quaesitum uariatumque de ea re 
k peritos fnisse, multa testimonia et exempia 
f). Nec satis caussae esse uidetur, quin ea, 
armis, de cogendo, de hominum numero et 
TuUius definit^O, iam tunc magis obtinuisse 
i; tantum ut concedamus, magnas saepe his 
«8 Inter uerbum et sententfam, inter rfgorem 
I Interpretandi atque aequitatem, e uarifs 
m figurfs usu uenfsse contentiones, priusquam 
a ratio, de qua Caecinae defensor nostrfque 
mlti satis fnter se consentiunt^'), concordi 
B tudicantiumque sententia confirmaretur atque 
ratam iuris doctrin&m conoerteretur. 

a porro eaqne grauissima ntriasque interdicti 
is in eo fuit, quod per illam Ciceronig aeta- 
seueriori hoc interdicto nihil actori nocebat, 



t8nprap.325.not. 2. — do praecedenti nota 25. demon- 

qpMedtm dedisiunetio- straui. 

, t. in libro tertio no- 27) pro Caeeina c. 21. 22. 

wttionem pro TuUio 28) Conferendt d. ctp. 21. 22. 

Brunt. cum fragmentis suprt tllatis p. 

» fuprt p. 316. ibique 325. not. 2. Adde L. 41. L. 233. 

»U42. exhibiia. Adde g* ^- ^^ ^- ^- ^. 9. L. 11. g- !• 

ta c. 14—17. Ad Icg. lul. de ui pu. g. 5. I. De 

ferenda sunt tam inler pu. iud. Festus yoc. Arma. Isi- 

'aeeinae cum defcnsio- dor. Xyill, 5. p. 1268. (Ed. Go- 

abeonis, luliani, Pom- ihorredi 1622.) Non, Marcelt. IV, 

slnceps caeterorum di- 79. (ib. p. 635.) 
mentis illi», quae mo- 



338 Cap* L De iure caussae Caecinianae. 

iwetrmi». noii oiodo ui^ clam y precario ab aduersarto poise- 
dUse^ uemm etiam omnino non possedisse; contra 
nonnihil aliquando intererat, e praedio eiiceretur 
aliquis, quum in eo tum esset, an prohiberetur tantum 
accedere et intrare. 

Qua de re tametsi Sauinius in diuersa est opinio- 
ne ^), certus tamen sum, Yirum hunc peritlssimum, si 
modo uera esse, quae de utriusque interdicti formula 
dlsputaui ^^) , sibi persuaserit , ultro mihi de ea iuris 
ratione in interdlcto de ui armata concessurum esse. 
Unum hoc restat quod iniecit, caussam Caecinae^ 
etiamsi possessionem ei ad uincendum necessariara 
fuisse negaremus, nihil adiuuari, quoniam palam sit, 
eum haud magis detinuisse fnndum, quo de agitur, 
quam possedisse ^^). Eius uero argumenti uls ac ratio 
quum ex caussae Caedtiianae natura, non e commwU 
iure^ originem ducat, atque ad hoc inde sit tantum 
consecutione quodammodo translata : placet eam dispu- 
tationem tantisper differre, donec perspecta integnu 
huius interdicti proprietate ad ipsam Caecinae caus^ 
sam accesserimus ^^). 

Qui uero actionum formuias, a Romanis tum con- 
sultis tum magistratibus tum iudicibus dlligentissimi 
conceptas, subtiiissime expolitas, religiosissime obser- 
uatas, adeo pro paruulorum crepundiis fulsse putants^- 
ut non dubitent affirmare, uulgare de ui Interdictuin^^ 

29) 1. 1. p. 511. seqq. — Conf. rum, Gesch. d. R. R. p. 7S0 
hic supra p. 301. not. 28. 

30) Yide supra p. 301. seqq. 32) De illa re et quaestioDi 
et p. 313. 315. seqq. uide infra g. 6. 

31) 1. 1. p. 514. Conf. WaUe- 



g. 9. De mterdicto de ui armata. SSO 

iliiietani iilam exceptionem Cum illb possidbrbt ha-* ^ •* '•^ 
, aUerum interdictam non habviase) nlhilominiia 
interdictoram ina tale fulaae, ot in ntroifiie po»- 
actori ad uincendnm aeque necessaria esset: 
tt hercle non refellendi mihi aunt , aed maximopere 
irtandi, ut priusquam de hniusmodi rebns sententiam 
wmBtj prima saltem Romani iuris morisque elementa 
iint perdiscere. 

Ciaeterum quemadmodum supra in quotidiano inter- 
elo ostendi, ita me cum Sauinio de formula dissen- 
■e^ vt ad Gaii et Ulfdani tempora plane mihi con- 
sifait^); sic in altero de ui interdicto ultro concedo, 
see lurisconsultorum temporibus explorati iuris fnis- 
i^ actorem, nisi tum, quum uim pateretur, possedi»- 
it, non modo ifUerdlcto tHtieere sed ne deiectum 
ddem dtci posse^). 

Qnod si a Praetore, ut de ui hominibus coactis 
■matisne interdiceret , is postularet, qui ad ipsum 
mgressum illum prior hominibus coactis armatisue 
misaet; ex iis, quae de formula disputauimus ^) , 
itis, opinor, perspicuum est, eum quicum ageretur 
(ceptione olim ex facto accommodanda, postea ipso 
ore meraqoe interdictl interpretatione, tutum saluum- 
oe fUsse. 

Tertio loco constat, quum aufiale esset uulgare de 
i interdictum, alterum hoc perpetuum fuisse^^). 

33) Yide fupra p. 313. not. 35. 35) Vide supra p. 330; seqq^ 

34) €onr. ibidem et Huichkium 36) Vide iupra p. 322. not. 56. 
I e. 46. pro TuUio , in Anal. et p. 325. seq. 

165. 



340 Cap. L De iure caussae Caecinianae. 

im «t ratMi. Accedit quod Ulpianus tradit, obseqoiimi patronis 
parentibusque praestandam non obesse , qaominns libe- 
ri libertine de ui armata interdicant ^O : id enim pro- 
pter maiorem ininriae grauitatem huic interdicto nide- 
tar prae aalgari concessam faisse''). 

Superest ut admoneamus, Ciceronis aetate, quando- 
canque ex interdicto de ui hominibus coactis armatis- 
ue ageretur, si uera est Huschkli coniectnra ^*), sem- 
per cum perUndo rem ad exitum perductam esse, neque 
ei, qulcum ita interdiceretur, sponsionis eultandae peten- 
dique arbitri optionem, in restitutorlis esdiibitoriisque 
Interdictis iam tunc usitatam ^) postea perpetuam *% 
datam permissamque fuisse. 

Quod ut mihl persuadeam, (ipsis prope utar Hutch" 
hU aerbis) cum maxime me moaet altum in Caediuu 
defensione de arbitraria actione siientium, quam si 
potuisset Aebutius eligere et tantummodo respulsset^ 
caussae suae bonitate et copia fretus, hercle orator 



37} Yide supra p. 323. not. 59. 
ei loca ibi alltU. 

3S) L. 10. S* 12- ^^ 1° ^us 
nocando. (Ulpiarws) « Praetor ait : 
« In tia niii permissu meo ne 
tnquii uocet; permissurus enim 
« eft , si famosa actio non sit , 
muel pudorem non eugilku , qua 
«patronus conuenitur uel paren- 
« tes. Et totum hoc caussa cogni- 
« ta debet facere. Nam interdum 
« etiam ex caussa famosa , ut Pe- 
«ditM putat, permittere debet 
« patronum in ius uocari a liber- 
«to; si eum grauissima iniuria 



«afTecit, flagellis forttsse eeci 

«dit.« ~ Conf. L. 7. S- 9. D^B 
iniuriis. Cic. de Inuem. U, 20, (M^ ^ 

39) De eausta SiUana p. I^ . 
seq. (Siudien d. R, R, p. 15.) ^ i 
ad c. 53. pro TuUio , lo Jnc^»- 
lectis p. 178. seq. 

40) pro TuUio c 53. « Et e^ «o 
« ipse , tecto iilo disturbato , ^' 
«hodie postulem, Quod u< 
« dam faclum sit , tu aut p* 
narlnirum restituas aut sponsi- 
nne condemneris necesse est. i> 

41) Vide Gaium supra citatu 
p. 319. not. 51. 



g. 3. De interdicto de ui armata. 341 

graniter in eius audaciain et pemicaciam inoehl ■«• et ntio. 
eumque acriter hoc nomine perstringere non superse- 
dlsset; neque (id merito adiicietur) quo loco querelam 
de atrocltate Caeciaae in eligendo actionls genere 
rereillt ^^) , de ea re taculsset ^^). 

Denlque summae llli pristlnaeque hulus interdlcti 
seueritatl odioque armatorum homlnum simillsque licen-* 
tiae, quae eonstltuendae eius actionis caussa ftdt^^), 
aalde consentaneum est, ea quoque parte asperiorem 
a princlpio ordinem exitumque fulsse ; qnem totum po- 
8tea, sedatis rebus domitaqoe priuatorum hominum, 
quae extremis llberae reipublicae temporibus fuerat, 
Ucentla, paullatim ad mitius deflexisse atque in com- 
mune Interdictorum ius transiisse, aiifs quoque exem-* 
plis doculmus. 



49} e. 3. Mr. «Yeranittmen 
«Biiniae nestrte benignitaU pt- 
«reremos, $i tllt rttione ius 
«OMtrom recnpertre possemus. 
«None nero quis est, qui tut uim 
«armttif bominibus ftcttm relin- 
«qui pntet oportere, tut eius 
«rei leniorem tctionem nobis tli- 
«qutm demonstrtre possit?» rel. 

43) Non ex ipso TUUU dicto , 



quod modo exhibni , trgumentnm 
peto. Ntm htud explorttum mi- 
hi est, quod SatUnius stttuit, 
etiamsi is , quicum tgebttur , tr- 
bitrum petere noluerit, aetwrU 
tamen , eum perieulo tn ttfi0 p&- 
rieulo experiri mtUet, opUonem 
fuisse. — Syitem d. II. A. Tom. 
y. p. 499. 
44) pro TuUio c. 8—13. 46. 



S 4. 

Caecina possederit neaie. 

Snnt qui dicant, Caednam^ quum deiiceretor, pos- 
sedisse, sunt qni negent. Nae tu crede mihi, nuper 
extiterunt quoque, qui, si recte attendas, hoc dice-* 
rent, Caecbmm ^ieque possedisse iieque non posse^ 
disse. 

Itaque operae pretium erit de ea re diligenter in- 
uestigare. Ac primum uideamua) quibus argumentis 
Clcero planum facere uelit, Caecinam possedlsse, 
deinde caetera uestigia, si quae forte inueniantur, quo 
nos ducant. 

Docendi autem principium orator ex eo petit, ut 
dicat, Caesenniam fundum illum, quo de agitor, pos- 
sedisse; si non Cut ipse affirmat quidem, sed proba- 
turum se haudquaquam confidit) ex emptione ac pro 
suo, at (quod aduersarius concedat^ propter usum' 
fructum omnium bonorum, a Fulcinio^ superiore uiro, 
sibi relictum ^). 



1) c. 4. o M oritur Fuicinius . . ; 
« testamento facit heredem, quem 
« habebat e Caesennia filium , 
«usumfructum omnium bonorum 
« suorum CoMenniae legat , ut 
« frueretur una cum fiiio. » — 
c. 7. «Quid al8? IsUus ille fun- 
« dus est , quem sine ulla contro- 
« uersia quadriennium , hoc est, 
«ex quo tempore fundus ueniit. 



«quoad uiiit, possedit Coefm- 
« fita ? Usus enim , inquit , eius 
« et fructus fundi testamento uiri 
«fuerat Cae$eninia€* — c. 32. 
^Caetenniam possedisse propter 
musumfructum non negas. Qui 
«colonus habuit conductum de 
iiCaeiennia ftindum, quum idem 
« ex eadem conductione fuerit in 
«fundo, dubium est , quin , si 



8-4- 



passederU necne. S4S 



Mt hoc? possidetfie usufnictuarUts? 

eto apud iiirisconsultos nostros nihll est ex- 

<|iiam qui ntitor fniitur, eum non possidere 
ad magis quam colonum aut inquilinum, sed 

L e. ususfructus y quasi possessiofiefn habere, 
niiissam esse, cur deiectus perinde atquecor-* 
HMsor de ui aliisque Interdictis uti possit. 

lorfs quum lurlsconsulti omnes, quorum fra- 
leruantnr, ueluti lulianusy Uenuleius^ GaiuSy 
r^ PauUuSj nemine contradicentc , sint aucto- 
on dubitauit Sauinius negare, Caesenniam 



■U potM- 
derit. 



tmn possidebat, quum 
DS In ftindo , post eius 
eodem iure posse- 



1. 1. Ad exhibendum. 

mhManui autem ita 
1 aihibendum actione 
I9 qui rerum uel lega- 
iiaBdorum caussa in 
16 rit ; sed et eum , qui 
iffiomifia rem teneat; 
■ee hic utique possi- 
de ItiUanut quaerit , 
lids oporteat exhibere ? 
lorem quidem sic , ut 
WMloBem habeat , is 
mi quo agatur, rei 

ctussa sit in posses- 
mi uero , qui usum- 
labeat, sic, ut actor 
leat, is, cum quo age- 
ir fruatur. » — L. 52. 
T* A. P. (VmuUius 
lletorum.) «Permisceri 
«feffioim et ututfru- 



« ctus non oportet ; quemadmo- 
« dum nec pottettio et proprietat 
a misceri debent : neque (Flor. : 
namque) impediri poasefsionem, 
« si alius fruatur ; neque alterius 
«fructum amputari (Flor: eom' 
« putari) , si alter possideat. » — 
Lectionem , quam secundum Sa^ 
uinium (I. 1. p. 32S. seq.) exhi- 
bui , confirmat etiam Codex meus 
et Ed. Venetiit (N. lenton) 1477. 
Lugduni (lo. Syber^i^^l. Yenetiit 
(G. dArHuahenit) 14S3. ibid. 
(B. de Tortit) 1507. Lugduni (F. 
Fradin) 1510. — Gai. 11,' 93. 
«. . . utufhictuariut uero usu- 
« capere non potest : primum quia 
« fion potsidet sed habet ius uten- 
«dl et fruendi» rel. g. 94. «De 
«lllo quaeritur, an per eum ser- 
uum , in quo usumfructum ha- 
«bemus, possidere aliquam rem 
«et usucapere possumus, quia 
« ipsum non possidemus » rel. L. 
10. S- ult. De A. R. D. §. 4. 1. Per 



344 Cap. L De iure caussae Caecinianae* 

aaCmmb- propter usumfnictuin possedisse fundum. Nam quod 
d^iT^' ulierius processit atque etiam negauit, dicere hoc 
TuUium^ in eo manifesto errasse Vir illustris uide- 
tur^). Quippe in c. 6. orator dicit: Caesennia fun^ 
dum possedU locauitque. Quo loco sl mihl obiicias, 
ex empto possedisse Caesennlam demonstrari, ecce 
statim postea in c. 7. iterum dicit Caesenniam fun^ 
dum possedissCy hic quoque ex empto quidem, at ita 
ut simnl ostendat, fateri hoc Aebutium^ tantummodo 
dioersam possessionis caussam Chaudquaquam genus 
possessionis diuersum), tisumfmctum uidelicet, sub- 
iicere. Slmili plane roodo inferius ^) orator affirmat , 
Caecinam fundum possedlsse, eamque possessionem 
talem fuisse, ut Caesenniae duntaxat possesslo, quam 
ex usufructu ortam esse, sicut aduersarius contendat, 
ipse temporis caussa fingit, nulla re neque addita 
neque detracta, continuaretur: quam Caesenniae ac 
Caecinae possessionem adeo ponit nihil Inter se nec 
genere nec caussa differre, ut per eundem cotonum 
prius Caesenniamy deinde ea exstincta Caecinam pos- 
sedisse declaret: — quam uere, nihil dico, unum hoc 



quas pers. nob. acquir. L. 6. g. 2. 
De precario (Ulpianm) «... et 
«fructuarius , inquil (Marcel' 
«lusPj, et colonus et inquilinus 
«sunt in praedio, et tamen non 
« possident. » L. 12. pr. De A. v. 
A. P. (Idem) aNaturaliter uide- 
«tur possidere is, qui usumfru- 
«ctum babet. » L. 3. gg. 13—17. 
De ui. L. 4. Uti possidetis. f'a(tc. 
Fragm. §.91. (Verba uide supra 
p. 313. not. 35.) Conf. SS* ^* 



93. — L. 1. S. 8. De A. y. A. P. 
(PauUut) «Per eum, in qu( 
« usumfructum habemus , possi- 
« dere possumus , slcut ex operij-' ^ 
« suis acquirere nobis solet : ne< 
uad rem pertinet, quod ^ 
finon pouidemu$; nam nec fili- 
« um. » Adde L. 27v De donatio' 
nibus. L. (i. De seruUuUbus. 

3) I. I. 8- 23. p. 327. not. 1 

4) c. 32. Verba exhibul supra 
p. 342. not. 1. 



S* 4L Caecina po$sederU necne. M5 

dico, defendere hoc oraiorem, Caesenniaoi tpeum ^^c^m 
fundum A non ex empto , at propter ummfructum "t^ 
Uaaen poesedUse ; neque de alia re nlla illnni cogitare. 

HoG quum sit perspicuum, sequitur ut uideamua, 
reuera Caesetmia propter usumfructum possidere fun- 
dmn potuerit necne. 

Ac potuit, opinor, propterea quod communi iure 
a maioribus tradito obtinulsse hac aetate uidetur, ut 
qnauis re qul uteretur frueretur^ Is posstdere eam rem 
exiatimaretur. 

Etenim, ut argumenta mea aperiam, orator non 
solnm ipse dicit, Caesenniam fundum ita possedisse, 
oemm etiam iterum afOrmat, aduersarium tam posseS'' 
Honem Caesenniae quam ipsam illam possessionis 
eaussam^ quae in usufructu fuerlt, ultro agnoscere. 
Quod si aut rei gestae aut ioris ratione falsuro fuis- 
set, uix credibile est, Ciceronem hoc ita prolaturum 
fiilsse^. 

Deinde qnod in c. 32., modo antea allato^, ten- 
tat Tultius docere, ita fiindum possedisse CaedfUimj 
ut per eundem colonum ueluti continuauerit Caese^i^ 
fHae possessionero , nimis hercle ieinnum, improbabile 
ac calumniosum est ar^mentum, si ponas, Caeseti^ 
fdae possessionem pecuiiari quodam genere, usus'' 
fruetus maxime proprio ef alienisslmo Caecinae per- 
sona , fuisse ; denique Caesenniam non fundum posse- 
disse , sed fisusfructus , h. e. iuris quasi possessiotiem 
habuisse. Contra sl uerum est, Caesenniam fundum 

5) De difcriinine ac modo fal- do uide quae monui supra p. 105. 
laclarum ab oratoribuf obseruan- 6) p. 342. not. 1. 



346 Cap. L De iure caussae Caednianae. 

- ipram possedisse, eoque quum adhibueris, quod nul- 
mI ' lam habet dubitationem, animo tantum rao, coloni 
corpore eam possedisse, animum illum possidendl e 
locatione ortum , locationis uero ius et ulneulum qua- 
leeunque a muliere, quum moreretur, ad Caedtiam 
heredem transiisse; eolonum denique etiam mortua 
Caesennia aliquamdiu corpore suo fundum tenulsse: 
tune argumentum illud allquld si non ueri et ad pro- 
bandum idonei, at ad dicendum tamen uerisimlle ac 
tolerablle nanciscltur. 

Ad haec autem caussae propositae indicla et uesti- 
gla quum adhibeo quae de illius iuris orlgine ac pro- 
^essu siue comperta habemus siue coniectura assequi 
possumus , etiam magls adducor ut credam , iurU Istam 
quoH possesHonemy quam lulianus, Gaius caeterique 
delnceps lurlsconsultl usufructuarlo tribuunt, hac Ct- 
ceronis aetate non modo distincta notione ael tunniuey 
sed ne certa quidem firmaue ratione excogltatam, 
constitutam aut a corporis possessiotie separatam se- 
iunctamque fuisse. 

Quid enim? Si uerisimlle est, ut esse puto, uni- 
uersum possessionis possessoriorumque Interdlctorum 
ius propter agri publici possessiofies conditum atque 
inde ad priuatas possessiones propagatum translatum- 
que esseO; nonne inter usufructuarium agrique pu- 
blici possessorem in eo, quod utriusque iure contine- 
tur , tanta intercedit similitudo ^) , ut nihil roagls olim 

7) Yide 5autmum 1. I. S. 12. a. soliU , lex Thoria multis locis 
p. 215. seqq. planum facit, ueluti cap. 2. p. 

8) Foisidere et uti frui quam 147. (Rudorff. I. I.) c. 16. p. 160. 
intime antiquitus coniungi sint seq. , c. 18. p. 165., c. 24. p. 



g. 4. Caecina pimederU necne. 847 

I pnmpto fDerit qaam quae ob tuendam defenden- ^*, 
aaqne illam posseaaionem comparata essent inter- *^ 
Jcta, ea ad asnmfractnm transferre. 

Qnae Interdicta, qnnm possessUnii rettnetidae re- 
uperandaeue easent deatinata, ac propterea posses'' 
loNit sine praesetUU sine praeteriiae eondieione 
tiaB snspensa; qnid mirnm, ntentem fruentem, ex 
no primnm aeqnnm et ntiie nisnm est, interdicta ei 
ccommodari, etiam possidere retn esse nisnm? Nec 
redibiie est, priscis illis temporibus subtiliorem eam 
iotbictionem inter corporis possessUmem et iuris 
uasi possessiofiem hoc loco promptam iam paratam- 
«o Msse. Etenim si fnisset, nix Intelligeretar , cur 
\S9^ruetuario eadem prorsus ac corporis possessori 
itordlcta de uiy Uti possidetis etc tribuissent ^ , 
|viuD ad tnenda Utnerum , aqtuirum eiusque ^eneris 
irm, qnae qnl exercebat, manifestam semper cum cor- 
lorio possessore diuersitatem liabuit ^^), ab antiqnissi- 
■Ifl temporibus propria snisque formuiis discreta inter- 
Hcta proponerent ^^). 

In snmma, hoc ius tali uidetur principio progressn- 
pie faisse: 

Qni utebatur fruelmtnr, ei, si ni deiectus esset, 



171., c. 39. p. 185. , c. 45. p. 11) Sauinius 1. I. 8-46. p. 586. 

189. et rel. seqq. — L. 1. pr. L. 3. {. 11. et 

9) SatUniui 1. 1. S* 45. p. 580. paMim De itin. act. q. pri. L. 1. 
(eqq. — L. 3. SS* ^3 — 17. De pr. 88* ^* 38. et passim De aqua 
al. L. 4. Utl possidetis. Vatie. quot. et aest. L. 1. pr. De liuis. 
Frasm* 8* ^- ^- ^- P^* S* ^* ^^ fonte. L. 1. pr. 

10) Sauinku I. I. $. 46. p. 587. S^. 1. 15. De doaeis. Gonf. L. 1. 
589. Gonf. 8- ^- P- ^76. pr. Uti pouidetls. 



348 Cap. L De iure caussae Caecinianae. 

AnCMse». statiiD E Drincipio interdicta, quibus in possessionem 

nia posM- 

derit. restitueretur, conipetere putabantur. Simul perspectum 
est aut breui postea, etiam ei, cuius detracto usu-* 
fructu ipsa res esset, aliquando de ui interdicta et 
necessaria et utilia esse. Tnnc uterque possidere di- 
cebatur, tam dominus quam usufructuarius. Neque 
umquam postea hoc itis^ si uim et effectum spectas, 
mutatum est. Aafio autem iuris ac ueluti forma^ 
quum praesertim ad alias quoque iuris partes possessio 
ualeret, ac propterea generalem possessionis rationem 
disciplinamque construere periti et excolere coepissent, 
sic paullatim hoc quoque loco correcta est: 

Primo inelegans uisum est, eandem rem a pluribus 
simul in solidum possideri, praesertim ex iusta caus- 
sa ab utroque ^'). Itaque negare coeperunt , qul ute- 
retur frueretur, eum rem ipsam uere possldere, do- 
minum ita statuerunt possidere, ut tructuarium tamen 



12) L. 3. S. 5. De A. ▼. A. P. 

(Paulltu) «... plures eandein 
«rem in solidum possidere non 
«pofsunt: contra naturam qulp- 
«pe est, ut, cum ego aliquid 
« teneam , tu quoque id tenere 
«uidearis. Sabinus tamen scri- 
« bit , eum , qui precario dederit, 
« et ipsum possidere et eum , qui 
«precario acceperit. Idem Tre- 
« baHtu probabat existimans, pos- 
«se alium iuste alium iniuste pos- 
« sidere ; duos iniuste uel duos 
« iuste non posse. Quem Labeo 
« reprehendit , quoniam in summa 
« possessionis non multum inter- 
«est, iuste quis an iniuste pos- 



« sideat ; quod est uerius : non 
«magis enim eadem possessio 
«apud duos esse potest, quam 
« nt tu stare uidearis in eo loco, 
« in quo ego sto ; uel in quo ego 
«sedeo, tu sedere uidearis.» — 
L. 19. pr. De precario. (luUanui) 
« Duo in soiidum precario babere 
« non magis possunt , quam duo in 
« solidum ui possidere aut clam : 
«nam neque iustae neque iniu- 
«stae possessiones duae concar- 
« rere possunt. » Conf. L. 15. g.4. 
eod. L. 3. pr. Uti possidetis. L. 5. 
g. 15. Commodati. — Sauinius 
i. I. g. 11. p. 183. seqq. 



$•4. Caecina possederil necne. SM 

meMtdere eandem rem, ne interdictis frostnire- A.cteM.- 

neederent. *^). *^^ 

lea aotem, aucta ad indagandam eiosmodi remm 

a Ingenii subtilitate, ita haec enucleanemht, ut 

re quidem utrunmue statuerent, sed diuersas 

r^ possidere; rem IpMm alterum cwrjnuquey 

I it» iUud utendi fruetidi^ rem incorporalem, 

wera quidem possessio nulia esset, at quoH 

rio tamen, ad interdieta utilis, ad reliquas res, 

wram rei possessionem requirerent, inefficax 

innoxia ^^). 

^ ri uera sunt , facilius etiam inteiiigentur quae 

Ma ilia possegsUnie plurium in solidum pluri- 

gestorum fragmentis e medio potissimum, quod 

itraui, tempore ad nos peruenerunt ^O* 



inf ralioDis eliam ad Ul- io solidum possidere staluisseDl, 

vsque iD coDsuetudine quominus usucapio eius inter- 

oettigia sunt seruata , rumperetur ; postea negarunt qui- 

t L. 3. £. 17. Uode ui. dem possidere , uerumtameD usu- 

iifiruetui notnine qualiter caplooi continuandae sic consn- 

r fidt <n possesftone (scil. luerunt , ut recepta possessione 

I utetur lioc Interdlcto. » accedere ei dicerent possessionem 

27. De donatiooibus. — elus , qui precario possederat. 

brtasse etiam orlgo Hiit L. 15. S* ^* I^e precario. L. 13. 

lod neUwraliter possidere g. 7. De A. t. A. P. ^ Gonf. L. 1. 

us deinceps dictus est. g. 15. L. 36. eod. 

ea supra allata p. 343. 14) Vide loca supra coliecta p. 

- Nec rara sunt in aliis 343. not. 2. Adde L. 1. £• ^* 

iibos, qulnetiam in ea- Quod iegatorum. L. 4. g. 27. De 

festtonts materia, similla usurp. L. 23. g. 2. Ex qui. cau. 

i progresslools exempla. mai. — De seruitultfriMConf. L.7. 

it quod Sautmtis (1. I. p. De itin. act. q. pri. L. 2. Comm. 

|.) exposuit de eo , qui praed. L. 3. S* ^* Deprecario.— 

cario dedit ; quem quum Sautntus 1. i. g. 12. p. 209. seqq. 

a cum eo, qui accepit, 15} Vlde supra p. 348. not. 12. 



350 Cap. L De iure caussae Caecinianae. 

^ida^**""! ^^ plura. Satis mihi uideor dpcuisse , f undiuii , quo 
'*"*' de agitur, Caesenniam possedisse, si non ex emptOj 

at propter ummfructum tamen, testamento iiiri sibi 

legatum. 

A.poMM«o Verum enimuero possederit Caesennia^ caussane 

troMiou .it hgg^ idonea est , cnr Cicero^ii credamus , etiam Caed^ 

fiam heredem possedisse? num uera quoque est ratio- 

nis tlla conclusio, quam speciem quandam ueri prae- 

bere supra ^^) ostendimus ? 

Non opinon 

Etenim hic superuenit quod PauUus habet in libro 

XV. ad Sabinum ^^. 

«Quod per colonum possideo, heres meus, nisi 
«ipse nactus possessionem , non poterit possidere: 
« retinere enim animo possessionem possumus, apisci 
«non possumus.'* 
Et de toto genere possessionis lauoletius libro L 

Epistolarum ^^). 

«Cum heredes instituti sumus, adita hereditate om- 
« nia quidem iura ad nos transeunt : possessio tamen, 
«nisi naturaliter comprehensa, ad nos non pertinet.* 
Item Ulpianus libro XXXVIIL ad Edictum '% 
• Scaeuola ait, possessionis furtum fieri; denique 
«si nullus sit possessor, furtum negat fieri. Id«^ 
«circo autem hereditati furtum non fieri, quia pos-* 
«sessionem hereditas non habet, quae facti est e^ 



16) p. 346. meolo. — Conf. L. 1. SS- 16— IS^ 

17) L. 30. S- 5. De A. y. A. P. L. 21. pr. L. 3S. S- ^- De A. r- 

18) L. 23. pr. De A. y. A. P. A. P. — Sauinim 1. 1. S* ^- P' 

19) L. 1. S* 15. Si is qui testa- 376. 



f'' 



"itr 4* Ckiecma passederit necne. 861 

ri. Sed nec heredis est poasessio, anteqiuuB a» 
Meat^^), qaia hereditas in eiim id tantuin 
itfBndit, quod est hereditatia; non anteni fdit 
leaaio hereditatis. ■* 

psto, diuerso iure CHceronis aetatem in ea re 
la. Nam in agro quidem publieo possidendo, 
qnod iuris esset , ad heredem etiam ante haec 
teansmitteretur, plane idem tamen obtlnoisse, 
^ndorffius^ antiquomm iuris Romani documen- 
MAaurator meritissimus, docuit^'); qni quam 
B hoc loco a^i publici priuatarumque rerum 
imem sententia sua exaequauerit, ualidissimum 
mentum, ut in uno consistam, omnis illa pro 
UKueapUniU ratio ac progressio'0, quam nemo, 



est Douum, possidere 

taotuDdem ualere ac 
«I appr$hend$re ; quae 
Itefttlo, quamuis Id Le- 
loleat disUngui , multis 
nplis declaratur. Qua- 
Hgetta faslidierit (ubi 
BO titulo L. 1. SS- 11- 

(. 1. L. 18. pr. De A. 

loneniet etiam apud 

» neluU de OffieiU II , 

fenremIII,68,158.— 

€aB Ep. 04. 

Ugem Thoriam ctgra- 
Eeltschrift f. gesch. R. 
X. p. 61. — Q. ^H. 
n tenteniia inter Ge- 
^iiuriot dieta. Berolini 
.11. 

. U, 52. «Rursus ex con- 
Idit , ut , qui sciat alie- 



«nam rem se possidere, nsuea- 
« piat : uelut si rem heredita' 
« riam , euiut pottettUmem heret 
«nofidum naetut ett, aliqnis poe- 
«sederit . . . S* ^* Quare autem 
« eUam hoc casu soli rerum annna 
« consUtuta sit usueapio , illa ra- 
«Uo est, qnod olim rerum he- 
« reditariarum possessione uelut 
fipsae heredltates nsueapi cre- 
« debantur , sdlicet anno : . . . 
«et qnamuis postea credltum slt, 
«ipsas hereditates usucapl non 
« posse , tamen in omnibns rebus 
« hereditariis . . • annua usueaplo 
« remansit. » Gonf. ibid. III, 201. 
«... interdnm rem alienam oc- 
« cupare et usucapere coucessum 
«est, nec creditur furtum fleri» 
« uelut res hereditarias , qtMrum 
(inon priut nactut pottettionem 






3&9 Cap. I. De iure caussae Caecinianae* 

^^^^^^;*!^ opinor, faeile intellecinrus est, si id Hnimo pmecepe- 
teBMiMa aai. |.||^ possessionem lieredi perinde ac quae iuris essent, 
ipsa liereditate nulio sno facto accreuisse. 

Perspieuum igitur est, lioc niliil esse quod dcero 
tentat dicere, propier CaesetitHae usumfruetum etlan 
CaeciiMm uideri possedisse. Neque id oratOTem fe- 
fellit, quem neque ignorasse neque spreufsse Ulani 
turis possessionisque rationem uerissime Cras inde 
collegisse uidetur'^), quod statim iile ab hoc ar^- 
mento ad corporalem possessionis apprehensionem , 
quam ab ipso Caecina factam esse dicit, translisset. 
Quippe sic Tulltois perglt dicere: 

«Ueinde ipse Caecina, qiium circuiret praedta, ue- 

«nit in istum fundum; rationes a colono accepit. 

« Sunt in eam rem testimonia ■» '^). 

In eo uero nimis credulus, ut opinor, Cras fuit, 
quod ueram /undi apprehensionem hisce uerbis ab 
oratore enunciatam, quinetiam testibus planam factam 
esse sibi persuasit; ac multo potior mihi est Sauinii 



An Caectaa 
•pprehen- 
derit poMes- 
aion«m 



«necessarius here$ esset^ rel. 
(Adiicitur « necessarius » propter 
illud , quod Hcuirianus nouaue- 
rat, ipso Gaio teste II, 57. 58.) 
Quando pro hereditatibus singu- 
lae res hereditariae usucapi coe- 
perint , de ea re uidesis Cic. €ui 
Att. I, 5, 6. « De Tadiana re . . . 
«nihil esse iam , quod laborare- 
«tur, quoniam hereditas usu- 
«capta esset.n Rursus Sen. de 
Betief. Yl, 5. « lurisconsultorum 
« istae acutac ineptiae sunt , qui 



« hereditatem negant usucapi pos- 
« se , sed ea , quae in heredUatt 
visunt: tamquam quidquam aliud 
« sit hereditas quara ea quae in 
«hereditatesunt.» Plin. Ep. ¥,1. 
« Scis . . . iam biennium transisse 
inomniaque me usucepisse.9 — 
Walter iresch. d. R. R. III, 21. 
p. 695. 

23) 1. 1. p. 32. 

24) Continuantur haec uerba 
illis , quae e e. 32. exhibui supra 
p. 342. not. 1. 



S* 4. Caecina possederit necne. 363 
lententia existimantis, de praeterito solum tempore ac ^* ^*^^ 

appron#ii» 

le CaesetMiae locatione Caecinam cum colono, quid ''«"* 
ilteri ab altero deberetur» quum primum illa mortua 
»set, transegisse. Quod si etiam de futuro contra- 
da»et, atque ita cum c^plono tunc egisset, ut deinceps 
iiiie pro se uno siue pro heredibus in commune is 
^oleret possideretque ; profecto et diuersis et longe 
[iluribus uerbis eam rem orator expositurus erat. 

Caeteroquin neminem fugere debet, Ipsum orato- 
rem nihil aliud ostendere, nlsl paullo posi Caesenniae 
mrtem in fundum uenlsse CaeHnamy rationesque a 
colono accepisse ; lllud uero neque hoc neque alio loco 
anquam enunclare, quo tempore Caecina deiectus slt, 
Aon modo tenuisse colonum eius nomine fundum, 
aemm etiam omnino tunc in fundo fuisse. Qul colo-^- 
nus quid illo die egerit passusue sit, tam In caussae 
Darratlone quam in reliqua oratione ne uerbo quidem 
Doaimemoratun Enimuero ea res, tametsi In coniectu- 
ra posita sit tota, tamen breui mihi attingenda est. 

Fac Igitur, coionum illum tunc in fuiido fuisse- coIodm 
[)uid dlcemus? Eiectum ab Aebutio fulsse, prohibito 
Caecina ne intraret? Non credo: cur enim Cicero 
lioc tacuisset? cur testem eum non produxlsset? At 
Bnim heredum communi nomine, Caecinae^ Fulcinii 
Hbertiy Aebutii^^)^ \n possesslone colonus quum esset, 
in ea possessione consilioque possidendi consistere 
enm ac durare Aebutius passus est. Nihil profecto 
ninus: nam sic ne deiectus quidem Caecina fuisset 

25) Yide c. 6. extr. 

SonMtria, Lib. H. 23 



3&S Cap. 1. De iure caussae Caecmianae. 

^^ij^l^ opinor, faeile intelleciiirus est, si id animo pmecepe- 
teBMiMa 811. pi^ possessionem lieredi perinde ae quae iuria esaent, 
ipsa liereditate nulio suo facto accreuisse. 

Perspicuum igitur est, lioc niliii esse quod Cicero 
tentat dicere, propter CaesetifUae tmmfractum etlam 
Ca^diiam ulderi possedisse. Neque id oratorem fe- 
feilit, quem neque ignorasse neque spreufsse Illam 
iuris possessionisque rationem uerissime Cras inde 
collegisse uidetor'^), quod statim iiie ab hoc ar^- 
mento ad corporalem possessionis apprehensionem , 
quam ab ipso Caecina factam esse dicit, translisset. 
Qoippe sic Tullius pergit dicere: 

«Ueinde ipse Caecina, qiium circuiret praedta, ue- 

« nit in istum fundum ; rationes a coiono accepit. 

« Sunt in eam rem testimonia * '^). 

In eo oero nimis credulus, ut opinor, Crae fnit, 
quod ueram fundi apprehensionem hisce uerbis ab 
oratore enunciatam, quinetiam testibus planam factam 
esse sibi persuasit; ac multo potior mihi est Sauiaii 



An CaeciM 
•pprehen- 
derit poases- 
aionem 



«necessarius here$ es$et« rel. 
(Adiicilur « necessarius » propter 
illud , quod Hadrianus nouaue- 
rat, ipso Gaio teste II, 57. 58.) 
Quando pro hereditatibus singu- 
lae res hereditariae usucapi coe- 
perint , de ea re uidesis Cic. ad 
Att. I, 5, 6. « De Tadiana re . . . 
«nihil esse iam , quod laborare- 
«tur, quoniam heredita$ usu- 
itcapta esset.n Rursus Sen. de 
Benef. Yi, 5. « lurisconsultorum 
« istae acutac ineptiae sunt , qui 



« hereditatem negant usucapi pos* 
«se, sed ea, quae in hereditate 
• sunt: tamquam quidquam aliud 
«sit hereditas quara ea quae in 
«hereditatesunt.i> PUn, Ep. ¥,1. 
« Scis . . . iam biennium transisse 
«ofimiagud me usucepisse.n — 
WaUer Heseb. d. R. R. III , 21. 
p. 695. 

23) I. 1. p. 32. 

24) Continuantur haec uertx 
illis , quae e c 32. exhibui supra 
p. 342. not. 1. 






$• 4k Caecina possederit necne. 353 

senteiitfai existimantis, de praeterito solum tempore ae ^* ^^^ 
de Caesetmiae locatione Caeelnam cum colono, quid '''"* 
alteri ab altero deberetur» quum primum illa mortua 
esset, transegisse. Quod si etiam de futuro contra- 
xiSHet, atque ita cum c^plono tunc egisset, ut deinceps 
due pcn se uno siue pro heredibus in commune is 
coleret possiderelque ; profecto et diuersis et longe 
pluribus uerbis eam rem orator expositurus erat. 

Caeteroquin neminem fugere debet, ipsum orato- 
rem nihil aliud ostendere, nisi paullo posi Caesenniae 
mortem in fundum uenlsse CaeHnam^ rationesque a 
colono accepisse ; illud uero neque hoc neque alio loco 
umquam enunciare, quo tempore Caecina deiectus sit, 
non modo tenuUxe colonum eius nomine fundum, 
uerum etiam omnino tunc in fundo fuisse. Qui colo- 
nus quld illo die egerit passusue sit, tam in caussae 
narratione quam in reliqua oratione ne uerbo quidem 
commemoratun Enlmuero ea res , tametsi in coniectu- 
ra posita sit tota, tamen breui mihi attingenda est. 

Fac igitur, colonum illum tunc in fundo fuisse- coiom 
Quid dicemus? Electum ab Aebutio fuisse, prohibito 
Caectna ne intraret? Non credo: cur enlm Cicero 
hoc tacuisset? cur testem eum non produxisset? At 
enim heredum communi nomine, Caecinae, Fuldnii 
libertiy Aebutii^^)^ \n possessione colonus quum esset, 
in ea possessione consllioque possidendi consistere 
eum ac durare Aebutius passus est. Nihil profecto 
minus: nam sic ne deiectus quidem Caecina fuisset 

25) Yide c. 6. extr. 

SeniMtna, Lib II. 23 



954 Cap. L De iure caussae Caecinianae. 

Fof»eMioiii« nec possidere desiisset ^). Qaid igitur est ? Nempe 
coionoo. gut eadem ui iisdemque armis, quibus Caeciimm pro- 
hibnit a fdndo Aebutitis^ coloaum, manentem quiden 
in fnndo, ditioni suae noluntatique subiecit, atque 
effecit, ut suo Aebutii unius nomine in possessione 
esset'^; aut idem hoc ut ultro etiam uellet, colonum 
slbi conciliauit. Quorum neutrum mihi uaide uidetur 
probabile: nam si ui subactns esset colonus, nullo 
dobio in hac lite a Caecina staret, grAulssimumque ei 
tam possessionis quam deiectionis testimonium prae- 
bulsset; contra si conciliatus, caussam non uideo, 
quln Aebutio argumenti testimoniique ^ Caeciuae uero 
querimoniae materiam suppeditasset. 

Denique omnis ea ratio suadere uidetur, ut aliquem 
dubitatloni locum relinquamus, num fortasse colonus 
late iam ante deiectionis diem e fundo discesserll. 

Quod tamen utcumque se habet, de eo cerie con^ 
stat, quod e Sauinio retulimus, caussam nullam esse^ 
cur Ciceroni credamus, Caecinam fundi possesslonen^ 
apprehendisse, uel adeo argumentum Inde petamus 
quo efficiatur, etiam deiectlonis tempore ex illa ap- 
prehensione Caecinam fundum possedisse. 

^Tr'.r''* Sequitur aiiud argumentum, quo Cicero possediss^^^ 
Caecinam docere se simulat. Nam sic ait: 

«Postea cur^ Aebuti^ de isto potius fundo quaim "^ 
nde aliOy si quem habesy Caecinae denunciabas ? 
•si Caecina non possidebat? * ") 

26) L. 1. g. 45. Unde ui. (de »7) L. 1. g. 46. cod. (uid -* 

quo loco uide supra p. 318. supra ibid.) 

DOl. 45 ) Coof. g. 24. t6td. (uerba 28) cap. 32. Conf. c. 7. , ne i 

habes supra p. 318. not. 46.) bis supra allatis p. 278. 



Aebutii. 



g. 4. Caecma passederit neene. 355 

Qiiid est hoc? Inuletiiin Cras iodicat ar^amentiim D«.iiMteti« 
, possedisse Caecinam: nam dbnitnciari esne 
tem et iudteUtm ostentare nisi petitioni satisfiaty 
nruE autem eius esse qui non possideat ^). 

Ipae Hotomanusy acer aliaa et acutus Tullianae de- 
mslonis oppugnator, liaeret gradumque refert, atque 
hMl argomentum, quemadmodum uere Cras obserua- 
It, eludit magis quam refellit dicendo, recte quidem 
\ pFobabiliter oratorem conclusisse, Aebnttoim^ qufa 
emmcianerU^ confessum esse de Caecinae posses- 
!one ; at eiusmodi siue confesHone siue denunciatione 
on amittl ius possesslonis, haud magis quam actlone 
ilite ^). 

Qold multa? Mihi isto TullU argumento nlhil ina- 
lo8 oeque inflrmius esse uidetnr. Quippe denuticiare 
on modo proprium esse eorum , qui rem a posHdetite 
etUuri sitUy sed etiam ualde iis usitatum, medius- 
diofl nesclo obi Yiri docti illi legerint. Sic potios 
bseroatio mea fert ut existimem : 

Denonciandi occasio mnltiplex totidemque caussae 
ool genera rerum, quas scire alter alterum uelle po- 
lerft. Hoc autem in quotidianis negotlis, ubi ios 
hille sp^tant, homfnes suae magis quam alienae uti-- 
itatia caussa uelle solent; nam In multis iuris caussa- 
omqoe flguris alteri prodest , alterum scire aliquid aui 
doissej deteriorqne est condicio eius qui sciuit qoam 
|oi ignorauit. 

Itaque, ut allatis aliquot exemplis res planior fiat, 
noenimus, eum, qui opus in solo facturus est, uicino 

29) 1.1. p. 32. 8- 4. Conf. Jnors. 30) Yide Hotomani adnotatio- 

ide.7. P.4S2. etin Argumento p.9. nem ad dd. cap. 7. et 32. 



356 Cap. L De iure camsae Caeciniafi4ie. 

Dt»o«ri.uo detmnciare. ne clam fecisse dicatur^']; contra si quis 

Aebatii. ' '7 1 

prohibere uult opus aliquod ne fiat, nonnunqaam de- 
nunciat facturo, quomagis, si nihilominus fecerit, ui 
fecisse uideatur ^^). Qul ita heres scriptus est, Si 
dotem, qnam ei promisi^ neqtie petierit neqtie exe^ 
gerit^ coheredi denunciat, paratum se accepto facere 
dotem, uel cauere; quo condicio aut impleatur aut 
appareat per coheredem stetisse, quominus impiere- 
tur^^). Quodsi uinum ita uenierit, ut dies ad metien- 
dum praestitueretur, nec intra diem admensum sit, 
uenditor emptori, ut aut tollat uinum, aut sciat futu^ 
mm, ut uinum effunderetur, denunciabit; quo magis, 
sl diutius emptor ludificauerit, effundere sibi llceat^ 
neque malitiose nimioue emptoris detrimento sibl con — 
suluisse uideatur ^*). Dicitur porro dominus, qui in — 
stitorem habet, cuidam denunciare, tie seruo a 
praeposito credat; quomagis ille, comperta domln] 
uoluntate, instltorlae actionis caussam beneficiumqui 
amittat ^^. Qul pecuniam pro alio constituerat , e 
aliquando, ne soluat^ denunciatum est, quominus p< 
cunia inuito debitore soluta mandatl negotiorumu< 
gestorum agi posset ^^). Heredl, qui non retenti 
quarta per errorem totam hereditatem restituerat 
Aristo suasit> ut debitoribus denunciaret, ne fidei 
commissario soluerent; quo facto si nihilominus soL — 
uerint, indigni a Praetore iudicabuntur, quibus, here=='-' 




31) L. 3. S. 7. L. 5. pr. gg. 34) L. 1. S- 3. De peiic. 

1—4. L. fi. S* ul^- Quod ui aut comm. r. uend. 

clam. 35) L. 17. S> ^* De instil. a< 

32) L. 5. S* 7. eod. 36) L. 27. De constit. pecun. 

33) L. 7. De C. etD. 



ei 



g. i. Caecina possederit necne. 857 

5 postea agente , denegata actione subneniretiur ^O- ^■^JI^f*'" 
1 cui permisi, ut, quod mihi debet, alii solueret, 
MMum eidem denuneiare, ne soluat^ quominus, si 
Mtea soluerit , uoluntatis meae habeat deFensionem ^'). 
nptor rei, cuius eontrouersla mouetur, uenditori de- 
inciare solet, ut in lite adesse sibi possit, neue 
wtea re euicta, quum ex empto uel ex stipulatu 
inueniretur, obifciat, parum instructum emptorem 
it neg:ligentem nd defendendum fuisse ^% Tutore rem 
ipllli uendente mater emptoribus, tie emant^ denun- 
it, quo postea puplllus, quum a Praetore postula- 
t«r, ut in bitegrum restituatur, aequiore iure utatur 
loersus eos, qui admoniti ad emendum accesserint ^^}. 
^nique fisci nomine heredltatem petitum Iri possessorl 
let denunriarl, quo citius usuras debere incipiat, ad 
eterasque res malae fidci possessoris iure censeri ^^). 
diice nunc ex ipso Tullio nostro, quod Alfenus^ 
lODi bona Quinctii Naeuius a Praetore lussus possi- 
Te coepisset, denunciauit, se procuratorem esse pa-^ 
liumque ad defendendum Quinctium; quomagis ap- 
ireret, temere Naeuium nulloque iure Praetorem de 
wridendls Qulnctii bonis adiisse^"). 

Sed satis superque exemplorum. Quippe infinitum 
it, eiusmodl denunciationes, non modo quae In quo- 
diana hominum conuersatione, uerum etiam quae cum 
;rto quodam iuris consilio uel effectu commemoran- 

37) L. 21. ID fi. Ad SC. Trebel- CoDf. L. 10. §. 3. Quae io frau. 
innm. cred. 

38) L. 106. De solutioDibus. 41) L. 10. SS- ^- ^^- ^^ bered. 

39) L.53.S*l-I>eeuictioDibus. pet. 

40) L. 47. pr. De miDoribus. 42) pro Qwnetio c. 6. 21. 



3S9 Cap. I. De iure camsae Caecmumat 



D«uncutio tu|. 43J ^ sifiglllatiiii enuflierare. Ulud uero 



ease Aiihi uideor, ut facili negotio quiuia inte 
quam uehementer errauerlnt, qui e mera deium 
hac mentione, quae In dicto orationis loco ha 
statim confecerunt, litem AebutUim illaturum i 
fme^ quinetiam ipsnm fundum Fulciniaimm ab e 
dicaturum fuisse, de eoque proposlto ut cer 
faceret Caeciiiamy denunciasse, fundum nam 
aeque Mi emisse^). 

Quae quum ita sint, expeditum profecto fner 
gare quidquam a Tullio esse proposltum, unde 
reret, talem fuisse istam denunciatlonem, ut 
Caecina possedisset, Ita fierl non potuisset; i 



43) Ylde Briisanium s, y. De- 
nuneiare et Denuneiatio, Zim- 
mem 1. 1. Tom. III. p. 354. not. 
1. -> Multo autem saepius res 
occurrit quam uerhum ac nomen , 
nec quemquam praeterlre debet, 
huie dmunciandi mori perquam 
afline esse omne illud teitationum 
genus , quarum ubique frequen- 
tissima mentio est. 

44) Minime me fugit, postea 
denunciandi hunc actum inter 
caetera etiam ad praeparandas 
euiusuis generis lites usurpari 
coepiflsCy ad eamque rem partim 
moribus, partim lege, seu quod 
legis uim obtinuit, in iudlciorum 
ordinem transiisse , ac deinceps 
uadimoniis certa quadam ratione 
coniunctum et quasi substitutum 
fuisse. Aurelius Victor in uita 
Afarct e. 16. Zimsnem I. 1. p. 354. 



Bethmann- HoUweg Civ. i 
21. p. 247. seq. — Nee 
quin peculiaris hlcee dc 
tionum usus ex communi j 
suetoque more denunciani 
quid commodum uidereli 
ginem duxerit. Conf. L 
inoff. test. L. 20. gg. 6. 
hered. pet. Zimmem 1. 1. 
gularem autem illam deDi 
speciem qui alienissimam 
a caussa , in qua disputatl* 
uersatur, esse iudicauer 
est , at eodem spiritu de 
hutii denunciatlone istem 
in contextu reprehendi » 
nem professi sunt, foc 
secum ipsi pugnare uideni 
boque distinguere , quae r 
ritate pessime confundunt 
Klotzium ad d. cap. 7. , 
nium R. Pr. R. p. 467. 



$. 4. Caecma possederit necne. 859 

ad probandain CaecUme possesaionem infirnain nu^- 
iorianqae hoc argumentam uideri. 

Sed paulio ulterlus procedere lul>et. Sunt enim, 
nisi omnls ratio me falllt, uestigia quaedam, quibua 
Ipaam, qaae Aebutio fuit, denunciandi caussam in- 
Ang^n ac persequi possimus. 

Etenim pro concesso probatoque, opinor, erit, 
quod supra doculmus, Caednam antea famlliae her- 
clscundae arbitrlum AebuHo edidlsse^). Quid ergo 
est? In hoc iudicio mag^nopere refert scire, heredUa^ 
rius sit ille fundus an Aebutii priuatus^ quinetlam 
iittie de ea re controuerHa aliqua an nnUa. Ecce 
qaod Pomponim habet libro XHL ad fifaMmim ^^). 

• Si quid contendis ex hereditate mihi tecum com- 
«mune esse, quod ego ex alia caussa meum pro- 

• prium esse dico, Id In familiae herclscundae iudl- 

• clum non uenit:* — 

ac secundum illum Paullus llbro XXIII. ad Edi^ 
clum : *0 

«Quod pro emptore nel pro donato, puta, colieres 
«possidet, in familiae herciscundae ludiclum uenlre 
«negat Pomponius.* 

Haee autem ut recte lntelli|^antur, lllud addendum 
puto, plurlmugi in ea re etiam hoc referre, uter litl- 
gatorum rem, de qua controuersia est, possldeat. Nam 
sicnti supra apparuit, in hereditatis controuersia recte 
eom, qui heredem se dicit, negante aduersario, fami^ 
(ioe herdscundae experlrl , si partem suam possideat^ 

45) g. 1. p. 280. seqq. 47) L. 25. g. 7. eod. 

46) L. 45. pr. F«oi. hercisc. 



lO 

Aebmii. 



L 



360 Cap. 1. De iure canssae Caednumoi 

i»eaaiid«tio coiilra , sl noii possideai, hereditatem prias 
debere^^); sic persuasum mihi est, Hngularem i 
rem, de qua, communis sit an alterlus propria, 
giiuTy tam in famUiae herciscundae qoam in 
muni diuidundo iudicium uenire, dummodo h 
liereditariam allaue ratione eommunem esse con 
partem suam possideat; quum non possldet, tv 
mum non uenire , sed in rem uctione prius peii op 
Cuius diuersiiatis iameisi in hoc iure aeque < 
Huctorem atque in illa hereditaiis conirouersia 
extitit^^), nullum habemus, uidetur tamen omn 
bitatio tolli partim eadem raiione iisdemque arg 
tis, quae supra exposuimus^^), pariim testimoi 
uirlnque concurrentium simllitudine ^^) , partim pi 
ribus quibusdam uesiigiis, quae in lurisconsu 
llbris Inuenluntur ^^). 



4S) Yide supra g. 1. p. 2S7. 

49) Yide supra S* ^* P- ^^- 

50) Profecto, ut in uno consi- 
stam , haud magis potest qui pos- 
sidet in rem agere quam heredi- 
tatem petere , nec debet tamen 
actione carere, qua communio 
dirimatur. Yide loca supra al- 
lata p. 290. not. 24. 

51) Conferantur quae in d. L. 
1. g. 1. Fam. hercisc. (uerba uide 
supra p. 289.) de exceptione tra- 
duntur , cum L. 18. De exceptio- 
nibus. (Africanut) «Fundi, quem 
«tu proprium tuum esse dicis, 
« partem a te peto , et uolo simul 
«iudicio quoque communi diui- 
« dundo agere sub eodem iudice. 
« Item si eius Hindi , quem tu 



« possideas , et ego propr 
« um esse dicam , fructu 
« cere tibi uellm : quaesli 
« an exceplio Quod praei 
« fundo partiue eiut non f 
«stet, an deneganda sit. 
«bique putat interuenlre 
« rem debere nec permili 
«titori, priusquam de prc 
« constet , huiusmodi iud 
« periri. » Conf. L. 16. eo> 
omnibus hisce locis ead 
eiceptio , ac possidenii 
tribuitur. In locum elu 
plane ratione succedit exe 
iudicatae in L. 8. De exc 
52) Praeterquam quod ii 
dicta L. 25. g. 7. Fam. 
consullo Paullus uidetur 



g. 4. Caecma possederit necne. 



361 



Ex his aatom, quae adhuc disputata sunt, lure i>«M»«fttio 
colligere mihl uideor, eo ferme eonsilio Aebutium 
denunciaHse Caecinae^ fundum suum esse seque sibi 
emisse, at negaret, ludicium familiae herciscundae , 
quod Caecina ediderat, de illo fundo se accepturum 
esse. 

Qaod consillum, si Caecina fundum possedisset, 
inutlle prorsusatque ineptum fuisset: contra, si AebU'^ 
thim facias possedisse, tale, ut facili neg^otio pertur- 
bare Caecinam posset molestiaque afficere. Quippe 
quum ita fundi quaestionem a familiae herciscundae 
iudicio sepurauit, iure suo usus est, duasque lites 
Caecifiaey quas actoris loco susciperet, pro una in- 
flixlt. Simul quam priorem hic intenderat, quamque 
mature ad exitum perduci, ut in eiusmodi caussis ad- 
solet, magnopere Caecinae intererat, postponere co^git, 
donec de fundo in rem actionem peregisset. Neque 
enim familiae herciscundae plus quam semel agi potest, 
neque expediens potuit uideri, peraeto illo iudicio, 
postea euicto fortasse fundo, nouam eius fundi nomine 
ctmmuni diuidundo similemue actionem mouere; ne- 
que constat omnino, nouae eiusmodi actionis perinde 
hac aetate copiam fuisse, atque Ulpianus et PauUus^ 



se , eum rem possidere , qui 

«ommunem esse negarei > eonside- 

rtnda eU eiiamL. 7. g. 5. Comm. 

€]iuid. (Yerba uide supra p. 314.) 

Quo loeo proprietatis quoque 

controuersiam scribentis animo 

f>buersata sit propterea necesse 

esi , quod , ubi inter litigatores 

tonuenii, rem communem esse, 



non modo iusta sed ne ulla qui- 
dem possessio requiritur. L. pen. 
eod. (Seaeuola) « Communl diui- 
« dundo iudicio recte agi , siue 
« neuter possideat , siue alier so- 
«ciorum Hindum non possideai.» 
Conf. L. 25. S- 1* Fam. bercisc. 
(Yerba exbibui supra p. 289. 
not. 20.) 



36S Cap. I. De iure caussae Caecinianae. 
D6M««t»iio quttiD, quo iureipsi uterentur, praeterea nihil , specta- 

Aebatii. _ . 

rent, nobis tradiderunt ^^). 

Atque haec quidem satis plana et aperta. Alia 
incertiora leuiter attingere malo quam latius disputare 
aut quicquam affirmare. 

Quale futurum fuit illud iudicium, quod de diui- 
denda hereditate CaecUia Aebutio ediderat^ leyUUmum 
an qu4>d imperio cotUiueretur?^^) 

Nimis difficUe est statuere, hac aetate omne iudi- 
cium, quod non iudicem sed arbUrum haberet, uisum 
esse imperio contineri^^)\ tUud pottus dixerim, parum 



53} L. 20. 8* ^* PAin* b«rei8c. 
(VlpiainvL») «FamiUae herciscun- 
«dae iudicium amplius quam se- 
« mel agi non potest , nisi caussa 
«cognfta. Quodsl quaedam ret 
« indiuisae relictae sunt , com- 
«muni diuidundo de hls agi po- 
«test. — Paullily 18, 1. «Arbi- 
«ter familiae herciscundae plus 
« quam semel dari non potest : 
«et ideo de his, quae diuisa eo 
«ludicio non sunt, communi di- 
« uidundo arbiter postulatus par- 
«tietur. » Conf. L. 1. C. Famil. 
bercisc. L. 35. De pactis. 

54) Gaii IV , 104. seq. « Legi- 
« tima sunt iudicia , quae in urbe 
«Roma uel intra primum urbis 
«Romae miliarium inter omnes 
«ciues Romanos sub uno iudice 
« accipiuntur ; eaque iege luUa 
M.iudieiaria , nisi in anno et sex 
«mensibus iudicata fuerint, ex- 
«plrant: et boc est quod uuigo 
« dicitur , e lege l%iUa litem anno 



« et sex menslbnt morl. — Impe- 
«rio uero continentur recupera- 
«toria et quae sub uno iudice 
«acclpiuntur interueniente pere- 
«grini persona iudicis aut Utlga- 
« toris ; in eadem caussa sunt 
« quaecunque extra primum urbis 
«Romae miliarium tam inter ci- 
« ues Romanos quam inter pere- 
«grinos accipiuntur: ideo autem 
« imperio contineri iudicia dicun- 
« tur , quia tamdiu ualent , quam- 
« diu is , qui ea praecepit , impe- 
« rium habebit. » — Legitimis iu- 
diciis Ciceronis aetate neque an- 
nus ille et sex menses neque aliud 
tempus ullum fuit praesUtutum. 
Qua de re tractaui In libro de 
Litiscontestatione et re iudieata, 
g. 15. P' 133. seqq. 

55} Conf. pro Q, Roseio c 5. 
8. fi. , pro Murena c. 12. extr. , 
Sauinium Syst. d. b. R. R. Ton. 
y. p. 101. not. b. 



g. '4. Caecina possederit necne. 



m 



esse exploratum, Romae an Targutiiiis alioue loco i>c>u»ciAiio 
CaesefuHa cum Caecina uixerit, ubiue diem illa qui- 
dem obierit, hic autem famiiiae herciscundae arbitrum 
petierit^^). Si TarquiiiiU^ ecce tibi iudicium imperio 
eotMnetiM, nouumque, quod Caeciiiae immineret ex 
aoua Ula fundi controueraia periculum. Etenim accepto 
iam familiae herciscundae iudicio metuendum erat, ne 
qui arbitrum dederat magistratu prius abiret , iudicium- 
que intercideret, quam, exspectata de fundo sententia, 
suscipi peragique posset^^); aut nondum accepto^ 
quod magis est probabile^^], eodem metu Caecina 
fortasse impediebatur , ne illo anno iitem contestaretur. 
Denique uidendum, ne Caecina^ si prius in rem 
agere de fundo ueilet, notissima iila exceptione Quod 



56) Si quis propter illam con- 
snetodineni , quae Cae$mnia$ 
cnm AtinUiOf urbano sane homi- 
nef post mortem Fulcinii, supe- 
rioris uirl, fuit, statuere uelit, 
Ca$imniam tunc Momae habitas- 
se, nott repngno, tantum mone- 
bo, de iUa consuetudine, postea- 
qnam Caseinae nupsit, nihii tra- 
di. Contra nuUo dubio cum Coa- 
etiia, uiro suo, uixit, nec pro- 
bablle est, bunc breui illo tem- 
poris interuallo , quod inter Cae- 
t fl wwi a e mortem et baoc caussam 
fait, sedes mutasse* At Romae 
tunc Caecinam non habitasse , 
qoom ei ab AeinUio denunciare- 
tar quod nouimus, quantumuis 
Uui indicio est, quod curiose 
Tutlitcs narrat, Romab in foro 
Atintiium Caeeinae denunciaue , 
d. c. 7. Adde quod in c. 32. in 



laude Caectnoa ponitur, «amplis- 
«simis uiris Etruriae totius In 
«utraque fortuna cognitum (esse) 
«muUis signis et uirtutis et bu- 
«manitatis. » 

57) Yide supra notam 54. et loca 
in d. meo libro ex luuenaU , 
Seruio Digestieque collecta. 

58) Quod in c. 7, Caecina dici- 
tur arhitrum famUiae Kerciscun- 
dae postulauiite , non satis argu- 
menli esse puto, rem in iure 
absolutam, litem contestatam in 
iudiciumque deductam fuisse. Ni- 
mirum quae nobis sunt exempia, 
haudquaquam me adducunt, ut 
credam , primo fere aditu res in 
iure peragl atque in iudicium 
transmitU solitas esse. Conf. pro 
Tullio c. 38. 39. pro Quinctio c. 
7.9. 19—21. Gai. lY, 184. 



364 Cap. 1. De iure caussae Caecinianae. 
iianiuicutio pRABiYTUiciUM HBRBDiTATi NON FiAT , periclitaretur ^^) , 

A0b«tii. ^ " 

adeoque in captiosissimaiD hoc dilemma tum adductus 
fuerit, ut, si famUiae hercisaindae prius ageret, 
fundum e diuisione iudicioque dimitteret, sin in rem 
de fniido , dilatoria exceptione ^) repelleretur. Quod 
periculum etiamsi forte aliquo siue iuris admlniculo 



59) L. 13. De exceptioDibus. 
(IvHianui) « Si post litem de here- 
«ditate contestatam res singulae 
«petantur, placet non obstare 
« exceptionem , Quod praeiudi- 
« cium herediiaii non fiai : futuri 
« enim iudicii , non facti , nomine 
«buiusmodi exceptiones compa- 
« ratae sunt. » L. 25. g. 17. De 
bered. pet. (fllpianus) «Item si 
«rem distraxit bonae fidei pos- 
«sessor, nec pretio factus sit 
« locupletior : an singulas res, si 
«Dondum usucaptae sint , uindi- 
«care petltor ab emptore possit? 
«et, si uindicet, an exceptione 
«Don repellatur, Quod praeiudi- 
«ctum hereditati non fiat inter 
aaetorem et eum, qui uenum de- 
«dtt: quia non uidetur uenire 
«in petitionem bereditatis pre- 
«tium earum, quamquam uicti 
«emptores reuersuri sunt ad 
«eum, qui distraxit? Et puto 
« posse res uindicari , nisi empto- 
«res regressum ad bonae fidei 
«possessorem babent. Quid ta- 
« men si is , qui uendidit , para- 
«tus sit ita defendere beredita- 
« iem , ut perinde , atque si pos- 
« sideret , conueniatur ? Incipit 
«exceptio locum habere ex per- 



«8ona emptorum. Certe si mi- 
«Dori pretio res uenierint, et 
« pretium quodcunque iUud actor 
« sit consecutus ; multo magis po- 
«terit dici exceptione eum sum- 
«moueri» rel. Conr loca supra 
p. 2S9. Dot. ai. allau. — Illud 
Don potest in dubium uocari, 
quin Caecinae , sl in rem cnm 
Aebuiio egisset, non solum pro- 
bandum fuisset, fundum Caesen- 
niae fuiise , uerum etlam Caesefi- 
niae se heredem esse: nec magis 
illud , quin idem plane illius ei- 
ceptionis ius fuerit, siue beredi- 
tatis controuersia , quae fuiura 
essel , peculiari sua in rem actio- 
ne intenderetur an familiae her- 
ciscundae iudicio , sicuti in hac 
caussa accidii, includeretur. 

60) Quod eiceptionum genus 
quo eCTectu fuerit , Gaius docet 
Comm. lY. g. 123. « Obseruan- 
« dum est autem ei , cui dilatoria 
« obiicitur eiceptio , ut differal 
« actionem ; alioquin si obiecta 
« exceptione egerit , rem perdit ; 
«nec enim post lllud tempus, 
«quo integra re euitare poterat, 
«adbuc ei potestas agendi su- 
«perest, re in iudicium deducu 
« et per exceptionem perempta.» 



g. 4. Caedna possederit necne. 365 

dae inagistnitiis auxilio euitari potuerit, nouam tamen i>«>*«>«**t^ 
difiiciiltatem Caecinae attulisse satis credibile est. 

Sed ut ad ea reuertar, quae certiora antea ostendi, 
cor denunciauit Caecinae Aebutius , nec potius impru- 
dentem male agendo detrimentum capere passus est? 

Nempe sibi ipse consuluit , ne malitiose tacendo doli 
ac fraudis crimen incurreret, adeoque ignorantiae ex- 
cosationem, tum magistratuum, qui ius dicerent, auxi- 
lium ei conciliaret: nam in eiusmodi rebus alterum ab 
altero edoceri, iuris quodammodo ac necessitatis fuis- 
se, cum exemplls supra allatis aliisque multis, tum 
omni iiUerrogaiionufn in iure materia et ratlone per- 
spicuum est Adiicias licet, nihil sibi Aebuiium de- 
nunciando nocuisse, neque ultandi periculi aduersario 
opportunitatem praebuisse, quoniam, quam Caecinae 
controuersiam denunciault, ea ui magls sua ac pote- 
state quam huius ignoratione incommoda esset. 

Caeterum quod negat orator caussam fuisse, cur 
de hoc maxime fundo nec de alio Aebuiius CaecinM 
denunciaret, nisi hunc Caecina possedisset; expedi- 
tum hercle fult reponere, quia huius fundi controuer- 
siam sibi futuram esse intellexisset , idcirco de hoc 
fondo denunciasse: inielligi autem e multis aliis rebus 
indiciisque illud potuisse quam ex eo, quod CaedtM 
tum possedisset. 

In summa, satis, opinor, perspicuum est, longe 
aerius potuisse ab iUa denunciaiioiie argumentum peti, 
Aebuiium quam Caecinam fnndum^ de quo agitur, 
possedisse. Illnd autem utile erit cognouisse, nihil 
fere nimis Inane Infirmumque esse, quin orator, huius 



366 Cap. L De iure caiussae Caednianae. 

De«uBmtio locl sngiMtifs pressus obiter saltem arripiat, atque tur- 
bandornin recaperatoruni anditoninique caussa \n di- 
eendi qnantulumcunque usum conuertat. 

i>«dttctto Restat quod extremo loeo Tulliusj utdoceat, Cae^ 

qoM mori- 

btt. At cinam possedisse , adiecit : 

«Ipse porro Caecina, cur se moribus deduci uole- 
«bat, idque tibi de amicorum, etiam de ipsius 
«C. Aquiliii sententia responderat ? * 

Nunc, si recte perspexi naturam dedtictionis huius, 
quae moribus fitj expeditum est, quam sit haec pos- 
sessionis coarguendae ratio omnium uanissima et ieiunis- 
sima. Meraest, meo quidem iudicio, uerborum capta- 
tio cauillatioque , neglecta prorsus re ac iuris ratlone. 

Quod ut facilius intelligatur, ecce totam artificii 
structuram : 

Deduci de fundo non potest nisi qui in fundo est. 

At qui in fundo est^ possidet. Possideat igitur 

Caecina necesse est^ qui de fundo postulat ut ah 

Aebutio deducatur ®*). 

Sed huic ar/^umentationi uera uis ac ratio deductUh- 
nis^ quae moribus fit^ quam maxime repugnat. Ea 
quae sit, alio loco nuper latius a me disputatum est^^); 
nunc satis erit summatim repetere. 

61) Sic etiam cum Hotomano « eam quidem caussam , quod 

Crat fDtellexit , qui 1. 1. p. 32. seq. « confiderent sibi facilem posses- 

baec habet: «Possessio porro «sionis probationem fore. » — 

«Caecinae aperta est ex eo, quod Hoc unum interest , quod Crai 

«se morfbus deduci uolebat, id- credidit ruUto , non Item Hoto- 

«que responderat; cum solos manus. 

«deduci eos , qul posHdent , uel 62) Zeitschrirt f. g. R. W. 

«qui certe tunt in fundo, iterum Tom. XI. 
« Ipse notat Hotcmanus , et ob 



bM U 



g. 4. Caecma po$sederit necne. Si7 

Ollfli qmuB lege agebatur, qaemadmoduni fondum J^;;'*^ 
aedeaoe pelere ac de eiuamodi rebus per aaeramentum 
agere aoliti aint, ex ipsis Gait uerbis licet cogno- 
acere "). 

«Si In rem agebatur, mobilia quidem et mouentla, 
« quae modo in ius afferri adduclue possent j in iure 
uindicabantur ad hunc modum: qul uindicabat, 
festucam tenebat, deinde ipsam rem apprehende- 
bat, uelut homlnem, et ita dicebat: Hunc bgo 

HOlflNKSr BX lUBB QuiBITIUM MBUM B8SB AIO SB- 
CUKDUM SUAM CAUSSAM SICUT DIXI : BCCB TIBI UIN- 

DiCTAM iMPOsui; ct slmul homini festucam impo- 
nebat; aduersarius eadem similiter dicebat et fa- 
clebat; cum uterque ulndicasset, praetor dicebat: 
MiTTiTB AMBO hominbm; illi mittebant; qui prior 
uindicauerat , ita alterum interrogabat : Postulo 

ANNB DICAS QUA BX CAUSSA UINDICAUBRIS ; ille rC- 

spondebat: lus pbebgi sicut uindictam imposui; 
deinde qul prior uindfcauerat dicebat: Quando tu 

INIUBIA UINDICAUISTI D ABBIS SACEABfENTO TB PEO- 

coco; aduersarlus quoque dicebat: Simiutbr bgo 
tb; seu L asses sacramenti nominabant. Deinde 
eadem sequebantur, quae cum in personam agere- 
tnr; postea praetor secundum alterum eorunpi uin- 
dicias dicebat, id est, interim aliquem possesso- 
rem constituebat, eumque lubebat praedes aduer- 
sario dare litls et uindiclarum, id est, rei et 
fructuum; alios autem praedes ipse praetor ab 

63) Gomm. lY. g. 16. seq. — Festui s. y. SupergtiUs et Vindi- 
Conf. GeU. XX , 10. Ci€» pro Mu- ciae. Valerius Probus (Bd. Goiho- 
rena c. 12. de Oratore 1 , 10, 41. fredi 1632) p. 1476. 



bia ftt. 



368 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. 

Martio^ «utroque accipiebat sacramenti, quod id tn p«bli- 
«cuin cedebat: festuca autem utebantur qoasi hastae 
«loco, signo quodam iusti dominii: maxlme enim 
«sua esse credebant quae ex hostibus cepissent, 
«unde in centumuiralibus iudiciis hasta praeponi- 
«tur. — Si qua res talis erat, ut non sine incom- 
«modo posset in ius afferri uel adduci, uelut si 
«columna aut grex alicuius pecoris esset, pars 
«aliqua inde sumebatur et in ius afferelMitur, et In 
«eam partem perinde atque in totam rem praesen- 
« tem fiebat uindicatio , uelut ex fundo gieba sume- 
«batur et ex aedibus tegula* rel. 

Sed abro^atis legis actionibus hoc modo per for- 
mulam coeperunt in rem agere, ut in iure actor tali 
sponsione aduersarium prouocaret: Si ruNDUs quo db 

AGITUR EX lURB QuiRITIUM MBUS EST, SESTERTIOS XXV. 

NUMMOs DARE spoNDBs ? deindc formulam ederet, qua 
intendebat sponsionis summam sibi dari oportere. Si 
mui autem ab eo quicum agebatur satlsdandum acto 
erat propria quadam stipulatione, quae ad instar anti 
quae legis actionis appellabatur pro praede litis e 
uUidiciarutn ? ®*). 

Ecce uero in noua hac agendi forma, quomodo 
principio constituta est, reliquias quasdam et quasi 



64) (^ai.IV, 93.94., ubi prae- «quia olim, Gum lege agebaiur 

ter uerba , quae supra p. 11. ad- «pro lite et utndictts, id esl, pr( 

scripsi , haec habentur : « Ideo « re et fructibus • possessore pe- 

« autem appellata est pro praede « titori dabantur praedes. » 

«h'(i« uindiciarum stipulatio , quia Conf. in Verrem 1 , 45. 
«in locum praeditim successit. 



g. 4. Caecina possederit necne. S69 



niloreiii obsoletum antiquae legis actionis, ai posterio- 
rem eiiiapartem tnde a uindieiia dictis respexeris: dico ^^ 
tpoiuiotUs cum sacramefUOy tum saHidoiuH similito- 
dinem. 

Sed quid de priori parte tunc actum est, uidelicet 
de mafiu comeretida ac de uUulicUs a Praetore dicen^ 
iis? Haecne omnia repente abiecta exstinctaque sunt 
ne uestigio quidem relicto? 

Non opinor; immo lioc quoque ioco, uti mos est 
Romanis, agendi rationem ita nouauerunt, ut ueteris 
taraen instituti reliquias aliquot et quasi umbram con- 
seroarent. 

Quid ergo est? Quo simplicior esset ac minus im- 
pedita solennitas in iure celebranda, Praetorem, quoad 
fieri posset, ab iiiis rebus uacare uoiuerunt, easque 
priuatae litigatorum curae demandauerunt. 

Atque talem puto deductionis illius in fundis aedi- 
busue uindicandis origlnem fuisse: quae, qnia hominum 
magls consuetudine quam lege aliqua inualuit, moribus 
lieri dicebatur ^^}. Etenim qui ad manus conserendas 
inulcem sese prouocauerant , deinde omnem uim, quam 
cUdlem et festucariam Gellius dicit, ex uetere ritu 
cum solennlbus uerbis peregerant, uindiciasque a Prae- 
tore dictas acceperant, quid assecuti erant? \empe 



65] Praeterquam in oratione 
pro Caecma (ubi uide c. 1. 7. 8. 
10. 11. 12. 32.) semel tantum , 
quod sclam, huius deductionis 
■nentio occurrit, uidelicet pro 
Tiiiiio c. 20. ▼•. « Ad uillam erat 
'«Tallius. Appellat Fabius, ut 

a«M«triay Likw U. 



« aut ipse Tullium deduceret aut 
«ab eo deduceretur. Dicit de- 
nducturum se Tulllua» uadimo- 
«nium Fabio Romam promissu- 
«rum. Manet in ea condicione 
« Fabius » rel. Yix dubitare licet , 
quin 7tiU<tts funduro possederit. 

24 



370 Cap. I. De iure canssae Caecimimae. 

^^•*^ id ipsQin, Qt sciretor, utnimqiie sibi fdndaa vindlcaFe, 
^^ nonc aatem eo rem peraenisse, ut alter, qoamdia lia 
easet, posrideret, defendendiqae fdndi munerl obatri- 
ctus esset, alter petitoris locnm teneret. 

Idem lioc, abrogatis legls actionibus, caraQerant, 
ot priuata illa deductUme deinceps asseqaerentar. 
Itaque qui fundum non possidebat, imaginarla quadan 
ui in possessorem impetum faclebat quasi occQpataras 
fandum possessionemque adaersario erepturus; hic au- 
tem uim ul depeiiebat, atque aggressorem ueiuti ob- 
torto collo de fundo deducebat, possessionemque saaa 
etiam ui manuque adserebat; sedslmul, quo appareret, 
eelebrandi non coj%temfietuH luris caussa pu^natuiB 
esse, roganti aduersarlo uadimonium fnwnittebatj 
eoque facto rei ipsius lure ludicioque defendendae 
munus officiumque in se susciplebat ^). 

Slc, mea quidem coniectura, haec deductlo praepa- 
randae in rem actionis caussa peragi solebat, quan* 
docunque de fundi proprietate ita ambigeretur, ut de 
praesenti tamen possessione inter litigatores constaret. 
Nam quum in re petenda actorU semper partes i^ 
sustineret, qui deduci se passus esset^ possideret au^ 
tem ac secum qnid ageretur exspectaret, qui deduxis^^ 
set; facile apparet, ubi uterque possessoris locui^ 
affectaret, deduci neutrum, deducere ntrumque Qoluis^* 
se. Uic igltur deficiente litigatorum consensu prloat^ 
lUa ac uoluntaria deductlo cessabat ^^) , legitiDiae coD'— ' 



66) Vlde praecipue quem mo- 67) Idclreo ubl propter tlterta' 

do attuli locum ex oratlone pro slue errorem siue tlmulatloDei* 
T\Mio» falso slbl uldebantnr tonttmUn, 



g. 4. Caecina possederU neene. >71 



ronanriae ac magistnitas iurisdictioni imperioqae locus ihimmio 
rai. Ne mulia, interdicto Un possioBTia agendom i>"* •*- 
rat; quod interdictum in conirmersa possessione 
crinde atque in bicoiUrouersa deductio in locum legis 
etlonis successerat Sed Uti possidktis interdicti 
la, ordinem exitumque non huius propositi est enar- 

De illa uero deductiom Iioc unum adiiciam, postea^ 
adinuenta peiitoria formula obtinuit, ut non 
•lua per spoiulofiem y uerum etiam recto iure In rem 
l^ere liceret^^), conseruatam quidem, si quod uerisi- 
dle est sequamur, translatamque in nouum ageridi 
;eniia consuetam tianc deductionem a principio fuisse, 
Mx autem iii hoc potissimum inutilem uisam esse, ac 
leinceps in pristina quoque per sponsionem agendi 
forma in desuetudinem abiisse: denique hac ratione 
efectom esse, ut uix ultra prima Imperatorum tempora 
In nsQ retlneretur, neque omnino ad lurisconsultorum 
nostrorum aetatem perueniret. 

Quibns jam perspectis ut ad propositum renerta- 
mnr, nomquid ueri liabet quod Orator tentat arguere, 
CmeeiMtm , nisi possedisset , deducendum sese Aebutio 
nblatarum non fuisse? 



kM segoUo aecidU, nt eiMis 
]!■ als, quam toDstltueraDl cele- 
bnre, Id •otldam olm, uelut in 
propoilta CoMifiaa caossa , dege- 
terafot» 

6S) CoDluDCtlm egl de hoc in- 
Hrdleto et de deducUoDe , loco 
fspra p. 366. Dol. 62. laudato. 



69} AdmoDeDdl sumus , for- 
muiam petltoriam dceronii iam 
aetate in usu fuisse, de Id rem 
actiooe per spoDslonem sic Gakm 
uerba facere, ut obsoleta tunc 
fnisse haudquaqaam uideatur. 
de. tn Verrm II, 12. Gai, IV, 
01-94. CoDf. ibid. gfi. 41. 61. 



37S Cap. L De iure caussae Caecmianae. 



Muetio 
fttM n 
bmfit 



Mediusfidins ne tantninin quidem. Contra nmximo 
lllud argumento est, non modo Caecituim non posse- 
disse, sed etiam de praesenti Aebutii possessione con- 
fe&sum tnnc fuisse. Atqne tioc est quod supra de- 
monstraui, meram isti argumento uerborum cauiilatio- 
nem inesse, iure autem et ratione prorsus uiderl de- 
stitutum omninmque uanissimum inanissimumque ftiisse. 

Quodsi dubitatio aliquem capiat, quemadmodom 
fieri potuerit, ut ad istius numeri argumenta Tuliius 
descenderet, primo alterum illud, quod praecedit, a 
denwiciatione illa petitum , liaud multo sane probabi- 
lius, exempli loco citabo; deinde hoc addam, esse 
quaedam apud lurisconsultos uestigia^^), qnibus nescio 
an eo ducamur, deductionem iliam, quae morlbus fit, 
ad possesslonem non adeo ualuisse, ut eam etiam 
transferrety immo qui in rem acturus deduci se pas- 
sus esset, ei nihilominus liberum fuisse, omissa uindi- 
catione ad possessionis disceptationem reuerti , et quam 
tunc habuisset possessionem , si alia de caussa non ami- 
sisset, iiUcrdicto retinere^ sin aniisisset, recuperare. 

Quod si ita fuit — et magis est credibUe, quod iiu 
recitatis Digestorum locis traditur, ex antiquo illo 
deductionum tempore transmissum ac postea conser- 
uatum, quam a lurisconsuitis nostris, obsoleta dedo- 



70) L. 12. g. i. De A. y. A. P. 

(Ulpianus) « Nihil commuDe habet 
«proprietas cum possessione: et 
«ideo DOD deoegatur ei iDter- 
a dictum Uti poisideti» , qui coe- 
«pit rem uindicare: dod CDim 
«uidetur possessioui reDunciasse 
« qui rem uiudicauit. >» Quo de 



fragmeoto traetat SauiniuSt Bes. 
g. 6. p. 39. S- 32. p. 422. $.36. 
p. 469. Goof. L. IS. $. 1. De ni. 
(Papinianus) « Eum , qui AuidaB 
« uindicauit ab eo , cum quo io- 
« terdicto Und$ ui potalt experiri, 
« peodeote iudicio oihiloiiiiBiis 
« interdicto recte agere placQli.» 



g. 4. Caecma po$sederit necne» 873 

ctiooe. recens inuentom introdoctumqoe esse — paolio o^^iieuo 
facillus intellfgitur , quomodo Tullius ausus sit de pos* ^ '^ 
aessione CaecUiae affirmare, quamuis ipse narrasset, 
CaecUuitn deducendum sese Aebutio obtulisse. 

Admonendi denique sumus, bis oratorem in com- 
nemoranda iila deductlone curare, ut, quod Caecitia 
de ea re com Aebuiio tunc constituit, sciatur, adAi- 
Utts amielM ac de eorum sententia constltuisse; aitero 
aotea loco etiam ipsam C. AguiUii auctorttatem ad- 
Ucere ^')- Quae res nescio an ulres addat coniecturae 
iam ex iliis, quae de deductionis natura nos dlsputa- 
oimus, orlundae, uidelicet Pisonem aduersarium ex 
illo facto arma sibi contra Caecinam parasse. Quid 
enlm, sl reapse slc arguisset: 

Tu si fundum possidebasy cur ipse uoluisti ab 
Aebutio deduci eaque ratione actoris partes sus^ 
cipere? cur non ultro deducturum te Aebutium 
professus es eidemque uadimonium promissurum? 
Quum itlud commisistiy mnne confessus es , Aebtj^ 
ttum itoi» te possidere? 

Huic oero obiectloni Caecinae nomine orator, ultlo- 
>o quidem ratiocinandl genere, at uel hodie uulgatls- 
>ioo , sic uidetur occurrere : 

Consulto id feciy quinetiam de probatissimi iuris^^ 
cofuulti sententia. Non potui igitury quum id 
feciy iuri meo nocere. 

71} e. 7. c placalt Caeeinae , de « tur. Dies ex utiiusque commo- 

«amieorum s0fitencui, coDstituere, cdo sumitur. Caecina cum ami- 

< qoo die io rem praesentem ueni- «cis ad diem uenit in castellum 

«retur* et de ftindo Caedna mo- nAxiam» rel. Conf. c.32. uerbis 

«ribos deduceretar. Colloquun- supra p. 366. proiatis. 



374 Cap. L De iure cauesae Caecmiamae. 

Ad quae promptiasimuni profecto fiiit sic reflpoo- 
dere: 

Tu uero nlhU tuH tuo pogsessionUie fwcuisM tiet/ue 
derogasti; Ulud tameti ultro declarattij fiuUam 
esse fttafM possessionem: quod ut iUo facto decla^ 
raresj etiam sunmusy quem dids, iuriscofuuUm 
facUi negotio auctor tibi fieripotuUj si ipsi tdde^ 
batur, id quod fws quoque cofUefidimuSy posses- 
soris locfjm obtinere te fmllo modo tmUoque itidice 
possCj fiihU igitur te amissurumy si uUro cotwe^ 
deres possessiofiem Aebtitio, partesque actoris Iti 
te reciperes. 

Atque haec hactenus. Satfs autem, ut opfnor, ian 
perspicuum est, cotistUutam istam deductioficm haud 
magis quam deimndationem uei Caesefifiiae ttsum- 
fructum tocatiofiemue ad coar|:uendam Caecifiae poS" 
sessiofiem ualere, denique reuera Caecifiam fiifidum 
?io7i possedisse. Nec temere Sauifiitis monuit, non 
solere TuUium bonas solidasque, quas in caussa ha- 
beret, defenslones adeo paucissfmls uerbis et quasi in 
transitu proferre, neque, ut ita dlcam, in extreino 
quodam orationis angulo abscondere ^^). 

Caeterum qui his nostris diebus Caecifiae caussan 
hac parte nouis quibusdam argumentis defendere uo- 
iuerunt; qualia sunt, haud magis Aebutium quam 
Caecinam de sua possessione domisse; tierisimik 
essCy AebtUium Caesetiniae 71011 sibi emisse^ et id 



72) BesUz g. 40. p. 51 1 . — Cod- ad Quinctianam supra scripsiDBS 
reraotur quae de hoe TuUii more p. 180. seq. 




g. 4. Caecma possederit necne. 375 

genus dmtlia ^^) : nlhil aliod milii probauemnt nisl forte 
hoc, nescire se, qnid intersit inter possegsUmem ac^'^ 
jnroprietaiemy quinetlam, quid intersit tnter actorem 
tumque quicum agUur^ et quaedam alia, ad interpre- 
tandas orationes de cauasla priuatla clulUque iure ha- 
bitaa perquam necessaria. 

78) Nr4m 1. 1. p. •— 8. KloiM ta AaDoltUone p. 459—01. 



•ffUfMtiO. 



$.5. 

De AebutU defcfistotie Non deieci sed obstUL 

Non possedit Caedna^ sed in indicinm non iienltj 
possederit necne. Saiua igitur etiamnunc caosaa elnfl 
esse potest. Quid autem, quod acerrlme contendissc 
Pisonem apparet, Caednamy quum uim illam patere^ 
tur, in fando noii fuisse; multum interesse, eVMatun 
aliquis unde essety m accedere et intrare prohtbea^ 
tur; non uideri deiectum qui prohibitus sit, denlquc 
nisi qui deiectus uere dlci possit, nemini comparaton 
esse hoc interdictum ^) ? 

Hanc defensionem TuUius ita pro ieiuna calnmnia 
improbaque uerborum cauiliatione exagitault et sum- 
mopere se contemnere professus est, ut dignam tamen 
iudicaret, in qua refellenda dimidiam fere orationic 
partem impenderet ^). 

Fidem feclt nostratlbus, mirari solent, tam longun 
hoc loco oratorem fuisse. Nlhll repugno, falsam essc 
istam defenslonem, si de eo iure quaeratur, quo non 



1) Vide c. 11,31. c. 13, 36. 
extr. G. 14, 39. c. 17, 49. c. 23, 
64. 66. 

2) Praeter loca modo in nota 1. 
allata huc pertlnent etiam c. 13, 
38. c 17, 60. c. 18—22. c. 23— 
31 , 89. Nam etiam quae de sen- 
tentia aut uerbii in interpretando 
sequendis , de reliquarum Inter- 



dicti partium et concepUone el 
intellectu , de luriftConsultoniB 
auctoritate et de iuris cinllis prae- 
stantia , de genuino ueroque sen- 
su uocabulorum UicnB el so al 
q. g. a. disputantur, ea omnla 
ipsam hanc Pisoni» defensionem, 
in qua nunc uersamur , spectant. 



S. S. Defmmo Nan deieci sed oMUi. 377 

■odo Merdieio tibieere sed ne deiM quidem potest , ^*^*^ 
qvl non possederlt. Ipse supra in adumbrando illo 
inre, quod OaUy I//p(ani caeterorumque lurisconsulto- 
nnn nostrorum aetate obtinuerit, ne^aui quicquam in- 
tereaae, electua detruausque sit posaessor an Intrare 
quom uellet probibitus ^). 

Yerumenlmuero quo iure tum utebantur, quum haec 
inter Caectiiam et AebuHum caussa ageretur^), talem 
testimo hanc PisofiU defensionem fuisse, ut aut hac 
aut alia nulla Caecbia uinceretur. Quamobrem nihil 
intfquius nobis erit, quam ut diligentissime , quid ua- 
leat ea defensio, exploremus. 

Quo loco TuUius refutandi caussa cum alia multa 
tuD haec protulit ') : 

«Nondum de Caecinae caussa disputo, nondum de 
.« iure possessionis nostrae loquor: tantum de tua de- 
«fenslone, C Piso^ queror. Quando Ita diciset ita 
«constituis: Si Caecina, quum in fundo esset, inde 

• deiectus esset, tum per hoc interdlctum eum re- 

• stitul oportuisse: nunc uero deiectum nullo modo 

• esse Inde, ubi non fuerit; hoc inderdicto nihll 
«nos assecutos esse: quaero, si te hodie domum 
«tuam redeuntem coactl homines et armati non 
«modo limine tectoque aedium tuarum, sed primo 
«aditu uestibuloque prohlbuerlnt, quld acturus sis.* 
Qttid putabimus habuisse Pisonem, quod ad haec J^i^ 

responderet ? 



laprt p. 318. Ibique nota 46. dUset (letar naciM. Ylde supra 

4) TeDenduDi est, quod antea p. 326. et p. 337. seq. 
cognoalmaf , in hoc interdicto 5} cap. 12.. 

iBiQdiciam non uenlsse, po$s^ 



878 Cap. L De iure caussae CaeemUmae. 

Agam equidem Csic mihi uideor eom audire oerbi 
facientem^, qmm ilhid^ quod dtcUf ntiAi acctde' 
rity UUerdicto de ui haminUms coactis armatis^t 
ac confido^ eodem iure eodemque i^Uerdicto nu 
uicturum esse restitutumque iri, quo te uunc i» 
hac Caecinae caussa nifM egisse mc assequi qutC' 
quam^ oportere defetido. Fingis me domum mean 
redeuntem coactis armatisue hominUms ab aliqm 
prohiberi ne itUrem. Quid postea ? Tu uero quasnif 
uis acerrimus Caednae defensor ^wn adeo inkMif 
matms es, tU neyes non modo meam domum - 
meam esse^ uerum etiam a me possiderL A 
CaeciiM fundumy de quo agitWy mc possedit^ tie 
probauU smim esse. Coticedo tiMj qui funduM 
aedesue possederU^ si ui hominibus armatis in^ 
trare fuerU prohibUuSy eum periiide restitui ho 
iiUerdicto oportere ac si eiectus tum fuerU^ qum 
corpore suo ibi esset. Nobis autemy sicut atUe 
dixiy cum eo res estj qui^ qtmm prohiberetur ^ tia 
possedU. 

lam quaeso mihi quoque per te liceat exempba 
cofifitigerey in quo uideamus^ ne ipse tu uUro mil 
comedasj eorum caussay qui non possederint 
utUe esse aliquandOj quinetiam tiecessarium y spt 
ctarCy eiecti siiU indCy u6i fueritUy an prohiH 
quo ueUeiU accedere. 

Age igitur fac te ipsumy M. TuUiy qtmrn in funA 
tuo esses y eumque tam corpore quam anitno y fU 
mine cotUradicefUe y possideresy adspicere aiiquei 
peregre aduenietUemy qui iti omtii hac terra i 
regiotie tmmquam atUea fuissety t%ec tiegotU quli 



g. 6. Defmrio Nan deieci eed obsHtL 37(^ 

^fwm ibi habuUset; facj quaeso^ ei kambii^ quum 
appropiuyuaret j siue solus Hue cum alU$ homini^ 
bus, siue armatus siue i$iermiSj UUroitum sibi aut 
petitunis ant expugtiaturus , te quam efficacissime 
possesj quinetiam ui hominibus coactis armatisuCy 
ne tngrediatWy obsistere^ eumque prohibere atque 
a fuMus tuis arcere: tutm omtUum mortalium 
quemquamj stue peritum iuris siue imperitumy 
putaSy aduenae iUiy ut interdicto hoc agatj eaque 
aetiotie in possessionem fuiidi tui restitui se opor- 
tere contetutatj auctorem probatoremque esse fu^ 
turum? 

Valet igitur aliquatuto tamen aliquidy quod adeo 
spertiere te atque abhorrere simulasy illndj quod 
defefidere equidem perseuerOy iVon deieci sed obstiti. 
Tu dicas licet, nihil referre in eo qui possedtt. 
Fatear. Clamas^ noti utique quaeri in hoc iiUer^ 
dietOy possederit actor iieme. Non repugno. Ve- 
rumtamen iltud concedas mihi necesse est^ non 
omnesy qui neque possederint, nequCy quum uim 
patermtury uel umquam anteuy ifi ftindo fuertnty 
bUerdicto de ui hominibus coactis armatisue uin~ 
eere posse. 

Hutd ergo est? Placet tibi exempla cotifingere a 
eaussuy qua de agitWy remotissima? Tu uhwes 
profectOy possessorem restitui oportere stue prohi' 
bttum armis siue deiectum. Ego plus ettam tVbi 
largtory restitui tllum quoque oportere^ qui twn 
possederity si in fundo tameuy quum uis fierety 
tum fuerit: in hoc satisfacio UUerdicti formulaCy 
quae iioii habet uulgarem excepUomem Cum illb 



380 Cap. L De iure caussae Caecbdanas. 

^*** possiDEMT. Verum illud mihl assumo amfdb 

conBmftlio. 

probabOy eorum^ qui non possideani, esse i 
quosdamy qui, etiamsi itUrare fiindum uel 
prohibeantur , nihil hoc inierdicto asseqw 
tuerint* 

At Caecinam non possedisse perspicuum est. 
quas intdeem proposuimus fictionesy utra 
catissae accommodatior atque ad probandm 
ficacior erit? 

TeB«iidi et ^^ (;|j| fgr^ modo Pisofiem reaera ar/niisse, i 

gradue. ^^^ |pg^ f^^^ partioi alfquot in Tullii oratlone ac 

qaaUcunque modo demonstrare uidentur ^). Nequ 



6) c 31. «Exorltar hlc lam, 
«obrutis rebus omnlbus ac per- 
« dltls , illa defensio , eum dellcl 
«posse, qul tum possldeat; qul 
« non possldeat , nuUo modo pos- 
«se . . . Numera, quam multa 
«In Ista defenslone falsa sint, 
«Plso. Ac primum lllud attende, 
« te iam ex llia ratlone esse depul- 
« sum , quod negabas queraquam 
«deilci posje, nisi inde ubl tum 
« esset : iam posse concedls ; eum, 
«qulnon possideat, negas deiici 
« posse. » — Mos est Tullii , ad- 
uersariorum argumenta, ualidlo- 
ra praesertim, quo faclllus refel- 
iat , statim a principio deformata 
et quodammodo debilitata pro- 
ponere. Itaque quo magls boc 
loco laborat, ut Pisonis llla Non 
possedU Caecina et Non deieci 
sed obttiti diuellat, et, quasl 
feparatim utrumque Piso protu- 



lerlt, slngula separataqae 
eo uerlsimilius efQcltur , i 
do conluncta fulsse a Pim 
alteruirum , aut pottediMiB 
quis deliceretur, aut im 
fuitse, sed non timul ul 
exigeret. Quae res etlam 
sitatera uldetur Tullio impi 
ut in d. c. 31. ab iUa Pisc 
fensione statim ad po$$ 
quaestionem translret. In 
tractanda quura Pitonis di 
ncm his uerbis interpi 
«itaque si ego slm a tu! 
« bus deiectus , restltui no 
« tere , ti ipte tit (scll. 
aedlbus deiectus) «opo 
luculenter, opinor, appan 
distincte Pjionem statah 
eo , qui posslderet , nlhl 
esse , deiiceretur an pr 
tur , ut slne summa eaq 
splcua ac manlfesta calani 



f. 6. DefenHo Non deieci sed obetiti. 881 



•nrdiiiii, lAea quidein sententia. arjcuendi /reniuu Nostnun '««^'i •» . 
antem erit, oppositas illas caassanim exemplommqne *'*'*^ 
figoras iteruffl sub oculos ponere, et qui ita fuerint armls 
prohlbiti, alteri, h. e. possessoHy quam uere, alterl, 
h. e. aduetiae illiy quam falso interdictum tribuatur, apud 
animum reuoluere; deinde illum quasi campum, inter 
bas aerl falsique extremitates in medfo situm, summo 
cum studio et opera dimetiri, fines regere, terminos 
ponere, et, ut Ita dicam, re^ionibus diuisum reprae- 
sentare: postremo tandem Caecbiae caussam, utra In 
parte inuenlatur, obseruare. 

At enlm hoc loco Sauinius nobis praesto est, qul |?]|^y*'^* 
moneat, lam antea finstra nos in hac caussa quaesl- 
nisse, necessaria necne fuisset ad uincendum possessio 
Caeciiiae^ quippe qui uincere interdlcto nullo modo , 
potuerit, propterea quod non solum non possedissetj 
sed ne fiaturaliter quidem , ad instar cohni et q. g. a., 
tenulsset^. 



Mltem loco intin quasl oceuUam 

tmftMiiOfMm TuUius euitare non 

poMet. — Adde qoae In c. 17. ha- 

bentar haecce : « lam aim factam 

f negare non potes : deieetus 

«qaemadmodom sit qal non ac- 

«ceMerlt, id qaaeritar ; demo- 

« aeri enlm et depelli de loco 

«neceMe est eam, qui deiicia- 

«tar; Id aatem accldere ei qai 

• poteft, qai omnino in eo loco, 

«nnde le deiectam esse dicit, 

«miiiigtfaiii fidtJi^ — Unde haad 

ttmere colUgere mihl aldeor, 



non in illo solo commoratum esfe 
Pitcnmn^ quod negaret, Ctuei' 
nam , quum uim pateretur , ftin- 
dum corpore suo tenuisse» ue- 
rum etiam »x eo arguisse , quod 
nunquam antea tenuisset» — Caete- 
rum quae prima adscripsi (p. 377.) 
TuUii uerha « Nondum . . . que- 
« ror » , ad orandi iMtltutum ma- 
gis quam ad Interdfeti rationem 
caussaeue lus pertinentla , ea con- 
sulto hlc praetermlsi. Tracta- 
hantur infira g. 7. suh loco tertio. 
7) Yide supra p. 338. not. 31. 



38S Cof. L De iure cdussae Caecinianae. 

Kim Mnnit Qufd ad hoc dlcefnus? Re ueiissimniD esse, ratio- 

Cmcimi. 

ne infimiisslniuni. 

Non tennit Caeciiia fundum, ne naturaliter quiden. 
Sed quis nobis est auctor, bac Ciceronis aetate, qui 
nec possedisset fundom nec tenuUset (quae huius uerbi 
uis apud GaiutHy Ulpianum eiusque aeui lurisconsultos 
foit3 eum interdicto de ui armata uincere nunquan 
potuisse ? 

Quo tempore bi florebant, hoc interdictum ad Instar 
caeterorum, quae possessionls siue retinendae siue 
recuperandae canssa comparata sunt, uere pogsesso-- 
rium ftiit effectum, hoc est, possessionis necessitate in 
actore, quum deiiceretur, circumscriptum : qui tantum 
non uere possiderent^ ii omnes sine ulia exceptione 
omni illorum interdictorum iure caruerunt ^. lam iusto 
possessori inter omnes, qui non possident, proxlmus 
sane est qui naturaHter rem, de qua agitur, tefiet^ 
qui corpore suo in fiindo est, atque a possessore nuUa 
re dlffert nisi quod animum possidendi non habet. 
Cui quum haud secus quam caeteris omne interdlcto- 
rum ius denegaretur, quid tunc attinult in iure cae- 
teros, qui ne tenerent quidem, sed etiam laxiori quodain 
uinculo habituue fundum attingerent, non modo gradi- 
bus, generibus, nominibus, ratione distinguere ac de- 
scribere, uerum etiam omnlno respicere? Nlhil iuris est 
ei, qui tenet: quid refert quaerere, qui iuris gradofl 
sint eorun, qul aut deteriore aut ad summum eodeii 
iure omnes censeantur necesse est? 

Haec igitur caussa fuit, cur illi lurisconsulti nostri 

8} Qaa de re supra dlximus p. 339. 



g. S. DefeMto Nan deieci sed obsHtL S83 

in reeensendis gradibns generibnsqne possessionis eft- ^«y— ** 
rnmque remm, qnae instar habent possessionis , Infra 
natmralem possessionem detentionemue numquam de- 
seendemnt 

Sed omnis haec eaussa aiiena fuit, non dieam 0^ 
eeroftU aetate, at interdicto de td hofnhtibtit coaetii 
amuMMuej quo iure tune constitutum fuit Quo in 
interdicto quum poMsedig^e actorem non requireretur, 
necessario quaestio oriebatur, qtiotuque tandem hoc 
interdictnm non possidenti competeret, siue quid iusta 
quldem possessione deterius, at aduenae illius habitu 
tameii melius llrmiusque, ad huius interdicti ins ac com- 
modiim eomparandum satis esset. 

Ex quo quum efficiatur, nibil esse, cur a propo- TMmdi «t 
sito depelli nos sinamus, age uideamus, secundum ^ 
possidefUee ant tiaturaliter tetietites quae ^nera ac 
gradus (terint eomm, qui, tametsi a lurisconsultis 
nostris nec possidere nec naturaliter tenere dicuntur, 
tamen, quo tempore caussa haec acta est, eo loco 
Imbereiitur, ut, ui hominibus coactis armatisne detrusi 
prohibitiue an hoc interdicto restituendi essent, quaerl 
talteni posset. 

Prfamim igitur, quemadmodum, qui fundum possi- 
det, animo continuat possessionem, etiamsi colono aut 
dii eum tradiderit, qui deinceps eius nomine tenet; 
quaeri potest, huius inierdicti ius an continnetur ei, qui 
namqimm possedit, sed naturaliter tantum tenuit, si 
ipse quoque corpore suo de fundo ita cesserit, ut 
eodem modo aUum uice sua substitueret, ueluti colonos 



384 Cof. l. De iure cauesae Caecmianae. 

TeM.di «1 aut inqullinus, qui rem rursus alteri . locauerit atque 
^rUmB. habitandam fruendamue tradiderit 

Quid porro si colotuju ille uel bujfuUiiitu y uel etiam 
tisufructuaritis (nnm eum quoque boc loco addere per 
me licet^, qui fundum aedesue alii locauerat et tradi- 
derat, diem obierit heredemque reliquerit, quo iure 
eiusmodi heres ad boc interdictum censebitur? Quippe 
in hoc, si de iurCy de possessione^ de deietUiaiu 
fundi quaeras, nlbil inuenies: quod si adeo sismiiacrum 
iuris ac possessionis et quasi unU^ram clrciimspicias, 
lUud deprehendes, locatlonis ius ad heredem translisse, 
atque inde caussam quandam, an occasionem dlcam, 
fundi ingrediendi, inspiciendl, coloni ibi conaenien- 
di, aut si discesserit, culturae condfcionisque exami- 
nandae, et si quae alia sunt eiusmodi, ei ease quae- 
sitam. 

E quo fi^rae gradu si pedem protuleris, continao 
ad aduenae istius genus ceterorumque, quos nuUa 
antea ratione fundus attigerit, peruenisse te sentles. 

veiM inur- lam quos enumerauimus omnes , qui nec posside- 

4icta ivs. 

rent nec naturaliter tenerent, sl, posteaquam quoois 
modo in fundum aedesue uenissent, fuerint ui homini- 
bus armatis coactisue eiecti; uerba interdicti nullo du- 
blo efficere uidebantur, ut restitui eos oporteret Ei 
ita in prima interdicti seueritate etiam obtinuit. 
i«eo««o4«. Atqui hoc ius tale fuit, ut post breue tempns dif- 
ficultates et incommoda necessarlo emergerent. Ut 
ecce haud facile saepe fuit , eum , qui nec possedisset 
nec detinuisset, in eundem statum restituere quo fais- 
set, nec ualde conuenlens uideri potuit, tn uerem 



g. S. IhfeMio Nan deieci sed obstiH. MS 

receiMendis gradibus generfbusqae possessionis en- ^ 
■qae reram, quae instar habent possessionis , infra 
nralen possessionem detentionemue numquam de- 
ittderunt 

Sed omnis haec eaussa aiiena fuit, non dieam Ci^ 
iMtte aetaie, at interMcto de td hamiiiibxtt coaetis 
m&MUue^ quo iure tunc constitutum fuit Quo In 
erdicto quum possedisse actorem non requireretur, 
^easario quaestio oriebatur, tpiotuque tandem hoc 
erdictum non possidentl competeret, siue quid iusta 
Idem possessione deterius, at aduenae illius habltu 
aen melius llrmiusqne, ad hulus interdicti ius ac com- 
don eomparandum satis esset. 



Bx qoo quum efficiatur, nihil esse, cur a propo- TMndu «t 
i> depelli nos sinamus, a^e uideamus, secundum ^ 
^Hdetites aut tuUuraUter tetietUes quae ^nera ac 
idos fnerint eorum, qui, tametsi a lurisconsultls 
strto nec possidere nec naturaliter tenere dicuntur, 
nen, quo tempore caussa haec acta est, eo loco 
berentur, ut, ui hominibus coactis armatisue detrusi 
dhlbitiue an hoc interdicto restituendi essent, quaerl 
Itefli posset. 

Prbnum Igitur, quemadmodum, qui fnndum possl- 
i, animo contfnuat possessionem, etlamsl colono aut 
ii eum tradiderit, qui deinceps eius nomine tenet; 
laerl potest, huius Inierdicti lus an continuetur el, qui 
unquan possedit, sed naturaliter tantum tenuit, sl 
se quoque corpore suo de ftindo ita cesserit, ut 
Klen nodo aUon ulce sua substitueret, aelutl colonus 



386 Cap. I. Ue iure caussae Caecinianae. 

veuris iuri. fundo csset, ari prohiberetur quum eo uellet accedere. 

incoBBoda. 

Neque ualde, puto, post constitutum de ui armata 
nouum hoc interdictum, de eo, qul ante deiectlonem 
naturaliter fundum tenuisset, ambigebatur, quin resti- 
tuendus esset, siue eiectus armis siue prohibitus. 

At in caeteris, qui pro supradictorum graduum 
progressione , priusquam uim paterentur, iuris^ pos" 
sessioniSj detentionis seu quod earum rerum simlle 
esset, aut minimum aut adeo nihil habuerant, quod 
ratione concipi ac certis uerbis describi recte posset; 
tunc profecto primum, necesse est, restituendl iustam 
moram ac rellgionem inicetam esse iudicantibus, quum 
ita uim passl essent, ut ne quod facti esset quidem 
quicquam, quod tunc habuissent, amitterent, sed quo 
accedere demum uelient, eo non admitterentur, seu, 
quod tantundem ualet, ut non eiicerentur Inde, ubi 
essent, sed prohiberentur tantum inde, quo uellent 
accedere. 

Hoc loco primum peritiores, ut opinor, perspexe- 
runt, sl ulm armatam oporteret interdicto restltutorio 
coerceri, parum conueniens esse, arma solum ac pe- 
culiare uiolentlac genus et figuram spectare; immo, 
ubl de restituendo agitur , etiam quid ante actor Aa- 
bueritj quid per illam uim amiserit^ quid restitxd ei 
aequum slt, considerari oportcre: quodsl eiusmodl nihil 
inueniretur, aut satis certi et in iure conspicui nibil) 
tunc uero ratissimum esse, poeuam ptiblice exigertj 
interdictum restitutorium^ quo priuatus experiretw^ 
prorsus missum facere. 
veteru iuru Talis autcm , ut opinor, caussa fnit, cur non jPUo 

enendAlio. 

solus, quum Aebutil caussam contra Caeciuam agereii 



S* &• Defefmo Nan deieci sed abstiti. 387 
sed alii quoque , iuri potius ac uerftati quam eertae ^««^»* •«"• 

6ai6llflfttl0. 

alicui caussae consulentes, in dies ma^is studerent 

modom impoiiere illi interdicto ac certos quosdam fines 

circumducere , aliquanto quidem uerbis formulae an« 

{Tustiores, at turis solidae rationi , aequitatis praeceptis 

commonique utilitati aptiores: tantum abfuit, ut mera 

calomnia uerborumque aucupio^ repu|^nante ui ac sen- 

tenita iuris et interdicti, Pbo caussam defenderet, qui, 

praeeontibus fortasse grauibus auctoribus, ne|^aret in- 

terdictum tenere, nisi actor, quum uls fieret, aut pos- 

sedisset aut corpore suo Iq fiindo aedibusue fuisset. 

laimo, ut uerum fatear, sic existimo, Ciceronem po- 

tios a uerUs interdicti arguisse, Plsonem uero acqui- 

tatls praecepta, subllmiorem subtilioremque iuris ratlo- 

nem atque utilem et in commune commodum interdicti 

intellectum auxilio uocadse. 

Quid multa? ita uldetur hic modum interdicto iro- 
posuisse, ut modeste ac pudenter eam uiam iniret, 
qoam deinceps lurisconsulti in dles magis sectantes 
breui, puto, eo peruenerunt, ubi nostros, quorum 
fragmenta in Digestis habemus, iam ualide consistere 
animaduertimus, uidelicet ut Intelligerent statuerent- 
qoe, iusta aequaue ratione illius interdicti ius expediri 
non posse, nisi ils, qul uere possedissent, totum re- 
seruaretor, ad e^mque rem seuerius hoc de ui homi^ 
iiifti» coactis armatisue facta interdictum uetusto illi 
ac quotidiano de ui interdicto penitus exaequarctur '^}. 

11) Yide supra g. 3. p. 339. — monenteni, hoc ipsum Ulpiani 

Hoc loco Garatfmiui (ad c. 13.) , tempore sine controuersla fuisse, 

qaamuls nimius alias in hac caus- ut dominus quidem (postestorem 

si TuUii sectator , Hotomanum dixerit) at alius nemo tam prohi- 



388 Cap. I. De iure caussae Caecmiamu 



Veteria iuris 
emendatio. 



Qaae noaa iarls raiio qaemadmodani etiam i 
uerbi DeUcere interpretationem, deinde in li 
contractam aalgaris interdicti conceptionem gei 
sapra latias a nobis expositum est^^). 

Omnis deniqae illa iaris matatio tanto faciltiu 
cessit, qaanto magis, firmatis imperii airibos, 
publica ad anias dominationem redacta, prlm 
licentia atqae ad arma capessenda propensio, 
alias frenis iniectis , eaanaerat ^). 

Sed at ad caassam propositam aarlosqae ill 



hUu$ quam eiwtut restitaeretur , 
merito reprehendit, atque ex 
•niml mel sensu reponit: «Quld 
« Ulpianu» ad M. TuUium ? Baec 
• ip$a oratio eaussa» perdocet ^ 
viquae eertum pottea ius istud 
« reddiderint. » 

12} S- 2. p. 311. seqq. S* 3. p. 
333. seqq. — Animaduertendum 
quam prorsus Ulpianus in L. 1. 
S* 23. De ui , ct in Vatie. Fragm. 
S* 91. in deflnienda uerbi Deiicere 
ui secutus sit uestigia Pisonis, 
quem asperrime Tullius exagitat, 
quod dixerit , eum deiici posse , 
qui tum possideret , qui non pos- 
sideret , nuUo modo posse. Conf. 
c. 32., uerbis supra p. 295. ex- 
hibitis. Dictorum autem SS* ^3. 
et 91. uerba ecce supra p. 313. 
not. 35. 

13} Adhibeas Crameri notam ad 
orationem pro TulUo (Ed. Kiliae 
1816.} p. 68. ~ De reliquo ui- 
dendum , ne adeo in Digestis 
uesiigia quaedam deteriorum illo- 



mm tenendi uel quaei 
graduum, denique pristt 
rigoris, tum fluctuaUonh 
secuta est, ac progresfioi 
seruata sint , ueluti In L. 
A. T. A. P. (Paullus) «*(] 
« familiaritatis amici foiii 
«greditur, non uidetar 
« re ; quia non eo animo 
«sus est, ut possideat, li 
« pore in fundo sit. » L. 1 
De ui. «Eum, qul neqa 
«neque corpore possidel 
«gredi autem et inciper 
«dere prohibeatur, noi 
«deiectum, ueriusest; < 
« enim , qui amittit possei 
«non qui non accipitor. 
S. 23. De A. V. A. P. CVei 
supra p. 71. not. 5.} L. 4 
De usurp. et usuc. (l 
« Item si occupaueris 
« possessionem , deinde 
« tem dominum prohibuei 
« uideberis ui possedisse. < 
L. 18. S* 15. De dam. inf< 



$• S. Defensio Non deieci sed ohsHH. 389 

nendl aut quasi, tenendi gradas renertannir, qnem io- Q«o gr«4ii 
eam dicemos Caecinaniy priasqaam a fando repellere- ^^'^ 
tar , obtinaisse ? 

Videlieet eonstat, neqae possedisse eam neqae in 
fando fuisse. Ne malta, heres fnit usufructuaHae eUiS'' 
demque heatricis Caesenniae. Itaqae infimo ilio grada 
constitntas fait , eoqae ano aduenam istam caeterosqae, 
qai nalla amqaam ratione fundam attlgissent, antecessit 

Qoid miram IeMut^ Plsonem sammis uiribas ad ^^»»f 
modam sapradictam oppa^nasse interdictam? 

E contrario neminem praeterire debet, paacis an- 
nls ante qoam baec caassa acta est, primum nouam 
eam interdicti formam excogltatam constitutamque fuis- 
se^^); Aebutkim igitur in recentem summamque eius 
ioris seaeritatem incidisse. 

Recens erat memoria licentiae illius ex bellfis ciui- 
libus oriondae, qua armis, qui modo possent, quam 
iure deeertare mailent; recens odium malae eius con- 
snetadinis, quae non solum ad res priuatorum, sed ad 
rammam rempoblicam pertinere merito uisa est. 

Ea caossa faerat noui buius interdicti constituendi , 
qno certam seueramque armorum poenam, praeterea nl- 
Ul, eomparare aoluerant; illud plane neglexerant, cer- 
tam quemdam restituendi aestimandique modum definire 
aot enriose cauere, ne, qui uim armatam passus esset, 
in meliorem aliquando condicionem , quam antea fuisset, 
restitaeretur. Denique antiquius uisum est, certa se- 
neraque poena, qui armis usus esset, affici, quam 

14) Vide supra p. 324. et p. 327. Dot. 6. 



390 Cap. L De iure camsae Caecinianae. 

Raiidni. exactissimaiii detrimenti, quod aduersarlus passus es- 

roncluaio. ' * ■ 

set.^ rationem aestimationemque instltui. 

Ut in pauca conferam, non illud egerant, ut cer- 
tum quemdam possidendi tenendiue mpdum, ad obrus- 
sam exaclum, tuerentur interdictoque munirent, qui, 
si turbatus esset, in eundem plane statum restitul pos- 
set, sed ulm, quac ad caput et uitam pertineret, pos^ 
sessione mulctari uoluerant ^^}. 

Quare qui pristlnam illam ac paene coecam iiiter- 
dicti seueritatem, nondum ratione experientiaque tem- 
peratam, sequeretur, haud nimium sit mirandum, sl 
uel aduenam istum, quem finximus armis esse repul- 
sum, In fundi possessionem restituendum censuerit. 

Quodsi praeterea Caecinae caussa, Id quod satis 
est crediblle, aequltatem quandam habere ulderetur, 
quia foFte, quae de emptione fundl Cicero narrat, opi- 
nione hominum plus quam legitimis probationlbus ad 
capiendos recuperatorum animos ualerent; tum quia 
fortasse Aebntins fundi possessionem , ex morte Cae- 
senniae quasi uacuam suspensamque, auide magis ei 
callide quam honeste occupasset, atque Caecinam* 
heredem possessoremque bonorum, paucis diebus prae- 
uenisset: — facili hercle negotio saluaque recuperato- 
rum et religione et fama , quod tum interdicti ius ob- 
tinebat, fieri potuit, ut probabilem atque adeo lustaiD 
caussam Caecina habere uideretur : quamquam illi ni- 
nlme sunt stultitiae damnandi, qui bis prius dubitaue- 
runt quam secundum Caecinam ludicarent. 

15) Conf. Brakenhoeft de tri- f. d. cluil. Prax! T. XXIV. p 
biis uiliis posscssionis, in Archiv. 204. seq. 



g. 6. Defensio Non deieci sed obstUi. 391 

Quippe eam causHaiii , dummodo hac* parte probare- a«tie«> 
tur, alia nulla magnopere Inborasse, parilm doculsse 
mihl uldeor, partlm Inferlus appareblt. 

Superlorem autem discessisse Caednam^ certum 
quidem auctorem nullum habet, at eadem illa ratlone, 
quam in Quinctiana demonstraul *^) , credibile est et 
a nostratibus plerlsque semper credllum. 

Nunc posteaquam illam defenslonem Non deieci Ac««Mom 

quaMtio 

9ed obstitiy quo iure fuerit. perpendimus, superest '»p*«'' 
duplex quaedam consideratio , quae partim ad rem 
jestam pertlnet, partim in uerbis quibusdam oratfonis 
certommque locorum lectione examinanda constituen- 
daque uersatur. 

Quid enlm? Si Aebutius^ quemadmodum supra c«rr«pniorit 
doculmus, fundum nemine contradicente tum posside- Aebuti««. 
bat, quae caussa ei fuit, cur Caecinam eum aduoca- 
tione amlcorum ad ius celebrandum^ b. e- ut ab Ae^ 
bttiio morlbus deduceretur, ex constituto aduenientem 
tanta cura adeoque summis uiribus fundum intrare 
prohiberet, eumque ui hominibus coaetis armatisque 
depelleret, auerteret, fugaret? 

Calus rei fateor equidem difficile esse iustam ple- 
namqae reddere rationem, quum praesertim ab una 
tantum parte rem narratam acceperimus. Itaque nihil 
affirmabo, sed iuuat quaerere tamen ac comminlsci, 
quid potuerit mouere Aebutium atque impellere. 

Primo igitur loco haud inepte diyerit aliquis, mo- 
ram quaesiuisse Aebutium, conscium fuisse, illam 

16) Vide supra p. lOS. ibique notam 49. 



392 Cap. I. De iure caussae Caecimanae. 



cur r«puierit fundl coiitrouersiam prae^nressuram esse familiae her- 
AebuUu*. ciscundae iudicio, et praeiudicialem certa quadam parte 
futoram; simul magnopere interesse Caednae^ ut he- 
reditatis diuisio de eaque arbitrium quam maturiaslme 
procederet : at deductiom retardata uadimonii promis- 
sionem differri^^); inde moram parari ipsi de fundo 
iudicio, quo peracto demum Caecina saluo iure suo 
familiae herciscundae arbitrium prosequi posset^^). 

Sed magis mihi placet quod Hotomanus existima- 
uit, Caednatn per speciem deductionis celebrandae 
ultro uim Aebutio illaturum et siue deiectumm hunc, 
siue in communem tamen fundi possessionem intruso- 
rum se fuisse ^^) ; huic autem incepto Aebutium ui et 
armis se opposuisse ^^). 

Qua in re quam maxime consideranda erunt, quae 
Aebutii testibus a Tullio tribuuntur'*). Etenim paruD 
credibile est, tam stultum fuisse Aebutium, ut eos 
praecipue testes produceret, qui, praeterqiiam quod 
e re aduersarii esset, nihil ferme dicerent. Qui quurn 
uim armatam ingenue fateantur ab AebutiOy partim 



17) Vide supra p. 370. 

18) Vide supra p. 361 . 363. seq., 
ubi, quale huic quoque agendi 
consilio periculuin , quamquam 
facilius quidem fortasse ad cuitan- 
dum , adesset, demonstraui. 

19) Yidesis quae paullo antea 
p. 390. indicaui. 

20) Occurrit haec sententia 
Hotomani in adnotatione ad c. 
9. ?•* In eas ipsas res rel. , et ad 
c. 10. eiir. >'•• fntelligere prae- 
rlare quid caussa rel. , el ad c. 
II. ¥'• D^on deieci sed obstiti, — 



Sed hoc loco Garatonius^ propter 
nimiam Ciceronis ueneralioneD» 
in Hototnanum iracundlus pae- 
ne quam natura tulit, inuecuu 
est. Nam post alia multa , «Yide, 
« inquit , quaeso , quam solide 
«ibi (in c. 31.) hoc refellatur, 
« ut plane intelligas , quid asit 
« Hotomanus , dum fauet Aebu- 
«tio, et oratorem maifmum i^ 
« prudenlissimum criminatur.B- 
raetcroquin Klotzius ad c. 9. //o- 
lomamim secutus c.«it. 
21) capp. 9. e( 10. 




S. S. Defensio Nm deieci 8ed obHiH. 89S 

Hiift qaoqae opera , adhibitam esse ; neceasario paene ^ 
conseqaens est, eosdem catissatn quoqne eius rei, sine 
iustam siue cui iustae tamen species aliqua essBt, tn 
medium protulisse. Hanc uero in testimonils illis re- 
censendis adeo Tnllius silentio praeteriit, ut con* 
iectura Uia aliquantum uirium inde capiat. Et tametsi 
haud inepte obiict potest, si illa quoque uis uerbis 
Noti deiect $ed obstiti tnesset, parum copiosam hac 
saltem parte TuUii defensionem apparere, animaduer* 
tere tamen conuenit, non plane in proposita oratione 
deesse, quae eo referri uideantur; ut ecce quod uehe- 
me/iter wrgei orator L. Caelii testis dictum, « non so-> 

• lum Aebuttum cum armatis fuisse compluribus, uerum 
^etiam cum aduocatis perpaucis eo uenisse CaecU- 

• nam *; item A. et L. AtUiorum ac P. RutUii, • quum 

• AebutUuf Caecinae malum minaretur , ibi tum Cae-^ 
« ciiiam postulasse ^ ut moribus deductio fieret. * Quo 
loco obiter admonebo, Pisonem fortasse tllud retulis- 
se, Caeci^iam non prius ita postulasse quam intellexerit, 
se illud, quod maxime uellet, uidelicet ut possessio- 
nem fundi apprehenderet, assequi nullo modo posse. 

Sed haec incertissima sunt. 

Nunc pertractata sententia et iure tUius defenstonis 
Non deieci sed obstiti^ luuat etiam uerba quaedam, 
quae ad eandem pertinent, exhibere ac critica ratione 
examinare. 

Quippe in c. 13. orationis propositae eadem defen- LMtioKeci 

aon doieci . 

m hisce uerbis refertur: «• 4 •• • 

'Eieci ego te armatis hominibus, non deieci*"; 
nirsus in c. 23. : 



394- Cap. I. De iure caussae Caecinianae. 



Lertk» Bi«ci 
Boa deied , 

•* 1 % • et in c. 29. : 



• Eiectm 68 non deiectus* 



«Non deied sed eieci.* 

Qui si genuinus est Ciceronis sermo, necessc 
statuamus, talem esse uerbi Eiicio proprietatem 
tantundem ualeat ac ProhibeOy accedere non 4 
obsistOy et si quae cum in hac oratione tum alfai 
ueniuntur similia; denique deiici eum a Pisone 
qui ex eo loco, in quo sit^ expellatur, eiici 
eum, qui ab eo loco, quo ueniat^ depellatur t 
intrare uel accedere prohibeatur. 

Quae ne nimium cito iudicemus praepostera esi 
intoleranda , prius fatebor, trium illorum locorum le 
nem non Editorum solum, sed etlam Codicum hk 
scriptorum, quorum mihi quidem notitia est, su 
consensu constare ^) , ne Taurinensis quidem Pa 
psesti auctoritatem deesse, quippe in quo dicta v 
capitis 13. (nam caetera duo loca non extant^ I 
lenter compareant ^^) ; denique Rufinianum eaden 



22) Noli uarietatem lectionls 
qualeincuDque inde inferre, quod 
Kunissius iile , qui , nescio quo 
animi errore , ilf . rul^tt libros de 
Oratore edendos a se commen- 
tariisque illustrandos putauit , in 
adnotatione ad I, 55. p.483. tiunc 
P^ontf locum inuerso ordine sen- 
suque coromemorat, quasi Piso 
dtiisset ndeiectus es non eiectus.in 
Qui uidelicet etiam illustrandi 
iiuius loci caussa adiecerit, accu- 
satorem (Aebutium) illud conten- 
disse , ac propter eam defendendi 



sui rationem a Cicerone i 
esse reprehensum. Quid d 
scripsit tiomo, quum legei 
buit. — De toto isto libro 
sime iudicauit Ellendtius io 
fatione ad nouam Edii 
p. XVIII. 

23) Vide Jlf. TuUii Ci€ 
Orationum pro Scauro » pn 
lio et in Clodium Fragmen 
edita etc. , ed. Amed, Pt 
Stuttgardiae et Tubingae 18 
p. 201. — Nuper ipse q 
Codicem inspeil. 



f . S. Defensio Nan deieci eed obetiti. 395 

oerlNi taoiquam e d. capite 13. excerpta ad litteram '^^ ."^ 
nobis tradfdfsae '^). «t f. r «. 

Qnibiis rebus omnibiis si quis est, qai a coniectii* 
ris deterrerl se non patiatnr , ani^ustissimo tamen an» 
^ulo fnclosum se sentiet propter haec uerba d. capitls 
13., superioribus illls anhexa: 

«at tantum facinus non In aequltate defensionis, 

• sed in wia lUtera latuisse uldeatar.* 

Quid igitur est? Quae adhuc attuli, ita mihl uiden- 
tur ad sustinendam lectionem uulgarem ^rauia esse, 
ut ueram tamen oratoris sententiam atque indolem 
Uatini sermonis consnetudinemque in contrariam par- 
tem nfil]o cHabio praeualere existimem. 

Primo enim satis mlhi persuasum est, .In uniuersls 
bonorum scriptonim libris ne unum quidem locum ex- 
tare, obl inter uerba deiicere et eiicere aut inter par- 
ticalas de et ex^ siue nominibus praepositas slue uer- 
bis praefixas, ratio illa, quam antea demonstraui, in- 
tercedat: non quo mihi arrogem, ut dicam, omnia me 
non legisse solum sed etiam memoria tenere; at non 
addocor ut credam^ singularem illam uim particulae 
ex a Grammaticis omnibus C^ quibus Forcellinum et 
Uandium satls est nominasse} propter ignorantiam 
negligentiamue esse praetermissam. 

Quod si mihi dicat aliquis, facile accidere, ut pa- 
mm accarate etiam a bono auctore unum quoddam 
uocabulum eligatur; referam, haudquaquam famlliarem 
incqnsideratumque sermonem tribus illis locis continerl, 
immo in uerborum argutiis summaque tam dlcendi quam 

24) De figuris sententianiin et p. 227. Varietatem lectionis nul- 
elocutionum. S* ^* ^^» Frotscheri lam h. I. inueni. 



396 Cap. L De iure caussae CaedniamM^ 

percipiendi subttlitafte omnem illam disputatioaeai i^- 

•• 4. f . ■.' sari. Ea uero ratione qui egerlt , qualem illanui par- 

tlculanim dluersitatcm , a supradicta profeeto alienis- 

simam remotissimamque , slt inuenturus, ipse TuUtm 

alio huius orationis loco ^^) htsce uerbis ostendit : 

«Deiectus uero qui potest esse quisquam, nisl iii 

• inferiorem locutn de supeHore motusf Potest 

« pulsus fugatus , eiectus denique : lllud uero nullo 

«modo potest, deiectus esse quisquam, non modo 

« qul tactus non sit , sed ne aeguo quidem et pla$w 

«loco.* 

Quid quod in cap. 28« luris quidam consultus dici- 
tur respondisse, fwn posse probari quemqtuim esse 
deiectum nisi ex eo locoy in quo fuerit^ nonne vel 
magis In uerbo eiicere ualebit? 

Hoc ampllus animaduertas, et hoc loco et passim 
eodem capite et ubique alias uerbo deiicere^ ubi an- 
gustissimo lllo Pisonis sensu usurpatur, locum, undc 
deiectus esse aliquis dicitur, cum praepositione ex 
constructum adiungi^^). 

Quid multa? Inspice quaeso totam illam disputa- 
tionem, quae in capite 30. habetur^O* (fonne lucc 



25) cap. 17. g. 50. 

26) d. cap. 28. g. 80. «Quia 
«cene, inquit, deiectus est C^ 
« cina . . . aliquo ex loco ; si non 
«eo? eo loco, quem io locum ue- 
«nire uoluit; at ex eo certe, unde 
fffugit.» — c. 29. g. 82. «Quae- 
« ro abs te , simne deiectus non 
« de Fulciniano fundo : neque 
enim Praetor, si ex eo fundo 
«essem delectus, ita me restitui 



c( iussit : . . . sum ex proximo ui- 
« cini fundo deiectus . . . sum d< 
«uiao rei. -« $. 84. «si noi 
«sum ex eo loco deiectus, qiM 
«prohibitus sum accedere; atefl 
« eo sum deiectus » quo accetif , 
«unde ftigi.» 

27) g. 86. «... duo genen 
« caussarum esse intelligebant . . ., 
« unum si qui ex eo loco , ifi 
ftquo eaety alterum, si ah ec 



§; S. Defensio Nm deieci sed obstiti. ^n 



clariai inde efficttar, tria fuisse uerba, eiicere. deii~ t^ mm 
eere^ pnMbere: eorum primum ac terttum certa In- •*ff*«- 
dnbftataqae fuiase ui ac potestate, ita inter se inui- 
eem opposita, ut efici e fundo aedibusue diceretur, 
qni, qunm uim pateretur, ibi tum esset; contra qui in 
fondo aedibusue non esset , sed eo accedere et intrare 
tantum non sineretur, is non eiid sed prohiberi dice- 
retur''}: contra de uerbo deiicere controuersiam fulsse, 
atmm tantundem ualeret atque eiicerey Id quod jPbo- 
iiem defendisse Cicero affirmat^), an latius pateret 
in talem modum, ut dupllcem illam diuersamque uim 
ac sententiam uerboram eiicere et prohibere amplecte- 
retur unum ac comprehenderet; quod peracute Cicero 
AetenAM^). 



«loeo, qoo oenlret, ai deiectas 
«esset.» 8« 87. «Si qui meam 
«ftmiliam de meo fando deiece- 
«rit, ex eo me loco deiecerit: si 
«qni . . . me introire prohibae- 
« rit , non ex eo sed ah eo loco 
«me deiecerlt .... Hoc uer- 
«bom, UifDB, atrnmque decla- 
• rat: et ex qno loco et a quo 
«loco», et quae deinceps se- 
qauntur flimilla. 

28) F. HafuUia in TurteUino 
(Tom. II. p. 615.) significationem 
partlcnlae Ex hisce uerbis definl- 
oit: «Ex indicat exitum et dici- 
«tur de omni re • quae in ali- 
f^quo loto inerat et inde eaiU. 
«Qoare contrarium est iif. Hanc 
«nero notionem proiime attingit 
«Dotio rei decedentis uel abeun- 
nis: qualnquam bx posito «em- 



mper praesumUur in oUgiio loeo 
• fuiue rem.n 

29) C.11.13.1.i.l7.23.sr7-31. 
Ylde supra h. gpho p. 376. seq. — 
Tenendum etiam iUud , quod so- 
pra (p. 307. iblque nota 27.) 
ostendi , Praetores ollm tam uer- 
bo eiicere quam uerbo detrudere 
in hoc interdlcto uti solitos esse. 
Quod idcirco sensum uerbi eU- 
cere, quem defeodimus, magno- 
pere confirroat , quoniam non est 
credibile, a laiiori uerbo Prae- 
tores ad anguttiue processisse , 
quinetiam multo minus , antea te- 
neri eos potissimum uoluisse , 
qni prohibuitsent , postea demum 
eos, qui deiedtient, aut sensum 
uerbi eiieere breui tempore ftin- 
ditus mutatum fuisse. 

30) Gonf. etiam Handii Tureel' 



398 Cap. /. De iure caussae Caecinianae. 



••♦•••• 



Qaibus omnibiis consideratis satis iam animo flrmato 
eo accedo, ut negem, trium, quae dixi, locorum uul- 
gatam lectionem ullo modo ferri posse. Ut In panca 
conferam , sic exisiimo , non eieci et eiectus , sed reie^ 
cl et reiecius TuUiutn scripsisse. 

. Certe haud secns liaec atque illa tnm lUtera cum 
uocibus ddeci et deiectus differunty quod in quauis 
alla coniectura uix inuenletur. 

Nec desunt alia huius emendationis firmamenta. 
Sensus optime conuenit, et suffragatur non communis 
solum consuetudo sermonis, uerum etiam quam Cice^ 
ceronis ipsiusque huius orationis proprfam dicere licet. 
Ut ecce quod in cap. 9. confiteri dicitur Aebuiius: 

• . • • ne accederes obstiti, ferro . . • te reieci 

• atque pertemii«, 
deinde in cap. l^.: 

• Quid, inquit, hoc ab illo differt? ut iile cogatur 
«restituere, qui ingressum cfarpulerit, ille, qui 
u ingredientem repulerit , non cogatur ? ** 

et in cap. i7.: 

« te obstitisse et repulisse dieis.* 



Hnum 8. V. !>« , i. 1. p- 193. « Pro- 
« pria est hulus praepositionis uis, 
«ut eiituni rei uoa cum neiu 
« iDdlcet , quo res mota aotea co- 
« haeserit. Hinc ei tribuitur etiam 
« illa potestas , quae declaral ali- 
«quid proiime ab aliqua re soi- 
«ui, uel ei ipsa re exire.» ibid, 
p. 1S6. seq. « Ei bis uerbis , 
«quae cum de iunguntur , non 
«pauca assumnnt ex, sensu non 



« dluerso : quare librarii bacc uo — 
«cabula commutauerunt, ubicuo- 
«que libuil» rel. Conf. ibid. p, 
ISi. «Ex his inlelligitur, fal" 
«sam esse opinionem uulgarem^ 
«qua grammatici plnrlmi de di- 
« cunt proprie esse deorsum. NaiD 
«baec notio superioris loci acce— 
« dit, atque eliam per a expri- 
« mitur.» — Conf. Ramshom , 
Grammat. Lat, g. 150. p. 464. 



g. 6. DefeMio Nm deieci sed obstiti. 999 

Aditm Ifcet, qaod in cap. 16. sibi inuicem opponnn» i^Mtt» liwi 
ir nerba « depugnare ■ et «i repugnare ■ ^'). •**•••. 

Extreoio loco, ne uidear Codicum Mgg. auctorita- 
m contemnere, admonebo, scatere uetustissimfs men- 
Is hanc orationem et alias TuUii multas, Codices 
utem j quorum hodie copla est , uno excepto pndim^ 
Msto y saeculo decimo quarto et quinto demum exara- 
08 esse, ac propterea cometim parum ualere. 

Qutnetiam uestiglum quoddam inuenio , unde dubi- 
itlo possit mouerl, quin plane ex omnibus Codicibus, 
ledio aeuo superstitibus, uera illa, quam defendo, 
sctio euanuerit. Nam Camerarii Edltio in d. cap. 23. 
abet ipsam lectionem eam, quam commendamus, 
etectus ^"), eamque ex allquo Codice manuscHpto 
etustaue Editione translatam , non coniectura effictam 
sse, idcirco crediblle est, quoniam unum lllum, quem 
emonstraui, locum Editor emendatum tradidit, in 
^liquis duobus (d. cap. 13. et 29.]), quorum, si crU 
lcam rationem^ non librorum auctoritatem sequere- 
ir, nullo dublo eadem eaussa fuit, uulgatam lectlo- 
em conseruauit. 

Caeterum ne Codicibus in hac lectionis quaestione 
imlum serulamus, haec quoque ratio suadet, quod 
tiam alils locis uariae illae particulae, quae uerbo 
icere praefigi solent, ueluti de ei e^ uti sunt exlgua 



31) Conf. <fi Verrem III ,51. ex ofBcina Heruagiana prodiit , 

A, 121. 122. 6t 55, 127. 128. sed altera , A. 1540. ex recogni- 

32} Quae a Garaionio et a tlone loachimi Camerarii ibldem 

Btefcio tffertur Heruagiana , non impressa. 
eUiUa, quae A. 1534. BaeUeae 



400 Cap. L De iure caussae Caecinianae. 

Ladto Bieei litteraraiD dioersitate , saepissime inter se pemiixtae a 
•*«•§••• librariis atque alia in aliam comiptae sunt. Culus 
generis ne longius exempla repetam, admonebo, in 
hac ipsa oratione c 28. §. 80. u*** «deiectus est" Ca^ 
dices mendose habere «eiectus*, item c 29. §. 84. 
Saiisburgeiisem « sum eiectus quo accessi * , c. 30. §. 86. 
Erfurtemem^ ^ae dectum diceret*; UMem §. 87. 
Monacetuem , «Unde eiectus est CCinna)*, c. 32. 
§. 92. plures y « tum eiectum * , et alia multa , sicut in- 
fra in Vaiietate lectionis^ quam caplte altero huius 
libri Irademus, plenius apparebit. 




S.6. 

Qna ratiwie iii iudictum tietierUy cktii Romantis 

Caecina esset tieate. 

Paucae siint orationis pro Caecitw habitae partes, ^* «»• ^ 
qoae conaenttentes semper interpretes habuerint, hand <^>^ 
magfs caussae Ttdlium quam iuris rationi ueritatique 
satisfeclsse : inter quas prinium fortasse locum illud 
obtinet, quod omnibus uisus est Tullitis bellissime de- 
fendlsse, non posse legem a 8tMa Dictatore latam 
eo ualere, ut ciuitatis Romanae ius Volaterratiis ^ 
quorum numero A. Caecina fuit, ex forma iuris pu-> 
Uici amissum esse recte iudicaretur. 

Nec minor illi disputationi apud me fides est. Ita- 
<]ue credam TtUlio j ciuem Romanum fuisse Caecitiam^ 
^amque controuersiam , quoniam noui, quod afferam, 
aiihil habeo, singulis autem rebus sententiisque illu- 
strandls alius locus occasioque aptior erit, in prae- 
sentia relinquo. 

Illud quaero, quid sit, cur in proposita sponsio- 
nls Interdictlque disceptatione et ludicatione attlnuerit 
spectare, ciuAs Romantis esset Caedna tiectie. 

Nam Pisotiem iion id solum arguisse, Caecitiam^ <>*««m 

quia ciuis Romanus non esset, testametUo Caesetmiae v«rt»«t. 

iiiutiliter heredem scriptum esse^ immo eodem argu- 

mento etiam in caussa, quae nunc ageretur, usum 

esse, quo probaret, ne interdicto qnidem aut spon- 

sione Caecinam uincere posse: perspicuum est quum 

S«««itntt, lAh. 11 26 



402 



Cap. 1. De iure caussae Caecinianae. 



Ab propter 
iatordidain f 



ciuitM maxime propter principium capitls 33 ^) tum uniuersam, 
p«rti»rt. qiiae exinde sequitur, ciuitatia dlsceptationem. 

Ac primo loco non possum in animum inducere, 
interdicta de ui ciuiutn Romanorum propria fititse. 
Quid enim magis iuri gentium conuenlt quam ui de^ 
iectum restitui? Accedit quod alterum illud iudicium, 
quod est de damno dato bonisue raptis ui hominibus 
armatis coactisue y intlme interdicto, quod In CaecU' 
nae caussa agitur, coniunctum et consanguineum ') , 
non a Praetore urbano^ sed ab eo, qtd inter pere^' 
grinos ius dicity primum est compositum atque In 
Edictum receptum ^). 

Denique ut Praetor^ quum in iure de interdicto 
ageretur, diuerso loco ciues ac peregrinos habuerlt 
Cnon habuisse, satis mihi constat^, quemadmodum 
potuit, quo tenore interdicti formula fuit ^), iudicis 
recuperatorumue officio contineri, ut statuerent, tnter- 
dlcto, qui ciuis non esset, sed peregrinus aut LatbutSj 
uincere non posse? 



i) nAt enim Sulla legem tulit.n 
His uerbis illa defensio aduer- 
sarii ita inducitur , ut nuilo du- 
bio series argumentorum , quibus 
ad praesentem Aebutii caussam 
defendendam Piso usus esset, 
continuetur. Neque aliam rem 
caussamue noua ea defensio spe- 
ctare potuit atque iila, in qua 
proiime oratio uersabatur, non 
possedisse Caecinam. 

2) Conf. pro Tullio c. 7—12. 
44 — 46. et quae de hoc c. 46. 
supra adootauimus p. 327. not. 6. 



3) Qua de re in libro tertlo ad 
Tullianam disputabimus. Interea 
uide d. cap. 7. et quae Huschkius 
disseruit in Praemonitis ad ean- 
dem orationem p. 91. seq. Adde 
Orellii et Baiteri Onomasticum 
TuUianum p. 352. Neue de sen- 
tentia depelli te sinas a C. SeUio 
(Recuperatio p. 414., coDf. p.313.): 
quamquam , me quidem htud In- 
uito, etiam illud Huschkio opponet, 
M. Lttculli praeturam ad t. a. 678. 
potius quam 677. pertiDere. 

4) Vide supra p. 324. seq. 



§. 6. De iure ciuitatis. 



403 



Altero loco in meoteni alicui uenerit pecutiarts ^* 
farma spotuionis contractaey et quod Gaius docet, 
stipiilationis illam conceptionem , Dari spondes ? Spon- 
OBO^ cioium Romanorum propriam esse, nec peregri- 
num, qui ita stipulationem contraxerlt, inde teneri aut 
agere posse % 

Quodsi ita sponsio inter Caecituim et Aebutium 
facta ftiit, equidem caussae nihil dico, quin merito 
Plso ne|:auerit, ea sponsione, nisi ciuitatis ius Cae- 
ebuie Incolume esset, uinci Aebuttum condemnariue 
posse. At non modo exploratum, sed ne probabile 
quldem duco, iila stipulandi forroa litigatores in spon- 
sione contrahenda usos fuisse, aut omnlno talem hoc 
loeo controuersiae formam figuramue in defendenda 
utrlnque caussa intercessisse. 

Etenlm solum per se sponsionU nomen non eo 
jiotest ualere, ut necessario efficiatur, ipsum Dari 
90NDKS? Spondeo stlpulandi genus Inter Caecituim 
et Aebutium celebratum esse: immo Pauttus auctor 



5) Gai. UI , 02. « Verbifl obU- 
« gtUo ai ei interrogatiooe et re- 
« spomione» nelut Daai spondbs? 

« «FONDBO , DAilS ? DABO , PBO- 

«MITTIB? PBOMIITO , FlDB PBO- 

«MITTU? FIDB PBOMITTO, FlDE 

«lUBBfl? FIDB lUBBO , FaCIBS ? 

«VACiAM. 8* ^* S®^ ^^^^ quidem 
«oerborum obligaUo Dabi spon- 
«DBS? 8P0HDB0 proprit ciuium 
lEomanorum est ; caeterae uero 
«ioris geoUum sunt, itaque inter 
* oames homines , siue ciues Eo- 



«manosslue peregrinos, ualent; 
« et quamuis ad Graecam uocem 
« expressae ftierint . . ., etiam bae 
« tamen inter ciues Romanos ua- 
« lent . . . At illa uerborum ob- 
« llgatio Dabi spondbs ? spondbo 
«adeo propria cluium Romano- 
« rum est , ut ne quidem in Grae- 
« cum sermonem . per interpreta- 
« tionem proprie traosferri possit, 
« quamuis dicatur a Graeca uoce 
« figurata esse.»— Coor. S8.94.95. 



•po 



404 Cap. L De iure caussae Caecinianae. 

Amptoptor est, spofistonU nooien latius patere, atqne omnea sti- 
pnlandi figuras continere ^). 

Deinde e d. Gaii loeis discimus, caeteras stipii- 
landi formulas ita in peregrlnorum usu fuisse, ut nihil 
tamen obstaret, quin etiam ciues Romani in eadem 
uerba inter se stipularentur: et credibile est, in hoc 
ifUerdictorum iure, peregrinis cum ciuiftia commwHy 
atque in praetoriis stipulatlonibus, quae ea parte Eklicti 
proponerentur , aut Praetoris arbltrio concipereutur O9 
communes potius stipulandi formas quam quae cluiuiB 
Romanorum propriae haberentur, in usu fuisse. 

Praeterea neminem fugit, ne uerbo qutdem Cie€' 
ranem eiusmodl Pisonis defenslonem, ex sponsionls 
figura petitam, indicare, nec quldquam proponl, cmr 



6) L. 7. De V. S. « Spomio ap- 
«peUttnr, Don solum quae per 
« jpofisuj inierrogationem fit , sed 
« omnit itipulatio promis$ioque. » 

7) Fraetoriarum stipulationum 
genere omnes illas sponsione* 
contineri , quae Praetore iubente 
ac moderante fieri solebant , facile 
quiuis intellecturus est, si na- 
turam utrarumque et rationem, 
adhibitis Yeterum testimoniis , 
inter se comparauerit. De illis 
sponsionibus sapra tractauimus 
p. 12. seqq. Conf. p. 22. seqq. — 
De stipukUionibus praetoriis con- 
sulendus est totus Digestorum 
titulus , illis uerbis inscriptus , 
tum aliquot loca hic eihihebo: 
L. 52. De y. O. (Vlpianus) «In 
« ronuentionalibus stipulationibus 



«eontractui rormam coiilraAanttf 
«dant: enimuero praetoriae sti- 
«pulatlones legem acciplunt d» 
ff mente FraetoHs , qui eas pro- 
« posuit. Denique (in) praeloriis 
c( stlpulationibus nihil immutare 
«licel, neque addere neque de* 
«trahere.» - L. 1. g. 10. De 
stipul. praet. (Idem) « Sed et si 
« quid uel addi uel detrahi uel 
«immutari in stipulatioDe opor 
n teat , praetoriae erit iurisdieUo- 
«nis.» L. 9. eod. (Venuleiin) 
« In praetoriis slipulttionibos si 
« ambiguus sermo acciderit , PitO' 
« torls erit interpretatio ; eio^ 
«enim mens testlmanda est.* 
Conf. Gai. lY, 31. r.ex Rubri^ 
c. 20. et q. g. a. 



g. 6. De iure ciuitatis. 



405 



stetiiere liceat , consulto Cleenniem ac summam per ^ r^p^ 

' ■pouiOMm 1 

calomniam celauisse istam uim sententiamque defen- 
sionis, et omni parte diuersam recuperatorum anfmis 
oblecisse. 

Quae quum ita sint, niliil mea quidem sententia ^jj^T^ 
est, quo hanc ciuitatis quaestionem In Caednae caus- ^"* 
sa referamus praeterquam itis hereditatU. Hoc autem, 
neque allam rem ullam, menti oratoris in ea parte 
defensionis obuersatam esse, illud quam maxime argu- 
mento est, quod inferius Iniecit, Caecitiam^ etiamsl 
dnitatem lege SiUlae amisisset, uincere nihilominus 
boc iudlcio debere propterca, quod ipsius legls tenore 
tamen eo iure mansisset, ut a ciuibus Romanis here'' 
Htates capere posset ')• Quod si sponslonls propo- 



8} c 35. «Nam ad haDC qui- 
tdeai eansfam nibil hoc perti- 
<r oniafe t • • • ex eo intelligi pot- 
feti...y qnod Sulla ipse ita 
«lalit de clallate , ut non sustu- 
• lerii horum nexa atque heredi- 
«tates. Inbet enim eodem iure 
«etse quo faerlnt Ariroinenses : 
«quof qoifl ignorat duodecim co- 
clonlamm fuisse et a ciuibus 
«RomaDis bereditates capere po- 
«laisse ?» ^ De celeberrimi buius 
loci tam lecUone (XII. an XIIX ? 
Arimifuniu an InteranmenseM ? ) 
fpiani iDlellectu, praesertim de 
colovisifl llUs » quaenam fuiseent , 

aaper dlsceptauerunt : Sauiniut 

(In ZHUckr, f. geeeh. JR. W, Tom. 

V. p. 234. fleqq. et Tom. IX. p. 

MS. seq.) , Maduigiui (In Opusc. 

«eid. p. 282. seqq.) , Walierus 



(G. d. R. R. p. 203.) , ZumpHui 
(Jabrb. f. wiss. Krit. 1834. N. 40. 
p. 319.), Husehkius (in Seruio IVil- 
lio p. 572, seq.) , Puehia (Id IdsU 
d. R. R. Tom.l. p.236.seqq.). — 
Quorum quidem doctlsslmoram 
uirorum controuerslam neque ha- 
beo unde diiudicem , neque haius 
loci est accuratius examinare. 
Illud dicam , apte denuo refutarl 
a Maduigio Manutii senteDtiam 
a Waltero instauratam, qul de 
ilf. Liuii Drusi coloniis Ciceronem 
sensisse putauenint ; Sauinii uero 
coniecturam, e Liuii narratioae 
(XXVII , 9. 10. et XXIX, 15. 37.) 
petitam , quae una uidetur com- 
moda quadam ac probabiii ratione 
constare , ita placere , ut ulx ta- 
men satis exlstimem ualidam esse, 
qua Godleam omalam auctorltas. 



406 Cap. L De iure caussae Caecinianae. 

▲tt i»opt«r sitae ius diaersasque illas stipulandi formulas omnls 

umT m^ disputatio de iure cluitatis spectasset, hoc TuUU 

dictum ineptissimum profecto absurdissimumqae foisset 



quamquam ne ipsa quidem flr- 
mlssima, inflrmetur. Quinigitur 
mea faciam Maduigii uerba : 
Quaenam sint autem illae duo- 
daetm coUmiae et unde orta earum 
praecipua eondiciOp ignorare me 
fateor, — Sed hoc uerissime ui- 
detur Maduigius monuisse , ideo 
Cietranem afuerint» scripsisse, 
quia quo tempore SuUa legem 
suam tulit , et Ariminenses et reli- 
qui lege lulia ciues fuerint. Quo 
loco luuat paruulam quandam 
rem ac quaestlunculam subiicere, 
non adeo quidem ad praesens 
propositum neeessariam , sed ad 
lllustrandum tamen hunc oratio- 
nl8 locum pertinentem , neque 
(si uerum est , in rebus intricatis 
ne parua quidem esse contem- 
nenda) illustri illa dlsceptatione 
plane alienam. Quid igltur est 
caussae , cur in iila lege Sullae ius 
Volaterranorum , forsltan etiam 
ArreUnorum , quod in futururo 
tempns constttuebatur , ad Ari- 
minensium ius accomroodaturo sit, 
eaque coroparatione ac simiiitu- 
dine, nec peculiari disertaque 
descriptione ac forroula enuncia- 
tum? Nimirum constat« Arimi- 
num ante bellum Italicum colo- 
niam Latinam fuisse , Sullano 
autem bello oppressum direptum- 
que esse ; unde satis probabili 
ratione colllgere licet, eadem lege, 



qua Volaterranii et ArreHmis ci- 
uitas abrogabatur, etlam Arisni- 
nenses comprehensos ei Ipsos quo- 
que ciuitate recens quaesita mul- 
tatos esse, slmul autem In fllnd 
lus redactos, quo anta iuUasKt 
Plautiam Papiriam, Pompeiam 
leges ftiissent. Eadem lUa SuUat 
lege, ut modo diil, Foiafenm- 
nis et Arretinis adempta est ciui- 
tas. Sed baec Etruriae oppidi 
cotoniarum Latinarum irameto 
olim fulsse , parum credlbile esU 
Videndum igitur, ne aut iue dd- 
tatis Romanae iam ante belluD 
ItaUcnm habuerint, aol peregri- 
na ciuium suorum eomdieim 
antiqui foederis ulnculo IubcU 
tunc et subiecta populo Romaoo 
fuerint. Utrallbet autem condi- 
cione ea oppida cum ciuibus suis 
ante bellum sociale fUissent, d^ 
cessarium fuit Sullae ciuitateD 
abroganti lege sua cauere, qao 
iure deinceps utl ea placereU 
Enirouero si lam ante legem ht 
liam cluitatem Romanam habal^ 
sent, non potuit, sicui In irf- 
minensibus , statui , ut eodem lore 
essent, quo ante bellnm ItaUemi 
fuissent , nam hoc modo lus doi- 
tatis non amisissenL Diffidlc 
autem fortasse uisum est , nouiD 
eorum ius ex prisco aUquo diO' 
que obsoleto staiu ac teropoce 
repeiere. Gonira sl duo llla «P* 



g. 6. De iure ciuitatis. 



407 



At eniin in caussa UUerdicti de ni regtittiendaeque Q<ri'»c«n. 
possessionis quld attlnuit qoaerere , an A. Caecina 'p~ ^•^' 
testamento Caesenniae heres esset? Num fortasse 
Caecinae, quo interdicto uincere posset, necesse fait 
probare ftmdum gttum este? Niliil certe minus. Quid 
multa? In memoriam quaeso redeamus, qnae paullo 
antea de possidendl, tenendi et quasl tenendi gradi- 
bus, ea tempestate in hoc Interdlcto spectandis, dlspn- 
lauerimus et quo loco Caeeinam elus fundi ratlone, 
quo de agltur, inuenerimus ^). Nimlrum sl quid ueri 
illic assecuti sumus, iam snmere nobls pro explorato 
llcebit, Caecinamy si heres fuerit Caesenniae ^ qoae 
fnndom locauerat, tametsi numqnam ipse fundum nec 
possedisset, nec naturaliter tenulsset, nonnlhll tamen, 
qnod ad tenendi aut qnasi tenendi similitudinem cen- 
«eri posset, habuisse, unoque saltem gradu anteces- 
«isse illum, qui nulla umquHm aut iurls aut factl 
ntione fundum antea attiglsset: contra sl heres non 
foerit, hulus plane loco fuisse: eas autem tenendi 



pida antea peregrina condicione 
iulstent, potuit Sullae aut durius 
«at ad efficiendum impeditius 
«ideri 9 aotlqui foederis , non illis 
aolis, sed io commune forsitan 
cmn allls cluitatibus multis scriptl, 
ins statumque reuocare ac ueluti 
in odlnm eorum oppidonim re- 
snseltare. Atque talem fere con- 
lleio eaussam fuisse , qua per- 
laotas Sulla ista lege sua Arretinos 
fpioqoe et Yolaterranot ^ amissa 
cinitate Romana , eodem iure 
esse iosserit, quo Ariminense$ 
/Wiiisnl; quoram nomen eiem- 



plumque in promptu sane hilt, 
quoniam eadem lege ciuitate ex- 
uebantor atque in certum aliquem 
deterioremque ciuitate Romana 
statum, quo uidelicet ipsl ollm 
fuerant , redigebantur. — Gaete- 
rum de antiquo Arretinorum et 
Volaterranorum iure neque apud 
Veteres neque apud Nostrates 
quldquam certi inuenl ; quod an 
mea culpa acciderit, a peritiori- 
bus discere cupio. 

9) Yide supra S* 5. p. 37S. seqq. 
p. 383. seqq. 



M8 Cap. I. De iure cauesae Caecinianae. 

Q«i4iKe«ii«- quasiue tenendl distinctiones, nostronim iarisconsnlto- 

•a uanierti * ' 

ipn htr«4i- mni temporibus explosas quidem et ablectas, ea tem- 
pestate, qua Caecinae caussa acta est, in illius inter- 
dicti iure, nouo tunc atque propter nimiam seuerlta- 
tem eontrouerso ac fluctuante , aut In caussls saltem 
agendis et In forl disputatione graues utllesque fnisse 
et habitas esse. 

Hac aatem ratlone satis, opinor, persplcuum est, 
quid ad Ipsam Interdicti caussam ualuerit, Caecifum 
heredetn esse Caesemiiae. 

ooMiMio. Caeteroquin extrema liaec oratoris defensio, pro- 

Imndo cluitatis iiereditatisque iuri destlnata, qnnm 
neque intelligi neque ad interdictl caussam accommo- 
dari, nisi ex communi illa ipsius interdicti ratione, 
quam antea exposuimus, ullo modo posslt: liaiid me- 
diocre inuicem llllus rationis firmamentum esse aierito 
dlcetur. 



Defenrto in loeot digesta et Virortim doctomm 

gententiae. 

Nunc eognUa tam inris ratione quam primariis de- 
fenslonis lods, nnde Caecinae ius ac recnperatorum 
iudlcium pependisse uidetur, reiiquum est, ut slngula 
argumenta, quo ordine consiiioque sunt in oratione 
dlsposita, per indicem recenseamus, et simui, quid ad 
eaussam probandam unumquodque ualuerit, adiiibitis 
Yironim doctorum suiEra^iis reputemus. 

Quo loco neminem fugiet, quantopere haec oratio 
in tota confirmationis confutationisque structura ac 
compositione diflTerat ab ilia, quam antea cognouimus, 
Quinetiana; ubi non soium partitionem ingeniose et 
eleganter a principio propositam ac deinceps religiose 
obsematam, sed etiam singuias partes, certis membris 
accoratissime diuisas, denique ad Hortensii morem 
onuies defensionis locos ueiuti in digitis constitutos 
inuenimus ^). 

Atque in prooemio quidem Ccapp. 1 — 4.) satis co- 
piose orator, quemadmodum fieri adsolet, ea praefotus 
est, quae utrum nera sint an falsa, ex inferioribus 
demum defensionis partibus, ubi in singulis argumentis 
et confirmandis et refutandis oratio uersatur, discemi 
diiudicarique potest; ut ecce quod recuperatoribus 

1) Yide supra L. I. Cap. I. S* ^* P* 172. seqq. et pro Quineiio c. 10. 



^IO Cap. L De iure caussae Caeciniatuie. 

diatmmaiii dubitationem iteratamque ampliationem ex- 
probrat, quod Caecinam neque uitiose neque malitiose 
egisse gloriatur, et si quae sunt eius generis similia. 

Seqaitur rei gestae narratio (capp. 4 — 8.3, cui 
adiecta est testium ab aduersario productomm enume- 
ratio dictorumque, quoad in aliquam Caecinae utilita- 
tem conuerti posse uiderentur ^) , recitatio. 

Delnde a capite 11- ipsa incipit confirmatio. 
'^ Eam orator exorditur ueluti a summa iuris iusti- 

priBMW. 

tiaeque natura et ratione insitaque quadam necessitate, 
qua efficiatur, ut quod ui et armis gestum sit, iure 
rescindi posse oporteat, neue qui propter uim arma- 
tam possessione careat, actione ad recuperandam pos- 
sessionem carere possit. Quare quoniam in Praetonim 
edictis aliud experiundi genus, quo Caecina^ eioamodi 
uim ab Aebutio passus, in illum fundum restitul pos- 
sit, praeterquam hoc interdictum, sane nullum inuenf- 
tur, non potest Caecina^ sicuti interdicto egit, non 
recte egisse. 

Cui argumento uereor ne tali fere ratione Piio 
obuiam uenerit. 

Qui uim atrocem ab aliquo passus fueritj dupiid 
modo potest et effectum comiderare et agendi 
consUinm capere» 

Nimirum aut ea sola spectabit^ qtiae in persoium 
cadunty tieluti uulneray uerbera^ contumeliam^ 



2) ArripiuDtur ea potissimum, cuactoruro armaiorumque terrore 

unde planum fiat (quod aduer- probibitum e«se Caecinam , ne 

sarius numquam inGtiatus est) , intraret fundum , quo de agitor, 

ui minisque quinetiam hominiran propiusue accederet. 




g. 7. ihfensianislocietVV. DD. sewtmOiae. 411 

detdque digfMatem laesam et afHmi aegrttudlnem 
muceptam. Ei praposita sutU iiiiuriarum et pu- 
bttca quaedam iudiciay quibue quaH dolorem im- 
mifmtae libertatis mUigare possU. In his iudUMg 
actori ad uineet^um satis erit, uim^ iure aie legU' 
bus praefinUamj ab aduersario esse commissam 
sibUfue iUatam. 

Aut ad rem famUiarem animum aduerswms est, 
qidd per iUam uim detrimenti cepertt: quo loco 
reputabit damtia data^ res ablataSj possessiones 
amissas. Uuic ut ex iuris iustUiaeque praeeeptis 
satisfieri possU^ comparatae swU cum ittae de 
damno dato bonisue raptis^ tum in rem actioneSy 
quinetiam haec interdicta et aUa agendi genera^ 
qMus omuibus rei perseaMOy quam dicutUy par^ 
tim sola partim addUa poena coiMnetur. Quae 
aetiones omnes insUa sua natura Ulud a superio^ 
rtbus diuersi habent^ quodj etiamsi actor proba- 
uerUy uim se esse passum^ nihUomagis condem^ 
mre aduersarium aut assequi quicqtiam potest , 
nlsi etiam hoc Merum docuerU, se aliquam rem^ 
quam siue iure siue facto saUem haberetj ami^ 
sissCy denique rei familiaris qualicunque detri^ 
mento affectum esse. Nam qui nihU tieque ha^ 
huU neque amisit^ non potest hercle restittUorio 
uel rdpersecutorio iudicio quidquam reeuperare. 
Ex quo efficUury ut^ si quis propter uim^ quam 
passussU, in rem actione uti uelit^ docere debeat 
rem suam se amisisse. Quod si nemini dubium 
estj quae caussa dici potest^ quin Ule quoque, 
qtd propter eandem uim iiUerdicto possessorio 



4*12 Cap. L De iure caussae Caecinianae. 

Loctt* experiatur poszessiommque sihi restUui postui 
probare recuperatoribus imprimis debeat j ati 
se possedisse eamtpie pogsessionem ui Ula t 
amisisxe? 

lam hoc loco nihil habegj quodreponaSy nisifo 
huius interdicti de ui hominibus armatls coaett 
peculiarem formnlam ac rationem, Ulamque Pn 
torum getUentiam et uolwUatem^ unde effeet 
es9e statuiSy ut etium qui non possedisset^ i 
iiUerdicto uincere posset. Quod ut fatear e su 
ma interdicti proprietate quaeri posse an re 
statuatury tu contra negare nuUo modo potet 
communemy quam modo exposuiy iuris ratiotu 
si Caecifia fumdum^ de quo agUur^ neque pos 
derU neque ulla umquam ratione tetiuerU^ 
Aebutio non a Caecina stare. 8ed de ipsius 
terdicti peailiari forma el iure non huius lod 
disputare. Nunc mihi satis est refiUasse prim 
Ulud qnod argiiistiy ueluti naturae lege quad 
ac necessitate Caecinam uincere oportere. 
Utique tali fere ratione Plsonem in prioribus ca 
sae actionibus propositRm Ciceronis defensioneni r 
argulsse, argumento mihi sunt illa, quae in 1 
oratione de iniuriarum actione ac publicis fudlc 
quomodo ab interdicto diiferant, et cur interdlcto | 
tissime agendum Caecinae fuerit, iniiciuntur ^). 



3) c. 3. extr. «Exquo genere « qunm uideatis Dihil aliud act 

« peccati, ut illi clamitant, uel in- '<nisi possessionem per inti 

« iuriarum uel capitis iudicia con- « ctum esse repetitam?» — c. 

« stituta sunt , in eo potestis atro- extr. 12. aConuocari boin 

«citatem nostram reprebendere, «propter possessionis contro 



g. 7. DefeMkmis loci et VV. DD. sentenliae. 413 



Nostrates antein tacito ac prope dlcam iimito qao- 
dam consensu declarare oidentur, suo quoque tudicio 
infirmforem Istam Ctceronis defensionem aestimari. 

De GaiOy Ulpiano caeterisque eios aeui iurlscon- 
saltis taceo, qui non modo de naturae Ista lege ac 
necessitate, uerum etiam de omnl hoc interdicti iure 
mnlto ma^s Pisoniy opinor, quam TulHo nostro cre- 
dldissent^), hec tamen propterea ^cmmae shdtiiiae^) 
ant ipsi condemnandi aut maiores illos, quos laudibus 
orator extollit, condemnaturi fuissent. 

Altero loco Cicero pugnat aduersus lllam Plsonii 
defensionem, qua negauerat, Ipsam uim ab Aebutio 
commissam genere suo talem esse, qualis in hoc in- 
terdicto requireretur , h. e. uere corporalem. Quippe 
hoc ma^ls, nt opinor, Piso defenderat, ulm et arma 
ad corpus Caecinae amicorumue eius non peruenlsse, 
ac propterea ad interdictum non pertlnere, quam ut, 
quemadmodum Tullius refert, omnlno negasset, uim 



altor. 



«iflani Boo oportet; annari mul- 

«tltodinem lurig reUnendl caussa 

«non connenlt: nee iuri quid- 

«qnani tam Inlmieum quam uis, 

« nee aequitaU quidquam tam in- 

«festnm est quam conuocati ho- 

« mines et armatl. — Quod quum 

«itaslt, resqoe eiusmodi sit, ut 

«in prlmis a magistratibus anim- 

«aduertenda esse uldeatur, ite- 

«mmquaero, sltne elus rei ali- 

<qoa aetlo ao nulla . . . Monet 

iamicos meos te, L. Galpomios, 

« ot Idem dlcas , qood ipse antea 

«dlxlt, Iniorlarom . . . Non so- 



«lom egeris, oerom etlam con- 
« demnaris licet : nomqoid magts 
« possidebis ? AeUo enim inloria- 
«rum non lus possessionis asse- 
« quitur , sed dolorem imminutae 
«libertatis iudielo poenaqoe ml- 
« tlgat. 9 

4) Yide supra g. 3. p. 326. 

5} c. 14. «Yerumtamen est 
« turpissimum IKud , tantae stul- 
« titiae prudentissimos homines 
« condemnarl , ut uos iudiceUs , 
« huius rei atque actionis in men- 
«tem maioribus nostris non ue- 
« nisse. » 



m Cap. L De mre cauesae Caecinianae. 



altM-. 



factam esse Caecinaey ratlonemqne addidiasei , neminem 
esse neque occisum neque sauciatum % 

Qua de re quae Cicero per complura orationis ca- 
pita C^ap. 14. extr. — IT.) ornate ac copiose disputat, 
quemadmodum recentiorum omnium, nemine dissen- 
tiente ^) , suffragia ac laudem obtinuerunt , ita milii 
quoque non solum communibus iuris, lustitlae, aequi- 
tatis praeceptis consentanea atque ad pubiicara utili- 
tatem accommodata, sed etiam cum interdicti illa ra- 
tione, quam ex Digegtorum potissimum libris deriua- 
tam supra repraesentaui ^) , congruentia, denique ipso 
illo tempore, quo Caednae caussa agebatur, ad pro- 
bandum aptissima semper mihi utsa sunt. 

Cauendum tamen est, ne exemplum imitemur eorum, 



6) Niinlus eerte hoe loeo est 
Eotomanut (ad d. c. 14.) i qui 
adeo Degauerit, aliam caussam 
uiiam dixisse PUonemy cur Caeci- 
nae uis facta esse non uideretur, 
nisi lianc, Caecinam non posse- 
disse^ Aebutio autem possessio- 
nem suam ui retinere ius fuisse, 
Quamobrem haud immerito hoc 
saliem loco tulit Garatonii bancce 
reprehensionem : « Hotomanum 
« transuersum aglt scientia iuris, 
«ut ne Tullio quidem credat, 
« Aebutium diiisse , nemo occisus 
« est neque saueius ; cui certe ra- 
« tionl hoc loeo respondetur. » ~ 
Caeterum praeter certam iliam, 
quam supra demonstraui , iuris 
defensionem haud incredibile est, 
Pisonm etiam generali quodam 
sensu Ciceronis amplificatioDibus 



ita oeeurrisse, ut moneret, dod 
adeo atrocem tameo immaDemqae 
uim ab Aebutio esse perpetratam, 
immo Caecinam et quoa seeum 
haberet , iDtegros saluoique dis- 
cessisse. 

7} Ipse quoque Hofomaniis , 
qui uel hac parte , ut modo ui- 
dimus, Aebutium defeudit, Ibi- 
dem paullo inferius ad uerba 
Tu uim negabis esse factam rel. 
haec subiicit : « Negari certe non 
«posset, si ei, qui poisideret, 
« uis esset tllata : sed quia dod 
« possidere Caecinam coDteDdebat 
« Aebutius , bona ratione hac de- 
« fensione utebatur : alioqui uc- 
«rum esset, quod TulUus orato- 
«rie uociferatar» rel. 

8) S- 3. p. 316. 



$.7. DefenMtoms loci et VV.DB.sentemHae. 416 



loi velati niala quadam erga Tullium aaaeiitatione 
aiqaiores in Plsmem extitemnt, atque inauditam plane 
■niqqe parte absardam Ciceroiii eontrouersiara eum 
oc loeo mouisse exlstimauemnt ^)« Quid enim? qvae 
iqNni iliiistrandi liuius iuris eaussa e DigestU loca 
ihibaimiis ^^), si diligenter inter se inuicem compo- 
ftlitar, nonne luculenter apparet, satis diu post Cf- 
erofilf aetatem nondum illam confrouersiam sopitam, 
eqae sententiam, quam pro AebuHo Piso defendit, 
xplosam apud omnes funditusne exstlrpatam fuisse ? ^^) 
fnde si recte supra uniuersum interdicti ius et inter- 
•retationem eammqne remm originem ac pro^easlo- 
lem cum tempomm diuersitate intelleximus ^*) , haud 
Ine ratione colilgetur, iilam Pisonis sententiam quasi 
iristinara raorisqne antiqui, quinetiam e consuetudine 
idictoram snperiorem tunc f ortasse fnisse ; contra quod 
^leero defendit, si non prorsus nouum, at tale, nt 
atione potios quam usu naleret, atque liac ipsa po- 
issinara -aetate per fori disputationera et praeclaras 
Inmodi defensiones nires incrementumque caperet, 
ieinde panllatim in detrimentum iUius augeretur ac 
itione et exemplis confirmaretur. 



alttr. 



9) Ul ecee tordamu 1. 1. p. 8. 
Atqne hoe Ipfaniy inquit, tr- 
puDentam , sicut pleraque alia, 
letosmodi est, ut aduersarius, 
ifi tofltem caussam defendisset, 
ecrte eo abstinuisset ; nam si 
iore poesidebat Aebutius , nibil 
allad ntsi hoe ipsam Pisoni erat 
probandam ; qoa defensione hoe 



«eerte asieeutas easei, at Aebo- 
«Uui fundum retineret, iieel 
«poenas propter uim armatam 
«laere deberet» et rel. 

10) Yide S- 2* P- 316. not. 42. 

11) Gonf. SchuUingius ad Paul- 
lum y, 6 , 4. not. 27. et Crof 1. I. 
p. 22. 23. S8- d* «t 10. 

12) Gonf. $• ^' V» 311. seqq. 



416 Ci^* L De iure caussae Caecinianae. 

"^» Tertiuni esl, at PUonis illud nNon deieci sed ob^ 

• gttH^ TuUUu refellendum slbi proponat. 

Quae aduersarli defenslo, dummodo praeter mera 
interdicti uerba pristlnumque lllud, quo uno dlctata 
sunt, armorum odium etlam soiida iuris ratio caetera^ 
rumque rerum ntilitas consideraretur, quantum In caus- 
sa Caecinae et ueritatis et momenti habuerit, latins 
antea suo loco exposuimus ^^). 

Contra Tullius omni opera ac studlo elaboraft, ut 
recuperatoribus persuadeat, Pisonem hoc loco in 
grammaticae interpretatlonis errorlbus atque in ina^ 
nissimis uerborum cauillationlbus totum uersarL 

Qua parte, slcut supra monui, non possum TulUum 
suspicione ilberare, quin more suo, non tam laadablli 
quam cum muitis communl , aduersarii defenslonem pa- 
rum reiigiose retulerit, Immo infirmiora et ad refotan» 
dum i^iiiora selegerit, ualidiora tacuerit, denique 
coniuncta diueiiendo, separata permiscendo uarie cor— 
ruperit *^): quamquam nolo infitiari, fortasse etiaok 
Pisonem carpendi sui opportunitatem aduersario ultn^ 
obtuiisse, ilio maxime defensionis uitio, quod, qu 
caussae suae robur uincendlque spes in sententia tai 
huius interdlcti quam restitutoriorum Interdicton 
omnium atque in elatiori luris aequitatisque doctri 
posita esset, ipse tamen plus quam utile rectumu 
esset, ad uerborum significationes formulaeque dlsce— ^ 
ptationem descenderit *^). 

13) Vlde $upra S* ^- P* ^76. «umen quid ait iste uester att- 
seqq. «ctor? Quibui quidque uirbis 

14) S* ^* P* ^^- °^'- ^' * actum pronunciatuwiqu4 mi. » 

15) Vide c. i7. citr. «Verain- Conf. c. iS. s. fi. « ostendi , Id 



tertiiw. 



S' 7. Defenawnis loci et V\\ DD. setUentiae. 417 

Quibns praemonitis si ad cognoscendani hnins loci ['^V' 
constitiitioneDi , quae in CiceronU oratione habetur, 
accedamus, nonnisi nnnm argumentum inuenimus, quod 
Plfoiii trilNiatur, uidelicet contendisse eum, uerbi 
DeHeere ex linguae Latinae indole et loquendi con- 
soetiidine oim et naturam esse taiem, ut is soius, qui 
ex eo loco, in quo fuisset, electiis esset, deiechig 
nere dici posset, qui prohibitus tantum esset quo uel- 
let accedere, nullo modo possit. 

Quid ergo est? Iianc ueluti grammaticam aduer- 
sarii positionem faciliime, quinetiam uerissime Ctcero 
td absnrdum perducit, atque e caussa expeilit isto 
SQO exemplo , quod antea cognouimus , Pisonis domutn 
tuam intrare prohibUl '^). Quidni? Si deiectum di- 
cere neminem licet, qui prohibitiis slt, interdicto autem, 
nial qnl uere deiectns fuerit, uincere nemo potest, 
nonne in aprico est, Pisonemy quamuis dominum pos- 
lessoremque aedium suarum, interdicto tamen nlhil 
ictoram^ si ul homlnlbus armatls prohibitus tantum 
ilt intrare? Quod quum tam euidentissima exploratis- 
ibnaque iurls ratione quam uulgari hominum opinione 
falsum sit, non potest hercle uerum esse, quod Piso 
fertur dixisse, atque inter cnetera, ut opinor, etiam 
dixit, sermonis iege et consuetudine, qui prohibitus 
esset, deiectum non uiderl. 



«uenini, idaequum , idutileom- «milia deiecerit uDiueraa: non 

«nibus esse , spectari, quo cod- « quo idcm sit seruulusunus quod 

«silio et qua seQtentla, non qui- *ifamilia; ucrum quia non, qw- 

•bui quidque uerbis esset actum.n « bus uerbis quidque dicatur, quae- 

e. 20. s. fi. «Tam restitues, si ttrilur, sed quae res agalur. » 
"unus semulus, quam si fa- 16^ S* ^- P* 377. 



S«mMtrM , Lib. II. 



27 



4iS Cof. L De hire caussae Caeciniafuie. 

Loctu Atqne hoc est, quod TtUlUis profitetor, Ita ae de 
illa defensione queri eamque oppugnare, ut nonduin 
de Caecbme caussa dispntet, nondum de iure posses- 
sionis ioquatur. 

Quamobrem merito Ferrattus fioc loco reprehendit 
Matmtiumy Hotamanum aliosque, qui Aebutii nomfaie 
Tullio reposuerint: •Non de tuo sed meo te fiindo 
• prohibui*y et q. g. s. Nam ad hanc certe TuUU 
ratiocinationem , stricte diaiecticam, niliil pertlnet de 
Caeci^iae iure uel possessione quaerere ^O* 

Verumeniffluero in hac sua defensione Non deieci 
sed obsttti Pisonem non Grammaticum tantum, immo 
fflulto magis etiam lurisconsuitum egisse, ac praeter 
ffleram nerbi significationem aiia complura ad infirman- 
dam Caecinae caussam efficaciora et sensisse et nnlio 

■ 

dnbio etiam exposuisse, TtMium contra In eo ipso 
caiumniatum esse, quod hanc aduersarii defensionem 
a possessionis quaestione seiunxerit; ita supra docui- 
mus^^), ut in ea re ipsius Uotomani doctrinam aucto- 
ritatemque magna ex parte sequeremur. Caeteri autem 
interpretes, prout pieniorem iilam, quam demonstra- 
uimus, uim ac potestatem iilius defensionis inteliige- 
rent, tum iustiorem tum Iniquiorem hoc ioco senten- 
tiam tulisse uidentur. Quorum uaria iudicia summatim 
perlustrabo, quum prius ipsius Tullii disputationeo. 



17) Ferratiui Id Eplst. ¥1,7, « diuersa enint , sl ambigitur de 

1. p. 413. aQuaeritur, inquit, « possessione ? » 

«utrum sit idem proM6er0 et de- 18) g. 5. p. 377 — 80. ibique 

« iieere, An uero idem esse pos- nota 6. 
« sunt , si possessio est certa , 



g.7.ihfm9umMloeietVV.DD.sententiMe. «19 
lo consiliu, ordine exituqae sit institata, cognooe* 

Nfun posteaquani refatationem illias argamenti, e 
piiiicatione nerbi DeUeere petiti, primo illi, qnera 
tendi , defenrionis loco qnodammodo Intexait Cc* I2O9 
Ittde alteram locam, antea dictam, Interposait, ad 
ic Nmi deUd sed obsttU In medio capite. 17. ita 
wrtitar, ot priaa, qaam noaam aliqaod argamentnm 
l refellendam affert, longe lateqae defendat, in 
itionam formalis caeterisqae rebas tam dictis qoam 
viptis onmibos sententiam potias ac aolantatem qaam 
srlNi spectari et aalere oportere. Qaod praeceptam 
10 ma^ confirmet, prias in interdicto de ai et In 
m oerbo DMeere consistit, llberamqne eias inter- 
retationem etiam in allis elns iuris partibus obtinere, 
rinetiam olim In uerbo detrudere obtinuisse docet: 
Btaide, relicto interdicto ad alla multa, inra, leges 
Imqae quotidianam digrediens, ratione et exemplis 
rtettdlt, eandem ubique illam interpretandi utllltatem 
wettritatemque et esse et existimari. Postea ad in- 
vdetom de ui armata redit, aliasque formulae par- 
m ac singula uerlm proponit, eaque omnia, consllio, 
■itentia, aoluntate Praetorum utiiia ac praeclara, si 
nrbornffl argutiis et captatlonlbus indulgeatur, cor- 
■ipi adeoque totum interdlctum infirmari laborat ut 
itelii^tur. 

E lon^ illa dlgressione tandem ad proposltum 
niertitur (c. 28.) « VeiUOy inquit, nwie ad Ulud 
tuum: Non deleciy no7i enim siui accedere.^ Prae- 
itur liuius defensionis refutationi, quasi nunc pri- 
rom in eam incideret, atque ad rera gerendam iustis 



tertiwi. 



teriiwi. 



420 Cap. L De iure caussae Caecinianae. 

LaeuB armis se acclngeret. Quldni ? Nonne antea qmiin per 
occasionem magis quam de instiiuto meram aocabuli 
significationem attingeret, praemonuit ac dennnciauit 
« Nondum de Caeeinae caussa disputo * rel. ^^) 

Exspectamus iam, ut in luris ac caussae rationem 
orator totum se immergat atque solidis ar^mentis 
JPteonem redarguat , et defensionem illam ex interdicto 
caussaque expeliat. Quid igitur audimus? Nempe 
prauam esse quandam defensionem, quam PUo non 
protuierit, sed alius in dinersa liuius interdictl caussa 
proferre potuerlt^^); at llia pelorem esse PisofUs, qua 
de agltur, defenslonem. Quod argumenti locnm pos- 
sit obtinere, niiili addit orator, sed statlm ad auctori- 
tates confugit; in iioc ipso genere non tantopere iilud 
praestat, ut certas peritorum sententias, slue uniuer- 
sam caussam siue defenslonem propositam spectantes, 
pro se afferat atque aduersario opponat, quam hoc in 
Pisone repreiiendlt, quod dlxerlt, iurisconsuitorum 
auctorltati obtemperari non oportere. Contra, summams 
In iudiciis esse oportere iuris peritorum auctoritatemM 
defendit; peritum quidem existimandum esse neminem— ■■ 
nlsi qui recte respondeat, at qui uere perito non ol 
temperauerit, eum non tiominem neque caussam, 
ipsum lus ciuile offendere; ipsum Scaeuolam oilm 
clarisslma illa M. Coponii et M\ Curii caussa, noi 



19) IIoc Ipsura, quod identidem Cicero expromslt ac refellendi 

dluersisque locis PUoni* illa de- caussa in raedium protullt. Qo* 

fensio repetitur, argumenti non- de re uide supra p. 418. sub 

nihil praebet, alia atque plura notam 18. 
In prioribus caussae actionibus 20) « Non fuerunt armati : cttm 

illum hac parte disseruisse, quam « fustibus et eum taxiM fuenmt.w 



§• 7. Defennonis loci et VV. DD. sentemtiae. 4*21 

quia iurisconsiiltiis esset, uictuin a L. Crasso fnisse, ^^*^ 
sed qaia rationein suam de uerbls prae sententia ha- 
liendis non prolmuerit Centumuirls. Deinde ius ciuiie 
defendit, laudat, extollit, eoqne sublato neque priua- 
tonuB patrimonia conseruari neque rempubiicam sal- 
«am esse posse contendit. Denique in liac ipsa caussa 
fli ins snuffl Caecina non obtineat, fore, ut multo 
ma^ ins ciuile, communis omnium utilitas, populi 
Romani caussa, quam Caectna actor detrimento afficia» 
tur. Qnod si de auctoritatlbus quaeratur, praestan- 
tiorem certe quam C. AquUlii nullam inueniri posse. 

Atqne haec omnia TulHus^ quamquam ne unum 
qiddera continent argumentum, quo uere dici possit 
defenslonem aduersaril illam, qua de agitur, adorlri 
ac redarguere, tall modo disputat, ut summam semper 
omninra laudem tulerit. Nec immerito, dummodo ora- 
toriara potius artem quam merum caussae ius respe- 
xeria* Qnippe netus est, In caussa dlfficiii ancipltique 
et coram iudice non perspicacissiroo saepe mag|s ex- 
pedire multa proferre aileniora quldem a caussa, at 
sua ui ac potestate uerisslma et euidentlsslma , quam 
in iUis, quae ad rem stricte pertineant, ob id Ipsum 
impeditioribus et ad probandum durloribus, consistere. 

Pergit tandem orator ad ea, quae proplora sunt 
quaestioni, in qua omnls ea dlsputatlo uersatur. Xam 
in capitibus 28. et 29. ostendlt, defensionem illam 
IVoYi deieci ted obstitiy etlHmsi uera sit, nihii tamen 
Aebutio prodesse, neque uUo roodo Caecinae sponsio- 
nem infirmare. Nimirum quum in uerborum angustias 
argutiasque compeilatur, inuitum quidem at suo lure 



terthis* 



422 Cap. I. De iure camsae 

Loeiis se contendere, Caecbiam. etiamsi non sit deieciHB 
Inde, qno accedere et intrare uolnerit, hoc est de 
fando Fulciniamj esse tamen inde, ubi fnerlt, unde 
armis pulsus aufugerit, lioc, est, de proximo uicini 
fundo, de uia, denique alicunde. Atqui in interdicto 
Fulclnianum illum fundum nominatim non demonstrari, 
sed undecwupic deiectus sit Caecina^ eo iuberi restitui 
ab Aebutio. Hunc igitur , qui nullum in locum CaeeU 
fum restituerit, at ex interdicto se restituisse spon- 
sione contendat, necesse esse sponsionis condemnarL 

Quod argumentum, facetum quidem et ad deriden- 
das uerborum captationes egregium, quam nihil omni- 
no potuerit ad interdicti ius probandamque Caecituu 
caussam ualere , supra indicauimus ^O* 

lam una denique superest ratio , impugnandae Pi- 
sonis illi defensioni uere destinata. Dico praecIanuB 
illam de uocabulis Und£ et eo disputationem , quae in 
capitibus 30. et 31. habetur. Qnippe summa non so- 
lum arte sed etiam probabilitate docet orator, iUonuB 
uerborum tam ex indole linguae Latinae quam e seN 
monis consuetudine exemplisque talem esse uim et 
naturam, ut Unde duas res significet, tam ex qoo 
loco quam a quo locoy eo autem aequabili ubique 
ratione in eum locum ualeat. 

Atque hic est tertius oratoris nostri locus, qoo 
defensionem illam Aebutii Non deieci sed obstiti re- 
fellere se profitetur. Cuius uniuersae disputationis si, 
detractis omamentis fucoque oratorio , summam sub- 
duxeris^ duo habebis argumenta, unum hoc: uerbo 

21) S- 2- P* ^- seq. 




lertiiw. 



g. 7. Defemrianisloci et VV. DD. sentmOiae. 4Si 

DeUcere ex nsa tam interdicU quan quotidiani ser- ^^«* 
Bonls subieetam esse non aimplicem notionem eUcerey 
aed dupUcem, et eiicere et prohibere; alterum Ulud, 
ex eadem sermonia conraetudine uerba interdicti Unde^ 
eo non aolnm Ex quo loco — in eum locumj sed 
etiam A quo loco — <fi eum /ocum significare. 

Addas superius illud, si placet, derisorium ma^ 
quam serium, quo planum facere studebat, etiamsi ad 
aerborum argutias cauillationesque ueniendum esset, 
saliiam tamen Caecinae caussam fore. 

Alia argumenta, ex ipsa iuris, aequitatis, publicae 
ntiiitatia ratione petita atque ad hulus interdicti, quo 
de a^tur, ius caussamque dlrecta, nulla inuenies. 
(taalia tamen e diuersa parte Ptsofiem nonnuUa pro- 
tuUsse, et quanto plura proferret in iisque defensionis 
robur praecipuumque caussae firmamentum collocaret, 
tanto uerius commodlusque Aebutii caussam orauisse, 
ex ils, quae suo loco supra disputauimus , probabile 
illud, hoc autem perspicuum est. 

Atque hoc est, quod antea demonstraui ^\ a uerbo 
mkf}M quam a setUetitia TuUium hoc ioco pugnasse. 

Utiqne mirum hac parte ac paene ludicrum orandi 
consiUum artificiumque licet obseruare. 

labet orator in actionum caeterarumque rerum for- 
■ulis scriptionibusque Interpretandis setUentiam, ae- 
t/uUatemy utilitatem sequi, uerba ita aestimare, ut 
quae seruiant iUls tota neque sua ui ac potestate quic- 
quam ualeant. Vituperat Pisonem^ qui uerborum prae- 
cipuam esse rationem habendam posuerit. 

Quibus praeceptis traditis, quinetiam longe iateque 

22) 8- 5. p. 387. 



424 Cap. L De iure caussae Caecinumae. 

^^ expositis ac confirmatis, quym ad caussam defendeii- 
dam transiisset» quid egit? 

Verborum diligentissime rationem significationem- 
que exposuit; quid ualerent uerba deiicere^ unde^ eo^ 
copiosissime planum fecit, atque hac parie omnibus, 
ut opinor, caussam Caecinae probault. Quid ab sen- 
tentia, ab aequitate , ab utilitate f nterdicti ? Nihil omni- 
no protulit ipse , quinetiam quae aduersarius ex lioe ge- 
nere disseruerat, silentio praeteriit consultoque uitauit. 
Ut in pauca conferam, alteram interpretandi ratio- 
nem TuUius commendauit, alteram secutns est: eo 
consilio quod uerum, quod rectum, quod euidens es- 
set , utrinque caussae suae comparauit : ipsum auteo 
artificium admirabili orandi consilio astutiaque, for- 
tasse etiam quibusdam aduersarii uitiis in lucrum con- 
uersis, texit atque audientium anlmis subtraxlt. 

Videamus nunc, quid de liac defensionls parte Viri 
doctl statuerint. 

Atquc, ut ab antiquioribus illis incipiam, qui rheto^ 
rice magis quam cx lure ciuili Tullii orationes illustm^ 
uerunt, primus Omphalius non dubltauit ei disputatio^ 
ni, quae a caplte 23. incipit, hisce uerbis praeludere* 
«Transit ad Pixonis reprehcnsionem, eiusque de^ 
« fensionem infirmam , nugatoriam , secum pugnai^ 
ntem et plane alieno tempore^ et contra quaw 
ucaussae utilitas postulaty itistitutamy in odiiuB 
Mrapit atque contemptionem. ** 
In eadeni sententia Latomtts fuisse uidetur. 
Contra Pellitarius ad exeniplum illu<l Tuiiii. quod 
e capite 12. retulimus, sic adiiotauit: 



g. 7. Defamonis loci et VV. DD. sententlae. 485 

« Hoc tamen interesse uidetur , qnod Aebutitu infi- 
«tiabatmr Caediiam fandl possessorem ac domi- 
«num, in exemplo uero assumitur dominus aedlum 
« et possessor. * 
Melanchthon HxAem^ «Disputabant, inquit, aliqui, 

• iniuriarum agi potuisse, sed non posse agi inter- 
«dicto Unde ui; quia rixa orta esset, antequam in 
«fundum uenisset Caecina. Haec elusio satis ar- 
«guta et non absurda fuit* 

^ Hotamantu statuit , calumniose hoc loco Cicerofiem 
et ad tempus caussamque nimis accommodate re- 
spondisse. «Cum enim, inquit, id quod de loco 

• dicebat Aebnting, deiectum uidelicet a Praetore 

• neminem intelligi, nisi qul, cum in eo loco esset, 
«ex eo depulsus est, hoc tantum significet, nemi- 
« nem deiici j nisi qui locum illiim atit possideat atit 

• tetieaty id est, tiiH in eo sit ^^): tamen callldissi- 
«me uerba ipsa Non deieci sed eiecij quae frigi- 
«dissima prima specle uldentur esse, urget atque 
«insectatur, sententiam illorum calumniose disslmu- 
«lans, et defensionem IUam, quasi perrldiculam ac 
« plane nugatoriam, pluribus uerbis exagltans * rel ^^). 
Simul ostendit, iure Aebtitium armatos homlnes 

^aecUiae opposuisse, ne ipsius fundum Ipso inulto 
Dgrederetur^*). 



83) £x bU nerbis accuratius sunt « certe intellexisse AquOMum (?), 

^finlenda ad uaria loca Hoiomor « sed artificiose TuUius n rel. 

(quaedam adootata, ueluti quod 24) Yide Hotomani Argumen- 

dcSS. uerba/nguo/iii<je( inter- tum h. or. 

reiatur: «Sic accipio, quempoi- 25) Ad c. 1. vs. N(m dubitauit 

t$di$$ei : et sic pnto aut dixisse aut td •psum sic scripsit : «Disiiimulat 



426 Cap. L De iure caussae Caecinianae. 



Omnem aotem hanc Hotomani sententiam ^^) , no- 
strae qaam maxime affinem, ueliementer improbaaeront 
Cras^^) et Garatonius ^^)* Qui tamen qunm non iliud 
solum animo praecepissent, possedisse CaecUiam^ sed 
etiam lioc, perinde possidenti atque non posaidenti 
Pisofiem illam suam defensionem et diuersitatem, quae 
esset inter deiicietidum etprohibetidumy obiicere: non 
potueruht profecto neque de patroni defensione neque 
de interpretis opinione aequi iudices existere. 

Klotzius ita Hotomatmm aduersus Garatoftium 
defendit^^), ut statuat, iiaud improbabilem iiiam JPbo- 
nis defensionem fuisse, uidelicet si Caedna non pos- 
sedisset. Simul autem probabilem existimat Caediuie 
possessionem fuisse^^). Quam quoniam adeo pro certa 



« deero defensionein Aehutii : de- 
«fendebat eDim, quantum ego 
« existimare possum , se ob eam 
«c cauBsam armasse , ne uis sibi 
c( afferretur , ac de suo fundo ui a 
fnCaecina deiiceretur; quinetiam 
«non modo id confitebatur, sed 
«etiam profitebatur ac prae se 
o ferebat ; testes enim eos ipse 
M sumpserat , quemadmodum Cae- 
« cina in ipsius fuddum per uim 
«armatis hominibus ingredi cona- 
« tus esset ; et eum prohibuisset 
«non deiecisset. Atque hoc ui- 
«delicet quasi grauissimo in sua 
« caussa firmamento utebatuf • » 
Adde quae supra attuli p. 392. 
not. 20. Certe in illo manifestus 
est error Hoiomani , quod puta- 
uit, etiam hominibus armatis 
CaBcinam ultro uim intulisse. 



Praeter loca inodo dicu 
cognoscitur ex adnoCationibiis td 
c. 11. Ys. Non dHeei et iVbfi mm 
te sum pastus ; ad c. 12. ts. Si 
qUi introire; ad c. 13. ts. Vndt 
ui proMbitus et vs. Quod obstiU- 
rit; ad c. 23. vs. Kfon dHeei; ad 
c. 28. vs. /fi quo fuisset, 

27) 1. 1. p. 38. 39. seq. Aliorao 
opiniones traduntur Ibidem io 
Praef. p. VI. seq. 

28) Yidesis quae ad c. 11. et 
13. (II. in nota 26. citt.), quio- 
etiam ad c. 31. vs. Vt uero Ut» 
contra Hotomanum disputaai^ 
Conf. h. supnt p. 392. not. 20- 
et p. 387. not. 11. 

29) in AdnotaUone ad c. ^^- 
p. 488. seq. 

30) ibid. p. 459. seqq. ^<^ 
quam parum Klotsius ten.^a^* 



g.7. Defenaianis lod et VV. DD. sentenHae. 437 



habet lardatms ^*), totuin illud AebutU Nm deieci sed 
obstitt ad OmphalU modiun abhorret et contennit. 

Qaartns defensionis locus ille est , quo orator docet, 
In hoc interdicto de ui armata actori non esse ad uin- 
cendum necessarium, quum uim pateretur, possedisse. 
(capp. 31. et 32.3 Quam iuris formam non temporis 
caussa finxisse TuUUimy sed ex ipsa interdicti con^ 
ceptlone et, quae tum obtinuit, ratione hausisse, supra 
latios exposuimus ^^). 

Itaque nnum hoc reiiquum est, ut Virorum docto- 
mra suffragia, in utramque partem data, dinumeremus 
et separemus. Quid ergo est? Ciceroni crediderunt 
CtHaelus^^), Ferratius^)^ Pothier^^), Garatonius ^), 
Husehkius *0, lordanus ^% Rudorffius ^% Waltenis *^), 
denique pedetentim Sehraderus ^^). 



Locw 
tcrthit. 



qidd Intenlt Inter po$$ei$ion$m 
%c praprUtatem f ex eo cnm ma- 
ilme perspieanm est, quod ad 
c 9. (p. 4S5.} scripsit , P. Cim- 
9e tmiu m et S$x. Clodium testes 
df jKWfetiione dixisse, eamque 
eaussam esse , cnr lubricam eam 
tam eaussae quam testimonionim 
parCem nonnisi leuissime orator 
UUc atUgerit. Conf. ibid. p. 510. 

31) L 1. p. 8. 

32) 8- 3. p. 337. seqq. $• &• 
p. 383. seqq. 

33) Ad L. 18. Deui (in Opp. 

Bd. Ten. T. lY. p. 600.), ad L. 4. 

C. eod. (T. IX. p. 1078.), ad 

PaM R. S. y, 6, 6. (T. I. p. 426.), 

ad L.41. De V. S. (T. ¥111. p. 496.) 

34) Epist. 1 , 12. p. 49. 



35) Pandeetaef Tit. De iiL Art. 
I. 8-2. N. 14. (T. IIL p. 124.) 

36) Ad c. 31. YS. Ut uero iam. 

37) Ad c. 46. pro TuUio , in 
Analectie p. 164. 

38) I. I. p. 6. seq. — Secntus 
magis est quam intellexit illam 
sententiam, qul sic scripserit: 
«Nam lianc interdicti de ui ar- 
«mata uim Aiisse contendo, ut 
«is, qul deieclsset alterum ui 
«c armatis hominibus , sius i$ iure 
^po$$edi8$et^ eiueiniuria f resti- 
«tuere deberet» rel. 

39) Zeitechr. f. geech. R. W. 
Tom. X. p. 63. seqq. 

40) Ge$ch. d. R. R, p. 780. 

41) 4d 8* 6. I. Deinierdkti$. 



488 Cap. 1. De iure caussae Caecinianae. 



LoctM 
qiurtus. 



Contra neminem omqnam, nisi qui possedisset, uin- 
cere hoc interdicto potuisse, placuit Giphanio *^, 
MarcUio ^), quem lanus a Costa sequi uidetur, 
SchuUingio^^), CraHo^^), Sauinio^^)^ JK/otelo *0, 
Reinio^). Unus fnit Hotomanus^ qui constanflssime 
defenderet, iis, qui aut possedissent fundum, quum 
deiicerentur , aut tenuissent, seu corpore suo !n fundo 
fuissent, interdictum utile foisse, neque aliud quid- 
quam Pisonem contendisse ^^). 



42) Ad Tit. God. Unde iii, p. 
277. «Secunda differeDtia erat, 
«quod iUud (inlerdictum de ui 
armata) « daretur etiam el , qui 
ccnon possideret, cum deiicere- 
« tur. De hac differentia prolixe 
^Cicero pro Caecina. Dubito ta- 
<c men de ea , ncc Ciceroni facile 
«credendum foro seruienti : ne- 
« que enim recte potest dici de- 
« iectus qui non possedit , Idque 
« uerius puto. » — Idem ad g. 6. 
I. De interdictis p. 563. «Non 
« datur , inquit , ei • qui nondum 
« possedit , uerbi gratia , si cm- 
« ptor fundi uc! heres , posscssio- 
«nem fundi ingrcssurus primum, 
« prohibeatur ingressu , non datur 
« ci hoc interdictum, sed actio in- 
«iuriarum. Quod contra tamen 
tiCicero pro Cecinna disputat et 
« iudices fefellit. » Caeterum ne 
tertio quidem illi Ciceronis loco 
Giphaniw fauere uidetur , qui 
ibidem iniecit , Ciceronem muUa 
cauillari de uerbo Deiicitur et de 
fierbo Eiicitur f Non deieci sed 
obititi etc. 

43) Ad S- A. I. De interdictis. 



44) Ad PauUi R. S. Y , 6 , 6. 
not. 30. « Cicero qnldem in ora- 
«tione pro Caeeina mnltis artifi- 
«ciis oratorlis probare nltitnr, 
« Interdictum Unde ui eUam recte 
« Impetratnm esse a Caecina , qui 
« agrum , quo de agebatur, nun- 
« quam possederat , at In eain 
«intrare uolens prohibitus ertt: 
« sed lllum iamdudum Fr, Hoto- 
« manus alilque Viri ernditi refo* 
« tarunt. » 

45) I. 1. p. 14. seq. p. 27. p- 
35. seq. 

46) 1. 1. p. 510. seqq. 

47) Ad h. or. p. 455. seqQ- 
p. 510. 

48) I. 1. p. 512. seq. 

49) In Argumento h. or. « Ec- 
« sponderi , inquit , nulio negoti^ 
« (Ciceroni) poterat , in ui arfO*- 
« facta , etiamsi is , qui deiicituf* 
« non possidcat , in loco tam^^ 
«csse illum oportere : quod ^^' 
« cum iuris in eam rem nihil f^' 
« bcat , neque eam possidel 



« tamen ingredi uelit, slne ti 
« iniuria prohiberi ac rcpelli p 
«se.D — Conf. ad c. 1. vs. 



^ 



g. 7. Defensimis loci et VV. DD. sentenHae. 439 



Qointam Titlllm ar^mentam, qao proximam Illad 
aeluti camalo aageator, hoc profert, reaera possedlsse 
fandom Caecinam. Qao fidem faclat, aaria tentat, 
possessionem hereditate translatam, apprehensam a 
Caecinaj denunciationem , deductlonem. Certe frastra 
haec omnia^ uti satis, opinor, suo loco apparuit^). 

Caeterum hac quoque parte secundum Caediiam 
litem dederunt Ferrafifi**'), Garatonius ^^) ^ Cras^^); 
sed Hotomatms ^^) j Schultingim ^^) , Sauinius^) allU 
que nobiscum senserunt, et possedisse Caecinam stre- 
nue negauerunt. Mediam quorundam perpiexamque 
iudicandi rationem supra perstrinximus ^^). 

Extremo loco Iliud aduersarii refeilitur, quod ne- 
ganerat ciuem Romanum esse Caecinam. Qua parte 
nos haud magis quam caeteri dubitauimus Ttillii dis- 
putatlonem firmam probabilemque existimare. Quld ad 
interdicti ius ac caussam, qua de agitur, hoc ciuitatls 
iufl ualuerit, nos tanto accuratius supra Inuestigaui- 
mns^'), quanto magis eam quaestionem, haud inutilem 
profecto, ab interpretlbus neglectam inueniebamus ^^). 



%mmtm. 



MXllM. 



€aM9$a mor$ , ad c. 2f7. ys. Sin 
auiem ingredimti , et passim ad 
€.31. — Yide eUam quae supra 
p. 425. , ibique not. 23. ex ffo- 
iomano attuli , et nostra p. 379. 

50) Sapra $• ^ P- 350. seqq. 

51) Epiit. YI, 7. p. 414. 

52} Ad c. 31. T8. Ut uero iam, 
•d e. 32. T8. Qui eolomu habuitf 
ei ad Argummtum Hotomani. 

63} I. 1. cap. 4. Sg. 3. 4. p. 31. 
•eqq. — Gonf. DoneUum in Gomm. 



de I. G. XY, 32. In Opp. Lueae 
Tom. IV. p. 274. 

54) In Arffummto et ad c. 14. 
ys. Quod ui$ Caednae , ad c. 32. 
et passim. 

55} 1. 1. Bupra not. 4^. 

56) I. 1. p. 511. seq. 

57) Yide 8- ^' extr. ^ Gonf. 
h. supra not. 30. et 3S* p. 427. 
seq. 

58) S. 6. p. 401. seqq. 

59) Non 8unt milii refellendl 



4S0 Cap. L De iure eaussae CaecmUmae. 



ComImm. 



Haec est CieeronU defensio, singnlis partibn 
cisque deseripta. Qnae quid ad caussam Cat 
recuperatoribus probandam effecerit, aut, qno iun 
ntebantur, potuerit tamen efficere, nos, quoad 
dubia coniecturae locus esse nidebatur, antea dc 
strauimus^). Hlud addam, qui putant, uictorian 
torem clienti suo comparasse ^^) , haud absurde alii 
tulum argumenti sibi uisos esse inuenire tam In 
tere ad M. Brutumy in quo libro TulUus hane 
sae actionem sibi quodammodo gratulatur ^) , qm 
epistolis illis inter Cicerenem et Aulum que 



qul putauerunt , possidere Coect- 
namf Disi ciuis esset, non po- 
tuisse, aut ea saltem ratione 
Fiiimem in refellenda Caecinae 
posseuione usum esse : ueluti 
PtUiiariui (ad c. 32. tb. Atque 
in hoe , et ad c. 35. vs. Vestri iu- 
didi) f Mekmehthon (in Argumen- 
to h* or,) , quinetiam nostris die- 
bU8 Drumannus (I. 1. p. 341.) ; 
multo minus Pa$seratiu$ existi- 
mans , lus possessionis , quo de 
agitur, liereditate fuisse a Cae- 
MfMiia in Caeeinam transiatum, 
eaque ratlone coniunctam in hoc 
iudicio ciuitatis , hereditatis, pos- 
sessionis caussam fuisse. Quem 
uide ad c 12. ys. De iure posses- 
sionis. — De utraque opinione 
conf. nostra p. 402. et p. 350. 
seqq. — Denique nihii magis est 
mirandum, quam O. M&Uerum 
(Etrusker T. I. p. 416.) ita TuUii 
hanc orationem commemorare , 
quasi totum ilind iudicium de 



ciuitate Gaecinae , oeque 
re ulla actum esset. 
eO) S- 5* P- 377. p. 39C 

61) MareiUus ad g- ^ 
interdictis. Leclere In Int 
h, or, p. 217. seq. Drw, 
(l. l. p. 335. seq.). — Venii 
Mareilius cum BMuino (t 
prudentia Muciana s. fi.) 
iniustam existimat Caecim 
sam fulsse ; nec credendi 
tzio in Praefat. ad h. or. | 

62) c. 29. «Is erit igi 
«quens, . . . qui poteri 
«summisse, modica tem 
« magna grauiter dicere 
«mihi caussa pro Cctedna 
«bis interdicti Ailt. Res 
« tas definiendo explicauiii 
« ciuile iaudauimus , uei 
« bigua distinximus. Ful 
« dus in Manilia lege Po 
«temperata oratione omi 
« piam persecuti sumus. h 
« retinendae maiestatls 



g.r.DefensianislocietVV.DD.sentenUae. «31 

Caecbiam scrlptis, ubi hic ueteretn se Uliue eUentem comi««o. 
appellat ^). 



«caasM eonUnebttar. Ergo In 
«omni genere tmpUfieationis ex- 
«trsimas.i» 

63) ad Fam. Yl , 7. ibid. £p. 
5. 6. 8. Gonf. Ep. 9. ibid. et XIII, 
66. — Hanc A. Caeeinam ipsum 
fnisfe» pro qao oratio proposita 



est liabita, Drunumnus (1. 1. p. 
335. seq.) liaud inualidis argu- 
mentis defendit aduersns OrtUium 
nostrum, qui litem patrl, episto- 
las filio attribuit in OnamaiHeo 
TuUiano. 



CAPUT II< 



De uarletale lecUonls In oratlone 
pro A* Caedna* 

Cominentatoribus supra adscriptis hoc loco addendi 
sunt: 

(F. C. Rumpf) Obseruationes in Ciceronis opat. pro 
Gaecina loca quaedani difficiliora. Gissae 1810. 4. 

Lectiones uariantes ad Orationes pro A. Cluentio, 
M. Caelio, A. Caecina, Lege Manilia, in L. IMsoneni, 
pro P. Quintio, in Verrem, — in M. Tulli GiceroDis 
orationum pro Scauro, pro TuUio, et in Clodium Fra- 
gmentis ineditis et rel., Ed. Amedei Peyroniy Stuttgardiae 
et Tubingae (824. 4. p. 199 — 213. 

Variae lectiones librorum aliquot M. T. Ciceronis ex. 
Codice Erfurtensi enotatae ab Eduardo Wundero y Up- 
siae 1827. 8. Praefat. p. LXXIV— LXXVU. et p. 87-93. 

codieetMM. Codlces manuscriptos adliuc contuli octo, qooroDi 
Index sequltur. 

Pari«M«M. Bibliotheca regia Parislensls tres liabet, qui hanc 
oratlonem continent, In Catalogo N. 7774. 7779. 7T82. 
Eos supra dcscripsi ad orationem pro Qninctio^ ac 
delnceps, ut antca, designabo Pe, Pk ^), Pm. Quomm 

1) In hoc Godicc Pk. sic in- Argumento instnicta : « M. T. 
scripta est haec oratio breuique «Ciceronis oratioproA. Gaeclnna. 



De uarietate lectionis in aratione pro A. Caec. 433 



tertiiis qaidem , ab inttio mancus ') , incipit a nerbls ^ "<•• 
• antea laborabam^ in c 1. §. 3. 

Codex Bibliothecae R. Taurinensis Athenaei, in Ta«ri«e«ii«. 
Catalogo CTaurini 1749. foiO p. 168. inter Codd. Mss. 
Latinos sic descriptus: Codex DCVU. I. V. 1. Mem- 
branaceus, cui folia 321., saeculi XV., iconibus aureis 
et stemmate Cardinalis a Ruuere insignltus. Haben-« 
tur in eo M. Tullii Ciceronis Orationes XXXVIL. 
omnes uidelicet praeter Phllippicas et Verrinas^). 
<Polio.) 

In fine Codicis legitur: 

ML T. C. Orationes expliciunt anno MCCCCXL. 
^ie XV. Octobris. 

Nota erit: T. 



Codices Ambrosiani duo, 
cjuorum prior membranaceus {\n dorso: N. 96.} con- 
^inet orationes pro L. Murena, S. Roscio, A. Caecina, 
tie lege agraria duas, in Pisonem, pro C. Rabirio 



AmkrMiaai. 



* Cum Anlas Caecinna se de fuD- 
« do SQO ui deiectum a Sexto 
« Bbulio quereretur : Agit Cicero 
«aduersns Ebutium de ui et ui 
« trmata. » 

2) FoUum 323. continet pro 
BoMHo PMumo c. 14. ys. « ipse 
«eustodiam uidit in uinclis h 
Qsque ad c. 17. ts. aPostumi 
«Dammo sextertio » ; in folio 324. 
■eqoitar pro Caedna c. 1. inde 
• d. nerbis « antea laborabam » 
Bfque ad c. 3. ys. «potuisti ad» ; 
folium 325. continet ex oratione 
m VaiMmm c. 12. a uerbis « ma- 

S«a««tri«, Lib. II. 



«iedicas quotiens illius affinem 
«te» usque ad c. 15. ts. «spe- 
«ctarisne id ut P. C. ex repu. 
«fdnditus tolle»; foUum 326. 
continuat orationem pro Caedna , 
in fine folii 324. abruptam, et 
sic deinceps folia, quae sequuntur, 
excepto r. 330. , quod habet pro 
Rabirio Postumo c. 7. ts. « nus 
«nec praefectus nec ex Italia» 
usque ad c. 9. ts. «aut palUum 
«sumendum Aiexandriae. » 

3} Asseruatur ibidem aUus Co- 
dex Ms. , qui solas continet Ver- 
rtnoi et PhiUppieas. 

28 



494 Cap. IL De uarietate lectionis 
codd mh. Postumo , C- Rabirio perduellionis reo , Q. Rosci 

AmbrOMaai. / 

Comoedo. 

Post hunc Indicem In interiore parte tegumenl 

scriptum sequitur : 

«Hae Giceronis orationes diligenter conscriptae exti 
« terunt primum lacobi Ck)rbineili , roox Vincenti 
« Pinelli , a cuius heredibus tota eius bibliotheca Nea 
u poli empta fuit anno 1609. iussu Illustrissimi Car 
« dinalis Federici Borrhomaei , Ambrosianae bibiiothe 
« cae fundatoris. Antonius Olgiatus, eiusdem biblio 
«thecae PraefectuSy scripsit. > 
Codex nitidus, fol. mln., initialibns pictis, Sae- 

cull XV. 

Notam dedi: Ap. 

Alteri, chartaceo (C. 236.}, Saeculo XV. scrlpto, 
insunt In Catllinam quatuor orationes, in Rullum tres, 
in Pisonem, Antequam iret in exillum, Post redilan 
in Senatu et ad Quirites, Sallustli inuectlo in Cicero- 
nem et Ciceronis in Sallustium, pro Plancio, pro Syl- 
la, pro Caelio, in Vatinium, pro Archia, pro Mar- 
cello, pro Ligario, pro Caecina, Rabirlo Postumo, 
Rabirio perduellionis reo, Roscio Comoedo. 

Nota: Aq. 

MoMceue*. Codlccs duo mcmbranacel, qui in bibliotheca re^ 
Monacensi seruantur; Saeculo XV. exarati; qaos 
accuratius descripsit Wunderus In Prolegomenis ad 
Plandanam p. II., notisque Ma. et Mb. distinxit. 

Prior, Ms. Lat. 68. aex Eiectorail blbliotheca Se- 
reniss. utriusque Bauariae Ducum*'. 



in oratione jnro A. Caecina. 



435 



contfnet 40. orationes. tri^esimam quartam pro Cae- ^odi m»% 
clna *), — Ma. 

Alter, Cod. Membr. lat. 35. a., olim Saiisburjs^ensis, 
32. orationes continet, quarum uigesima octaua pro 
A. Caecina est *) , — Mb. 

In seligenda uarietate eandem rationem atque in 
QvUicHatia ^) secutus sum. Itidem utor Orellii nostri 
prima Eklitione. 



Cap. 1. 

$. 1. atque in iudiciisj atque iudiciis: Ma. 
muic deest in omnibus^). 
cederet A. Caecina Sex. Aebutii impudentiaej 
A.Caecina S« Ebutii impudentiae cederet: Pk. 
quam tumj qnantnm: Pe (^pr. m.3. Ma. 
dccertarl] decertare: Pe (pr. m.). 
lure iudicioque] in re iudicioque : Pk. 



p 40A. ▼. t 



4) WimAtnu oratioDes 33. nu- 

■eitt, aig(>8iinam Donara pro 

^^MeiiNi. Diuersitatis caussa est, 

<piod in Indice Godicis duae 

enumerantur, quas ille omittit, 

leeuida et decima , deinde quod 

^ Catmnam quatuor , agrariae 

^ onmerantur , ab illo singulae 

^UMmn. Gaeterum decima illa 

li^ aliud est nisi continuatio 

C^(Unaria$ I. In c. 7. S- i8. vs. 

Ifidhm iam aliquot annis ; se- 

eiuda uero sic incipit: Si quid 

prteibut apud deos immoriales, 

5) Codlcum Salisburgenslura 
Bomero inscrlbitur 34. , in dorso 



hisce notis distinctus 

AA. 20. B.A.S. 

6) Exposui supra p. 206 — 8. 

7) Gertissima ratione supple- 
tum est e Godd. Erfurt, et Oxan. 
T., quinetiam auctoribus Quin- 
tiliano (IX, 3, 80.), AquOa Ro- 
mano (g. 18.) Martiano Capella 
(g. 527.). Quorum hic etiam ha- 
bet in agrii pro uulgari lectione 
in agro. Illud autem ignoro, quae 
fuerit iusta caussa Koppio , ut 
hoc loco QuintUiani quoque et 
Aquilae nomen scriptori suo ad- 
uersus Giceronianos Godices ad- 
iungeret. 




436 Cap. 11. De uarietate lecHams 

C»p I. 

p.i08. r. 7. g. 2. qaamj quom: Mb. 

- ii hoc rationisl rafionfo hoc: Jfk. 

- 12. qaoniam sij quomodo si: Pk. — ^fiio 

T. Ap, q. — cum si: Ma. — *) 
facta nis esset moribasj Omnes. ^) 



8) Editores lamdadum omDes 
in lectionem qwmiam coDsentiunt, 
leuiterque ferunt quod omnis ea 
periodus tam nerbis quam seDsu 
uidetur iDConcinni habere. Qua 
de re Rumpfius 1. 1. p. 3 — 5. 
curiosius egit , atque , ioterpuD- 
gCDdi ratioDem imprimls spectans, 
primo nhabuU :» pro uulgato « Aa- 
buit,p scribere iussit ; deinde hunc 
esse sensum declarauit : « Aebu- 
« tius forsitan arbitratus est : quo- 
« niam possessionem retinere non 
«potuisset, sl uim moribus fe- 
« cisset ; se nunc quoque in iudi- 
«cio inferiorem fore, si caussa 
tt more institutoque omnium defcn- 
o datur : quemadmodum autem 
mCaecina profugerit, quia uis 
«coDtra ius fit facta; ita dudc 
« quoque in iudicio se eo facilius 
« superiorem fore , quo impuden- 
« tius egerit. o Illud addit Y . D. , 
dvaycdXovtov esse facile feren- 
dum, quasi Cicero scripturus fuis- 
set, « A. Gaecina uero , quia con- 
« tra ius moremque facta sit , cum 
«amicis metu perterritus profu- 
«gisset», at Id diuersam hanc 
eonstructioDem , quam Dunc ha- 
bemus , trausgressus sit. — Mihi 
uulgaris omnium paene Codicum 
(adde nostris Erfurtensem el apud 
Beekium C. H. S. x ) lectio quom. 



I. e. ^utim, cttm, uiilei 

tur, dummodo uim 

(i. q. tum quum, Germ. 

ticulae subiicias. Ci 

respondet quod in pr 

rius membri habetur n 

sic fere transferam: 

«Dicht etwa so gerc 

« da er bei ordoungsiii 

«walt den Besitz nld 

« haupten ItOnnen , i 

« cina , wei! unrechtU 

« gebraucht worden sel 

«auch Jetzt werden 

«dentlicher Processft 

« Oberhand gewinnen , 

« aber auf aussergewdl 

« ge komme , so werdi 

«eher siegen, je nni 

« er auflrete. » — De 

uarietatis conf. inf. ad 

9) Neque in Erfurtei 

certo Codice ullo (uin 

inuenio lectlonem istai 

iamdudum eiplosam ; < 

dicunt , ante Lambinu 

garem Editionum fuls: 

dere licet, ut sciati 

haud paucas antca tn 

ueram lectionem hab< 

luli Heruag. 1534. Aa 

1522.1527.1531. ^WI 

tiii 1499. (de Zanis.) li 

G.) 1472. (Adam Jmbe 



M» oraiume pro A. Caeema, 



437 



Cmf. 1. 
p. 408. V. It. 



-. Ift. 



~ 1«. 



- 18. 



- It. 



moremquej moresque: Ma. 
omniiimj Aoniintiin: T. 

sin a consaet] sin e consuet: Ap, q. Mb. ^^) 
ant nos non~| aut mn: Omnes. 
tum audaciae] cum audaciae: Pe. T. Ap. 
^. 3. atque Initio] Ad priorem uocem in mar/cine Ap. p. 4ot. ▼ t 

corrigendl caussa habet: Mque. 
tum In nostris] tuiic In nostris: Pk. — tum in 

ueitris: Ap. Mb (jfr. m.^. 
MA aliquld] alU/uid: Pe Cpr* ^^t m* Ma. 
Ils siue] hts siue: Ma. 
credltur crediturj credttur: Omnes excepto Ma., 

ubl le^tur crederim. ^^) 
hoc Ipsum quod nos arguimus] Desunt In Ma. 
habetur] habeatur: Ma. 



- t.4. 



— 5. 



— 8. 



- t. 



\ 



Cap. 2. 

$> 4. consldero] desidero : Ma. 
negassentj negasict: Pk. 
tum ab sej tum a se: Ma, b. — tamen ab se: 

Pk.*») 
sperarunt] gperare^U: Pk. 



10) Hane lecUonem , a Khtxio 
iwepttun» merito releclsse ulde- 
Hr OrdUus In Oralt. iOeet. XV. 

11} Ad optlmam lllam P. FoM 

Mectnram uldesls exempla ab 

l|Millata, et hlc Inflra ad c. 5, 14. 

Mt.44. Ful(^alamaduenu8 Or«^ 

liiMi defendlt Klotzius In Seebode 

AmmI. 1833. T. Yin. p. 31. ; mox 

taild. ucite rellqult. 

ii) KloixiiM hanc lectionem ex 



Erf. receplt, eique OrelHus non 
in textu quidem alterius Editlo- 
nis, at in Emendandi» obtempe- 
rault. Tantundem facerem, si 
praecederet « quod iure fierl non 
«potesta; uti nunc est, «quod 
a nuUo tempore inre fierl potest» , 
magis placet ut sequatur : « tum 
«ab se iure factum esse defende- 
« rent. » Gonf. JSTIoUtiPraef. p. XV. 



— 11. 

- 14. 

— le. 



- 17. 



438 

Cap. t. 
p.409. V 17. 

, - ... $. 5. 

— «t. 

— «». 



— t4. 



- «5 



— «7. 



- «8 



— t9. 



— 30. 



— 3t. 



- 33 



33. 



8.6. 



CapB 11. De uarietate lectianis 

se IniecturosJ iniecturos se: Pk. 

mihi esseO mitii erit: Pk. 

esse me defensoremj esse iie defefuarem « 

Cne expunctum): Pe. 
quum suntj cum sbit: Pk. 
in actorej in acHone: Pk. — in auetore: ] 

Cpr. m.), m. T. Ap, q. Ma, b. 
requiratur] regtdrat: Mb. — requiratur a reo: F 
de eo iurej de tnre: Pk. 
dicendum sit quod J dicendum quod : Pe. Ap, q. M 
deminutaj diminuta: Pe, m. T. Ap, q. Ma. 
uis eaj uis est: Pm. Ma. 
quae iuri J quae iure : T C^ec. m.9* 
maxime est] eit maxime : Pm. 
uideol uide: Pm. T. Aq. Ma. 
demonstreturj demonstraretur : Pe, m. T. Ap.M 
omnesj omnis: Pe. Ap. Ma. 
arbitrentur]] urbitrarentur : Pe, m. T. Ap. M%i 
tam propterj propter: Pm. T. Ma. 
uideturj uideretur: Aq. 
acquisfssej acqiiisiuisse : Pe, m. T. Aq. Ma*'^ 

Cadq. h\ Pm* et Aq., aq. in Ma.) 



13) Guilielmii coDieetura an- 
quiiisse , quam Klotziui in textum 
recepit , merito caetcris parum 
necessaria esse uidetur. Nam 
quod Varro de L. L. VI, 79. 
(Ed. O. MUller) scripsit •Aequi- 
nrere est ab ad et quaerere; 
« ipsum quaerere ab eo quod quae 
« res ut reciperetur , daturopera »; 
ita uerum pulo , ut , siuc uerbi 
composilionem spectes siue usum 



sermonis, haud magis sit miiti 
dum , aliquando guaerendi ootf^ 
nem proprietatemque praevil*' 
quam obtinendi sen adipiM^ 
Quamquam nolo aspernari , ^ 
Foreellinus 8. r. Anquiro itt 
ctCritici fere omnes qoemBii^ 
« hoc uerbum passim a iclolii < 
«librariis indoctis comiptuBi* 
« et in inquiro aut aequtro f^ 
« peram mvtatum. » 



in aratiane pro A. Caedna. 

consaetudinem]] cotisuettidbie : Pm* Ap. Ma. 

similesj Hmilis: T. Ap. Ma. 

magis etiam] Omnes. ^^) 

propterea quod]] quod: Pe, m. Ap. Ma. 

quod et adj guod ad: Pe. 



439 



Cap. «. 
p. 409 w S6. 

— «7. 

— 38. 

— 40. 

— 42. 



S* 7. max. et maturlssime] max. matnrigsime: Pk. — p 410 w. «. 

max. et maturrime: Ma. ^^) 
uindicandaj iudicanda: Omnes. ^^) 
at ea in quaj ac ea de qua: Pk. — ac eadem 

quae: Pe. T. Ap, q. Ma, b. — at eadem quae: 

Pm. '') 
existimationisj aestimationis : Pk, m. Ap, q. — 

extimationis : T. Mb. 
periculum estj periculum: T. - > 



Cap. 3. 
uerbo se unoj uerbo ww $e: 
$e um uerbo : Pk. *') 



Pm (pr. mO- — 



- 5. 



14) Vulgarem hanc lectionem 
•dnenas Weiikii coniecturam 
*iDagis iam» apte defendit Rum- 
Pfui 1. 1. p. 5. seq. 

15) De ea forma Superlatiui cu- 
rioie tractauit lordanus 1. 1. p. 11. 

16) Certigsima ratione OrelUui 

priorem illam lectionem ex Erf. 

et Palimps. Taur. recepit , evim- 

qne JSloixUts secutus est. — De 

leDtentia potius quam de uerbo 

conf. de Inuent. II , 20. « Eius- 

«modi sunt iniuriae, ut de his 

« iDdlgnum sit non primo quoque 

« tempore iudicari.» — De lectio- 

De conf. infk^a c. 3. §. 8. et lor- 

dan. 1. 1. p. 11. 



17) PalimpMeMttu Taurinemis 
habet prima manu : « Ad (at) de 
« eadem hac quia existimaiionii », 
secunda manu : « Ad (at) eadem 
vquia exiMtimationi$,'n Illam iirto- 
tsiuM recepit alque in Praefat. 
p. YII. defendit, hanc Orellitu 
in altera recensione suadenle 
Klotzio (in EmendationibuM Tul- 
lianis p. 10.) praetulit. Equidem 
fateor, magnopere me Palimpse- 
sli auctoritate prislinaque forma 
commoueri , quum praesertim per 
errorem corrigi facllius quam 
nasci haec lectio potuerit. — 
Erfurt. = Pm. 

18) PaUmpM, Taur, : «uerbo 



# 



440 Cap. II. De uarietate 



p. 410. V. «. 



— 7. 



— 8. 



taeli} fadat: T Cpr. m.'). — feeU: Pk- 
iudicisl iudictti: Pe CprvmO? m- Ap. Mb. '') 
aut rem mand.] u^ rem mand.: Ma. 
rationem] ratUme: Mb. 
maius est] est mahis: PIe. 
9 $. 8. ex facto quidem turpi] et facto quidem turpe: 

Omnes. «^) 
uindicari] Uidicari: Pe, Ie, m. T. — uendieari: 

Ma.«*) 



12. 



« se o6%atttl tmo tt Id dod » rel. » 
quam a Pesfrofio commeDdalam , 
ITZofxfttf recepit Integram, atque 
Id Praefat. p. YIII. (slcut antea 
ID Etnend. TuU, p. 11.) defendlt. 
De coUocatione quldem uerborum 
concesserunt lordanus (1. 1. p. 10.) 
et OrelUus^ de Iteranda partl- 
cula Si merlto repugnasse mlhl 
aidentur. Quamquam nlhil est 
profecto, quod OreUius adleclt: 
« Cum orator per tterfrttmttfiMm aut 
« Si autNi Intellexisset , quibus In 
« sponslonum formulis utebantur, 
«glossator Si adscripslt»: Immo 
intellexit orator uerbum Sponoeo 
et quae sunt in stipulationum 
formulis similia. Exempla babes 
supra p. 403. not. 5. 

19) iordanui I. I. p. 10. tradlt, 
hoc mendum etiam in Cod. Vin- 
dob. B. extare , sicut in Erfurl. 

20) Slc Erf, quoque el tres 
Vindobb. , denique noli Codd. om- 
nes praeterquam Palimpt» Taur.^ 
unde Oreliiui (in Ed. 1.) el Klo- 
tziui praefixam illam lectionem 
receperunt. Sed tordanua (I. I. p. 



10. seq.) et Rauiue (Yar. Lection. 
ad Giceronls orationet Lngd. BaL 
1834.8. p. 64—60.) e LaUniUUs ra- 
Uone et Vlromm doetomm aueto- 
rltate desiderault Me, Ule uero 
flaglUult , ut parUeula Bt , qaaii 
▼ulgaU habety reUneretor, i^ 
que sle legeretur: Si tx faeto 
quidem iurpi. Quod nisl plaeeat, 
aut YulgaUm reUnendam aot ia 
PalimpsesU scrlptara Rt pro Ej 
corrlgendom eue » imrdamu etsr 
sait. Mlhl saUs speelost nlMv 
communis eorum senUntla. * 
ffotomafitfs, LambinuSf MamitKmm 
Muretus: «Et faetum qaideoi 
«turpe»; Leelere et Pfieard: *f 
« facto quidem turpe. » 

21) Huius uarleUtls plane ei- 
dem est caussa ac paullo superios 
in g. 7. : Untum quomm Codd* 
consensus illic auctoriUU duoran 
roeliorum superabatur (conf. BOt 
16.), ii iam Ipsi sunt hoc loco 
diuisi. Nam ueram lecUonem k.\. 
praeter nostros Ap, q. etMa, b. 
habent eUam Vindobonense$ tm 
apud tordanuml, I. p. 11. 



tfi aratione pro A. Caecina. 



441 



C«p. 3. 



Ac 81] At si : Omncs. In Pe. sec. m. : Ac. ^ p- *»o ▼ t^ 

mihi hoc] mihi haec: Pe. 

recuperatorue] recuperator ut: Pm. T. Ma. 

leuiore] leulori: Pk.") 

potuisti ad] potuistl enim ad : Pe Cpr. m.% k. 

tamen IsJ ^iim is: Pk. 

persequarj proseguar: Ma. Csicut p. 409. v. 15. - «^ 

pro«pictia3* 
9. benignitatij bonUati: Pk, m. «♦) - •« 

qui autl nti/ qui: Pm. T. Ap, q. Ma, b. " '* 

armatts hominibusj hominibus armatU : Pk. ^^ 



— 13 



- Ift. 



22) «ile», eommendatiim ab 

£fMsio, neeptiim a Sekatxio^ 

Ib diiblam uoeatum a Wolffio, 

reUnuenint , Codd. ErfUrtensi et 

paHmpi, Taurinenii freti, OreUius 

eC JBoliivf, probante/orilafio(l. 1. 

p. li.). Qnae leeUo, ut uenim 

liitear» apod me auetoiitate magis 

^nuB raUone ualet, nec conflr- 

Hiarl nldetur lUo , quod sequltur, 

taaum. — Tret Vindobb. cum 

Mftrli eondnunt. — Gaeterum 

boe OreUio non probault Elotzius^ 

« PaUmpM. Tawr. eUam reciplen- 

dom eue ^ui pro quis. 

93) Gonf. pauUo Inferius g. 9., 
ubl noU Godd. omnes babent 
• ieolorem» , excepto nostro Pli., 
te iordani (nlsi forte aut auctor 
tnt typotbeta errauit) tribus Ftn- 
dobonauibui. At in loco bic supra 
eiblblto omnes Godd. in Adiecti- 
aum leuii consentiunt. Atque 
bulc diuersiUU Klotzius (in Praef. 
p. IX~XI.) certum oraloris con- 



siUum insignemque amoenitatem 
inesse censuit, et ad exemplum 
LaUemandi boc loco leuioref infra 
lemorem edidit. Gaeteri uero al- 
terum locum alteri accommodan- 
dum esse semper putauerunt. 
Ilaque OrelUui In priore ediUone, 
more antea usitato , leuiore et le- 
uiorem scripsit. Deinde lordanus 
(1. 1 p. 11—13.) acute ae copiose 
docuit, e proprietate et usq 
uerborum utrobique AdiecUuo 
« lenit » unice locum esse ; atque 
eum auctorem OreUius In altera 
recensione secutus est. — Nibll 
repugno : quamquam neque adeo 
necessitatls esse eam rem arbitror 
neque plane contemnendum illud 
«graue iudicium* , quod exem- 
plum OreUiue e cap. 9. pro Q. 
Roicio attulit. 

24) Conf. pro Quinetio c. 17. 
8.54. 

25) Haec uerborum collocaUo 
quum eUam Erfurtensii et Pal. 



442 Cap. 11. De uarietate lectionis 

Cap. S 

r*i^^u leuiQrem] letOorem: Omnes excepto Pk.") 

demonstrare possit] detnotutrare : Pe, m. T. 
Aq. Ma. 

Cap. 4. 

^ 30. iam uobisj uobis: Pk. 

. si auferamj a/feram: Omnes. 

^ a«. $. 10. Et si] Quod si: Pk. 

eius de quoj ef iM de quo: Omnes. Sed in 
Pe. et Mb. correctum est: U de quo, in Aq. 
tUs de qua. — ^) 

Tarquiniensil TarqtHtietui : Pk. T. 

cum primisj cum iti primis: Pk. 

et RomaeJ tum et Romae: Pk. 

eodem e municipioj eodem mutiicipio: Pk. 

multis ipse rebusj Sic omnes. ^^) 



- tt 



p. 411. T. 4. 



- 5. 



- «. 



^ 8. 



Taur, habeat aoetoritatem , meri- 
to a Elotzio et in altera Ed. ab 
Orellio recepta est. Quae de prae- 
stantia sermonis iUe in Praef. 
p. IX. addidit, ea parui facio. 
Inuersl ordinis exemplls addi po- 
terunt pro Tullio c. 9. et 27. 

26) Ylde supra not. 23. — Pa- 
rum accurate Lallemandtu ad le- 
etionem leniorem adnotal : « Ita 
«nostri Codd.D 

27) Recte motzius et in altera 
recensione OrelUu$ uulgarem Co- 
dicum lectionem illam restitue- 
runt, quae niliil iiabere uidetur 
neque inepti neque foede super- 
flui , quod conieclurae locum fa- 
cere potuerit. Nam uerissime 
Klotziue (in Praef. p. XI. et in Ad- 



notatione ad h. 1.) monuit , iribiis 
illis uerbis iBtiam res satls disUD- 
ctas tres signiflcari , oldelicet iui 
commune, ius Caeeinae et eaut 
iam, quae agitur, interdicto, 
formula , defensionibua liUgato- 
rum constitulam circumscriptam- 
que* Quam praefixl leetioneD, 
coniectura est P. Fttbri, qnan 
plerlque deinceps seeuU sunt» 
ingeniosa quidem illa , qainetiiD 
lenls et modesta , dummodo te- 
neatur, Cieeronem , ut QuimtUUt 
nui , Priseianus allique tradont, 
« eiius » scribere solitum esse. 

28) Erf, : ipse muUis rehus, et 
ita Klotzius et in secunda OreUims 
edere coeperunt. Bubito. 



m aratiane pro A. Caecina. 



443 



in morie sua] in morte : Ma. — ^) 
$.11. Illis difficillimisj Ulius difficillimis: Pe,m.T.Aq 
(pr. m.). — Uliug difficiUimae: Ma. — ^®) 

dote uxorisj Sic omnes. ^'] 

esset resj res esset: Pk. 

curauit ut in J curauit in : Pe , m. T. Aq Cpr. m.). 
Ma. 

moritur J mortuus : Pm. T (pr. m.). Ma. ^') 

usumfructumj Sic omnes. ^^) 

ut fruereturj Desunt in Pk. 
$.12. iucundusj iocutidus: Ma, b. ^^) 



( ap. 4 
p.4ll w. lU. 



— II. 



- IS. 

- 1«. 

- 17 



29) Udiu praeterea Oxod. x* 
aocem sua omlUit. Qua de re 
Emestus Dotat: •Sua uidetur 
«esse a glossa. /n morte est allbl 
• moriens, More tua aliud est, 
« el ab h. 1. alieoum : uempe mors 
•naiurtjdis , cum quis fato obit, 
« DOD per uim etc. » Quasi uero 
DOD possit idem uocabulum tum 
praegDaDte quodam sensu , tum 
oulgari et slmplicl usurpari: 
Conf. pro QuUmHo c.4. Quid 
mnlta? Beckius eiecit ^Lsua» ^ 
SekOiziu» ciuo» scripsit, uteum 
Doce « testamenio » eoDiungere- 
tar. Ordlius tacito sauoque iu- 
diclo Tnlgatam retiDuit, Elotzius 
lla eUam defendlt, ut in apicl- 
bna Inrls rem uersari simularet, 
deDlqne faeete Dugas nugis ex- 
pelleret. 

30) ftDif/MUimaeii prouulgato 
diffeiUimis, eommeudatum a Lam- 
Mno et nuper a Rauio (Yar. Lect. 
Lib. II. p. 180.), OreUius in Ed. 



2. recepit. Olim P. Faber et Pas- 
seratius Vttlgatam defenderuDt, 
hic etiam exemplis allatis, sed pa- 
rum idoDeis. j^rfietftis^ Beckius, 
SchUtzitis eandem retinuerunt , 
item Bnotzius , qui meliora quo- 
que exempla promisit, — HotO' 
mani coniectura « dlflQcillimis so- 
lutionibusn neminl placuit. — 
Praeterea Rauiusl, I. ad totnm hoc 
prlncipium gphi 11. haec habet : 
cDistinciio ponendaest posttiafi- 
vdidit, Verba Temporibus — 
• solutionis ad sequentia pertl- 
cnent, quibus ratio redditur II- 
«lius nenditionis» et rel. 

31) Klotzius et in secunda Orel' 
Uus ex Erf, edidere : ti;ror<s dote. 

32) Yerba Moritur . . . prae- 
termittam extant apud QuiniiUa' 
num lY, 2, 49. 

33) Ex Erf, Klotzius et Orei' 
lius in secunda : usum et fructum» 

34) Sic Erf. quoque. 



Cftp. 4. 
p. 411. V.90. 



444 Cap. 11. De uarietate lectionis 

fortuna ademiO ademit forttaia : Ma. 

- n. bonorum maioreml maiorem bonorum: Ma. ^) 

in partem J impartem Qn litura) : Bla. ^^] 
mulieresj mulieris : Pm. T. 

Cap. 6. 

- n $. 13. Quum esset haee] cum etsefit haec: Pm. 

auctlo hereditarial Desunt in Pm. et Ma. 
in eius] Sic omnes.^^) 
aliquo suo: aliquo: Pm. T. Aq. Ma« 
susciperet] acdperet: T. Qn margine: «al. 

Msciperet. »9 
eo quoque] quoque eo: Omnes. ^') 
In his rationibusj in actionibus: Mb. 0" mar- 

ginet «uel his ratUmibus.*) 

- 28. se IpseJ sic ipse: Pe. 

intrudebatj intro dabat : Mb. ^^) 

- ^^- $. 14. iam e] iam ex: Pk, m. Ap, q. Ma. 



26. 
27. 



35) Sic ex Erf. Klotz. et Or. 2. 
De lectlone taceo, at interpre- 
tatlonem uidetur Klotzius peiorem 
secutus esse (in Argum. p. 1). 

36) Merito reiecta est Eme$ti 
coniectura in partitionem , quam 
Sehatzius recepit, adeoquc, si 
Diis placet, de iudicio communi 
diuidundo cogitauit. Yulgatam 
Wolffius retinult quldem , at male 
interpretatus est. 

37) Olim uulgo edebatur eiui 
in , quod apud Emettum quoque 
ei SchUtzium habetur, — nulla, 
uti iam apparet , Codicum culpa. 
Beckiue suadente Garatonio scri- 



pslt in eiui, et Ita extat ettam 
in Pal. Taur. et In Erf. 

38)Praefixalectio, oUm Weis- 
kii conlectura, lam aoctoritate 
Codicum Erf. et pol. Taur. sta- 
bilita. 

39) Hanc lectionem MHotziui et 
In secunda OreUiui^ auetoritate 
Erf. et P. T. ddctl, reeeperont, 
llle etlam summopere defendit la 
Praef. p. XII. , In Adnotaiione et 
antea In Emendd. TuU. p. ISL 
seq. — Sed qulcquld dlcat de con- 
suetudine sermonis, sl exempHs 
carendum est, malo Vulgatam. 



m aratiane pro A. Caecina. 



446 



^411. v.Sl. 



uita cognoscills] cogfwscUU uUa: Opnnes. ^^) 
recuperatores] reciperatorig : Ap, q. Mb. ~ re- 

ciperatores: T. Ma.**) 
cognitoris] cognotorts: T. Ap, q. .32. 

conciti ad rixam] conciti ad regiam: Omnes.^) - s». 



40) Reeie OreHliu» et KMzius 

cx Erf et P. 7. correxeniot, 

Weiskii uero coniectaram eogno- 

iiiftif prMtermiseruiit , de qua 

Mumpfu» 1. 1. p. 7. : «Nod memi- 

«oisse aidetnr, qnod coffno$e9re 

«oon solam 8lgnifieet, ntAUiam 

^aUeuiM aequirwe, sed etiam, 

«t nofiriom dUeuiu$ habere,* Conf. 

Mardan. 1. 1. p. 13., abi scite prae- 

Ccrea dispatatar aduersas OrelKi 

iUad , quod coniecit, Quotidianam 

^iiam h. 1. ipsum titulum esse 

miml alicalas deperditi, in qua 

personae Atbutio similis primariae 

partes aasent. Qua de re conf. 

fflorsii Emmdd. JuU. p. 12. 

41) AJias omlsi , quae ad meram 
lerlpturae formam pertinerent. 

42)EUam Edd. Ven. 1472. 1480. 

1409. At praefixa iam in lunt. 

1515. etilM. 1519. — P. 7. et Erf. 

htbent eontrili adregiam , eamque 

ledloBem OreHUui In prlma quidem 

Bi.mirom appellauit, deinde for- 

tifflme defensam a Kiotxio (in 

AhmmM. Juil. p. 13. et in Ed. 

Protf. p. XII. et ^dnolatiofif) 

atqoe iordano (1. 1. p. 14.), in 

<^canda in textum recepit, appro- 

^nte EUefMitio ad I. de Orat. 58. 

<Ierte uoe. eoneiiui apud Ciceronem 

•mlitf non inuenltur, uix apud 

^eteronim queroquam, simili qai- 



dem constructlone. Sono tantum 
affine Sen, de ira III , 34. «quae 
« pueros in rixam et iurgium eon^ 
«eilofilii; conf. de CIam.1,7. «ifi 
« rixam proeurrere » ; Propert, 
IV, 2, 29. nsobrius ad lites», Te- 
rent. Phorm. IV, 3, 18. c/U(^i- 
«(ofif liiittm.» — Nouam lectlonem 
secundum lordanum OreUius sic 
explicat; «iqui leuioribus caussls 
cagendis, controuersiis susclpien- 
cdis, negotiif gerendis implica- 
« tus semper aersatur ad Reglam 
«In Yia sacra.» Atque uoc. cofi- 
frittif quidem nihil habet oifeB- 
sionis. Quippe praeter d; c. 58. 
de Orat. (« cum in caussls et In 
«negotiis et in foro eonteramurm) 
uldesis ibid. c. 51, 219. de Fin. 

I, 21 , 72. CoDf. Plinii Epist. D, 3. 
VII, 5. VIII, 12.; et inuersa ra- 
tione Sffi. Ep. 14. («rationes acel- 
cpit, forum conterit, Kalenda- 
« rium uersat , nt ex domlno pro- 
« curator»), Plaut. in Rud. lU, 4, 

II. (^it usque habitare, donec 
totum carcerem cofitritifrif»). — 
Sed in Regia fatendum est , nus- 
quam apud Cicerofiem aliumue 
eius aetatis scriptorem commemo- 
rari, ubl de negotils, quae in 
foro aguntur, dicendum esset 
Audlendus tamen Jnoiziuf de 5tie- 
ton. in Oetav. c. 31. Conf. Plu- 



446 



Cap. II. De uarietate Uctianis 



Ctp 5 
p. 411 V.33. 

- 36 
p 41*2 V. I. 

^ «. 

- ». 

- 6 

H. 



— 9. 



— 1«. 



— II. 



ac stulti] et stalti : Pk. 
alieniusj alientu : T. Ma. — aliaenus : Pe. 
aut a patre] Sic omnes.*^] 
ille] Sic omnes. ^^] 
$. 15. auctio]] actio: Ma. 

in mentem ueniebatj Sic omnes. ^^) 

eiusmodi occasfonem J huitismodl orationem : Pk. 

quum praesertimj Sic omnes. ^) 

partitione] petitione: Pm. 

eam possej posse : Pk. ^^) 

Itaque mulier] Sic omnes. ^') 

pntatisj putetis: Pe. T. Ap, q. Ma, b. 



tareh. in Numa c. 14. A$e<m. ad 
e.14. pro Mllone. Denlque consu- 
lendi : AUx* ab AUx. G. D. in,6. 
ForeeUin, s. yy. Regia et Ba- 
9Uiea. G, A, Beeker de Roroae 
ueteiis muris atque portls , Lip- 
slae 1842. 8. p. 25. seqq. — Adde 
Sen, de ira III , 33. nfremitu iudi- 
tieiorum basilicae retonant,» coof. 
de Breuit. uitae c. 11. — Caete- 
rum qood Klotzius tentat dicere, 
etiam In sei Godd. Oxonn. ex- 
tare eontriti , hoc nibil esse , pro- 
fecto trium Vindobb. roeorumque 
octo consensus declarat. 

43) Deest aut In P. 7. , nibilo- 
mlnus retioetur a Klotxio, et recte. 
Orellius In secunda uncis incluslt. 

44) Mihl quoque placet lectio 
Ule iUe, quam ex P. 7. prlmus 
Klotzius recepit , quinetiam exem- 
plls confirmauit (pro Mil. 34, 94. 
Salust» in Catil. c. 20.), atque 
Orellio probauit. — Conf. Emendd, 



TuU. p. 13 et Praef. Ed. p. XIII. • 
Peyroniu: iUefUley quae distin- 
etio non placet. — De hoe iteratlo- 
num genere ulde supra ad c. 1. 
extr. not. 11. etinf. e. 9, 84. 

45) ueniebat in mentem : P. T. 
et Erf.; receptum a Klotzio et 
OreUio in secunda. Conf. tUius 
Emendd. TuU. p. 14. 

46) Erf: « cum ei praesertim it 
» partilione.» Or. 2. recepit€i; 
Klotzius uero ex corrupto hoc loco 
(nam etlam peeunia exeidit) con- 
tra caeterorum omnium (P. T. quo- 
que) fidem nolult quidquam hio- 
rire ; quod uerius est. 

47) P. 7. et Erf, : poue em, 
quod probabili ratlone Klotivt^ 
et Oretlius (2.) reeepenint. Cf. 
Emendd. Tull. p. 14. 

48) aliag */» ^oe mulier» Klot^- 
(Cf. Emendd. TuU. I. I.) et Or- ^ 
secundum P. 7. , probante Raf^^ 
Var. Lectt. Llb. II. p. 176. 




bt oratione pro A. Caecma. 



447 



aenit omnibasj uenit itt ooinibiis : Pe. *^) r 

illiusj illU: Ala. ^) 

munus essej manus et: Pe, m. T. Ap, q. Ma, b. 
agi possetj agi poMse: Omnes praeterqoam Pk.^') 

Cap. 6. 
16. ntitnrj abtaUur: Pk, 
addictumj additum: T.") 
dubitaritj Slc omnes.") 

quum Id plerlque .... CaesenniaeJ Desunt In 
Ma.») 
hlj hU: Pk. - hiia: T. Ap, q. - iU: Pe, m.**) 



W) P. r. : •MUt ueolt omnl- 
Di *, KCeptum • Kloltio ct Or. 
(Conr. £flinKU. TuU. p. 14.}. 
ibattun Rauio 1. I. — PauUo 10- 
ble poit aocem emai Iab«t 
riba* pnncll» «enDODein dl*- 
{Dl, et aerldlmc adllcll: «Fe- 
lnltai raclle ■nlmtduertltur tn 
erbo «mnl «loe nomtne poiito, 
aam ei looga Inlenitllo Mbu- 
am BoD nomlDauerlt, quasl 
uno praeter tptum iDlelllgl 
Miil: itaqae qaasl ei alia per- 
iiu tabllcll: cuf tandtm?» 

0) LalUmaad poit omnibui : 
mMi tHlui » ; delDde prorans 
om hocadDotat: alta Gra«- 
•M e iDli mu. , qvibut aece- 

Mt IM>ltH.> 

1) Srf! poitt agi; P. T..- 
Mt agi , qnod £Ioli. et OrcU. 
«eepere (coBr. Emenitd. Tnll. 
14.), adprolMBle Rauio 1. I. 

S) McDdum idera habet Cod. 
ipnd BtrUum. 



53) £Ioit, (coDr. Praef. p. XIII.) 
et Or. 9. ei Brf. : ditbUartl. 
Si.) lUdem In d. Cad. %• 
55] Erf. : hii. — Btekii nota : 

• Gronriuiobieruat, A(, pro quo 

• P. Fater legi uololt atii, dod 
«allud clgtilGeare quam olii.i — 
Rumpfiut 1. I. p. 7. (ubt conrae- 
morator eUam eoniectufa rttlquf) 
coDfiimtndl eausia eiempium ad- 
dlt, Tat. Ann. IV, 63., ilmul 
ueroralelur: «Locum tamen hulc 

■ Doslro eiane reipondentem ad- 
n hue desideramDi. n — ManuHut 
adnoUt: «Argtntariut el qul 
aaderaDl uel qut audleraDt.* — 
OrtUiut in prima : « Pro jiotimt 

■ lego poitint,- nunc ki, recupe- 
ratorei. ■> Idem In lecuuda ; 

■ QulDtro iiilT Sed cum Erf. ha- 

■ beat hit, allud latel; ut pulo 
vhirtdtt,» — Neulrumplacei, Id 
lolum eoncedo , laterc ronitan lub 
cormptela geDulnam lerlpluram. 
jnoinM tacet. 



448 Cap. II. De uarietate UeHonis 

p.412 v.ii eam poiro inj eam in: Ma/^) 

collocari] collocare: Ma.^^) 
-21.22 maxime expediret] Desunt in Pe. 

expediret • • • maxime] Decmnt fn Pm. T. Aq. 
Ma. CAd marginem in T. snppletiir expediret^ 
in Aq. omnia praeterquam uoc. maxlme').") 

- 22. essent autem • • • conuenirent] Desunt in Pk. 

conuenirent] conueniret: Aq. 

- 23. miraretur] miratur: Pe et T. Cp^* ^O -^4- ■^* 
~ 24. fosset} posHt: Pe (jfv. m.). T. Aq. Ma. 

- 26. S» 17. tabulas] tabulas tahulat: Ap. 

sibi expensaj expetisa: Pk. 

- 29. iocauitque] locauit: Mb. 

- 30. conferam] referam: T Cpr. m.) 

- 31. deuiice] deuncia: Pe, k. T. Aq. Ma, b. 

semuncia] semiufue: Pk. — semiuticta: Pe, T. 
Aq. Mb. — semiunca: Ma. 

- 83. isti] ipH: Mb.") 

susceperat] Sic omnes.^^) 
* 34 ansam] causam: Pk. ~- anxam: T. 

Cap. 7. 

p.4it.T. 1. $. 18. is] id: T Cpr* inO- Ap, q. Ma. 

timidus imperitusquel imperitus timidtisque: Pt 
esse tantij tanti esse: Pk. 



— 3. 

— 4. 



56} Itidein in d. Cod. %. supra p. 67. extr. ExemploniiD 

57) Becliiut, «Ex repetitione, ubique copia. 
« inquit , tov maoBifne exortum est 58) Conf. supra p. 291. DOt ^* 

«uitiumi»; quod etiam in Codd. 59) Erf,: caeperaif oode ^' 

Oxonn. C. H. S. inuenit. — De 2. ceperat, Malim VulgataD ^^' 

illa omisslonum caussa uide h. nere cum Klotzio. 




i 



watianB 



449 



calomniam ] calumniatum Ccalumniam fum P 3: p. 413. ^. c 

Ma.«>) 
stultitiamqne] Sic omne&^^) 
S* 19. in possesslonej in posseitioties : Pe. T. Ap, q. ^ y. 

Ma, b. — possessiones : T.**) 
qamn esset] cum Isset: Pe (sec m.). — cum 

ewe; Ma. — tum esse: T.^*) 
iste] ipse: Omnes.^') 
arbitnim] arbitrUim: Pk, m. 
Atqae iUisJ At iUis: Ma.^>) 
posteaquam] postguam: Pk. 

se ab A. C. possel se ab A. C. posse se: Pm. . to. 
mandatuj mandato: Pk.^) . 12. 



- 8. 



— »: 



60) Itidem iDd. Cod. %. 

61) Brfm: stuUltfamque adtf, 
^uod Klotz. et Or. 2. recepere. 

02) Be toto hoe loco supra la- 

t.ja8 tractatum est In g. 1. p. 278. 

seqq. p- 291. seq. Quos llllc at- 

t.uli scriptores, iis etlam adden- 

du8 est Rumpfius 1. I. p. 8. Is 

quom optimo quldem lure uulga- 

rem lecUonem nimium aduersus 

WHtkii coBlecturam nimirum de- 

todU, atque etiam pleonasUcum 

dicendi genns « nUnium Bxaggera- 

• r§i», exemplo eomprobat {de 

Orat. II, 21. nlmium redunda- 

r§); de rellquo prauam lllam 

loel InterpretaUonem , qnam supra 

(p. 281.) demonstraul, modo dlli- 

gentius quam caeterl enucleat. 

Qulppe slc ait: « Aebutlus, ei sex- 

ctola bonorum Caesennlae bae- 

«<res» postulauerat, uthaeredltas 

« diaideretur, . • . neque exspe- 



« ctauerat, donec reliquls haeredi- 
« bus , ad quos multo maior pars 
«boDorum perueniebat, id flerl 
« placeret. Hanc Aebutli festinati- 
« onem In risum hic uertlt Cicero, 
«atque huic, risummouendi , con- 
«silio uerba sunt adaptata. Ita- 
« que Cicero dlxlt ipie exagg. , 
«quoniam alii homlnes illl sextu- 
« lae (V7t) haud magnum sane pre- 
« tium statuebant • . . ; nomifia 
fihcLerediM adlecit, ut Innueret, 
«qul tam parua ex parte haeres 
« sit , haeredis nomine uix dignum 
« uideri. » 

63) Haeclectlo, antel^mMmfm 
uulgaris (Yen. 1472. 1480. 1499. : 
mandatum) , placuit Garatonio. 
Conf. ad Fam. II , 11 , 2. pro SuUa 
c. 23 , 65. et apud ForeeUinum h. 
v¥. alla loca. — Yldesis etiam hie 
tupra p. 222. not. 55. 

29 



i 



460 



Cap. 11. De uarUtate hcHimis 






— it. 



— 14. 



— 15. 



sequej Sic omnes.^) 

quid ais] quid ag^$: Omnes. 

istins] Sic omnes.^) 

ueniiO ueiM: Omnes praeterqnam Pk. 

eius et fruetus fundij eius fuiidi et fnictm: 

Iidem.<^) 
- 17- $. 20. malitiose] malefieioie: Pe, m. T. Ap, q. Mb. 

intenderct] ititefiderU: Omnes praeterquam Pk. 
plaeuit Caeeinae] Sic omnes.^^) 
Axiam] AHam: T. 
agiturj toqttttur: Pm. T. Aq. Ma. 
non longe] latige: Pm. T. Aq. Ma. — non ia 

CUa?J longe: Mb. 
certior fit] certior fiiU: Pm. Ma. 
Aebutium . . . ipsej Desunt in Pe., auppleta 

tamen in margine, forsitan pr. m. 



— «0. 

— 21. 



- 23. 



64) Klotx. et Or. 2. ex Erf. : te- 
ttgtM. 

65) E ManutU et Botomani COD- 
iectura Emestui et SehiUzita, 
Lambini eiemplo, scripserunt tuui 
pro istius; at Btcfttut, Orelliui^ 
Elotzius Codicum lectionem resti- 
tuerunt. Quorum ille caussam ad- 
dlt, ueluti ab incerta quadam per- 
sona hisce uerbis Tullium inter- 
pellari, hie autem, a TuUio po- 
tius incertas personas; Pisonemt 
Wolffiut (not. 38.) diiit. Illud pro- 
fecto constat , nil oput eue emen- 
datione, ne llla quldem, quam 
IFoI/)lttt tentauit , ut atf legeretur 
pro ait, 

66) Sic etiam ei Erf. Klotz, et 



Or. 2. (apud hunc ulde p. 463.) 
Gerte mirum , apud Beckium cte- 
terosque hanclectionem , in Codd. 
mss. , ut opinor , uulgatltsimtiD , 
ne inter Variantes quidem compt- 
rere : uix enlm credibile ett, ets 
a Codd. Oxono. plane etse att- 
enam. 

67) RumpfMi L 1. p. 8. uoc. Cot- 
cifiae in dublmn uocauity quod 
uereor ut idonea raUone tit tt' 
ctum. « Nam , Inqult, et Ingrata 
«ett eiutdem uocabuU In qm 
«periodo repetitio, et •plaeM» 
«sine Dativo personae taepe oe- 
«currit. — » Slmllem V. D. tlbi 
uisut est errorem deprehendere 
infra c. 30, 87. 



k 



in aratiane pro A. Caecma. 



451 



mirarentiir] miraretur: Aq. p 

non crederent] crederetur: Mtu — non crede^ 

ret: Aq C^ic correctam, an pr. mO* 
ipse AebJ Iste Aeb.: Pe. 
se armatos • • . Caecinae] Desunt in Pe., in 

margine, aicnt modo antea, suppleta praeter- 

quam noc. Caeciiiae. 
abitnmm] Kabtturtm: Pm. Ma. 
qnoad] quod: Pe. 
experiri]] expediri: Pm. T. Ap^ q. Ma, b. — 

expeditl: Pe. 
% 31. Toffl de] tameti de: Omnes praeterqnam PIl.^^) 
re commissnmm] rem commissnrum: Pk. - re- 

commUmrum: Aq. Cp^- mO — commismrum: 

Aq C^c. m.). 
minltabatnr] nuudabat: Aq. — nuticiabatur : 

Reliqui.^^) 



Cap. 7. 
4IS ▼. «S. 



- «4.W. 



— «5 



- «». 



— «9 



18) Erf. quoque tamm. Quam 

ledkNMHi (ewperiri tamm, Desem- 

^ rel.) non solam in contex- 

ta recepit enm OreUio (^d. 2. p. 

463.) KkHshu , nenim etiam uul- 

fmoi EdlUonum seripturam {ex- 

pertrL Tmm deieendmu rel.) pro 

toepla et ridieula prorsus repudi- 

•uit in Praef. p. XIV. Mihi , ut 

aeram blear, nondum explorata 

res Qldetnr nee racilis inter duas 

lecttones ludicatlo; denique uii 

qnleqnnm ulUosius quam ipsa Y. 

D. nrgQmenta rerellendi caussa in 

■ledlum prolata. Illud concedo, 

Codieom auetotitatem li. I. pro 

leclione lamsn pugnare, ethancip- 



sam nihil inepti habere. Quam fk^e- 
quens porro librariis acciderit par- 
Ucularum tum et tamm mendosa 
permutaUo , probe teneo : de exem- 
plis uero, quae ex hae oratione 
y.D. attulit, (c.2,4.et c.33,08.) 
penitus dissentio, sleut et antea 
declaraui (p. 437. not. 12.), et In- 
rerius apparebit. 

69) Lectio praefixa, conle- 
ctura olim P. Fiibrif lamdudum 
cum Codicis Erf. auctorltate tum 
sensu omnibus comprobatur. De 
Hot<mani , Lambini aliorumque 
coniecturis uidesis notas Garato- 
nii et Beekii. Lamh. 1566. : denunr 
ciabatur, antea : nunciabatur. 







^2 Cap. 11. De uarietate tecliam» 



Cap. 8 
p.4IS.T.t9 

- II 



Cap. 8. 

ad omnes] amties: Aq. Ma. 

erat controuersia] controtierHa fnerat : Onines.'^) 
- tt. quod ea] quod eo: Pk. 

-. u. $• 22. lamen qua potuitj tum qua patuU: Pk. 

profectus estj profectus: 0mne8.^0 

ex quo] Sic omnes.^') 

dlrectoj direpto: Pe Cpr. m.). Aq.^^) 

definluntj deficiunt: Pm. — diffinbtnt: Ma. 

clara uocej clam uoce: Pe.^^) 

homoj In Mb. supra hanc uocem, puto corri- 
gendi caussa, a sec. m. adiectum est: iioti. 

tamen Inl tum In: Pk.^0 



" S5. 



— 36. 



f. 414. ▼. I. 



70) PraeGxam BeeHus ex Erf. 
restitait, eaqae iain Graeuio pla- 
cuerat» qai tamen eontrouertia 
erai edidit, sicut deiuceps Eme- 
sfuf et SehUtzius, 

71) Est in Cod. nullo habetur, 
nec placuit Emesto, Beekio, ScMi- 
tiio, at recte uidentur Or, et Klotz. 
ex notomani coniectura, Lambi- 
num aliosque secuti, recepisse. 

72) Pal. 2. (apud Beekium) et 
Erf.i «mquoo, atque sic JKlo- 
txius primus edidit, exemplumque 
suum OreUio probauit. Yulgarem 
lectlonem , non solum absonam , 
uti dicit, sed etiam ineptam, tali 
modo irrep8iss«, ut particula in 
prius excideret« deinde ex aut e 
praecedenti est, aut e sequenti 
ex sit natum. — Mihi uulgaris 
lectio ex quo sensu quidem longe 
probabilior uidetur ; nam uis illa 



est ipsa deduetio, qaae aeriui 
dicltur e fundo quam in tando 
fieri. Quod qul non Intelligeret, 
facile potuit commouerl, ut difll- 
clliorem lecUonem ex guo seu e 
quo In planlorem iM ^tio conaer- 
teret; conira alx eii eredlbUe» 
Ubrarii coniectura iM 9110 la ex 
quo esse commutatom. Caetenui 
Beckius e Lambini conlectura c 
pro ex scripsit. 

73) De simlU huius aocis cor- 
ruptela uide Zumptium ad lY. tii 
VerremAS, 107. 

74) Erf: uoce elara , quod £lo(x. 
et Or. 2. recepenint. YldendoB 
ne praeter reliquos Codd. obsteat 
etiam exempla. Conf. pro Ckh 
entio c. 4S. 8. , ei magna uoee in 
h. or. c. 32, 92. 

75) Conf. supra noi. 68. 



s. 



tfi aratiane pro A. Caecma. 



458 



nam qaum eO ^^ ^^ cum: Pk. 

armatorum maltitudinem] fmdttttuHnem armato^ 

rtim: Mb. 
audisset] audkiUset: Omnes.^^) 
ingrediensj bigrediefites : Pm. 
finem] fities: Ma. 
una] Deest in Pe, m. Aq. Ma*^^) 
amici] meieci: Ap. — In margine: tamUU*^^) 
adaocatique] atqtie adoocati: Pk. 
S3. Dolabella] Dolobella: Pe, m. T. Mb. 
deiecissetj eiecisset: T (pr. m.).^^) 
dixit] dicU: Pk. 
sponsio facta est. Hac de] Desunt in omnibus.'^) 

Cap. 9. 

illius] istius: Pk. 

subleuauit] subleuat: Pk. Mb.^^) 



p.414. T. & 



- 4. 



- 5. 



— 7. 



- 9. 



— 10. 



— II 



- 1*. 

— 18. 



7S) Sie eUim apud Beckium 
qnitaor Codd. 

77) Haoe uocem Eme$t\u ten- 
UoJt, qnasi redundaret, BecMva 
^efeDdlt, probante Schatzio caete- 
visqne. Conf. ScheUeri Obss. p.75. 

78) Idem plane mendum babet 
Mrf. 

70) Conf. supra p. 400. 

80) EUam in Erf, caeterisque 

SedUi Codd. ; neque notus Cod. 

vUoa est, in quo compareant. 

Hnde Igitur haee uerba, nullo 

^bio genuina, in textum uene- 
fnnt? An e QuintiUanot Nam in 
liut. orat, IV , 2, 132. omnis bic 
S* 23. , in quo uersamur , usque 
^d flnem capiUs 8. uerbotim tra- 



ditur. Desunt uerba illa , ut 
Beckiut refert, in Edd. tribus 
antiquissimis , desunt In Edd. 
Ven. 1472. 1480. 1499. et in As- 
eensiana 1511. , desunt in luntina 
1515. et in Lugdunenti 1515. (ap. 
Barth. Trot). Sed iam exUnt in 
Aldina 1519. et in Atcentianie 
1522. 1527. 1531., ut taceam de 
Edd. Cratandn (1528.), Ueruagii 
(1534.), CameraH< (1540.), R.Ste- 
phani (1543.) , Lambini (1566). — 
Hoc loco Id mentem mibi uenit 
illius supplementi, aeque neces- 
sarii, in c 19, 60. pro Quinctio, 
de quo uide supra p. 240. not. 100. 
81) Sic etiam Erf. (cuius scri- 
ptura h. I. ante Wunderum uarie 







4M Cap. 11. De uarietate lectiimis 



Cap. 9. 



p.4u v.tt. $• 24. et testimoniisj Desunt in PIl 

te reiecij te ie reieci: Pe, m. T. Aq. M 

ut alias: relcO»^^) 
cum armatis seruis] cum armis suU : T Cpr-» 
complures armatos] Sic omnes.^^) 
ut ne idcirco minus] ut idcbrco non n 
Omnes excepto Pk.^^) 
3t. $. 25. se ipsum arguit] saepUsime arguit: Omnes 
in mar^e habet: nse ipsum.*^) 



~ 15 



i6. 



— 17 



— 19 



ac parum accurate tb Bdltoribuf 
referrl solebat) et ex eo Or, 2. -> 
Klotxim , quum in coDtextu Yul- r 
gatam retinuifset , ln Praef* p. XV. 
eo transiit, ut mallet legifu6l«tta- 
uU idem, Ego idoneam causfam, 
cur a Yulgata recedatur, non 
uideo ; nam fi modo fermonif 
legibuf pote$t uoc. QAdmi f ignifl- 
care <n eodem feu <fi eadvm re, 
detracta loei notione, longe op- 
tima fane est; non poise nemo 
docuit. 

82) Hunc locum AquUa Aotita- 
nus (de Fig. Sent. et Eloc. g. 29.), 
priusquam e Ciceronii Codd. et 
Edd. restitutus est, misere cor- 
ruptum sic habuit: «iFerrum, fer- 
arum, inquit, et hoc in iudicio 
«I dicit ter , eiiciatque pro terrui » 
(e tribuf hisce nerbis A. Ste- 
phanus confeclt : eiicianturque 
proterui). Nunc ibi legitur (Ed. 
Frotscher) : aFerro , ferro, inquit^ 
« et h. i. i. d. » te reieci atque pro- 
• terrui.n — Illa uero si cum 
uariante lectione , quam ex Codd. 
hic cxhibui, conferantur, uix du- 



bium cttiquam erlt, guii 
quoque mandi aut aenf 
fcriptura talif ollm ftieri 

• ter eieci»» — Apud i 
Cod. T. dicitur habere I 
pro te reied. — De f eq. 
terrui conf. c. 13 , 37. el 
deH Praef. p. LXXYII. 

83) Conf. infra c. 10, 9! 

84) Prisdanus (Ed. E% 
342. , apnd PuJtsch, p. 709.; 
est, JuUium scrips isse «eo 
<c armatos » ; et ita Bech. et 
hortante Garatonio, edid« 

85) Praefixam ex Erf. 
et deinceps caeteri recej 
probante Wolffio. 

86) Erf: saepissinU fau 
quod recte Garatonius enu( 
se pessimi facinoris ; et Iti 
primuf edidit. Emestui ti 
uoc. faeinoris pro gloffen 
buerunt. Wunderus I. I.p. 
sic ait: «Perfuafum mll 
viCiceronem scripslsfe anl 
« simi facinoris arguit ant 
«50 arguit, ita ut uerba 

• facinoris ab interprete 




M oratume pro A. Caecina. 



466 



p.4U.T.t4. 



— U. 



adaenientemj ueiHetitem: Ma. 

hoc de hominej Sic omnes.^') 

ego dicerej Sic omnes.^^) 

niinqiiam] fmsguam: Pk. - m 

uiderer] uideretur: Pe Cpr* bdO) ^* ^ Cpr* m.^ 

Aq. Ma. 
hoc de aej haec de se: Pk. — de se hoc: Pe. - s7 
$. 86. Caelfns] cefeM: Pk. - s 

non soloml non modo: T. 

.Cap. 10. 

atqae meo] ac meo: Pk. Ap. Mb.'^^) - «> 

qna] ^uia; Ma.^) p «i» v t. 

metn omnes] Sic omnes.^^) - s. 



idlU. Aecldlt aatem non raro, 

I ot ipsae etlam giosMe ttun cor- 

• rumperentnr tom partlm tantum 

ta Ubruiis redperentur. Gaete- 

c rom non luspiearer insitltia esse 

tnerlMi lUa, nisl Codlcem Erf. 

fpassim Interpretum additamen- 

f tis iD hae etlam oratione auctum 

■sclrem; qnamquam hoc ellam 

tnemm est, In reliquis omnibus 

tCodd* UlMrarlonim incuria non- 

I anlla Cktrcnii uerba omissa tsst, 

■qnaa solos semanit Erf.» — 

MloiMitiB edldlt: $e ipM$ ftidnorii 

mguit, qnoniam pntat (Praef. 

p. XT. seq.), tlbrarium quemdam, 

qmm in exemplari haberet sHpie, 

lecere sibl nisnm esse eepse, h. 

e. fosipisstoM. Qnam compendii 

ignram nellm dicat Y. D. Id quo 

Codlce Inuenerlt. — Bquidem, ta- 

■etsi non tanta Erf. illlus apud 

me fides est qnanta apud alios. 



tamen hoc loco, eius God. au- 
ctoritate ductus, OreUium sequor. 

87) Erf,: de hoc haminet re- 
ceptum a MOatxio et Or,2,; in- 
certum, ut oplnor. 

S8) Erf,: ego koe dicere, re- 
ceptum ab lisdem, neque im- 
probabile. 

89) Slc ex Erf. MOott. et Or. 9. 

90) Itidem d. God %•» saeplus, 
quam indlcare possum , nostri Ma. 
Id mendls socius. 

9i) Klot%. et Or.'^. ex Erf.: 
omnes metu. — Incertum ; quam- 
quam in mentem fortasse alicni 
uenerit, urgeri saepius ab oratore 
llla testls uerba « metu perterriti » 
(conf. c. 8. s. fi. et infra c. 15. s. 
fi.), ob eamque rationem etlam 
blc In ipso testlmonio narrando 
coDluncta potius eoque magis con- 
spicua exhlbuisse quam noc. om- 
nes interiecto separasse. 



Chp.10. 
f. 415. ▼. 4. 



- ft. 



- 6. 



— 7. 



— 10- 



466 Cap. 11. De uarietate lectkmig 

in re miser. se praebuitj in rem mlser. 4 
se preboit : T Cpr* mO* — ^^ ^^ ^^ 
prebuit : T (see. m.)- ^) 
$. 27. A. AtUius] ^u/ti^ iid/im: Pk. 
li. Atilius] L. ild/to«; PIl 
etiam hoc] et iioc: Pk Cpi** ^0* 
malum minaretur] malum minaretur hoc e$ 
tem minaretur: Pk, Mb Qhoett^. T Csic I 
gine suppletum). ^^) 
ibi tum\ ibi eum: Pe. T. — ibi cum: JM 
de re ipaa atque emptionej de Ipsa atqi 
ptione: Pe, m. T. Ap, q Cpr* m-X 
Cpr% m.). — de ipsa empttofie: Aq. e 
sec. m. — In Pm. post uoc. ipsa est a 
uacuum 2 — 4 litterarum.^) 



98) Hane leeUonein sbm pro- 
babilem dieerem, nisi modo an- 
tea uoc. iete haberetur. — Quod 
autemflotzita cum Or. 2. ex Erf. 
recepit praebuerit pro uulgari 
praebuit, atque etiam solide de- 
fendere se posse, si uellet, in 
Praef. p. XYI. profltetur, ualde 
mihi uidetur dubium esse. 

93) Haec ucrba , iamdudum ab 
omnibus pro manifestisslmo glo..- 
semate repudiata atque eiecta, 
KloUiui denuo ex Erf. in textum 
reuocauit, eoque exemplo etiam 
Orelliue (Ed. 2. p. 463.) parumper 
perturbari se passus esU Mitto 
quod y.D. ille (in Praef, p. XYI. 
seq.) praedicat adeo aptum esse 
hoe appositum, ut librariorum 
nemo excogitare potuerit; tanta 



porro uenustate » nt ipfa 
lide defendat apnd omi 
ueram pronunciandi ratl 
uenerint; librarium deni 
adiicere notulam ueilet, 
rum fuisse .t. morfeiv 
amplius. Quae quam ei 
pretii, facile quiuis tntc 
est. A.t illud perabsurdii 
est, quod adeo iurls qoai 
cessitatem efnnxit, prop 
moftis mentio oratorl 
fuisset ; uidelicet nisi ^ 
tem Aebutius minatus e 
cinae, iustummetumf qm 
uere dici posset , cauasai 
rum fuisse. Qua de re ul 
g. 2. p. 316. seq. S* '• I 
94) Videsis quae de 
Codicum simili habita Be 



tn aratiane pro A. Caecina. 



457 



grmQ grauU: Pk.**) 

nec minus ni|rer . . . Phormlo] Desunt in Ma.^) 
uestrumj nostrum: Pk. 
S8. splendor ordinisj splendor. aeguestris ordinis: 

Pe.«0 
decus atque ornam. lud.J decus aeque ornam. 

iud.: PkCpr. m.}. Ap. Ma. — decus equestris 

ornam. lud.: Pk C^ec. m.). — decus. aeqtte 

ornam. curiae iud.: Pe.^') 
FidiculanlusJ fideaUanttu: Pk. — fidiculanw: 

Pe. — fideciUanus: T. Ma. 
iterum dicerej dicere iterum: Pk. 
minus Cftbesse) LIII J minus abesse LIIL: Pe, 

k. Mb. — minus habere LIIL: Pm. T. Ap Cp^* 

m.)) q. Ma C'<inus3. — mlnus habere XLIIL: 

Ap Qaec. m.).^) 



p 415, «.II 

- It.lS. 

- 14 

- 16. 



_ 17. 



- a©. 



- »1. 



^^lt De lectione hodle recepta 
^^r^mimM: «NlbH eertlus. Nec 
^ Pt/rrko dabltet » : at panini ac- 
^^nieLaUmnandui: •GraeviiCo' 
^ttew ef fioffrof seqaimur». 
16) Badein est In Cod. C. apud 
Paulo attentios consl- 
^««ada; 

96) lUdem In Codd. H. et x- 

^ l>iid BedUtffn. — Yerba « nee mi- 

*Wf ndgerw Emestui In dublum 

^ocault, Beekiui apte defendlt. 

^^«af. modiiiiiiin Adnotatione. — 

"^otii Uc loeus a Quintaiano YI, 

^ • 56. sie eibibetor : « nec mlnus 

*Blger aec minus confldens quam 

*m me Termiianus Phormio ». 

(HM ulde etlam Spaldingii notam 

de d. Eme$ti conlectura. 



97) Conf- Beekii notam. 

98) Aeque pro atque est etlam 
In Erf. allisque. Caeterum talls 
est recepta totius bulus locl leetio, 
ut ex bisce mendls addititiisqoe 
uerbls (equestrie et euriae) noUm 
inferre, de Clceronls scrlpturaall- 
quid excidisse. 

99) Medlam , quam adscrlpsl , 
lectionem , habet Erf, ; caeterl 
Godd. apud Beckium ad modom 
nostrorum uariant, modo ot In 
Cod. X' Inuenlatur numerus LYI. 
In t/;. autem L. — Mihl uulgaris 
Codd. scriptura blfarlam uidetor 
esse corrupta. Prlmo de tt. ab- 
eise et habere (quod ferrl non 
posse recte Beckius approbinti- 
busque omnibus censult) placet 



p.4i5 v.-^ 



468 Cap. IL IM uarietate lectianis 

memirierant] memineram: Pk. — memtn 

Pe. 
AlbianoJ abbiMtw: T. Ap. Ma, b. 



Emesti sententla utnimque spu- 
lium esse ludicantis, quem Ita 
Sekatziui, Beckiui, OreUiui (in 
prima) secuti sunt, ut v. abesie 
hl quidem uncis includerent, ille 
uero intrepide eiieeret. Eam e- 
mendationem idcirco necessariam 
duco, quia adiecta illa uoce se- 
quentis aeclamationls lepos, qui 
sane in ambigno Bumerl tum ad 
ptiuwm tum ad sestertiorum mll- 
iia relati, conditus est, intercl- 
dere omnino et pessnmdari uide- 
tur. — Deinde persuasum mihi 
est, numerum quoque LiiL uitio 
laborare, culus etiam eorrigendi 
certisslmam ratlonem facili nego- 
tio Inuenturus est quicunque si- 
milia quaedam loca , quae sunt in 
oratione pro Q. Roscio, ibique 
eorumdem Codicum habltum at- 
tentlus observare uoluerlt. Quip- 
pe indubltata illic Cieeronis scri- 
ptio 1303. (i. e. 50000.) Um in 
Oxoniensibus eiPalatinis pluribus 
apud Beekium quam in Parisien- 
sibus, Ambrosianis aliisque meis 
(quos in libro IV. expromam), ubl- 
que nobis offertur corrapta in ean- 
dem hanc flguram LIIl. Qualia 
ecce tlbi exempla in d. or. capp. 
1. 4 (ter.). 8. 10. 11. extr. 13. 14. 
16. 17. 18. — Quae autem fuerlt 
huius corruptelae origo , et quam 
racilis linearum curuaram {333) 
rectarumquc (III) permutatio , ne- 



mo est quin perspieiat. 
dubitabimus eandem eoi 
caussam sanandique mi 
proposlto loco statuere , d 
per sensum llceat. lai 
OreUio adsentlor, quod st 
utique emendari oporten 
merus rotundus^ quem 
eueniat ; Id enim proptei 
nus certum necessarinmq 
tur. At enim qui potest 
legi , quum in e. 27. (Coi 
26.) et c. 32. pro Chm 
Albiani iudicii corruptlo 1 
quadragenorum milliam 
sit slngulls iudicibos dm 
non quinquagenorumf Qi 
vatlone eommoti omnet 
alia de caussa quacunq: 
miUia alll emendauerunt, 
numerus L. consemari 
aut uoc. minus iusserai 
(nam reuera XL. M. mn 
quam L.), aut etiam adc 
«ipsa esse» uoluemnt 
quae sunt e. g. simlUa. > 
fusi labores I Nam foede 
dunt yy. DD. qtutdroi 
milUaf quae StaimuM I 
tiana dicitur allquot lodl 
Oppianieum reum aftti 
promisisse ae suppreMMiss* 
certa hae pecuniae SQmn 
hidiculanius aliiquo a 
accusatore. ut Oppiamit 
(icmnarent , praesentlbuf 



m oratume pro A» Caecina. 



m 



Cap. lU. 
p. U5 w. Ti. 



- 17 

- 80. 



t9. quum IncognitaJ dum incognita: Omnes.'^) 

uoluissetj noluUset: Onines excepto Pk.^^') 

quempiam] quemguam : T. 

dici potest I dici posset: Pe, m. T. Ap, q. Ma. 

pretio esse] Sic omnes*^^) - 31. 

obiici potest] dici potest: Pk. - s^ 

10. non adfuissel non abfuisse: PIl^^^) p.4i6 v. 2. 

quum ab iliis causaj cum ab alUs causa : Pk. — 
cum ab iUius causa: Mb Cpr* mO-^^) 



sratam cieeepisse palam in- 
labantar (Conf. in Verrem 
1. c 13. pro Cluentio e. 37. 
(i kie infra b. c). Hinc au- 
|iiid miram, si HS. quinqua- 
\ mllUa ad ¥idieulainiwn per- 
rini? UUqoe qiiod in d. cap. 
e dnonim Codd. scriptura 
i In eaeteris nlbil legitur) Fi- 
■nfyi didtur CCCC^ b. e. 
qnadriiigeota millia , acce- 
« taata berele incertitudlne 
leeUonls quam interpretatio- 
iborat, ni multo poUus illi 
noitnun auxilio uoeari con- 
it , quam huic ab illo medela 
iamqoe afferrl possit. Certe 
lUle tentabatur coniectnra 
, ei eodem isto errore fluilty 
I antea patefeci, ae prauae 
iloei xQlaei poUssimum de- 
r. 

D) Ex Erf. Klot%. et Or. 2. : 
I d» Incosnita ». Ei eodem 
I , ui falso putauit , Schtttz. : 
I dein incognitao. Rwnpf, 
p. 9. eum pro dum (quod Er- 



nestus et BeeHus conseruauerant) 
postulauit propterea , quod Cicero 
in bae periodo parUcnlam eum 
certo eonsilio, uid. ut uim ad- 
deret oraUoni, repetere uidere- 
tur, praeterea quod dum ea sl- 
gnificaUone foret, ut eum Indica- 
tluo constraendum fuisset. — 
lUdem Or. 1.: quum ineognita, 
neque absurde adiecit : « ParUcula 
«de facile caremui. » 

101) Etiam boe mendum , sicut 
alia multa , habet JSrf. 

102) Ktoti, et Or. 2. ex Erf. : 
esse pretio. Dubium. 

103) Apparet hoe mendum , de 
quo Hotomanus, Lambinus, P. 
Faber aliique scripf erunt , non In 
Editionibus demum, ut Beehius 
putauit, natum esse ex affuiese, 
quam uulgarem diclt Codd, scrl- 
pturam , sieuU reuera babet Erf. 

104) Klotz. et Or. 2. ex Erf, : 
eum eausa ab iUis ; quo faeto vr. 
ah aiis cum v. agetretur arcUus 
conlunguntur atque a y. dicerent 
separaatur. 



i 



Cap. 10. 
p- 416. ▼. 3. 



— 5. 

— 6. 

— ?. 



460 Cap. 11. De uarietate lectUmis 

sed tantisper] te tantisper: Omnes praeti 

quid causa optaret] qoid causae optaret: 

Ap. Ma, b.^^) 
et tantnmmodo] Sic omnes.'^^) 
snbito ecce] sublto qui ecce: T. Ma. 
idem qui] etm qui: T. Aq. Ma. 



— 8. 



Cap. 11. 

Quid huic tu] Sic omnes.'<»^) 
11. % 31. quid liqueretj Sic omnes.'^) 



105) Sie etUm Erf. et 6. Oxx. 
apud Beehium, Hlc: «E proDUD- 
« eiaUoDe dictaotis ultiam est or- 
« tum.» Yel magis fortasse propter 
gemioam T. 

106) Haoe lectiooem , io aoti- 
quis Bdd. aote .ildum uulgatam, 
ex Erf, instaurauere Kloti, et 
Or, 2. — A.Dtea Emestui, BeckiuSj 
SehiUzius cum Wolffio : « At prae- 
« cedeDtia « uisus est intelUgere » 
« 000 admittuot eam lectioDem et 
«ioterpretatloDem.» Cootra IT^oix. 
(in Praef. p. XVIII. et io Adoo- 
tatiooe) coDteodit , noo solum ser- 
moois coosuetudinem receptae 
lectioni obstare , sed etlam so- 
loecismUm el ioesse. lam ut fa- 
tear, certum quidem exemplum 
me habere oullum, ubl eaussa aut 
alia res ioaolma optare cUiquid 
dicatur ( oescio ao ille habeat , 
ubi eaussae aliquid optari) ; certe 
oemo negablt , cx usu sermonis 
fuisse , ut caussa non solum di- 



ceretur regu<rere oHquid 
siderare, uerum etlam p 
poseere ac flagiiare» Y 
inf. c. 24, 07. pro Quk^ 
extr. pro TuUio e. 5. Se 
II, 7. Quae omnia sl s 
ttoltate eauua potest , e 
illam legem , qua uetetoi 
optarei — Caeterum 
praeterire debet OreUU i 
ra (in Emendandis Ed. 8 
opitularetur , ueritate qu 
bia, at sensu egregia < 
que credibllis. 

107) Emestta copulani 
quam e praecedente opi 
tam, in dublum uocaalt, . 
eiecit , caeteri , quod q< 
retinuerunt. 

108) Apud Gemtm YI 
prlncipium huius capit 
ad fioem Sphi 30. exblb< 
est tu. 

109) Schiktiius e coi 
c( quod liquerct (ad exei 



tit aratiane pro A. Caecina. 
picuoquel perspicm: Pe. m. T. A 



461 



an esse uis] biesse uis: T (jaee. m.'). Ap. Mb.^^^) 
non enim tej fwn te: Pk. 
in fundo] in fundum: Pk. 
quid ais] guU ais: T Cpr* m.). Ap, q (jpr. m.).^^') 
$. 31 ius actionemque] ius at^ actionem: Ma.^^^) 
Caecinam] Cedna: T. 
uis ac deductio] ius ac deductio: Pe.^*^) 
Fac in hoc . . • interdictum] Desunt in Pm. Aq. 

Ma."^) 
$. 33. annari J armati : Aq Cpr* m.}. Ma. 

conuocati hom. et armatij coimocari hom. et ar- 

mari: Pk, m. Aq {nee. m.). — conuocari hom. 

et armati: Ap Cpr* m.).^^^) 

Cap. 12. 
eiusmodi] huiumodi: Ma. 



Cap 11. 
41«. V. IS. 

- u 
~ 1«. 

- 1». 

- 21. 

- 22. 

• ts. 

- Sl. 



— S4. 



<lf ilf. D. 12, 20.) , quod noD pla- 
cvlt. Conf. Acad. pr. II, 29, 94. 
* fh. I, 19, 62. ad Att. YII, 6, 
1* (ibiqne Ormum) 15, 1. 19. 
^L in, 10. extr. — Ramshom 
GtiiiiB. Let. 8« 15^- 1- not. 2. 
eoiir. 8. 177. 2. - Yide h. Inf. 
•4 c 12. not. 120. 

110) Copnlam Graevius ex Erf. 
pluns addldlt. Conf. Beck. 

Ul) Reete slc Klotz. (conf. 
N^. p. XIX.) et Or. 2. ex Erf. 
^««i Ita nariatum est, ut alil 
** legerent, alll utrum, alll 
^i^qne ellcerent. Fauent etiam 
^ Bdd. Ven,, ubi est mihi. 

112) Ho€ mendum et quod mox 



sequitur , Caedna , habetur etlam 
In Cod. T. apud Beckium, 

113) Merito reiecta est Possera- 
tii coniectura utm, quam etlam 
in uno Codice Lambinut refert 
se Inuenlsse. In dd. Edd. Ven. 
1472. 14S0. 1499. habetur uii. 

114) Quod tradltum est , in 
plerisque Codd. hoe mendum in- 
esse , legentium magis quam seri- 
bentiam culpa acddlsse suspicor. 
Conf. Uotom. , Lamb. , LaUem. , 
Beck. 

115) Itidem in BeeM< d. Cod. %. 

116) Vere Beckiuti «YulgaU 
lectlo magis respondet nocabulo 
ui$ , quod praeeedlt.» 



4 



4dS Cap. II. Ue uarietate lecHoms 



Cap 12 
p 4 16 T. M 



S5. 



- M. 



a magistratibus] tnagUtraWmx: Pc. '-*'^) ant 

magistratibus: Pm. T (jpr. m.'). Ap. Ma. 

esse uideatur, iterum] esse uideator. uenim: 

Pm."») 
inermes qui ad | inermesgue ad: Omnea excepto 

Pk. — "•) In Aq. est inter que et ad a sec. 

m. insertum: cum. 
terrore] terroregue: Pe. 

- * $• 34. equidem] quidem : Pk Cpi*- mO* 

quid agasj Sic omnes.^'^) 
4. itane uero] ita uero: Pm» Aq. Ma. *'') ^ 

- 7. sed etiam tenuiss.] sed tefiuUs.r Pk. 
8. (ni) hoc] trf hoc: Omnes.*") 

genus unum uel] gefitu fiel: Pk. 



p. 417. w I 



117) Ecce rursus auctoritatem, 
qui Schatxii typotteta se defeo- 
dat I Conf. Or. 1 . in nota. 

118) In Erf, uoc. we deest, 
itaque eiecit Klotziui , Or, 2. con- 
siderate retinuit. 

119) Sic etiam £r/'. cum b.Oxx, 
apud Beckium, — Klotz, et Or. 
2. ita seruarunt Yulgatam , ut llle 
inermii , hic inermos ediderit. 
Quam scribendi formam constan- 
ter liic secutus est , ille cum Erf. 
uariauit. Conf. inf. c. 21, 60. c. 
22, 62. 63. c. 32, 93. et ad d. g. 
62. Garaton. et Or. 1. Yariat 
etiam Palimps. Taur. — Exem- 
plis apud ForeeUinum collectis ad- 
do i>ro TuUio c. 49. 

120) Itidem Erf. — Emestus 
correxit quod , eumque Beckius et 
Schiltzius secuti sunt. Quorum 



ille , « Bst, Inquit , Graecam 
r«, Don r/.» Contra Or. 1. : « 



« h. I. quoque quid Interrogatiu ^ 
«accipl potest, uel quasl dubita» — 
« tis.» Itaque eum Klotxio Vulg^ " 
tam retinuit. Conf. snp. ad c. 11 - 
not. 109. et inf. ad c. 13, 36. 

121) Hoc menduro nullo dubi^^ 
habet etlam Cod. x-t de quo B^^ 
ckius dubitauit. 

122) Lambinus uoc ut deleuit 
Hotomanus contra sie inlerpreti^^ 
tus est : « Hoc cum exclamatioa ^ 
« pronunciandum et mtgna 
«miratione: alioqui enim di 
« quidpiam uideretur» et 
« ut uim habet loterrogaUonli ; 
« si diceret : tamm usque «o 
« ritos existimabimus tU.9 IUd< 
defendit GarolOfMMy adiuuati^e' 
ekius, reUnent ac conseruant £r- 



tfi fpratime pro A. Caecina. 



m 



si qui mej si tfuU me: Pe Cpr. m.J, m. T (corr. p 417 

a pr. m.J. Aq. Ma. *") 
coegiflsentj coe^set: Pk, m. T. Ma, b.*^) 
Iiaberemj haberet: Pm. T Cpr.m.J. — haberent: 

Ma. 
sl qui introirej si qtiU introire: Pm.^^O 
proliibuissentj prohibuUset : Omnes praeterquam 

Pe.'^) 
possessionis nostrae loquor J fwstrae possesslonis 

loquor: Pk. — possessionis loqtior nostre: Ma. 
PisoJ PUe: Pm. T. Ap. Ma.«^) 
querorj loquor: T. Inmargine: «al. ^eror.*'^^) 
% 35. Quando J quomodo : Pe ^pr. m. J. T. — quom : 

Pe Csec* m.J. Ap, q. Ma. — mm: Pm. Mb.^^) 



it. 

T. 9 



-. 10. 



- II. 



" 19. 



«CXIM, SeMUiius, Klotziut. Af- 
fenuitQr doo Liuii loca, lY, 2. V, 
^) quoinm tamen, ut extra dls- 
^en ipsa sint posita, haud- 
^Qtqoam tanta est similitndo , ut 
PiUtldlum Tulgatae nostrae Inde 
P«U pouit- OnUiui uoc. ui prius 
Boeli inclusit, deinde eieclt. II- 
^^Boiomano dablmus, fortasse, 
QQoiD lioece ui deleuerimus, non- 
dom omnibus numeris absolutam 
hn TuKUanae scripUonls resUtu- 
QMiem. 

123 - 28) Srf. quoque : « Sl 
■fHl • . . coSgisset ... sl gui . . . 
tprolilbnissal», et slc edlderunt 
Mkis. et Or, 2. , praeeunte TFtm- 
i»o,qiil In d.lVa^al. p.LXXY. 
■•risslme scripserat: «Vera slne 
«dubio seriptura est, mutata ab 
c indoetto libnrili , qui, Ignarl pro- 



« nomlnls qui forma , pro quo quis 
« saeplssime posuerunt , nume- 
«rum pluralem pronominls quii 
« esse arbltrati sunt. Slmlllter 
« formam quae , genus femlnlnum 
« pronomlnls qui , saepe , maxl- 
« me In elocutlone si quae , In qtui 
«mutauerunt llbraril», ueluti h. 
Inf. c- 13, 37. — Apud Quinti- 
lianum Y , 11 , 33. , ubl hic locus 
vs. « CTi f j . . . non haberemi^ ex- 
hlbetur, uerba quidem singulari 
numero leguntur, at bis prono- 
men quis, 

127) Slc Beekii Godd. C. S. 

128) Prlml omnlum Klotx. et 
Or. 2. ex Erf. : quaero. Dublum. 
Gonf. inf. ad c. 14, 41. 

129) Erf. : ^o. — Beekii Codd . 
G. T. quomodo (sic etlam Edd. 
Ven. 1472. 14S0. 1499.) , H. S. : 



[■i 



Cftp 12. 
p 417 ▼. 18 



- 19. 

- 20. 
12. 



464 Cap. 11. De uarietate leetionis 

prohibuerfnt] prohUmerutit : Pe. T et Aq Cpr. m.}* 
Ma. — prohiberaU: Aq Csec, m.)."®) 

Calpurnius] CalphunUus: Pe. — calfitmlus: Ma. . 

idem dicasn ita dicas: Pe. 

quid (id') ad] guld ad: Omnes.^^'} 

At ad actoris] aut ad actoris : Oranes.^?) 

et ad animaduersionem] et ad animaduersionemf :-^ 
Pe. Ap. Mb. — et animaduersionemf Pk, m.^^C 

ages iniuriarum.] aiea^ /nluriamm: Pe, m. T. 
Ap. Mb. — aies? Iniurlarum: Aq« Ma. — I 
Ag. ante v. aie« nescio quid Cfortasse interpun 
gendi signum, quale modo post v. antmad 
uersionem habulmus]) erasum^ tumpost 
a sec. m. punctum interroxandi adieetam est.^ 




ettm. — Wundenu (io d. Praef. 
p. LXXV. seq.} cum refellit Vul- 
gitam quando (conf. tamen Jlfad- 
uigium ad V. de Finihus 8, 21. 
et 23, 67.)* tum perlnde ac su- 
pra in cap. 1 , 2. (uide nostram 
npt^m 8. p. 436.) defendit , quo 
illud sfgnificare quoniam. Itaque 
OreUfttf, qui in Ed. prima Vul- 
gatam qiKindo seruauerat, in al- 
tera dedit quoniam; sed statim 
Ib Emmdandis (p. 463.) cessit 
Klotsio, qui quom interea edi- 
derat, atque sic in Erf, legendum 
esse censuerat, cum dictlonis tum 
formae scribendi singuiis adiectis 
exemplis e sequenti cap. 16, 47. 
YS. ^ttttfn de iure rel. et e prin- 
ciplo Plancianae ?s. quum propter 
{Wunder. !. !. p. 94.). Equidem 
nihil repugno, tanlummodo con- 



ieetanm Dostram ad e. 1» 
(d. not. 8.) commendo. — 

130) Hane conlecturam ni 
quam Inueni alias ; prius illti ^ 
mendum etiam a BeeHo e Codc^ - 
C. S. X' affertur. 

131 — 34} Similis exUt in B^- 
ckii Codd. uarietas. Erf. Iiab^^ 
Quid adf deinde aut od, deD&' 
que adque pro et ad, — Loca^^ 
uexatissimus et aliqua ex part^ • 
ut opinor, omnlno desperatn^ ' 
illud tamen relictum nobls sol^^' 
tium, quod non in sententia, s^^ 
in uerbis tantum summa ha^^ 
dubitatio perturbatloque uersatar'' 
Nam manifestum est, qalbnKufl^ 
que uerbis Ciceronem hoc deAOB^ 
strare, neque ad inuestigatlonein 
restitutionemue possesslonis , ne- 
que ad rel flimiliaris disceptatio 



tfi oratume pro A. Caecina. 



M6 



Cap. 13. 

S. tacebit J tacebU : Pm. T. Aq Cpr. m.). Ma. 
reatiliiat] restUtias: Ma. 



p. 418 V. I. 



lamniue reparationem , sed 
idletam taaUim actoris actlo- 
Inlnrlarum ualere. Conf. L. 
. L. 15. 8- 46. L. 17.S.ult. 
. Oe Inlurils. L. 2. S- 4. De 

boB. Paum V, 4, 12. ^ In 
I primarlns est serupulus 
ocCoris et notionem, — Hae 
fT. DD. sententlae : 
roaumtts a princlplo Iteran- 
eenset t. iniuriarwn cum 
ogatfanls Bota, tum pro Aut 
iL sle tcrlbit: «Ciim ad a- 
is uitUmm et animaduerslo- 
1 agatur iniurlarum ». — 
imu edldit: «Quid deni- 
r ad los cluile, ages Iniuria- 
T» — eiectls Intermediis 
kni ac pro glossemate dam- 

* Cuiaeius (Obss. Y, 17.) 
Ifort , in transltu quldem , 
; «quid denique ad ius ci- 

avi ad actoris notionem et 
■aduerslonem ?» — P. Faber 
dtt : « Quid denique ad ius 
la aut ad praetoris notionem 
id animaduersionem ? ages 
rlamm.» — &ii<ltslm<us con- 
t «ant ad actoris notatia- 
.» ^ Graeuius : « Quld ? 
eav. po. : quld ? ad rest. e. 
>• resiitui : quid denlque ? 
. c aut ad actoris notionem , 
\A animaduersionem ages ? 
rlamm?» — Emeetus, ne- 
|no inre, glorlator, se unius 

M«tna, Lib. II. 



uerbuli adiectione id et Inter- 
punctione loeum correxlsse, quum 
edlt : «Quid id ad cau. po. ? quid 
«ad rest. e. q. o. restitul? quid 
« denique ad i. c. aut ad actoris 
«notlonem et ad animaduerslo- 
« nem ? Ages Ininriarum ?» — Ga- 
ratonius , ut solet , caeteris cum 
praestantlor tum modestior , « Lo- 
«cus, inquit, est plane mendo- 
« sus, quem sanat quidem secando 
« et urendo Lambinus , et mollius 
«pertentat Fa6er: uerum codices 
*< sunt exspectandi meliores. Cer- 
« te ferri non potest uox aetcris , 
« qua deleta sensus constareiw in- 
« terrogatlo post t. ages mlM non 
« placet. Melius eellocatur aut an- 
« te ages aui posi iniuriarum,» — 
Beekius aduersus J^mesdfm notat : 
«<d nec necessarium uldetur, ui 
«indlcetur repeti Calpumli re- 
« sponsum , et offendlt aures posi 
«9uuf» (conf. tamen pro Quim- 
cHo c. 25, 79.). Sublnde addli: 
«Manei uel sie difficultas in ul- 
«timis uerbis, nam ad aetorls 
« notlonem haud dubie facli aeilo 
« inlurtarum. Itaque uoc. aetoris 
« uncinls inclusi ut suspectum. 
« Sed uerba ages iniuriarum ma- 
« lim slne inierrogatione legi.» — 
SchUtxius P, Fahrum Ita seeutus 
est , ut <d ab Emesto acceperit 
et ad (anie animaduersionem) de- 
leuerlt. — OrelUtAS in prima : 

30 



C^. 13. 
p.418 V. 1 

— t. 

- & 



— 4. 



466 Cap. 11. De uarietate 

aedes tuasj aedes suas: Pm. T. Ma. 

factam] fictam: Pm. Ma.^^^) 

de cloacis, de minj et de cloacis et de: Pk 
qui de cloacis, de min.: Pe, m. T. Aq. Ma 
In Pm. pr. m. etiam: qui de min. 

interdicit Is repentej i$iterdicit repetUe: On 
praeterqnam Mb.^^^) 



« Quld [id] ad cau. po.? quid «d 
« r. e. q. o. resUtul? quid d. ad i. 
« eiuile? At ad actorls notionem et 
«[odj aniinaduerslonein ages In- 
«iuriarum. » Sed in secunda: 
« Quid id ad cau. po. ? quid ad r. 
«e* q. 0. restitui? quid d. ad i. 
«ciuile? At ad auetorU notionem 
« atque animaduerslonem ages In- 
« iuriarum. » ; o^ ex sua, aticloris ex 
HMi coniectura (quamrefertSa- 
«tiUvf , Bes. $.7. p. 63.), atque ei 
Erf.'-' Klotsiui: «Quidad cau.po.? 
« quid ad r. e. q. o. rcstitui ? qnid 
« d. ad ius ciuile aut ad actoris no- 
«lionem atque aDimaduerslonem 
« ages iniuriarum ? » Ecce sensum 
Interpunclione denuo pessumda- 
tum , contempta admonitione Be- 
ekii (t. sup.) et Orellii exemplo, 
modo legas etiam V. D. adnota- 
tionem. Eiusdem farlnae, quan- 
tumuis diuerso carminc, est in- 
terpretatio Oiiandri, qui hunc 
locum sic reddldit : «Aber wie ge- 
« hOrt Das zu elnem Fall, wo vom 
«BesiUe die Rede ist? Wle ge- 
«hdrt Das zu dem Ersatz fQr 
« Den , der In sein Recht wleder 
«eingesetzt werden muss? Wie 
«reimt slch Das mit dem bOr- 



«gerilchen Recht, oder mii 
« Begrlffe eines Kligers Qnd 
«Ahndung?» — Sed ut ad 
diora reuertamur , Sauiniui{ 
de uerbls quldem consllio € 
tonii usus, distlnguendi han 
tionem commendauit : «Qoid 
«cau. po.? quid? ad rest. 
« 0. restltui ? quld denique 
«ius cluile? aut ad notionei 
«ad anlmaduersionem agea 
« riarum?»— Malim ego sic: «i 
« ad cau. po. ? quid ad rei 
« q. o. restitui? quid d. ai 
«cluile? At ad notionem c 
«animaduersionem ages inl 
« rum.» — ; ut fatear tamen , 
dum mihi de uoc. notionem 
ne liquere , neque exempla, i 
afferrl solent, omnl modo s 
facere , uelutl pro Sestio e. 
eensoria notio et iudieium 
ctissimi magistratus , da f 
cons. c. 19. — censorium iudk 
ac notionem , itidem in As. 4 
Adde de Off, III, 31. noK 
animaduersionesque Censorm 

135) Mendum hoc et tria, ^ 
praecedunt , sunt etiam in A 
Codd. 

136) Itidem 5. Oxx. apnd 



in aratume pro A, Caecinn. 



467 



obmutescet? in] ommutescet et in: Pk. 
quid faclatj Sic omnes.^^^) 
C. Plsone] C. PUo tne: Mb. — C. xofie: Ma.*^) 
prohibito, prohibito] prohibito: Pe, m. T. Ap, 

q. Ma —'^^) prohibebU: Mb. 
coactos et armatos] armatos et coactos: Pm. 

T. Aq. Ma Chic cohactos^. 
prohibitus sls] Sic omnes.^^) 
omnino inauditum] iiou inauditum: T. 
armatos tibi] armatos se tibi: Omiies excepto 

Pk.'*') 
accederes: deiici] accedes. res did: Pm. — ac- 

cederes dici: T. Aq Cpr* mO- Ma. 
accesserlt] Sic omne^s.^^') 



Ctkf. IS. 
P.4IH. V.4. 



— 6. 

9. 

— 1«. 

— 11 

- tz 



k y cuios uero t^. : interdi- 
I rap. — Brf. : interdietii 

) EUam Erf. — Eadem est 
e snp. c. 12, 34. (not. 120.}, 
U, SekiUiU, BedsU eonie- 

giMMl. Gontra uidesis Or. 

nou. 

I) De hoe mendoram genere 

tap. p.248. not. 119. 

) Beee iteraUo, qoae in cer- 

idlee nullo inuenitur, ne- 

tanea dubia. Similia uide 

e. 1. eitr. (h. p. 437.) ibi- 
lOt. 11. et inf. c. 20, 83. 
>) Graeuiusi «Adieei inter- 
iMoBis notam ei Erf. , sen- 
1« loci id postulante.» Et 
, m opinor, quamquam uir- 

fvbstituit Emestut et prae- 
im SekOtitim deinceps cae- 

Hie autem edldit « prohibi- 



«tusT Sie» , propter Ed. Ven, 
1480., quae habet «prohibitus 
sisst» (sic ettam 1472. 1409.), et 
secundum Garaton4um, qul scri- 
pserat: «Suspicor fuisseproA. j<s? 
« tie uel etiam prohibitue f $ie:» 
sed neutrum placuit.— De peruer- 
t^ManutU interpunctione (interdi- 
xit?) conf. Ferratii Ep. VI, 7. 
et Garaton. ad h. I. , qui illi no- 
strae fauent. Caeterum Wunde- 
rui ei Erf. nlbil tradidit. 

141) lUdem^rf. et BeekiiO»x., 
eamque leetionem uerisslma ratlo- 
ne et Garatonio auctore restltue- 
rant JSQols. (cuius uide Praef, p. 
XX.) et Or. 2. , quum Emestut 
uoe. te eipulisset, P. Faher au- 
tem arwuUit pro armatot conie- 
clfset. 

142) Bi Emetti coniectura te- 
mere Srhatziut recepit aceetterit. 



408 Cap, li. De uarietate lectumu 

k $. 37. dellcttar omiilno.] dellcHur. Oainlno: Pe, 
T. Aq. Ma. —"^] In Pe. deUitur; )n j 
M». tHeitur. 
k aeqattste ateria] aeqaitftte uertU: Pin. 1 

q. Ma. — ae^tttatetn uertit: Pk- 
nerba IpsaJ Sic omnes.'") 
I Venun Ita estj Verum ett: Pm. T. Ap, < 

utl dlclsj ut dlcls: Pm. 
tDornm quldemj fuitJem tuonm: Pm. 1 
q. Ma,b. — tuorum: Pe. 
I. assematl] ae teruati: Pe. T. Ap. Mb. — 

uaH: Pt. Ma.'") 
perterritosl Slc omnes.'**) 
I tam insignij tam tam fnstg;ni: Ma. 

p. si qna] si que: Pe. Ma, b. — si yuo: F 

persplcuam non sitj Slc omnes.**') 



143) Recie SMiiiu et eo 
tleoie lam OreUio (In Bmendd. p. 
463.) prlttlnam Gratuii lectlonem, 
dMeitur. Omnino. lam reuoca- 
ult. Conf. Praaf. p. XX. — 
SeMUi. Or. 1. %.: deiicitur 
no. lam rel. ; coDtra Buk. et uul- 
go : deiieitvr. Oinnfno iam rel 

144) Unus Erf.: auerba gui 
• <lem Ipsas, el lU ffloC. cum 
Or. 2. 

145) Prlaspieiidum habet Er/'. 
De Dtroque utde Berkii Codd. 

146) Klotx. el Op. 2. et Et{. : 
pTOIerTitut , Lambino , ut ferlur, 
eerte Wvadtro (I. I. p. LXXVI. 
tcq.) , hortanl«. — Conr. sup. c. 
«, U. 



147) £r/. quDiiDe : ail 
el lU £10(1. ei Or. 3. pi 
dere , tDclore n-'und«r« 
LXXT. Conr. fa. sup. id. 
34. p. 463. Dot. 123. - 
QaUttilianum y , 10, 08. 
CDi alTerlnr magl» qaaa 
tur, falsce uerfals : ■ TkUi 
« Ctccro pro Ceeima lUM 
" inletrogat, li haei: acltv^ 
« guar lit ? elmul cDlm ^ 
«lur omnli.D 

148) Erf.: 
sK.n Sed quoDiam In I 
posi partem depeKUld 
Inclplt *Ic, . 
(eriumrel., 
ptvtpieuHm til , atqiw M 



in aratiane pro A. Caecina. 



469 



%fi 



Cap. U. 

%. 38. possessionesj possessionis : Pe. T. Ap. Ma.J*') p.4i8 t«7 

sentenUa3 summa: Pk. 

huius interd.3 istUis interd.: T. 

deininuta3 dimimUa: Omnes.^^^) 

si auctoritatej si in auetoritate: OmnesJ^O 

ulrorum talium] uirorum talium talium: Ap. 

uls a. h. i. approbataj itis a. h. i. approbatum: 
Omnes."*) 

eteci • . . non deiecij Sic omnes.^^^) 

in aequitate defensionisj iniquitate defetisiofiis : . m 
Pm.«*) 
$. 39. nnllum] tmlli: Omnes.'^^) - u 



- 18. n. 



— Sl.St. 



et Or. a. edideruDt. — Olim Er- 
iMfftts; «An Cicero scripsit /ll? 
« oam eoQioDCtiui caussa Dulla est 
«idonea.» Conf. Beekium contra. 

149) Sic Erf. quoque. 

150) Hoc ex Erf. Klotxiu» re- 
cepit^ Or. 2. non item. 

151) Slc etiam 5. Oxx. apud 
Beekium. Erf.: «lim auctoritate. »» 

15S) Etiam Erf. — Sed ueram 
lecUonem^ pridem receptam, nunc 
lial>et P. T. — De caeteris uesti- 
gUs nide Beekii notam. 

153) De hae lectione et mea 
coBleeiuni uide supra p. 393 — 
400. — Similium mendorum spe- 
dmlnibus illic allatis haec addo : 
stfesrv pro deiicere sup. c. 8, 23. 
yro Quinctio c. 26, 81. (h. sup. 
p. 257.) e. 31, 98. (p. 271.) ; deii- 
me pro reHcere h. inf. c. 30, 88. 
Conf. AquHa Roim. sup. ad c. 9 , 
U, cit. (p. 454. not. 82.) 

154) Hic locus a Rufi.niano (de 



Fig. Seta. et Eloe. g. 6.) sic ex- 
hibetur: «Eieci ego te armaUs 
« hominibus , non deieci , ut tan- 
«tum facinus non in aequitate 
«turis sed in una litera latuisse 
«uideatur.» Parum accurate. 

155 et 156) Erf. : nuUum — qui, 
P. T. : nuUi — qui. Illud falsum 
est, quod LaUemandue refert, Po* 
rtsf. duos haberentiZJttm; quibus 
sublatis reliqui sunt Palat. 2. et 
Ox. x» Apud Beckium. Sed quod 
etiam Oxx, omnium scriptura esse 
uidetur. £x quo inteliigitur, er- 
rasse cum aliis Garatonium , qui 
dixerit , quod ab uno LamJbino fb- 
isse. Immo alterum ^tiod (ante t. 
muUt/tidine) £am&tntim habet au- 
ctorem, et utrumque quod pro gut 
probatur Ferratio (Ep. lY, 12, 5. 
p. 296.). Recentiores autem alte- 
rum hoc quod, meram sane con- 
iecturam, merito missum fecerunt 
omnes ; caeteroquln etiam de in- 



Cap. IS 

p 418 ▼ 34. 



p. 419. T. S. 



470 Cap. 11. De uarietate letManis 

qui obstiterit] quod obstiterit: Omnes excepto 
Pk. '*«) 

Cap. 14. 

ut iila res aliquid aiiqua ex p.J ut ista res cum 
aiiqua ex p.: Pk. — ut Uta re aliquid cum 
ailqua ex p.: Reiiqui omnes/^0 



terrogatioDis Dota post uoc. Aomt- 
nihui poDeDda amblgitor. Itaqiie 
nuUum — qui — homAmkuif — 
ediderunt Em, etScAa^s., hic cum 
coDlectura, excidisse vy. etim eo 
ante qui; — nullum — qui — Ao- 
minibu» , — Beek» , Or. 1. et 2. 
(cum coniectura quin pro qui), 
Elotz, — WeiskSui (culus Edi- 
tlooe foedo casu careo) quod re- 
tinuisse dicitur. Rauiue (Yar. LL. 
I, 3. p. 07.) ita locum repraeseu- 
tat : « miUum (ei) exp. i. constito- 
«tum, eui obst. arm. hominibus 
• 0$) qui m. c, o. i., s. o. aditu 
«quempiam (f. quopiam) proh.»; 
ubi uocc. ei et ie non supplendi 
(conf. Or- 2.), sed interpretandi 
caussa putoadiecta esse. — Equi- 
dem slc existimo , Ciceronem scri- 
pslsse: «ntiUumexp. i. constitu- 
«tum, quod obttiterii arm. homi- 
«nibus qul m.c.n. i. s. o.a. quem- 
«piam prohibuerlt»? — Quippe 
urgetur uerbum obMtiterit , quod 
continet excusationem fiicinoris , 
quumilla, quaesequuntur«qul — 
prohibuerii » continent facinus 
ipsum cum irrisione excusationis 
aropliflcatum. Vertas in hunc mo- 
dum : « FUr dlese Sache soll es 
«keineKlage, keinen Rechtsbc- 




«helf geben, weil der nur be — 
«wafftaeten Widerstand geobt ha — 
«be, welcher mit einer gesam — 
« melten Menge den Andeni nichr 
« alleln am Elntritt soodem aocl 
«ao der blofseo AnaiheruBg hii 
«derte.» 

157) Erf.: ut Uta re aiiquid 
aiiquaewp. ~ P. T.: u*dig*area^^m 
liquidiautexaliquaparte (Vlde Feg^^ 
ronum l.l.in Erraiie). QQeterlpliinP' 
reperta ae cognita nli attlnet , ai 
teriorom conleeturaf enamerai 
(Videsls iDter caeteros Ihimp/hir^i 
I. I. p. 0.) Itaqoe secundom Fe^^ 
rotnim Elotziu» : « ot distare al ^- 
« qoid aut ex aliqua parte » reL « 
(Coof. Emendd. TuU. p. 15. ^S 
Praef* Ed. p. XXL) ; Or. 9. : «ist 
• id distare» rel. , qoi tamen i0 
Emendd. p. 403. Khtzio se aecooft' 
modanlt. E oerbls , qoae praeee- 
dont , QitM ergo t hoe quam hab^ 
uim, qnntk In oiio P. T. defH 
hoe, a dd. BdltoribQS e eaeterl' 
Codd. soppletoai est, oec debol^ 
eios emendatlonls poenllere Eky 
tzium (Fraef. p. XXh). EauH.cO^ 
uidentur mlserabiUa tnt Illa in P* 
T. reperta (\, I. p. 07. seq.) , non^^ 
curas ad h. I. nihil moror. — Il^ 
lud addam, etiam hodie lensui^ 



tft aratiane pro A. 



4T1 



in posseHsionemJ Sic omnefiu^^') 

alque deliciarj Sic omnes.^^^) 

an eademj an in eadem: Omnes^^^), at in Aq. 

correctum. 
et iisdemj Sic omnes.^^') 
ante occurratur J an occurratur : Pm. T* Aq Cpr. 

m.)* Ma. 
uemm etiam adspicerej uerum adsplcere: 0- 

mnes. *^') 



Cf 14. 
p 419 T. 4. 

- 5. 



~ 6. 



1 



[ 
f 



loel imerpungeDdl ratlone perlcli- 

tari. Equldeiii sie disUnguo: «Quid 

«ergo? hoe quam h. ulm? ut 

« distare tliquld — uideatur , u- 

« tmm — expellar ae deliciar, an— 

« aota oecumtur » ne — asplrare 

« poMim. Quid hoe ab illo differt? 

c at ille eogatur — ille — non co- 

« gntar. Yldete ~ uelitis I » Quippe 

est series Interrogationum eum re- 

sponslonllms atque exelamaUone, 

extronMe e.' 13. sententlae adlun- 

eia. Macro ect In eo, quod ex- 

tpeetntio prlns mouetur (ti. «ut 

idlstare— aspinre poMlm»), pel- 

wa eUam loeo fore lllum, qui 

HB expnlerit ingreasmn, sed, quo 

UMarlas ahigereC» adeo llnef suos 

«iraisas slt; detode e^ntraria ad- 

Hnarierom seatenlla qoaf i neeo- 

tato profiBrtor atqae indigna- 

tfiti fflieo eomnittitar. 

158) Itidem Erf, eaeterlque. 
^te P. T.: in poumione, pro- 
btlam Ayrofie atque a Klotsio et 
^. 2. reeeptum. Conf. Maduig. 
^ ▼. de Fin. %, 5., Ferrar. ad 
in. Phil. 11. , et Lewica. 



159) Klot%. et Or. 2. ex Erf, 
et P. r. : ae deiieiar. 

160) Slc Beekius cum Lamhino 
edldit et Garatoniut defendlt. 
Hotomano placet, quod diclt In 
Codd. haberi: an eum eadem; 
Pa$teratio : an ut eadem. — Em. 
et Schii^ts: an quum eadem. -^ 
Nunc recte Klotziut cum OreUio 
ex Erf et P. J. ; an eadem, 

161) Sic etiam Erf. et P. J., 
et sic edideruDt Or. et Kloix. An- 
tea plerique: cUque iiidem aut 
atque in iisdem. 

162) Sie eUam Erf et P. T. 
Item £dd. Ven. 1472. 1480. 1409. 
^f cens. 1511. /unt.l515.£tijjf<l.l515. 
(B. IVof .j — Contra , uoe. etiemi 
habetur In Aldina 1519., In ^esM- 
tianit 1522. 1527. 1531. etdeln- 
ceps, quod sciam, In omnibus. Pri- 
mus eiecit MOotxiut, rursus Or. 2. 
retinuit. Me codicum consensus 
mouet , ut Klot%io asi entiar , quum 
praesertim neutra lectlo quicquam 
uitiosi iDusitatiue habeat. Conf. 
Diuin. in CaecU. c. 18, 59., in 
Verrem Act. 1,3,9. IV, 41,90. 



472 Cap. 11. De uarietate lectianis 



P.4I9.V.7. quid hocj ^i hoc: Omnes, at in Aq. corre- 

ctumJ*^) 
- 15 S* M. rationem iuris] rationem quam iuris: Pm. 

pericuiosum estj Sic omnes.^^^) 
[est] captiosumj est captiosum: Omnes*^^) 
est turpissimum illudj Slc omnes.^^) 
rei atque actionisj rei atque acttotietn: Pm. T. 
Ap, q. Ma. — In Ag. deietum rd ati/ue a sec. 
m. — rei uim atque acttotiem : Pk. — rei iu^ 
terdictum atque actiotiem: Pe. Mb.^^^) 
f. 420. V. I. $• 41. queramurj quaeramus: Pm. T (jfv. nu). Ap. Ma. 



- 16. 



- 19. 



— S. 



~ ». 



— 6 



causa potestj causa iioii potest: Ma.^^) 

et certisj atque certis: T. 

cum ferroj Desunt in Ma. 

ibi ttimj ubi ttim: T. Ma. 

neque sauciusj fiemo saueius: T.'^') 



et 57 , 126. — Kursus h, inf. iD 
fi. h. cap. et c 26, 73. etc. 

163) Primus OrelHus, deiDde 
KlotzitAS ex UDO P. 7. : quid , sic- 
ut Latnhinui cooiecerat. — Per 
seDsum malim qui, 

164) Uous P. 7. ; hoc est peri- 
culosum, quod Klotxius recepit, 
Orellius itenim merito repudiauit. 
Prius ipse Klots. (io Seebode etc. 
Nou. Aooal. 1833. p. 37.) com- 
meodauerat: est perieulosum, 

165) EUam Erf. caeterique. 
Quare ex seoteotia Klotzii 1. 1. 
Or, 2. uncis liberauit uoc. est, 

166) Etiam P. T, -* Klotz. ex 
Erf,: illud est turpissimum; Or. 
2. : turpissimum est illud , errore , 



ut opinor ; In Emendd. p. 463. 
Klotzto eoneeasit. 

167) Sie P. 7. , Peyrono ao 
ctore , ^ et pleraeque Edd. anti 
quiores , uelnti liml. Ald. Aseenu 
Heruag. Camer. Lasnb. — Ktots 
(coof. Praef. p. XXI. aeq.) et Or 
2. ex Erf. : r$i ius atque aeti' 
onem, sleat iBtea Sckatsius e 
Graeuii sententli. Praefizam ha- 
bent Bm. ei Beck. et Yen. 147i. 
1480. 1499. — Sensu praestare 
uidetur Erf. 

168) Hoc meodnra extat etiaai 
io Cod. X* Apnd Beekium^ coiiis 
uide ootam. 

169) Em , Beck., Schutz. erae- 
ra cooiectura ediderunt sauciatus. 



in oratiane pro A. Caecina. 



473 



p. 4t(>. V. 6. 



— 7. 



— 8 



possessionis3 possesHonibus : Mb. 

ne^bis esse fnctain3 mgabis faetam: Omnes 

praeterquam Mb. 0" T.: negabas). ^^^) 
occisioj occusio: Pk. 
Ego exercltas3 Et exercltas: Pe, k^ m. T Cpi** 

m.3« Ap. q. Ma. 
maximosj maximus : Pe. T Cpi** oiO* Ap , q Cpr« 

m. cnm pancto post h. v.). 
pulsos et fagatosl et pulsos etfugatos: Ma.^^^) - 9 

Cap. 15. 

•8. maior ea3 maiorem ea: Pm. — matore ea: T. - >« 

Ma.'^») 
demouetj dimouet: Omnes. — dimouere : T Cpr» - >* 

m.). ''') 
relinquunt3 relitujuettt : Pe. T. Ap, q Cpr* ^*)* 

Ma.^^^) — In Pe. expunctum t6 n in syllaba 

media. 



- 15 



neeessitate, aii reeta Oral- 
in prima adnotanit. Qnem 
i. •ecntos est, adeoqae in 
ntla retinnit cedentem. Conf. 
L In Emmdd. p. 463. — De 
fotieiiu uidesif ifo». JfareeU. 
». 870. (Ed. O^rlaek et Roth) 
niea. 

I) Apud ^eeJUiMii anni affer- 
M. X'f 'n Quo deslt noc. 

ande noUm tamen inferre, 
leleris omDibus Inesse. Yete- 
Bdd. , quas antea laudaui, 
iores Aldinae 1519. , non ha- 
«Me, d, Jldina et deinceps 
rae habent. Klotz, et Or, 2. 
idum Erf., misere alias b. 



1. comiptum , denuo eiecerunt ; 
incertum au reote. Conf. tamen 
c. 15. eitr. 

171) Erf, etiam magis ultlose : 
pulffOf et effugatos. 

172) Sic etiam God. x* iP^d 
Beekium. — Num forte in hiice 
mendls latet lectio: «malor etf 
ea»7 Sed conf. QuintiUan. VII, 
3 , 17. , ubi principium hulus e. 
15. «Etenim — demouet» inte- 
grum extat. 

173) Erf. : demouet, et slc iam- 
dudum omnes ediderunt. Conf. 
GaratonU aliorumque uotas, et 
QuiniUian, I. I. 

174 et 175) Erf. (cum Beekii 



474 Cap. 11. De uari^ate lectionis 

p. 4M. T 15. statuerintj Sic omnefiu ''^) 

at aliij et alli: Pk. 

- 16 el sit] M ei: Pk. 

- 18. S* 43. ac tenulj et tenui: Pk. 

- 19 to. neque conflicto eorporunij Desunt in Pk. 
> w ictuj icto: Pm. 

neque conlectione] a^ytf^ coniectlone: T. 

- n. et uidimus et audiuimus] et audiuimtis et ; 

mus: Ma. 

- t4 id leue] id betie: Pm. Ap, q. Ma.^^^) 

- t8. $• 44. locum se quaj locum qua: Omnes.^^0 

- 30. quaeslerunt bis uis] quaesierunt its uis: Pk. M 
-si.st Vim uldelicet. Potestis ig. pr. negarej Vli 

delicet potestatis. Ig. pr. negare pote 
Omnes praeterquam Ap., in quo deest e: 
mum uoc. potestis, etiam in Aq. a se< 
expunctum. ^^^) 
~ 3t. conceditis J concedatis : Pk. ^"^) 



Codd. G. S. T. X')' relinqumt et et deinceps caeteri reeep 

(cum Cod. T.) itatuerunt. Utrum- Videsis P. Fabri, GraemUf 

que Klotz. recepit et in Praef. notas. 

p. XXII. seq. defeDdit. OrelHi in 178} Klotz. ei Erf.: qm 

secunda idem de hoc iudicium, runt, Or, 2. non item. 

de illo diuersum. Quem Ita se- 179) Idem est babltot 

quor, ut prius displiceat, de po- Erf, et Beekianonun , qai t 

steriori dubitem. olim translitus (ueluU Fan. 

176) Idem mendum est in Be- 14S0. 1400. iunta 1515. et 
Mi Codd. C. H. S. x* ^ Quae ill(io(1519.)primumpDrsat 
antecedunt uerba «Quae uis in uidetur. — Caeterum hie 
«bello — non appellabitur», ex- Quid igitur — concedUig 
tantapud Qiiifiriliafi. VII» 3. 29.; apud Qiiifiri/tafiiim VII» S, 
et quae sequuntur, «Quod exer- 180) Qiimfilioffi. 1. 1. cfmc 
n citus—mouisse», ibid. T,10,92. de quo uide Garat. 

177) Recte te ex Erf, Eme$tus 



•» onUiome pra A. Caeema. 



475 



ciiusaiii taghti} tame» fngae : T Cpr- niO- Ha. 

annataruaj artnortim: Ooinea. '") 

ibf Dia I^cIhI ubi uis facta: T. Ma. ~ ibi uii: 

Pm. 

Cap. 16. 

. 45. ad atiii faciandamj ad alm faetendam: Pe, k. 
Mb.'") 
posaentj poamiU : Pin. ^") 
\I aduersnsj JVe aduprsus: Oinnes.*'*] 
In manosj ut fflsnos: Pm. T (pr. m.}. Ma. ^"^) 

. 46. hoc dicoj dieo koe: Omnea exceplo Pk. 



181) FrHBu babetur in Brf. ei 
iJ. 2. (Beek.), et e>t ■ Lambino 
m omDlum coDaensu reslllula. 
183) Sle ■dueTHute Erf. t re- 
■tloribui DDiu edldlt £nM«iw. 
id quod ScAilinu* coDlectl, ««d 
iln morfAui reclnoddDi, noo 
I aubia. utOr. 1. lerlpslt, ni- 
ieto , Immo ceTtlMlme Telse , 
mi lecu» ac ueterorum loler- 
•latlo, qnlad dtdutHoium lllam 
m» auMlAM ft. heee uerba re- 
krsBt; Dem de «oUda nl pro- 
«■ k. I. Ctetro «eiutl. — Conf. 
ptm p. 3<MI. not. M. 
ISS) HiDdqaaquan loepte B«- 
Im: ■OHendK me haeuynde- 
■•■ Quod ■dlectt,aNnmcopule 
ncMlt aut fue ■nblntdUgendum 
Mt*, BOD MUatliclt. Qutm- 
«■ Or. i. etlem e Keteri Ad- 
nMfttt rcfert eonleeturam «el op- 
n«. > AoKtet Ucet. 



184) Slc eUem 6. Oti. apud 
BtcUtm el Bdd. uett- Tanen 
reclfl omnei (lode ab Jldo, al 
oplDor) leguntW, qnod Er^. ha- 
bere dtctlur. — De lllli parUcn- 
lla, In gponiloniun qaum eonce- 
pIloDfl tum narratlone usllaUf, ul- 
de lupre p. 38. not. 53. 

185) Uoc mendum eUim a fir- 
eklo e 4. Oxx. rerertur. — Loen* 
autem apud QumtiUamimy , 10, 
93. ilc eii«l: «iteneniclTe ei» 

• armatoi lot ert, ut alm — e«t 

■ ■■tliii. Sed luliut Ficlor c. 6. 
S. 5. (Or. p. aaa. t. 33.) haee 
habet: ■GlJfamM TulUut: de- 
eDnnelaitl mortem Caednae: ti 
«hae ol perterrltDi dlicoHlMet, 

■ DomlDem dabliare oportebat , 
« quomlnui ul puliui uldereinr. 

■ flaru tattdtm audirt annatoi 

* latit ttl ad uim probandam: 
«uidera tion ttt latitT» 



476 Cap. 11. De uarietate lectianis 

Cmp. 1«. 

p.42i T. 5 Aeb. se hominesj Aeb. H se homines: P 

- 6 illum si eoj eum si iUo: Pe. T. Aq. Mi 

am sl Ulo: Pm. — illam si illo: Pk. , 

- 7 debaissej debuUsetU: Pk. 

simulac] HtmUut: Pk. 
9 periculol ridiculo: Pe, m. T. Ap, q. M 

aUciinde3 altutide: Omnes.^^^) 

- 13 ignaais ab imperatoribus] ab imper€ 

ignauis: Ma. 
~ 16 $. 47. in hisj in iis: Ma. 

pertenuis aisj pertetmi ais: Pe, m. T. Ap 
aulnerationej uuhiere: Mb. 
intelligetis: statuetisj Sic omnes.'^') 



- 21 

~ 21 2*1. 



Cap. 17. 

- 23 S- 48. habeboj habeo: Pe. Mb. 

- 24 noluit tandemj Sic omnes.^^) 

- 2,v repuUsseJ repudiasse: Pe, m. T Csec. n 

q Cpr. m.). Ma , b. — repuguasse : Pb 
m.). Aq Cscc. m.). *^^) 



186} Num itse ? Conf. sup. ad c. 191) Klotz, et Or. 2. 

7,19.Dot.d4. etad c.10,26. Dot 92. J. tnfet/c^ilis: stotuifii 

1S7} Beckius refert, etiam Ojtx. Hus Praef. p. XXIII. — 

3. habere eutn et 5. iUo. Utrum- quidem iudicio minime 

que Klotz, et Or. 2. restituerunt. 192} Erf. et P. T. : t 

Praefixa uidetur esse ab Aldo. luit, quod recte Klotsiu 

188} Si€ in Erf. quoque et in 2. recepit , et in ProMf. 

6. Oxx, apud Beekium, quem uide. seq. defendit. 

189}Itidem. Primumuideturab 193} Praefixam^ oUi 

Aldo correctum. Conf. inf. c. 29,82. frustra oblatam , Pania 

190} Est hoc mendum etiam batam , a (rraeuio ac del 

in Erf. , nec credo Beckio , ex teris receptam, iam pn 

Orx. omnibus abesse. Palat. 2. confirmant ff 



m aratione pro A. Caecina. 



477 



potesn potest: Pm. T. Ap, q. Ma. 
faisse] fecisse: T. Aq Cpr* mO* 
licitiim non sitj iioii Ht Hcitum: Omne&^^^} 
profecto quaedam obstiteritj profecto qaedam 
quedam obstiterit: Pe. 
%. 49. demoueril dimaueH: Pk.'»^) 
depelli de locoj Sic omnes.^^) 
accidere] accedere: Pm.*^ 
Qoid? si faisset] Quod si fuisset: Omnes.*^') 
an taj Sic omnes.^^) 
controaersiasj Sic omnes.^) 
otilitate commanij aequUate commani: Pk. '^O 
deiectam essej Sic omnes.^^) 
detrasam dicesj Sic omnes.^^) 



Cp. 


If. 


«tf. 


▼.n. 


— 


t8. 


__ 


tt 



— %\. 



- »4. 

- 35. 

- t«. 

- «f. 

— ty.s». 

- tt. 



IM) FroBlixa mertto ab OrelMo 
tt Aofslo ei Erf. elP. T. recepU. 

195} Erf. et P. T. : dmnoueri^ et 
ita fnde a Lambino omnes. Conf. 
iopra ad e.15, 42. p. 473. not. 173. 

196) P. T. a sec. m. : depelli 
loeo; quod non plaenlt. 

197) De hoe mendo conf. su- 
pn ad e. 1 , 3. pro Quinetio , p. 
i09. Dot. 18. 

196} Praeflxa leetio , ab ffof o- 
■Mno in medtum prolata, a P. 
Fekro eommendata, a lasnMno 
reeepla » • plerisque repudiata, a 
ScMCjiIo Instaurata, iam confir- 
matur aaetorttate Codd. Erf. et 
P. 7.» et locum tenet in Edd. 
arMm et Eioiwii. Conf. Rau. (\. 
L Llb. I. p. 69. seq.) , qui pun- 
ctnmlnterrogandi, ab Or.l. et fflo- 
tsio pottnoc. ^tiid insertum, post 



V. uiditset transponendum esse 
censet. 

199} Coniectura Rauii (1. 1. Lib. 
I. p. 70.): Ain tu; quae non 
placet. 

200) P.T.: eofiff ouersfam, quod 
Elotx. receplt, Or, 2. haud te- 
mere improbauit. 

201) Beekiui ad idem mendum 
in Ox, X» * ^ aberratione Ubrarii 
«ad praecedentia.» 

202) P. T. : deleetum eue , ut 
omnes intelligant , quam uetus slt 
hoc comiptelae genus. luuablt 
meminisse inf. ad cc. 27. 28. 30. 
Conf. pro Quinetlo c. 2. 8 (bls). c. 
19, 62. c. 29, 90., h. tup. p. 211. 
242. 267. 

203) P. T.: «detrusum die«f- 
fie»; itaque Kiot%> et Or. 2. : 
Quid? detrueum dieeenef, allato 




Ctp. 17. 
f. 421. V. S9. 

- 40. 

- 41 



p. 422. T. t 



478 Cap. 11. De uarietate le^iafus 

in hoc interdictoj hoc itUerdicto: Oinnea 

attingitnrj attiiigatur: Pm. 

cni manusj Sic omnes.^^^) 

necesse est inqiuunj we est inquam : Ap. 

ne est inquam: Pe, m. T. Aq. Ma« 
adiungerej attitiere: Pk. — attingere: i 

omnes.*®^) 



statoij statu: Omnes.^^) 
- i. $. 60. deiectus ueroj Sic omnes.^*) 



(in d. Fraef.p. XXIV.) eiemplo , 
haud iDCommodo Mne, ex III. in 
Verrem62, 143. «quid? U pos- 
«sitne de istlus iroprobitate dubi- 
ff tare . . . ? » — Sed Rauiue 1. 1. 
p. 70. 8ic iubet scribi : quid de- 
trutum? diceine?^ utsensus sit: 
« quid tibi uidetur de hoc uerbo , 
« detrusui ? an hocutipoteris ?» — 
Multo expeditius mlhi est, hoc esse 
reilciendum , quam Yulgatam. — 
Gonf. pro Quinctio c. 30, 02. , h. 
8up. p. 268. not. 164. 

204) Itidem 5. Oxx. Beckii et 
ante Lambinum Edd. 

205) P. T. sec. m. : ctit iam 
manus, nemini probatum. 

206) llaec fuit uulgaris lectio ante 
repertum P. T. , suspecta semper, 
at a P. Fabro et Emesto defen- 
sa. Hotomanui coniecit: aifrin- 
gere; Manutiue: olftnere (ecce 
Pft. et quod Becldus tradit, in 
Cod, FraneU a sec. m. adscriptum 
esse : alltfiert^; alii etian Lam- 
bini aetate : adiungere ; prorsus eii- 
ciendum censuit Gruteru» ; emen- 
dauit SchiUziut: alligare; Pegro- 



nus deniqae suam leetloi 
auctoritate 8olum CodieU 
sed egregiis quoque exei 
fniieffil. II, 17, 53. pro i 
e.31.86.) commendaoli 
busque iUico probauit 
quam Rauio, qui nimini 
lapere uidetur, quam i 
nouam coniectoram, adfb 
delicet, euaditl. 1. p. 71 

207) P. T. : slaCttt . qui 
dum Lam&tnuf non coniee 
sed etlam edidit ac plerii 
bauit. Bfanutii conieeto: 
tuere. — Or. et Klotz, leei 
Beckio et SehUtzio traditi 
Codlcis P. T. auctoritate 
tam, non dubitauenint ei 
re. Sed Rauiue, nouami 
cupidior , denuo conieelt: 
(1. I. p. 72.); frustra , ut 

208) P. J. : « deiectui 
quod uldendum ne nlaj 
receperint Klotz. (conf. I 
XXIV.) et Or. 2. AoMto d 
propter ambiguitatem, qoj 
gatam quidem patat ferr 
«Nam Ita, inquit, haei 



m aratione pro A. Caecma. 



479 



Tiisi in inferiorem3 nisi ififeriorem: T. Ma. 
de superiorej e superiore: Pk. 
ne aeqao quidemj ne quo quidem: T.^^) 
esse deiectosj deiectos esse: Plc. 

Cap. 18. 

An non quumj An cum: Omnes. Sed in Ag. a 

sec. m. inferius ante v. imptidefUiam inser- 

tom t6 noii.'*®) 
in uerborum errorej Sic omnes.^^^) 
relinquere solum] solum relitiquere: Ma. 
etiam prodere] prodere: Pm. — etiam perdere: 

Ma. 
1. nominenturj nominarefittir : Pe, m. T Cpr. m.). 

Aq. Ma. — nominerentur : Ap. 



I fuperlorlbus cohaerent, ut 
Bm fnterpretaDdi ratio , quae 
larbo detrudere adoilssa slt , 
B inuerbo deiieere admitten- 
llcatur . . . Quare potius le- 
i : deieetuM uere , i. e. si cum 
rellgloDe uerba ponderaoda 
U»— Fateorequidem me Isto- 
nlhil credere. 

\) Conf. sup. Dotl38. — Sed 
. et Or. 2. ex P. T. : « ne in 
10 quidem. » 

)) Praeterea non deest XnErf,, 
Oxx.f denique in omnibus, 
im est notitia. Atque uerls- 
tbmpfius etlam ignarus Co- 
I nldetur de h. l.ludicauisse, 
. (I. I. p. 10.) sic scrlpsit: 
Im An non — prodere enun- 
ionem quidem, quam dicunt, 
mlnime sectionem nouam 
loare pounnt. Arcte potius 



• Quid ergof hoe interdictum (in 
« c. 17. exlr) — etiam prodere (in 
«c. 18.) iungi unamque efflcere 
« debent periodum ; cuius parti- 
« cula eoi enim — deieetot uncinis 
« est includenda » rel. — Quod 
qui inteilexerit , uix dubitablt, 
quin electo non ad Codicum scri- 
pturam sit reuertendum. In ean- 
dem sententiam eiiam Slotxiut \n 
Praef. p. XXIY. transiit. Caete- 
rum hoc uoc. non diutuma utitur 
Editionum possessione, ab initio 
tantum Interrupta; nam quum 
deest quidem in d. Edd. Fen.1472. 
1480. 1490., in Aldina 1519., 
in prloribus Ateensianie , 1511. 
1522. 1527., iam habetur in 
funt<fial515., in Ateensiana iSSi. 
et deinceps nescio an in omni- 
bus. 
211) Merlto reiecu uidetur 



Cap. 17. 

p. m. T s 

> 6. 



— s 



— ». 



\'i. 



- la. 



/ 



480 



Cap. 11. De uarietate lectianis 



Cf. 18. 
p. 422. T 15 



— 19. 



opus di} opus est: Pk. 
pacti [et] conuentlj pacti et conoenti : Oninei 
ad nerba rem]] ad rem uerba: Ma. 
21. S* 52. mehercule] hereule: Omnes praeterqaam Ml 
et familiarls et quotidianus] et quotidimm 

fdmiliarU: Ma. 
aacupabimur] auaipabimus : T Cpr* m.3« Ma 
hoc nostrls] haec nostrls: Pk« 
nobls obediant] iioii oboediant: Pk. 
ex aerbis3 uerbts: Pk. 
possitj posHtU: Pe. T. Ma. 
rerum omnium] omnium rertim: Pk. 
occarrit unicaiqaejl occurrit idem anicaiqae : 

CNon interpangitur ante Nm^ 
aestrum3 twstrum: Pk, m. 
aptum pend. iasj totum pend. ius: Pk. — ae 

pend. ius: Pe, m. T. Aq. Ma. — Aq. ad v. 

« iuris hois * , hoc v. linea transuersa deletai 
- 30. ^. 53. hanc sententiam defendit] defendit hane \ 

tetUiam: Pk» 
M\ Curium] M. Curtium: Pk. — M. Curi 

Pe, m. T. Ap. 
institutusj cotistittUus : T {jsec. m.). Mb. 



22. 

23. 
24. 

25. 
26. 



— 27.28. 



- 32 



SekQitii coDiectura : «iD uerborum 
« imore, » 

212) Aple defeDdit haDC lectio- 
Dem Klotz, lo Fraef, p. XXIY. 
seq. Goof. P. Fabri notam. 

213) Legitur hercule etiam in 
Erf. et 6. Oxx., et iu Klotzius edi- 
dit , sed Or. 2. Vulgatam retlnet. 

214) CoDf. Beckiufn, Sed At- 



cens. 1511. babet aetum « 
Edd. Ven. 1472. 1480. 1409., 
rum priores duae etiam t. 
omittuDt. aptum est io AUL, i 
et in Aseens. 1522. 1527. » l 
in lunt. 1515. Ascen$. 1531. 
uag. 1534. ftml. 1537.€^im«r.l 
R. SfcpA. 1543. Sturm. 1544. 
1546. Lctmbin, 1566. etc. 



in oratiane pro A. Caecina. 



481 



esset ita, mortuoj esset iam mortao: Pe.'^^) 
non modo non mortuusj Sic omnes.'^^) 
satis hoe eautumj hoc cautum satU: Pk. 
omnino non ut.J omnino ut.: Ma.'^^) 



Cap 10. 



- 84. 

- 8«. 



Cap. 19. 

$• 54. Lex usum et auctoritatemj res usum et aucto- — 88 

ritatem: Ma.^'^) 
at utimurj et utimur: Pm. T. Ap, q. Ma. — ac f.m.^. i 

utimur: Pe. 

immunitaj imminuta: Pm. Mb Cpr* mO* — '^ 
iubet — immunitaj Desunt in Mb. — Hic im^ - ^s. 

minuta: Pm. Ap, q Cpi** ^0* ^&* 

BrutiisJ brictiis : T Cpi** m.). Ap. Ma. - s. 

in auctoremj Sic omnes.^'^) ~ 4. 

Quando [quidemlj quandoque: Omnes.^) - s 



215) Eadem uarieUs est in Be- 
dtU Codd. Sed recte hic Yuiga- 
tam aduenus Emestum defendiL 

2t6) Emestum offendit duplex 
nofi. Contra uidesis Schelleri 
Obss. p. 34. seqq. p. 75. et Beckii 
Qotam. 

817) Hinc suppleas Beckii no- 
tam79. 

81S) Optima ratione Orellius, a 
iHrksenio monitus (Frgmm. XII. 
Tabb. p. 411.), communem Codd. 
leetlonem restituit, quum antea 
«00. ef propter c*. 4. in Topicis 
tellltodinem expelli ab Editori- 
bns aoleret. E magna notissimaque 
llla interpretationum uarietate Elo- 
txbu non optimam sibi compara- 
Qlt. Gonf. de Off. 1,12, 37. GeU. 

i, Lib. II. 



XVII, 7. Caeterum hoc et quae 
sequuntur legum exempla spectat 
Quintilianu$ VII , 6 , 7. 

219) Etiam Erf, et quos Beekiu» 
nouit. Actorem, quod Grutero 
olim placuit, Ernestus autem In 
Ed. P. Manutii primum se repe- 
risse refert, etiam in/tfnftntsl515. 
1537. extat, postea \b Rob, Ste- 
phan. 1543. Sturm. 1544. Ald. 
1546. Gryph. 1551. aliisque. — 
De uoc. auctor uideatur Val. Pro- 
hus de Not. Rom. apud Gothofred. 
1622. p. 1476. {Feitus s. y. Han- 
ceps.) Conf. He/fter. ad GaifV^ 
15. Schrader. ad g. 2. 1. De actio- 
nibus. Huschk. de act. form. in L. 
Ru. p. 12. 

220) Etiam Erf. et Oxx. 5. ap. 

31 




C»p. t9. 
p. 49S.T «. 



7. 

H. 



489 Cap. 11. De uarietate lectionis 

tam uerej 8ic oinnes.^^*) 

ut remj qtiam rem: Omnes.^'^) 

recitatus li. esset] recitaretUur h. esse: Pk. — 
redtatur h. esse: Pm. T. — recitatur h. esset: 
Pe, Ap. — recitatus h. egge: Ma.**^) 

isque iamj Usque iam: Pm. — usque iam: Ap, q 



Beek., item Edd. Vm. 1472. 1480. 
1499. , et sic Klotzius denuo edi- 
dit, non Codd. solum auctoritate 
ductus , sed etiam multis similium 
formularum exemplis , ubi de usu 
uoc. quandoque pronus , uti dicit, 
constat. Quae peruelim hercle at- 
tulisset. Interea conf. Liu. IX, 10. 
et ad h. I. Interpp., in Ferrem III, 
80, 187. ibique Zumpt. — Quod 
Or. 1. maluit QuandOf sicut est 
in luntina 1515., exempla habet, 
satis certa, haec: Val, Probui 
1. 1. « Quando in iure te conspicio, 
«postulo an flas auctor»; et 
ibid. : « Quando ais neque nega- 
«bo», et <iQuando negas t« sa- 
« cramento quinquagenario pro- 
« uoco » ; Gai. lY , 16. « Quando 
(c tu iniuria uindicauisti , D aeris 
« sacramento te prouoco. » Deni- 
que pro Hurena c. 12. «Quando 
«te in iure conspicio», hoc ne 
Klotzio quidem suspectum. — 
Orellium, ut in secunda denuo 
quandoquidem (quod haud scio 
an sit ab Aldo) ederet, imprimis 
mouisse uidetur Donat. ad Ter. 
Phorm, V, 7, 43. his uerbis : «Ci- 
«cero: Quandoquidem te in iure 
« eonspido. » 



221) Etiam Erf. et eaeteri no — 
ti. Elegantes qaidem conieeturae - 
tam uetus illa, seuere, a LaUer^- 
mando et Sehatxio recepta , quaiK 
Garatonii haec, ranr<^pere. CaoK. 
te tamen OreUiiu et Klotziu^^ 
egerunt, dum Vulgatam resUtae- 
runt. Caeterum LaUemando us- 
rius fnit, exempla quaedam coK- 
ligere« qualia nos sup. p. 24S. 
not. 119. exhibulmus (conf. p* 
407. not. 138. et p. 479. D»ft. 
209.)* quam in ficU Cod*. Erf. 
scriptura delltescere et Inducere 
alios, ueluti Leclereium. 

222) Praefixam habet Erf., 
quem praeeunte Graeuio recU 
Editores secuti sunt. Ab OLcf- 
frustra Beckium puto noua boi^ 
lectioni auxilia exspectasse. Voi- 
gatac {quam) defensio, quae apiKi 
Ferratium (Ep. IV, 11 , 6. p. 290. 
seq.) legitur, argullor mihi qui0 
uerior uidetur; etiam insabior 
P. Fabri noua coniectura: tum ^ 
quum; nec magis satlsfacit Mtr 
nutii suadentis, ut non ante ▼• 
eonsiderarent deleamus. 

223) Beek. e b.Oxx. alTertin' 
citantur. At Erf. ueram habei 
lectionem. 



m aratione pro A. Caecina. 



483 



annos XXJ Sic omnes, alii numeri nota, aliip. mTf 
litterls.»*) 
5. mihl permoltaj permuUa mUii: Ma. - 

certo seioj certe scio: Pe, k, m. Ma, b. 
complectamurj Sic omnes.^^) 
de quo agiturj Sic omnes.^'^) 
intelligetisj tntelligUis: Pe, m. T. Ap. Ma, b.«*^) - 
enim in eoj enim eo: Aq (sec. m.J. — in eo: Pk. 
uerbis ius constj uerbis istins const;: Pk. 
uolumusj Sic omnes.^^) m 

ut opinorj opinor: T.^) - it 



10 

tl 

12 



4) Post uerissimam planissi- 
qoe Hotomani notam nemi- 

debuit P. Fabri coniectura, 
lecim, larbare. 

5) Etiam Erf. et caeteri. Er- 
j cum Beekio e sermonis le- 
I requirit complectatur pro- 

lllud, quod sequitur, uoc. 
t; Orellius et Klatziui tacite 
lant. — Edd. Ven, 1472. 1480. 
., sicut Waldarf. : comple- 

s5) Uniis Erf. : quo de agitur , 
I Miots. (conf. Praef. p. XXY.) 
r. a. — Incertum , quum u- 
iqne in usu TuUii fuerit. Hoe 
tU iD II. in Verrem 12, 31., 
■Mnl. 1,44,82. et 54,104., 
ktU. I. 48, 209.; iltud uero 
Vp. e. 2, 8. , de Inuent I. 54, 
. Haud raro de lectione am- 
ar. Notissima est plenior for- 
I Qua de re agitur, sed etiam 
r qua de re ei de qua re ua- 
im eue, cum alias apparet 



tum praecipue ex illis libellis, qui 
de Notis sunt scripti (ap. Gotho- 
fredum et Putsehium) sub. litt. 
D. Q. R. et Q. D. R. 

227) Sic etiam Erf. et complu- 
res apud Beckium Codd. et Yett. 
Edd. Addo Ven. 1472. 1480. 1499. 
eilunt. 1515. , eamque lectionem, 
ab ilklo (1519.), utopinor, expul- 
sam , a Beckio, mea quidem sen- 
tentia , optiroe refutalam, reuo- 
cauit Klotxiue (conf. Praef. p. 
XXV.), contra OreUius constan- 
ter reiecit. 

228) Unus Erf, : uelimus, quod 
Klotxius, omnium, ut opinor, 
primus recepit, et ista sua La- 
tinitatis ratione ac lege defen- 
dit, in Praef. p. XXV. OreUio ne- 
que legem probauit neque emen- 
dationem , et utraquc ualde dubia 
mibi quoque est. Conf. sup. ad c. 
10, 26. (p. 456. not. 92.) et inf. 
ad c. 22, 63. c. 29, 85. c. 34, 99. 

229) Quae praecedunt uerba 



444 Cap. 11. De uarietate lecHanis 



Cap. 19. 
p. 423. V. 17. 



restituisse qnippe] restUUse: Pk. — restUUse 
quippe: Pe, m. Aq (sec. mO- Ma, b. — re- 
stisse quippe: T. Ap, q Cpr.mO"®) 

ne liabeas q.]| non habeas q.: Pe, k.'^^) 

a familia]] aut familia : Pm. Ap, q. Ma, b (aee. m.). 

mea fateor]] fateor mea: 

neque dubiuml Sic omnes.'^') 

uerbo ducimur^ uero ducimur : Mb. — nerbo uti- 
tnur: Pe (pr. m.]). 

pluribus]] plurimis: Pk. 

uerbum certe] uerbo utmm certe: Pe. — uerb(P 
num certe: Caeteri omnes excepto Ma., e^ 
quod In Pk. habetur : mm^ h. e. numerumf^^ 

hoc non] non: Pe. Postea suppletum hoc. 
- 95. $• 56. praetorum] preteritonim : Pk. 

Cap. SO. 

Quid igitur] Quid ergo: Omnes praeterquaBa 

Aq.^^*) 
Immo uero tantum loquuntur]] Desunt in Pni' 

Aq. Ma."0 



- 19- 

- 20. 

- 21. 
-21.22. 

—22.23. 

- 28. 



- 2«. 



— 27. 



« Unde tu — tolut deiecittet)»^ ex- 
Unt apud Quintilian. Y, 10, 98. 

230) Quod medio loco posul 
mendum , esl etiam in Erf. et in 
Beckii Cod x- 

231) Haec uerba «5i uero ne 
uhabecu q, — deieceritm apud 
Quintilianum continuantur illis, 
quae In nota 229. demonstraui. 

232) Erf,: «neque enim du- 
«bium», quod probabili ratione 
Elotz» et Or. 2. receperunt. 

233) Quod primum attuli men- 



dum, babetur in d. Edd. Ven., al^ 
terum in Erf. et in Beckii Codd • 
X' V^. * tertium (numerum) In Cod * 
7. — Enlmuero correctum e^S 
ante Aldumf uelut in tunt. 151S* 

234) Ad receptam banc lecticr^ 
nem Or. 2. cum Klotsio reuer^ 
sus est. aigitur» nusqnam inueiB^ 
nisl in BeckU Cod. T., in Ed<l« 
Ven. 1472. 1480. 1499. et in lunS- 
1515. (non 1537.) Curiose eov^ 
futauit lordanut 1. I. p. 14. 

235) Sicut in BeekU Codd. 4. 



m aratiane pro A. Caecina. 



485 



Cap. 20. 

nt me restituas sine tumetj ut Hue me tu: Pe, p.4ta v.t» 

k. — ut siue metu: Aq. — %U Hue meta: Pm. 

T On margine: tumet'). Ap. Ma. — ut Hue 

tumet: Mb.^) 
>7. aut appellentur]] ut appellentur: Pe, m. T. Ap, 

q. Mb. 
sed in hac rej Sic omnes.'^') 
subtiliterj Deest in omnibus.'^') 
absituej absit ut: Pe(pr.m.])« — absUm: Ma. p.m. v. 4. 
an tuusj aut tuus: Pe, m. T. Aq. Ma, b.^'^) - « 

deiectionemquej deiectiouemue : Pk. - * 



st. 

- u. 



0) Yocc. me reititua$ , iD 

Cod. dqUo obuta , Lambimu 

U0i$ri$ Codiei* restitulsse se 

issus est, quuiD edidit: ut 

estUwu tiue tu dei, — VuU 

quum retinetur tuni defen- 

' • P. Fabro (qui eiiciendnm 

n eenset altenim ut ante uoc 

ij), Grutero, Graeuio^ Er- 

», Beekio, Wolffio, Klotzio, 

\ Fraef, p. XXY. seq.) : con- 

mpplementum a Garatonio, 

txio (qui edidit: ut restitua*, 

me tu dei,) et Orellio in 

pie; placuisse uidetur etiam 

mo (1. 1. p. 14. seq.). — Hihi 

seatentia potior esse uidetur 

ferenda Yulgata. — Sensu 

I est quod In c. 21. dlcitur: 

muUitudinii reetitui uolue- 

Caeterum Klotx.: me tu , Or. 

^ me, quorum iilud iiabetur 

dd. Ven. 1472. 14S0. 1499. 

1515. Ald. 1519. Ascens. 

.1597.1531.(1511. : tumet).^ 



iordanui (I. I.) allato Prisciano 
(XII , 5 , 23.) et Donato (ad Ter. 
Adelph. III, 1, 3.) docet, lecti- 
onem tumet nullo modo esse fe- 
rendam, delnde refert, in duo- 
bus Codd. Vindobb. uariari me 
tu et tu me. Denique tu me scri- 
bendum arbitratur, «quod oppo- 
« sitionis ratio hanc uerborum coi- 
«locationem requirit, quoniam 
«sequftur: siue tuorum quispiam, 
« Ita ut pronomen tu iUlc quoque 
« anteponendum esse appareat. 
« Cf. S* 58. siue tuus me libertus 
« deieeerit. » 

237) Nullum inueni uestigium 
lectionis «sed quia in hac re», 
de qua uide Beckium et Or. 1. 

238) A Grutero cum omnium 
consensu suppletum ex Erf. et 
Pal. 2. 

239) Hoc mendum perinde ac 
sup. h. S* ^ V^^ ^^ cs^ etiam in 
Erf. et in plerisque Codd. Beckii. 



Cap 20 

f. m. V. 

- 9 

- 12 
13 

II 

- 16 



- 16 



17 



- 17.18 



^6 Cap. 11. De uarietate lectianis 

8. $. 58. certe] certi: Pm. T. Ma. 

uis sit ac nominuin] ui fit atque nomlnan 

nostri negotii]] fiegotii: Plc. 

deiecerlt uniuersa] uniuersa fecerit: Pk. - 

cerit uniuersa: Reliqui omnes.^^^) 
seruulus unus]] semulus: Omnes.'^*) 
quidque dicj quiequam dic: Pk. 
KtiamJ Etiamsi: Omnes. (In Aq« expu 

est t6 siy^^) 
ut lam longius] ut longius: Omnes excepto 
ne tantulum q.J non tantulum q.: Omnes. 
sed omnes] et omnes : Omnes praeterquam . 
ac mercenariij et mercenarli: Pk. 
et Ipsi tuae familiaej et ipsi serui tuae tai 



240} lU ex Erf. et 6. Oojx. (cum 
Edd. Fati.) reposult BeekiuSf quem 
Klotx. et Or. 2. secuti sunt. Vi- 
dendum ne deiecerit sit ab Aldo , 
cuius in Ed. 1519. habetur, quem- 
admodum mox in Ascens. 1522. et 
deinceps ; dum in Ascent. 1511. 
et in iunt. 1515. seruatur fecerit. 

241) Yoc. unut ex Erf. primus 
inseruit Gruterus. Habetur prae- 
terea in Ox. \\j. — Sed Bechius^ 
Codd. reliquos et Yett. Edd. se- 
cutus , quinetiam propter sensus 
rationem, denuo eiecit cum Schu- 
tzio, restituerunt f>r. (I.et2.) et 
Klotz. 

242) Concinunt Erf., Oxx.y uno 
eicepto, et plures Edd. Vett. apud 
Beckium ^ etiam Asrens. 1511. et 
lunt. 1515. Sed Ven. 1472. i^) 
1499. : Etii. — Prae/i.rnm dedii 



Aldus (1519.) et deinceps 
praeterquam Lamdintw, 
ut etiam scripsil. — O 
Klotz. (conf. Emendd. TuU. 
probante iordano 1. 1. p. 
nola , instaurauerunt Eti^ 

243) Abest iam ab £f 
que et 4. Oxx., item a 
quas inspexi, ante Ascet^ 
Nam in hac ueluti in i 
1534. et deinceps ubiqu 
Nuper eiecerunt Or. 2. et 

244) Sic Erf. et Oxx. 
Edd. , puto , ante Lam 
eamque lectionem Or. 2. c 
instaurauerunt , etiam 1 
lordano {{. I. p. 10. in ao 
Tiodd. Vindobonn. suos A 
tiilU . atque dictionis en 
Adierit de Off. III, 6, 32 



m aratiane pro A. Caecina. 



487 



cap.ao 



. Pe, m. T. Ap, q. Sla. — et si sertH toae fa- p m.^.i?. 
miliae: Mb. — et ipsi serui famUiae tuae: 

genere et nominel et genere et nomine: 0- - i». 

mnes.*^*) 
continebunturj continebantur : Pe. T (pr. m.). 

Ap. Ma, b Csec. m.). 

Cap. 21. 

$. 69. hoc idem interdictum]] lioc interdictum idem: . i». 

Pe Cpr. m.). — hoc interdictum: Plc. 
sequi] sequitur: Pk. 
cogit] cocgerit : Pe, m. — cohegerit: Ma. — 

cogerit : T. Ap. Mb. 
unum in locumj in unum locum: Pk. 
conuocati nonj coacti non: Pk. 
ne conuenerunt q.J ne conuenerint q.: Pk. 
sed ii modoj sed modo: Pm. T. Ap, q. Ma.^0 
fueruntj fuerint: Aq (sec. m.). 
non uis utj non iis ut: Ma. — In Pe. non a 

sec. m. suppletum et ut In litura. 
consueuerantj consuerant: Pe, m. T. Aq. Ma, - 24. 

b.«*») 



- 2«. 



- 21 

- 22. 

- 23. 



2^5) ipii serui habetur etlam 
in Srf. et Oxx. 6.» itidem in Edd., 
nt oplnor , ante Aldum , ueluti in 
Vm. 1472. 14S0. 1499. , Aieeni. 
1511. lufU. 1515. Nam serui 
iun abest ab Ald. 1519., Ascens. 
1523. 1527. 1531. et rel. 

246) Etiam Oaox. Sed prius et 
secnndum Erf. GraeuiuSj Emestus 
et deincepi eaeteri omigerunt. 



247) Itidem in 4. Oxx. In Edd. 
Ven. 1472. 14S0. 1499. sic habe- 
tur : « conuen. quidem : antea eti- 
^am non ius ut fieret.i> Corre- 
ctum et suppletum iam in Aseens. 
1511. lunt. 1515. (in hac hi pvo 
U) Ald. 1519. 

24S) Ita etiam Oxx. plures et 
Erf. , quem Elotx, et Or. 2. secuti 
sunt. 




488 Cap. 11. De uarietate lectianie 





Ctp. 


21. 


f 


424 


▼ 24. 




— 


25. 




_^ 


26. 



-2«.2r. 



— 30 



defendesj defetidetis: Ap, q (pr. mO- Ma.***) 

me ipso iiidiee] me iudlce: Pk. 

ne consistes q.] nan consistes q.: Pe, m. T. 

Ma, b. 
restitni aoluerunt — multitudinis] Desunt in 

Ma.«*^) 
omnibus in causisj in caueis amnibus: Pk. 



- 31 g. 60. ArmatisueJ Armatisne: Pk.*") 



32 
34. 

35. 
36. 



— 37. 

— 38. 

— 38.39. 



- 40. 



loqui uolumus] loquimur: Pk. 

aliquem de fundoj aiiquem de fundo aHquem: 

Pm. 
iussusquej uistisque: Pe Cpr* m.3, m. T. 
te dices uerba] dices te uerba: Pk. — dicis te 

uerba: Caeteri omnes.^') 
dicito] dicUe: Pk. 

quae de terraj qui de terra: Pe , k. T. Ap. Mk 
saxa iac — armatos eos qui] Desunt in Ma.*^^) 
praetereuntesj praetereuntem : Pe, m. T. Api 

q (pr. m.3. Ma. 
defringerentj deflingerent: Ma.*^*) 



249) Ex Oxx. praeter hanc le- 
ctlonem affertur etiam defmderis. 

250) Item in Ox, %, — Caetero- 
quin merito reiecta est Pantagathi 
coniectura retpici pro rettitui, 

251) Hotomani coniectura ar- 
matitque, a Lambino recepta et 
Garatonio quoque probata, quam 
uitiosa sit, uide supra S- 3. p. 
325. ibique not. 2. et p. 336. seq. 
not. 24. — Sed pro armatitue in 
aliquot. Edd. uett. . uelut in At- 
rent. 1511. et lunt. 1515. fnon in 



dd. Ven») habetur De arma^i» Mt 
ro , id uero correctum ab Aldo. 

252) Alteram hanc lectioneD 
habent etiam 6. Oxx. et Edd. a^ 
teres meae ante Aldum. — KW^* 
ex Erf, dedit et ab sensu coo- 
mendauit (in Praef. p. XXTU-) 
te dicit , quod merito dispUcuiMe 
uidetur OreUio, 

253) Itidem in Beciii Cod.X- 

254) Edd. Ven. 1472. 1480. 
1499. : refregeruHt. Conf. Garei 
et Berk. 



in aratiane pro A. Caedna. 



489 



C«p.tl. 

non habuerint]] non habuerunt: Pe, m. T.'^*) p.4t4.T.4i 
inermes faisse]} fuUse inermes: Pk.'^) 
$• 61. si armaj se arma: Pe (pr. m.3, m. T. Aq. Ma. r m.r, a 
' inspieiundaj inspicietida : Pl(. 

armatissimi] paratissimi: Pe, m. T. Aq. Ma. — - 5. 
paria: Mb. et in T. ad marginem. — amatv^ 
tUsimi: Ap.*^^) 
potuerint]] potuerunt : Pe et Aq (pr. m.). T. . • 



Cap. 22. 

$« 6SL cum scuto cum gladio] Sic omnes.^^^) 
impetum in me] in me impetum: T. 
hic autem hominemj his autem hominem: Pe 

Cpr. m.3 , m. T. Aq (pr. m.^. Ma. — homitiem 

autem: Aq Csec. m.^. 
armatum unumj unum armatum: Pk. 
tam impudensj iam impudens: T (sec. m.^. 

Ma. — nam impudens : Aq Csec. m.). '^^) 
uide nej inde ne: T. Ma. 
nam tumj nam cum: Pe, m. T. Ap. 



- ». 



- 10. 



- II 



255) Sic dd. Edd. Vm. 

256) Kloti, (conf. Pra9f. p. 
XXYII.) et Or. 2. ei Erf.: iner- 
moff. CoDf. iupra ad c. 12 , 33. et 
<iif. ad c. 22, 62. — Pro uinee» dd. 
Bdd. Ven. habent dtcM^ qaem- 
admodum Bechii Cod. T. 

257) Cod. t/;. apud Bechium: 
f0ramantiuimu Gruterus e con- 
leetnra : omatisnmi, — EmeMtui 
edldlt paratiSMimi , quod etiam In 
A$cens. 1511. habetur. Praefixa, 



quae Beekio , SchUtxio et deln- 
ceps, ut opinor, omnibus pro- 
batur, est in Erf, quoque et in 
Beckii pluribus , deinde in Edd. 
Ven. 1472. 14S0. 1499. /unM515., 
Ald. 1519., Ascens. 1522. 1527. 
1531., Crat., Heruag. et rel. 

258) Recte Or. 2. et Klotz. ex 
Erf.: «cum scuto et gladio.» 

259) Prius mendum habetur in 
Erf. quoque et in 4. Oxx. , po- 
sterius in dd. Edd. Ven. 




490 



Cap. II. De uarietate 



p. 4t5 V. 18 



Latine obliuisGerentar] Sic omnes.'^) 

inennij piermes: Pk, m. Mb. — inermU: Ap. 

(s^ nescio an a pr. m.^ expunctum.3'^0 
iudicarenturj Sic omnes.^} 
- 19. S* 63- in his causis]] in Utis causis : Ma. 

uerba haec] haec uerba: T. 
in interdictum] Sic omnes.'^) 



- 1«. 



-^ t7. 



260) EUam 6. Oxx> , Erf. et 
PaU Taur. , et sic Beckius denuo 
edere coepit , eiecto loqui , quod 
ab AldOt ut opinor, insertum (non 
a Cratandro primum , nam est in 
Ald. 1519. et fn Ascens. 1522. 
1527.) longa possessione Editio- 
nei tenuerat. Beckiufn deincepi 
caeteri, excepto ScMUxio, secuti 
sunt. 

261) Inermi, commendatum a 
Garatonio » receptum a Beekio , 
Orellio (l.et2.) et Enotxio, liabe- 
tur etiam in Ox. %., Pal. 2., Erf., 
P. T., deinde in dd. Edd. Fati. 
et in lunt. 1515. — inermei : Ox. 
tp. apud Beckium; eiusdem Codd. 
C. U. S. T. : inermis. Yide Ga- 
ratonii , Beckii et Orellii (1.) no- 
tas ad h. 1. — De hac uarietate , 
ubique ambigua , conf. sup. ad c. 
21, 60.not.256. et inf.h.c, $.63. 
not. 266. — Lambini coniectu- 
ram armcUus secundum alios re- 
Aitauit Beckius» 

262) Etiam P. 7. et Erf cae- 
terique. Sed haud inepte scri- 
psit Emestus : « iudicaretur resti- 
«tui ex Ed. W(aldarf). pro iudi- 
« earentur, nam pendet uerbum ex 
« unus homo. Decepti sunt uel 



« librarii uel editores, quod prae- 
«cedit iudiearentur.» Consilium 
exemplumque secuti sunt Beck. et 
SchQix, Contra Or. 1. notat: «Sed 
«suspicor in Ed. Wald., ut in Ven. 
« /u. V esse iudicaretur cum lineo- 
«la lltterae a superposita. Plunli 
« numero retento magis elucet ab- 
«surditas.D Quorum hoc non si- 
tisfacit, illud propterea non credo, 
quod in Edd. Ven. 1472. et 1480. 
(quae quomodo Ed. Wald, atiio- 
gant, uidesis in OrellH Ind. Edd. 
p. 239.) certe sine Uneola habetar 
iudiearetur. — Quid ergo est ? Or. 
2. edidit iudicaretur, ne uarleit- 
te quidem adnotata; contra Sio- 
tzius tacite scripsit iudicarentur- 
263) Confldenler cum Or.l 
Elotzitts ex uno P. T. recepit tod 
« interdictum » , quod ferendao 
esse non credam priuSf qinv 
exeroplis hoc dicendi genus miki 
comprobetur. Contra ad Vulgatae 
modum proxime accedunt Parei 
prooem. g. 3. « illa Ipsa . . . la* 
«dens conieci in communes ^ 
«cos»; ad Att. Xyi,6,4. «i^ 
« (prooemium) conieci tti eun 'i* 
« brum». — Erf. in eontextu t^' 
lam habet praepositloncm . fop^'* 



m aratiane pro A. Caecina. 



491 



et ad uitam pertinetj Sle omnes.^) 

sine alla exceptlone . . . eodem iure essej De- 

sunt in Pk. 
armatosqne sij Sic omnes.'^) 
quam si alienij quam uliefii: Pm. T. Ma. 
quam si inermibusj quam' inermUnis : Plc, m. ~ 

quam inermis: Pe. T. Aq. Ma. Cln T. sup- 

pletum est H a sec. m.^^^^) 
haberent armatorumj Sic omnes.'^^) 
uno armatoj Sic omnes.^') 
eiusmodi eae res . . . facta uis estj Desunt in 

eae resj hae res: Pe. Ap, q. Mb. 
in interdictoj interdicto: Omnes.^^^) 



CfZt. 
9. 125. V. 17 

- 18-2«» 



- 19 

- 21 

- 24. 



- 2». 

- 2«.Zf 

2«. 



Lo Umen in et luppleto. Quo 
e qiia ratione Klotzius (Praef, 
XYU.) dicat confinnarl le- 
ND auam ad interdictum, 
lem noD intelligo. 
I) P. 7. et Erf. Iiabent ac 
fi ad, eamque auctoritalem 

temere Klotz. (conf. Praef. 
:TII.) et Or. 2. secuti i unt. — 
«rea in uno P. T. legitur 
ttsaret», quam lectionem re- 
eerte Klotzius recepit, quam 
«unemorauil quidem Orelliue 
t a.) . — Yide lUius Praef. 
K.YII. seq. et hic sup, ad c. 
»5. p. 4S3. not. 22S. 
S) Itldem 6.0x0)., Erf,,P. 7.. 
I Edd. Yetl. meae ante As- 
1531. Haec et deknceps cae- 

kabent: «armatosque- quae 



« st I». Beckius uoc. quae uncis in- 
clusit, Schatzius primus eiecit. 

266) Beckius: «(Ox.) x* «ner- 
« mis , quod recepissem , si e plu- 
oribus iibris fuisset enotatum». 
Recepit Or. 2. solus, Klotzius cum 
Erf. et P. J. retinuit inermibus. ~ 
Conf. h. sup. ad b. cap. S- ^^* 
not. 261. 

267) JKlotz. et Or. 2. e P. 7. : 
armatorum habereni. 

268) In P. 7. eicidit uoc. uno; 
quod in emendationem conuer- 
tere studet Klotzius in Praef. p. 
XXYIII. seq. , mea quidem opi- 
nione absurdissimam. 

269) Itidem in BecMi God. T. 

270) Yoc. in , sicut modo sup. 
eae pro hae, e P. 7. merito re- 
ceptum est. 



492 Cap. II. De uarietate lectianis 



Ctp.tt. 
pitS. v.t7 



- t». 



tametsl uerbisj H uerbis: Pk. 
tamen sententia]] Sic omnes.^*) 

Cap. 23. 

p.4t6.T.i.2. S. 64. si non siai accederej sl non sini attendere: T. 

CAt expunctum est uoc atteiidere^ eiusque 
uice in margine adiectum: enim mi acct" 
dere^. — si enim mi accedere: Ap. {Jn mar- 
glne pr. m.: gi non HuU).^^^) 

uterere] uterer: Ma.*^^) 

et cum saxisj et saxis: Omnes.^^) 

ac sine ferroj Sic omnes.'^0 

faerint] fuerunt: Pe, k, m. T Qpt. m.). Aq. Ma. 

- 13 $. 65. obtemperarij obtemperare: Ma. 

- 15. mirabarj admirabar: Pk. 

- 16 ad Istam hortationemj ad ista orattotiem: Pk5^) 
~ 18. eiusmodl] hutusmodi: Pk. T (jfr. m.'). 



— 3. 



— 4. 



— T. 



271) Klotz, et Or, 2. e P. T. : 
sententia tamen, 

272) Beckius ex Ox. xfj, : « siui 
nenim sui; quod ex coniunclione 
«duarum lectionum uidetur ex- 
«stitisse.» — Klotz. et Or, 2. se- 
cundum Erf, et P, T. ediderunt : 
non enim siui, quam lectionem 
ille (in Emendd, Tull. p. 15. et in 
d. Praef. p. XXIX.) etiam simili- 
tudine uerborum in c. 11 , 31. 
«Non enim te sum passus , , . 
(iingredi» rel. defendit. Illud ad- 
do, etiam grauius robustiusque 
dictum exsistere , si , quum negat 
Aebutius se deiecisse , adeo caus- 
sae argumentlquc ioco hoc ponat , 
quod non passus sit accedere 



Caecinam, quam si tantummodo 
neget, inde eflTici deiectionem. 

273) Ubicunque manifesta eins* 
modi menda e singulis Codd. eno- 
taui , similia in aliis Codd., ueloti 
apud Beckium, inueniuntur. 

274) Praeflxam Or. (1. et 2.) el 
Klotz. ex Erf. et P. T. recepernoL 

275) Klotz. (conf. Praef, p. 
XXIX.) et Or.2. ex uno P.T.iPr 
neque; quemadmodum apud .V^- 
in Attico c. 25 , 9. — Valde iocc^ 
tum. 

276) Lambinus commeDdiaH 
orationem, Mich. Brutus aolcD) 
rationem. Sed merito Vuigof^ 
praeualuit. 



m aratume pro A. Caeema. 



m 



boni et aequij et boni et aequi: Onines.^0 

di^itatemque] et dtgfiUatem: PIc. 

tum iiiud] tfi iiind: Pe, m. Aq. Ma. 

quod diciturj quo dicitur: Ap Csec. m.}. 

siue ninej H tieiii be: Omnes.^^) 

aucupiaj qtdcu.: Pm. ~ aucuu: Ap, q. Ma. 

iudicarij iudicare: Ma. 

scriptum] scHptam: Pm. T. Aq Cpr. m.3. ~ 

scrtpta : Aq Csec. mJ). 
boni iud.]] bonique iud. : Omnes.^) 
auctoritatemquej auctoritatisque : Pm. TCpr.m.3. 

Ap , q Cpr* mO* M^ 



7) Lambmut , deinde ex Erf. 
tm et Or. 2. : aequi et boni. 
epugno : eerte prius et , quod 
•Uhabet, abundat, et recle 
a Grutero eiectum est. Sed 
i Elotxiu» (in Praef. p. XXIX. 
al In Adnot,) proclamat, etiam 
dsmam uulgari uerborum 
il inesse, latlnis auribus in- 
B, eertissimae rationi etcon- 
idlni omnium Auctorum , tam 
confultorum qnam caetero- 
qninetiam uariarum aetatum, 
rfnm, denique neminem um- 
I wA»i aequum et bonum scri- 
»3 iioeuero perridiculum est. 
pe eonf. Handii Tursellinum, 
L p. 654. in nota , et Brisso- 
. •• TT. Aequue et Bonus, 
irope triginta inuenies exem- 
lletionum bonum et aequum, 
if aequitu etc. , ex omni ge- 
•eriptorum , ueluti e Cicero- 
Terentio, Suetonio, tum e 
nlo , Gaio , Celio , Pomponio, 



lauoleno , Papiniano , U^ano , 
Pautto aliisque lurisconsultis , 
quinetiam ex ipso Edieto. Addo 
Auctorem ad Her, II, 11, 16., 
ubi uidesis Orellii noUm, Ga<.III, 
137. etc. — Haud uerius est quod 
Klotzius coniecit, lectionem boni 
et aequi nonnisi tjpothetae cu- 
iusdam errori deberi. 

278) Itidem Oxx. apud BeeUum 
caeterique Codd. uno excepto, 
qui habere dicitur si ueni bene, 
In dd. Edd. Fati. , sicutln ITaid.; 
«i uenire, — Praefixa lectio est 
coniectura Guilielmii, iamdudum 
omnibus merito probata. Quae an- 
tea fuerint aliorum commenta, ui- 
de apud Garatonium et Beckium. 

279) Sic Klotz, et Or. 2. ex Erf. 
et 5. Oxx, edidere (Conf. lUius 
Praef, p. XXX.). Sic etiam Edd. 
meae ante Lambinum, — Hagis est 
credibile , aut uoc. que abundare, 
aut alterum quoddam Adiecti- 
uum, quod praecederet , excidisse. 



P- 42«. w. is 
- 19. 



- 19.20. 

- 20 

- tt 



- 2S. 



494 Cap. IL De uarietate lectionis 



CAp.^ 



- 25 



p 4M r f4: $. 66. sis is qui] si$ qui: Pk. 

defendasj defefidU: Pk, m. T. Ma. 

hae partesj eae partes: Pin. T. Ap, q. Ma.''^j 

pTohlhiiua} cohlbittu : Omnes praeterquam Pe.'^') 

electus es non deiectus] Sic omnes.'^') 

oratioj ratto: Ma. 

minitatumj tninitatam: Omnes. Pe. pr. m.: mi- 

natam.^^^) 
hoc interdicto pr. uindicarij hoc iiUerdictum pr. 

uindicari: Pe. — hoc interdictum pr. uUidi" 

caut: Pm. T. Ap, q. Ma. b. — hoc edichm 

pr. uiolaui: Pk.«»*) 



- 26. 



28. 



280) Ita Erf, el Edd. meae ante 
Lambinum, exceptis Yen. 1472. 
1480. 1499. , ubi plane deest pro- 
nomen, perinde atqoe in Btckii 
God. T. Aliaro quidem uarietatem 
Beckitts non adnotat, attamen du- 
bito, quin lectio eae aliena sit ab 
Oxx. omnibus. Or. 2. recepit eae, 
quod non reprehendo; tantum no- 
tam adiecit, unde palam est, eum 
de totius loci sensu funditus er- 
rare. (Yld. inf. not. 286.) Klotzius 
tacite retinuit hae. 

281) Erf, quoque cum 4. Oxx, 
et praeter Edd. a Beckio allatas 
Ascens. 1511. — Caeterae Ascens. 
(1522. 1527. 1531.) et Ten. 1472. 
1480.1499. habent prohibitus. Ne- 
que ullo pacto uelim buius uerbi 
proprietatem curo Klotzio et Or. 
2. relinquere. 

282) Beckius refert, Ox. T., 
Ed. Wald, et alias nonnullas (de 
meis addo Ven. 1472. 1480. 1499. 



et Aieens. 1527. et 1531.) uoe. et 
oroittere. — Sed de prlmaria h. 
lod quaestfone antea dispotaai- 
mus S* 5. p. 393. seqq. Conf. s^- 
ad c. 13 , 38. p. 469. not. 153. - 
Nec plane praeterenndum esti 
quod hie syllaba re (accedeff) 
praecedit r. eieetus. Conf. sup- 
p 454. not. 82. — Caetenim pessi' 
mo consilio Emestus et Beekka 
hisce uerbis interrogandi notin 
dedenint, quae praecedentibas 
debetur. Conf. inf. not. 286. 

283) Etiaro Erf. et Oxx. pleri- 
que: minitatam, quod in Asce^- 
1511. inuenio. In dd. Edd. V»- 
est minatam. Praefixam hs^ 
iunt. 1515. et deinceps caeterse 
roeae, eaque hodie obtinet. 

284) Erf. : haee interdictum pr. 
uindicaui. Beckii 6. Oxx. : inttf* 
dictum; Codd. x-V'-- uindieasi' 
Cod. lannoctii: hoe interdictt^ 
pr. uiolatU. — dd. Bdd. Vem- ^ 



m aratione pro A. Caecma. *95 

hi interdictoj interdicto: Pe. Ma. 

non deieci tej Sic omnes.^) 

proliibni ne uenlres] proliibul uetiire: Pk.'^^) 

consaiontur] coiati/tiin: Ma, 

halieri]] habere: Pm. T. Aq. Ma, b(pr. m.^. 

Cap. 24. 

»7. antea commemoraui quuni] antea fiofi eo memo- 
raui ^ffioil: Pk. — antea iioii commemoraui 
quod: Reilqui omnea^O 






- SO.Si, 

- 11. 

- 32 



- 34. 



Aicem. 1511. 1522. 1527. 
. 1515. Ald. 1519. Crat. = 
bCC ; /imU. 1537. = iannoct. — 
Praefixa est in Aseen». 1531. 
mg, 1534. Camer. 1540. et 
sefM* — Alia de lectionam 
fla Inaenies apad Garaton.^ 
. , Or, 1. — Naper Klotiiue 
It.* haee interdietum pr. utn- 
^ , at Or. 2. : haee interdieto 
itndieari; qaod malim equi- 
, — fluralis habetar etiam 
c 12, 33. 

9iyOreiliui in atraque Ed., 
!• qoo consilio, perseaerat 
cere: non deieei, eieei te. 
n uerboram figuram quum 
npnlerim , Codieum eonsensu 
kam (t. sup. not. 282.), faci- 
telligitar , quam grata mihi sit 
eonlecturom quartum oblata. 
18) Hiro errore Ernestus et 
lua, et alii quidam antea, hic 
B periodi uel adeo capilis 
leniDt, sicutl in uniuersa h. 
1 difUnctlone multifariam pec- 
ra eit (conf. sup. aot. 282.). 



Yeram rationem docuit Rumpfius 
1. 1. p. 10. seq. Laudatum inuenlo 
etiam Buttmannum In Nou. Aet. 
Soe. Lat. ien. Yol. I. p. 56. seq., 
cuius Ubri non est mihi copia. 
Orellius in prima ad instar SehA- 
tzii interpungendi signa uerae 
sententiae accommodat, in secun- 
da etiam capitum dii tinctionem , 
sed hic TT. Unde deieetus es tj- 
porum genere perperam significat 
formulae esse. — Klotzius reete 
distiniit. 

287) Itidem Erf. et, ut refert 
ffolomafitM^ omnes prope alli 
Hss. (De confusa uarietatis nola- 
tione ex Oxx. uide BeeHum.) 
Nec aliter Edd. meae ante Lam' 
biwum, exceptis lunt. 1537. et 
Bob. Stephan. 1543., nbi, uoc. non 
eiecto, pron. quod retinetur, quod 
exeroplum Graeuius , Emestus , 
Beckius et plerlque secuti fuat. 
Ex Hotomani coniectura et Lam- 
hino auctore prae/ixam tuentur, 
me haud Inuito, Sehatxius et jSIo* 
txitu, tacite hie et ne oarietate 



496 Cap. IL De uarietate lectiams 



C99. 24. 



probasse nemini] probasse memtni: Pk. ~ pro- 
basseg neminl : Mb (sec m.)- ^^) 
f. 427. T. 1. qnod defendltj qood defendis: Omnes.'*^) 

~ 7. $. 68. non hocj tiec hoc: Omnes excepto Pk.^) 

debent]] debere^U: Pk. 

iuri ciuillj iuHs ciuUU: Pe. T. Ap, q. Ma.^'] 

obtemperari non op.J obtemperdre non op.: Pe, 
m. T. Aq. Ma. 

recte responderej respmidere recte: Pk. 

male iudlcari] male iudicare: Pe. T. Ap, q. Ma, 
b. — tale iudtcare: Pm. 



— 8. 



— 9. 



notata quidem. Nuper Or, 2. ue- 
terem Vulgatam reuocault inte- 
gram ; quod absurdi habet negatio, 
interrogationis forma tegere stu- 
duit ; sed simul totam sententiam 
impeditam languidamque effeeit. 
GoDr.A.tn/*. S-69. et ad c.32,94.— 
Caeterum in praefixa ualde dubia 
mihi est interrogandi nota post r. 
uidebatur^ quam Or* 1. et Klotz, 
addiderunt, Schatxius omisit. 

288) Quod Beckiui attulit pra- 
uarum leclionum nouum speci- 
men « non probasse memini » , in- 
ueni in Edd. iunt. 1515. et 1537., 
Atcens, 1527. Camerar, 1540. 

289) Item Oxx, et certi Codd. 
omnes praeterquam Erf. , in quo 
est defendes. Yulgatam illam tu- 
entur etiam Edd. meae anle Lam- 
binumf praeterquam Rob, Stephan. 
1543. In his est praeftxa^ ut 
deinceps in plerisque. Quaro re- 
tinuerunt etiam Garaton,, Em,, 
Beek. , Schuti. et Or. 2. Nee im« 



merito, quamquam a LaUemai^ 
do -^i alias de Codleum habito 
sunt in errorem indnctl. KMt. 
secundum Erf. edidit defendet, 
eamque lecilonem , pessimuD, 
meo quidem iudicio» suo more 
partim defendit partim defeDsa- 
rum se professus est in Praef' 
p. XXX. 

290) Uanc lectionem, in Edd. 
ante luni. 1537. uulgarem, ei 
Erf. Klotziutf nescio qua ratioie, 
denuo recepit, abnuente Ordlio. 
Est etiam in Vindobb. A. B. apnd 
lordanum 1. I. p. 9. 

291) Slc Erf., Oxx. pleriqn« 
et lordani (1. I.) Vindob. A.- 
Quod quum ferri non possei< 
iam pridem praefixa Editlones oc- 
cupauit, nuper a Klotzio qnoquc 
retenta. Sed in Kdd. Ven. I47i 
1480. 1499. habetur iuritcont^ 
tit, eamque lectionem Or. 2.i 
intelligenti , ut opinor, ludidOt 
redlDtegrauit. 



m oratione pro A. CaecifM. 



497 



aliud iudicarij aliud iudicare: Omnes excepto p «27. v. lo 

Pli. Cln T. pr. m. aliquid pro aliuiL)^^) 
%. 69. sln aliter] si aliter: Pm. T. Aq. Ma. 

iudic. est non potius] iudic. potim: Ma. — lu- 

dic. est potius: Reliqni omnes.^^^) 
si ut Man.J simt Man.: Pe, k, m. T. Ap. Ma. — 

sic ut Man.: Mb.*^*) 
ui hoc diiceretj ut doceret: Ma. 
perit. hominibus auctoribusj perit. anctoribus: 

Mb. • 



- 1$. 

- 15. 
- 1». 17. 



~ 18 
— 21. 



Cap. 25. 

S. 70. reuellitj refellU: Pe, m. T. Aq.^^*) 

sin peritis I si imperitis: Pe Cpr. m.). Ma. — is 
imperitis: Pm. T Cpr* m.). Ap Cin margine ad 
V. is: •sln.*). — si peritis: PeCsec. m.).^) 
uobisj nobis : Mb Csec. m.). 



n. 

24. 



- 26. 



292} Valgare hoc mendum ha- 
bent etlam Erf,, 6. Oxx, et d. Vin- 
dohb. A. B., et 6t« quldem omnes 
eieepto Vindob, A. 

203) Item Erf., 6. Oxx. et Ftn- 
dobb. A« B. , Edd. 3. Vm, Atcent» 
1511. Sed lam In lunt. 1515. Ald, 
1519. Ateens, 1522. 1527. 1531 . et 
delDceps suppletum est non; •- 
quod nuper Elotz. (conf. Praef. 
p. XXX. seq.) et Or. 2. denuo 
eieceniDt, sententia in inlerroga- 
tionem conuersa. IIoc autem con- 
illlam , ut paullo tolerabilius slth. 
1. quam sup.S- 67., haudquaquam 
eipeditum mihi uidetur , quum 
praesertim ei caeterls mendis ap- 

H^m—irim, Lib. II. 



pareat, uniuersum h. loci Intel- 
lectum in eiemplaribus , unde 
Codd. nostri sunt transscriptl, tnr- 
batum fuisse. Cf. ad. c.27, 77. c. 
34, 99. 

294) llaec mendl figura notatur 
e rtndo66. A. U. , llla e ^.Oxx,, 
quorum quintus: sit ut. Corre- 
clum, ut opinor, ab Aldo 1519. 

295) Slc 4. Oxx. et Edd. meae 
ante Aldum, et quaedam postea, 
ueluti Sturm, 1544. 

296) In Oxx. eadem occurrunt 
omnta; Erf. (uulgarium mendo- 
rum hac parte particeps plero- 
rumque) habet cdterumf dd. Edd. 
Ven, autem tertium. 

32 



488 



Cap. IL De uarietiUe 



Ciip.80. 

p 427 y. t8. 



exploratum] exphrato : Pm. T (pr. nu). Aq Cpr- 

mO* Ma. 
posslt esse — anom omnibiis] Desunt in Plc. 
32. $• 71. interponi] impoiii: 0mne8.^^0 



— 34. 



- 35. 

- 37. 

- 37.38. 



testem tamen ant tab.] testamentum autem tab. : 

Pk. — testamentum aut tab. : Rellqui omnes.^') 
nihll est] nihil nihU est: Mb. 
aggrediatur] aggrediar: Pm. Ma. 
dlgitum proferat] proferat digUum: Pm. 
- 38. %. 72. potest diei] est pro te diei: Pk. — pro te est 

diei: Reliqui omnes.^^) 
cogitatum] creatum: Omnes excepto Pk.^^^) 
hoe.non potest] hoc non poteste««e: Omnes.^') 
eui filius agnatus sit] eut filius ajniatus nonAi: 

Pk. — culus filius ac natus sit: Pe Csec. 

mO. — cui filius ac natus sit: Reliqui.^) 
huiuscemodi] huiusmodi: Pk. Ma.^^^) 



- 40. 



P.428.V. 1 



- 2. 



297) Etiam reliqui noti, sicut 
Edd. ant« Lamhinum , qui t^t(U' 
fiaam e coDiectura Hotomani re- 
cepit et plerisque probauit, reli- 
quis , ueluti Grutero , Emetto (in 
Claui demum) , Garatonio ita re- 
fragantibus, ut nemo tamen le- 
ctionem imponi solide defenderit, 
aut aptis exemplis conflrmauerit. 
Neque Or, 2. , quum denuo scri- 
psit tmpont, illa, quae Beckius 
contra disputauerat , redarguit. — 
Klotz, lacite retinuit praefixam. 

298) Etiam Erf, , denique noti 
omnes et Edd. meae ante Lam" 
binum, llic e coniectura Hoto- 
mani edidit tettimonium, quod 
Em,, Beck.f Schiits,, Lederc, ser- 



uauerunt. Sunt praeterea eooie 
cturae, P. Fabri una : testem» alt^ 
ra lHanutii: testem tamm, Utoc 
autem recte, ut opiDor, Of' (1- 
et 2.) recepit cum iiiriofzto. 

299) Etiam caeteri noti. Cor- 
rectum dod ab Aldo (1519.) pri- 
mum, sed iam in iunt. 1515. 

300 et 301) EUam reliqui aoli 
et Edd. meae ante lunt, 1515. 

302) Beck, e A.Oxx. noUt: cf 
natus pro agntUus, Sed Erf. coa 
Dostris: ac natus, et ita Ascs^- 
1511. — Ven. 1472. 1480.1499.: 
natus, — lunt. 1515.: afptat^ 
non sit. Correxit Aldus. 

303) Sic aote Gruterum e mtH 
solus Camerariiu 1540. 



m oratione pro A. Caeeina. 



m 



quo maiusj quo minu$: Pe, k. T. Ap, q. Ma, pm^.s. 

sanciiusqiiej sctusqtie: Pe. TChic conrectuni In 

narglne]). Ap, q. JMa. — Mticiugque: Mb. 
ne pretio quidem corr.J pro pretio gtu)d corr.: - 4. 

Pk. — de pretio quidem corr.: T. — de pre- 

tio quod corr.: Reliqui.^^^) 
eiusmofllj huiusmodi: Ma. 
$. 73. potuissetj pohiistis: Omnes.^^) . e. 

ob hocj ab hoc: Pe (pr. m.), m. T. Aq. Ma. — - 8. 

hoc: Mb (jpr. m.^. 
retinendamj retiuendum: T. Ap. Ma, b. 



Cap. 2& 

quod eniiD estj Sic omnes.^^0 
neque perfrin^ pot. nequej nec perfrin^ pot. 
lier; T. 






304) Sic in Erf. et 4. Oj^. et 
In Edd. neis ante lunt, 1515. 

305} Alleniiii io Erf., tertluni 
io J5. Oxc. et io Edd. inodo dicUi . 

306} Praelerea JEfr/'. et 6.0xx^ 
el Bdd. eaedem. In 3. Ven, : quad 
(j»ro fttidm) sdre potuUtis, — 
Praefiiam nuper Jnouit» reliquit, 
atqne coniectura adroodum com- 
SMMla et probabiU substiiuit potuU 
<i, etiam OreUU) gratum acce- 
ptomqoe. Pronomlois U post Ute 
vei iU$ repetiti exemplum atiulit 
TuMMi. 1, 32, 78. (Praef. p. XXXI.} 

207} Beier. ad II.deOff.8,30.: 
« Propter sensum transponendum, 
«Qttoci est enim — ? Denn wo 



«( gieht e$ ein bHrgerliches Beeht?9 
Quo consUio totam oratoris sen- 
tentiam subuerii palaai est. ~ Sa- 
tis uitiose etiam Wolff. et Otiofi- 
dtfr; « Denn was fUr ein Reeht i$t 
vidas hUrgerliche [Os. : Reeht] ? eisi 
nRecht doJP rel.— Quippe iusei' 
uile Bon opponitur oUi iuri, led 
quasi prae caeteris rebus omnibus 
extollilur. Itaque multo uerius 
Leclerc.: uOui, tel est le droU 
ncivila rel. — Si quii maluerit 
Quid pro Quodf uid. Ramshom. 
Gramm. Lat, $. 159. p. 563. seqq. 
P. Faber coniecit ttnttm pro enim, 
ut praecedenU senientiae haec 
iungerentur. Quod neque commo- 



500 Cap. 11. De uarietfite lectianis 

p.428 V.12. sese naberej se habere: Pm. 

- 14. $• 74. habere bene partumj habere partum: T. Aq. 

Ma. — heiie partum habere: Pk. 
quae qunm omnia tua iure mancipii sint] Sic 
omnes, nisi quod in Pm. est mafwipi.^*) 



diorem efflcere fensum neque uul- 
garl lllf Codicum lectfoni retinen- 
dutn lucero afferre uidetur. — 
Caeterum quod e Cod. lannoct, 
notari solet aHoe enim est»» in 
sola Ed. lunt. 1515. Inueni. 

308) Communis haec scriptura 
Codicum, quorum certa quidem 
est notitla , omnium seruatur eti- 
am In Edd. mels ante Lambinum. 
8ed non slne caussa magna est 
CriUconim dubltatio, certe summa 
emendandi solertia. Hotomanue 
conieclt: «quae tuacommuni lure 
«m. s.» ; Lamhinus, ex uettigiis 
antiquae teripturae, edidit: aquae- 
acumque tua 1. m. s. » Nanutio 
placuit: «quae lumina tua I. 
ctm. s.»; Pantagathut conieclt: 
« quamquam omnia t. i. m. s.» ; P, 
Faber: «quae communita lure 
«m. s. »; Guilielmius uoc. quae 
delendum censuit. Graeuiut pri- 
mus, ni fallor, tcntauit eiicere 
uerba quum omnia tua^ eaque 
Emettut et Beckius uncis inclu- 
serunt. SchUtzius suadenle Beckio 
deleuit quum omnia, tamen con- 
iecturam adiecit : « quae tua iure 
<i hereditatis aut mancipii sint»; 
cui nescio cur Beierus scripserit 
faucre in II. de Off. 23, 8i. vt. 



Sed cum magnam seqq. — Le- 
clerc, : «quae tum omnla t. i. m. 
«s. » — OreWitis (l.ct 2.) comi- 
ptelae notaro afllilt, ac tt. quum 
omnia^ ut in quibus omnino ali- 
quid latere uideretur , retinuit. — 
Elotzius» Interpungendi artibos 
contentus, taiem exbibet contex- 
tum : quae, cum omnia tua , iure 
mancipi sint, Cuius commentl qai 
uelit mysterium eognoseere, td- 
notationem, quaeso, inspleiit. - 
lam ut P. Fabri llla coniectoit 
sit acutisslme et excogitata eta^ 
gumentis exempllsque (quibus td- 
do pro Cluen. c. 19, 52. extr.) fir- 
mata, tum etiam quae Lamhino 
piacuit, satis idonea putetur, — 
nam reliquas nihll moror — : It- 
men Ingenue fateor , mlbi de ge 
nuina TuUii scrlptura haudqot- 
quam liquere. IUud neque utlde 
mihi arridet nec plane coDteD- 
nendum uidetur, quod Garate' 
nitu tentauit: «An tandem mdiu 
«est locus, et quae cum omme 
«exponi debet, cum haec omnia^ 
«Est quidam In hac locuUooe 
« ldi(OTtaju6g , qualem obserui^M 
«mibi uideor ad Act. I. in F^ 
« rem 9. (g. 25.)» Conf. inf- ^' 
32, 94. YS. Qui cotonus rel- 



in oratiane jmto A. Caecina. 



501 



Cp. 25. 

parum sit commanituinj pari tum communitum: p.m v.ie. 

Omnes; modo In Pm.: comminuttim.^^] 
quae deeentissime] quia decentissime : Omnes 

excepto Pk. 
sunt] Hnt: Mb. 
uenit unicuique uestrumj uenit unicuique no^ 

stmm: Pli. Aq (sec. m.V®) 
et a legibusj et legibus: Pk. 
at usucapioj aut umcapiofie: Omnes.^^0 
sollic. ac periculij soliic. At periculum: Pk. — 

soUic. ac periailum: Reliqui.^*^) 



- la 

- 19. 

- 20. 

- ii. 

- 24. 

- 2». 



309) EUam in 5. Oxx. est pari 

tum; in Erf. : parietum. Inuenio 

proifxam in Edd. meis omnibus 

inde a lunt. 1515. — In Ateeni. 

1511. deest Ht (in marglne ne- 

ido quae uarietas adiecta). Sed 

ii Vm. 1472. 14S0. 1499. sic: 

H partitum $i eomminutum iu$ 

(modo in postrema: partium; 

err. typ. — Denique nouam il- 

lim OreUii (2.) coniecturam, ui- 

ielicei pro sit legendum esse est 

qnum h. 1. tum paullo superius 

(«ineertum Mf»), qua nihll pot- 

est etae probabilius propter illud 

p€ie$t, quod sequitur (eadem ra- 

tioBe at nulla auctorltate a Lam- 

Mmo et Sekatzio in possit muta- 

tam); Jir<uiti<^tu« ad III. de Fin. 

17 , 58. oon solum iudicio suo , 

eerte graulssimo, comprobauit, 

oemm etiam aliis exemplis notae 

st (h. e. etf) In ▼. sit corruptae 

eoUectis ualide confirmauit. Conf. 

inf. ad c. 36. 104. fs. offend. sit. 



310) Sic etiam Cod. tannoct, 
(cf. Garat.) Edd. 3. Ven. lunt. 
1515. Lambin. ^ Erf. : unicuxque 
nostrumumit; quodiCtorz. etOr. 
2. integrum receperunt. Mlhi al- 
terum, quod sola Erf*. auctori- 
tate coostat, in hac praesertim 
orationis parte, plane dubium est, 
alterum haud improbabile. 

311) Etlam Oxx. plerique et 
Ed. Atcens. 1511. (non Venn.). — 
Erf: at usucapione. 

312) Vulgaris haec Codd. {Oxx. 
quoque) lectio habetur lo Aseens. 
1511. 1522., tum inJkl. 1519., 
rara postea , tamen est in Sturm. 
1544. — Yen. 1472. 14S0. 1499. : 
ac periculorum; quod ita Grae- 
uiOj Garaionio^ Orellio (1.) pla- 
cult, ut simui ▼. litium delen- 
dum esse censerent. Contra Elo- 
tziue (Praef. p. XXXI.) profitetur, 
nullo dubio praefixam se retine- 
re , quam sanam iam iudicat Or. 
2. — Parum mihi eiploratum est. 



502 Cap. 11. De uarietate lectumis 



«7ap 26. 
p 428 V 26l 



- 32 



auct. hanini rerum] auct. rerum: Pni. T. Ap. 
q. Ma. 
^27 a lurel iure: Omnefl. 

- 29. $• 75. saepta] scripta: Pm. T (pr. m.). 
_ 30 sed etiam] Omiies.*'^) 

dimittitur] dimittetur: Omnes ^T. et Aq. pr. 
mO« — amittet^ir: Aq fsec. m.]).*'*) 

Cap. 27. 

nos non obtinebimus] non obtinemwt: Pk. — 
nos non obtinemus: T Csec. m.3. Mb. — nos 
non obtineamus: Pe, m. T (pr. m.). Ap, q- 

Ma.^'0 
ui armatis] ut armatls: Pm. T. Ap, q. Ma, b. 
deiectum — hominibus] Desunt in Ma. 
ita ferret] ita feret: Pm. Mb. — ita/fer^; Pe.— 

ita terre : T. Ap Qae^ , q. Ma. 

- 3. %• 76. bona, fortunae] bonae fortunae: Ap. 

possessionesque] Sic omnes.^*^) 

- 4. reuocabunturj reuocantur: Omnes.^^') 



- 33. 



p. 4t9. V. I 



313) Solus Erf, : uerum etiatn, 
quod Klot%. et Or, d. primi re- 
cepere. 

314) Ei Oxx. notatur: dimit' 
tatur. — Erf, cum nostris; di- 
mittetur; et ita Edd. Ven, i472. 
14S0. 1499. IIoc Eloti. recepit, 
Or, 2. non item , quem sequor. 

315) Rumpf. I. I. p. 12. seq.. 
quo conteitum h. Sp^' ^^^^ * 
principio capitii aduersus Tisli' 
num aliosque tueretur, uerissi- 
me etposuit sentcntiam, quam nn- 
slris diebu.< interpretes quidam. 



uelut Leelereiut et Osiander mt- 
le confUdorunt. Wolffiu» ambiguo 
tutus. 

316) Prlmi Klot%. (conr. Prtuf. 
p. XXXI. seq.) et Or. 2.eiErf. 
addiderunt ▼. omnium , nec da- 
blto, quin egregla slt ea leetin 
emendatioque ae pemtills. Conf' 
inf, c. 28, 81., Mup, c. 13, 38. et 
quodammodo c. 14, 40. 

317) EUara Erf, et Ox. t/;. (for- 
tasse plures Oxflc.) et Edd. neae 
ante Aldum 1519. 



m arations jmto A. Caecina. 



503 



conatitueturj cotisHiueretur : Pm. T. Ap, q. Ma, b. p. 

praescribetur] praescribere : Ap. Mb. — per^ 
scribere: Pm. T. Aq. Ma. 

contendesj cotitendas: Pk. 

deieceris]] delegeris: Pe, m. T. Ap, q. Ma.^*^) 

in pr. restituas] in pr. restituatur: Pi£. — in 
pr. restituat: Pm. T. Ap, q. Ma.***) 

cnm armata] cur armata: Pm. 

restitues: tum ius et aequum uos statuetis esse 
uim in caede solum esse non etiam in animo 
et libidine; nisi cruorj restituis tu res si 
equos ucstes si uim non in caede solum sed 



Cap 37. 

429 V. 4. 



5. 
6. 



- 8.9. 



S) Itidem Erf. et 6. Oxx. et 
Ven. 1472. 14S0. 1409. et 
Yett. apud Beckium. Sed 
tris ante iunt. 1515. , qaam 
im dfeaDt, habet Aseens. 
. — Qaid ergo est? lectio- 
lUam olim abiectam, etiam 
r ab OrelUo et Klotzio repu- 
B , resoscitauerat Graeuius , 
) Gttratonio et Beekio adiu- 
but lnteBtissime defenderat. 
Mtem neque fldem faciunt 
plt, praesertim quod e Ci- 
§ peUtur (in Vatin, c. 14, 
iM eonf. OreU.)f neque in- 
>, eor T. deiieeref propri- 
t qaasi legitlmom , certe In 
Neto interpretando imprimis 
farlom , quo per totam ora- 
■ usus est, repente orator 
rHDam fastidierit (conf. Or. 
D^ta). Oeinde mirum sane, 
ioe nlla religione In or. pro 
fio i.legi in ieei etc. ter, ad> 



uersanUbus omnibos paene Codd., 
mutarent (eonf. h, sup. ad c. 17 , 
49. p. 477. not. 202. Adde ei 
or. pro Quinctio c. 19, 02. c. 29, 
90. , h. sup. p. 242. et. p. 267.}, 
eos h. 1. tam tenaces illius uerbi 
fuisse. Caeterum in scripturae 
lllo genere antiquo quanta est 
simllitudo inter litteras / et L 
(conf. Garaton. ad h. I.) , tantam 
inuenies etiam inter C et G; mo- 
do inspicias Aiphabeta a Maio 
proposita in Fragm, or. in Clo- 
dium et Curionem etc. Blediolani 
1814. 8. — Eadem quaesUo re- 
currit inf. c. 30 , 87. Conf. ad c. 
28, 79. not. 338. 

319) Erf. duce vr. in praedi- 
um priml Klotz. et Or. 2. ante ▼. 
deieeeris transposuerunt, ut com 
▼. ingresswn coniungerentur : -* 
si non necessarla, at uaide pro- 
babili ratlone. Conf. Mlcis. in 
Praef. p. XXXII. 



^4 Cap. 11. De uarietate lectianis 






— 10.11 



etiam in animo libidinU nisi cnior: Omnes. 

Cln Pe: aequos et iiicedae.')^*^) 
iniuria eum dici deiectum esse , q. proh. sit ; nisi 

ex e. Ic, ubi uest. impresseritj itiiuriantfn 

delictum esse q. proli. est libidiuis nisi ex e. 

lo. ubi uest. ita presserit: Pk. ~ iniuris de^ 

lictum esse q. proli. sit libidinis nisi ex e. 

lo. ubi uest. ira presserit: Reliqui, nisi quod 

in Pe. et Mb. tiabetur ita pro ira.^') 
- 12. $• 77. luris igitnr retineri sententiamj iuris retinet 

sententiam: Omnes, tantum Aq.: retinere.^^) 
et aequitatemj et equitatis: Mb. 
oportere; an uerbo ac littera] oportere libidinis 

uerbo ac llttera: Omnes Cin T. pr. m. fuent: 

oportrt.).^") 
utrum ntilius esse uideatur J ne tdliores esse oi- 

deatur: Pe Cdeinde sec. m. uideatUurS). — et 

uiliores esse uideantur: Reliqui, nisl quod in 

Ma, deest v. esse.^^'*) 



- izis. 



~ 14. 



320 — 24) Vulgarem illani Codd. 
lectlonem habent etiam Edd. Ken. 
1472. 1480. 1490. (modo deest ▼. 
e$$e post deliclum, et in priori- 
bus est «ne uil. e. uideaturn^y in 
tertia ^ne uil e. uideanturT»), 
Item A$ctn», 1511. (at ita pro 
ira), Neque aliter Cod. Erf. (nisi 
quud impre$$erit pro ira pre^^e- 
rit); et simillima est, quam Beck, 
exblbuit, uarietas. Coniecturae, 
quae in Edd. (inde a lunt. 1515.) 
comparent, prius in singula uer- 
ba sunt directae, mox tales, ut 



sententiae magis quam uerbis IW- 
lii extricandis loseruiant. Qotf 
h. I. enarrare omnes longum et 
Inutile est, quum praesertlm eoi- 
uis praesto sint Garatoniu$, Bt 
ckiu$, OreUiu$^ qul de ea re cod- 
sulantur. (Adde quod Rau. 1 1- 
Lib. I. p. 71. habet: «Handscio 
«an etiam mellus legatur: anod 
n verlmm ac literam iu$ omne tof- 
iiqueri.»), Sed iuuat recentisfiBM^ 
coniecturas duas , pristinae totia» 
loci scripturae resuscitandae te* 
que deslinatas , integras eibiben*- 



in oratione pro A. Caecina. 



505 



Cap. H. 



adest isj adegt: Mb. — abest is: Ma. 

quod et ipse] qnod ipse: Pk. — quo et ipse: - 17 

Pin. Ap. Ma, b. 
praesentis] praesetM: Omnes. - ih 

auctoritati J anctoritate : Pk. Mb. p 43u. v 1 

non oportere] non oporteret : Pe Cpr- ™0« — ■- ^ 

non oportet : Reliqui excepto Aq. 
non uereor3 uereor: Omnes.^^^ 



Niminim sie edidii Khtzius : «tu 
«iytfiir» si aeqwm est esse yim 
« non in caede solum , sed etiam 
«in animo, ibi dieis^ niil cruor 
«appareaty Tim non esse factam, 
««• v^rum est deiectum esse, qui 
«prohibitus sit, ibi dieis, nisi 
« ax eo loco , ubi Tesiigium im- 
•preueritf deiici neminem posse. 
« (. 77. si iuris retinere senten- 
«tlam et aequitatem plurumum 
«Talera oport^l, ibi dieis Terbo 
«ac llttera ius omne torqueri. 
« Tos statuite, recuperatores, utra 
« verior res esse Tideatur. » — 
Quo de commento sententlam nu- 
per tuUt Maduigius in Praef, ad 
Bd. libronim de Fin. p. XLYIII. 
seq. , baud Iniquam, mea qui- 
dem opinione , ut qui nouam si- 
nul hanc coniecturam , quam ne- 
icio ingeniosioram dicam an ele- 
lanUorem, ita medium protulerit: 
«Airif haee uox esf, esse uim 
« non in caede solum , sed etiam 
«ia animo, lubidinis, nisi cruor 
«adpareat, uim non esse factam; 
9iuris, deieetum esse, qui probi- 
«bftus sit, lubidinis, nisi ei eo 
«loco, ubi uestigium inpresserit. 



« deici neminem posse ; iuris , re- 
« tinert sententiam et aequitatem 
«plurumum ualere oporlere, iu- 
« bidinis , uerbo ac littera ius om- 
« ne torqueri. Uos statuite , recu- 
«peratores, %Ura utiUor esse ni- 
« deainT. » 

325) NominaUm Codex nullus 
affertur, ubi t. Non inueniatur, 
nec credendum est LaUemando 
adnotanti : «... particulam ne- 
«gantem . . . seniant codices no- 
« stri. » In Edd. non comparet an- 
te tunt. 1537. et Camer, 1540. ; ab- 
est etiam a R. Steph. 1543., Lamb. 
1566. etc. Sed recenUores sup- 
plendum censuerunt plerique , 
ueluti Graeu., Lallemand., Gara- 
ton., Beek,, SchHtz., Wolff., Le- 
clerc.9 Klotz. — Interrogatlo, cu- 
ius ope Or. 2. more suo rem ex- 
pedire studet, propter sententiam, 
quae sequitur (Quapropter rel.) » 
uel maxime hic displicet. lUud 
omnino reilciendum uidetur, quod 
refert amicum quendam sibi sug- 
gerere , sine interrogatione ita ex- 
plicantem : « Veretur , ut astute 
«dicit, ne nimla et prorsus In- 
«credibllia dicat, praeserUm apud 



506 Cap. II. De uarietate lectionis 

Cap. •«. 

p 430. V 4. ^* 78. prudentiamj prudentia: Ma. 

- 7. promptam expositamque] expositam pramptatn" 

que: Pk. 
^ 8 iostus et bonus uir estj lustus ac bonus uir est: 

10. solum quaedamj $olum: Pk. 

nata uldeaturj nata eue uideatur: Pk. 

- 11. quidquid indej quod Inde: Pk. 

- 1% purum liquidumque tej Sic omnes.^^') 

- 13. $. 79. nostrae defens.J uestrae defens.: MbCpr. m.}.^") 



« reeuperatores ICtis minus fa- 
« uentes (?). Deinde fingit, se mo- 
«deste de eo loqui, quapropter 
vhoe tantummodo dicam, sed in 
« eo ipso laudes eius cumulatissi- 
« me eiaggerat. » — Mirum hercle 
astutiae genus! tum incredibile 
profecto , oratorem ita h. 1. uerba 
facere, quasl praesentlat, minas 
bene recuperatores de AquiUio 
exlstimare. — Utique pernecessaria 
mihi uidetur negatio. Quid ergo 
est? In mentem alicui ueniat, in 
antiquo fortasse exemplari, quem- 
admodum saepe in uerbis sen- 
tentiisque separandis erratum est, 
post Y. nimium interpunctum , 
deinde yt. Non oportet (nam sic 
in plerlsque habetur pro oporte- 
re) cum sequentibus coniuncta 
fdisse; tum facillime potulsse al- 
terum non (ante uereor) elidi 
quasi superfluum. — Caeterum 
in transitu lUud commemorabo, 
Leelercitim , quum (ad Oiiandri 
modum) non intelllgeret, vt. nam 
ipto pra«$ente — tardaret pro 



parenthesi t$se legenda, refida, 
uti dlcit, interpunetione locuoi 
sic deformasse: «... tardaret. 
« Cuiut auctorltatl d. e. a. i. c. c 
« n. non oportere , non uereor de 
«tali uiro» rel. 

326) Ex uno Erf. Elatz. (conf. 
Praef, p. XXXII.) et Or, 2. eaoi 
Graeu. 3. edidere : iusiuM est el 
bonut titr. Probabile. 

327) Ex eodem prlml Klot:. 
(conf. ibid.) et Or. 2.; purum 
te liquidumque. Probabile. — Id 
Edd. Ven. 1472. 1480. 1409. deeft 
Y. te. 

328) Haec lectio, caeteroqulD 
a Codd. et uetustisslmls Edd. 
plane aliena, habetur tamen Ib 
mnltis Edd., uelutl In luni. 1515. 
Ascent. 1527. 1531. Heruag. 1534. 
Seb. Gryph. 1536. tuni. 1537.00- 
mer. 1540. H. Steph. 1543. Sturm. 
1544. Ald. 1546. Oliu. - Nata 
nullo dubio e periurbatione seD- 
tentiae sequentis, et bodie al^ 
omnibus merlto releeta. 




tn oratiane pro A. Caedna. 



507 



allqueni contraj aliquid contra: Omnes.'^) 
senthre qunDi dicatlsj sentire dicUii: Pk. — 

senHre dicatU: Reliqui.^) 
Bieuni auctorem pro mej eum eum auctorem 

uos pro me: Omnea.^') 
uestrum non nominetisj uestrum tumiiietU: 

Pk. — nostrum nomiwtU: Reiiqul; sed in 

Aq. V. lumiiietis a sec. m. expunctum.^) 



Cf. 27. 

p.430. V. 14. 



- 15. 



329 — 32) Vulgaris llla Codd. 
seriptiira eitat eUam In Erf. et, 
at oldetar, in Oxsc, Itero apud 
Lambimtm (1566.) et Id anterio- 
ribos Edd. mels, nlsl quod u#- 
sfriMi legitor In /imf. 1515. At- 
esns. 1627. Sefr. Gryph. 1536. /unf . 
1537. Comsr. 1540. A. Steph, 1543. 
Shifm. 1544. AIA. 1546. Seraatur 
a reeeBUohim quoqoe plerlsque, 
qolequld eonleeturaram tentaue- 
flni. Nam eonleelt lAmbinuM: 
t mlror eor oos qu9m allquld con- 
•tro me senUre praMeetii, eum 
tpro me seiUirv dleaUs , cwr qium 
iiuctorem meiim appelleUs, oe- 
ffiCfMi» nomlnetls. » — FerroKtis 
(Bpp. IV , 10 , 4. p. 283.) : • ml- 
•ror cur nos allqafd mim contra 
• ■!• t. d. c. e. a. o. p. m. a. no. 
t aomlaetls. » — LalUmMndu$ : 
«mlror eor aUqwm eontra m. s. 
«d. q* 0. i. o. p. m. a. no. noml- 
tuolla.» Adllelt: «Hane lectio- 
«nem In plaribus firmat codex e 
«Boelris opUmus»: — qoam ue- 
n, oarietas ParUieniimn, quam 
Ml, deelarabll. — Sehittiiui: 
«mlror qiHNii siim otictorem uo$ 
*fro «ne appettetii, eur uesirifm 



« fum nominetiM , quem um aiiquid 
• eontra me eentire dieatis»: et 
iU edldit. - Sequitur Or. 1. , 
cuius conlecturam habes in prao' 
fixa. Or. 2. : « miror cur uos 
^aUquem (uel magis: aUquid eM- 
M quem) contra m. s. dic. c. e. 
«auct. u. p. me appelietls, ue- 
^strum nomineUs»: hoe in tex- 
tum recepit, iUud non Item. 
ADte TT* uestrum nominetis lo- 
bet cogitaUone supplere: sed. — 
Klot%ius conseruat Ful^afom, ae 
tacet. — Mihi, nt dicam, quid 
Ipse senUam, credibile est, sic 
fere TuUiium scrlpslsse : « . • • mi- 
«ror, cum uos aliqusm contra 
«me sentlre dicatls, cor meain 
«auctorem uos pro me .appeh 
«leUs, nostrum nominetis, uo* 
^ strumnonnomiineHs.fi — Qoae 
scriptura quo facllius InteiMgetur 
quemadmodnm in Vulgatam no- 
stram corrampl potuerit , age ue- 
ro fingamus, In uetusto quodam 
exemplari talem h. locl speciem 
fulsse : 

ILLUDAUTBMMinonG^ 

UOSALIQUBMCONTnAMB 

SBNTIRBDICATMCUnM 



508 



Cap. II, De uarietate lectiofus 



Cap 27 

p. 430. V. 16. 



quitl ait iste uester] quid aut iste uester: Pm. 

Aq. Ma. — quid aut iste aut uester: T.^^^) 
Omnibus quidquidj Omnibus quidque: Pe, m. T. 

Ap, q. Ma. C^^ompendio in 5.^ — Omnibas 

quidque quid: Mb.^^^) 



BOMADGTOEBMUOSPRO 
MBAPPBLLBTlSIfOSTRUM 
!if0MI!fBTlSUB8TRnM>'0' 
NOMIXBTIS 

Qulppe hunc scribeDdi dlslinguen- 
dique moduni nihil habere no- 
ui inusltatiue , ex antlquae scrl* 
pturae speciminibus , quae Jfat- 
u» et Peyronut eihibuerunt, pa- 
lam est. — Superest ut singulare 
quoddam Rumpfii consilium com- 
memorem, quo (parum prospe- 
re quldero) tentault dod emen'' 
dare Vulgataro sed interpretari. 
Naro slc existlmat (I. I. p. 14.) , 
omnes h. loci difflcultates eui- 
tari, «si t. uos pro Accusatiuo 
ft subiecti habeas , neque cum di- 
«catts, sed cum sentire coniun- 
« gas , ita ut hic sit sensus : cum 
« AquiUium , quem defensionis 
« meae auctorem esse dicitis, quem 
« itaque ego appellare debeam (pro 
«me), fws appelletis; mirandum 
nsane est , cur diutius mihi oblo- 
^quamini, neque concedatis , Cae- 

• cinam ui depulsum eumque igi- 
« tur restituendum esse in fundum, 

• quem Aebutius sine ullo iure 
« sibi arrogauit. » 

333) Vester eliam in 6. Oxx. 
habetur atque in Erf., modo in 
boc : uester iste» quod merito, ut 
oplnor, recepturo est a Mtlotzio 



et Or. 2. ; — noster (roala conie- 
ctura e peiore locl intellectu or- 
ta) est in Edd. Yen. 1472. 1490. 
1490. Ascens. 1531. Heruag.ibU. 
Lamb. 1566. Grut. , MerouviU. 
(1684), £m. . Lallem., Leclerc. 
334) Yulgarem illam lectionem 
Omnibus quidque habet Erf., et 
uidendum ne etiam Oxx. pleri- 
que. Item Ed. Ascens. 1511. in 
rellqui> meis ante Lambinum ubi- 
que Inuenio Omnibus quidquid» 
slcut in Pk. — Sed pro Omnibus 
iam Hotomanus coniecit Qmbus, 
eamque conieciuram apte defen- 
dit, allatis praecipue uerbis h. 
or. e c. 28, 81. «spectari, qao 
«consilio et qua sententia, dod 
^quibus quidque uerbis esset a- 
« etum 9, et e c. 20, 58. « quia 
cf non ^iii^MS uerbis quidque dir 
tacatur, quaeritur, sed quae res 
«agatur. » — Lambinus (1566.) 
sic edidil : « Quibus quicquid oer- 
«bis acturo pron. q. sit speetefi 
«conuenit. » — P. Faber aoten 
commode docet, Ciceroniani mo- 
ris fuisse , eiusmodi formulas com 
ellipsi quadam proferre. Qote 
simul tuendi t. Omnibus caossa 
attulit loca GellU (XX, 10. Tf. 
«in ea re omnibus nerbis oio- 
«dicare») et VaL Probi (Ed. 
Gothofred. 1622. p. 1475. b. n. 



m aratione f^ro A. Caecina. 



509 



Cap. 28. 

Conuenl ego] contienU. Ego: Omnes.^^^) 
non neminemj non fiominem: Pk. Mb.^^) 
qao uos aactore] Sle omnes.^^^ 



P.430.V. 17. 
- 18. 



«Glus hac amnibus lege iiihiluin 
«rogatur»), ea prius fpsa a eor- ^ 
ruptelae suspicloDe debuit uId- 
dicare. — Receotlores maKimain 
partem praefiiam cum uett. Edd. 
coDseruaruDt, ueluti Em, , LaU 
Isin., Bedt., Leclere, Sed LcUlem, 
coDleclt: •Quibtu quid^e uer. 
«ac. pron. q. sit, spectari conue* 
«nlt.» — SehUiz. edidit: *Omni- 
« hu$, ut quidque uer. ac. pron. q. 
• slt* ita ius eue.T» — Klotz. uul- 
garem Godd. scrlpturam (Omni- 
bu$ quidque\ Incertum quo sen- 
suy tadte seeutus est. — Or. 2. : 
QuibuM quidque rel. , quod ue- 
mm puto. 

335) Slc Erf. et caeteri noti, 
Item Ed. Lambin, (1566.) et an- 
terlores omnes , neque allter ple- 
raeque postea, quinetiam Ern.^ 
LaUem., Beck.^Leelere. Yeramle- 
elionem e P. Hanutii conlectura 
habent SeMHz., Or. 1. 2., Klotz. 
QuM cltlus hercle obtlDuisset, 
Dlsl omnls b. S* ^■^ lectione 
qaam Interpretatlone adeo per- 
tarbata ftilsset, ut ne lllud qul- 
dem uulgo Intelligeretur, praeter 
AquUlium etiam de alio quodam 
iDrisconsulto mentionem Inferri. 
Roc errorum genus prae caete- 
ris Intente fouit coloitque Rumpf. 
1. 1. p. 14. seqq. 

336) Huius uarietatlK tam re et 



ueritate quam Critlcoram eiisti- 
matione eadem caussa et ratlo 
est aique praecedentis , tantum- 
modo h. I. praefixa etiam maiore 
Codd. numero (praeter nostros 
Erf. et 4. Oxx.) confirmatur. Ei- 
tare dlcitur etiam in Ven. 1483. 
(1472. : nominem, 1480. et 1499.: 
nomine). Lambin. (1566.) edldlt: 
poMSum nominare non neminem. — 
Lallem. coniecit: pro me nomi- 
nem. — Conf. notam praeced. 
et Ferratii Ep. IV, 10, 4. , qul 
ita ueram lectionem defendit, ut 
pessimam slmul proponat Inter- 
pretationem. 

337) Erf: nos, et sic Edd. 
Ven, 1472.1480. 1499. lunt. 1515. 
Herouv., Oltu., Ern,, Leclere. — 
Certe hoc non ferendum. Sed 
ne illud quidem plane expeditum, 
quod Beekius notat : « Non offen- 
«dere potest repetitum uos, quod 
«altero loco (ante dicitis) cum 
• eonstituere lungendum. » Yide- 
licet posterius hoc uos P.Manu- 
titu et C. Stephanus deleuerunt, 
et sic inuenlo in R, Steph. 1543. 
Ald. 1546. et apud Schatzium; 
nuper Or, (1. 2.) et Klotz, cum 
caeteris retinuerunt. * Lambin. 
(1566.) h. l.sic immutauit: «quo 
«fios auctore r. i. a« et def. cao- 
asae in sententia constituere iK- 
« citis, » 



r «- 



510 



Cof. II. De uarietate lectimis 



G*p. 7». 
f. 430. ▼. 20 



- 21 
pw431 ▼. I. 



- 3 



probari] probare: Pe, k, m. Ap , q Cpr* m.)* 

Ma, b. 
deiectnmj Sic omnes.^*) 
meciim facere] meciim faeem: Ap. Ma« CBtiam 

in Aq. a sec. m. demum: facere^ 
— 2. jj. 80. utererj uteretur: Mh. 

etiam illa materia aequitatisj Sic omnes.^^') 

ab nerboj a uerbo: Pe, m. Ap. Ma, b.^^) 

ab scriptoj a scripto: Mb. 

aequitatis — aequij Desunt in Pk. 

bonique rationemj boni rationem: Pm. T. Aq. 

Ma. 
ualuissej ualvisnet: Pm. Aq Cpr. m.). 
facerej facereiit: Omnes. 
eo restitueretur — deiectus essetj Desuat in Mi. 
deiectusj eiectus: Pe, m. T. Aq. Mb.^^) 
is quomodo se] is guom se: Pe. Ap, q. Ma* — 



— 4. 



~ 7. 

- 11.12. 

- i2. 

- 14. 



338) Erf. bic quoque babet: 
delectum. CoDf. sup. ad c. 27, 76. 
Mt. 318. 

339) Hale Hotamanus coDie- 
ctt: «etfam illa me tuerer ciequi' 
fitate»; iDgenlose Pantagatkus: 
« ex amni memoria antiquitatis. » 
Quod quum in textum recepil 
Sekatsius^ non sine captiooe adie- 
cit: <«yulgatum ineptum est, quia 
«dici non potest, materia aequi- 
^talis aliquem demonstrare, oe- 
« quitatem saepe contra scripium 
amalere debere. n — Conlra P. 
Faber haud inepte Vulgatam de- 
fendisse uidetur (conf. Pcuserat. 



et Beek.). Lectionem tn pro sti- 
am , qua« est in lunt. 1515. (coaf. 
Or. 1.), Dihil moror. 

340) Erf. quoque : « a oerbo 
et ab scripto», quod oideDdan 
ne etiam In Oxx. occvrrat , quaia- 
uis nihil tradatur; sic est Id Ed. 
lunt. 1515. At Ven. 1472. 1480. 
1499. : «a uerbo et a aciiptis pla- 
rUmsu rel. In Ascetuianis ci 
deinceps uulgo habetur praefixa- 
Slotx. et Or. 2. aecutl sunt Erf. 

341) CoDf. sup. S.5.p. 400. 
Adde h. sup. ad c. 8, 23. etff^ 
Quinctio c. 26, 81 . c. 31 , 98. (p- 
257. et271.) 



^ 



\ 



m cratUme pro A. Caecina. 



511 



Ciip.28. 

is cum se: Pk, m. Mb. — In Pe. v. se a sec. p «si^ u 

in. siippletum est.^') 
S* 81. placet tibi pugnare] Sic omnes.^) r «s2.v 

qaod milii uideretur] quod milii uidetur: Pm. - 

T. Aq. Ma.^**) 
quod a] quid a: Pk, m. T. Aq. Mb. 
quod horum] i/uid faorum : Pk, m. T. Aq. Mb. 
quibus quidque] quibus quicquam: Vk. 
non ante uenioj Sic omnes.^^) 
quam recusaro J qua recusaro : Pe Cpr. mO* T. M. 
oportere nego obtineri posse negoj Desunt In 

Pk. — In Mcu retiiieri pro obtiueri. 
sententia et rej Sic omnes.^^^) _ m. 



— 4. 

6. 
7. 



- 8. 



342) Oxx. 3. habent ct«m, 1. 
fvoiMam. — Edd. Vm%. 1472. 
1400. : ewm. — Vm. 1409. Jt- 
eM. IMl. et luftf. 1515.4 quo- 
Wiodo iM M. ^ lu Ald. 1519. et 
la caeteris ileiDceiM habetur pra^ 
fxa. -» De lllo genere uarietatls 
lide flwp. ad e. 1, 2. p. 436. not. 
S. el ^. ad e. 29, 82. - Pro- 
iMo leetfo eum etlam h. I. proba- 
bllls eit, nee dvbitaren secun- 
toa malorem Codd. nmnemm 
eam reelpere» nlsi me tt. «Si- 
cnt f ta fnterdlctuni est » rel. In e. 
Sa.jNv l^Mio paullulum retine- 

reni- 

849) JEIats. et Or. 2. ex uno 
Erf. : «pl. tibl not pugnare» : ue- 
reor ne Tttnini consideFale. Biam 
q[Bod ille in Proifat. p. XXXIU. 
laleelt, sententiam illa uoce in- 
isrta commodtorem effici, mihi 
contra uidetur , quum praesertim 



quae continuo sequuntur, «d ad- 
uersarios haud ambigue referan- 
tur, ac propterea mnlto sit pro- 
babilius , ad eosdem haec quoqne 
referri quam ad Cmeeinae partem. 

344) Etiam Erf. et 2.0xx. h. I. 
habent quod^ deinde bis quid, 
et sic Edd. meae ante Aldum 
(1519.), a quo uidetur esseproe- 
fixa. Sed Mlotz. et Or. 2. lAenea 
ratlooe quid ublque substitne* 
runt. 

345) Lectlo aoua ex Brf. , ue- 
niam, perbona mihi uidetur ae 
merito a Klotz, et Or. 2. recepta. 
Conf. Illius Fraef. p. XXXIIl. 
Commendatur eaquoque re, quod 
post haec uerba non statim fit ad 
uerlM>rum contenrtionem transltlo» 
sed reapse prius de integro rec»- 
saiur. 

346) Mnotx. (eonf. Praef. 1. L) 
et Or. 2. ex Erf, : re et smimtia. 



512 Cap. 11. De uarietate lecttanuf 



Cap. 89. 
p 43ZT.19. §. 82. Qaoniam satisj quomodo satis: T. — qnando 

satis: Pk. — quom satis: Pm. Ap, q. Ma. — 

cum satis: Mb.^^) 
praetorj p. r. Qpoptdus Romantis^: Omnes ex- 

cepto Pk.^*») 
alicundej aliunde: Omnes. Cln Pe. postea cor- 

rectum. ^^) 
restituisse te dixistij te restUuisse dixisti : Pe.^^^: 
ex decretoj Sic omnes.^^ 
ad haecj ad hoc: Pk. 
gladioj gaudio: Ma. 



— 13 

— 16. 

- 17 

- I». 



19 



slcut inf. habetur c 30, 86. — Nnn 
repugDO. 

347) Oxx, H. S. : cum ; x •' 
quum. Neque uideo , quid ab- 
surdl habeat uulgaris haec Codd. 
lectio ; quamqaam ne uarietatem 
quldem Or. (1. et 2.) et Elotziui 
adnotauerunt. Conf. tup. ad c. 
1, 2. not.8. et ad c 28,80. not. 
342. 

348) In Edd. Vm. 1472. 1480. 
1499. Atcens, 1511. et /unM515. 
habetur: Po. Ro. — Conf. h. tup. 
ad c. 8, 30. et c. 20, 65. pro Quin- 
ctio, p. 220. et p. 246. 

349) Itidcm Erf, et 4. Oxx. , 
tum Edd. modo.dd. — Corre- 
ctum ab Aldo (1519.). — Conf. 
tup. ad c. 16, 46. 

350) Apud Quintil. IX, 3, 22. 
habentur vv. Rettituitte — ette; 
unde plane constat , legendum 
esse dixti pro dixitti, et ita Beck. 
et Schiitz. ediderunt ac defendit 



Klolz. {Praef. p. XXXIII. seq.;. 
nescio cur iDuito OreUio. 

351) Sic Codd. DOti omDes. Sed 
in QuintU. 1. !. legltur ex edieto, 
modo plerisque Codd. omlttenU- 
bus T. ex, sicut Id c. 19, 60. pro 
Quinctio (conf. h. tup, p. 240. 
seq. Dot. 101.). — Apud CicerO' 
nem h. I. Inuenlo ex edieto in 
Atcent. 1527. 1531., Heruag.iSU. 
Seb. Gryph. 1536. R. Stqthm. 
1543. Sturm, 1544. Ald. 1546. - 
Lambino placuit interdicto. He- 
die constat, praefixam esse ser- 
uandam, neque ego aliter sei- 
tio , modo Codicum potlus aucte- 
ritas me mouet (ut Em. et Beeh 
dc se dicunt) , quam quae de Is 
ris necessitate Garatoniut , Kk 
tziut aliique dispulauerunt. Qiii 
pe praeter c. 16,45. h. tup. co 
Gai. IV, 166. 165. — Eid 
quaestio recurrit h. inf. %. 
extr. 



■^ 



i 



- 21 



di oratUme pro A. Caecma. 513 

A confiigts et de3 confugi$$et de: Pe, k, m. T. p ^i^ir. 
Ap, q. — refugUset de: Ma. — confugU de: 

Mb Cpr* m*)* 
sit tuni qirainj sit ctm eum: Pm. Aq. Ma. 
lobebatnr] utdebatur: Pe(pr. mO, m. T. Ap, 

q. Ma, b. 
mea mea est] mea est: Pe.^^^) 
faetam cul] factam gul: Ma. 
4. Istum locumj Is tu locum: Omnes praeterquam 

Pk. 
intercludere] Sic omnes.^^^) 
Non deieci sed eiecij Sic omnes.^^) 
sum deiectus] sum eiectus: Mb. 
ex decretoj Sic omnes.^^^) 
6. excogitassej In Mb. ad h. v. in margine: «coe- - 

gisse." 



29. 
20. 



- 23. 

- 27. 

- 28. 

- 30. 

- 31. 

- 34 
P 433. T. 2 



I) Be haiiumodi iteratloni- 
(dde fi^. ad c. 5, 14. c.l3 , 
n/l ad c.36,104. ; et ad c.U, 
• Quinetio. CoDf. QuintU.lXj 
i. — Etiam h. I. semel tao- 
r. Mea habetar in Edd. Yen. 

i4S0. et in hmi. 1515. 
I> Em. ex Ed. WMarf,, uU 

edldit includere ui$, exem- 
iney qnod maxime mlran- 

Msekio et Sckatsio probauit. 
rci, Ita (Hgidius esse iudicat, 

uii tantum eiiciat; Or. 1. 
m solide refellit , atque cum 
io praefixam e Godd. inte- 
reuocauit (cf. Ed.2.p.463.) 

dabiUt, quin in d. Wald. 

MMn» , Lib n 



habeatur ineludere, qaa de re hoc 
addo, in Edd* 3. Ven. et in luni, 
1515. esse intereludere uis. 

354) De critica h. 1. quaestione 
uide h. silp. p. 393. seqq. et ad c. 
13, 38. 23, 66. — Similium men- 
dorum exemplis, tup. aliatis , adde 
quod in c.30, 88. h. or. Erf. habet 
eieetuM pro deieetut et in c. 7, 28. 
pro Quinetio plures deieetut pro 
etaettts. 

355j In iisdem Edd. atque tup. 
S. 82. legitur ex edieto, ac prae- 
terea in Graeu. 3., Codicum nulla 
auctorltate , et h. 1. ne Quintiliani 
quidem. Qua de re uide tup. 
not. 351. 

33 



r»> 



Cnr. 29. 
p.439. T. 5. 



7. 



- b. 



— 9. 



6H Cap. 11. De uarielate UcHams 

non inoentorem] mme Inaentorem: Omnes prM» 

terquam Pk.^^) 
me non ad meam] me ad meam: Pk. 
neqne in liae] iie tif in liac: Aq Cpr.m.). — iiee 

in liae: Aq (sec. m.). — iietie in hac: Rell- 

qnl.^0 
qnam ego] In Ml>. r^ ego a aee. m. anperpo- 

sitnm est modb (m). 
interdixeritl MerdtxU: Omnes.^^ 
sed de qnoj sed quo : Pe, m. T (pr. m.). Ap, 

q. Ma. { 
qnnm intmiixit] mti interdixit: Pk. — Ad v. 

UUerdixU Ap. in mar^e liabet : « iiUere^ 



356) Hoe mendam (nam tale 
cnm plerlsqne semper eilsUmanl 
et hodfe eilsUmo , quamnls In 
Brf. et O.Ojud. , tum In Ateens, 
1511. 1522. et In Ald. 1519. ha- 
beatur) , Or.2. In teitum renoct- 
oit, Klotx. autem In I^aef. p. 
XXXY. praeclarum ludlcault et 
uehementer commendauit. De 
sensu taceo. Sed quod negat, 
Vuigaiam librartl cirfusquam con- 
iecturae tribui posse , equldem 
hoc refero, longe plura librario- 
rum oscitatione et incuria quam 
conlecturls esse corrupta. 

357) SlG Erf. quoque et apud 
Beekium Poii. et 5. Oxx. , delnde 
Bdd. Ven. 1472. 14S0. 1499. iU- 
eau. 1511. Atque manifesUssh 
mum hoc mendum, iamdudum 
eiplosum et abiectum , Kloti. de- 



nuo teitullnsemll, eaqaeraUoM 
(in Fraef. p. XXXV.) defendlt, ul 
statueret, tt. quaeri oporfereioB 
a T. dieere sed a t. exisUmeiit 
pendere» hoe autem eogltaUoae 
supplerl et cum pari. neiie co>- 
iungi luberet. Quo nihll herda 
potest eicogitarl absordlus. 

358) lUdem Erf. et Oxsb. , Bl 
fallor ; tum Edd. meae ante loa»- 
binum (1566.) omnes » quinetlam 
pleraeque postea. — Praefxem 
merlto retlnaerunt Bm. (1773.)» 
Beek.^ SehikU., Ledere., Or.iS>, 
KMz. 

359) Sic Erf. — la Oxx- oi- 
detor praefixa ene. Sed h. L 
habetur tfiferdixeril In Edd. Tea. 
1472. 1460. (1499. : Mer sdir^ 
r%t,)hint. 1515.» delnceps In cae 
teris praefixa, Prlmuf JRolf. red- 



m oratUme pro A. Caecina. 



515 



P 433. T. 9. 



spectarl] expectari: Ma. 

flit facta u\b} sK acta uis: Pe, m. T. Ap, q.Ma. - lo. 

in qaa re] H qua iii re: PIl ii. 



Cap. 30. 

S. 86. eeqoid] et guid: Omnes.^} 

ad iUud] ad id: T. 

diligenter quaeso] Sie offlnes.^M 

eognoscere] recogtMscere : PIk. 

anm id] id sum: Omnes excepto Pl(.^^') 

interdicitnr] iuterdiceretur : Pk. 

ex eo loco in quo esset: alterum, si ab eo loco, 
quo neniret, ui deiectns esset: et liomm] ex 
eo loco in quo esset ui deiieeretury alterum 
si ab eo loco quo uetiiret: et horum: Pk. — 
ex eo loeo quo ueniret et horum: Reliqui.^0 



ir 

13. 
15. 

16. 

17. 
19 ?0 



iil6gniiill teeUonem illtm Mer- 
dteMif propter LtUniUtis Istam 
RHun qnul Beeeititatem (Frwf. p. 
XXXYI.) , de qua uide tnp. ad c. 
10, 96. e. 19, 55. e. 82, 03. — At 
k. 1. eonf. modo «iip. S* ^* ^* 
cipiQm — Inbeftatnr.» — Nec 
Migls ffmndom , qnod Or. 2. re- 
eeplt iiU0r9rii, et sle interpreta- 
tw etl: c i. e. eum in amtrouer'' 
cfia poHtvm $rii, de qno loeo 
ctctum tlUB 

860) Gonr. inf. td e.38,93. 

a6f ) Jnols. (cr.Prat/lp.XXXYI. 
An. 7WII. p. 18.) et Or,^. secnn- 
dnm Erf.: qnaeMO diUgmter. — 
Htnd ImprolMbile. 

362) ▼nlgtrem btnc Godlcum 



lecUonem (uidendnm ne etitm in 
Oxx. occurrtt , qutmnis nlbli bt- 
bett Beckius) Elots. (conr. Pnuf. 
p. XXXVI.) et Or. 2. ex Erf. re- 
sUtuerunt. Etm in tlit Ed. nuilt 
inueni nisi in lunt. 1515. (in At- 
eenM. 1511. deest yr.idfj. 

363) Yulgtris btec iectio trtdi- 
tur etitm e 6.0x2r. (ttntum in x* 
et i^. noc. eo bis scriptum esse di- 
citur). Etdem est in Edd. Ven. 
1472. 1460. 1409. Sed in AMceni. 
1511. : «ex eo loco, in quo esset: 
« tlterum si tb eo loco quo uenl- 
« ret II : et borum.» — luni. 1515. 
1537. et Camer. 1540. Sturm. 
1544. sicut God. Pk. — AUUn. 
1519.: «ex eo loco, quo ueni- 



516 Cap. II. De uarietate 



('»p. 30. 
p. 433. T.20. 



-22 23 

- 24. 

- 26. 

- 27. 

- 2«. 

- M. 



neque praetereaj tiec praeterea: Pk. 
n, $. 87. deieceritj delegerU: Pe, m. T. Ap, q. Ma.^) 
ex eo me loco deifecerltj ex eo me deiecerit 

Pk. — Desunt omnia in reliqiiis.^ 
ex eo] ex meo: Ma.^) 
ad haec duoj ad hoc duo: Pe, m. T. Aq. Ma. 
interdicto] dicto: Ma. 
Unde delectusj Unde eiectut: Ma. 
Cinna] Cednna: Omnes.^^^) 
Unde delectus ^ ^?] onde deiecisti: Omnes.^) 



« ret : alterum ^ H db eo deiectai 
« esset et horum » , quam ^seaiu. 
1522. tiCrat. 1528. secuti sunt. — 
Delnde Ateens. 1527. iotegram 
habet praefixatn , Item Aecens. 
1531. Heruag, 1534. Gryph. 1536. 
R. Steph. 154S. Ald. 1546. Lamb. 
1566. et deincepsf quod sclam, 
omnes. — Nuper Klotx. et Or. 2. 
ex Erf. primi sic edlderunt : « ex 
tf eo loco , ubi fuistet , se deiectum 
« ( Erf. : eiectum ) diceret ; alte- 
« rum , 8l qui ab eo loco , quo ue- 
« niret ; et horum» ; — quam scri- 
pturam, quatenus tum notitla fult, 
iam Graeuius commendauerat , 
Beckius uero, caeteris tacite re- 
pudiantibus , pro glossemate Im- 
pugnauerat. Eam Klotz. in Fraef, 
p. XXXYI. seqq. apte defendit, 
nec dubito, quln etlam lectionl 
illl , quam e Pl(. exhibui , longe 
sit anteponenda, quum propter 
sensum, tum quia in alia nulla 
aeque perspicuum est, quomodo In 
uulgarem corrumpi potuerit. Cf. 
sup. ad c. 6, 16. p. 448. not. 57. 



364) Slc ex Brf, et 5.Qa». etiim 
h. 1. Graeuius qoldem et BeMus 
ediderunt, at in iiet. Ed. nolla 
Inueni. Qua de re uide suprt ad 
c. 13, 49. not. 202., c 27, 76. not. 
318., e. 28, 79. not. 338. — Ad- 
de not. b. seq. 365. 

365) Desunt etiam in 6. Oxx. et 
In Edd. Vvn. 1472. 1480. 1499. 
Ascens. 1511.— Deinde /ufU. 1515. 
= Pic. Praeflxa apud Aldum et 
deinceps. — Gaeterum Erf. Ue 
quoque habet delegerit, 

366) Yide Beckii dublUUoiem 
de Cod. X* 

367) Sic eUam 5. Oxx. (uix tli- 
ter God. x*) ct Edd. meae iote 
Lambin. 1566., exceptis ^scmii. 
1531. et Gryph. 1536., ubi itm 
legitur Cinna , slcut in Erf. 

368) lUdem Erf. cum ^sdW 
plcrisque, et Edd. ante Lamh.» 
paucls excepUs , uelut Asem. 
1531. Heruag,, S, Gryph.^ Camer,» 
qui scripserunt: U. deiecttu Car- 
bo. Quod quum alli contra bi- 
storiae fldem esse conteBdisseni. 



fn aratiane fMro A. Caecma. 



517 



p. 433 T. 29. 



delecti GallG deiec^$H GaUI: Ma.^^) 
$. 88. hoc ano uerboj Sic omnes.^^^) - 31 

qoo loco] quo loco vi: Pe, m. T. AqChIcex-> 

punctamX Ma, b. ~ In Pk. et Ap. Incertam, 

to an tif.^^*) 
eo restituij eo loco restitui: Pk. r 434. v. 1 

allqaa ui hocj aliqua in hoc : Pm. T Cpr. m.). - 2 

Ap. Ma. 



run 118 Rumpfiw 1. 1. p. 16. seq. Ita 
defendit, ut itatueret, cladem 
ducum Garbonianorum (Teluini 
ete., qoot Sulla uictos ad portam 
Collinam ab urbe repullt a.u.672.) 
ad ipsum CathofMm Imperatorem 
e more scriptorum referrl potuis- 
se ; Appian. de B. G. 1, 90. seqq. 
Atfrop. y, 8. (Adde Appian. I. 
I. e. 67. 69. lAuii Epit. 79. ad a. 
o. 667.) Quod si emendandum 
esaet, Idem Y. D. coniecit: U. 
deieetut Carinai, lisdem locis ci- 
tttis. — LambinuM edldlt : U. de- 
i$€HPomi, rem gestam repetens 
ex lilis, qute Liuiut XXYI, 7. 
leqq. ad a.543. narrat. Gonf. Phil. 
i, 5. Sen. de ira II, 8. — Panta- 
§atkui: U. deiecti Samnitei. Ap- 
pian. 1. I. c.9a. Liu. Epit. 88. — 
P. Faher: U. deieetus Tarquinius, 
Uu. I, nlt. — Beekius maluisset : 
V. deieetus M. Lepidus, (a. u. 676.) 
ipiiiai». i. 1. c. 107. SaUist^ Fragm. 
p. 823. (Gerlaeh.) Fhr. III , 23. 
Euirop. YI , 5. Liu. Epit. 90. — 
iuttmann. (in Aet. nau. Soe. len. 
T. I. p. 59. , qui liber non est ad 
manum): V. deieeti Tusci. Liu. 



II, 51. Certe buic conlecturae 
adest praecipua quaedam a litte- 
rarum figura ac ductibus probabi- 
litas. Nam sl forte llbrarius all- 
quls syllabam Tu pro pronomlne 
baberet, facile intelllgltur, quo- 
modo ex deieetitusei fecerit deieei- 
sti, quum praesertim d. men- 
dum Caeeina pro Cinna prius ir- 
repsisset. Quid tandem si in ex- 
emplarl conspexisset deiectisttusei, 
b. e. deiecti sunt Tuscif Gonf. 
not. seq. — Em., Beck., SchUts., 
Leclerc. U. deiectuSf Klotz. U. deie- 
cti; cum lacunae slgno utrlque. 

369) Sic etiam Ed. Ven. 1480.— 
Num olim fuerit « U. deiectl sunt 
(st) Galll»? Cf. sup. not. 309. 

370) Klotz. et Or. 2. ex Erf. ad- 
dlderunt Uin>B. Probabile. 

371) Alterutrum babes In Oxx. 
omnibus, ui In Erf. et In Edd. 
meis ante Lambinumy exceptls 
Ald. 1519. 1546. et R. Steph. 1543. 
Quld ueri posslt in lUis ductlbus 
latere , nemo coniectura assecu- 
tus est; certe neque t. iudiees 
(Beck.) neque vt. deiectus sim 
(Or. 1.). 



Cftp.30. 
p. 434. T. 3 



~ 4. 



— 9 
- 9 10 

-10.11. 



518 Cap. IL De uarietaie lectionis 

in cunicnluni] Sie omnes.^^') 

qua aggressi erant] qua egresH erant: Pe, m. 

T. Aq. Ma. — quo aggressi essetU: Pk« 
oporteret] oportere: Mb.^^^) 
Unde tu deieclstij Utide deiecisH: Omnes.^^^) 
deiectus est. Ut] deiectus. Ut: Omnes exce- 

pto Pk. 
quum ad patriamj ad patriam cum: PIk.^^^) 
subito reiectusj subito deiectus: Ma.^^^) 
quum esset a. p. d. e. r. Ii. o. optaret utj De- 

sunt in Pis:. et Ma. 
in eum se fortj in eum sl fort: Pm* T. Ap. 

Ma, b. — si fort. iii eum'. Pe. — in eon 

scMcet fort.: V\l. 



S72) Merito repodlatar lae\ 
GtwmM eoaleetwa eoUieviium 
(Uralmb. ad Y. MM. 47.). GoDf. 
Pka. in» 8. el ad b. 1. Garai., 
Becft. 

373) Slc Graeuiui cum ^ifcens. 
1511. 1527. 1531., Heruag., Seh. 
Grj/pA. (1536.), Camer,, A. Steph. 
(1543.), Ald. 1546. etc. - Sed 
Em. €t deinceps caeteri recte Yul- 
gatam retiDuemnt, modo malim 
lenlus interpungendi genus ante 
TT. non, opinor , ne t. oporteret 
a part. ut nimls dluellatur. 

374) Sie Erf. et 5.0xx. etEdd. 
meae omnes ante Lamhinum , tan- 
tum In Aseens. 1511. : Uiide de- 
ieeii. Itaqne recte Kloizius t. tu 
eieclt , ad sententlam quoque su- 
perfluum. — Caeterum tota haee 
periodns Inde a tt. Hoe enim m- 
teUigitur non solum in Edd. uett. 



anle Aldum (partim eliam postea) 
speelem praebel aarle corroptaoi, 
sed etlam hodie uldelor tam iih 
terpretum (conf. Wolff.^ Oeianir., 
Leclerc.) Intellectu quam EditoraD 
interpunctione laborare. Qoippe 
sic distinguo : c Hoc enim iDtel' 
« ligitur (h. e. das bl Terstandea): 
a Undk dbibcisti , siue ex que lo- 
«co stiie a quo loeo. Eo bbsti- 
«TUAS. Hoc iam slmplex est: i» 
ceum loeum resiiiuas: siue ei 
ahoc loco» rel. 

375) Quicquid de ea lectiooe 
statuator, certe non debueraot 
Em. Beek. Or. Klois. sic distin- 
guere a Ul sl qul ex alto , qem* 
rel., Immo recte SdM%. aUtrf 
agut, ex alto qoom» rel. 

376) Item Ox. %. — CobC. M- 
ad c. 13, 38. p. 469. nol. 153. H 
ad c.29,84. p. 513. nol. 354. 



m oratione pro A. Caeema. 519 

idin aerbonunj Sic omnes.^^ ^434^ 12. 

postiilat ot] postulat amt: Pe (corr. fort. a pr. - is 

m.}, m. T. Aq. Ma. 
a qoo loco] a qoo locus: Pe. 
imde deiectus] SIc offlnea.^^*) 
hoc postulat o. I. e. i. 1. reatitoaturj Deaunt in - u 

omniboa. ^^^) 

Cap. 31. 

S. 89. no8 eo] eo nos: Plc.^^^) 

tnm res] iam res: Omnes.^'*) 

ni homlnibus] in hominlbas : Pe Ap, q (pr. m.^ 

Ma. — In Ag. a sec. m. deletom v. iii. 
deiecerit] deiecerU : Ap, q. Ma. 
qoid ages] quld ageres : Pe, m. T (sec. m.). Ap, 

q. Ma. — qaid ageret: T (pr. m.)-^**) 
perseqaere] persequerere : Pe, m. T Csec. m.). 

Aq. Mb. — persequare: Ma.^) 



- 15 



— 17. 



- 18 



377) JCIoCs. (eonf. Praefat. p. 
XXXn.) et Or. 2. ei Erf. : uer- 
hory m ubn. Recte, ut opinor. 

878) Erf.: aiectns. Conf. not. 
S76. 

879) Haec nerba ei lolo Erf. 
rellclter snnt restituta. Prorsus 
deeont In Edd. meis ante Lam- 
hkmm. Ab .hoc conieeturae inci- 
pliiDt , de qnibus iam nil attinet 
fnaerere. 

S80) lUdea Edd. Vm. 1472. 
1480. 1409. el hmi. 1615. 

381) Sic Erf. et Oxx., nec ali- 
ter, qaod seiam, nllns God. Pa- 
riter Edd. meae ante Ald. 1519. 
Attamen illaro leetionem inde a 



BeeHo nemo ne commemorauit 
quidem ; quod non intelllgo quam 
habeat rationem. Immo quum a 
uerborum disputatione (quae iam 
absoluta est) transltur ad nouam 
de re et iure^ uidendum, ne 
etlam magis conueniat , tententia 
suHuneta illam respicere, direeta 
autem hanc Introducere , quam 
pari quodammodo dignltate (ad- 
hibitls TT. quum-tum, et-ei, 
tam - quam) utramqne rem eon- 
stltuere. 

882—385) Similem habet Be- 
dUttt Codd. uarletatem ; sed In 
Erf, quoqne quater est Put. In- 
dic.t ct hoc secundnm Ald, 1546., 



530 Cap. IL De uarietate Udionis 

Cap. 31. 

p.434 T iB. si quG si qulU: Aq Csec. m.)* 

- 20 Qald a/(es] Sic omnes.^**) 

uterej uterere: Pe. Aq.^**) 
praetor interd.] p. r. interd.: Pe, m Cppls. r.). 
T. Ap, q. Ma, b.^»«) 

- ti. qiiam iUud] tum illud : T. Ma. 

. 23. tu r. sis iussus] tu r. sis usus: T. — tu r. sls 

ius : Aq Cpr* mO* — In Pe. w. tu et iti^^a 
in litura. 

- 21 si e uestib.J siue e uestib.: Pm» T(pr. m.). Ap, 

q. Ma. — siue ex uestib.: Pe. 
quam si] qu€ui: T. 
interiore] iuteriori: Ma. 

- 25. $. 90. Ut uero iamj At uero iam : Pk. ~ Ut uero iam 

te: Ma. 
. - 26 iudlcetisj iudiees : Pe, m. T Cpr. m.). Ap, q Cpr. 

m.). Ma Cto^O* 
obrutisl obruptis: Pk» — e brutis: Pe. T. Ap. 
Ma. — ex brutis: Pm. 

- 27. eum deiicij Ulum deilci.: Pm. 

^ 30. in i. def. falsa sint] sint in i. def. falsa: Pl^- 

-SZS3 nisl qui In eo lo. fu.: nunc, qui po., eum, et. si 

non fu. in eo lo., deiici posse concedisj nisi 
in dubium esse etiam posse concedis: Omnes 



Lamb, 1566. etc. recte Ernetttu ConL, delnde bis Fuf. Indic.i At- 

et deinceps eaeteii uidentur resti- cens. 1511. 1522. 1527. Ald. 1519. 

tuisse. Imperf. Cont*. seruatur in Crat. /unl.(1537.)Camer. R,SUph' 

Edd. Ven. 1472. 1480. 1499. lunt. (1543.) etc. 

1515. ^sc«ns. 1531. Heruoy. 1534. 386) Conf. tup. ad c.29., 83. 

S, Gryph. 1536. etc. — Uae au- p. 512. not348. 

tem bis prius habent Imperf. 



4n aratiane pro A. Caeemu. S<t 

exeepto Mb.j in qiio haec omnia et rellqua p 434.T.S3 

iisque ad finem h. $phi desunt.^*^) 
$. 91. aot in iilud] aut Ulud : T. 

me ui deiecit] ut tne deieeit: Pl(. 
8i deUci] dHiH: Ma. 
coactisuej coactUque: Pm. 
quiaquam] Sic omnes.^^') 
uincere sponsionem] Sic omnes.^'*) 

Cap. 32. 

S. 92. eiusmodi] htOusmodi: Pk. T. _. 9 

atque uimj aut uim: Omnes.^^) _ 9 10 

diiuncta] deiwicta: Omnes, sed in T. incertum . 10. 



- 34. 

— 35. 

p. 4:15 T. 3. 

- 4. 



387) Sle etiani Erf. et Oxx, 
Item Ed. Aseens, 1511. et (omisso 
tameB t. in ante dubium) Ven, 
1472. 1480. 1409. — Ei lUa scri- 
plarae fonna et dnetibus Or. 2. 
primns sic edidit : c nisi inde , ubi 
€tum €iS0t: iam posse concedis»: 
qna coBlectnra qnnm nilill, meo 
qnldem indlcio , possit esse neque 
pneetanUus neque certins, lam 
taedet tn ra explorata caeteronim 
tentamina reeensere. Hornita autem 
qul nolnerlt originem et natnram 
eognoscere 9 praecipne inspiciat 
Edd. /tml. 1515. Ald. 1519. Ascens. 
1531. Heruag. 1534. Ald. 1546. 
(fort. 1540. , cf. Or. Ind. p. 243.) 
imnbin. 1566. 1584. Graeu.Klotz. 

388) Recte MOotz. (cf. Praef. p. 
IIXIX.) et Or. 2. priml ex Erf.: 
futflpiam. 

389) Etlam Er^.,Oa^., tum Edd. 



meae aote LamMmm omnes et 
inde a Graeuio pleraeqne. Sed 
Lamhin., Grui.^ OUuet., LaUem., 
Eloiz, (cuius uide tamen Adnot.) 
etc: sponsione, quod ut reilcia- 
tur, iustam caussam esse puto 
Codd. auctoritatem , non sensus 
necessltatem. Conf. supra L. I. 
C. 1. S* !• P- 30. not. 35. — Ea- 
dem quaestlo recurrit h. inf. c. 
32, 92., not. 395. 

390) Sic etiam Oxx. 2. (fort. 
6.) et Edd. ante Graeuium plerae- 
que. Ald. 1546. : ae uim. Lamb. 
etc. : et uim. — Ven. 1472. 1480. 
1499. : aut per uim , quam lectio- 
nem, omnium pessimam, Eme' 
stus restitult. Conf. Beckii no- 
tam. Secundum Graeuium hlc 
et deinceps caeteri ex Erf. edlde- 
runt : atque utm. 



r.4S5.T.10. 



- 12. 



- IS. 



— U. 

— 15. 



1 



5S2 Cap. 11. De uarietate lecHoms 

an deubieta; in Ag. hutem a sec ni.: se^ 

iuncta.^^^) 
possit qimm poj poaait eum cniii pc: T* Aq. — 

posset eum cmii po.: Ma«^) 
tom deiectiim] tam eiectum: Pe, m. T. Ap. Ma. 

po. ot nec ni nec clam nec prj po. nec ni nec 

clam nec pr.: Pe, m. TCpr. mO* Ap, q Cpr.m.). 

Ma. — po. M ui m clam iie pr. : Aq (sec. 

m.).««*) 
saepe confiteri] eotifiteri: Pk. 
uel etiam qnum hoc] uel cum hoc: Pk. — oel 

etiam eum hoc: Pm. 
sponsionemj spotisUme : T. Ap, q. Ma, b. ^^} 



391) Est In Brf, quoque et in 
5. Oxx. dehmBta » llem in Edd. 
Vmu 1472. et 14S0. Gaeterae meae 
•Dte Lamlnnum omnes : dtumcta, 
Hic restltult deiunctaf quod dein- 
eeps uulgo liabetur. Beck., Sehuts., 
Or. l.et 2. ex Ox. J. et £rneslo 
monente scripserunt diiuncta , 
sed Klotz. , ulx idonea ratione » 
tacite reposuit deitincta. 

392) Quod Klot%. (cf. JPras/'. p. 
XXXIX.) etOr.2. secundum Erf. 
prlml scripserunt pote$t , satis ui- 
detur probabile. Sed dlfGcllius 
est statuere , numquid ueri in du- 
etlbus illis eum lateat , uelutl 
etiam. Qui uidendum ne etiam 
In Ox, uno alteroue compareant. 

393) Slc Erf. quoque et %.0xx. 
et Edd. meae ante Ald, 1519. — 
Gonf. fup. G. I. g. 5. p. 400. et 
ad c. 13, 3S. not.153. 



394) Deest t. sif etlun In Erf.. 
in 5. Oxx. et In Edd. Fen. 1472. 
14S0. 1499. » sed lam In ^lsesns. 
1511. et deincepi abiqae e Codd. 
suppletum est. Quod maBirestmi 
falt ex firequentlsslmo omissio- 
num genere mendum, Id JnofsMi 
in textum denno reuocaiiit, at- 
que etiam exempUs qalbusdasit 
haudquaquam , ut oplnor, Idoneis 
(h, $up, c 18, 53. et c. 9f7,79.), 
istam suam emendationem defeo- 
dit in Praef. p. XL. 

395) Slc Erf, et Oxx. et Edd. 
inde a Ven. 1472. 1480. 1499. 
(ubi extat sponeionem) meae qni- 
dem omnes. Jl^mefCttS et leq^ 
resUtuenint eponeionmn » excefrto 
Klotzio, quem poenitet taneD 
jponstone edldisse (conf. AdMt, 
ad C.31, 91.). — Equidemnikil 
nouauero, sed uldesls qaaefcrl- 



m aratkme pro A. Caecma. ns 

Cbp.Sl 

ab 86 UIiudJ a se Uloiii: Pk. Mb.'^ r«s5.v.i6. 

$. 93. qul sine armis] qvi armU: Omnes. In T. pr. - la 

m.: qnl armatts. 
ooIaerinO uobierwit: Pe. T. Ap. Ma. b.^^} . 19. 

hunc Qero qul ab iore] hune qtd a iore: Pk. 
destitQtnm] Sic omne&^') . 20. 

nt qui armatns] qul autem armataa: Omnes. -tM>.2«. 

inermis] Sic omnea.^^) - 22 

Interdicta] dicta: Ma. 
ecqnidj et quU: Pe, k. T. Ap. Ma, b. Cqnin-* ^nu. 

quiea.)*^*) 
hoc addltnmj Sic omnea.^^) 



pil ad d. 8* 91. h, tup* p. 581. 
noi. 389. 

396} Qneiiiadinoduiii h. I. in 
cteteiis Codd. et lo Edd. , qood 
fduB, omnlbui legitnr ab «e, lU 
•Ciaoi IB c. 45. pro TMio. 

397) 8ic Erf, et Oacx. , ut ul- 
delar, omnet. Gerte in Edd. meis 
•■ta £iBiii6<ii. 15S6. non inneni 
m$im§ritUf qnod denuo primus re- 
cepti Or.^ 1. fuadente £m«ffeo, 
delBde KUit%, seruauit. In sola 
Tm. 1479. Inueni compendium 
ilhid, e Waidarf. enotatum. 

308} Idem est in Erf, et Oxx. 
•t iB Edd. meis ante lunt. 1537.» 
«leepta ftml. 1515. Quarum in 
«mque habetur de$tiMumqu9 , 
it Inde ab llla Ib plerisque. Sed 
JBnMSttis Godd. lecUonem restl- 
talt, parUm quod ea dicendi fl- 
|iim opUmls exemplis constaret 
(ia r«rr«m y, 43, 110. n, 30, 74.), 
HiUm qaod addlto noc. que 



clausula hexametri nasceretur 
(Conr. Martian. Ci^il. ¥,517.). 
Quae quum Bsdk., SehiU%., Le- 
elere. , Or. essent secuti , contra 
Klotx. adeo contempsit, utallau 
falsa dd. Codd. auctoriute alie- 
nissimlsque quibusdam exempUs, 
e c. 27, 78. arcessiUs , non modo 
T. 9tt0 reponeret, sed etlam inil- 
ceret , mero errore apud Or. 1. 
omlssum esse. Conf. Praef. p. XL. 

399) MOotM. et Or. 2. ex Erf. : 
inermue. — Ylde iup. ad e.l9, 
33. p. 462. not. 119. 

400) Gonf. $up. ad e.30,86. 
ibique Or. 1. In nota aduersus 
Husehkium (ad c. 29. pro TuUio) 
directa. 

401) Erf. linhociit addietum^ 
ex quo Or. 2. prins : in hoe iit 
additum^ tum recte Elotxio ob- 
temperault, qul serlpierat: hoe 
9it additum. 



- 2?. 

- 29. 

- 8t. 



584 Cap. II. De uarietaie Uetionis 

C«r 32. _ 

r.43ft.v2s. possederltj Sic omne&^'^} 

- 26 %. 94. ego in hoe Caecinam] in hoe Cecbuuim ego : Pe. 

tametsij tatneti etsi: Aq Cpr. m.)* 
propter uaomfnietom] Sic omnes.^} 
qnnm idemD ^^ idem : Pe, m. T. Ma. 
dnbium est quinj dnbium est iie: T. Sed in 

margine: «^iiiii.*^^) 
coL in fundoj coL fwido: T. Ap, q. Bla, b. 
m V. 3. S* 95. denuntiabas] denumptias: Ma. 

amic etiam de ipaiua C. Aq.] amic de hts qui 
de Aq.: Omnes; modo in Pk. et Ma. iit pro 
hie; deinde in Pk. post y. amicortiiii est apa- 
tium uacuum 6. circiter litterarum , et in mar- 
gine adacriptum: «Deest aliquid.* — In Ma. 
deest V. de ante ainfconiiii.^^) 



- 32. 



— ft 



402) BUam Erf. et Oxx. : nee 
Utmen omnlno contemnendnmy 
quod Beckiut refeit in Ed. P. 
Manutii haberi potsideret. Conf. 
$up. C. I. S* 2. p. 293. seqq. 

403} Mert conlectan Lambi' 
nuM legl lusslt per eolonunif et 
itt edldere Oliuet., LaUem, etc. ; 
tum P, Faber maluit haec tt. 
deleri. — Sed quam llli anlmo 
conceperunt luris necessltatem , 
prorsus uanam tut solidaeque 
raUonl contrarlam, supra docul- 
mus C. I. g. 4. p. 342 — 50. — 
Quem statim postea Lallem. ap- 
pellat optimum Cod. , quo aucto- 
re quia pro qui dedlsse se pro- 
fitetur, eum uereor ut V. D. um- 
quam uiderit. 

404) Quod Berkiu» (radidit. 



Edd. Fen. habere «doblum fMm 
«est», neque In Vm, 1483. In- 
uenitnr (teste Or, 1.), neque in 
3. meis Ken. : equldem nusqutB 
inuenl nlsi in S. Gryph. 1536. et 
iunt. 1537. ForUsse dixerit ali- 
quls, In suprad. lectione Cod. T. 
latere dubiumne. — De Interro- 
gatorils eiusmodl sententlls coaf. 
h. tup. ad c. 24, 07. 69. 

405) Simllis In Beckii Codd. 
uarietas. Brf. : amic. de kii dt 
aquai. — Edd. Ven. 1472. 1460. 
1499. : amie. de hi$ qui Aq. ; i^ 
cen$. 1511. : camlc dictis qui di 
«Aq. sent. responderant. • — 
iunt. 1515. : camlc. eltuiii de it 
« tiusque Aq. sent. responderit-»' 
Praefixa habelur In Ald. 1519. 
et deinceps ad hunc usque dit*- 



m aratiane pro A. Caecina. 



5S6 



- 8. 



responderatj responderat et ad eum: OmneB p.m.rb.6 
(aed in Ag. expunetuni t6 et.').^) 

Cap. 33. 

qoerarj tangam: Pe. — raro: Reliqni; sed a 

sec. m. in Ag. quidem expunctnm h. v., in Mb. 

aiitem suppletum tatigam^ ut efficiatur ton- 

gam raro.^^) 
rogarierj Sic omnes.^^') 
quod populus] 4fuo populus: Pe, k, m. T. Ap. 

Mb. 
adscriptioj abseriptai Pk. — abseripto: Mb 

pr. mO* — nAseriptto: Ap. — deseriptio: Pm. 

T. Aq. Ma, b (sec. m.). 
nisi essetj si esset: Pk. 



- ». 

- to 

- 12. 



e nt fensa qaidain iiero sit 
IM, luiQd inargute tamen Or. 
iPatet, Inqnity t. etiam ab 
srpolatore esse , et , ut nide- 
r, ellam j.ipiUu.9 — Fortasse 
oetibui gu< de latet t. qui- 
9 in his antem huiui uel sl- 

allquid. Qnamquam nolim 
k. loel %Qlatv absolnere , ut 
sm leribl: ainic. de /^ultff 
isi Aq> 

16} Idem babent b.Oxx.(Erf,: 
MRf), et dd. Edd. Ven. Ai- 
. 1511. Tum illos ductus e- 

hmi. 1515.9 at cum lacunae 
I retinuerunl Ald. 1510. A»- 

1522. 1527. Crat. 1528. — 
\m deleuerunt Aseen$, 1531. 
usg. 1534. et deinceps cae- 
> meae cum Lambino. Sed 



Holomamit • qui multa b. I. eiei- 
disse putabat, proxima sic sup- 
pleuit: «et ad eom rem diem 
« e(m$tituerat , amieoi eonuoeor 
crot:» — quae coniectura non 
placuit. Mihi probabile est, quod 
olim ManutiuM^ nnper Beekius 
quoque et Orellius statuit, du- 
ctns iUos ex hoc , quod continuo 
sequitur» At enim rel. fortuito quo- 
dam errore esse natos. 

407) Eadem uarfetas est in 
Oxx. — Erf. : rare. — Edd. meae 
ante lunt. 1515. : raro. — Est 
ex iUo mendorum genere, quod 
supra habetur c. 13, 36. c. 17 , 50. 
etc. Conf. not. 138. 200. 

408) Etiam Erf. cum Oxx. 
plerisqne et Ed. Ascens. 1511. 



696 Cap. II. De uarietate lectiams 



CiV 33. 



p.43«.v.i3. $• 96. qoaero abs te] quaero te: Omnes. 
^ ift. et ea teris qoae inter] et ea fateris qnae inter: 

Aq Csec. m.').^) 
. i(» modo possit] modo potest: Ma. 

.90. -21. Qniritinm] Qtttritum: Pe. T. Ap, q. Ma. 

- Z3. S* 97* Quum Arret.] eum Arret: Pm. 

defenderem] defeiidere: Pm. Ap. 
Cotta J cocta : Pm. T. Ap, q. Mli. CSie alias qoo- 

qne.3 
deeemuiris] in decemnirls: Pm. T. Ap, q. Mb 

Csec. m.). 
religionem] rettgtotOi: Pm. T. Ap,q. Ma, h. — **®) 
rettglo9iU funaeu: Pk. 



- -24 



409) Praeflxa est in Erf. qoo- 
que » !■ 5.0xx., In God. Franeii 
(Ox. T. : ei ea teniique inier) 
et In Edd. Fm. 1473. 1480. 1409. 
(In hae : terrie). Mox eonlectmfs 
•ditQS ftiit. Ald. 1519.: tif in 
caeieriM quae roffoui , sed Ita iam 
antea AMcens, 1511., nec aliter 
reliqnae tres , et Crai, , Heruoff, 
5s6. Gryph, 1536., Rob. Stephan. 
1543., Ald. 1540. (Gonr. Ferraiii 
Epp. et Em.) — Sed /tfra.1515. : 
fateris eed fui; lunt. 1537. Ca- 
wMr. 1540.: ef fmerii sed fui 
(eont.Garaim.) ; Sturm. 1544. : et 
faterii «t in eaeteris quae rogaui ; 
LanUrin. 1566.: ut in caeteris 
quae rogauit ; Mieh. Brutus 15M. 
et Jlf«rotirilliiis 1684. : ui m cae- 
teris quae roqari non possunt, — 
AUonini conleetnrae sunt hae: 
P. Fabriz eat in caeteris quae 
• rogauit?9 — Graemus snaslt. 



nt prlmo legereliir ar faieris, 
delnde tt. quae rogauii tamqutni 
spurta eilcerentnr, ad extremuD 
▼T. quae inier retlnerentnr , si- 
mnl antem asteriseo apposltoii- 
dicaretnr, plnra hlc excldisse 
(Conr. ScMts.}. — BedkMM.- cMi. 
chi, cnm nullnm slt laemiae in 
c lihris aestigiom , a Cleerone es- 
«se nidetnr: perspieie hoe nM 
cesse et fateris; sed qwte inter 
c e snpplemento natnm eit.»— Or, 
i.: cLocns cormptns potlns qnaa 
cmancus . . • Exoritnr racilliait 
cconlectnra: et fateris. Quidigi^ 
etur? Frimmm roL » Qnae at 
caeteris anteeellat, pamm certi 
tamen JKlotzio et Or. S. merito 
uisa est, quae In textnm redK' 
retnr. Sed raterl deheo, aet 
quod melins proTeram, nibU ba- 
here. 
410) BedL qanm e b.Osx- 



m aratiane pro A. 



6S7 



sacramentiuD nostmmj Slc omnes.**^) 

et egoj et cum ego: Pk. 

uehefflentlus] uehementer: Pm. 

non ludicanenintj tudiearwU: T Csnppletam ▼• 

noti). 
postea — Indlcauerant] Desunt In Jlfa. 
et con« d* GottaJ etiam con. d. cocta: Pe. Cco- 

cta etlam In Pm.') 
SuUa uluo lud.] syUa iud. : Pe, ffl. Aq. — iUa 

tud.: Ma. 
in eadeffl causa] in eandem causa: Pe. — in 

eadem causam: Ma. 
omnes hure] Slc omnes.^^') 
nemlnl] meum ni : Pm. T et Aq Cp^* in*3« — 

meuman: Aq (Bec m.3. — meum nisi: Ma.— 

memifii: Ap.^") 
uestmm estj uestrum: Omnes.^^^) 



- 25. 



-«•.27. 

- 27.28 

- 28. 

- 28,29. 

- 29. 

- 30. 
-82.S8. 



- 39. 



boe mfladomaffeity fcite noUt: 
«BCiiltoto •xortiun est • termi- 
ffMlloBO pnoeed. uoeaboli.» Sod 
■upor .Slols.9 post Atemi. 1511. 
(nU otiam» <iaod praeeedit, •in 
ffdooomnlrii» habetur) omninm, 
qood tciomy prlmof ita edidit» 
■onaBUpio snam leetionem exem- 
pHf derondUy mea qnidem sen- 
tantta allenlsslmis. — Praefixa 
ItB In dd. Edd. Vm. exut. 

4ii) Prlml SUOk. ot Or. 2. ex 
Erf. : nottrum saerafMntim. Yal- 
de Ineertnm. Gonf. sUtim inf. 

412) Erf. : otmU iurf. Egregia 
leetlo» qnam optimo inre iffJolf. 



et Or. 2. reeepisse nidentnr , ot 
apte iUe defendit in Praef. p.XLI. 
413 et 414) Pro uulgari Edd. le- 
etione, dubium nemini vestrum 
eit (t. ett ab ^ldo 1519. nidetnr 
esse SQppletum), in Brf, babetnr: 
duHum eue iiem<fi< ueetrumf, 
qnod iU Klotx. et Or. 2. (p. 46S.) 
secuti sunt , ut ediderint : dubium 
est nemini uettrum. Grtuuiut, 
quo Erff. llla uerl>a (pamm qui- 
dem accurate ab ipso reUU) ser- 
uentur integra, post ea coniicit 
excidisse r. potett; eodemque 
consiUo (rafnlonJttt quod sequl- 
tur T. eerto muUro tenut in ere- 
do, Gonf. not. seq. 



S28 Cap. 11. De uarietate lectiofus 



Cap. 33. _ _ -, 

p 436 .39. S. 98. Certe] Cottae: Pk.*") 



- 84. 

- 3» 

- 36 
p.437. V. I. 



quemadmodam] Deest in Pm. 

adimi] atnUH: Pk. 

slnt Aut sual sint sint sua: Pk« 

uoluissent] uoluUset : Pe Cpr. m.3. In Ma. h. v. 

deest 
tum manerej tameti manere: Omnes excepto 

Pk.*»«) 



415) £rf, : eerto. — SehOit. de 
ErneMti coniectara dedit Ceterum, 
qnla partieolae Certe, at afllrmat, 
nullus hic locus est: quod, qaam 
Lexica consulo , aereor ut adeo 
exploratum sit. — t^tz. scrfpslt 
eerto, duobus punetis clrcumda- 
tls, ut sensn h. aoc. cum prae- 
eedenUbos coniungeretur. Athac 
parte mihl uidetur abundare, 
contra transitio ad ea, qaae se- 
quuntur, talis est, ut partlcula 
Certe uel similis quaedam neces- 
sario paene requiratur, atque hoe 
etiam Garatonii coniecturae illi, 
quam modo commemoraui, ob- 
stare puto. — Or. 2. edidlt qul- 
dem Certo quaeri, sed simul su- 
spicatur, «hlc quoque laiere 11- 
« lud ?. sine ulla dubitatione Tul- 
«lianum, sed ublque fere cor- 
« ruptum : Ceteroqui. x> — Illud 
denique snmma ratione Idem Edi- 
tor nouauit, ut nouum caput ab 
hoc T. inciperet. 

416) Sic Erf. quoque et 5.0xx. 
et Edd. meae aote Aldum i519. 
Hic correxit tum, quod caeterae 
meae ante Lambinum seniant, 
exceptis tunt. 1537. Rob, Steph. 



1543. Ald. 1546. Rarsns recentl- 
orum maxlma pars , ueloU Grut., 
Greieu., Em., Beck., Sehatz., Le- 
elere.f Or. 1., habent fum; sed 
repente JBtotx. et Or. 2. reuoca- 
oernnt lecUonem lllam tamen, 
Godd. qoidem auetoritate floren- 
tem, at sentenUae raUone miDi- 
me ferendam. Nlsi forte creden- 
dum est Hotomani fabolae (at 
credldlt cum aUls malUs lordor 
nu$ I. I. p. 5. Conf. Klotz. In Em. 
Tulh p. 17. seq.) , sic h*. I. sensDin 
explicanUs: Legis multam Dlhll 
aliud esse quam aquae et igfdt 
interdictionem: hanc oulgo putiri 
tantundem ualere atque eiectio- 
nem e patria ac ciuitatls aden- 
pUonem; Id uero fklsum esse, 
dummodo res attenUas subtilJos- 
que conslderetur. Nam lametil 
aqua et ignl interdletom alicol 
sit, certaque poena sandtuni, fi 
quis eum tecto reeeplsset, aqoi- 
ue et ignl iuuisset, iamen sob- 
Uli iure ei licuisse in ciuitite 
manere, dummodo neque aqoa 
neque igni neque tecto uteretor, 
sed (sunt Ipsa Ilot'. uerbt) a^re 
uesceretur. — Adeo le lunis caoil- 



m aratiime pro A. Caecina. 



589 



Cap. SS 



4. 



cin; potiiisseiit] cio. ualuUteiU: Pk. — cin. tio^ r.«37 « i 
kiisse: Rellqiii/^O — sed in iMfr. sec. m.: 



Cap. 34. 

dedidit] dedit: Omnes praeterquam Pk. 
traditnr] detrudihir: Pe, 1k, m. — detraditur: 

Reliqni. 
est eomm] ftt eornm: PIe. 
accipinntl accipltur: Pk. 
nt MancinnmJ maficipi: Pm. T. Ap, q. Mb. — 

nt tnaticiffU: Pe. Ma. 
retiiietj retinetU: Omnea excepto PIe. 
$• 99. foctns non est] factus est: PI(. 

non esse enm] etitn tion esse: Pm. 
peric nolnit] Sic omnes.^'^) 



- 5. 



8. ». 
9 



laiionibiu oplDantur usom este 
IWUiMii / Neqae «d expelleDdom 
ridleolom istum errorem satis fu- 
tt quod paoUo inferUu , ne faliere 
quMiquam postit, quld legiitnuUa 
Ua san ui$ sigoifieet, dlsertis uer- 
bls ti<iiei»<a, neeef ifftuminiaeque 
■MlnanlQr ! — Ex quo perspl- 
cnoD est, quae de similltudlne 
eoBpendiorom tir(tum) et m (ta- 
Bta) ac de nitlosa eorum permu- 
tatioiia» In Codd. ubique obuia, 
TY* DD. dissemnt, ea omoia pro 
loetlona tum b. I. pugnare. Cae- 
iorain tota baec periodus non so- 
faai In dd. Edd. Ven. , sed etiam 
In dd. Codd. omnibus speciem 
pncbet narie corroptam, uide- 
Ucoi no nimis dubltemus scrl- 

OaMMlha, Lili 11. 



pturae ductibus necessitatem sen- 
tentlae aoteponere. — De b. L cf. 
Klotiii Praef. p. XLI. p. XIY. et 
hic $up, ad c. 7, 21 . not. 68. 

417} Slc Erf. et 5. Oxx. — Sed 
io Edd. 3. Vm. , funt. 1515. et 
1537. et Ald. 1519. babetur tiolu- 
iteent, in iiicefM. 1511. potuiue : 
tum praefxa in iifcetif. 1522. 
1527. 1531., Crat., Heruag. , 
Gryph. , Camer. et deinceps : ne- 
que nostrates, ut ab ea discede- 
rent, Codicum conspiratio mouit. 

418} Neque apod Beekium ne- 
que ex Erf. apud Wunderum ul- 
lam inuenio uarietatem. Yerum- 
tamen Klotxiui, probante Or. 2. 
(p. 463.) , edidit nohterit , idque 
Erf. auctore fieri professus est.. 

34 



Cap 34 
p. 437. V. 10. 

- 1U.U 



— 11 



Vi 



&30 Cap. 11. Ue uarietate lectimis 

incensum uendiO incensam uetididit: Pk. 

is - fuerit - liberetur J ei - fuerunt - liberentur: 

Omnes; tantum in Pe. fuit pr. m. ei - fuerit - 

liberetur, deinde correctum fueritit et /i&e- 

reiitur. *^^) 
censeri] couseri: Pm. T. 
eum qui quumj ei qui tum cum: Ma. — eum 

qui cum cum: T. Aq. 
ipsum] iusmm: Ma- 
abiudicassej Sic omnes.^^) 
iisce rebus J hisce rebus : PIl. — uisceribus : Re- 

liqui; sed in Pe. litterne se in litura, in Mb. 

autem ad marginem recenter scriptum: «a 

• uictoribus.'*^^*) 



Vide eius Praefat. p. XXV. et p. 
XLll. De controuersa illa ratlone 
conf. h. $up, ad c. 19, 55. p. 483. 
not. 228. et h. inf. not. seq. — 
De praeced. vv. ut liber sit uide 
qnae contra Weiskium disseruit 
Rumpf 1. l. p. 17. seq. 

419) Vulgaris illa lectio est eliam 
in Erf» et inOo^. plerisque. Item 
(modo u pro ei) in Edd. Ascent, 
1511.1522. 1527. Ald, 1519., Cra- 
tand. 1528., lunt. 1537., Camer. 
1540., A. Steph. 1543., Ald. 1546. 
(in his duabus: fuerint) , Lam- 
bin» 1566. — Praefixa habetur 
In Edd. Ven. 1472. 1480. 1499.» 
tunt. 1515. , Aseent' 1531. , Her- 
uag. 1534. S.Gryph. 1536., 5rurm. 
1544. etc, retinetur a Grutero , 
Graeuio, Emesto caeterlsque re- 
centioribus ante Klotzium et Or. 
2., qul uulgarem Godd. lectlonem 



idonea ratlone restituerunt : nam 
quod Klots. in contextu fuerint 
dedit pro fuerunt , ipsum staUm 
poenituit in Praef. p. XLII. 

420) Klotz.eiOr.2. eiErf.ab- 
iudicauisse, 

421) Est uisceribus etiam in Erf. 
et 6. Oxx. In Ox. T. extat eadem 
nota atque in ^fb. — Mendum 
illud habetur in Edd. Fen. 1472. 
1480. 1499. Ascens. 1511. Sed 
lunt. 1515. correxit hisee; Ald. 
1519. et deinceps caeteri: iitce. 
Nuper Klotz. et Or.2. dedereAiice, 
admonlti a lordano (l. I. p. 15.)» 
qui sic scripserat: allla forma 
« iitce nusquam neque apud Cice- 
«ronem nec apud bonos alios 
«scriptores reperitur, quia !>- 
«conueniens est pronomini is, 
«quod simpliciter demonstraoUi 
« est , uoeulam illam , quae aiB 



in aratime pro A. Caecinn. 



531 



adlmi maiores] matores adimi: Pl(, Ap/^') 
Ml protulerant] proferutU: Pk. ^ profuerunt: 

ReUquL*") 
afferantl aderant: Omnes;^^^) sed ia Ag. ex- 

punctum ro r. 
RomanaJ rattone: Omnes.^'^) 
attinetj pertinet: T. 
Nam quod — quale sitj Desunt in Pe. 
perspicue intelllgi potest qualej perspicue quale: 

T. Ap, q. Ma. — perspieite quale : Pm. 
perf ugium J profugium : Omnes praeterquam Aq.^'^) 
uertunt lioc estj uertunt lioc et: T (jfv. m.}. At 

ad y. uertunt in marjcine: utere (num uer- 

^ere?).*«0 



Cap. 34 
p 437. T 14 

— I.V 



15.16. 



16 



16.17 



- 18. 



19. 



BomlnU intendU , addere. 
[oe Priseianus XII, 5, 21. 
95. XIII ,3,9. 10. pronomen 
iier ea, qulbus ee additur, 
imemorat.» Contra uix ua- 
Plaut. Jtfere. Prol. ?. 91. 
i) Sic Elotx, et Or,± se- 
un Erf, edidere. Nec aliter 
Lar in Edd. Ven. 1472. 14S0. 
hmt. 1515. 

Ieta4) Sic Erf. et 5. Oxx. — 
3. Fen. : profluxerunt — ade- 
\ Ateem. 1511 . : profiterunt — 
rmU; lunf. 1515.: prottUerit'- 
il. /fi Ald. 1519., Atcens. 
,1527.1531. Crat, et deinceps 
lar praefixa , eamque Klotz. 
alt; at Or.2. dedit profe- 
, propter slmilitudlnem u*. 
;«nffil. -. Equidem malim 
ire protulerunt, quod per- 
puto potulsse corrumpi in 



profuerunt atque proferunt Istnd, 
si ita scriptum fulsset. 

425) Itidem Erf. caeterique 
Codd. noti, et Edd. meae ante 
Lambinum, exceptis lunt, 1515. 
1537. R. Steph. 1543. Ald. 1546., 
quae praefixam habent, postea 
perpetuam. Primus Or.2. ex Ant. 
Augustini conlectura dedltro(jfa- 
tione, quod Ursino plaeult, et 
longe uerisimillimum milii quo- 
que uldetur. 

426) Sic 4. Oquh. (noB Erf.) et 
Edd. meae ante Lambinum om- 
nes exceptis 3. Ven, Conf. Beek. 
et Torrenium ad Val. Max. YII, 
3. 9. not. 59. 

427) Pro praeced. ?. eo perse- 
uerat Orellius coniicere ei, quod 
noo placet. Magis enlm conuenit , 
ul consilium urgeatur , quam ut 
persona curlose demonstretur. 



533 Cap. IL Ue umietate lectionis 



Cap. 84 

p.437. T.20 



a 



itaque nulla] Ua nolla: Pk. 

reperietur ut apud]| reperietur apud: n. T. 

fsec. mO« Ap. Mb. — reperUwr apud: Pe, 

■. T Cpr» in*)- Aq. Ma. 
exsilio] ejr i//o : Ma. — exUiutn : Pe Cpr* m.}. 
multatuin] tnutatwm: ^. Ap, q. Ma^ b Cp^* m.}.^^) 
Iiomines] omfies : Omnes.^'') 
uincnlaj uincla: Pm. T — uneula: Pe Cpr. m.). 
ad aram] ad arma: Omnes. 
uellent] uelint: Pe. 
non adimitur his] non adlmltilr ite: Pk. — non 

atnUtitur his: Pm. — non adtmitie his: Ap, 

qCpr.m.).^^) 
sed ab his relfnq.] sed ab iis rellnq. : Pk. — ged 

relinq.: Pm.*^') 
denique] Sic omn^^') 

Cap. 35. 

p 437. T. 28. $.101. Non mej Nonne: Pm. T. Aq. Ma. 

- 30. uestri iudicii J nostri iudicii : Omnes praeterquain 

pt,433) 



- M 



- -24 



- 25. 



- 26.27. 



428) Rumpf. 1. I. p. 18. monet, 
pro etfs multatum exspectandum 
potius fuisse multari; conslderate 
tamen censet, nihil esse molien- 
dum. 

429) Etiam Erf. et ^,Oxx, (ali- 
us : omnia) et Edd. 3. Fati., lunt. 
1515. 

430 et 31) Primus Orellius utro- 
blque desiderault, deinde etiam 
recepit iit pro his, 

432) fo. Bakiui ad II. de LL. 
i, 10. p. 479. de ui uocis dmi- 



que diligentisslmam fDstltuit dii- 
putationem , qua sentenUae qaan- 
dam necessitatem coarguere sibl 
uidetur, ut in hoc alilsqne ali- 
quot locis etlam eontra Codd. 
coDsensum ?. demum substttiia- 
tur , quae h. I. fuerat etiam Ranii 
(1. I. Lib. I. p. 50.) conlectura. 

433) Item Oxx. uno exeepto, 
et Edd. meae ante Ald. 1519.— 
Niiper Klotz. primus lectiooein 
iliam nottri redintegraalt, atqae 
in Praefat, p. XLII. defendit* 




m aratiane pro A. Caecina. 



683 



quod uosl 9iiot: Pk. — qiio uos: Mb. 

•rbitrarer] arbUrer: Pm. 

ciuit eate nec] ctett. tiegue: Pk. — cluit. esse 

tieque: ReliquL***) 
boc quumj hec cum: Ma. 
lOSL U08 ea de re iud.] uos de re iud. : Pe. T. Ap, 

q. Ma, b. — **•) uos iud. de re: Pm. (I^ Mia. 

deest seq. v. noii.3 
rnerint] fuerunt: Pk.*^) 
duodeuifinti] duodecim: Omneflu^O 
a ciuibus RomanisJ a CUMate Romana: Pe. — 

In jPiiii. Ap. Maj b. sic est.: a. c. r.^) 
illam rationem] Ula ratione : Aq Caec. m.). 
quereremuaj quaeremui : T. Ap. Ma, b. 
pudentiasimumquej prudefMeHnnmque : Omnes 

excepto Ma.*^*) 



rap 35 
437 ▼ 30. 

- 31. 

- 3?. 



37 



43H.V12. 
•i. 
3. 

4. 

- 5. 



Betttm OrdUum (p. 463.) mo- 
Hlhi non pUcet. Conf. pro 
Uocl. 

84) Itom S.OoBx. et Edd. meae 
) JJd> 1519., et Ita denuo scri- 
nmtlTtofi. et Or.2. (p. 463.) 
S6) Deett ?. ea etlam in 5. 
». el in Edd. 3. Ven. et Ai- 
u 1511. ; fuppletom In lunt, 
S.» delncepf ab omnlbns ser- 
■■y nuper Kloiziui eieclt, 
■e prmeter Codd. anctorltalem 
■ Latlnltatlf nesclo quam le- 
I el alienlsflmnm quoddam 
Bfliim {h. mp. e. 33 , 97. po- 
\ r$ fiMMftfa reL) eaussatus 
iB Praef. p. XLII. Non cessit 
. Or.a. 
4) aicBdd.S. Fm. et lunr. 151 5. 



487) De celebri b". 1*. quae- 
stlone ulde supra Gap. 1. 8* ^* 
p. 405. not. 8. 

438) SlmilU In Oobx. uarleUf . — 
In Edd. 3. Ven, et iunt. 1515. : 
a ektUate Romana; In iifcfiu. 
1511., Ald. 1519. et delncepf: 
a popuU> Romano; Beekiui et 
Seqq. fecundum Ani, Auguttinum 
et LaUemandum (ad quem de Cod. 
Pk. aliquid h. 1. peruenlfse ulde- 
tur) certlssima ratlone s cripsenint: 
a ciuibue Romanis. 

439) Etiam Oxx. omnes et 
Edd. meae ante Lambinum , prae- 
tixae auctorem. Hanc quum plerl- 
que repudiasf ent , Erntstut de- 
fendlt atque In teitum reuocauit, 
sequentes autem retinuerunt. Nu- 



534 Cap. 11. De uarietale lectionis 



f 438. <r.7.8 



qaain utl nunc quomj Haec In Aq. a sec. i 
expuncta et substitutuin : Qvi. 

- II. S.lOS.neque quidquamj nee quldquam: Pk. 
-11.12 derelinquo] Sic omnes.**®) 

- 12. populique Romani ius] popuUque iw : Om 



per Klotz., nesclo qua ratlone, 
Yalgatain resiltuU, parum resi- 
stenie Or. 2. (p. 463.). — Conf. 
pro Quinetio c. 11, 39. {h, sup, 
p. 225.) et Zumpt. ad III. in Ver- 
rem 68, 159. 

440} Neque In alils Codd. ne- 
que In Edd. ullam oarietatem 
Inuenlo. Yerumtamen quod B&- 
ekio etc. expedltlssimum uldetur* 
T. derelinquo slgnlficare non am- 
pliui agOf equidem molestlssime 
fero, nec fidem habeo Emesto, 
qol uno hoc loco allato in Claui 
sub h.T. slclnterpretatur: «omU' 
€ tOf In molllorem partem » ; conf. 
Eiuid. notam ad h. I. — Immo 
uoro arbilror, illud uerbum ea 
indole esse, ut a simpllci reUn- 
quo In duriorem grauioremque 
partem diiTerat, atque, ut For- 
cellinus habet, signlficet prortus 
seu in totum relinquere» deserere; 
Idemque uidco sentire Zumptium 
ad III. in Verrem 51. et 13. Sed 
quam parum hLic loco ea uerbi 
sententia conueniat, quis non 
perspicit? Qainetiam quae anne- 
xa est uoc<*. populi part*. que, 
tali nalura ac specie esse uidetur, 
ut muito magis exspectaueris , 
eam ad coniungenda inter se sin- 
gula ilia substantiua (eommunem) 
rauuam et (popuHi Romani) iut 



quam ad conlangeDdai 
sententias lUas , qaae nei 
linquo et depono conatan 
destinatamque esse. Qoi 
ita sint, haud dubie pro 
ploque P. Fabri conlc 
praestantissimam meo qu 
diclo et lenlssimam, ald 
pro derelinquo legatar de 
quippe ea dicendi figara 
prorsus ac Cieeroniana, c 
ius locl sententiae apUs 
detur. Quid quod inf, i 
tem Codex habet deponi 
pono ?nonne credibile esi 
ctionem ex uetusto quoda 
plari, in quo de relif 
dereHnquo , scriptum es 
glnemducere? Exquofa 
iecerit aliquis, genulna 
quum fuisset de reliquo 
m7, prlus irrepslsse mei 
relinquo, eoque recepto 
res quosdam deponitur^ I 
audaclores depono correxl 
de uarietate uide inf, not 
Caeterum quae ante t. d 
Hotomanus et Lambimm 
dae, quaro putabant, 
caussa tentaucrunt, ea 
iamdudum relecta sunt. 
Fabri et Beckii notas. 

iil) Ex Oxx, nonnlsl 
pt M'.) afferuntur, ubl 



m aratume pro A. Caecina. 



535 



C«p 35. 

in uestra fide ac religionej in uestram fidetn ac p 438 ^ u. 

relUfionem: Pk.**») 
depono] deponit: Ap/^) - 13 

Cap. 36. 

uestrique] uestrisqtie: Pm. 

iit id non minoa in tiac causa lalNirarit] Sic 
omnes.***) 

nec contenderit] netfue contenderit: Ap. Mb. — 
at^ contenderit: Pm. T. Aq. Ma.^) 

ne ios suum dissolute] ne twmen dissoluti: 
Pe. — ne dissohUi: Pk. Ap. Mb. — ne dis^ 
solute: Pm. T. Aq. Ma. ^ Sed in Pm. T. Ap^ 
q. Ma. inter hli. vv. est spatlum uacuum reli- 
ctum octonarum circiter litterarum, et in Aq. 
w. ius stium ad marginem sec. m. suppleta.^) 



- 14 



- t5. 



Smani. Deest autem In Edd. 
AMCiM. 1511. 1522. 1527., Ald. 
1519.9 Crai.; contra habetur in 
3. Vm.» lumi. 1515., Asems. 1531. 
tt deineeps. 

442) Item God. Francii; at in 
Bd. nuUa Inuenl. Gonf. Garatonii 
it BtMi BOtas. 

443) Edd. Fmi. 1472. 1480. 
1409.: dspomUur. Gonf. sup. not. 
440.1. II. 

444) Qua nUone uel auetori- 

tMe SUdMilui f eripserit ut non mi- 

miif eqaldem Ignoro. — Dein- 

ie qaod BotomanuM putauit, post 

Weeaerbaquldplam deesse, Lam- 

^te aiUem sic correxlt, «ut in 

1 10 M minnf quam in hac cau- 

*>iltborarit»; aeutissime refU- 



tauit P'Faber. Utique sententia 
oratoris est apertlssima, quippe 
qui demonstret, oon id solum Gae- 
cinam egisse, ut caussam recupe- 
ratoribus probaret, sed etiam ut 
semetipsum. Gonf. pro Q. Roseio 
c. 5 , 15. 

445) Etiam 3. Oxx. habent at- 
que, item Ascens. 1511., mendo- 
se quidem, at ut aiiquantulum 
auctoritatis iectioni neque Inde ae- 
erescat. — Pro seq. dliud est aU- 
quid in Edd* 3. Fen. et/unt. 1515. 

446) Similis in Oxx. uarietas. 
Edd. 3. Vm. =: Plt. ete. ; at As- 
ems. 1511.: ne boni uiri offiei' 
um. — Praefixa est In lunt. 1515., 
Ald. 1519. et delneeps. 






536 Cap. 11. De uarietate lectionis 



Cap. 35 
p 438. V 16 



- 16 17. 



— 1!» 



•h\ 



uereretur] ueretur: Pe Csec. m.}? m. T. Ap, q. 

Ma. — uteretur: Pe Cpr* *»•)•**') 
quam ne ab eo] quani de eo: Omne&^^) 
contemptus] contenttu: Pm. Ma. 
1» $.104. q. homini trib.] q. ulrtiM homini trib.: T. Ap, 

q Cpr. m.). Ma, b. — q. uirtuti hombmm trib. 

Pe. — q. uirtuti hominis trib.: Pk. Aq (aec. 

m.). — q. uirtutis hominis trib.: Pm.**') 
et spectata] et expectata: T. 
amplissimis uiris Etr. 'totius] amplisHmae Etr. 

nomine totius: T. — amplissimis Etr. nomine 

totius: ReliquL^^) 



447) Etiam 4. Oxx, habent ue- 
retwr» qood iD Ed. nulla reperio. 
Si quis uel ob Codd. auctorlta- 
tem uel propter consecutioDem 
temporum ita scrlbere uoluerit, 
rursus obstabit seq. Imperf. exi- 
sHmaretur. In uett. Edd. meis 
puncto slgnlflcatur , a w. Nec mi- 
nus uereretur Douam seDteotlam 
iDCipere. — Lambinut (1566.) te- 
mere correxit ueritut sit» 

448) Oxx. quoque et Edd. me- 
ae aDte Ald, 1546. et quaedam 
p ostea. &raeutum« qui cum Oliu., 
Lallem. etc. scripsit quam ne de 
eo , et exemplis eum usum v*. de 
defeudlt, solide refutaueruDt Em. 
et Beck. — Fortasse hoc meodum 
ex illo, quod statim sequitur iu 
aliquot Codd., contenlus (pro con' 
teimptut) oatum est. 

449) Eadem fere Id Oxx. ua- 
rietas. Edd. 3. Ven. et/unt. 1515« 
= Pe; Atcens. 1511. = T. rel. ; 
sed in Ald. 1519. et deinceps ha- 



beturpratf/idNi, excepta/tiiit.1537. 
(quae s Pk, rel.). — Verlisine 
Beeh. cum Garat. alilique docuit, 
uetus glossema ftalsse «uirtuti; 
inde uaria llla additamenta sea- 
slm nala. Elotz. nulla ratioae 
reddita redintegrault lectlonem il- 
lam uirtuti hominum, 

450) Sic etiam 5. Oxx. — Sed 
Edd. 3. Ven. et lunt. 1515. (sicat 
Ox. T.) : amplistimit uirit Etr- 
Domioe totiut ; Ascens» 1511.: 
amplittimis Etr. nomlne totiMt: 
Ald» 1519. et reliquae meae aote 
Lambinum, tum multae postei: 
amplissimum, Hetr. nomine (^ 
tius; Lambin. 1566. : ampUtttr 
mum uirum Etr. totiui. Piaifi' 
xam habent£m., Beck. (colns ulde 
notam) , SchiUz. , Ledere. , Ekti' 
et Or.a. Ea Ita mihl probatari 
ut ad uerba qoidem , qood proN' 
ram mellus non habeam, tensBar 
tem aptam oeramqoe hidU 



tn oratime pro A. Caecina. 



SS7 



et airt. et haman".] et kumaiv. et uirt.: Pm. 
in contraria parte] in alia parte: T Cpr* m.'). 
offendendum dt] ostetidendwn sit: Pk.^^*) 
Sin tiominibua] 8i tn liominibns: Pm. T. Aq. Afa. 
ereptum esse uideatis: auctj direptum esse ui- 
deatia auct.: Omnes.^^) 



Cftp. 36. 
^438.v.2i. 



- 22. 

- 23. 

- 26. 



Haad temere Or.^. con- 
t pro iit. Conf. iup. ad c. 

not. 309. 

Honc locum, a nemine, 
dam f nmquam tentatum , 
n Tf. praecedd., Rumpf, I. 
. aeq. Ita emendandura cen- 
t prius pro is qui arguiiur 
itar i$ arguitur qui, deinde 
prouidtfaCif. Namqul prio- 
V^ulgatam tueri uelit, «fa- 

quoque, inqult, necesae 
Bque rationem reddi posse, 
leero fBeiue faiecUur et eo- 
« non fatetur et eonatur 
srit , neque membrorum 
inltatem hic obseruatam 
leque locum denique com- 
poffle explicari.D Alteram 
eoniecturam quo probet, 
Yalgatam «a linguae regu- 
lae abhorrere. Nam si ui- 
optatiuo modo hic usurpa- 
iiMl ; non accusatiuus cum 
hio sed Ut eum coniuncti- 
|bI debubset, et Cicero ita 
eriptonis folsset : Videatii 
9 , ut hoc qtioque ei uer- 
90ptumsit etc» Ad quae 

uereor ne Yulgatae secta- 
lleo sint responsuri , salua 
BBia, dummodo sciatur, 
!■ faieaJtur, eonetur, uide- 



atii a communl part. quum pen- 
dere ; tamen eqaidem dupllcem 
illam conieetaram Ita rellclo , at 
nouum simul serupalam nouam- 
que conlecturam In medlom pro- 
feram. Etenlm maDci aliqold at- 
qaeiBeonciBnl(quod imprlmlaiBO- 
lestum est ia peroraiione) haec 
sententlarum progresslo conlun- 
ctioqoe habere uldetur » qua qulB- 
que iliaaerba/iEMfre, ueiiire, do- 
ceH, quaerif docuisse, eamannexlf 
orationis membris, omnia pendeat 
a uerbo uidbatis — in pne iupe- 
riorii iententiae eoUoeato. In qua 
sententla quum ab eodem uerbo 
uideatii pendeat primus llle Ib» 
finitluus ereptum eae^ tam ab- 
hinc noua quodammodo sermoBls 
infleiione Infinitiuorum haec ae- 
ries contlnuelnr, durisslme ea- 
dere totamque perlodum turbare 
illud uldetur, quod t. uideaUt Ita 
est collocatum , ut primum lllam 
Infinitlaum a caeteris abnunpat. 
Atque ea deformltas , Ucet f^igtieo 
uldeatur Editores et ConuueBta- 
tores , adeo manifesta est » at 
iDterpretlbus saltem » Germaniee 
aliterue hanc periodum uerten- 
tibus qaasl Inultls se offerret, me- 
delamqae, ut Ita dlcam, extor- 
queret. Ut ecce Wolffm: «da 



Cf. 36. 

p. 438. ▼.98 



29 



9t. 



538 Cap. II. De uar. lect. in ar. pro A. Caer. 

possederitj posxedit: Pm. Ap, q. Mh. 

tamen doeerij tamen docere: Pm. T. Ap. «^ 

Mb. — tamen dococere : Ma. — aitn doreret : Pmr 
etiam minusj iam minus: OmneB. ^^^) 
quaerij gnaerit: Omnes excepto Pk. 
Caecinae fundus sit necne ; me tamen IdJ Cae- 

cinae futidus necne ^ me id: Pe i\\r. m.)."*' 
nostra declsioj nestra decisio: Pk. 
admoneant J admofieat : Pe, k. 



tt. . . ihr aach das Wort selbst 
« Ihnn entrissen seht ; da ihr fer- 
• ntr erkmni , dass die ErklHrung 
«der einsfchtsvollslen BfAnner» 
rel. ; — Osiander autem : ^da ihr 
9$M, dass auch dleser Wort- 
«streit ihm nichts geholfen. dass 
«die Erkllrung der weisesten 
« Milnner » rel. ( Conf. etiam 
Xaalerc. etc.) — Qul quod auil- 
liam huic loco in uernacula tule- 
rant, si Latine quodammodo uer- 
terli , hic uerbum uideatit, quod 
habemus, e Gne senteniiae in 
principium transtulit , iUe uero 
idem uerbum uideatis duplicauit, 
ut in Gne priorls sententiae , ubi 
est coilocatum , remaneat quidem, 
at simul in principio sequentls 
sententiae repetatur , eaque ra- 
tione aptum efiiciatur, quud etiam 
inferloribus Infinitiuis senlentiiit- 
que commune regimen praebcat. 
Qnid ergo est? Si iam criticam 



exercere uolumus, qua uia Oii- 
ander processU, eam nobis non 
llcet inire ; sed quld impedli, quii 
Wolffium imitemur? Atque hae^ 
est coniectura mea, ut ItereUir 
V. uideatis; quo facto concinniu- 
rem reddl totum hune sermonem. 
euidens est. Neminem porro fu 
git, quam proni fuerlnt librarii 
ad omlttendum alterutrum uocabu 
lum, ubi idem esset bis scriptuo: 
quod raendorum genus in hac Ip^ 
oratione pluribus excmpli^ deda 
ratur. Cf. not. 11.U. 139353. 

453) Sic 5. Oxx. (In se\ln f' 
tam) et Edd. meae ante Aldtm 
a quo praefixa esso uidetur, ^f 
inceps ab omnibus seruata. 

454) Bucanani coniectura (a^ 
cina et mox Caecinam pro Catf*- 
nae , celebris olim ct a Lambii"' 
ctiam in ordinem rccepia , fAi" 
dudum explosa et obsoletaest^' 
desis Interpp. apud Garatown"- 




t 



liEiinBiiTRiiJiin 



AD 



TULLIUM CICERONEM 



LIBBR TERTIUS. 



iwlru. Lth III 



CAPIJT I. 



De liire eaumae TuUlaiiae* 

Praeter Editiones cominentariis instructas Maiiy Pejr- 
oni, Beierif Huschkiiy (TEngelbronneri conferantur: 
Ueber Cicero pro TuUio und die Actio ui bonoruni 
raptoruniy von Sa\figny^ in Zeitschr, f. gesch. R, W, 
Tom. V. p. 123—130. 

lurisprudentia in Ciceronis oratione pro Tullio accu- 
ratius exponitur interprete Car, Beiero y in Jahnii An- 
nalibus Tom. I. p. 214—220. 



Prooemlam. 

In causflis priuatis quam sit difficile, e singuiijs 
trationibus quum utriusque patroni defensionem tuni 
Jiiiuersae caussae ius extricare, libris superioribus ex-> 
perti somus. Nunc autem ea nobis ingredienda est dis- 
putatio, in qua praeclare actum esse nobiscum dicere- 
»118, si alterutrius patroni defensione uti integra liceret. 
Nam quum merito iaudamus huius saeculi fortunam, 
luae fragmentorum bonam quandam copiam nobis con- 
donauerit effeceritque, ut summorum uirorum, Maii ac 
f^^roni, iiidustri», religione diuinoque merito tam Ci- 



542 Cap. /. De iure caussae TuUiatiae* 

ceronianae eloquentiae noua aliquot speeimina quam 
iuris antiqui uberrima quaedam subsidia acciperemus: 
dissimulari tamen non debet, TuIIianae huios defen- 
sionis exiguam solum partem nobis esse restitutam, ac 
propterea tam mutilam nobis quum rei gestae tum dis- 
ceptationis coram recuperatoribus habitae notitiam com- 
parari, ut totam caussae naturam perspicere et uelut 
iudicandi munus suscipere hoc certe loco non possimus. 

Quocirca quum in superioribus orationibns illud ma- 
xime quaesiuimus, qnid e communi iuris ratione ad 
iilustrandam caussam, qua de agebatur, afferri posset, 
nunc res ipsa fert, ut caussam iuris communis potins 
quam propositae caussae ius inuestigare destinemus, 
tantoque alacriori studio ei cognitioni operam demus, 
quanto magis omnium opinione constat, in laceratissimo 
illo libello ad explorandam obscuriorem quandam iuris 
partem certissima principia ac fundamenta tnesse. 

Sed in ea inuestigatione quum, etiam Ambrosianis 
demum fragmentis in lucem editis, maximo cum frueto 
elaborassent primarii illi iuris Romani ueluti noui con- 
ditores, Cramenis et Sauinitis; postea, adlnuentis 
amplioribus copiis Taurinensibus, breui IIIo tempore 
soperuenerunt Beierus et Uuschkius: quorom illequi- 
dem, ut ipsis utar Huschkli uerbis^ in his potissimtm 
rebusj quae ad ius ciuile spectant^ tam multa mak 
intellexlt aut perperam protulit^ ut haec pars omniito 
denuo retractanda uideretur; Iilc contra non soIujp 
Beieri errores refutauit correxitque, uerum etiam rH 
gestae explicandae, lectioni castigandae caeterisque 
rebus omnibus egregiam operam nauauit. 




Prooefnmm. 543 

Itaque non reiexendum hoc opus totumue renouan- 
dum mihi proposui^), sed ea potius capita selegi, in 
qnibns corrigendum aliquid aut supplendum uidebatur. 
Qualia quum uix dubitem quin ipse auctor post octo- 
decim annos, si nouarum curarum otium uoluntatemque 
haberet, nonnulla prolaturus esset, nulla remagislae- 
tabor, quam si in hac mea disputatione uices suas ali* 
qua parte me gessisse iudicauerit. 

Haec scbi uolui, quominus uitio mihi daretur, quod 
non tam de iudicio, in quo M. TuUii caussa uersatur, 
quam de toto illo iudicii genere latius egi, atque ori- 
ginem , progressionem , omnem denique rationem curio- 
sius exposul, alias uero res breulter perstrinxi, alias 
allentlo praeterii. 



1) NdUo Ioco ODmero tVEngeU qDioto aoDo postea qDam Bu$ekkii 

bronnerum (H. T. G. oratloDam llbellDS prodlerat , pleraqDe e 

pro TdIIIo» Io ClodlDm, pro ScaD- Beieri commeDtariU exscripserlt, 

ro, pro Flacco RelllqDlae , Rote- de Hueehkio prorsDS IgooraDerlt. 
rodani 1830. 8.), qolppe qol etiam 



$. 1. 

De actlmiis iure et formula. 

B formnla actionis, qua M. Tullins cum P. Fabio 
expertus est^ orator fragmentuori hocce exhibet^): 

ronmiU M. QuANTAE PECUNIAE PARET DOLO MALO rAMIUAS P. 

cta» «x UI. FaBII UI HOMINIBUS ARMATIS COACTISUS DAMNUM DA- 

piMO. .^ 

TUM ESSE M. TULLIO . . . 

Adiicit, iudicium datum esse In quadruplum. 

Rursus in DtgestU ex Ulplani libro 66. ad Edictum^ 
tale nobis edictum traditur: 

Praetor att: Si cui dolo malo^ hominibus coactis 

DAMNI OUID FACTUM ESSE DICETUR, SIUE CUIUS BOKi 
RAPTA ESSE DICENTUR: 1N EUM, QUI ID FECISSE DICETUB, 
lUDICIUM DABO. ItEM SI SERUUS FECISSC DICETUR, n 
DOMINUM IUDICIUM NOXALE dabo. 

lam inter omnes constat, hoc edicto atque illa for- 
mula unum ius eandemque actionem contineri; quod 
mihi quoque persuasum est, ita tamen, ut quae Otef- 
ronis aetate genita sunt lucemque primum aspexeront, 
non pristino immutatoue prorsus habitu formaque ni 
Ulpiani tempora peruenisse existimem. 

Sed quae fuerit eius iuris uicissitudo et a quo prin- 
eipio orta sit illa actio ni bonomm raptorum^ et no- 

1) g. 7. h. or. 2) L. 2. pr. Vi bon. rap 




i. Ve uctionis iure et formulu. 545 



ratione in Digestis caeterisque lustiniani libris ^[{^''jfiJ^'' 
id uero magnopere quaeritur^). Nos autem '^Jj;,** ^'' 
1 fragmentis nostris uestigia antiqui iuris de- 
ri sumus, si prius eius iuris, quod Gaiiy Ul^ 
eterorumque lurisconsuitorum nostrorum tem» 
btinuit , ex uberioribus Digcstorum similiumquc 
testimoniis imaginem repraesentauerimus. 

ictio, quae uulgo nocatur ui bonortm rapto^ 
raecipue destinata persequendis iis furtis, quae 
quandam improbitatem in eo habere uideban- 
d praeter usitatum furum, clam agere soll- 
morem aut ui aut hominibus coactis , siue ar- 
16 inermibus, commissa essent^). Itaque in 



Actio ui 
bonoram 
r«ptor«m. 



rantur Aactores supra 
imprimis Huschkiu9 In 

ui bonorum raptorum 
raeterea uidesis Schra- 
i, i, Inst. , Reinii B. 
i2. seq. , J. L. Breiten- 
^erbrechen des Baubes 

Diss. inaug< Monacbl 
^alieri Gesch. d. B. B. 
. Vnterholzneri Schuld- 
), cuj. Uuschkio» §. 
. p. 724—26. 
S- 17. b. t. (Ulpian,). 
uulgo ui (Flor. : tibi) 
raptorum dlcitur». 
.h. t. L.l. el passim 

1. b. t. Gatilll, 209. 
12.182. PaumV, 6, 5. 
L. 1. pr. De furlis. — 
«Furtum a furuo, Id 
0, diclum Labeo ail, 
m et ohsnirn fiat et 

i, lib. III. 



« plerumque nocte » rel. S- ^* ^* 
De obl. quae ex del. 

6) S* 2- I* b. t. «... Et gene- 
«raliter dicendum est, ex quibus 
« caussis furtl actio eompetit In re 
« clam facta , ex ilsdem omnea ba- 
« bere hanc actionem. Conf. L. 5. 
«pr. De incendio ruina. — Gaii 
III , 209. « Qui res alienas rapit, 
«tenetur eilam furti: quis enim 
«magls allenam rem inulto do- 
« mino contrectat , quam qol ra- 
«pit? Itaque recle dlclum est, 
« eum improbum furem esse. Sed 
«propriam actlonem eius delicU 
« nomine Praetor inlroduxlt, quae 
« appellaturui bonorum raptomm; 
«et est intra annum quadrupli 
«actio, post annum slmpli. Quae 
«actio utllii est, etsl quis unao 
« rem , llcet mlnimam , rapuerit.n 
Conf. pr. I. b. t. Ad ▼•• «quis 

35 



546 Cap. L De iure caussae Tullianae. 



Anio ui 
bonoiuRi 



quadmplum ea actio intra annum dabatur, omissa illa 
r«pionin.. ffiauifesti ct uec manifesti delicti distinctione, in furtl 
actionibus usitataO* 

Nec tamen intra furtortim genus ea actio Edicto 
formulaque continebatur, sed, quum tam re qnam no- 
mine ad boua rapta^ Iioc est, ad furta certo t/uodam 
modo perpetrata spectabat^ simul etiam damna, quae 
ad legem Aquiliam genere suo pertinent, si eodem illo 
modo data essent, ui sua et effectu uerborumque con- 
ceptione compreliendebat ^) : quamquam praeter nominis 
formam caetera quoque uestigia nos eo ducunt omnia, 
ut intelligamus, his lam temporibus eam actionem tan 
in iudiciorum disceptatione quam in prudentium conuer- 
satione multo frequentius ad bona rapta quam ad damna 
data esse relatam, quinetiam hunc actionis usum iani 
rariorem, illum uero uulgarem et quasi quotidiannm 
fnisse^), 

Age uero de uniuerso propositae actionis iure qnne 
praecepta lurisconsulti nostri dederint, curioslus di- 
spiciamus. 



« enim magis . . . inuito domlno» 
conf. ib. S- 195. tiGellii XI, 18. 
extr. 

7) pr. I. h. t. «Quadruplum 
«autem non totum poena est, 
«sicul in actione furli manifesli 
« diximus , sed in quadruplo inest 
« et rei persecutio : ut poena tripli 
« sit, siue comprehendatur raptor 
«in ipso delicto siue Don» rel. 

8) d. L. 2. pr. et passim , L. 4. 
j. 6. h. t. 



9} Neque in h.Titt./>i9.etCoi. 
neque apud Gaium praeter booa 
rapta ulla damni dati mentio ha- 
betur. — Conf. etiam Lex Rm* 
Burgund, Tit. 8. (De uioleDtils) 
extr. , ubi ea acilo sie coDme- 
moratur : « Quod si rem mobilen 
« uel sese mouentem per uimqaii 
« rapuerit, intra annum qnadnipli 
asolulione raultabitur, post aa- 
«num uero slmpli flatisfaclioBa 
«soluetur.» 



g. i. De actimis iure et formula. ^47 
Praetor dicitur hoc Edicto contra ea consulaisse, acuo ui b. r. 

* lCtoram E. 

quae slue e furtorum siue e damnorum genere ui com- p»«««p^> 
mitterentur^^). 

Sciendum tamen est, neque omnia, quae ui facta 
sunt, ad hoc iudicium pertinere, et interdum etiam sine 
oi eam actionem competere. Nam quod hominibus 
eoactis gestum est, id, quamuis clam sit gestum, te- 
netur^^], et contra, si quis uim quidem aut adeo Ao- 
mHnes coactos adhibuerit, at dolo malo caruerit, non 
tenetinr^). 

Est Igitttr tam in bonis raptis quam in damno dato 
alterutrum necessarium, aut uis aut coacti hominesj 
neutrum autem sufficit, nisi dolus malus in eo quicum 



10) L. a. g. 1. h. t. (uld. inf. 
lou 33.) 

11) L. 2. g. 9. h. t. « Damni, 
cPraetorlnqQit. OniDia ergo dam- 
« nn eonUnet, et claDdeitina. Sed 
«non puto claDdestina y sed ea 
• qime uiolentia permixta sunt: 
«etlam quis recte definiet, si quid 
•solos admiserit quis non ui, non 
•eontineri hocEdicto; et si quid 
« homiBibas coactis , etiam si sine 
«bI, dummodo doio sitadmissum, 
«ad boc Edictum spectare.» 

11) L. a. SS- 18. 19. h. t. 
«Hee aetlone is demum teuetur, 
«fal dolnm malom adhibuit. Si 
•qoUlgitar suam rem rapuit, ui 
•(piMem bonorum raptorum non 
•tanebitar , sed aiiter multabitur. 

• Sed eiai quis fugltiuum suum, 

• ^nem bona fide aliquis posside- 
*Wt, rapait, aeque hac actione 
*aon tenebitur, quia rem suam 



«aufert. Quid ergo si sibi obli- 
agatam? Debebit teneri (excepta, 
puto , specie L'. 55. De furtis). — 
a Vi bonorum raptorura actio in 
« impuberem , qui doli mali capax 
« non est, non dabitur, nisi sar- 
« uus ipsius uel familia eius ad- 
« misisse proponantur. £t serui 
« et familiae nomine noxali ui bo- 
« norum rapiorum actione tcDe- 
«tur.» — S* 1' I* b. t. «Quia 
« tameo ita competit haec actio, si 
« dolo malo quisque rapuerit : qui 
«aliquo errore ioductus, suam 
«rem esse exlstimaDs , et impru- 
«deus iuris, eo anlmo rapuit, 
«quasi domino liceat rem suam 
« etiam per uim auferre a posses- 
«soribus, absolui debet. Cui sci- 
« licet conueniens est, nec furtl 
« teneri eam , qui eodem hoc ani- 
«mo rapuit» rel. 



548 Cap. L De iure caussae TuiUanae. 
Aetiouib.r. hg\X\kT accedat. Quinetiam si quis ne rapnerit quidem 

lCtoraoi R« 

prMcopta ipse neque damnnm nl dederit, sed alii fecerint, ad 
hoc Ipsum dolo malo collectl ab lllo , tamen tenebitnr*'), 
haud minus quam qui ipse dolo malo siue rapnerit siae 
damnum ui dederit, Ilcet neminem coegerlt, contra for- 
tasse Ipse Inter coactos ab alio fuerit^^). Qaa paiie 
adeo potest aliquando euenire, ut vi banorum rapianm 
aliquis rel ablatae nomine teneatur, fvrH nero non te- 
neatur^*). 

lllud non requirltur, uim persotiae esse illatam, ne- 
que inutiliter cum eo agetur, qni forte ex domo, io 
qua nemo esset, rapuerit*^). 



13) L. 2. S* 2. h. t. « Dolo au- 
«tem malo facere polest, quod 
« Edlcium aii , non tantum Is, qul 
«raplt, sed et qui praecedente 
ff consillo ad hoc Ipsum homines 
« colligit armatos , ut damnum det 
«bonaue rapiat.» — Pro armatos 
Hoschkius 1. 1. p. 192. haud Inepte 
quidero, at repugnantlbus Basilicis 
(T.VII-p.397.), coniecit armatue. 

14) L. 2. S- 3. h. t. «Siue igi- 
« tur ipse quis cogat homines, siue 
«ab alio coactis utitur ad raplen- 
«dum, dolo malo facere uidetur.» 
S.4. ibid. « Homines coactos acci- 
«pere debemus, ad boc coactos, 
« ut damnum daretur.» — S-^^* 
Ib. «Si quis non homines ipse 
«coegerit, sed inter coacto« ipse 
« fuerit , et quid aut rapuerit aut 
« damni dederit : hac actlone te- 
« netur. Sed utrum hoc solum 
« contineat Edictum , quod dolo 
«maio bominibus a reo coactls 



«damnum datum sll nel raptinB; 
«anuero quod dolo malorel ra- 
«plum uel damnuDi datam t^U 
« licet ab allo homlnet alnt eoacii, 
« quaerltur. Et meUns esse dlci- 
«tur, etiam hoe eontlnerl, utoa- 
«niahaec contlneantur, et quo4 
« ex eoactis ab alio damnuD da- 
« tum sit ; ut et Is , qal coegit ei 
«si qui coactus ett, conlineri 
«uideatur.» 

15) L. 80. S* ^' I>e farUs. (H- 
piniantis) « Is autem , culus dola 
« fuerit raptum , furtl quldeni soa 
«tenebiiur, sed ul bonoraa rt- 
«ptorum.» 

16) L. 52. S- 30. De ftartls. ^ 
pianus libro 37. adBdietuwi.)Utm 
libro 38. » Si quis ex doroo, inqot 
« nemo erat, rapaerlt; acUoDeds 
« bonis raptis In qoadroploB eat- 
« uenietur , non furti{Codd. : /M 
«fion) manifesU, uidelicetsi nf^ 
« eum deprehenderlt toUeiie* 



g. i. De actianis iure et fwnntda. 549 



In hominlbas coactis nec numerus spectatur nec aouo hi %. r. 

ICtoraa B. 

condlclo, ut nihil intersit, unus an plures, liberl an 
aeml fuerint, et q. ^. s.^^). 

Iudlciam conceptum est in quadruplum; quadruplari 
antem dlcitur uerum rei pretium ^ non incerta quaedam 
etus quod tuterest aestlmatio ^^). Utique hoc praecepto 
modam potlus agentl, de bonis raptis praesertim, im- 
ponl, quam in damnis datis integra rerum pretla iustae 
damnl aestlmatlonl , multo fortasse minori, substitul, 
manifestum est. 

Quadruplo autem non meram poenam, sed etiam rel 
persecatlonem , perinde atque in actione Quod metus 
caussa^^, Inesse magis obtinult'^). Utlque in eo sl- 
miUs iiaec actlo est furti actionibusy dissimllis uero 
«eHofii teffis Aguiliae et arbitrariis y uelutl Quod me- 
ficf caussaj quod nec confitendo nec restituendo potest 
foadrapli praestatio euitari.^O 



(TqI§. : tottifHia).» — De lecUoM 
wmU BmMhu I. I. p. 906. 

17) L. 2. S* 6* b* ^ «Neque 
« •ddUar qoaleii hominef ; qnales- 
«diB^e Igitar , fioe liberos siae 
«Mruoe* %• 6. Sed et si anas lio- 
«ao eoaelaf sit, adliac dicemas 
«komlBes eoactos.» 

18) L. a. (. 13. h. t. «In hac 
«aeUoBe Intra annam aUlem ue- 
«foa prettum rei quadruplatur, 
«aoB eliam qaod interest.» CoDf. 
L. 80. pr. De ftirtls. (I7i|piantis) 
«la ftnrtf aeUone non qood Inter- 
« Ml qQadmplabitar uel duplabi- 
•tar, ted rei aerum preUum» 
lel. — Contra: L.ai.8*2* L. S2. 



L.23. pr. 8S*1*2* Ad. leg. Aquil.— 
Videsis etiam Vi^wholxnsrum 1. 1. 

DOt. k. 

19) L. 14. SS- 7. 9. 10. Quod 
met. ca. 

20) pr. 1. h. t. (conC. iup, not. 
7.) S* ^9* I* I>9 actijonibus. L. 1. 
G. h. t. 

21) L. 5. h. t. {Gaius lih, 21. od 
Bd^prou.) «NoD prodest el, qui 
« ui rapuit, ad euitaadam poenam» 
«si ante iudiclum restituat rem, 
« quam rapult.» — De furH actio- 
Dibus coDf. L.54.8-3. L.48. pr. 
De ftirtis ; coDtra de actiooe legit 
AquUiae: L. 2. S-1- L.93.S*iO. 
Ad leg.AquM.qol. IV, 0. 171. S* i^ 



550 Cap. L De iure caussae TtMianae. 



Acu» ui b r. Competit autem haec aetio, bonorum qufdem rapto- 

ICtoram R. 

pr««e*pt«. Yum nomine, iisdem fere personis, ^uae in re clam 
facta furti agere possunt^^). Itaque non illud specta- 
tur, an actoris fuerint res ablatae siue ex iure Quiri- 
tinm siue In bonis^^), sed sufficit, Inter bona eliis, qmuB 
raperentnr, ex facto magts quam certo iore fdisse^). 



I. De poena tem. lltig. ; de actione 
quod metus eautsai L. 9. §.7. 
L. 14.SS>1«^' l^* Quod.met. ca. 
L. 18. pr. De dolo. — Conf. etlam 
L. 1. S* 5. De publicanls. 

22) S- 2. 1. h. t. (sup. not. 6.) 
L. 2. S. 23. b. t. (inf. not. 24.) 

23) d.S.2. et L.2.S.22.h.t. 
(inf. not. 24.) — Nec magis in 
numero rerum ablatarum urgen- 
dum est uocabuium hona; nam 
etlamsi una res rapta sit, uel mi- 
nima, duromodo mobills, haec 
actio competit. Gai. III, 209. (sup. 
not. 6.) pr. I. h. l. L. 2.^*11. 
h.l. «Quod aitPraelor6onar(2pra, 
«sic acciplemus, etiamsi una res 
itex bonis rapta sit.» ~ L. 1. C. 
h. t. (Imp, Gordianus.) «Vi bono- 
t<rum raptorum actionero, quae 
>«cum poena sua retrahit ablata , 
« potlus ad mobilia mouentiaque 
« quam ad fundos per inluriam oc- 
«cupatos spectare, explorati iuris 
«esl.» 

2i) S. 2. I. h. t. «Sane in hac 
M actione non utique exspectatur, 
*t rerai in bonis actorls esse : nam 
«:slae in bonis sit siue non sit, si 
«« tamen ex bonis sit, locuni haec 
« actio habebit. Quare siue com- 
» modata, siue locata . siue pigne- 
» rata, siue e liam depnsita f\i apud 



«Titium flic , ut Intertll elus, ean 
« non aurerri , ueluU §1 in re de- 
<c poslta enlpam qiioqiie promlsit, 
«siue bona fide poftitdeal, siae 
« nsumrructum In ea quia habeit, 
« uel quod allud lut , nt Intersit 
«elns non rapl: dlcendirai est, 
« eompetere el hanc aetlonen , at 
« non dominium accipiat, led lllod 
« solum , quod ei l>oni« eiufl, qoi 
« raplnam passui eat , Id est, qao4 
« ex substantla eius ablatam esse 
« proponatur. » rel. (not. 6.) — 
L. 2. SS* 22—24. b. t. «!■ bac 
«actlone non utlque speclamos 
« rem in bonis actoris esse : nam 
(sic Cod. meus ; Edd. Ramae 1476. 
Lugduni 1482. et 1513: Sed. - 
Conr. d. S- 2.) «siue In bonls sii 
« siue non slt , sl tamen ex bools 
«sit, locum baec actio habebit. 
« Quare slue commodata res fii 
«siue locata siue etiam plgoerata 
« proponatur , slue deposita apod 
« me sic , ut interslt mea eam ooo 
« aurerri , siue bona fide a me pos- 
a sideatur , siue usumrruetun ia 
« ea habeam , uel quod aliud ioi, 
« ut interslt mea non rapi : dlceo- 
« dum est, competere mihi haoc 
V actionem , ut non dominium ac- 
« clpiamus. sed illud soium, quod 
isir Cnd. meus et Edd. Bomof 



g. i. De actionis iure et formula. &5i 
Bodo ne plane nihll actoris intersit eas esse ab- Adio ui b. r. 

* ICtoram H. 

; quo loco etiam facilius est hoc iudicium quam v^?^ 



Lugduni 1482. /o. Syb^r 
3. Fr. Fradin, Conf. d. $.2.) 
oals meis , hoe est , ex sub- 
tla mei , res ablata esse pro- 
ilwr. g. 23. «Et generaliter 
Bdam est, ex quibus caussis 
i oiihi actio competit in re 
I fieta, es ilsdem caussis ha- 

me hanc actionem. Dicet 
ils : Atquin ob rero deposi- 
(tarll aeUonefn non babemus : 
dao addldi, $i intersit nostra 
iis$ raptam: nam et furti 
»Bem habeo, si in re deposita 
un quoque repromisl uel 
on depositionis non quasi 
:edem accepi. £. 24. Utilius 
idom est, elsi cesset actio 

ob rem liepositam , esse ta- 
ul bonorum raptorum actio- 
I ^ola non minima differenlia 
ater eum qul ciam facit el 

qul raplt; cum iile celet 
■ deiictum , hic publicet, et 
BB etiam publicum adrolttat. 
Blf Igitur interesse sua uel 
lee docebit, debet habere ui 
inim raptorum actionem.»— 

locum (SS-^-^)« Quem 
comiptum in Editionibus 
laa» e Cuiacii consilio ita 
I, Bt distinguendi interpun- 
[nerationem, praeterea ni- 
mnerlm , sedem autem ui- 
kabeo, si et accepi, g. 24. 
r) IneUnatis typis indicaue- 
Jna de re conf. Cuiacium ad 
.h. t. (inOpp.T. I. p.205.) 



et ad Tit. Cod. DeposiU (in Opp. 
T. IX. p. 321. et T. X. p.936.) 
Adde scriptores apud SehuMn- 
gium Not.ad Dig. ed. SmaUenburg» 
allegatos. Neque me fligit , Husch- 
kium(\, I. p. 205.) etiam graulorem 
hanc coniecturam proposulsse : 
«... repromisi. Si «ero pretium 
« d. n. q. m. accepi , utilios dicen- 
« dum est» rel. Quod Idcirco non 
placet, quia eam putoUlplanimen- 
temfulsse, ut, sl quis pretium prae- 
miumue depositl non quasi mer- 
cedem accepisset, etiam 6ulpa in 
deposlU actionem ueniret, acpro- 
pterea furU quoque Is, apud quem 
deposltum esset, agere posset. 
Dicit autem «non quasi merce- 
dem», quoniam, sl uera merees In- 
teruenlret , In locationem tota res 
transiret. Conf. L. 5. gS* ^- ^^* 
CommodaU. L. 1. S* 9* Deposlti. 
L. 14. SS- 17* 3. De flirtis. De 
illo remuneratlonum genere, quod 
medium tenet ioter meram dona- 
Uonem et iustam mercedem, uide- 
sis L.19.S.1. L.27. L. 34.S1- 
De donaUonibus. L. 25. S* ^^* ^^ 
hered. pet. L. 52. pr. De donat. 
Int. V. et V. L. 194. De V. S. — 
Caeterum si cul forte in contextu, 
qualem nos exhibuimus, in uerbis 
« UUIiusdicendum est » rel. durior 
esse transitlo uldeatur, non tam 
Ulpianus, ut oplnor, quam Com- 
pilatores accusandl erunt. Conf. 
denique Basil. T. VII. p.400. 



552 Cap. I. De iure cdussae TuUianae. 



Actioaib.r. furtl actio'^). Diuersam autem rationem obtinuisse, ubi 

lCtoraa B. 

prMcepta. ^^ dafMio dato ageretur, nemo auctor est. 

Post annum, quo experiundi potestas fuit, nonnisl 
in simplum actio datur^^). Heredi perinde ac defuncto 
datur, in heredes caeterosque successores numquam, 
ne in id quidem, quod ad eos peruenit, quoniam con- 
dictio furtiua et reliquae uulgares actiones suf&cere 
uidentur *0. 

Yidendumque illud est: Si seruus commlserit quod 
in hoc iudicium uenit, eius serui nomine perinde atque 
iki caeteris delictis noxalis actio datur^"), ut libema 
domino sit aut quadruplum soluere aut seruum noxae 
dare. 

Enimuero non certi serui solum, sed etiam familiae 
nomine noxale hoc iudicium reddi solet. Quo consti- 



25) d. L. 2. S« 24. h. t. Neque 
Inepte SchuUingius ad h. I., allata 
L.1.S.33. De ul, iDfert simllitudl- 
Dem ioterdictorum de ui Id recu- 
peraodis rebus , quas actor, quum 
dellceretur, Id fundo babuit. CoDf. 
h, sup, Lib. II. p. 298. seqq. 

26) Gai, III, 209. (sup. DOt. 6.) 
pr. I. h. t. L.2.S.13. (not. 18.) 
L. 4. S- 8. b. t. LL. 2—5. C. eod. 

27) L. 2. S- ^- h. t. (f Haec 
u actlo heredi caeterisque succes- 
K soribus dabitur. Aduersus bere- 
«des autem uel caeteros succes- 
«sores noD dabitur, quia poeDalls 
«acllo Id eos dod datur. Ad tamen 
ff Id id , quod locupletlores factl 
tfsuDt, daridebeat, uideamus. Et 
«ego puto ideo Praetorem Don 
« esse polllcitnm In beredes Id Id, 
«« quod ad eos perneDlt , qula pn- 



« tanlt fluffieere condleUonem.»-' 
Conf. L. 111. S-i-DeR. I. 

28) L. 2. pr. h. t. (snp. p. 5i4.) 
L. 4. C. h. t. (Dioclet, et Jfoxtm.) 
«De bis, quae senius alieniu 
« nesclente domino ul rapuissedi- 
«cltur, Intra annum in quadra- 
« plum ul bonorum raplomm, et 
« post In slmplum dominus elusDO- 
«xall actione apud competenteo 
«iudicem conuenlri potest.» - 
Gai, IV, 76. « CoDStltntae sant 
« autem noxales actlones aut l^ 
« gibus aut edicto : leglbus, ueioi 
« furii lege XII. tabnlarum, daooi 
«iniuriae lege Aquilia; edlcto 
«Praetorls, uelut iniurianini e^ 
«ui bonorum raptorum.» CoDf- 
S. 4. I. De noxal. act., iblgue 
Schraderum. 



j(. i. De actionis iure et fonnula. 



553 



tuto In eo quidem est caussa aetoris facilior, quod non f^^^ ^^' 
necesse liabet ostendere, qui slnt ex famllia homlnes, p»*'*p^ 
qni rapuerunt damnumue dedernnt, et quod famiiiae 
uomen latius patet, atque praeter seruos, qui uere sunt 
eius qui conuenitur, etiam omnes comprehendit, qui in 
ministerio sunt, siue Ilberos slue seruos^): simul autem 
is quicum agitur hactenus subleuatur, ut etiamsl plures 
nocuerint, semel tantum quadrupli condemnetur^^), et, 
sl noxae dare maluerit, non totam familiam, sed no- 
centes tantum dare debeat^'). 

Caeterum constat, eum, qul hac actlone tenetur, 
slmul etlam publlco iudlclo lege luHa de ul siue prl- 
uata siue publica obstringi ^^). Nec tamen priuata, qua 



29) L. 2. 8* 14* h* ^- ^ Haee 
« aeUo eUani ramiliae nomiDe com- 
«peUt; Don imposlui necessiute 
« oetendendl , qul flont ex familia 
cbomlnes qni rapueiHDt uel eUam 
cdamnomdederunt. Familiaeau- 
tften appellatlo seruos continet, 
« boe est , eos , qui in ministerio 
crant, etiimsi liberl esse propo- 
c Bantnr uel alieni bona fide nobls 
«seruientes.» Conf. sup. Lib. II. 
p.908. Innota. Adde L. 25. g. 2. 
De aedil. ed. De priore parle d'- 
8. 14. eonf. L. 3. g. 2. De publi- 
canlf. 

30) L.2.8.15.b.t. «Haeactio- 
« B6 non poto posse actorem sln- 
« ialomm seruorum nomine age- 
«re adoersus domlnum eorum, 
« qnla sofficitdorolnum semel qua« 
«draplam offerre.» Gonr. L. 1. 
pr. (. 2. Si fam. ftir. fe. di. 



31) L. 2. S' !<(• b- t. « Ei bae 
« actione noxae deditio non toUus 
o familiae , sed eorum tantum uel 
« eius , qui dolo fecisse comperie- 
« tur , fieri debet. » 

32) S. B. I. De pu. iud. « Item 
« lex lulla de ui publica seu pri- 
« uata aduersus eos exoritur , qui 
«uim uel armatam uel sine armis 
« commiserint» rel. L. 3. g. 2. Ad 
leg. lul. de ui pu. (SiareianutJ 
«Ineadem caussa sunt, qui pes- 
«simo exemplo conuocata sedi- 
«tlone uillas expugnauerint, et 
« cum telis et armis bona rapue- 
« rint.» — L. 2. Ad leg. lul. de 
ui pri. (Seaeuola,) «Hac lege te- 
« netur , qui conuocatis hominibus 
« uim feeerit, quo quis uerberare- 
« tur pulsaretur , neque homo oc- 
« cisus erit.» (Ad litteraro paene 
iisdem uerbis uUtur Ulpianiii In 



554 Cap. L De iure caussae TuUkmue. 
Actio ai b. r. dc agituF , peFsecutio propterea , quod publicae quae- 

ICtontni R, 

praecepu. stioui praeiudicium fiat, impeditur, quamuis fuerit quae- 
situm^^) et secundum quorundam opinionem a D. Pio 



L. 10. £. 1. Ad leg. lui. de ui pu. 
De homlne occiso conf. L. 1. pr. 
SS- 2- 3. Ad leg. Corn. de sict.) 
L. 3. (Maevr,) « Nec Interest libe- 
«ros an seruos, et >uos an alienos 
oquls ad uim faciendam conuoca- 
«uerit. S* ^* Nec minus hi, qui 
« conuocati sunt , eadem lege te- 
«nentur. S* ^* ^od si nulli con- 
«uocati nullique pulsatl sint, per 
« iniuriam tamen ei bonis alienis 
«quid ablatum sil; hac lege te- 
« nerl eum, qui id fecerit.» — Sl- 
mlliter cum interdictis de ui ludi- 
cia publica concurrunt. PauUi 
R. S. y, 26, 3. « Lege lulia de ui 
« prluata tenetur qui quem arma- 
« tisbominibus possesslone, domo, 
«uilla agroue deiecerit, expugna- 
«uerit, obsederit, cluserit, idue 
«utfieret bomines commodauerit, 
«locauerit conduxerit» rel. L. 5. 
Ad leg. lul. de ui pri. « Si quis 
« aliquem deieclt ex agro suo ho- 
«minibus congregatis sine armis, 
«uis priuatae postulari possil.» — 
L. 11. S* 1* I^c aecusationibus. 
(Macer.) «Liberl libertique non 
« sunt prohibendi , suarum rerum 
« defendendarum gratla , de facto 
« parentium patronorumue queri : 
« ueluti si dicant, ui se a posses- 
• sione ab his expulsos, scilicet 
« non utcrimen uis eis intendant, 
«sed ut possessionem recipiant.» 
rel. L.un. C.Quan. ciu. act. crim. 
praeiud. (seq. not. 33.) L. 3. S- ^- 



Ad leg. Corn. de sica. (Mareianus) 
«Item is cuius famllia seiente eo 
« adipiscendae reciperandae pos- 
« sessionis caussa arma sDmpserlt, 
«... Senatusconsulto poena legis 
«Corneliae punitur.» — Gonf. L. 
152. pr. De R. 1. (UlpianuB.) m Hoe 
« iure utimur, ul quicquid omnioo 
« per uim fiat, aut in uls publieie 
«aut in uis priuatae erimen io- 
« cidat. » 

33) L. 2. S* 1. h. t. «Hoc edicto 
«contra ea, quae ui commtttuntiir, 
«consuluit Praetor. Nam st qoif 
«se uim passumdocere possit, pa- 
blico iudicio de ui potest expe- 
«riri, neque debere pabUco iu- 
«dicio priuata acUone praeiudi* 
« cari, quidam putant. Sed utiliui 
« uisum est, quamuis praeiudiciom 
«legi luiiae de ui priuata fiat, oi- 
« hilominus tamen non esse deoe- 
« gandam actlonem eligentibos 
« priuatam persecutionem.» L. 15. 
De accusationibus. (Ulpianus Ub. 
56' ad Edictum) «Ineum, cuius 
«dolo malo hominibus coaclis 
«damnlquid datum esse dicalur, 
« non debetcogi actor, omissa acti* 
«one ciuili crimen intendere.» ' 
L. 4. De publ. iud. (PauUus) «Id- 
«terdum euenit, ut praeiudiciain 
«iudicio publico Oat: sicut in 
« actione legis Aqulliae et furti ft 
VI ui bonorum raptorum et ioter- 
« dicto Unde ui et de tabuUs tesli- 
« menii exhibendis: nam in hi* 



g. i. J)e actimis iure et formuta. 555 



de proprietatit possessionisque iadiciis etiam aliter con- ^^^l ^ 
stitiitiini^^). 



. r 
IClonini ■ 
praMspl». 



« de re famlliari agitur.» — L. 3. 
De pri. del. (VlpianuM) « Si quis 
« aelioneiD, quae ex inalefielis ori- 
«tur, nelit exequi, si quidem pe- 
« euDlariter agere uelit ; ad iua or- 
« dinartom remittendos erit , nec 
« eogenduf erlt in crlmen SDbfCri- 
« bere. Enimnero si extra ordlDem 
«eiuf rei poenam exerceri uelit, 
« tunc f ubscribere eum in crlmen 
«oportebit.» — L. 7. S* ^* ^^ 
iniuriif. (Ulpianus) «Si dicatur 
«bomo inluria occisuf , numquid 
«non debeat permlttere Praetor 
«priuato iudiclo legl Corneliae 
« praeiudicari ? idemque et si ita 
« qolf agere uelit , quod tu uene- 
«mim dedisH hominiM oceidendi 
meauita? Rectiuf Igitur fccerit, fi 
c huiasmodi actionem non dederit. 
« Atquln solemus dlcere , ex qul- 
«bus caussls publica sunt iudicia, 
« ex hls caussis non esse nos pro- 
«hibendos, quominus et priuato 
«agamuf. Est boc uerum, sed 
«ubi non prlncipallter de ea re 
«agltur» quae babet publicam exe- 
«cutlonem. Qutd ergo de lege 
« Aqullia dlcimus? nam et ea actio 
« principallter boc coDtlnet» homi- 
tinemoecisum: non principaliter, 
«nam Ibi priDcipaliter de damoo 
«agitor, quod domioo datumest; 
«al inaclioDe iDlurlarum de ipsa 
« eaede uel ueDeoo, ut uindicetur, 
«nonut damoum sarciatur.» rel. 
L. OD. C. Quao. ciu. act. crim. 
praeind. (Impp. ValemtiGraiian, 



et UalenU) « A plerlsque Pruden- 
«tium generaliter definitum eft» 
« Quoiief de re familiari et ciuiUf 
« et crlminalif competit actio, utra- 
«que licere experiri, fiue priuf 
« crimlnalif f iua eluiiif actio mo- 
«ueatur; nec fi ciuiliter fuerll 
«actum, crimlnalem pofse con- 
«suml; et simlllter e contrario. 
« Sic denique et per uim de pos- 
«fessione deiectus, si de ea re- 
«cuperanda interdicto Unde ol 
«fuerit usus, non probibetur ta- 
« men etiam lege lulia de ul publi- 
« co ludicio instituere accusatio- 
« nem. « rel. — Adde L. 3. C. De 
lege Aquilia. L. 7. C. Ad leg. lul. 
de ul pu. L. fi. De furtls. L. 1. 
S. 1. De incendio rulna. — Conf. 
Huschkium I. I. p. 188. seq. 

34) L. 5. S. 1 . Ad leg. lul. de ui 
pu. OHarcianut) «81 de ul et pos- 
«sessione uel dominio quaeraiur, 
« aDte cognosceDdum de ui , quam 
«de proprletate rei D. Pius r^ 
« noiv^ r^v BiaadX<ov , id est, 
«uDluersltati Tbessalorum rescri- 
«psit. Sedetdecreuit, utprius de 
« ul quaeratur quam de lure do- 
«mlDii siue possessioDls.» Coof. 
L. 37. De ludiciis. — Sed recte alll 
moDueruDt , dod de agendi sed de 
cognotcendi ordiDe bb. II. prae- 
cepta dari. Coof. etiam L. 1. C 
De appellatioDibus. L. 7. C. Ad 
leg. lul. de ui pu. , et SchuUin- 
gium in Not. ad Dig. ed. Smallen- 
burg, ad d. L. 37. rum scrlptorl- 



Aciin ui b. r. 
ICloram R. 
prMoepta. 



556 Cap* L De iure caussae ThUUanae. 

Actio ui bonoram raptorum earum numero est, qui- 
bus quicunque suo nomine damnatus pactusue esset, 
Infamia notabatur^^). 



bus lllic et apad HofnmeHium alle- 
gatts. — Caetenini Inf^rius ultro 
apparebit , cur tam curioae et tot 
fragmentls in medlum prolatls hh. 
noti832 — 34. rationem lllam, quae 
Inter publica ac priuata iudicia In 
boc lure intercessit, persecuti 
slmus. 
35) L. 1. De his qui not. Infa. 



L. 4. S* 5. eod. (Ulpiamu) « Item 
« sl qul furti , ui banorum rapto- 
«mm, Inluriarum, de doio malo 
«suo nomine damnatus paetusue 
«erlt, slmlli modo Infames sunt.» 
L. 2. G. eod. S- ^* !• Do poenii 
tem. litig. Gai. IV , 182. L. 7. De 
pu. iud. L.56.Prosocio. 




S. 2. 
De actionis iure et formulu. — CotUrouerHae. 

Qaae adhuc in medluin protulimus, sunt Gaiiy UU' 
jrfoiii, PauUi de hoc lure praecepta, qualia per IK- 
gestorum maxime composltores transmlasa aecepimus. 

Quae tamen quam procul abslt ut ex uetere illo 
Jf. LucuUi edlcto elusue aetatis aut lltteris aut usu 
forensi consulta et exqulsita ad lurisconsultos nostros 
peruenerlnt, nlhll magis argumento est quam graues 
eorum, quos nominaul, etaequalium dissensiones, qua- 
rum uel In breui illo Digestorum Titulo uestigia licet 
animaduertere. Quld ergo est? quum in Interpretando 
Edicto atque in prlmarils qulbusdam eius luris partibus 
uersentur, non potest earum cognitlo In exploranda 
huius ludicil actionisque ratione ac progresslone inu- 
tills esse. Alia quaedam, nobis potius dubla atque in- 
certa quam apud Romanos controuersa, eadem dlspu- 
tatlone facUI negotlo coniungentur. 

lam prlmo loco quod secundum Ulpianum supra d« t«. ,^o1q 
scripslmus ^) , In hoc iudiclo, siue de damno dato siue 
de bonls raptis agatur, requlrl, ut aut ui aut homini" 
fnu coactis res gesta sit , neutrum autem sufficere, nisl 
etlam dolo malo sit gesta: haudquaqnam uidetur om- 
nlbus placulsse. Nam statlm In L. 4. §. 6. eiusdem ti- 

l)p. 5 47. 



558 Cap. I. De iure caussae TuUianae. 



tnalo.' 



Dev*. ,,doio tuli iHgestortim^) lurisconsultus quidam, haud magno 
certe temporis interuallo ab Ulptano seiunctus, diuer- 
sam prorsus tam Edlcti quam formulae Interpretatlonem 
proponit, in eoque maxime consistit, ut uerba «cfo/6 
malo * a uerbis « damnum factum esse ■* ei « bom 
rapta esse * auellat atque cum uerbis « coactis hominU 
bus* coniungat; quinetiam insignem quandam Inter hoc 
edictum et alterum illud, quod est de damm dolo malo 
in turba dato^ diuersitatem In eo Intercedere affirmat, 
quod ibi ipsa orationls necessitate, deficiente uidelicet 
alio nerbo (quod grammatice uerbum dicimus), uocc 
« dolo malo * cum uerbo « factum esse * coniungantur. 
Cui consentaneum est, una cum vv. « dolo malo * etiam 
w. Mcoactis hominibus^ a w. nbofia rapta esse* 
plane seiungi et solls w. « damni quid factum esse * 
tota attribuP). 



2) « Si quts aduentu suo turbam 
«concltault uel coDtraxit, ue! cla- 
« more ue! facto aliquo , uel dum 
«crlminatur aliquem uel miseri- 
« cordiam prouocat : si dolo malo 
«eius damnum datum sit, etlam 
«sl non liabuit consilium turbae 
« cogendae , tenetur. Verum est 
« enim , dolo malo eius In turba 
« damni quid datum : neque enlm 
«exigit Praetor, ut ab ipso sit 
«turba coDuocata, sed boc, ut 
«dolo alicuius in turba damnum 
«datum slt. Eritque haec difTe- 
« rentia inter hoc edlctum et supe- 
«rius, quod ibi de eo damno 
«Praetor loquitur, quod dolo 
«malo hominibus eoactis datum 
« est, oel raptumetlam non coactis 



« homlnibos. At hlc de eo damno, 
« quod dolo malo in turba datuni 
«est, etiam sl non ipse turbam 
« coegit, sed ad clamorem eius uel 
«dicta uel misericordiam turbi 
« conlracta est, uel si allus contra- 
«xft, uel ipse ex turba fuit. » 

3) Conf. etiam L. 195. S* 3. De 
V. S. (Vlpianus lib. 46. ad Edi- 
ctum) «... alia autem parte EdicU 
«(familiae nomine) omnes serai 
«cuntinentur, ut de hominibiis 
« coactis et ul bonorum raptorum; 
«Item redbibltoria . . . et Inter 
«dicto Unde ui» rel. L. 2. g. 10. 
h. t. « Caeterum neque furti actlo 
«neque lefis Aquiliae contributae 
«(de hoc uerbo conf. Sauinium, 
« Syst. de R. R. T. t. p. 245. ooi. 



S* 2. De acf.iureetformr. — Cantrouersiae. 559 

Bx qno perspicumn esi , ad damna data diffieilius !>• v „Ma 

nialo '* 

reddi hoc iudicium, ad bona rapta quodammodo facl- 
lius. Nam qui de uerborum structura, ut modo dixi, 
sentbrent, necesse est de iure ita statuerbit propter 
damnum datum in hoc iudicium uenire neminem nisi 
qui hominibus coactis damnum dedisset et ad Id ipsum 
dolo malo homines antea coegisset: contra de bonis 
raptts hoc ludicio obstringl, quicunque bona quouis 
modo rapuisset, ut praeterea neque de hominibiu 
eoactts neque de dolo malo neque de ui quaereretur. 
Quo quldem posteriori loco in uerbis fortasse magis 
qoam in re dissensio uersabatur; quid enim mirum, si 
ipsi nocabulo rapere inesse uim quispiam statuerit?'^) 
Profecto ne illud quidem plane incredibile est, etiam 



z .) «sont In hoc Edicto , licet in- 
« terdiim communes sint curo hoc 
«Edieto. Nam lulianus fcribit, 
«euro, quiuirapii, furem esse 
« Improbiorem ; et H quid damni 
•eoa^is haminibut dederit^ uti- 
« que etlam Aquilia poterit tenert.» 
Conf. L. 2.8S*1*3- 1>« pri.del. — 
Sed quam late manauerit illa 
oplnlo, in bonU raptis nlm solum, 
non homlncf coactos spectari , de- 
nique omne furtum , dummodo ui 
•Ucommlfsum,hacacUone ui bono- 
mm raptorum tenerl ; argumento 
funt haec quoque loca : L.48. g.T. 
De flnrtlf. (Vlpianus llb. 42. ad 
Sablnum) « Cum fur rem furtluam 
«uendldlsset, elque nummos pre- 
«til domlnusrei per uim extorsit ; 
«furtum eum nummorum fecisse, 
«recte responsum est : Idem eiiam 
«ol bonomm raptorum actione te- 



«nebltur» rel. — L. 6. S- 2* De 
re lud. (Ulpianut) «Qul iudlcatl 
«bona auctorltate sua distraxlt, 
« furti actione et ui bonorum ra- 
«ptorum el tenetur.» — L. 91. 
eod. (Labeo) « Sl quls , quum sci- 
« ret quld sibi subrlpl , non pro- 
«hlbult, non potest furtl agere. 
^Paullui: Immo contra; nam al 
«qul scit sibl rapl, et, qula non 
«potest prohibere, quieuit, furtl 
« agere potest. At sl potult prohl- 
« bere nec prohibnlt , nlbilominns 
«furti aget.» rel. 

4) L.3. S*5. Delncendio ralna. 
(Ulpianue libro 56. ad Edi4;tum) 
«Aliud aulem esse rapi, allud 
«amouerl, palam est: slquidem 
«amouerl aliquld etiam sine ui 
« possit ; rapl autem slne ui non 
« potest.» 



S60 Cap. I. De iure caussae TtMianae. 

D«T>.^.doio dolum inesse quosdam existimauisse, ut adeo iiegarenl 
rajniUse eum, qui forte rem siiam ab aliquo ui ab- 
stuli^set ^). 

Verumenlmuero quis est Ulpiani hic aduersarli» 
atque auctor alterius diuersaeque doctrlnae? 

Nempe inscriptio d. liCgis 4. eundem Ulpiamm de- 
monstrat, eundemque Ulpiani librum 56. ad Edicium 
continet, ex quo d. h. 2. cum priori illa, quam antea 
proposuimus, iudicii ratione liausta esse uidebatur. 

Itaque Hiischkitis^) ^ quum in animum inducere non 
posset, adeo Ulpianum nostrum In eodem llbro slbi 
repugnare, negauit, omnla, quae in d. §. 6. disputan- 
tur, ab Ulpiano profecta esse. Quem ita sequor, nt 
coniiciam, qnae in d. §. 6. inueniuntur contrarla illi L 
2., aut ab allo lurisconsulto esse scripta, tum in com- 
ponendis Digestis huic §. 6. Inserta, aut ab ipao qui- 
dem Ulpiano ex alio cuiusdam lurisconsultl libro re- 
lata, sed excerpendi ratione in propriam Ulpiani sen- 
tentiam conuersa esse. Denique ne eum quidem plnne 
deridendum esse arbitror, qui sic existimauerit , Ipsum 
Ulpianum tali quodam modo uacillasse, ut, si inte^ 
eius libri copia esset, multo fortasse minus mlraremar. 

Ipsa autem, quam demonstraui, dd. fragmentomiD 
dissensio ne nimiam habeat offensionem, optlme con- 
sulemus, si propositum Edictum agendique formulftni 
cum Ulpiani interpretatione , quae in d. L. 2. habelur. 

5; Nihil quidem eiusmodi inue- in L.2i.S§.3.4. L. 2.1. U^ 

nitur tn dd. L. 2. g. 18. b. t. ct g. 7. L. .50. g. 2. l>^ farth. 
S. 1. I. h. t. (snp. not. 12.) Sed G) i. I. p. 195. 

iniicnitur <n fiirto lamen, iieliitl 



.■•| 
/«1 



i 



g. 2. De act\ iure etfarm\ — Cantrauersiue. 561 

deniio ob oeulos ponamus, et. quam facilem ac paene d.v .m* 

malo." 

dfeui necessariam praebuerit dissensionlbus occasio- 
nem, exemplis aliquot doceamus. 

Vlpianus posteaquam de uerbis illis Edictl bl cui 

DOLO MALO HOMINIBUS COACTIS DAMNl QUID FACTUM rcl. 

In §§• 2 — 6* d. Legis 2. ita disseniit, ut prius vv. dolo 
malOy delnde w. hotnttiibus coactU separatim expla- 
naret, deinceps In §. 7. sic pergit scrfbere: 

« Item si proponas , solum damnum dedisse , non pu- 
«to deficere uerba: hoc enim quod ait homiuUnis 
• coactiSy sic accipere debemus: etiam hominibus 
ncoactiSy ut, siue solus uim fecerit, siue etiam ho-*- 
«minibus coactis, uel armatis uel Inermibus, hoc 
«Edlcto teneaturO* 

Ex quo efficltur, ut hac actione teneatur quicunque 
aut dolo malo aut hominibus coactis damnum dederit 
bonaue rapuerit. 

Quid autem sl quis ui quidem, at sine hominibus 
coactis damnum dederit, nonne tenebitur? Utique te- 
nebitur, quia doli mali mentio (sic ait Ulpianus In 
seq* §. 8.) hic et uim in se habet; namy Inquit, gui 
uim facity dolo malo facit^)^ non tamen qui dolo 
malo facity utique et ui facit. 

Audio; prospectum est omnibus, quae ui sunt ad- 
missa (etiam sine coactls hominibus), ut teneantur. 



7) GenuiDam hanc fraginenU 8) Conf. L. 14. S* ^3. Quod 

leetionem Sauinius I. I. p. 127. met. ca. (Ulpianus.) « Eum , qui 

seqq., Heitii coniectura usuf , e «mctum facit, et de dolo teneri 

Flareniinae et Vulgatae mendls « certum eft (et ita P