(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Natuurwetenskappe Graad 8"

Natuurwetenskappe Graad 8 



By: 

Siyavula Uploaders 



Natuurwetenskappe Graad 8 



By: 

Siyavula Uploaders 



Online: 

< http://cnx.Org/content/colll049/l.l/ > 



CONNEXIONS 

Rice University, Houston, Texas 



This selection and arrangement of content as a collection is copyrighted by Siyavula Uploaders. It is licensed under 

the Creative Commons Attribution 3.0 license (http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/). 

Collection structure revised: September 12, 2009 

PDF generated: February 6, 2011 

For copyright and attribution information for the modules contained in this collection, see p. 160. 



Table of Contents 



1 Kwartaal 1 

1.1 Energie om te begin 1 

1.2 Huidige energiebronne 4 

1.3 Huidige energiebronne 11 

1.4 Hidro-elektriese krag 17 

1.5 kernkrag 19 

1.6 Toekomstige energiebronne 21 

1.7 Elektrisiteit 23 

1.8 Elektriese stroombane 27 

1.9 Elektriese taal 36 

1.10 Elektriese eenhede 39 

1.11 Hitte en temperatuur 43 

1.12 Lig 46 

1.13 Refraksie van wit lig 56 

2 Kwartaal 2 

2.1 Waarvan alles gemaak is 59 

2.2 Boustene van materie 61 

2.3 Faseverandering in materie 64 

2.4 Kristalle en oplossings 68 

2.5 Atome 71 

2.6 Molekules 73 

2.7 Elemente en verbindings 75 

2.8 Metale en nie-metale 84 

2.9 Verbindings en mengsels 86 

2.10 Skeiding van mengsels 89 

3 Kwartaal 3 

3.1 Prehistoriese lewe 93 

3.2 Fossiele 94 

3.3 Lewe op aarde 99 

3.4 Oorlewing: habitat 103 

3.5 Diere is aangepas 107 

3.6 Plantaanpassings 113 

3.7 Volhoubaarheid 118 

3.8 Volhoubare aktiwiteite 120 

3.9 Wereldbevolking 121 

4 Kwartaal 4 

4.1 Die ekologiese sisteem 125 

4.2 Verskillende ekostelsels 129 

4.3 Die rol van plante in die ekostelsel 134 

4.4 Ekologiese verwantskappe 141 

4.5 Spesiale voedselverhoudings 144 

4.6 Ekotoerisme 147 

4.7 Die rol van water 148 

4.8 Ekologiese probleme 153 

Attributions 160 



IV 



Chapter 1 

Kwartaal 1 



1.1 Energie om te begin 1 

1.1.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.1.2 Gr aad 8 

1.1.3 ENERGIE: ELEKTRISITEIT, ENERGIE, WARMTE EN LIG 

1.1.4 Module 1 

1.1.5 ENERGIE OM TE BEGIN 

Ons energie kom hoofsaaklik vanaf die son en word dan in allerhande vorme aan ons beskikbaar gestel. 
'n Paar Energiefeite 

Energie is die vermoe om werk te doen. Ons meet energie in joule (J). 
Ons kry twee hooftipes energie: 

Ons noem die energie van aksie en beweging KINETIESE energie. 
Ons noem die energie van posisie POTENSIeLE energie. 
Energie kom ook in verskillende vorms voor, byvoorbeeld 

chemiese energie wat vanaf chemiese stowwe soos petrol, olie, gas, batterye en kos kom; 
elektriese energie wat vanaf elektrisiteit kom; 
klank-energie wat vanaf luidsprekers kom; en 

stralingsenergie wat vanaf lig en hitte kom. Die son is ons grootste bron hiervan; 
kernenergie word weer gestoor in die kern van 'n atoom. 
Energie kan nie geskep of vernietig word nie, maar slegs van een vorm na 'n ander omgeskakel word. 

1.1.5.1 Aktiwiteit: 

1.1.5.2 Om die verskillende vorms van energie te kan identifiseer 

1.1.5.3 [LO 2.1, 2.2, 2.4] 

Opdrag 1: 

Dui op die volgende lys aan watter energievorm elke keer verteenwoordig word. 

1. Motorbattery 

2. ParafRenstofie 

3. Opwenkarretjie 



1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20515/l.l/>. 



2 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

4. Haardroer 

5. Skietrekkie 

6. Radio 

7. Kos 

8. 'n Plantjie wat groei 

9. Brandende kers 
10. Kernkragsentrale 

Assessering van Energievorme 

Kon jy die korrekte energievorm aanwys? 
[LO 2.2] 

1.1.6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike OndersoekDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike 
verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te 
ondersoek en probleme op te los. 

Dit word bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike KennisDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis 
toe. 

Dit word bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan oproep; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 
LU3 

Wetenskap, Omgewing en die GemeenskapDie leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband 
tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon. 
Dit word bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 

1.1.7 Memorandum 
MINIMUM INHOUD 

1.1.7.1 MODULE 1 

Energie is die vermoe om werk te doen. Ons meet energie in joule (J). 

• Die mens gebruik energie om: 

• homself aan te dryf vir al sy bewegings en aktiwiteite 

• vir hitte en gerief 

• om sy uitvindsels en masjiene aan te dryf sodat sy werktake makliker is. 



Ons kry twee hooftipes energie: 



• Ons noem die energie van aksie en beweging KINETIESE energie 

• Ons noem die energie van posisie POTENSIeLE energie 

Energie kom ook in verskillende vorms voor, byvoorbeeld: 

• Chemiese energie kom vanaf chemiese stowwe soos petrol, olie, gas, batterye en kos. 

• Elektriese energie kom vanaf elektristeit. 

• Klankenergie kom vanaf luidsprekers. 

• Stralingsenergie kom vanaf lig en hitte. Die son is ons grootste bron hiervan. 

• Kernenergie word weer in die kern van 'n atoom gestoor. 

• Energie kan ook van een vorm na 'n ander omskep word soos wat julle in Gr. 9 sal leer in die eenheid 
oor ENERGIE, KRAGTE EN MASJIENE. 

• Omskakelings vind gewoonlik plaas van een vorm na 'n ander volgens die wet op die BEHOUD VAN 
ENERGIE. Herman Helmholtz (1821-1894) was die persoon wat die wet oor die BEHOUD VAN 
ENERGIE ontwikkel het. 

• Dit bepaal dat ENERGIE NIE GESKEP OF VERNIETIG KAN WORD NIE. 

• Dit kan slegs van een vorm na 'n ander oorgeskakel word. 

• In die leerders se voorbeeld sal dit dus soos volg verduidelik moet word 

AKTIWITEIT 
OPDRAG 1: 

1. Motorbattery - CHEMIESE NA ELEKTRIESE 

2. Parafienstofie- CHEMIESE NA HITTE 

3. Opwenkarretjie - POTENSIELE NA KINETIESE 

4. Haardroer - ELEKTRIESE NA HITTE 

5. Skietrekkie - POTENSIELE NA KINETIESE 

6. Radio - ELEKTRIESE NA KLANK 

7. Kos - CHEMIESE NA KINETIESE 

8. 'n Plantjie wat groei - STRALING NA KINETIESE 

9. Brandende kers - CHEMIESE NA LIG EN HITTE 

10. Kernkragsentrale - KINETIESE NA ELEKTRIESE 

• Vir die gr. 8 leerders behoort dit egter aan die hand van 'n eenvoudige voorbeeld verduidelik te word. 

• Ons almal weet die gewone gloeilamp gee vir ons lig, maar 'n rukkie nadat dit aangeskakel is, kan 'n 
mens skaars aan die gloeilamp raak, so warm word dit. In een sekonde word sowat 100J elektriese 
energie omgeskakel na ligenergie EN hitte-energie. Die ligenergie is sowat 5J se waarde terwyl die hitte 
sowat 95 J. 

• Die energie-omskakeling is dus: 

• ELEKTRIESE ENERGIE NA LIGENERGIE EN HITTE-ENERGIE 
Die gloeilamp is dus totaal onekonomies!!! 

As jy verder dink, sal jy agterkom dat kos die mens se belangrikste ENERGIEBRON is. Hy benodig 
egter ook ander bronne, bv. elektrisiteit en brandstowwe.Dit bring ons by die volgende leereenheid. 



• 



• 



4 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

1.2 Huidige energiebronne 2 

1.2.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.2.2 Graad 8 

1.2.3 ENERGIE: ELEKTRISITEIT, ENERGIE, WARMTE EN LIG 

1.2.4 Module 2 

1.2.5 HUIDIGE ENERGIEBRONNE 

• Op die oomblik kom die meeste van ons energie van fossielbronne (steenkool, vloeibare petroleum, olie, 
natuurlike gas) en kernbronne. Fossielbronne is nie net onvervangbaar nie, maar raak al hoe minder 
en veroorsaak ook besoedeling. Dit is moeilik om jou 'n wereld sonder elektrisiteit in te dink, maar 
hierdie energiebron is onbekend in baie dele van Suid-Afrika en van die vasteland van Afrika. 

• Energie in Suid-Afrika word in verskillende vorme verskaf, waarvan die belangrikste elektrisiteit en 
vloeibare brandstowwe (van ru-olie en steenkool geraffmeer), steenkool en biomassa (vuurmaakhout) 
is. 

Die hoof elektrisiteitsopwekkingsbronne wat in Suid-Afrika gebruik word, is: 
verbranding van steenkool; 
hidro-elektrisiteit; 
kernkrag. 
S teenkoolverbranding en kragsentrales 

1.2.5.1 Aktiwiteit 1: 

1.2.5.2 Om steenkoolverbranding as bron te verstaan en te evalueer 

1.2.5.3 [LU 2.3, 2.4] 

Steenkool is tans die mees algemene bron van energie en dus van elektrisiteit, aangesien Suid-Afrika ryklik 
voorsien is van steenkoolreserwes. ESKOM (Afrikaans EVKOM) se steenkoolkragsentrales produseer omtrent 
90% van ons land se elektrisiteit. Ons het tans 18 sulke groot kragsentrales. 

Opdrag 1: 

Besoek Eskom se webruimte en vind meer uit oor hierdie tipe kragopwekking. 

Jy het veral inligting oor die basiese werking van so 'n tipiese sentrale nodig. 

Waarvoor staan ESKOM? 

Aan wie voorsien hulle elektrisiteit? 

Opdrag 2: 

Stel die verskillende stappe van die opwekkingsproses voor deur die volgende in die korrekte volgorde 
neer te skryf. 

Turbine draai die generator se rotor. 

Steenkool word verbrand. 

Stoom dryf die turbines. 

Elektrisiteit word met koperdrade weggevoer. 

Steenkool word fyngemaal. 

Water in pype word verhit totdat dit stoom. 

Die rotor is 'n elektromagneet wat elektrisiteit opwek. 

Steenkool word ontgin en vervoer. 

Opdrag 3: 

Voltooi die volgende vrae na aanleiding van inligting wat jy oor die proses verkry het. 



2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20527/l.l/>. 



1. Wat gebeur met die stoom nadat dit deur die turbines gedryf is? 

2. Hoeveel water benodig so 'n sisteem per dag? 

3. Noem een plek in Suid-Afrika waar jy al sulke hoe koeltorings gesien het. 

4. Noem enige ander afval wat tydens hierdie proses vorm. 

5. Is steenkoolverbranding as elektrisiteitopwekkingsmetode "skoon" in die natuur? 
Hidro-elektrisiteit 

1.2.5.4 Aktiwiteit 2: 

1.2.5.5 Om hidro-elektrisiteit as bron te verstaan en te evalueer 

1.2.5.6 [Lu 1.1, 1.2, 1.3] 

Ons land is eintlik 'n baie droe land. Ons het wel twee groot permanente riviere in ons land en ESKOM het 
twee groot hidro-elektriese kragstasies. Die een is naby die Gariepdam in die Vrystaat en die ander in die 
Van der Kloofdam naby Petrusville. 

Opdrag 1: 

Vind uit waar hierdie groot damme sowel as enige ander damme is en teken 'n kaart van Suid-Afrika om 
hul posisie te toon. 

• Beweging van water, veral afwaarts as gevolg van gravitasie/swaartekrag, gee aan die watermolekules 
baie energie. 

• Die vallende water draai 'n waterturbine en skakel die energie om na elektriese energie. 

• Water word dan gewoonlik teruggepomp en die proses word herhaal. 

• Hierdie energie-oordrag na die een of ander draai-meganisme is al meer as 2 000 jaar in gebruik. 

Opdrag 2: 

Lees op en / of besoek die internet en gebruik 'n soekenjin. Gebruik soekwoorde soos: "aqueduct" en 
"water wheel". Vind meer uit oor: 

Die waterwiel 

Akwadukte 

Gee terugvoer in groepe aan die klas. 

Assessering van Ondersoek en Insameling van Inligting 

Kon jy inligting kry oor die waterwiel en akwadukte, asook terugvoer daaroor gee? 

1.2.5.7 Aktiwiteit 3: 

1.2.5.8 Om hidro-elektrisiteit en steenkoolverbranding as bronne te vergelyk en so te evalueer 

1.2.5.9 [LU 2.2, 2.3] 

Opdrag 1: 

Voltooi die kolomme oor steenkoolkragsentrales en hidro-elektriese skemas ten opsigte van die 
aspekte soos aangedui in die eerste kolom. Besluit elke keer of dit 'n voordeel of nadeel is en merk die 
toepaslike kolom. 



Gevolgtrekking: 
Kernkrag 



Aspek 



Besoedeling 



Koste 



Werkskepping 



Reserwes 



Spoed van die proses 



Betroubaar-heid van bron 



Table 1.1 



Steenkoolkrag 


Voordeel 


Nad eel 



























Table 1.2 



Hidro-elektrisiteit 


Voordeel 


Nad eel 



























Table 1.3 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



1.2.5.10 Aktiwiteit 4: 

1.2.5.11 Om kernkragopwekking as bron te ondersoek 

1.2.5.12 [LU 1.2, 1.3, 3.1] 

Opdrag 1: 



Doen 'n projek oor "Kernkrag in Suid-Afrika". 

Deel die leerders in groepe sodat hulle inligting kan insamel oor kernkrag. Elke groep moet die volgende 
vrae aanspreek en terugvoering gee in die vorm van 'n plakkaat: 

Waar is Suid-Afrika se kernkragsentrale? 

Hoeveel elektrisiteit word daardeur gelewer? 

Aan wie voorsien Koeberg hierdie elektrisiteit? 

Watter gevaarlike mineraal word gebruik in die opwekkingsproses? 

Hoekom is afkoeling so 'n noodsaaklike komponent van hierdie kragopwekking? 

Is dit waar dat 25 trokke steenkool se verbranding dieselfde energie sal lewer as wanneer 'n golfbalgrootte 
uraan gesplit word? 

Besoek: 

www.eskom.co.za/nuclear.overview 

Opdrag 2: 

Hou 'n klasbespreking oor die waarde al dan nie van kernkrag. 

1.2.5.13 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike OndersoekDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike 
verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te 
ondersoek en probleme op te los. 

Dit word bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike KennisDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis 
toe. 

Dit word bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan oproep; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 
LU3 

Wetenskap, Omgewing en die GemeenskapDie leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband 
tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon. 
Dit word bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 

1.2.5.14 Memorandum 

Die hoofenergiebronne wat in Suid-Afrika gebruik word om elektrisiteit op te wek, is: 

• verbranding van steenkool 

• hidro-elektrisiteit 

• kernkrag 

STEENKOOLVERBRANDING EN KRAGSENTRALES 
AKTIWITEIT 
Opdrag 1 



8 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

Dit is tans die mees algemene bron van energie en dus van elektrisiteit, aangesien Suid-Afrika ryklik 
voorsien is van steenkoolreserwes. ESKOM se steenkoolkragsentrales produseer omtrent 90% van ons land 
se elektrisiteit. Ons het tans 18 sulke groot kragsentrales. 

ESKOM (Afrikaans EVKOM) - ELEKTRISITEITSVOORSIENINGSKOMMISSIE 

• Hulle voorsien elektrisiteit aan 95% van SA en meer as die helfte van Afrika. 

'n Steenkoolkragsentrale werk kortliks soos volg: 
Opdrag 2 





Steenkool word gemyn en vervoer 




Steenkool word fyngemaal 




Steenkool word verbrand 




Water in pype word verhit totdat dit stoom 




Stoom dryf die turbines 




Turbine draai die generator se rotor 




Die rotor is 'n elektromagneet wat elektrisiteit opwek 




Elektrisiteit word met koperdrade weggevoer 



Table 1.4 

Opdrag 3 

Die stoom wat die turbines dryf moet erens heen - dit moet gekondenseer word deur afkoeling - hiervoor 
het jy nog water nodig! 

Ongeveer 150 miljoen liter water per dag per stasie en dan gaan meeste verlore deur verdamping! 

Langs N2 buite Kaapstad is daar bv. afkoeltorings en elders in SA is daar nog voorbeelde. 

In die proses word egter afval gevorm - nadelige gasse soos swaweldioksied, koolstofdioksied en stikstodok- 
sied. Dit kan verbind met die vog in die lug en suurreen veroorsaak 

Steenkoolverbranding as elektrisiteitopwekkingsmetode is allermins "skoon" en op groot skaal is dit sleg 
vir die natuur as gevolg van die lugbesoedeling, suurreen en as wat die lug ingeblaas word. 

HIDRO-ELEKTRISITEIT 

AKTIWITEIT 

Opdrag 1 

Ons land is eintlik 'n baie droe land. Ons het wel twee groot permanente riviere in ons land en ESKOM 
het twee groot hidro-elektriese kragstasies. Die een is naby die Gariepdam in die Vrystaat en die ander in 
die Van der Kloofdam naby Petrusville. 




Figure 1.1 



Hidro-elektrisiteit word in die volgende stappe saamgevat: 

1. Beweging van water, veral afwaarts, as gevolg van gravitiasie/swaartekrag. 

2. Die val-effek gee aan die watermolekules baie energie. 

3. Die vallende water draai 'n waterturbine. 

4. Dit skakel die kinetiese energie om na elektriese energie. 

5. Water word dan gewoonlik teruggepomp en die proses word herhaal. 

Hierdie metode is skoon en kan oor en oor benut word, indien daar genoegsame watervoorrade is. Die 
effektiwiteit hang egter af van die hoeveelheid water en die spoed of afstand waaroor dit val! So 'n kragsentrale 
word gewoonlik aan die onderkant van 'n damwal of onderaan 'n waterval gebou. 

• Hierdie energie-oordrag na die een of ander draai-meganisme is al meer as 

• 2 000 jaar in gebruik. 

Opdrag 2 

• Besoek die internet en gebruik 'n soekenjin en gebruik soek woorde soos: "aqueduct" en "water wheel". 

• Die waterwiel 

• Akwadukte 



1.2.5.15 KERNKRAG 

AKTIWITEIT 4 
Opdrag 2 
Doen 'n projek oor "Kernkrag in Suid-Afrika" 



10 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

• Deel die leerders in groepe sodat hulle inligting kan insamel oor kernkrag. Elke groep moet die volgende 
vrae aanspreek: 

• Waar is Suid-Afrika se kernkragsentrale? DUINEFONTEIN NABY MELKBOS 

• Hoeveel elektrisiteit word deur dit gelewer? 6% + AAN ANDER LANDE 

• Watter gevaarlike mineraal word gebruik in die opwekkingsproses? VERRYKTE URAAN 

• Hoekom is afkoeling so 'n noodsaaklike komponent van hierdie kragopwekking? 

• DIE GEWELDIGE HITTE WAT GEPRODUSEER WORD 

• Is dit waar dat 25 trokke steenkool se verbranding dieselfde energie sal lewer as wanneer 'n golfbalgrootte 
uraan geslpit word? JA 

Besoek: 

• www.eskom.co.za/nuclear.overview 

• Mense se hare rys behoorlik as hulle aan kernkrag dink as gevolg van al die nare dinge van die verlede, 
soos die Tweede Wereldoorlog en Hirosjima, ens. 

• Suid-Afrika se kernreaktor sit noord van Kaapstad by Koeberg. Dit voorsien ongeveer 6,5% van die 
land se elektrisiteit. 

• Koeberg-kragstasie is die enigste kernkragstasie op die Afrika-vasteland. Koeberg bestaan uit 'n druk- 
waterreaktor met twee eenhede; elke eenheid ontwikkel 960 MW krag. Dit verteenwoordig sowat ses 
persent van die krag wat in Suid-Afrika ontwikkel word. 

• Koeberg voorsien die hele Wes-Kaap van elektrisiteit en voer sy surplusvermoe in die somer deur die 
nasionale netwerk uit na ander dele van Suid-Afrika, sowel as na ons buurland Namibie. 

• Hoewel Koeberg die enigste kernkragstasie in Afrika is, is daar 438 kernkraginstallasies regoor die 
wereld. Die meeste, naamlik 118, is in Noord- Amerika gelee en verskaf sowat twintig persent van 
Amerika se elektrisiteit. Van Frankryk se totale ontwikkelingsvermoe 

• kom 76,4 persent van kernkragstasies. Meer as sewentien lande maak staat op kerninstallasies om in 
minstens 'n kwart van hul totale elektrisiteitsbehoeftes te voorsien. 

• Ondanks die persepsie dat kernkrag aan die afneem is, is daar duidelike planne om kernkrag in China, 
Indie, die Republiek van Korea en Japan uit te brei. In 2000 is ses kernkraginstallasies aan elektrisiteit- 
snetwerke verbind en bouwerk aan drie nuwe kernreaktors het begin - een in China en twee in Japan. 
Hierdie drie bring die totale getal kernreaktors wat tans in aanbou is, op 31 te staan. 

'n Tipiese reaktor bestaan uit die volgende dele: 



Brandstof - Uraan (U) 

'n Moderator - wat prosesse verlangsaam - amper soos 'n remstelsel 



• Beheerstawe - dit sal reaksie kan stopsit 



Afkoelagent - wat hope hitte kan afkoel 

Beskermende omhulsel wat mense beskerm teen radioaktiewe bestraling - dikwels is baie beton hier 

ter sprake. 



Die proses werk soos volg: 



Die verrykte uraan word onder gekontroleerde omstandighede gesplit 

Die split van een atoom uraan lewer 10 miljoen keer meer energie as wanneer jy 'n atoom koolstof sou 

brand! 

Die kernreaksie gee geweldig baie hitte af 

Hierdie hitte skakel om na stoom 

Die stoom dryf 'n turbine wat op sy beurt weer 'n generator dryf 

Die stoom word weer gekondenseer en teruggepomp om weer af te koel vir hergebruik 



'n Meer gedetailleerde uitleg van die proses: 



11 

Die verrykte uraan word in klein deeltjies gevorm wat omhul word met lae koolstof en silikonkarbied. 

Hierdie lae vorm 'n inperker. 

Die brandstof kom in die vorm van balle wat elk 15 000 van hierdie omhulde uraandeeltjies bevat. Daar 

is 440 000 balle in die reaktor, waarvan 310 000 brandstofballe is. 

Die hitte wat as gevolg van die kernreaksies ontstaan, word verwyder deur heliumgas, wat die reaktor 

binnegaan teen sowat 500 °C, oor die reaktorbrandstof beweeg en die reaktor verlaat teen sowat 900 °C. 

Hierdie warm gas gaan dan deur 'n geslotekring-gasturbine wat 'n generator aandryf. Van die turbine 

keer die gas terug na die reaktor en die siklus begin van voor af. 




Figure 1.2 



1.3 Huidige energiebronne 3 

1.3.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.3.2 Graad 8 

1.3.3 ENERGIE: ELEKTRISITEIT, ENERGIE, WARMTE EN LIG 

1.3.4 Module 2.1 

1.3.5 HUIDIGE ENERGIEBRONNE 

• Op die oomblik kom die meeste van ons energie van fossielbronne (steenkool, vloeibare petroleum, olie, 
natuurlike gas) en kernbronne. Fossielbronne is nie net onvervangbaar nie, maar raak al hoe minder 
en veroorsaak ook besoedeling. Dit is moeilik om jou 'n wereld sonder elektrisiteit in te dink, maar 
hierdie energiebron is onbekend in baie dele van Suid-Afrika en van die vasteland van Afrika. 

• Energie in Suid-Afrika word in verskillende vorme verskaf, waarvan die belangrikste elektrisiteit en 
vloeibare brandstowwe (van ru-olie en steenkool geraffmeer), steenkool en biomassa (vuurmaakhout) 
is. 

Die hoof elektrisiteitsopwekkingsbronne wat in Suid-Afrika gebruik word, is: 
verbranding van steenkool; 
hidro-elektrisiteit; 
kernkrag. 
S teenkoolverbranding en kragsentrales 



3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20537/l.l/>. 



12 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

1.3.5.1 Aktiwiteit 1: 

1.3.5.2 Om steenkoolverbranding as bron te verstaan en te evalueer 

1.3.5.3 [LU 2.3, 2.4] 

Steenkool is tans die mees algemene bron van energie en dus van elektrisiteit, aangesien Suid-Afrika ryklik 
voorsien is van steenkoolreserwes. ESKOM (Afrikaans EVKOM) se steenkoolkragsentrales produseer omtrent 
90% van ons land se elektrisiteit. Ons het tans 18 sulke groot kragsent rales. 

Opdrag 1: 

Besoek Eskom se webruimte en vind meer uit oor hierdie tipe kragopwekking. 

Jy het veral inligting oor die basiese werking van so 'n tipiese sentrale nodig. 

Waarvoor staan ESKOM? 

Aan wie voorsien hulle elektrisiteit? 

Opdrag 2: 

Stel die verskillende stappe van die opwekkingsproses voor deur die volgende in die korrekte volgorde 
neer te skryf. 

Turbine draai die generator se rotor. 

Steenkool word verbrand. 

Stoom dryf die turbines. 

Elektrisiteit word met koperdrade weggevoer. 

Steenkool word fyngemaal. 

Water in pype word verhit totdat dit stoom. 

Die rotor is 'n elektromagneet wat elektrisiteit opwek. 

Steenkool word ontgin en vervoer. 

Opdrag 3: 

Voltooi die volgende vrae na aanleiding van inligting wat jy oor die proses verkry het. 

1. Wat gebeur met die stoom nadat dit deur die turbines gedryf is? 

2. Hoeveel water benodig so 'n sisteem per dag? 

3. Noem een plek in Suid-Afrika waar jy al sulke hoe koeltorings gesien het. 

4. Noem enige ander afval wat tydens hierdie proses vorm. 

5. Is steenkoolverbranding as elektrisiteitopwekkingsmetode "skoon" in die natuur? 
Hidro-elektrisiteit 

1.3.5.4 Aktiwiteit 2: 

1.3.5.5 Om hidro-elektrisiteit as bron te verstaan en te evalueer 

1.3.5.6 [Lu 1.1, 1.2, 1.3] 

Ons land is eintlik 'n baie droe land. Ons het wel twee groot permanente riviere in ons land en ESKOM het 
twee groot hidro-elektriese kragstasies. Die een is naby die Gariepdam in die Vrystaat en die ander in die 
Van der Kloofdam naby Petrusville. 

Opdrag 1: 

Vind uit waar hierdie groot damme sowel as enige ander damme is en teken 'n kaart van Suid-Afrika om 
hul posisie te toon. 

• Beweging van water, veral afwaarts as gevolg van gravitasie/swaartekrag, gee aan die watermolekules 
baie energie. 

• Die vallende water draai 'n waterturbine en skakel die energie om na elektriese energie. 

• Water word dan gewoonlik teruggepomp en die proses word herhaal. 

• Hierdie energie-oordrag na die een of ander draai-meganisme is al meer as 2 000 jaar in gebruik. 



13 

Opdrag 2: 

Lees op en / of besoek die internet en gebruik 'n soekenjin. Gebruik soekwoorde soos: "aqueduct" en 
"water wheel". Vind meer uit oor: 

Die waterwiel 

Akwadukte 

Gee terugvoer in groepe aan die klas. 

Assessering van Ondersoek en Insameling van Inligting 

Kon jy inligting kry oor die waterwiel en akwadukte, asook terugvoer daaroor gee? 

1.3.5.7 Aktiwiteit 3: 

1.3.5.8 Om hidro-elektrisiteit en steenkoolverbranding as bronne te vergelyk en so te evalueer 

1.3.5.9 [LU 2.2, 2.3] 

Opdrag 1: 

Voltooi die kolomme oor steenkoolkragsentrales en hidro-elektriese skemas ten opsigte van die 
aspekte soos aangedui in die eerste kolom. Besluit elke keer of dit 'n voordeel of nadeel is en merk die 
toepaslike kolom. 



Aspek 



Besoedeling 



Koste 



Werkskepping 



Reserwes 



Spoed van die proses 



Betroubaar-heid van bron 



Table 1.5 



Steenkoolkrag 


Voordeel 


Nadeel 



























Table 1.6 



14 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



Hidro-elektrisiteit 


Voordeel 


Nad eel 



























Table 1.7 

Gevolgtrekking: 

1.3.6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike OndersoekDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike 
verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te 
ondersoek en probleme op te los. 

Dit word bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike KennisDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis 
toe. 

Dit word bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan oproep; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 
LU3 

Wetenskap, Omgewing en die GemeenskapDie leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband 
tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon. 
Dit word bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 

1.3.7 Memorandum 

Die hoofenergiebronne wat in Suid-Afrika gebruik word om elektrisiteit op te wek, is: 

• verbranding van steenkool 

• hidro-elektrisiteit 

• kernkrag 



STEENKOOLVERBRANDING EN KRAGSENTRALES 
AKTIWITEIT 
Opdrag 1 



15 

Dit is tans die mees algemene bron van energie en dus van elektrisiteit, aangesien Suid-Afrika ryklik 
voorsien is van steenkoolreserwes. ESKOM se steenkoolkragsentrales produseer omtrent 90% van ons land 
se elektrisiteit. Ons het tans 18 sulke groot kragsentrales. 

ESKOM (Afrikaans EVKOM) - ELEKTRISITEITSVOORSIENINGSKOMMISSIE 

• Hulle voorsien elektrisiteit aan 95% van SA en meer as die helfte van Afrika. 

'n Steenkoolkragsentrale werk kortliks soos volg: 
Opdrag 2 





Steenkool word gemyn en vervoer 




Steenkool word fyngemaal 




Steenkool word verbrand 




Water in pype word verhit totdat dit stoom 




Stoom dryf die turbines 




Turbine draai die generator se rotor 




Die rotor is 'n elektromagneet wat elektrisiteit opwek 




Elektrisiteit word met koperdrade weggevoer 



Table 1.8 



Opdrag 3 

Die stoom wat die turbines dryf moet erens heen - dit moet gekondenseer word deur afkoeling - hiervoor 
het jy nog water nodig! 

Ongeveer 150 miljoen liter water per dag per stasie en dan gaan meeste verlore deur verdamping! 

Langs N2 buite Kaapstad is daar bv. afkoeltorings en elders in SA is daar nog voorbeelde. 

In die proses word egter afval gevorm - nadelige gasse soos swaweldioksied, koolstofdioksied en stikstodok- 
sied. Dit kan verbind met die vog in die lug en suurreen veroorsaak 

Steenkoolverbranding as elektrisiteitopwekkingsmetode is allermins "skoon" en op groot skaal is dit sleg 
vir die natuur as gevolg van die lugbesoedeling, suurreen en as wat die lug ingeblaas word. 

HIDRO-ELEKTRISITEIT 

AKTIWITEIT 

Opdrag 1 

Ons land is eintlik 'n baie droe land. Ons het wel twee groot permanente riviere in ons land en ESKOM 
het twee groot hidro-elektriese kragstasies. Die een is naby die Gariepdam in die Vrystaat en die ander in 
die Van der Kloofdam naby Petrusville. 



16 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 




Figure 1.3 



Hidro-elektrisiteit word in die volgende stappe saamgevat: 

1. Beweging van water, veral afwaarts, as gevolg van gravitiasie/swaartekrag. 

2. Die val-effek gee aan die watermolekules baie energie. 

3. Die vallende water draai 'n waterturbine. 

4. Dit skakel die kinetiese energie om na elektriese energie. 

5. Water word dan gewoonlik teruggepomp en die proses word herhaal. 

Hierdie metode is skoon en kan oor en oor benut word, indien daar genoegsame watervoorrade is. Die 
effektiwiteit hang egter af van die hoeveelheid water en die spoed of afstand waaroor dit val! So 'n kragsentrale 
word gewoonlik aan die onderkant van 'n damwal of onderaan 'n waterval gebou. 

• Hierdie energie-oordrag na die een of ander draai-meganisme is al meer as 

• 2 000 jaar in gebruik. 

Opdrag 2 



• Besoek die internet en gebruik 'n soekenjin en gebruik soek woorde soos: "aqueduct" en "water wheel". 

• Die waterwiel 

• Akwadukte 



17 




Figure 1.4 



1.4 Hidro-elektriese krag 4 

1.4.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.4.2 Graad 8 

1.4.3 ENERGIE: ELEKTRISITEIT, ENERGIE, WARMTE EN LIG 

1.4.4 Module 3 

1.4.5 HIDRO-ELEKTRIESE KRAG 

1.4.6 Opdrag 1 

• Ons land is eintlik 'n baie droe land. Ons het wel twee groot permanente riviere in ons land en ESKOM 
het twee groot hidro-elektriese kragstasies. Die een is naby die Gariepdam in die Vrystaat en die ander 
in die Van der Kloofdam naby Petrusville. 

Hidro-elektrisiteit word in die volgende stappe saamgevat: 

1. Beweging van water, veral afwaarts, as gevolg van gravitiasie/swaartekrag. 

2. Die val-effek gee aan die watermolekules baie energie. 

3. Die vallende water draai 'n waterturbine. 

4. Dit skakel die kinetiese energie om na elektriese energie. 

5. Water word dan gewoonlik teruggepomp en die proses word herhaal. 

• 

• Hierdie metode is skoon en kan oor en oor benut word, indien daar genoegsame watervoorrade is. Die 
effektiwiteit hang egter af van die hoeveelheid water en die spoed of afstand waaroor dit val! So 'n 
kragsentrale word gewoonlik aan die onderkant van 'n damwal of onderaan 'n waterval gebou. 

Hierdie energie-oordrag na die een of ander draai-meganisme is al meer as 
2 000 jaar in gebruik. 

1.4.7 Opdrag 2 

Besoek die internet en gebruik 'n soekenjin en gebruik soek woorde soos: "aqueduct" en "water wheel". 
Die waterwiel 
Akwadukte 



This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20531/l.l/>. 



18 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

1.4.8 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike OndersoekDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike 
verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te 
ondersoek en probleme op te los. 

Dit word bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike KennisDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis 
toe. 

Dit word bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan oproep; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 
LU3 

Wetenskap, Omgewing en die GemeenskapDie leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband 
tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon. 
Dit word bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 

1.4.9 Memorandum 

HIDRO-ELEKTRISITEIT 
Opdrag 1 

• Ons land is eintlik 'n baie droe land. Ons het wel twee groot permanente riviere in ons land en ESKOM 
het twee groot hidro-elektriese kragstasies. Die een is naby die Gariepdam in die Vrystaat en die ander 
in die Van der Kloofdam naby Petrusville. 

Hidro-elektrisiteit word in die volgende stappe saamgevat: 

1. Beweging van water, veral afwaarts, as gevolg van gravitiasie/swaartekrag. 

2. Die val-effek gee aan die watermolekules baie energie. 

3. Die vallende water draai 'n waterturbine. 

4. Dit skakel die kinetiese energie om na elektriese energie. 

5. Water word dan gewoonlik teruggepomp en die proses word herhaal. 

• Hierdie metode is skoon en kan oor en oor benut word, indien daar genoegsame watervoorrade is. Die 
effektiwiteit hang egter af van die hoeveelheid water en die spoed of afstand waaroor dit val! So 'n 
kragsentrale word gewoonlik aan die onderkant van 'n damwal of onderaan 'n waterval gebou. 

Hierdie energie-oordrag na die een of ander draai-meganisme is al meer as 
2 000 jaar in gebruik. 
Opdrag 2 

Besoek die internet en gebruik 'n soekenjin en gebruik soek woorde soos: "aqueduct" en "water wheel". 
Die waterwiel 
Akwadukte 



19 

1.5 kernkrag 5 

1.5.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.5.2 Graad 8 

1.5.3 ENERGIE: ELEKTRISITEIT, ENERGIE, WARMTE EN LIG 

1.5.4 Module 4 

1.5.5 KERNKRAG 

1.5.6 Aktiwiteit 4: 

1.5.7 Om kernkragopwekking as bron te ondersoek 

1.5.8 [LU 1.2, 1.3, 3.1] 

Opdrag 1: 

Doen 'n projek oor "Kernkrag in Suid-Afrika". 

Deel die leerders in groepe sodat hulle inligting kan insamel oor kernkrag. Elke groep moet die volgende 
vrae aanspreek en terugvoering gee in die vorm van 'n plakkaat: 

Waar is Suid-Afrika se kernkragsentrale? 

Hoeveel elektrisiteit word daardeur gelewer? 

Aan wie voorsien Koeberg hierdie elektrisiteit? 

Watter gevaarlike mineraal word gebruik in die opwekkingsproses? 

Hoekom is afkoeling so 'n noodsaaklike komponent van hierdie kragopwekking? 

Is dit waar dat 25 trokke steenkool se verbranding dieselfde energie sal lewer as wanneer 'n golfbalgrootte 
uraan gesplit word? 

Opdrag 2: 

Hou 'n klasbespreking oor die waarde al dan nie van kernkrag. 

1.5.9 Assessering 

Wetenskaplike OndersoekDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike 
verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te 
ondersoek en probleme op te los. 
Dit word bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike KennisDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis 
toe. 

Dit word bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan oproep; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 
LU3 

Wetenskap, Omgewing en die GemeenskapDie leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband 
tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon. 
Dit word bewys as die leerder: 



5 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20542/l.l/>. 



20 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 

1.5.10 Memorandum 

AKTIWITEIT 1: 

Opdrag 2 

• Doen 'n projek oor "Kernkrag in Suid-Afrika" 

Deel die leerders in groepe sodat hulle inligting kan insamel oor kernkrag. Elke groep moet die volgende 

vrae aanspreek: 

Waar is Suid-Afrika se kernkragsentrale? DUINEFONTEIN NABY MELKBOS 

Hoeveel elektrisiteit word deur dit gelewer? 6% + AAN ANDER LANDE 

Watter gevaarlike mineraal word gebruik in die opwekkingsproses? VERRYKTE URAAN 

Hoekom is afkoeling so 'n noodsaaklike komponent van hierdie kragopwekking? 

DIE GEWELDIGE HITTE WAT GEPRODUSEER WORD 

Is dit waar dat 25 trokke steenkool se verbranding dieselfde energie sal lewer as wanneer 'n golfbalgrootte 

uraan geslpit word? JA 

• Besoek: 

www.eskom.co.za/nuclear.overview 

Mense se hare rys behoorlik as hulle aan kernkrag dink as gevolg van al die nare dinge van die verlede, 
soos die Tweede Wereldoorlog en Hirosjima, ens. 

Suid-Afrika se kernreaktor sit noord van Kaapstad by Koeberg. Dit voorsien ongeveer 6,5% van die land 
se elektrisiteit. 

Koeberg-kragstasie is die enigste kernkragstasie op die Afrika-vasteland. Koeberg bestaan uit 'n druk- 
waterreaktor met twee eenhede; elke eenheid ontwikkel 960 MW krag. Dit verteenwoordig sowat ses persent 
van die krag wat in Suid-Afrika ontwikkel word. 

Koeberg voorsien die hele Wes-Kaap van elektrisiteit en voer sy surplusvermoe in die somer deur die 
nasionale netwerk uit na ander dele van Suid-Afrika, sowel as na ons buurland Namibie. 

Hoewel Koeberg die enigste kernkragstasie in Afrika is, is daar 438 kernkraginstallasies regoor die wereld. 
Die meeste, naamlik 118, is in Noord- Amerika gelee en verskaf sowat twintig persent van Amerika se elek- 
trisiteit. Van Frankryk se totale ontwikkelingsvermoe 

kom 76,4 persent van kernkragstasies. Meer as sewentien lande maak staat op kerninstallasies om in 
minstens 'n kwart van hul totale elektrisiteitsbehoeftes te voorsien. 

Ondanks die persepsie dat kernkrag aan die afneem is, is daar duidelike planne om kernkrag in China, In- 
die, die Republiek van Korea en Japan uit te brei. In 2000 is ses kernkraginstallasies aan elektrisiteitsnetwerke 
verbind en bouwerk aan drie nuwe kernreaktors het begin - een in China en twee in Japan. Hierdie drie 
bring die totale getal kernreaktors wat tans in aanbou is, op 31 te staan. 

'n Tipiese reaktor bestaan uit die volgende dele: 

• Brandstof - Uraan (U) 

• 'n Moderator - wat prosesse verlangsaam - amper soos 'n remstelsel 

• Beheerstawe - dit sal reaksie kan stopsit 

• Afkoelagent - wat hope hitte kan afkoel 

• Beskermende omhulsel wat mense beskerm teen radioaktiewe bestraling - dikwels is baie beton hier 
ter sprake. 

Die proses werk soos volg: 

• Die verrykte uraan word onder gekontroleerde omstandighede gesplit 



21 

Die split van een atoom uraan lewer 10 miljoen keer meer energie as wanneer jy 'n atoom koolstof sou 
brand! 

Die kernreaksie gee geweldig baie hitte af 

Hierdie hitte skakel om na stoom 

Die stoom dryf 'n turbine wat op sy beurt weer 'n generator dryf 

Die stoom word weer gekondenseer en teruggepomp om weer af te koel vir hergebruik 



'n Meer gedetailleerde uitleg van die proses: 

Die verrykte uraan word in klein deeltjies gevorm wat omhul word met lae koolstof en silikonkarbied. 
Hierdie lae vorm 'n inperker. 

Die brandstof kom in die vorm van balle wat elk 15 000 van hierdie omhulde uraandeeltjies bevat. Daar 
is 440 000 balle in die reaktor, waarvan 310 000 brandstofballe is. 

Die hitte wat as gevolg van die kernreaksies ontstaan, word verwyder deur heliumgas, wat die reaktor 
binnegaan teen sowat 500 °C, oor die reaktorbrandstof beweeg en die reaktor verlaat teen sowat 900 °C. 
Hierdie warm gas gaan dan deur 'n geslotekring-gasturbine wat 'n generator aandryf. Van die turbine keer 
die gas terug na die reaktor en die siklus begin van voor af 

1.6 Toekomstige energiebronne 6 

1.6.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.6.2 Graad 8 

1.6.3 ENERGIE: ELEKTRISITEIT, ENERGIE, WARMTE EN LIG 

1.6.4 Module 5 

1.6.5 ENERGIEBRONNE VAN DIE TOEKOMS 

• Na afloop van die vorige module is dit duidelik dat ons na alternatiewe bronne vir ons land se energie- 
en elektrisiteitsvoorsiening sal moet begin kyk. 

• Die tipes waarna ons nou verwys, staan veral bekend as HERNUBARE ENERGIEBRONNE en heelwat 
inligting is al daaroor beskikbaar. 

• Ons verwys hier na: SONKRAG: Sonpanele op huise se dakke wat verwarmingstelsels dryf, sonselle 
in rekenaars en sommige motors, asook sonstowe. WINDKRAG: Groot windlemme wat as gevolg 
van die draaibewegings wat deur die wind veroorsaak word, 'n turbine kan dryf en elektrisiteit kan 
opwek. 

1.6.5.1 Aktiwiteit 1: 

1.6.5.2 Om ondersoek in te stel na die waarde van sonkrag en windkrag as hernubare en- 
ergiebronne 

1.6.5.3 [LU 1.1, 1.2, 1.3] 

Opdrag 1: 

Werk in pare en maak 'n brosjure om die volgende van een van die hernubare energiebronne te adverteer: 

• jou motivering vir die promosie van hierdie soort bron (die voordele dus); 

• 'n diagram om die werking kortliks en eenvoudig te toon - onthou, jy wil vir die man op straat 
verduidelik; 



6 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20549/l.l/>. 



22 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

• hoe hierdie energiebron die natuur bevoordeel en/of benadeel; 

• probleme wat jy sou ervaar met die gebruik van hierdie bron - kyk na fmansiele aspekte; 

• jou persoonlike opinie en motivering waarom gebruikers dit behoort te oorweeg. 

Elke groepie kan 'n voordrag doen en die klas kan die beste pamfiette uitkies. 
Assessering van Brosjure 

Kon jy genoegsaam inligting insamel om 'n goeie brosjure saam te stel? 
[LU 1.2, 1.3] 
Bespreek die waarde van hernubare energiebronne in die klas. Kan ons as mensdom dit langer ignoreer? 

1.6.5.4 Aktiwiteit 2: 

1.6.5.5 Om ondersoek in te stel na ander soorte hernubare energiebronne 

1.6.5.6 [LO 1.2, 2.3] 

Ander bronne van energie bestaan ook reeds en kan gerus oorweeg word deur die beplanners van die toekoms. 
Hulle sluit in: 

Gety-energie: waar die hoogwater- en laagwaterwisseling gebruik word. 

Brand-erenergie : word reeds gebruik in lande soos Japan, Brittanje en Noorwee. 

Bio-gas: afvalhope en dieremis gee groot hoeveelhede metaangas af wat gerus ontgin kan word. 

Geotermiese energie: warmbronne onder die see. 
Opdrag 1: 

Soek op die internet en kyk of jy nog 'n paar kan kry. 
Sou SA enige van die bostaande kon gebruik? Bespreek dit in die klas. 
Assessering van Inligting oor Hernubare Energiebronne 
Kon jy energiebronne vind en inligting daaroor aan die klas verstrek? 

1,6.6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike OndersoekDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike 
verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te 
ondersoek en probleme op te los. 

Dit word bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike KennisDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis 
toe. 

Dit word bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan oproep; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 
LU3 

Wetenskap, Omgewing en die GemeenskapDie leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband 
tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon. 
Dit word bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 



23 

1.6.6.1 Memorandum 

1.6.6.2 MODULE 3 

ENERGIEBRONNE VAN DIE TOEKOMS 
Aktiwiteit 
OPDRAG 1: 

Brosjure - oop memo - behou opdragriglyne 

1.6.6.3 ALTERNATIEWE ENERGIEBRONNE 

Aktiwiteit 2: 

OPDRAG 1: 

Potensiele nuwe bronne van energie sluit biomassa, geotermiese energie, hidro-elektrisiteit, termiese os- 
eaanenergie, windenergie en die direkte omsetting van sonlig in energie deur middel van fotovoltai'ese selle 
(SONSELLE) in. 

Biomassa 

Elektrisiteit kan opgewek word deur die verbranding van organiese afval om water te verhit en stoom 
te maak. Biomassa sluit hout, blare, oesreste en selfs diereafval in. Hierdie materiaal kan omgesit word in 
vloeibare brandstof soos etanol wat by petrol gevoeg word, of metaangas, wat soos natuurlike gas aangewend 
kan word. Die populerste gebruik van biomassa is die verbranding daarvan as brandstof, soos hout in 'n 
vuurherd. 'n Goeie opsie in SA. 

Hidro-elektrisiteit en wind deel 'n gesamentlike aantrekkingskrag met die direkte omsetting van sonlig, vir 
sover beide geen besoedeling verskaf nie en daar geen chemiese of radioaktiewe afval is nie. Ons is ongelukkig 
'n waterarmland. 

Termiese oseaan-energie 

Termiese oseaan-energie-omsetters is masjiene wat ontwerp is om elektrisiteit in warm tropiese waters op 
te wek. Hulle benut die warm oppervlakwater om 'n vloeistof, soos ammoniak, wat by baie lae temperature 
kook, te verdamp. 

Die stoom wat geproduseer word, word dan deur turbines geforseer om elektrisiteit op te wek. Die gas 
word dan weer in 'n tenk gestoor waar koue water uit die oseaan gebring word om dit weer in 'n vloeistof te 
omskep. Die proses word in 'n geslote siklus herhaal. Ons is ongelukkig nie in die trope gelee nie. 

Sonkrag 

Die direkte omskakeling van sonlig is die belowendste onder die hernieubare stelsels. Sonpanele word 
op hierdie stadium slegs op klein skaal gebruik, maar die verdere ontwikkeling van hierdie tegnologie sal 
waarskynlik daartoe lei dat son energie een van die belangrikste alternatiewe energie-tegnologiee word. 

• 'n Groot moontlikheid in ons land. 



1.7 Elektrisiteit 7 

1.7.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.7.2 Graad 8 

1.7.3 ENERGIE: ELEKTRISITEIT, ENERGIE, WARMTE EN LIG 

1.7.4 Module 6 

1.7.5 ELEKTRISITEIT 

Een van die genoemde vorms van energie is ELEKTRISITEIT. 



7 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20579/l.l/>. 



24 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

Elektrisiteit is 'n onsigbare energievorm gebaseer op die beweging van baie klein deeltjies. Om dit te 
verstaan, moet jy die bou van 'n atoom verstaan. 

• 'n Atoom is die kleinste deeltjie waaruit enige stof kan bestaan. Dit bestaan uit 'n klein kern met 
deeltjies genaamd protone (positief) en neutrone (neutraal), asook rondom die kern 'n wolk elek- 
trone - klein negatiewe deeltjies. 

• Dit is juis hierdie elektrone wat beweeg tydens 'n elektriese stroom. 



1.7.5.1 Aktiwiteit 1: 

1.7.5.2 Om die bou van 'n atoom te teken 

1.7.5.3 [LU 2.1, 2.3] 

Opdrag 1: 

Vra jou onderwyser om die tipiese bou van 'n atoom te verduidelik en teken dan jou eie weergawe. 
Gewoonlik balanseer die positiewe en negatiewe deeltjies in 'n neutrale atoom. 

1.7.5.4 Aktiwiteit 2: 

1.7.5.5 Om die begrip "potensiaalverskil" te verstaan 

1.7.5.6 [LU 2.1, 2.3, 2.4] 

• Wanneer 'n wanbalans egter ontstaan, begin die negatiewe elektrone beweeg. 

• Elektrisiteit is juis die beweging van energie langs lang koperdrade en die energie kan dan omgeskakel 
word na ander vorme soos lig, hitte en beweging deur middel van 'n toestel wat daaraan gekoppel word. 

• Die elektrone kan nie vanself beweeg nie, maar word eerder vorentoe gedruk deur die elektriese toestand. 
Hierdie "drukking" noem ons die POTENSIAALVERSKIL (PV). 

• Hierdie potensiaalverskil word gewoonlik deur 'n battery of kragstasie geproduseer. Binne-in bedrading 
sal elektrone letterlik van een atoom na 'n ander spring, net soos vragtrokke teen mekaar stamp as 'n 
stamp aan die een kant toegepas word - dit veroorsaak 'n stampeffek wat dan al langs die bedrading 
afbeweeg. 

Opdrag 1: Vrae: 

1. Wat is potensiaalverskil? 

1. Vind uit wat direkte stroom is. Waar gebruik ons dit? 
Het jy geweet? 

• Daar is klein, maar soortgelyke elektriese strome in 'n mens se liggaam wat langs jou senuwees en spiere 
beweeg in die vorm van senupulse en spierpulse. 

• Die masjien wat dit optel en op 'n grafiek kan voorstel, is 'n elektro-ensefalograaf (EEG). 

• Tydens so 'n ondersoek word plakkertjies met sensors op jou liggaam geplak en metings word gereg- 
istreer. 

• Nog 'n toepassing is 'n pasaangeer wat die hartspierweefsel se elektriese pulse volhou en enige tekorte 
aanvul. 



25 

1.7.6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike OndersoekDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike 
verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te 
ondersoek en probleme op te los. 

Dit word bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike KennisDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis 
toe. 

Dit word bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan oproep; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 
LU3 

Wetenskap, Omgewing en die GemeenskapDie leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband 
tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon. 
Dit word bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 

1.7.7 Memorandum 

Aktiwiteit 1: 
OPDRAG 1: 
Een van die genoemde vorms van energie is ELEKTRISITEIT. 

• Elektrisiteit is 'n onsigbare energievorm gebaseer op die beweging van baie klein deeltjies. Om dit te 
verstaan, moet leerders die bou van 'n atoom verstaan. 

• 'n Atoom is die kleinste deeltjie waaruit enige stof kan bestaan. Dit bestaan uit 'n klein kern met 
deeltjies genaamd protone (positief) en neutrone (neutraal), asook rondom die kern 'n wolk elek- 
trone - klein negatiewe deeltjies. 

• Dit is juis hierdie elektrone wat beweeg tydens 'n elektriese stroom. 

• Gewoonlik balanseer die positiewe en negatiewe deeltjies in 'n neutrale atoom. 



26 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 




Figure 1.5 



• Wanneer 'n wanbalans egter ontstaan, begin die negatiewe elektrone beweeg. 

• Elektrisiteit is juis die beweging van energie langs lang koperdrade en die energie kan dan omgeskakel 
word na ander vorme soos lig, hitte en beweging deur middel van 'n toestel wat daaraan gekoppel word. 

• Die elektrone kan nie vanself beweeg nie, maar word eerder vorentoe gedruk deur die elektriese toestand. 

• Hierdie "drukking" noem ons die POTENSIAALVERSKIL (PV). 

eeee 

Hierdie potensiaal verskil word gewoonlik deur 'n battery of kragstasie geproduseer. 

• Binne-in bedrading sal elektrone letterlik van een atoom na 'n ander spring, net soos vragtrokke teen 
mekaar stamp as 'n stamp aan die een kant toegepas word - dit veroorsaak 'n stampeffek wat dan al 
langs die bedrading afbeweeg. 



Het jy geweefr 



Daar is klein, maar soortgelyke elektriese stroming in 'n mens se liggaam wat langs jou senuwees en 

spiere beweeg in die vorm van senupulse en spierpulse. 

Die masjien wat dit optel en op 'n grafiek kan registreer, is 'n elektroencephalograaf (EEG). 

Tydens so 'n ondersoek word plakkertjies met sensors op jou liggaam geplak en metings word geneem. 

Nog 'n toepassing is 'n pasaangeer wat die hartspierweefsel se elektriese pulse volhou en enige tekorte 

aanvul. 



1.7.7.1 ELEKTRISITEIT IN ONS HUISE 

Geskiedenis 

Die kern van Suid-Afrika (en inderdaad Afrika) se elektrisiteitsgeskiedenis en - verspreiding is die Elek- 
trisiteitsvoorsieningskommissie, bekend as Eskom. Die nutsmaatskappy bestaan uit 'n hoofkantoorfasiliteit 
(tans die indrukwekkende Megawattpark-kompleks in Johannesburg), verskeie massiewe kragstasies en 'n 
nasionale versendings- en verspreidingsnetwerk. 



27 

In die 1960's is daar opdrag gegee vir vyf steenkoolaangedrewe kragstasiereuse in die destydse Oos- 
Transvaal; sommige van hierdie stasies is eers in die 1970's voltooi en het Eskom se kragopwekkingskapasiteit 
aansienlik laat toeneem. 

Die Suider-Afrika-ontwikkelingsgemeenskapskonferensie ("Southern African Development Community 
Summit") wat in 1995 in Suid-Afrika gehou is, het ooreengekom dat daar 'n uitruiling van elektrisiteit 
tussen SAOG-lande behoort te wees. Die meeste het toe 'n ooreenkoms geteken wat die totstandkoming van 
'n elektrisiteitmagspoel gevestig het. 

Opwekking 

Eskom is 'n self-gefmansierde agentskap wat omtrent 98 % van Suid-Afrika se elektrisiteit opwek en 
verkoop, in ongeveer 60 % van Afrika se elektrisiteitsbehoeftes voorsien en onder die sewe top nutsmaatskap- 
pye in die wereld in terme van grootte en verkope is. 

Eskom is ook een van die laagste-koste-produseerders van elektrisiteit in die wereld wat fossielbrandstof 
(steenkool) as die hoofbron van elektrisiteitsopwekking gebruik. Soos die meeste ander kragmaatskappye, 
onderhou Eskom 'n verskeidenheid aanlegte: twee gasturbines, twee hidro-elektriese aanlegte, twee pomp- 
storingsaanlegte, een kernaanleg en natuurlik 17 steenkoolaangedrewe aanlegte - 24 eenhede in totaal. Eskom 
se steenkoolaangedrewe kragstasies (onder die wereld se grootstes) genereer sowat 80 % van alle elektrisiteit 
wat deur die nutsmaatskappy vervaardig word. Die hidro-elektriese stasies, pompstoringskemas en gastur- 
binestasies genereer 14 % van produksie, en kernkrag die laaste 6 %. 

Verskaffing 

Eskom versprei jaarliks meer as 155 000 miljoen kWh elektrisiteit regoor Suid-Afrika deur middel van 
'n nasionale rooster van sowat 312 000 km lugdrade en 6 000 km ondergrondse kabels. Eskom se elek- 
trisiteitsvoorsiening gaan direk na landelike areas, groot industriee en meeste myne. Eskom verprei ook na 
die stedelike gebiede (gemeenskappe, klein besighede en huishoudings) deur plaaslike owerhede en munisi- 
paliteite. 

Voorsiening aan ons huise is in die vorm van die Nasionale rooster. Dit is ESKOM se manier om 
verspreiding te bewerkstellig. Kortom werk dit soos volg: 

• Myn - vervoer - kragsentrale - pilons - hoof suvstasies - fabrieke - streek substasies - torings.pilons 
- woonarea substasies - huishoudelike voorsieningElektrisiteit is baie duur en word deur die plaaslike 
munisipaliteit vanaf ESKOM voorsien. Hulle bepaal ook die prys wat daarvoor in eenhede betaal moet 
word. 



1.8 Elektriese stroombane 8 

1.8.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.8.2 Graad 8 

1.8.3 ENERGIE: ELEKTRISITEIT, ENERGIE, WARMTE EN LIG 

1.8.4 Module 7 

1.8.5 ELEKTRIESE STROOMBANE 

'n Elektriese stroombaan bestaan uit: 
'n bron (sel of battery) 
geleiers (drade) 
'n skakelaar (beheerpunt) 

ander komponente soos gloeilampies, weerstande en meetinstrumente. 
'n Battery is 'n versameling selle. 



s This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20567/l.l/>. 



28 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

1.8.5.1 Aktiwiteit: 

1.8.5.2 Om ondersoek in te stel na die verskillende komponente in 'n stroombaan en hul simbole 

1.8.5.3 [LU 2.3] 

Opdrag 1: 

Teken 'n eenvoudige skets van 'n enkele flitssel in die linkerkolom. Die uitstaanknoppiegedeelte is die 
positiewe pool en die anderkant is die negatiewe pool. Voeg hierdie byskrifte in. 

Teken nou aan die regterkant drie flitsselle langs mekaar - kop-aan-stert, m.a.w. positief aan negatief. 

Hulle vorm 'n battery en is in serie geskakel. 



Sel 


Battery 



Table 1.9 

Wanneer jy nou 'n klomp komponente moet teken, kan dit lastig en omslagtig raak. 
Jy moet dus simbole he wat soos kortpaaie werk. Gelukkig het wetenskaplikes alreeds simbole uitgedink; 
dit word internasionaal gebruik. 

Die volgende simbole word gebruik: 



29 




I 




V 



^ ^ vir 'n kop- 

erdraad:vir 'n gloeilamp:vir 'n sel (die lang 
dun vertikale strepie is die +):vir 'n ammeter 
(meet sterkte van stroom): vir 'n skakelaar: 
Oop:Geslote: 



Table 1.10 

'n Stroomdiagram toon altyd hierdie komponente of dele van die stroom. Aanvanklik plaas ons alle 
komponente langs mekaar - ons se dit is in serie. Die diagram word altyd in 'n reghoekvorm geteken. 'n 
Eenvoudige stroombaandiagram sal soos volg lyk: 



30 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



Selle 

I I- 



Oop skakelaar 



Verbindingsdrade 



© 



Ammeter 



Lampie 




Figure 1.6 



Jy kom seker agter dat daar meer dinge is om van te leer. Alle gloeilampe is voorwaar nie in serie geskakel 
nie - sommige is in parallel geskakel. Hier word komponente langs mekaar geplaas en soos volg gekoppel: 



31 



Battery van drie 
selle in parallel 





Simbole 



Figure 1.7 



Opdrag 2: 

Teken nou drie gloeilampe in parallelle koppeling. Gebruik simbole. 

In so 'n parallelle skakeling word die stroom verdeel. Indien een van die gloeilampies nou onklaar raak, 
sal die ander aanhou gloei! 

Jou huis se gloeilampe is dus in skakeling. 



1,8.6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike OndersoekDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike 
verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te 
ondersoek en probleme op te los. 

Dit word bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike KennisDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis 
toe. 

Dit word bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan oproep; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 



32 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

LU3 

Wetenskap, Omgewing en die GemeenskapDie leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband 
tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon. 
Dit word bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 

1.8.7 

1.8.8 Memorandum 

ELEKTRIESE STROOMBANE 

Aktiwiteit 
Opdrag 1: 
'n Elektriese stroombaan bestaan gewoontlik uit: 

1. 'n Energiebron en geslote kring / baan. Die res is nie voorvereistes vir stroomvloei. 

2. 'n bron - sel of battery 
geleiers - drade 

'n skakelaar - beheerpunt 

ander komponente soos gloeilampies, weerstande en meetinstrumente. 

selbattery 

Positiewe poolpool 

'n Battery is 'n versameling selle. 

Wanneer 'n klomp komponente geteken moet word, kan dit lastig en omslagtig wees. Daar is dus simbole 
wat soos kortpaaie werk. Gelukkig het wetensakplikes hulle alreeds uitgedink en word dit internasionaal 
gebruik. 




Figure 1.8 



'n Koperdraad word deur 'n strepie voorgestel 

'n Gloeilamp word as volg voorgestel 

'n Sel (die lang dun vertikale strepie is die + e pool 



33 



'n Ammeter (meet sterkte van stroom) 
'n Skakelaar 
Aktiwiteit 
OPDRAG 1: 

• 'n Stroomdiagram het altyd hierdie komponente of dele van die stroom in. 

• Aanvanklik plaas ons alle komponente langs mekaar - ons se dit is in serie. 

• Die diagram word altyd in 'n reghoekigevorm geteken. 'n Tipiese een lyk soos volg: 

'n stroombaandiagram van 3 selle in serie, 'n oop skakelaar, twee gloeilampies in serie en 'n ammeter. 



Selle 

I I— 



Oop skakelaar 



Verbindingsdrade 



( J^ ] Ammeter 



Lampie 




Figure 1.9 



Parallelle koppeling is soms 'n probleem om te verstaan. In die geval van selle lyk dit as volg: 



34 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



Battery van drie 
Selle in parallel 





Simbole 



Figure 1.10 



Gloeilampe se parallelle skakeling lyk soos volg: 

• drie gloeilampe in parallelle koppeling - gebruik simbole 

Huishoudelike gloeilampe is dus in PARALLELLE SKAKELING 
ELEKTRISITEIT EN GEBRUIKE IN DIE HUIS 
DIE GLOEILAMP: 

• Kom ons begin by die gloeilamp. Vroeer is gese dat die gloeilamp eintlik 'n baie oneffektiewe benutting 
van die elektriese krag is. Ons het gese 95 van die 100J word afgegee aan hitte en slegs 5J aan ligenergie. 

• Ons moet dus aan meer ekonomiese manier vir ons beligting dink. Alvorens ons hierdie saak egter 
verder bekyk, moet ons weet waaruit die tipiese gloeilamp bestaan. 

• Die gloeilamp bestaan uit 'n glasbol gevul met 'n spesiale gas - en dis nie suurstof nie. 

Hoekom nie? Ons sal nou sien. Die klein draadjies binne-in 'n gloeilamp is opgerol in klein spiraaltjies - dit 
is eintlik 'n spesiale metaalfilament van tungsten en dit het 'n hoe weerstand - dit probeer die stroom keer 
daarom word dit vreeslik warm en van die warmte begin dit witwarm gloei! As die gas in die bol suurstof 
was, sou die hele spulletjie smelt. Die holte is gevul met 'n onskadelike en stabiele gas - Argon. 



35 



Gloeilamp 




■ Glasbol 
Filament 



Steunstuk 
— Hegstuk 



Figure 1.11 



BUISLIGTE: 

Buisligte of fluoresserende ligte word baie in kantore en skole en soms in huise aangetref. Buisligte is 
gevul met 'n spesiale gas en wanneer 'n elektriese stroom daardeur gaan straal die chemiese stof wat die buis 
uitvoer lig uit. Buisligte word nie baie warm nie, wat alreeds iets verklap van sy effektiwiteit. 

EKO-LAMPE: 

Wanneer toestelle hulle elektriese toevoer effektief gebruik, is dit vir ons wat vir die elektrisiteit betaal 
van belang. Buisligte en eko-lampe kos nou wel meer, maar hou baie langer. 





Koste 


Onderhoud 


Effektiwiteit tov elektrisiteit-gebruik 


Besparing 


Gloeilampe 


Gemiddelde 


Gereeld vervang 


Aanvaarbaar 


Nie juis 


Buisligte 


Duurder 


Baie min 


Goed 


Goed 


Eko-lampe 


duurste 


Nog minder 


Uitstekend 


Uitstekend 



Table 1.11 



36 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



1.9 Elektriese taal 9 

1.9.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.9.2 Graad 8 

1.9.3 ENERGIE: ELEKTRISITEIT, ENERGIE, WARMTE EN LIG 

1.9.4 Module 8 

1.9.5 ELEKTRIESE TAAL 

• Daar is 'n klomp woorde en terme wat jy moet ken om verdere studies te kan doen. 

1.9.5.1 Aktiwiteit: 

1.9.5.2 Om die terme wat in studies oor elektrisiteit gebruik word, onder die knie te kry 

1.9.5.3 [LO 1.1, 1.2, 1.3, 2.4, 3.1] 



TERM 


SIMBOOL 


VERDUIDELIKING 


Ampere 


A 


Eenheid waarin stroom gemeet 
word. 


Coulomb 


C 


Die eenheid waarin elektriese lad- 
ing wat gestoor kan word, gemeet 
word. 


Gelykstroom ("direct current") 


DC 


Stroomrigting bly dieselfde en in 
een rigting 


Wisselstroom ("Alternate cur- 
rent") 


AC 


Stroomrigting wissel 


Potensiaalverskil 


PV 


Druk op elektrisiteit wat een volt 
lewer 


Volt 


V 


Standaardeenheid van meting 
van die drukkrag in elektrisiteit 


Watt 


W 


Standaardeenheid van meting 
van drywing. 


Ohm 


n 


Eenheid waarin weerstand 
gemeet word. 



Table 1.12 



Opdrag 1: 

Voltooi die volgende tabel: 



9 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20573/l.l/>. 



37 



SIMBOOL 


TERM 


VERDUIDELIKING 


n 






c 






A 






AC 






PV 







Table 1.13 

Die bydraes van wetenskaplikes deur die eeue het baie gehelp om ons begrip van en die ontwerp van 
toestelle wat vandag ons lewe vergemaklik, te verhelder. 
Opdrag 2: 
Vind meer uit oor een van die volgende en maak 'n plakkaat wat jy in jou klas kan opsit. 

• Benjamin Franklin 

• Nicola Tesla 

• Alessandro Volta 

• Georg Simon Ohm 

• Andre Marie Ampere 

• Charles Coulomb 

Jy sal oplet dat baie van die vorige terme na hulle vernoem is. 



1.9.6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike OndersoekDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike 
verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te 
ondersoek en probleme op te los. 

Dit word bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike KennisDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis 
toe. 

Dit word bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan oproep; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 
LU3 

Wetenskap, Omgewing en die GemeenskapDie leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband 
tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon. 
Dit word bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 



38 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



1.9.7 

1.9.8 Memorandum 

ELEKTRIESE TAAL 

Aktiwiteit 
Opdrag 1: 
Daar is 'n klomp woorde en terme wat leerders moet ken om verdere studies te kan doen 



Term 


Simbool 


Verduideliking 


Ampere 


A 


Die hoeveelheid elektriese stroom 


Coulomb 


C 


Die hoeveelheid elektriese lading 
wat gestoor kan word 


Direkte stroom("direct current") 


DC 


Stroomrigting bly dieselfde en in 
een rigting 


Alternerende stroom("Alternate 
current") 


AC 


Stroomrigting wissel 


Potensiaalverskil 


PV 


Druk op elektrisiteit wat een volt 
lewer 


Volt 


V 


Standaardeenheid van meting 
van die drukkrag in elektrisiteit 


Watt 


W 


Standaardeenheid van elektriese 
krag 



Table 1.14 

Opdrag 2: 

Die bydraes van wetenskaplikes deur die eeue het baie bygedra tot ons begrip van en die ontwerp van 
toestelle wat vandag ons lewe vergemaklik. 

Van die belangrikes wat die leerders moet ondersoek, is: 

• Benjamin Franklin: 

• (1706-1790) 

• In 1752 vlieg hy 'n vlieer met 'n metaalsleutel tydens 'n donderstorm. Hy sien vonke spat en besef dat 
weerlig elektrisiteit dra. 

• Hy het aanvanklik gereken elektrisiteit is 'n wondervloeistof. 

• Nicola Tesla: 

• (1856-1943) 

• Hy het die wisselstroom-idee geskep en, die Tesla-winding ontwerp wat groot transformasies en volt- 
ladings kon dra. Dis in radio-tegnologie gebruik. 



• Alessandro Volta: 

• (1745-1827) 

• In 1800 ontdek hy dat twee metale geskei kon word deur elektrisiteit 

• deur chemiese vloeistowwe te stuur. Dit was die eerste elektriese selle. Hy't selle bymekaar gesit en 



die eerste battery geproduseer. 



39 



• Georg Simon Ohm: 

• Hy bewys dat alle geleiers, selfs metale, weerstand bied teen elektriese stroom. 



• Andre Marie Ampere: 

• (1775-1830) 



• Hy het die elektromagnetiese effek ontdek. Hy't ook die idee van 'n solenoi'ed ontdek. 



• Charles Coulomb: 

• (1736-1806) 



• Ontdek ladings en kragte wat aantrek en afstoot by magnete. 

1.10 Elektriese eenhede 10 

1.10.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.10.2 Graad 8 

1.10.3 ENERGIE: ELEKTRISITEIT, ENERGIE, WARMTE EN LIG 

1.10.4 Module 9 

1.10.5 ELEKTRISITEITSEENHEDE 

1.10.5.1 Aktiwiteit: 

1.10.5.2 Om elektrisiteitskoste te bereken 

1.10.5.3 [LU 1.3, 2.4] 

• Ons weet nou dat elektrisiteit verkoop word in die eenheid kilowatt per uur — kWh. 

1 kWh IS DIE HOEVEELHEID ELEKTRIESE ENERGIE WAT 'N TOESTEL MET 'N DRYWING VAN 
1 kW IN EEN UUR GEBRUIK. 

Om kWh te bereken, moet ons net die volgende formule gebruik: 

kWh = drywing x tyd 

Se nou jy wil weet hoeveel energie jou haardroer (1 500W) in 20 minute gebruik. 

kWh = drywing x tyd 

= 1 500w x 0.333 

= 0.5 kWh 

Om die koste van die gebruik van 'n elektriese toestel uit te werk, gebruik jy die volgende formule: 

Koste = elektriese energie in kWh x koste van 1 kWh 

As 1 kWh 50c kos, sal jou haardroer se gebruik die volgende koste meebring: 

Koste = 0.5 kWh x 50c 

= 25c 

Opdrag 1: 

Kyk na die prentjies en bereken die koste van elke toestel. Gestel elektrisiteit kos R2,50 per kWh. 



°This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20574/l.l/>. 



40 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 




Figure 1.12 



Gloeilamp brand: 100 W vir 5 ure 




Figure 1.13 



TV aan: 80 W vir 5 ure 



«A 



Figure 1.14 



Yster aan: 1500 W vir 2 ure 



41 

1.10.6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike OndersoekDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike 
verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te 
ondersoek en probleme op te los. 

Dit word bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike KennisDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis 
toe. 

Dit word bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan oproep; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 
LU3 

Wetenskap, Omgewing en die GemeenskapDie leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband 
tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon. 
Dit word bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 

1.10.7 Memorandum 

1.10.7.1 

Opdrag 1 

ELEKTRISITEITSEENHEDE 

Die hoeveelheid elektrisiteit wat toestelle gebruik, hang af van die tipe toestel en hoe lank toestelle 
gebruik word. Oor die algemeen sal verhittingstoestelle soos oonde, ketels en geysers baie meer verbruik en 
ook meer kos. Baie skerp halogeen gloeilampe ("spotlights") verbruik ook baie elektrisiteit. 

Toestelle met mikroskyfies in of klein motortjies soos elektriese tandeborsels en skeermesse sal weer minder 
gebruik. 

Elke toestel word gemerk met sy watt-waarde. Ons noem dit die DRYWYING van die toestel. Dit 
is gewoonlik op die omhulsel, soos by gloeilampe. Die 100 Watt-gloeilamp sal sterker brand as die 60- Watt 
gloeilamp. Die hoeveelheid Watt beteken eintlik hoeveel elektrisiteit per sekonde deur die toestel gebruik sal 
word. 

Aangesien Watt 'n relatiewe klein eenheid is, praat ons eerder van kilowatt (kW) 

• 1 kW = 1000 W 

'n Kilowatt-uur (kWh) word weer gelees as die hoeveelheid elektrisiteit wat 'n lkW toestel sou gebruik in 
een uur of 'n 100 W toestel oor 10 ure. Dit is ook die eenheid waarin elektrisiteit aan die verbruiker verkoop 
word. 

So sou 'n 100 W gloeilamp vir 10 ure brand. Jou pa se elektriese boor ( 500W) sal net vir 2 ure kon werk 
met lkWh. 

Ander toestelwaardes: 



42 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



TOESTEL 


AANGEDUIDE DRYWING 


HOOG OF LAAG? 


Radio 


26/32 W 


L 


TV 


80 W 


L 


Strykyster 


1200 W 


H 


Sakrekenaar 


0.0006 W 


Baie L 


Rekenaar 


280 W 


H 


Boor 


500 W 


H 


Stoof 


1000 W 


H 


Mikrogolfoond 


750 W 


H 


Ketel 


? 


H 


Broodrooster 


? 





Table 1.15 

Ons weet nou dat elektrisiteit in die eenheid kilowatt per uur verkoop — kW/uur 

• 1 kWh is die hoeveelheid elektriese energie wat 'n toestel met 'n drywing van 1 kW in een uur gebruik. 
Om kWh te bereken, moet ons net die volgende formule gebruik: 

• KWh = drywing x tyd 

Om te bereken hoeveel energie 'n haardroer (1500W) gebruik het in 20 minute 

• KWh = drywing x tyd 

• 1 500w /1000w x 0.3 

• = 0.45 kWh 

Om die koste van die gebruik van 'n elektriese toestel uit te werk, word die volgende formule gebruik: 

• Koste = elektriese energie in kWh x koste van 1 kWh 

As 1 kWh 50c kos, sal 'n haardroer se gebruik die volgende kos: 

• Koste = 0.45 kWh x 50c 

• = R 2,25 




Figure 1.15 



43 

.11 Hitte en temperatuur 11 

.11.1 NATUURWETENSKAPPE 

11.2 Graad 8 

11.3 ENERGIE: ELEKTRISITEIT, ENERGIE, WARMTE EN LIG 

11.4 Module 10 

11.5 HITTE EN TEMPERATUUR 

Hitte is 'n soort energie - alle atome / molekules vibreer. Ons ervaar dit as hitte. 

Temperatuur is die meting van hoe vinnig die molekules beweeg. 

Hoe meet jy temperatuur? 

'n Termometer word gebruik. Dit bestaan uit 'n glasbuis met 'n vloeistof, bv. kwik, daarin wat uitsit 
tydens verhitting. 

Wat is absolute zero? 

Dit is die koudste moontlike temperatuur waarby molekules of atome glad nie meer kan beweeg nie. Dit 
gebeur by —273,15 S C of by op die Kelvin-skaal. Dit is in 'n Finse laboratorium gemeet. 

Vind uit: Wat is die Kelvin-skaal? 

Jy weet seker dat 'n mens temperatuur op 'n Celsius-skaal of Fahrenheit-skaal kan meet. Sommige 
toestelle meet in Fahrenheit, bv. oonde, terwyl ander weer Celsius gebruik. 

Hoe skakel jy Fahrenheit om na Celsius? 

(Grade F-32)-=-9x5 = C 

Om Celsius na Fahrenheit om te skakel: 

F = C-=-5x9 + 32 

1.11.5.1 Aktiwiteit 1: 

1.11.5.2 Om temperatuuromskakeling te verstaan 

1.11.5.3 [LU 2.4] 

Opdrag 1: 

Het jy geweet? 

1. Die hoogste temperatuur wat ooit op aarde gemeet is, was 720 miljoen°F, tydens 'n kernfusie- 
eksperiment in Amerika. 

Hoeveel is dit in Q C? 

2. Die hoogste lugtemperatuur gemeet, was 58 Q C in Libie. 
Hoeveel Q F is dit? 

3. Die laagste lugtemperatuur gemeet was in Antarktika en dit was -190 Q F. 
Hoeveel Q C is dit? 

Probeer gerus: www. convert-me.com 
Hitteoordrag 

1.11.5.4 Aktiwiteit 2: 

1.11.5.5 Om hitte-oordragterme en -begrippe vas te stel 

1.11.5.6 [LU 2.1, 2.3, 2.4] 

Opdrag 1: 
Voltooi: 



1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20576/l.l/>. 



44 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

Daar is verskillende terme wat hitte-oordrag beskryf: 

KONVEKSIE: 

GELEIDING: 

STRALING 

Hitte en Water 

Water het 'n uitsonderlike hittehouvermoe. 

Dit neem baie energie voordat 'n massa water met 1 Q C styg of daal. 

Daar is verskeie faktore betrokke: 

• Water is 'n vloeistof. 

• Water is deurskynend en ligstrale kan tot 20 m diep penetreer. 

• Watermassa het golwe en strome en vertikale beweging wat hitte kan versprei. 

As jy die hittehouvermoe van die land en die oseane vergelyk, sal jy besef dat dit baie verskil. 

Warmtekapasiteit 

Ons weet reeds dat warmte 'n verandering in temperatuur veroorsaak en dat die eenheid van hierdie 
warmte in Joule gemeet word, aangesien dit 'n soort energie is. 

Spesifieke warmtekapasiteit is die hoeveelheid warmte wat oorgedra (benodig/vrygestel) word as die 
temperatuur van 'n stof met 1 Q C of 1 K verander. 

Water is die duurste om te verhit, omdat groot hoeveelhede warmte vereis word om die temperatuur slegs 
'n paar grade te laat styg. Water sal egter ook groot hoeveelhede warmte lewer, indien dit afkoel. 

Die uitwerking hiervan is die duidelikste op oseane, wat groot watermassas is. Dit verhit baie stadig, 
maar hou dan lank die warmte. 

Opdrag 2: 

1. Verduidelik hoekom kusdorpe so 'n gematigde temperatuur het as jy dit vergelyk met binnelandse 
dorpe. 

2. Koel tee die vinnigste af wanneer jy eers koue melk byvoeg en dit dan laat staan of wanneer jy dit 
eers laat staan en dan koue melk byvoeg? Verduidelik. 

3. Hoekom is die water by die strand lekker warm op 'n koue dag as dit op 'n paar warm dae volg? 

4. Watter faktore dra by tot water se besondere warmtekapasiteit? 

Interessante toepassings van termiese beginsels lei tot die volgende verskynsels om ons: 

Opdrag 3: 

Bespreek elkeen van die volgende: 

Isolasie van huise teen hitte. 

Sonstowe. 

Hoekom 'n skottelskaar so gou kos gaarmaak. 

Maak jou eie sonskottel deur die karton in die vorm van 'n skottelskaar uit te druk en dit met foelie 
te bedek. 

Hou dit teen die regte hoek vir maksimum son, steek 'n stokkie deur 'n worsie en kyk of jy dit vir jouself 
kan opwarm deur net sonkrag te gebruik! 

1.11.6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike OndersoekDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike 
verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te 
ondersoek en probleme op te los. 

Dit word bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 



45 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike KennisDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis 
toe. 

Dit word bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan oproep; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 
LU3 

Wetenskap, Omgewing en die GemeenskapDie leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband 
tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon. 
Dit word bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 

1.11.7 Memorandum 

Opdrag 1: 

HITTE EN TEMPERATUUR 

Hitte is 'n soort energie - alle atome / modules vibreer. Ons ervaar dit as "hitte". 

Temperatuur meet hoe vinnig die molekules beweeg 

Hoe meet jy temperatuur? 

'n Termometer word gebruik. Dit bestaan uit 'n glasbuis met 'n vloeistof, bv. Kwik, daarin wat uitsit 
tydens verhitting. 

Wat is absolute zero? 

Dit is die koudste moontlike temperatuur waarby molecules of atome glad nie meer kan beweeg nie. Dit 
gebeur by —273.15 S C of by op die Kelvin skaal. Dit is in 'n Finse laboratorium gemeet. 

Temperatuur kan op 'n Celsius-skaal of Fahrenheit-skaal gemeet word. 

Sommige toestelle meet in Fahrenheit, bv. oonde, terwyl ander weer Celsius gebruik. 

Celsius skaal 

Vriespunt is Q C 

Water kook by 100 Q C op seevlak. 

Kelvinskaal: 

Die Kelvinskaal het sy zero by absolute nulpunt. 

K = -273 Q C 

Om Kelvin na Celsius om te skakel, tel jy 273 by. 

Kokende water (100 Q C) is dus 373 K. 

Hoe skakel jy Fahrenheit om na Celsius? 

(F - 32) -e- 9 x 5 = C 

Celsius na Fahrenheit is weer: 

F = C-=-5x9 + 32 

HITTE -OORDRAG 

Aktiwiteit 

Opdrag 1: 

• KONVEKSIE: Beweging van hitte deur lug, bv. lugstrome (blaasverwarmer, warm winde). 

• GELEIDING: Verspreiding van hitte deur soliede voorwerpe, soos warm rots. 

• STRALING: Verspreiding van hitte deur hiite-gewende voorwerpe, bv son, verwarmer. 

HITTE EN WATER 



46 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

• Water het 'n uitsonderlike vermoe om hitte te behou. 



Dit neem baie energie voordat 'n massa water met 1 Q C styg of daal. 
Daar is verkeie faktore betrokke: 



• Water is 'n vloeistof 



• 



Water is deurskynend en ligstrale kan tot 20 m diep penetreer. 

Watermassa het golwe en strome en vertikale beweging wat hitte kan versprei 



• Die hittehouvermoe van land en die oseane verskil baie. 

WARMTEKAPASITEIT 

Opdrag 2: 

Ons weet reeds dat warmte 'n verandering in temperatuur veroorsaak en dat die eenheid van hierdie 
warmte in Joule gemeet word, aangesien dit 'n soort energie is. 

Spesifieke warmtekapasiteit is die hoeveelheid warmte wat oorgedra (benodig/vrygestel) word as die 
temperatuur van 'n stof met 1 Q C of 1 K verander. 

Water is die duurste om te verhit, omdat groot hoeveelhede warmte vereis word om die temperatuur slegs 
'n paar grade te laat styg. 

Aan die ander kant sal water ook groot hoeveelhede warmte lewer, indien dit afkoel. 

Die uitwerking hiervan is die duidelikste op oseane, wat groot watermassas is. 

Dit verhit baie stadig, maar hou dan lank die warmte. 

Interessante toepassings van termiese beginsels lei tot die volgende verskynsels om ons (bespreek dit met 
die leerders): 

• Isolasie van huise teen hitte: huise verloor 25 % van hul hitte deur die dakke en 25 % deur die vloer. 

• Sonstowe: polistereen kookhouer uitgevoer met foelie is 'n wonderlike alternatief in areas sonder elek- 
trisiteit. 

• Hoekom 'n skottelskaar kos so vinnig gaarmaak. 

VIR DIE LEERDER: 

Maak jou eie sonskottel deur die karton in die vorm van 'n skottelskaar uit te druk en dit met foelie 
te bedek. 

Hou dit teen die regte hoek vir maksimum son, steek 'n stokkie deur 'n worsie en kyk of jy dit vir jouself 
kan opwarm deur net sonkrag te gebruik! 

1.12 Lig 12 

1.12.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.12.2 Graad 8 

1.12.3 ENERGIE: ELEKTRISITEIT, ENERGIE, WARMTE EN LIG 

1.12.4 Module 11 

1.12.5 LIG 

• Nog 'n baie bekende energiesoort is LIG. 

• Jou ouers of onderwysers sal baie graag "oe agter hulle koppe wou he" of vir jou wou se hulle sien alles. 
Ons almal weet egter dat dit om 'n baie eenvoudige rede nie moontlik is nie: 



2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20578/l.l/>. 



47 



1.12.5.1 Aktiwiteit 1: 

1.12.5.2 Om ligterme en -begrippe vas te stel 

1.12.5.3 [LU 2.1, 2.3, 2.4] 
1.12.5.3.1 Lig beweeg in 'n reguit lyn 

Lig kan wel rigting verander en dit gebeur op twee maniere: 



• Ligbreking of REFRAKSIE 

• Weerkaatsing 



WEERKAATSING (Soos in die geval van spieels.) 

Wanneer lig teen 'n sekere hoek inval, sal dit teen dieselfde hoek weerkaats. 
INVALSHOEK = WEERKAATSINGSHOEK 



Spieel 
Invalshoek Weerkaat: 



Weerkaatsingshoek 



Figure 1.16 



1.12.5.4 Aktiwiteit 2: 

1.12.5.5 Om weerkaatsingbegrippe te vestig 

1.12.5.6 [LU 2.4] 

Opdrag 1: 

1. Maak nou jou eie spieelskets met invalshoek en weerkaatsingshoek. Gebruik 'n gradeboog. 

Spieels wat gerond is, het baie toepassings. Dit vergroot en verander die vorm van beelde. 'n Spieel kan 
holrond of KONKAAF wees. 



48 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 




Konkaaf 



Figure 1.17 



Dit sal strale KONVERGEER (saamtrek) na 'n vaste punt wat ons die FOKUS noem. Ander spieels 
is weer bolrond of KONVEKS. Dit sal strale laat DIVERGEER (uiteenloop) en beelde verklein. Toepass- 
ings hiervan is motors se truspieeltjies, asook vleuelspieels. 




Konveks 



Figure 1.18 



Presies dieselfde effek word verkry met gepoleerde metale. 
Opdrag 2: 



49 



1. Probeer gerus die volgende: 

Neem 'n groot eetlepel en vryf die oppervlak blink. 

Vergelyk die verskil in beeld as die konkawe kant en dan weer die konvekse kant na jou toe wys. 

Teken die verskil in die spasie voorsien: 



50 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 




51 



Table 1.16 

Teken konvergerende en divergerende strale van regs af in op die volgende sketse. Vra jou onderwyser 
om te help. 






Figure 1.19 






Figure 1.20 



1,12.6 Assessering 
LU 1 



52 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

Wetenskaplike OndersoekDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike 
verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te 
ondersoek en probleme op te los. 

Dit word bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike KennisDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis 
toe. 

Dit word bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan oproep; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 
LU3 

Wetenskap, Omgewing en die GemeenskapDie leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband 
tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon. 
Dit word bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 

1.12.7 

1.12.8 Memorandum 

OPDRAG 1: 
LIG 

• Nog 'n baie bekende soort energie is LIG. 

• Grootmense sou baie graag "oe agter hulle koppe wou he", of wou se hulle sien alles. Ons almal weet 
egter dat dit nie moontlik is nie, vir 'n baie eenvoudige rede: 

• Lig beweeg in 'n reguit lyn, maar lig kan wel rigting verander en dit gebeur op twee maniere: 
Weerkaatsing enLigbreking of REFRAKSIE 

WEERKAATSING: 

• Soos in die geval van spieels. 

Wanneer lig teen 'n sekere hoek inval sal dit teen dieselfde hoek weerkaats. 



53 



1.12.8.1 INVALSHOEK = WEERKAATSINGSHOEK 



Spieel 
Invalshoek ' Weerkaat: 



Weerkaatsingshoek 



Figure 1.21 



GERONDE SPIEELS 

• Spieels wat gerond is, het baie toepassings. 

• Dit vergroot en verander die vorm van 'n beeld. 

• 'n Spieel kan holrond of KONKAAF wees. 




Konkaaf 



Figure 1.22 



• Dit sal strale KONVERGEER (saamtrek) na 'n vaste punt wat ons die FOKUS noem. 

• Ander spieels is weer bolrond of KONVEKS. 



54 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



• Dit sal strale laat DIVERGEER (uiteenloop) 

• Dit verklein die beeld. 

• Toepassings hiervan is motors se truspieeltjies, asook vleuelspieels. 




Konveks 



Figure 1.23 



Probeer gerus die volgende: 



• Neem 'n groot eetlepel en vryf die oppervlak blink. 

• Vergelyk die verskil in beeld as die konkawe kant en dan weer die konvekse kant na jou toe wys. 



Teken die verskil in die spasie voorsien 



55 




56 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

Table 1.17 

1.13 Refraksie van wit lig 13 

1.13.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.13.2 Graad 8 

1.13.3 ENERGIE EN VERANDERING 

1.13.4 Module 12 

1.13.5 BREKING VAN WIT LIG 

Refraksie 

Tydens ligbreking of refraksie sal ligstrale breek of van rigting verander as dit van een ligmedium na 
'n ander deurgaan, bv. wanneer lig deur 'n glasruit gaan. Lig beweeg die vinnigste wanneer dit deur 'n 
lugleegte of VAKUUM beweeg (spoed van lig) . 

Dit gaan effe stadiger (omtrent 25% stadiger) deur gewone lug en heelwat stadiger deur glas. 

Refraksie word in honderde toestelle en toepassings gebruik, bv. in brille, mikroskope, teleskope en nog 
baie meer. Een van die interessante verskynsels bly egter in die natuur wanneer ligbreking deur honderde 
waterdruppels veroorsaak word om 'n reenboog te vorm. 

Willabond Snell (1580-1626) was die eerste wetenskaplike wat ondersoek oor ligbreking gedoen het. Lees 
meer op oor horn. 

Aktiwiteit: 

Om breking van wit lig te ondersoek 

[LU 2.1, 2.4] 

Die split van wit lig: 

• Die verskynsel kan in die klas gedemonstreer word deur 'n ligstraal deur 'n PRISMA te skyn. 'n 
Prisma is 'n driehoekige glas- of perspeksblok. So sal jy vind dat wit lig uit alle kleure van 'n reenboog 
saamgestel is - mens noem hierdie kleurereeks die SPEKTRUM. 

• Nie alle kleure wat wit lig saamstel, beweeg egter teen dieselfde spoed nie. 
• 

• Rooi - met die langste golflengte - sal die minste ligbreking ondergaan. Aan die ander kant van die 
SPEKTRUM sal blou lig - met die kortste golflengte - die meeste ligbreking toon. 

Brilleis iets wat vir baie mense met bysiendheid en versiendheid verligting bring. 

Opdrag 1: 

Onderskei tussen die twee: 

Bysiendheid: 

V ersiendheid: 

Brille se lense kan net soos weerkaatsingsoppervlaktes, waarvan jy reeds geleer het, ook konkaaf of konveks 
gemaak word. Die lens word egter aan beide kante so gebuig - ons praat van bikonveks en bikonkaaf. 

1.13.6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike OndersoekDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike 
verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te 
ondersoek en probleme op te los. 



3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20577/l.l/>. 



57 

Dit word bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike KennisDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis 
toe. 

Dit word bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan oproep; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 
LU3 

Wetenskap, Omgewing en die GemeenskapDie leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband 
tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon. 
Dit word bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 

1.13.7 Memorandum 
REFRAKSIE: 

• Tydens ligbreking of refraksie sal ligstrale breek of rigting verander as dit van een ligmedium na 'n 
ander deurgaan, bv. wanneer lig deur 'n glasruit gaan. Lig beweeg op sy vinnigste 

• wanneer dit deur 'n lugleegte of VAKUUM beweeg (spoed van lig). Dit gaan effe stadiger (omtrent 
25% stadiger) deur gewone lug en heelwat stadiger deur glas. 

• Refraksie word in honderde toestelle en toepassings gebruik, bv. in brille, mikroskope, teleskope en 
nog baie meer. Een van die interessante verskynsels bly egter in die natuur wanneer ligbreking deur 
honderde waterdruppels veroorsaak word om 'n reenboog te vorm. 

• Willabond Snell (1580-1626) was die eerste wetenskaplike wat ondersoek oor ligbreking gedoen het. 
Lees meer op oor horn. 

DIE SPLIT VAN WIT LIG: 
Aktiwiteit: 
OPDRAG 1: 

• Die verskynsel kan in die klas gedemonstreer word deur 'n ligstraal deur 'n PRISMA te skyn. 

• 'n Prisma is 'n driehoekige glas- of perspeksblok. 

• Wit lig is uit alle kleure van 'n reenboog saamgestel - mens noem hierdie kleurereeks die SPEKTRUM. 

Nie alle kleure wat wit lig saamstel, beweeg egter teen dieselfde spoed nie. 

Rooi - met die langste golflengte - sal die minste ligbreking ondergaan. Aan die ander kant van die 
SPEKTRUM sal blou lig - met die kortste golflengte - die meeste ligbreking toon. 

Voltooi die volgende skets deur die spektrum met kleurpotlode in te teken. 

• 

• Brille is iets wat vir baie mense met bysiendheid en versienheid verligting bring. 



58 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

• BYSIENDHEID: Mense wat naby goed sien, maar ver voorwerpe raak dof 

• VERSIENDHEID: Mense wat ver goed kan sien, maar naby focus, soos lees, is moeilik veral ouer 
persone ontwikkel hierdie probleem. 



• Brille se lense kan net soos weerkaatsingsoppervlaktes, waarvan reeds geleer is, ook konkaaf of konveks 
gemaak word. Die lens word egter aan beide kante so gebuig - ons praat van bikonveks en bikonkaaf. 

• 

• Verdere moontlikhede: 

• Lens ligbreking 

• Gaatjie-kamera en verkyker 



Chapter 2 

Kwartaal 2 



2.1 Waarvan alles gemaak is 1 

2.1.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.1.2 Graad 8 

2.1.3 MATERIE: KLASSIFIKASIE 

2.1.4 Module 13 

2.1.5 WAARVAN IS ALLES GEMAAK? 

Voorkennis uit Graad 7: 

• Leerders weet dat materie alle lewende en nie-lewende stowwe insluit. 

• Leerders weet dat materie uit drie fases bestaan. 

• Leerders weet dat materie ruimte beslaan en volume en massa het. 

2.1.5.1 Klasaktiwiteit: Groepbespreking 

1. Kan jy ewe maklik deur alle stowwe beweeg? 

2. Is daar stowwe (materie) waardeur jy nie kan beweeg nie? 

3. Voltooi die volgende: 





ja / nee 


voorbeeld (indien nee) 


a) Kan lig deur alle materie beweeg? 










b) Kan hitte deur alle materie beweeg? 










c) Kan klank deur alle materie beweeg? 










d) Kan elektrisiteit deur alle materie beweeg? 










e) Behou materie altyd sy vorm? 











Table 2.1 



1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20836/l.l/>. 



59 



60 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



4. Klassifiseer die materie rondom jou in die fases wat reeds aan jou bekend is deur die onderstaande te 
voltooi: 



GAS 


VLOEISTOF 


VASTE STOF 











































































Table 2.2 



2,1,6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike Ondersoek 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Dit is bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike Kennis 

Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan onthou; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 
LU3 

Wetenskap, die Gemeenskap en die Omgewing 

Die leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelew- 
ing en die omgewing te toon. 
Dit is bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 



2,1,7 Memorandum 

2.1.7.1 MODULE 1: WAARVAN IS ALLES GEMAAK? 

KLASAKTIWITEIT: GROEPBESPREKING 

1. nee 

2. ja 

3. a) nee - mure, dakke 
b) nee - asbes, hout 



61 



c) nee - klankdigte materiaal 

d) nee - isolators bv plastiek, rubber 

e) nee - verhitting en kragte vervorm bv. smelt 

4. gas: lug; vloeistof: water; vastestof: bank, tafel 

2.2 Boustene van materie 2 

2.2.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.2.2 Graad 8 

2.2.3 MATERIE 

2.2.4 Module 14 

2.2.5 BOUSTENE VAN MATERIE 

Klasaktiwiteit: Eksperimente in Groepsverband 
[LU 1.2, 1.3] 

EKSPERIMENT l:Beweging van deeltjies in vloeistowwe 
Plaas 'n bietjie tafelsout in 'n proefbuis en voeg 'n bietjie water by en skud. 

1. Wat het met die kristalle gebeur? 

2. Proe aan die water. Is daar nog sout in? 

3. Wat sou gebeur het as jy nie die proefbuis geskud het nie? 
Maak afleidings deur die volgende te voltooi: 

4. Die tafelsout het onsigbaar geraak, maar die sout was nog in die 

5. Die tafelsoutdeeltjies het tussen die waterdeeltjies inbeweeg en ons se dit het 

6. Water sowel as tafelsout bestaan uit 
EKSPERIMENT 2:Bewegings van deeltjies in vloeistowwe 
Vul die glasbekertjie met water. 

Voeg nou kaliumpermanganaat of voedselkleursel stadig deur die strooitjie by - moenie roer nie. 
1. Let op wat gebeur en voltooi die sketsreeks: 



2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m31832/l.l/>. 



62 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 




SKETS 1 



SKETS 2 



SKETS 3 



Figure 2.1 



Maak afleidings deur die volgende te voltooi: 

2. Die kaliumpermanganaat of kleursel het versprei van waar daar 
was totdat dit oral ewe veel was. 

3. Deeltjies beweeg dus 

4. Vloeistowwe bestaan ook uit 
EKSPERIMENT 3:Beweging van deeltjies in gasse 



was na waar daar 



63 




Figure 2.2 



Maak afleidings van die gassproeidemonstrasie deur die volgende te voltooi: 

1. Gasdeeltjies beweeg van waar daar is na waar daar minder is totdat dit gelykmatig 

versprei is. 

1. Gasse bestaan dus ook uit 



2,2,6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike Ondersoek 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Dit is bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 



2,2,7 Memorandum 

KLASAKTIWITEIT: 

EKSPERIMENTE IN GROEPSVERBAND 
EKSPERIMENT 1: 

1. kristalle los op 

2. ja 

3. sou nog kristalle onder sien le 
AFLEIDING: 



64 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

• water 

• opgelos 

• kleindeeltjies 

EKSPERIMENT 2: 
AFLEIDING: 

• Baie - min 

• Spontaan 

• deeltjies 

EKSPERIMENT 3: 
AFLEIDINGS: 

• Baie 

• Deeltjies 



2.3 Faseverandering in materie 3 

2.3.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.3.2 Graad 8 

2.3.3 MATERIE: KLASSIFIKASIE 

2.3.4 Module 15 

2.3.5 FASEVERANDERINGS VAN MATERIE 

Voorkennis: 

• Materie bestaan in drie fases: vastestowwe, vloeistowwe en gasse 

2.3.5.1 Klasaktiwiteit: Leesvaardigheid 

Die avonturiers kamp in die Cederberge 
in die hartjie van die Kaapse winter. 
Oornag het dit gesneeu. 
Die volgende oggend blink die sneeu. 
Stadig maar seker smelt die ys in die wintersonnetjie. 
Die stroompies water loop af na die rivier. 
Een van die kampeerders skep 'n houer vol rivierwater. 
Hy steek 'n vuurtjie aan; kyk hoe vinnig kook die water 
dat die stoom so staan! 

1. Benoem al die fases van water uit die stuk - gebruik al die beskrywende woorde. 

2. Waar kom die energie vandaan vir: 

a. die ys wat smelt? 

b. die water wat stoom? 

3. a. In watter fase is die waterdeeltjies die heel vryste om te beweeg? 

b. In watter fase is daar die sterkste aantrekkingskrag tussen die waterdeeltjies? 



3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20838/l.l/>. 



65 

4. Die fases van water speel ook 'n groot rol in die natuur. Dit maak die WATERSIKLUSmoontlik. 
Vul die volgende in: 




Figure 2.3 



Die watersiklus 

5. Die volgende sketse stel faseveranderinge voor. Se in elke geval wat met die water gebeur: 



66 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 




67 



Table 2.3 

Assessering vir leesvaardigheid 

Kon jy die regte afleidings uit die leesstuk maak? 

[LU 2.3] 

2.3.5.2 OPDRAG 

Vind uit: 

(Jy kan die aangeduide webadresse of enige ander naslaanbron gebruik. 




Figure 2.4 



Hoekom ys op water dryf.- www.geocities.com (iceberg+ float) 

Hoe sneeuvlokkies vorm.- google.com (snowflakes)- www.edu.pe.ca/rural/chemist 

Waarom alkohol (soos in Schnapps of witblits) nie in jou vrieskas vries nie. 

Wat die kookpunt van stowwe soos kookolie en alkohol is.- www.ucc.ie - (boiling points) 

Plak of skryf die inligting op die teenblad. 

Assessering vir opdrag 

Is die inligting versamel en opgeteken? 

[LU 1.3] 

7. Elke stof het sy eie smeltpunt en vriespunt. 

Water vries by 

Water kook by 

[U+F058] Het jy geweet? [U+F057] 

'n Vierde fase van materie is reeds ontdek - ons noem dit PLASMA. 

Dit bestaan net by uitermate hoe temperature en in sterre. 

Lees meer op oor PLASMA! 

http://scsc.essortment.com 



2,3.6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike Ondersoek 



68 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Dit is bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike Kennis 

Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan onthou; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 

2.3.7 Memorandum 

2.3.7.1 FASEVERANDERINGS VAN MATERIE 

1. sneeu; ys (vastestof) - water; rivierwater (vloeistof) - stoom (gas) 

2. a) son b) vuur 

3. a) stoom (gas) b) sneeu/ys 

4. 1 - verdamping; 2 - transpirasie; 3 - wolkvorming/kondensasie 
4 - neerslag (reen, sneeu ens) 

5. kondenseer; smelt; vries(kristalliseer); verdamp 

2.4 Kristalle en oplossings 4 

2.4.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.4.2 Graad 8 

2.4.3 MATERIE: KLASSIFIKASIE 

2.4.4 Module 16 

2.4.5 KRISTALLE EN OPLOSSINGS 

• In die vorige eenheid is verwys na die vorming van sneeuvlokkies. 
Sneeukristalle 

• Elke sneeuvlokkie is uniek. Elke vlokkie vorm wanneer waterdamp in die lug kondenseer tot 
sneeukristalle. 

• Sneeukristalle groei 6 "arms" uit 'n seshoekige prisma uit. 

• Elke "arm" groei anders as gevolg van voortdurende klein temperatuurveranderinge. 

• Sneeukristalle kombineer om sneeuvlokkies te vorm. 

• Van die wereld se waardevolste stene bestaan uit vaste stof in die vorm van kristalle. 

• Diamante, robyne en saffiere is voorbeelde van edelgesteentes. Die atome van hierdie kristalle vorm 
spesifieke patrone. 



4 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20839/l.l/>. 



69 

• Kristalle het plat kante wat ons fasette noem - dit kan driehoekig, reghoekig of menige vorme aanneem. 

• Minerale kan volgens hulle kristalvorme gei'dentifiseer word. 

• Kristalle se basiese vorms verskil - tafelsout s'n is byvoorbeeld kubies. 

• Meeste kristalle moet eers gepoleer word voordat hulle mooi lyk. 

[U+F058] Het jy geweet? [U+F057] 

Sand bestaan uit kwartskristalle. Hulle vorm deurdat hulle gedurig teen mekaar stamp en skuur. 
Lees meer op oor KWARTSHORLOSIES 
Google.com (quartz +sand) 



Rochhounding ar.com 



Figure 2.5 



Klasaktiwiteit: Maak van Oplossings 

• Vul die glasbeker met koue water. 

• Voeg 'n teelepel sout/suiker by en roer. 

• Hou aan totdat die stof nie meer wil oplos nie. 

1. Hoeveel teelepels stof moes jy ingooi? 

• Herhaal die eksperiment, maar gebruik nou dieselfde hoeveelheid warm water. 

2. Wat neem jy waar? 

3. Watter gevolgtrekking kan jy maak? 

4. Verklaar waarom die warm water meer effektief is as oplosmiddel: 

• Gooi die oplossings in 'n horlosieglas uit en plaas dit vir 'n paar dae op die vensterbank van die 
klaskamer. 

5. Wat neem jy na 'n paar dae waar? 
6. Wat het van die water geword? 

• Kyk na die kristalle met vergrootglase of 'n mikroskoop. 

• OPDRAG: Teken 'n paar kristalle om hul vorm te toon. 

Assessering vir demonstrasie 

Kon jy die korrekte afleidings maak en jou bevindige kommunikeer? 

[LU 1.3; 2.3] 

Klasprojek 

2.4.5.1 OPDRAG: 

Stel 'n wetenskaplike verslag saam van jou ondersoek. 
Kweek jou eie kristalle tuis of in die klas 
Jy benodig: 

• aluinpoeier (verkrygbaar by apteke) 

• glasflesse 



70 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



• 



gare en 'n sker 

• 'n drinkstrooitjie 

• rubberrekkie 

• Vul die fies met warm water. 

• Voeg aluinpoeier by en los op soos in die vorige eksperiment - maak dus 'n versadigde oplossing. 
Gebruik 'n horlosieglas om kristalle te laat vorm. 

• Maak die kristalle met 'n garingdraadjie aan 'n strooitjie vas sodat dit driekwart in die fles met die 
oplossing afhang. 
Buig die strooitjie buite om die fles en maak dit vas met 'n rekkie sodat dit stewig in posisie bly. 



• 



Na 'n paar dae sal jy kristalle sien groei. 

LW! Jou onderwyser kan ook vir julle kopersulfaatkristalle in die klas laat kweek. 



Figure 2.6 



Assessering van klasprojek 

Kon jy die eksperiment beplan, uitvoer, data evalueer en jou kennis toepas deur 'n korrek saamgestelde 
wetenskaplike verslag in te handig? 

[LU 1.1; 1.2; 1.3; 2.4] 

Probleemoplossing 

Gestel jy het 'n versadigde oplossing en jy laat toe dat oortollige kristalle onder in die beker bly le. 
Waarom sal die kristalle verdwyn as jy die versadigde oplossing stadig begin verhit? 

Assessering van probleemoplossing 

Kon jy 'n aanvaarbare verklaring vir die probleem gee? 

[LU 2.4] 

[U+F058] Het jy geweet? [U+F057] 

Die yslike rotse van Giant's Causeway in Noord-Ierland is van gesmelte rots wat by skielike afkoeling 
heksagonale kristalle gevorm het. 

www.geocities.com/amegman_uk/symmetry.html 

2,4,6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike Ondersoek 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Dit is bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike Kennis 

Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 



71 

Dit is bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan onthou; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 

2.4.7 Memorandum 

2.4.7.1 KRISTALLE EN OPLOSSINGS 

KLASAKTIWITEIT: MAAK van OPLOSSINGS 

• Warm water het meer energie en kristalle los vinniger hierin op 

• Verdamping lei tot kristallisasie 

OPDRAG: KLASPROJEK 

• Wetenskaplike verslag moet insluit: 

Doel 

Metode 

Materiale 

Resultate 

Gevolgtrekking 

PROBLEEMOPLOSSING: 

• Warm water se deeltjies het meer kinetiese energie en is dus verder uitmekaar - daarom kan meer 
soutdeeltjies tussenin pas. 



2.5 Atome 5 

2.5.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.5.2 Graad 8 

2.5.3 MATERIE: KLASSIFIKASIE 

2.5.4 Module 17 

2.5.5 ATOME 

• Ons het reeds genoem dat atome die kleinste deeltjies is waaruit materie bestaan. 

Maar hoe groot is atome en hoe lyk hulle? 



'n Atoom is 0,000 000 001m in deursnit - dit is 'n miljoenste van 'n millimeter! 

As jy 'n ballon sou opblaas en jy dink daar is niks in nie, weet dan dat daar omtrent 'n biljoen biljoen 

gasatome binne-in is (100 000 000 000 000 000 000)! 

Een kubieke millimeter tafelsout (soveel soos op 'n speld se punt) bevat omtrent 70 miljoen atome! 

As die atome in 'n sandkorrel elkeen so groot soos 'n speld se punt was, dan was die sandkorrel twee 

kilometer in deursnit! 

Atome is wel die boublokke van materie, maar is by verre nie die kleinste deeltjie bekend aan die mens 

nie - daar is sub-atomiese partikels wat ons Protone, Neutrone en Elektronenoem. 



5 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20840/l.l/>. 



72 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

Vra jou onderwyser om jou te help om 'n waterstofatoom en 'n suurstofatoom te teken: 
Klasprojek 
PLAKKAAT - Wetenskaplikes deur die eeue 

• Vind meer uit oor wetenskaplikes soos Ernest Rutherford (1911) en Neils Bohr (1913) en hulle 
bydrae tot wat ons weet van atome. 

• Versamel prente en bring die inligting na die klas. 

• Werk in groepe en maak 'n plakkaat van wetenskaplikes deur die eeue. Ons gaan ook nog enkeles 
bygevoeg namate die module vorder. 

Assessering van klasprojek 

Het jy informasie ingesamel, die plakkaat saamgestel en so wetenskaplikes deur die eeue vereer vir hul 
pogings? 

[LU 1.1; 1.2; 1.3; 3.1] 

[U+F058] Het jy geweet? [U+F057] 

Daar is sub-atomiese partikels soos muons, gluons en gravitone! 

Daar is ook partikels kleiner as elektrone, genaamd kwarks (quarks) en leptone. Kwarks het snaakse 
name soos: op, af, vreemd, asook bo en onder. 

Lees meer op oor hierdie vreemde goedjies. 

Hulle is die kleinste partikels aan ons bekend. 

www.geocities.com/omegaman_uk/2002 




Figure 2.7 



2,5.6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike Ondersoek 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Dit is bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU3 

Wetenskap, die Gemeenskap en die Omgewing 

Die leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelew- 
ing en die omgewing te toon. 
Dit is bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 



73 



2.5.7 Memorandum 

2.5.7.1 ATOME EN MOLEKULE - projek 

2.6 Molekules 6 

2.6.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.6.2 Graad 8 

2.6.3 MATERIE: KLASSIFIKASIE 

2.6.4 Module 18 

2.6.5 MOLEKULES 
2.6.5.1 Klasaktiwiteit 
Bou Molekule 

• Verdeel die balletjies in drie groepe volgens kleure. 

• Elke kleur (patroon) stel 'n groep atome voor. 



I ; 



Figure 2.8 



waterstofatome 




Figure 2.9 



suurstofatome 



6 This content is available online at <http://cnx.org/content/m21145/!. l/>. 



74 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



o 
o 


o 


o 


o 


Figure 


2.10 



koolstofatome 
• Bou nou modelletjies wat soos die volgende lyk: 




Figure 2.11 



twee waterstofatome + een suurstofatoom 




Figure 2.12 



twee suurstofatome + een koolstofatoom 

Beantwoord die volgende vrae deur na bostaande te verwys: 

1. Hier (A) het jy 'n molekuul gebou wat beter bekend is as 
Hier (B) het jy 'n molekuul gebou wat beter bekend is as 

2. Wat dink jy word deur die stokkies voorgestel? 

3. Molekule is dus samestellings van 

4. Hoe lyk suurstofgas? 

5. En osoon? 

Assessering van modelbou-aktiwiteit 

Kon jy die modelletjies bou? 

[LU 2.2; 2.3] 

Opdrag 

Volhoubare Bronne 

• Vind uit wat osoon is en waarom dit so belangrik is vir lewe op aarde. 



75 

• Doen verslag hieroor aan die klas as deel van 'n bewusmakingsveldtog oor hulpbronne in gevaar. 

• Hou 'n uitstalling in die klas of skool. 

www.atm.ch.cam.ac.uk/tour 7 

Assessering van bewusmakingsveldtog 

Het jy deelgeneem aan die veldtog om ander bewus te maak van die osoonlaag en al die kwessies wat 
daarmee verband hou? 

[LU 3.2] 

2.6.6 Assessering 

LU 2 

Wetenskaplike Kennis 

Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan onthou; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 
LU3 

Wetenskap, die Gemeenskap en die Omgewing 

Die leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelew- 
ing en die omgewing te toon. 
Dit is bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 

2.6.7 Memorandum 
2.6.7.1 MOLEKULES 

1. Water en koolstofdioksied 

2. Bindings 

3. O 2 

4. O 3 

2.7 Elemente en verbindings 8 

2.7.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.7.2 Graad 8 

2.7.3 MATERIE 

2.7.4 Module 19 

2.7.5 ELEMENTE EN VERBINDINGS 
Elemente 

• Een van die basiese stelle van informasie in die natuurwetenskap is die lys van elemente. 



7 http:// www.atm.ch. cam.ac.uk/tour 

8 This content is available online at <http://cnx.org/content/m31831/!. l/>. 



76 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

• Ons noem dit die Periodieke Tabel. 

• Daar is 112 elemente op hierdie tabel, waarvan 90 natuurlik voorkom op ons planeet of, sover aan ons 
bekend, in die ruimte om ons. 

• Die res is kunsmatig vervaardig in wetenskaplaboratoriums. 

• Die elemente is gerangskik volgens eienskappe soos massa en digtheid, asook hoe hulle enemies met 
mekaar verbind. 

Opdrag 

• Versamel inligting oor Mendeleev (1834-1907) en hoe hy die periodieke tabel saamgestel het. 

• Voeg dit by julle plakkaat van wetenskaplikes deur die eeue. 

http://smallfry.dmu.ac.uk/chem/tables 
Klasaktiwiteit : Luistervaardighede 
[LU 2.2] 

Luister met aandag na die onderwyser se verduideliking en voltooi die volgende: 
Die Periodieke Tabel 

1. Die horisontale lyne staan bekend as 

2. Die vertikale lyne staan bekend as 

3. Waar op die periodieke tabel kom die metale voor? 

4. Watter metale word onder paraffien gestoor? Hoekom? 

5. Wat noem ons hierdie metale? 

6. Waar op die periodieke tabel kom die nie-metale voor? 

7. Watter nie-metaal word onder water gestoor? Hoekom? 

8. Waar op die tabel kom die meeste gasse voor? Verduidelik 

9. Watter gasse reageer nie op ander stowwe nie? 

10. Wat noem ons hierdie groep? 

11. Watter gas is die eenvoudigste en die ligste? 

12. Watter elemente verkeer by kamertemperatuur in vloeistoffase? 

13. Watter element sublimeer? 

14. In watter fase verkeer die meeste elemente by kamertemperatuur? 

15. Waarom plaas ons bepaalde elemente in dieselfde groep? 
Elemente in Simboolvorm 

Simbole van elemente 



77 



Nr. 


Naam 


Simbool 


Fase by kamer-temperatuur 


Metaal of nie-metaal 


Interessante Feit 


1 


Waterstof 










2 


Helium 










3 


Litium 










4 


Berillium 










5 


Boor 










6 


Koolstof 










7 


Stikstof 










8 


Suurstof 










9 


Fluoor 










10 


Neon 










11 


Natrium 










12 


Magnesium 










13 


Aluminium 










14 


Silikon 










15 


Fosfor 










16 


Swawel 










17 


Chloor 










18 


Argon 










19 


Kalium 










20 


Kalsium 






















26 


Yster 










29 


Koper 










30 


Sink 










35 


Broom 










47 


Silwer 










82 


Lood 










80 


Kwik 










28 


Nikkei 










92 


Uraan 










24 


Chroom 










53 


Jodium 










27 


Kobalt 












Goud 











Table 2.4 



78 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



• Dra die name van die elemente en hulle simbole oor na die periodieke tabel op die volgende bladsy. 

• Kleur die tabel in om die verskillende groepe te toon. 

PERIODIEKE TABEL 



O 



1 

2 
3 





II 




Ill 


IV 


V 


VI 


VII 
























































































































































































I 
II 

VII 

o 



Figure 2.13 



Groepwerk: Vasvra 

Enige vrae wat nie beantwoord kan word nie, moet nagevors word. 

Skryf die element in die blokkie langsaan neer. 



1. Dit gee 'n verblindende wit lig af as dit brand ( 
net soos in die "sterretjies" wat jy op jou verjaarsdag 
by 'n bekende hamburger restaurant kry). 



continued on next page 



79 



2. Die hoofmetaal wat hulle in ruimteskepe en satel- 
liete soos die IRS gebruik. 




3. Die element wat, indien dit met suurstof in aan- 
raking sal kom, roes sal vorm. 




4. Die gas waarmee jy ballonne by partytjies vul 
sodat hulle kan opstyg. 




5. Die metaal waarvan meeste elektriese geleiers 
gemaak word. 




6. Die element waarvan die atome die minste elek- 
trone het. 




7. Die waardevolle metaal wat in juweliersware, 
muntstukke en fotografiese films gebruik word. 




8. Die geel nie-metaal wat in warmbronne en 
vulkane aangetref word en 'n groot bydrae maak 
tot suurreen. Dit kom ook voor in vuurhoutjies en 
vuurwerke en in baie medisynes. 




9. 'n Halogeen wat 'n vloeistof is. 




10. Die onaktiewe gas in gloeilampe. 




11. 'n Magnetiese metaal wat gebruik word in hitte- 
bestande legerings. 




12. 'n Element wat gesonde tande verseker. 




13. Die nie-metaal wat spontaan aan die brand sal 
slaan as dit met suurstof meng (jy sien dit soms in 
die aand op die see). 




14. Die element wat die meeste in rekenaars en 
transistors gebruik word. 




15. Die element wat in swembadreinigers voor kom 
en wat kieme doodmaak. 




16. Die element wat in alle organiese verbindings 
voorkom. 




17. Die element wat met 'n violetlig brand in su- 
urstof. 




18. Metaal waarmee die meeste badkamerkrane be- 
dek word. 




continued on next page 



80 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



19. Gas wat in buisligte gebruik word. 




20. Gifstof in insekdoders wat ook al deur moorde- 
naars gebruik is (vind uit oor Daisy de Melcker). 




21. Metaal waarvan vensterrame van veral huise by 
die see, asook koeldrankblikkies, gemaak word. 




22. Die volopste gas in die atmosfeer. 




23. Die edelgas wat met 'n heldergroen kleur brand. 




24. Die metaalgedeelte van tafelsout. 




25. Metaal waarvan dakbedekkings, asook was- 
bakke, gemaak word. 





Table 2.5 



















LU 2 




AS 2.1 























Table 2.6 

[U+F058] Het jy geweet? [U+F057] 

Sekere elemente soos 

KOOLSTOF 

kom in verskillende vorms voor: 

diamante 

steenkool en die 

grafiet in jou potlood! 

http://education.jlab.org/itselemental/ele006 

http://mineral.galleries.com 

2,7.6 Assessering 

LU 2 

Wetenskaplike Kennis 

Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan onthou; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 



2.7.7 Memorandum 

DIE PERIODIEKE TABEL 

1. periodes 

2. groepe 

3. links onder en om die oorgangsblok 

4. Li, Na, K - reaktief met waterdamp 

5. Alkali-metale 



81 



6. Regs onder 

7. P - reaktief met suurstof 

8. Heelregs 

9. Gasse heel regs 

10. Edelgasse 

11. H 

12. Br en Hg 

13. Jodium 

14. Vaste stof 

15. Ooreenkomste in eienskappe 
ELEMENTE IN SIMBOOLVORM 



82 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



2.7.7.1 Simbole van elemente 



Nr 


Naam 


Simbool 


Fase 


metaal of nie-metaal 


Interessante Feit 


1 


Waterstof 


H 


G 




Ligste gas 


2 


Helium 


He 


G 




Stabiele gas; balonne 


3 


Litium 


Li 


V 


M 




4 


Berillium 


Be 


V 


M 




5 


Boor 


B 


V 






6 


Koolstof 


C 


V 




Alle organiese stowwe 


7 


Stikstof 


N 


G 




Volopste in atmosfeer 


8 


Suurstof 





G 




Noodsaaklik respirasie 


9 


Fluoor 


F 


G 






10 


Neon 


Ne 


G 




Buisligte 


11 


Natrium 


Na 


V 


M 




12 


Magnesium 


Mg 


V 


M 


Brand wit lig 


13 


Aluminium 


Al 


V 


M 


Ligte metaal 


14 


Silicon 


Si 


V 




Sand 


15 


Fosfor 


P 


V 




Brand spontaan 


16 


Swawel 


S 


V 




Geel poeier 


17 


Chloor 


CI 


G 




G if gas 


18 


Argon 


Ar 


G 






19 


Kalium 


K 


V 


M 




20 


Kalsium 


Ca 


V 


M 


Tande 


26 


Yster 


Fe 


V 


M 


Hemoglobien;roes 


29 


Koper 


Cu 


V 


M 




30 


Sink 


Zn 


V 


M 




35 


Broom 


Br 


VL 






47 


Silwer 


Ag 


V 


M 


Edelmetaal 


82 


Lood 


Pb 


V 


M 




80 


Kwik 


Hg 


VL 


M 




28 


Nickel 


Ni 


V 


M 


Muntstukke 


92 


Uraan 


U 


V 


M 


Kernreaktors 


24 


Chroom 


Cr 


V 


M 


Krane 


53 


Jodium 


I 


V 




Sublimeer 


27 


Kobalt 


Co 


V 




Weerornamente 




Goud 


Au 


V 


M 





Table 2.7 



83 



GROEPWERK: 
VASVRA 

1. Mg 

2. Titanium 

3. Fe 

4. He 

5. Cu 

6. H 

7. Ag 

8. S 

9. Br 

10. Ar 

11. Co 

12. Ca 

13. P 

14. Si 

16. CI 

17. K 

18. Cr 

19. Ne 

20. Sianied 

21. Al 

22. N 

23. Kr 

24. Na 

25. sink 
KLASAKTIWITEIT: 

UITKEN VAN METALE EN NIE-METALE 

Metale: 

Nie-metale: 

1. blink, hard 

2. goud 

3. aanvraag 

4. studie van metale 

5. allooi 
6. 



METALE 


NIE-METALE 


hard en blink 


verkillende kleure; nie hard 


plooibaar en smeebaar 


Bros, breek 


gelei hitte 


Nee 


gelei elektrisiteit 


Nee 



Table 2.8 



7. plooibaar - lang drade uitgerek 
smeebaar - dun plate uitgeklop 



84 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

2.8 Metale en nie-metale 9 

2.8.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.8.2 Graad 8 

2.8.3 MATERIE: KLASSIFIKASIE 

2.8.4 Module 20 

2.8.5 METALE EN NIE-METALE 

• 'n Metaal is tipies 'n harde, blink en sterk element wat elektrisiteit en hitte kan gelei. 

• Yster is die algemeenste metaal in gebruik in ons leefwereld, maar nie in sy suiwer vorm nie. As yster 
met 'n klein bietjie nie-metaal soos koolstof gemeng word, kry ons 'n allooi. 

• Die studie van metale noem ons metallurgie. 

• Goud is alom die metaal wat 'n simbool is van welvaart, terwyl platinum en palladium besonder 
waardevol is vanwee die gebruik daarvan in elektronika en gespesialiseerde ingenieurswese. 

• Staal is alombekend en miljoene ton word jaarliks gebruik in die vervaardiging van items soos was- 
masjiene, motors, skepe en treine. Vlekvrye staal, wat onder andere in eetgerei gebruik word, word 
verkry deur staal in 'n allooi met harde en blink chroom te vermeng. 

• 'n Verskeidenheid van stowwe kan by yster gevoeg word om verskillende allooie te vorm, bv. mangaan, 
fosfor, silikon en swawel. 

• Aluminium word weer baie gebruik in koeldrankblikkies, lere, vensterrame en voorwerpe wat lig moet 
wees en nie moet roes nie. Aluminium is die derde mees algemene chemiese element op aarde, aangesien 
dit in 'n groot deel van die aarde se kors voorkom. Koper en magnesium word gewoonlik bygevoeg om 
dit vir industriele gebruik geskik te maak. 

• Metale, veral die goud en silwer in elektroniese stroombane (en in tande!) kan suksesvol hersirkuleer 
word om ons natuurlike hulpbronne te beskerm. 

• Brons is een van die oudste allooie - 'n mengsel van koper en tin. 

• Geelkoper ("brass") is weer 'n allooi van koper en sink. 

2.8.5.1 KLASAKTIWITEIT 

Uitken van metale en nie-metale 




Figure 2.14 



• Identifiseer soveel moontlik van die stowwe in die prent en klassifiseer dit as metale en nie-metale na 
aanleiding van die hoofelement in die stof. 



9 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20844/l.l/>. 



85 



METALE 


NIE-METALE 



































Table 2.9 

1. Watter eienskappe het jy gebruik om te besluit watter stowwe metale en watter nie-metale is? 

2. Dink jy die sekretaresse is welgesteld? Hoekom? 

3. Watter stof is besig om die rol van metaal in die industrie oor te neem? Waaruit bestaan die stof? 

4. Wat is metallurgie? 

5. Wat is staal? 

6. Voltooi die volgende tabel: 



METALE 


NIE-METALE 


hard en blink 






plooibaar en smeebaar 




gelei hitte 




gelei elektrisiteit 





Table 2.10 

7. Wat is die verskil tussen plooibaar en smeebaar? 
Assessering van uitkenning 

Kon jy die indeling korrek doen en jou kennis toepas? 
[LU 2.2; 2.4] 

2,8.6 Assessering 

LU 2 

Wetenskaplike Kennis 

Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan onthou; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 



2.8.6.1 Memorandum 

KLASAKTIWITEIT: UITKEN VAN METALE EN NIE-METALE 
Metale: 
Nie-metale: 



86 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



1. blink, hard 

2. goud 

3. aanvraag 

4. studie van metale 

5. allooi 
6. 



METALE 


NIE-METALE 


hard en blink 


verkillende kleure; nie hard 


plooibaar en smeebaar 


Bros, breek 


gelei hitte 


Nee 


gelei elektrisiteit 


Nee 



Table 2.11 

7. plooibaar - lang drade uitgerek 
smeebaar - dun plate uitgeklop 

2.9 Verbindings en mengsels ° 

2.9.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.9.2 Graad 8 

2.9.3 MATERIE: KLASSIFIKASIE 

2.9.4 Module 21 

2.9.5 VERBINDINGS EN MENGSELS 
VOORKENNIS 

• In die vorige deel van die werk het ons verduidelik wat 'n element is en dat dit uit atome bestaan. 

• Ons het genoem dat atome nie gei'soleerd voorkom nie, maar verbind tot molekule. 



2.9.5.1 Klasaktiwiteit: Praktiese Ondersoek 

Ondersoek na fisiese eienskappe van elemente 

Jou onderwyser sal hulp verleen in jou ondersoek na die individuele elemente yster en swawel se fisiese 
eienskappe en die veranderinge wat dit ondergaan wanneer dit verbind. 

1. Hoe lyk die yster? 

2. Hoe lyk die swawel? 

3. Word die yster deur die magneet aangetrek? 

4. Word die swawel deur die magneet aangetrek? 

5. Wat kan jy hieruit aflei? 

6. Voeg 'n bietjie koolstofbisulfied (CS2) by die yster. 
Wat gebeur? 

7. Voeg 'n bietjie koolstofbisulfied (CS2) by die swawel. 
Wat gebeur? 



°This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20847/l.l/>. 



87 



8. Wat kan jy hieruit afiei? 

Gooi die inhoud van die proefbuise nou uit in twee horlosieglaseen laat dit indamp. 

9. Wat is sigbaar nadat die koolstofbisulfied verdamp het? 
Ondersoek na fisiese eienskappe van mengsels 



Figure 2.15 



Voeg nou ystervylsels en swawel saam. 

1. Hoe lyk die mengsel? 

2. Wat gebeur, indien jy nou die magneet nader bring? 

3. Wat kan jy hieruit afiei? 

4. Voeg nou CS2 by die mengsel. Wat gebeur? 

5. Kan jy dus die mengsel skei? 

6. Stel twee maniere van skeiding voor 

2.9.5.2 Klasaktiwiteit (vervolg): Demonstrasie 

1. Wat gebeur as die yster en die swawel saam verhit word? 

2. Het 'n nuwe stof gevorm? Hoekom se jy so? 

3. Het die stof nog magnetiese eienskappe? 

4. Is die stof oplosbaar in koolstofbisulfied? 

5. Kan jy die stof weer terugskakel na die oorspronklike elemente? 

6. Wat was nodig vir die reaksie om plaas te vind? 

7. Watter energie-omsetting het plaasgevind? 

8. Voltooi die volgende tabel van vergelyking: 



MENGSELS 


VERBINDINGS 


'n Onsuiwer stof 


'n 


stof 


Samestelling wissel 


Samestelling 


Geen energie betrokke by vorming 


Energie 


Eienskappe van individuele stowwe word behou 


eienskappe vorm 


Kan geskei word met fisiese metodes, bv. magneet 


Kan slegs 


geskei word 



Table 2.12 



Assessering van eksperiment 

Kon jy die stappe beplan (AS 1.1), uitvoer (AS 1.2) en jou bevindinge kommunikeer (AS 1.3)? 

[LU 1.1; 1.2; 1.3] 



88 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

2.9.6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike Ondersoek 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Dit is bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kummunikeer. 

2.9.7 Memorandum 

2.9.7.1 VERBINDINGS EN MENGSELS 

KLASAKTIWITEIT: PRAKTIESE ONDERSOEK 

ONDERSOEK NA FISIESE EIENSKAPPE VAN ELEMENTE 

1. grys hard 

2. geel poeier 

3. ja 

4. nee 

5. metale is magneties 

6. niks 

7. swawel los op 

8. metale onoplosbaar in koolstofbisulfied 

9. kristalle - swawel 

ONDERSOEK NA FISIESE EIENSKAPPE VAN MENGSELS 

1. grys-geel 

2. slegs ystervysels aangetrek 

3. slegs metaal magneties 

4. slegs swawel los op 

5. ja 

6. los S op en damp weer in - kristalle terug of magneet 
KLASAKTIWITEIT: DEMONSTRASIE 

1. versmelt tot nuwe stof 

2. ja - lyk anders; eie eienskappe 

3. nee 

4. nee 

5. ja met moeite 

6. hitte 

7. hitte- chemies 

8. Voltooi die volgende tabel van vergelyking 



MENGSELS 


VERBINDINGS 


'n Onsuiwer stof 


'n suiwer stof 


continued on next page 



89 



samestelling wissel 


samestelling vasgestel 


Geen energie betrokke by vorming 


energie benodig 


Eienskappe van individuele stowwe word behou 


. . .nuwe eienskappe vorm 


Kan geskei word met fisiese metodes bv. magneet 


Kan slegs . . .enemies en met moeite geskei 

word 



Table 2.13 

2.10 Skeiding van mengsels 11 

2.10.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.10.2 Graad 8 

2.10.3 MATERIE: KLASSIFIKASIE 

2.10.4 Module 22 

2.10.5 SKEIDING VAN MENGSELS 

• Afhangend van die tipe mengsel kan verskillende metodes van skeiding toegepas word. 

Die onderwyser gaan die volgende METODES verduideliken moontlik demonstreer: 

• Handsortering - sorteer t.o.v. groottes, vorm en kleure 

• Filtrasie - een van stowwe is oplosbaar; indamping 

• Verdamping - los op in water en damp in 

• Skeitregter - twee vloeistowwe met verskillende digthede 

• Distillasie - gebruik 'n kondensor en distilleerfles; verhit en verdamp en kondenseer 

APPARAAT: 

Skets van filtreer- en distilleerapparaat, asook skeitregter. 



iff 



Figure 2.16 



1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20842/l.l/>. 



90 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



2.10.5.1 Aktiwiteit: Kies skeidingsmetode 



MENGSEL 


METODE 


Sand en sout 




Boontjie en grondboontjies 




Koeldrankstroop en water 




Olie en water 




Verskillende muntstukke 





Table 2.14 

Opdrag 

Verduidelik stapsgewys met behulp van sketse hoe jy te werk sal gaan om: 

a) sand en sout te skei; 

b) koeldrankstroop en water te skei. 

1. Watter metode sou jy gebruik om varswater uit seewater te kry? 

2. Hoekom maak die mens nie van die metode gebruik om varswaterbronne aan te vul nie? 

3. Wat is die verskil tussen 'n distillaat en 'n filtraat? 

4. Wat is fraksionele distillasie en noem twee bedrywe waar dit gebruik word. 

2.10.5.2 Projek 

Hoe sou jy water en alkohol skei? 

• Vind ook meer uit oor fraksionele distillasie. 

• Wenk: gebruik die kookpunte waaroor jy vroeer meer moes uitvind (leereenheid 3). 

• Sketse is belangrik! 

• Handig projek in op datum deur onderwyser bepaal. 

Assessering van projek 

Kon jy die projek beplan (AS 1.1), data insamel (AS 1.2) en bevindinge evalueer en kommunikeer (AS 
1.3), asook enige kennis toepas (AS 2.4)? 
[LU 1.1; 1.2; 1.3; 2.4] 



2,10.6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike Ondersoek 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Dit is bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike Kennis 

Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan onthou; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 



91 



2.10.7 Memorandum 

2.10.7.1 SKEIDING VAN MENGSELS 

AKTIWITEIT: Kies skeidingsmetode 



MENGSEL 


METODE 


Sand en sout 


Filtreer 


Boontjie en grondboontjies 


Handsortering 


Koeldrankstroop en water 


Distillasie 


Olie en water 


Skeitregter 


Verskillende muntstukke 


Handsortering 



Table 2.15 



• Sketse - regte apparaat 

1. distillasie 

2. koste 

3. distillaat - vloeistof kondenseer na distillasie 
filtraat - vloeistof wat filtreer 

4. filtrasie deur verskillende kookpunte, bv. olieraffinering en spiritualiee- (alkohol) bedryf 
PROJEK: 



• Alkohol kook by 79 °C - fraksionele distillasie verwyder alkohol; water bly agter 

• Regulering van temperatuur met termometer uiters belangrik 



Skets van Liebiegkondensor-opstelling belangrik. 



92 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



Chapter 3 

Kwartaal 3 



3.1 Prehistoriese lewe 1 

3.1.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.1.2 Graad 8 

3.1.3 BIODIVERSITEIT: AANPASSINGS EN OORLEWING 

3.1.4 Module 23 

3.1.5 PREHISTORIESE LEWE 

Vir miljoene jare was die enigste lewe op aarde klein mikroskopiese eensellige organismes. Sowat 700 miljoen 
jaar gelede het die regte diere soos jellievisse en sponse in die see verskyn. 

Hulle het sagte liggame gehad maar omdat diere skulpe, tande en kloue ontwikkel het, kan ons vandag 
nog bepaal hoe hulle gelyk het. Hoe? Deur die bestudering van nuutontdekte fossiele. 

Van die begin van die Kambriaanse tydperk of periode sluit die fossielfondse diere soos krokodille en 
haaie in. 

Sommige diere het gou uitgesterf toe toestande verander het. Ander het aanpassings gemaak en het 
oorleef. Verskeie kere in die aarde se geskiedenis was daar massale uitsterwings. 

Die aarde is biljoene jare oud. 

Vind meer hieroor uit: Besoek www.ucamp.berkeley.edu/exhibit/geology.html 2 

Net soos 'n horlosie in ure, minute en sekondes verdeel word, so kan die aarde se geskiedenis in vier 
groot blokke verdeel word. Ons noem dit EONS. Die eerste drie saam staan bekend as die Prekambriaanse 
tydperk. Ons inligting oor die tydperk is skraps vanwee min fossiele wat oorgebly het en waarvan ons sou 
kon leer. 

Die laaste tydperk staan bekend as die Proterosoi'ese eon. Die eon het sowat 540 miljoen jaar gelede 
begin en word in vier eras verdeel. 

Hierdie eras is in periodes verdeel wat elk tussen 2 en 80 miljoen jaar kon geduur het. 

3.1.5.1 Aktiwiteit: BEGRIPSTOETS EN NAVORSING 

1. Wat dink jy is geologiese tyd? 

2. Gebruik die sirkel om die indeling van geologiese tyd soos hierbo beskryf, voor te stel. 

3. Wat sou die massale uitsterwings waarna in die stuk verwys word veroorsaak het? 

4. Wat is fossiele? 



1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20851/l.l/>. 
2 http:// www.ucamp.berkeley.edu/exhibit/geology.html 



93 



94 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

1. Hoe dink jy bepaal wetenskaplikes die ouderdom van die aarde? Vind meer uit oor koolstofdatering. 
NAVORSING: KOOLSTOFDATERING: 

• www.howstuffworks.com/carbon-14 3 

• Of www. Enchantedlearning.com/subject. . .inosaurs/dinofossils/fossildating.html 

6. Vind meer uit oor EVOLUSIE soos wat dit gedokumenteer is. 

• Onthou dat hierdie 'n sensitiewe onderwerp is en dat almal nie dieselfde sienings huldig nie. Dit is 
egter 'n wetenskaplike se plig om alle verskynsels en teoriee te ondersoek en sy gevolgtrekkings met 
ander te deel. Elke individu kan dan besluit of hy saamstem of nie. Neem dus 'n ingeligte besluit! 

NAVORSING: EVOLUSIE: 

• Soek op google.com 

Assessering van navorsing: 

Kon jy enigiets uitvind oor koolstofdatering en evolusie? 

[LU 1.2] 

3.1.6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike Ondersoek 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Dit is bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
Memorandum 

3.1.6.1 PREHISTORIESE LEWE 

3.1.6.2 Aktiwiteit: BEGRIPSTOETS EN NAVORSING 

• Berei voor - lees self op oor koolstofdatering en kry bronne oor evolusie 

• Ook massauitsterwings 

• Soek toepaslike videomateriaal 

3.2 Fossiele 4 

3.2.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.2.2 Graad 8 

3.2.3 BIODIVERSITEIT: AANPASSINGS EN OORLEWING 

3.2.4 Module 24 

3.2.5 FOSSIELE 

Fossiele is die oorblyfsels van dooie plante, diere, bakteriee en ander lewensvorme wat miljoene jare gelede 
geleef en toe versteen het. 

3 http:// www.howstufFworks.com/carbon-14 

4 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20852/l.l/>. 



95 

Fossiele is dus versteende oorblyfsels van organismes, bv. tande, bene, bas of skulpe. Dit kan ook spore 
of afval van organismes wees. 

1. Wanneer 'n dier/organismes doodgaan vergaan die sagte dele eerste. Die res word in die sand of 
modder bedek. 

2. Oor miljoene jare vind chemiese veranderinge sowel as drukking plaas wat dit laat versteen. 

3. Water wat deursyfer kan ook veranderinge teweeg bring. Die vorms word goed behou. 

4. Beweging van die aardplate bring die fossiele na die oppervlak. 

3.2.5.1 Aktiwiteit: OM NAVORSING OOR FOSSIELE TE DOEN 

• Wat is 'n paleontoloog? 



Wat se die SA wet oor fossiele? www.ru.ac.za/pssa/pssalaw.html 5 

OPDRAG: Teken 'n vloeidiagram om die fossielvormingsproses eenvoudig voor te stel. 

Assessering van vloeidiagram: 

Kon jy 'n sinvolle vloeidiagram van die fossielvormingsproses teken? 

[LU 2.2] 

Aanpassings - Fossiele 

AKTIWITEIT: 

• Bestudeer die volgende prente van fossiele en probeer afleidings maak t.o.v. hul voeding en bewegings: 



5 http://www.ru.ac.za/pssa/ pssalaw.html 



96 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



M 



mz. i-JAi? 




I 



pJ i 







Figure 3.1 



Skedel van 'n Suid-Afrikaanse dinosourus (Mossospondvlus) 



97 




Figure 3.2 



Brachiopoda skulpe in 'n 500 - 300 miljoen jaar oue strandneersaksel 



98 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 




Figure 3.3 



Skedel van 'n Suid-Afrikaanse dinosourus (Mossospondvlus) 




Figure 3.4 



'n Vlieg wat in die 90 miljoen jaar oue neerslae van die Orapa diamantkrater gevind is (Botswana) 

Assessering van afieiding: 

Kon jy die korrekte afieidings t.o.v. die fossielsketse maak? 

[LU 2.3] 



99 

3.2.6 Assessering 

LU 2 

Wetenskaplike Kermis 

Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan onthou; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 

3.2.7 Memorandum 
3.2.7.1 FOSSIELE 

Klasaktiwiteit: FOSSIELTEKENINGE 

• Kry bronne oor fossiele, paleontoloe en opgrawings 

• www.ru.ac/za/pssa/pssalaw.hrml - fossils and SA law 

Aktiwiteit: 

• Wat is 'n paleontoloog? 
Persoon wat fossiele bestudeer 

• Wat se die wet? 
OPDRAG: 

• Teken 'n vloeidiagram om die fossielvormingsproses eenvoudig voor te stel. 

Sagte dele vergaan - drukking - water vervorm - verstening - verskuiwings 
Aktiwiteit: Afleidings 

3.3 Lewe op aarde 6 

3.3.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.3.2 Graad 8 

3.3.3 BIODIVERSITEIT: AANPASSINGS EN OORLEWING 

3.3.4 Module 25 

3.3.5 LEWE OP AARDE 

Alle plante en diere word in groepe verdeel op grond van hulle eienskappe. Kan jy onthou wat ons hierdie 
proses van indeling genoem het? 

Klassifikasie 

Toets jou geheue: 

• Diere word in TWEE hoofgroepe verdeel op grond van die aan- of afwesigheid van 'n 

• Diere sonder 'n inwendige skelet noem ons 

• Diere met 'n inwendige skelet noem ons 

• Vertebrata word op hulle beurt weer verdeel as 



6 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20854/l.l/>. 



100 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

3.3.5.1 Aktiwiteit: OM INLIGTING TE KLASSIFISEER 

Knip die sketsblad se sketse uit en plak dit by die regte groep in die tabel. Skryf ook drie uitwendige 
kenmerke vir elke groep neer (onthou hulle is nie altyd sigbaar op 
die sketse nie). 



Figure 3.5 



Gewone Karp 
Cyprinus carpio 



Figure 3.6 



VisarendiTaiiaeetus vocifer 



Figure 3.7 



Renoster 
Diceros bicornis 



Figure 3.8 



Likkewaan Varanus niloticus 



101 



Figure 3.9 



Gewone PaddaRana temporia 



KLASSE 


SKETSE 


DRIE UITWENDIGE KENMERKE 


Visse 








Amfibiee 








Reptiele 








Voels 








Soogdiere 









Table 3.1 

Assessering van klassifisering: 

Kon jy die sketse korrek pas en die korrekte kenmerke neerskryf? 

[LU 2.2] 

Die klassifisering van lewende organismes geskied in terme van 'n internasionale sisteem wat deur weten- 
skaplikes ontwerp is sodat mense van alle taalgroepe en van regoor die wereld presies kan weet van watter 
organisme gepraat word wanneer inligting aangebied of ontvang word. 

Carl Linnaeus (1707-1778) - 'n Sweedse dokter, botanis en sooloog, het die grootste impak op ons huidige 
klassifikasiesisteem gehad. 



Die name van organismes is meesal van Latynse oorsprong (daarom klink dit "Grieks"). 

Elke organisme het 'n "NAAM" en 'n "VAN". 

Sy naam is sy spesie - dui op ooreenstemmende bou, funksies en voortplantingspotensiaal (die chro- 

mosoomgetal is dieselfde). 

Sy van is sy Genus - dui 'n groep verwante spesies aan. 

Daar is 'n skryfreel hieromtrent en dit is INTERNASIONAAL geldend. 

Ons skryf eers die Genusnaam en spel dit met 'n hoofletter gevolg deur kleinletters. 

Dan volg 'n spasie en dan die spesienaam alles is kleinletters. 

Indien dit in 'n getikte weergawe verskyn, word dit kursief getik. In handgeskrewe formaat word die 

twee woorde apart onderstreep. 

Die erdwurm se wetenskaplike naam is byvoorbeeld Lumbricus terrestris. 

Ons verwys na die sisteem as 'n BINOMINALE sisteem (twee name). 



3.3.5.2 Aktiwiteit: OM EENVOUDIGE KLASSIFIKASIE TOE TE PAS 

1. Wat is 'n bioloog? 

2. Wat is 'n botanis? 

3. Skryf die erdwurm se wetenskaplike naam volgens die internasionale reel neer. 

4. Waarom is klassifikasie so belangrik? 

5. Wat beteken die terre in die erdwurm se wetenskaplike naam?. 

6. Voltooi die volgende tabel deur gebruik te maak van die inligting wat in die sketsblad voorsien is en 
verskaf in die een kolom die wetenskaplike naam en in die ander kolom die algemene naam. 



102 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



Klasse 


Wetenskaplike naam 


Gewone naam 


VISSE 






AMFIBIEE 






REPTIELE 






VOELS 






SOOGDIERE 







Table 3.2 

7. Kyk na die volgende name van verskillende janfrederikke (voels): 



• Lawaaimakerjanfrederik: Cossypha dichroa 

• Heuglinsejanfrederik: Cossypha heuglini 

• Nataljanfrederik: Cossypha natalensis 

• Gewone janfrederik: Cossypha caffra 



• Beskryf die betekenis van die Genus- en spesienaam in die binominale klassifikasiesisteem deur na die 
name te verwys. 

Assessering van TOEPASSING: 

Kon jy die vrae beantwoord? 

[LU 2.4] 

OPDRAG: 

Doen navorsing oor Carl Linnaeus as wetenskaplike. Skryf 'n verslag van ongeveer 100 woorde. 

[LU 1.2] 

3.3.6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike Ondersoek 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Dit is bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike Kennis 

Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan onthou; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 



103 

3.3.7 Memorandum 

3.3.7.1 LEWE OP AARDE 

3.3.7.2 Aktiwiteit: TOEPASSING van KLASSIFIKASIE 

• Verduidelik klassifikasie en die binominale sisteem 

• Bronne or Carl Linnaeus 

• Berei voor - lees self op oor koolstofdatering en kry bronne oor evolusie 

• Ook massauitsterwings 

• Soek toepaslike videomateriaal 

3.4 Oorlewing: habitat 7 

3.4.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.4.2 Graad 8 

3.4.3 BIODIVERSITEIT: AANPASSINGS EN OORLEWING 

3.4.4 Module 26 

3.4.5 OORLEWING: HABITAT 

Hoekom vind 'n mens sekere plante en diere net in sekere gebiede? 

3.4.5.1 Aktiwiteit: OM INLIGTING TE EVALUEER 

Werk in pare. Teken 'n tabel met drie kolomme met elk van die volgende bo-aan: 

PLANTE: 

Plantnaam 

Waar groei dit? 

Waarom groei dit daar? 

Bespreek die bostaande vraag en voltooi dan die tabel deur enige voorbeelde waaraan julle kan dink in 
te vul. Gebruik voorbeelde van wilde diere en plante in hulle natuurlike omgewing. Moenie troeteldiere, 
plaasdiere of tuinplante gebruik nie. 

DIERE: 

Diernaam 

Waar tref ons dit aan? 

Waarom tref ons dit daar aan? 

Assessering van HABITATBESPREKING: 

Kon jy sinvolle antwoorde uit die bespreking kry? 

[LU 1.3] 

3.4.5.2 Plakkaat: GROEPWERK 4 - 5 LEERDERS 

Beplan 'n plakkaat om die habitatte van die diere uit jou lys aan te toon. Kies twee uiteenlopende habitatte 
en probeer oorspronklik wees. Sluit ten minste drie diere by elke habitat in. 

• Gebruik tekeninge of prente. Versamel dit en bring dit klas toe om die opdrag te voltooi. 



7 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20858/l.l/>. 



104 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

Kriteria: 

Benader die opdrag as 'n stuk navorsing en sluit die volgende stappe in: 



Beplan die ondersoek 

Versamel die data 

Formuleer en kommunikeer die bevinding 

• Formuleer 'n verklarende opskrif 

• Maak die plakkaat so kleurvol as moontlik 

• Gebruik groot teksletters 

• Sluit name van groeplede in 

• Verdeel take 

• Besluit wie gaan terugvoering gee 

Assessering van PLAKKAAT: 

Het jy konstruktief deelgeneem aan die groepaktiwiteit deur die ondersoek te beplan (1.1), data in te 
samel (1.2) en bevindinge te kommunikeer (1.3)? 

[LU 1.1; 1.2; 1.3] 

Oorlewing in 'n Habitat 

Organismes leef in 'n natuurlike omgewing waar hulle kos, water en skuiling teen vyande kan kry. 

Diere sal ook paarmaats wou aantref. 

Sommige organismes het spesiale aanpassings vir al die aanslae uit die omgewing. 

Hierdie AANPASSINGS is 'n strategie om te oorleef. 

Elke organisme se HABITAT is sy plek waar hy lewe. 

Elkeen is goed aangepas vir sy NIS - dit is soos sy plek en rol in sy omgewing. 

Aktiwiteit: OM INLIGTING TE INTERPRETEER EN KENNIS TOE TE PAS 

Bestudeer die volgende met OORLEWINGSTRATEGIEE soos getoon deur bekende tuinplante en 
diere. Verduidelik die doel van elke aanpassing. 



Figure 3.10 



Die sitrus swaelstert-skoenlapper se monddele suig die nektar op. Die skoenlapper het sterk Gewone 
PaddaRana temporia 
vlerke. 



Figure 3.11 



105 
Die harige ruspe word 'n mooi maar giftige skoenlapper. Die stekelrige hare op die ruspe beskerm dit. 



Figure 3.12 



Die roosboom het dorings en harde blare met skerp, kort punte. Ruspes eet van die blaarrande af. 



Figure 3.13 



Die verkleurmannetjie het groot oe wat afsonderlik van mekaar kan beweeg. Hy het vier tone - twee 
vorentoe en twee agtertoe. 

Hy het 'n lang, krulstert met 'n sterk greep. 
Dan kan hy natuurlik ook sy kleur verander. 



\M 



Figure 3.14 



Die sade van die sydis-sel vorm 'n sambreel-agtige pluimpie wat ver deur die wind versprei kan word. 
Bestudeer die volgende sketse en voltooi die vraag by elkeen. 
Die suikerbekkie 



Figure 3.15 



Watter twee aanpassings sien jy? 



106 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



Figure 3.16 



Die janfiskaal 

Hoe is die voel aangepas? 



Figure 3.17 



Die hottentotsgot 
Hoe is die hottentotsgot aangepas? 
Assessering vir AANPASSINGS: 

Kon jy die korrekte afieidings tov die aanpassings maak deur informasie in kategoriee te plaas en dit te 
interpreteer? 
[LU 2.3; 2.4] 

3.4,6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike Ondersoek 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Dit is bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike Kennis 

Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan onthou; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 



3.4.7 Memorandum 

3.4.7.1 OORLEWING - HABITAT 

Aktiwiteit: HABITAT-BESPREKING 

• Vra leerders om in pare hierdie bespreking te doen 



107 

Plakkaat: GROEPWERK 4-5 LEERDERS 

• Gee opdrag vooruit sodat beplanning en materiale versamel kan word 
Aktiwiteit: OORLEWINGSTRATEGIEE 

• Knip-en-plak-aktiwiteit 

3.5 Diere is aangepas 8 

3.5.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.5.2 Graad 8 

3.5.3 BIODIVERSITEIT: AANPASSINGS EN OORLEWING 

3.5.4 Module 27 

3.5.5 OORLEWING: HOE DIERE BY HUL LEEFWYSE AANGEPAS IS 

Tipes Aanpassings 

Daar is verskeie soorte aanpassings. In hierdie leereenheid gaan ons kyk na aanpassings by diere ten 
opsigte van voedingswyse en ten opsigte van beskerming deur middel van kleur. 

A. Aanpassings ten opsigte van Voedsel 

• om voedsel te kan bekom 

• om voedsel te kan inneem 

B. Aanpassings ten opsigte van Kleur 

• om hulleself te beskerm 



3.5.6 A. Voedselaanpassings 

Alle diere benodig kos om aan die lewe te bly. Nie net moet hulle die kos vind nie maar hulle liggame moet 
aangepas wees om dit in te neem en ook te verteer. 

Die inneem en vertering van voedsel staan saam bekend as VOEDING. 

3.5.6.1 Aktiwiteit: 

3.5.6.2 OM VERWORWE KENNIS AAN TE WEND OM NUWE KENNIS TE BEKOM 

Die algemeenste voedingsaanpassings is: (Voltooi uit jou voorkennis) 
HERBIVORE 
KARNIVORE 
OMNIVORE 



s This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20865/l.l/>. 



108 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

3.5.7 HERBIVORE 

• Plantmateriaal het nie baie voedingswaarde nie. Herbivore moet dus baie blaarmateriaal eet. 

• Hulle moet groot pense he om al die materiaal te stoor - party moet herkou. 

• Blare is hard met dorings, hare, growwe stingels en slegte smaak. 

• Herbivore moet dus sterk kaakspiere he met maaltande 

Noem twee voorbeelde van 'n herbivoor uit elk van die volgende kategoriee: 

1. soogdiere 

2. voels 

3. insekte 

3.5.8 KARNIVORE 

• Vleis het meer voedingswaarde maar dit moet gejag en gevang word. 

• Karnivore moet dus vinnig en sterk wees met kloue of sterk snawels. 

• Hulle moet skerp tande en sterk kaakspiere he. 

• Hulle hoef nie groot hoeveelhede kos in hul spysverteringskanale te stoor nie. 

Noem twee voorbeelde van 'n karnivoor uit elk van die volgende kategoriee: 

1. soogdiere 

2. voels 

3. insekte 

3.5.9 OMNIVORE 

• Aangesien hulle beide plant- en diermateriaal eet, moet hulle vir beide tipes voedsel aangepas wees: 
skerp- sowel as maaltande; goed ontwikkelde spysverteringstelsel; moet prooi kan vang. 

Noem twee voorbeelde van 'n omnivore uit elk van die volgende kategoriee: 

1. soogdiere 

2. voels 

3. insekte 

Die algemeenste aanpassing ten opsigte van hierdie voedingswyses is die GEBIT in die skedel van die 
dier. 

• Gebit-verwys na die tande in die skedel. 

• Daar is VIER soorte tande. 

Skryf die funksies van elk by die onderskeie voedingswyses neer. 



Snytande 


Herbivoor 




Karnivoor 




Omnivoor 




continued on next page 



109 



Oogtande 


Herbivoor 




Karnivoor 




Omnivoor 




Voorkieste 


Herbivoor 




Karnivoor 




Omnivoor 




Kiestande 


Herbivoor 




Karnivoor 




Omnivoor 





Table 3.3 

HERBIVORE: moet afsny/knaag en maal - dus goeie snytande en maaltande 

KARNIVORE: moet byt en skeur - dus goeie snytande en oogtande; kiestande het vorm van skeurtande 
en nie maaltande nie. 

OMNIVORE: alle tande moet ewe goed werk en ontwikkel wees. 
LU 2.1; LU 2.4 

3.5.9.1 Aktiwiteit: 

3.5.9.2 OM KORREK TE IDENTIFISEER 

3.5.10 Tande 

Bestudeer die sketse en beantwoord die vrae wat volg: 



Figure 3.18 



1. Watter skets is 'n kiestand? Hoekom se jy so? 

2. Van watter soort dier kom die kiestand waarskynlik? 

3. Identifiseer die ander tand en gee 'n rede vir jou keuse. 

3.5.11 Skedels en soorte gebit 

Bestudeer die volgende sketse en voltooi die opdrag: 



■'"~~- ■■■-J T&S 



Figure 3.19 



110 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

3.5.12 Skets 1: 

Voedingsoort(herbivoor, karnivoor of omnivoor) 
Redes 
Dier wat moontlik voorgestel word (bv. skaap) 

3.5.13 Skets 2: 

Voedingsoort(herbivoor, karnivoor of omnivoor) 
Redes 
Dier wat moontlik voorgestel word (bv. skaap) 

3.5.14 Skets 3: 

Voedingsoort(herbivoor, karnivoor of omnivoor) 

Redes 

Dier wat moontlik voorgestel word (bv. skaap) 

Assessering vir UITKENNING: 

Kon jy die sketse korrek identifiseer en die vrae beantwoord? 
[LU 2.1] 

3.5.14.1 OPDRAG: 

Ons het nou gekyk na wyses waarop diere ten opsigte van hul gebit en tande by 'n bepaalde voedingswyse 
aangepas het. Gebruik nou jou kennis van katte, leeus en luiperds en beskryf hoe die Hggame van karnivore 
by die voedingswyse aangepas het. 
[LU 2.4] 

3.5.15 B. Kleuraanpassings 

Elke dier in die natuur is 'n moontlike PROOI vir 'n ander organisme. Hulle moet hulleself dus ten alle 
koste beskerm - ter wille van OORLEWING. 

Ter illustrasie van maniere om vyande te uitoorle, kyk ons na KLEURAANPASSINGS: 

• Kamoeflering (kleuraanpassing - om onherkenbaar te wees) 

• Waarskuwings (kleuraanpassing om te waarsku - gif of slegte smaak) 

3.5.16 Mimikrie (nabootsing) 




Figure 3.20 



3.5.17 Kamoeflering 

Die dier wil met sy natuurlike omgewing saamsmelt deur: 



Ill 

Kleur, bv. groen sprinkaan op gras 

Patrone, bv. mot op boombas 

Strepe, bv. sekere paddas tussen riete 

Vlekke, bv. naguil se vlerke 

Kleurveranderinge, bv. verkleurmannetjie of visse 

Baie mariene diere het 'n blinkwit onderkant en donker bokant 

Kleurveranderinge met seisoene bv. poolvos 

Kleuraanpassings wat met vormaanpassing gepaard gaan, bv. stokinsekte of landmeterruspe 

3.5.18 Waarskuwende Kleure 

• Die dier het opvallende of helder kleure maar wil waarsku teen slegte smaak, giftigheid of 'n onaange- 
name stof. 

• Hulle het gewoonlik rooi, geel of wit kleuring op swart. 

• Byvoorbeeld: 

Stinksprinkaan 
Stinkmuishond 
Skilpadkewers 
Wespe 

• Ander, soos sekere motte (bv. die dennepoumot) het groot vlekke wat soos oe lyk om predatore af te 
skrik. 



3.5.19 Mimikrie 

• In hierdie aanpassing boots die een gewoonlik 'n ander spesie na wat reeds suksesvolle oorlewing toon. 
Veral insekte maak hiervan gebruik. 

• Die een insek is die MODEL 

• Die ander is die NABOOTSER 

• Die swaelstertskoenlapper 9eerste skoenlapper) is 'n goeie voorbeeld van 'n na-aper. Die melkbosskoen- 
lapper is die model. 

WW 

Figure 3.21 



'n Ander voorbeeld is vliee wat wespe of bye naboots. 

3.5.19.1 

3.5.19.2 Aktiwiteit: 

3.5.19.3 OM KLEURAANPASSINGS TE IDENTIFISEER 

Bestudeer die sketse en se watter soort aanpassing telkens ter sprake is. 



112 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



Figure 3.22 



Figure 3.23 



Figure 3.24 



Figure 3.25 



Assessering vir TOEPASSING: 

Kon jy die korrekte aanpassings identifiseer? 

[LU 2.4] 

3.5.20 Assessering 

LU 2 

Wetenskaplike Kermis 

Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan onthou; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 



113 

3.5.21 Memorandum 

3.5.21.1 OORLEWING - DIERAANPASSINGS 

Aktiwiteit: UITKENNING - tande en gebit 

• Kry voorbeelde van skedels vir lesing 
Aktiwiteit: IDENTIFISEER - KLEURAANPASSINGS 

• Knip-en-plak-aktiwiteit 

3.6 Plantaanpassings 9 

3.6.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.6.2 Graad 8 

3.6.3 BIODIVERSITEIT: AANPASSINGS EN OORLEWING 

3.6.4 Module 28 

3.6.5 OORLEWING: PLANTAANPASSSINGS 

Soos die diere, het plante ook aangepas om in bepaalde omgewingstoestande te kan oorleef. 

Aangesien water vir plante baie belangrik is om te kan oorleef, het hulle ten opsigte van die beskikbaarheid 
daarvan, aangepas. Plante kan in terme van hierdie aanpassings in drie groepe verdeel word: 

• XEROFIETE - lae waterbeskikbaarheid 

• MESOFIETE - matige waterbeskikbaarheid - soos meeste landplante 

• HIDROFIETE - hoe waterbeskikbaarheid 

Aktiwiteit: OM PLANTE UIT TE KEN 

• Bestudeer die volgende sketse en klassifiseer die plante op grond van hul bou as hidro-, meso- of 
xerofiete. Probeer om telkens minstens een rede te gee. 



Figure 3.26 



Figure 3.27 



9 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20874/l.l/>. 



114 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



Figure 3.28 



3.6.5.1 Aktiwiteit : 

3.6.5.2 OM TE VERKLAAR HOE SOMMIGE PLANTE AANPAS 



HIDROFIET 


AANPASSING 


VERKLARING 


Wortels 


Swak ontwikkel, slegs vir anker- 
ing 




Blare 


Groot oppervlakteDrywend- 
Kutikula (waslagie) bo- 
opLugruimtes in blaarHuid- 
mondjies (openinkies) aan 
bokant 




Stingels 


Min versterkingsweefsel Slymlaag 
Risoom (berg kos) 





Table 3.4 



XEROFIET 


AANPASSING 


VERKLARING 


Wortels 


Vlak wortelstelselKurklaag 




Blare 


Min huidmondjies, hoofsaaklik 
aan onderkantKlein of omvorm 
tot dorings 




Stingels 


Dik en vlesigWaslaag 





Table 3.5 



Assessering vir opdrag: 

Kon jy die regte verklarings gee vir elke aanpassing? 

[LU 2.4] 



3.6.5.3 OPDRAG: Storie 

Die San was na alle waarskynlikheid die eerste mense wat in Suider-Afrika gewoon het en tot vandag toe is 
ons gefassineer oor hoe hulle in die droogtetoestande kon oorleef het. Water was 'n beperkte hulpbron. 

'n Mens sal nie ver hoef te soek om in die natuur en veral in die plante (xerofiete) van die oplossings te 
kry wat die San al eeue gelede ontdek het. 

• Lees op oor die natuurlike plantegroei van die woestynagtige dele van ons land. 

• Skryf 'n storie oor die oorlewing van 'n plant in die Kalahariwoestyn. Skryf uit die oogpunt van die 
plant. Laat die plant dus praat oor sy omstandighede, hoe hy daarin slaag om te oorleef, en hoe hy 
ander plante en diere help om te kan oorleef (sy rol in die voedselketting) . 



115 



Assessering vir opdrag: 

Kon jy 'n feitlik korrekte storie skryf oor die kultuur van die San en die Kalahari ekosisteem? 

[LU 3.1] 

Klasaktiwiteit: XEROFITIESE PLANTE - AANPASSINGS 



Figure 3.29 



Figure 3.30 



Figure 3.31 



Figure 3.32 



• As jy die sketse van sommige van die ongewone xerofiete beskou - watter aanpassings vertoon hulle? 

AALWYN 
KAKTUS 
LITHOPS 
WELWITCHIA 



116 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

• Pas die items van die volgende kolomme bymekaar deur die letters in KOLOM C op die toepaslike plek 
in KOLOM B te skryf. - daar is meer as een pasmaat. 



KOLOM A 


KOLOM B 


KOLOM C 


1. Welwitchia 




A Vlak wortelstelsel om oppervlakkige klammigheid en dou op te vang 


2. Lithops 




B Stoor groot hoeveelhede vog 


3. Kaktus 




C Dik wasagtige laag (kutikula) 


4. Kokerboom 




D Twee lang blare met groewe wat water na binne laat inloop. 


5. Aalwyn 




E Droe blare of skilferagtige afdopsels wat plantstingel bedek 






F Blare gemodifiseer het as dorings terwyl die stam vlesig geword het 



Table 3.6 

[LU 2.4] 

Aktiwiteit: OM 'N NAVORSINGSPROJEK AAN TE PAK 

Meeste xerofiete word deur verskeie kultuurgroepe as medisyne en 'n verskeidenheid van ander gebruike 
aangewend. Selfs die primitiewe kultuurgroepe het duisende jare gelede reeds wetenskap beoefen deurdat 
hulle die waarde van plante bepaal het en wyses gevind het om dit te benut. 



• 



• 



• 



Doen navorsing op die internet, in boeke en biblioteke. 
Skryf 'n navorsingsverslag met die volgende opskrifte: 

Beplanning van die ondersoek (dit moet navorsing op die Internet, in boeke en gesprekke met homeopate 
en sangomas of inyangas en een of twee oumense insluit). 
Inligting ingewin: 

Voorbeelde van die benutting van plante deur kultuurgroepe in Suid-Afrika. 

Bespreking van drie spesifieke plante, waaronder die aalwyn (Aloe verox) (eienskappe van die plante 

en medisinale, ekonomiese en ander waarde). 

Opsomming (opsomming van bevindinge) 
• Lys van bronne: boeke, webruimtes, mense. 

Assessering van NAVORSINGSPROJEK: 
[LU 1.1; 1.2; 1.3] 

3.6.6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike Ondersoek 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Dit is bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike Kennis 



117 

Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 
Dit is bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan onthou; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 
LU3 

Wetenskap, die Gemeenskap en die Omgewing 

Die leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelew- 
ing en die omgewing te toon. 
Dit is bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 

3.6.7 Memorandum 

3.6.7.1 PLANTAANPASSINGS 

Aktiwiteit: UITKENNING - PL ANTE 

• www.lithop.supanet.com 

Aktiwiteit: VERKLAAR DIE VOLGENDE AANPASSINGS 
OPDRAG: Storie 

• Lees op oor die natuurlike plantegroei van die woestynagtige deel van ons land . 

• Skryf 'n storie van oorlewing van 'n dier in die Kalahari woestyn. Skryf uit die oogpunt van die dier 
en waar hy in die voedselketting is. 

Klasaktiwiteit: XEROFITIESE PLANTE - AANPASSINGS 
OPDRAG: Navorsingsprojek 

• Meeste xerofiete word in verskeie kulturele groepe as medisyne en 'n verkeidenheid van ander gebruike 
aangewend. 

• Die aalwyn ( Aloe verox) veral het wye gebruike - vind uit by homeopate, sangomas of 'n inyanga. 

• Doen navorsing op die internet, in boeke en biblioteke 

• Skryf navorsingsverslag met die volgende opskrifte: 

• Streke waar dit groei 

• Spesiale eienskappe van die plant en veral sy blare 

• Medisinale en ekonomiese waarde van die plant 



Sluit in 'n lys van al jou bronne en webruimtes wat jy gebruik het. 



118 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

3.7 Volhoubaarheid 10 

3.7.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.7.2 Graad 8 

3.7.3 BIODIVERSITEIT: AANPASSINGS EN OORLEWING 

3.7.4 Module 29 

3.7.5 VOLHOUBAARHEID 

In die vorige leereenhede het cms gekyk na organismes se oorlewingstrategiee op planeet AARDE. 

Ons weet ook dat die organismes in hul habitatte saam die aarde se verskeidenheid (biodiversiteit) 
uitmaak en dat die natuur op sy eie as gevolg van hierdie BIODIVERSITEIT in perfekte balans is. 

Daar is byvoorbeeld 250 000 hoer plantspesies, 19 000 visspesies en 10 000 spesies reptiele. Heelwat meer 
insekspesies is aangeteken. Hierdie rykdom aan lewe sorg vir : 

• 'n atmosfeer met die regte samestelling en balans vir ons om te kan lewe; 

• grond wat vrugbaar bly sodat daar altyd nuwe plante en dus kos vir ons en ander diere sal wees; 

• die hersirkulering van water. 

Suid-Afrika is die enigste land op aarde wat 'n hele plantkoninkryk in sy grense het, nl. fynbos in die 
Wes-Kaap. 

Ons in Suid-Afrika is gelukkig om 'n besonder ryk verskeidenheid aan plante en diere in ons land te he. 
Is ons werklik bewus van ons rykdom? 

BIODIVERSITEIT ONDERSTEUN VOLHOUBAARHEID!! 

Die mens is egter aan die stuur van sake en doen nie altyd die regte ding nie. 

3.7.5.1 

3.7.5.2 Aktiwiteit 1: 

3.7.5.3 OM 'N STANDPUNT TEENOOR DIE BEHOUD VAN BIODIVERSITEIT IN DIE 
NATUUR IN TE NEEM 

Bespreek die volgende vraag in die klas: 

• Is die mens deel van 'n natuurlike ekosisteem of is hy 'n ongewenste gas wat inmeng en die balans 
versteur? 

Skryf in jou eie woorde die uitkoms van die gesprek neer (die oorwegende mening van die groep). 

[LU 3.2] 

Die mens word dikwels daarvan beskuldig dat hy die natuur se hulpbronne vir sy eie selfsugtige behoeftes 
tap. 

As vandag 'n tipiese dag op planeet Aarde is, sal teen vanaand 336 km 2 tropiese woud verwoes wees 
om hout te verskaf en plek te maak vir paaie, plase en plantasies. 'n Totaal van 112 km 2 sal in 'n woestyn 
verander as gevolg van oorbeweiding of swak boerderypraktyke. 

Daar sal ook een en 'n half miljoen metrieke ton gevaarlike afval in die omgewing gestort word. Volgens 
verskeie skattings sal 50 tot 100 plant- en dierspesies eersdaags uitsterf. 

Aan die einde van die dag sal die wereld 'n klein bietjie warmer, die reen 'n klein bietjie suurder en die 
aarde se lewensweb 'n bietjie meer verskeurd en gehawend wees. (Chiras, 1993) 



°This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20876/l.l/>. 



119 

Wetenskaplikes waarsku ons teen die mensdom se vernietigende neigings. Die idee van VOL- 
HOUBAARHEID se dat die mens en die natuur in 'n wen-wen verhouding kan verkeer. Uit die on- 
langse wereldkonferensie in Johannesburg, het dit duidelik geblyk dat baie mense glo dat ons met die regte 
BESTUURSTELSELS en die regte INGESTELDHEID 'n positiewe toekoms vir die hele wereld kan 
verseker. 

3.7.5.4 Aktiwiteit 2: 

3.7.5.5 OM NA TE DINK OOR DIE VOLHOUBAARHEID VAN DIE AARDE SE BRONNE 

1. Maak 'n lys van al die foute wat die mens besig is om te maak 

2. Wat dink jy beteken die term VOLHOUBAARHEID? 

3. Noem DRIE natuurlike hulpbronne wat tans deur die mens oorbenut word. 

4. Gee die betekenis van Mahatma Gandhi se woorde in jou eie woorde: 
"The world contains enough for everyone's need, but not for everyone's greed." 

5. Waarom sal ons ernstig moet besin oor die roete wat die mens tans loop? 
Belangrike terme is dus: 

• HABITAT: spesifieke plek waar organisme woon 

• BIODIVERSITEIT: die verskeidenheid lewe op aarde 

• HULPBRONNE : alles wat ons in ons voortbestaan gebruik 



3.7.5.6 Aktiwiteit 3: 

3.7.5.7 OM 'N VOORSPELLING OOR DIE TOEKOMS VAN DIE AARDE TE WAAG 

Die aarde is soos 'n ruimteskip - al sy voorrade is reeds aan horn voorsien en nou moet hy sy reis voortsit - 
selfvoorsienend!! 

Maak 'n A4-plakkaat om jou beeld van die aarde as 'n ruimteskip voor te stel. 

Assessering van VOLHOUBAARHEID: 

Kon jy die vrae beantwoord en 'n goeie voorstelling van die aarde op jou plakkaat maak? 

[LU 3.2] 

3.7.6 Assessering 

LU3 

Wetenskap, die Gemeenskap en die Omgewing 

Die leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelew- 
ing en die omgewing te toon. 
Dit is bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 

3.7.7 Memorandum 

3.7.7.1 VOLHOUBAARHEID 

3.7.7.2 Aktiwiteit 2: LEESVAARDIGHEID 

• Gee opdrag - stillees 



120 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



3.7.7.3 aktiwiteit 3: PLAKKAAT- RUIMTESKIP AARDE 

• Die aarde is soos 'n ruimteskip - al sy voordae is reeds aan horn voorsien en nou moet hy sy reis voorsit 
- selfvoorsienend!! 

• Maak 'n A4-plakkaat om jou beeld van die aarde soos wat ruimteskip aarde tans daaruit sien. 



3.8 Volhoubare aktiwiteite 11 

3.8.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.8.2 Graad 8 

3.8.3 BIODIVERSITEIT: AANPASSINGS EN OORLEWING 

3.8.4 Module 30 

3.8.5 VOLHOUBARE AKTIWITEITE 

VOLHOUBAARHEID:Wat se die woordeboek?lewensondersteunend; onbepaald kan aangaan; van 
"sustenere" - Latyn vir "om van onder af te ondersteun" 
Lewe op aarde is net volhoubaar as: 

• die natuur nie deur die gebruik van materiale en die stort van afval beskadig word nie; 

• hulpbronne nie uitgeput word nie; 

• die welsyn van die mens en alle lewende organismes nagestreef word. 

Beginsels vir volhoubare ontwikkeling: 

• Beplan behoeftes. 

• Beperk bedreiging van die natuur tot die minimum. 

• Bewaar die natuur vir toekomstige geslagte. 

• Verstaan en betuur menslike bevolkingsgroei. 

3.8.5.1 Aktiwiteit: 

3.8.5.2 OM 'N KLASBESPREKING TE VOER OOR DIE VOLHOUBAARHEID VAN HULP- 
BRONNE 



VOLHOUBARE LEWE EN HULPBRONBENUTTING 
Se of die volgende aspekte volhoubaar is al dan nie: 



ASPEK 


JA 


NEE 


SONENERGIE-SISTEME 






FO SSIELBRAND STO W WE 






MYNBOU 






BOSBOU 






HIDROELEKTRIESE SKEMAS 






KERNREAKTORS 







1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20877/l.l/>. 



121 

Table 3.7 

Bespreek elkeen kortliks in terme van volhoubaarheid en maak enkele opmerkings by elk: 

1. Sonerenergie-sisteme: 

2. Fossielbrandstof: 

3. Mynbou: 

4. Bosbou: 

5. Hidroelektriese skemas: 

6. Kernreaktors: 

7. Tot watter slotsom kom jy? 

Assessering van KLASBESPREKING OOR HULPBRONNE: 
Kon jy die regte afieidings uit die klasbespreking maak? 
[3.2] 

3.8.6 Assessering 

LU3 

Wetenskap, die Gemeenskap en die Omgewing 

Die leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelew- 
ing en die omgewing te toon. 
Dit is bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 

3.8.7 

3.8.8 Memorandum 

3.8.8.1 VOLHOUBARE AKTIWITEITE 

Aktiwiteit: 

KLASBESPREKING - VOLHOUBARE AKTIWITEITE EN HULPBRONBENUTTING 

Lei klasbespreking - raak alle punte aan 

3.9 Wereldbevolking 12 

3.9.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.9.2 Graad 8 

3.9.3 BIODIVERSITEIT: AANPASSINGS EN OORLEWING 

3.9.4 Module 31 

3.9.5 DIE WeRELDBEVOLKING 

In die vorige leereenheid het ons genoem dat die groei van die wereldbevolking sal bepaal of volhoubare 
ontwikkeling moontlik is en dat ons deeglik hiervan bewus moet wees. 



2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20878/l.l/>. 



122 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



3.9.5.1 Aktiwiteit: 

3.9.5.2 OM INLIGTING OOR WERELDBEVOLKING TE VERTOLK 

• Bestudeer die volgende tabel en bereken die natuurlike aanwas per eenheid. 

WeRELDBEVOLKINGSGROEI 
PER TYDEENHEID 



TYDEENHEID 


GEBOORTES 


STERFTES 


NATUURLIKE GROEI 


Jaar 


131 468 233 


54 147 021 






Maand 


10 955 686 


4 512 252 






Dag 


360 187 


148 348 






Uur 


15 008 


6 181 






Minuut 


250 


103 






Sekondes 


4,2 


1,7 







Table 3.8 



Op 12 Oktober 1999 het die wereldbevolking die 6 BILJOEN merk bereik!!! 



• Besoek die webtuiste www.census.gov/main/wwwpopclock.html 3 asook csf.colorado.edu/pop 

1. Wat is die nuutste waardes op die World POP clock? 

2. Wat sal dit wees teen 2050? 

3. Bestudeer die volgende tabel en teken 'n grafiek van die wereldb evoking 1985 - 2006. 



! http://www.census.govt/ 



123 



JAAR 


BEVOLKING (Biljoen) 


1985 


4.85 


1986 


4,93 


1987 


5,01 


1988 


5,10 


1989 


5,19 


1990 


5,22 


1991 


5,36 


1992 


5,44 


1993 


5,52 


1994 


5,60 


1995 


5,68 


1996 


5,76 


1997 


5,84 


1998 


5,92 


1999 


6,00 


2000 


6,08 


2001 


6,15 


2002 


6,23 


2003 


6,31 


2004 


6,38 


2005 


6,36 


2006 


6,53 



Table 3.9 



Selfassessering: Merk die toepaslike blokkie indien voltooi: 



Kriteria 


Merk indien voltooi 


OPSKRIF 




INTERVALLE KORREK 




GRAFIEKVORM 




EENHEDE EN BYSKRIFTE 




POTLOODLYNE 





Table 3.10 



Assessering van GRAFIEK: Kon jy 'n grafiek teken volgens die kriteria? 

[LU 2.3; 3.1] 

Aktiwiteit: OM NA TE DINK OOR DIE ROL WAT JY SPEEL IN DIE TOEKOMS VAN DIE AARDE 



124 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

• Skryf 'n paragraaf oor jou indrukke van die toekoms van die mens op planeet aarde en die rol wat jy 
kan speel. 

Assessering van indrukke: 

Het jy sinvolle indrukke oor die aarde se TOEKOMS neergeskryf? 

[LU 3.1] 

WHAT ARE WE DOING? 

PLANET Earth is 4,600 million years old. 

If we condense this inconceivable timespan into an understandable concept, we can liken the Earth to a 
person of 46 years of age. 

Nothing is known of the first seven years of this person's life. 

Only scattered information exists about the middle span, but we know that only at the age of 42 did the 
Earth begin to flower. 

Dinosaurs and the great reptiles did not appear until one year ago when the planet was 45. 

Mammals arrived only eight months ago. 

In the middle of last week, man-like apes evolved into ape-like men. 

And at the weekend the last ice age enveloped the Earth. 

Modern man has been around for only four hours. 

During the last hour man discovered agriculture. 

The industrial revolution began a minute ago, and during those 60 seconds of biological time, man has 
made a rubbish dump of paradise. 

He has multiplied his numbers to plague proportions, caused the extinction of 500 species of animals, ran- 
sacked the Earth for fuels, and now stands like a brutish infant, gloating over his meteoric rise to acendancy, 
on the brink of a war to end all wars, and of effectively destroying this oasis of life in the solar system 

(Greenpeace) 

3.9.6 Assessering 

LU 2 

Wetenskaplike Kennis 

Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan onthou; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 
LU3 

Wetenskap, die Gemeenskap en die Omgewing 

Die leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelew- 
ing en die omgewing te toon. 
Dit is bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 

3.9.7 Memorandum 
3.9.7.1 WeRELDBEVOLKING 

• Reel rekenaarsentrum-besoek of kry bronne vanaf internet vir leerders 

• Besoek die webtuiste www.census.gov: 

• Grafiekpapier vir oefening 

ASSESSERINGRAAMWERK: Dra waardes oor 



Chapter 4 

Kwartaal 4 



4.1 Die ekologiese sisteem 1 

4.1.1 NATUURWETENSKAPPE 

4.1.2 Graad 8 

4.1.3 OMGEWING EN INTERAKSIES 

4.1.4 Module 32 

4.1.5 DIE EKOSISTEEM 

EKOLOGIE is die studie van organismes in hulle natuurlike omgewing asook die interaksie tussen hulle. 
VRAE 

1. Wat is 'n EKOLOGIESE OMGEWING? 

2. Uit watter basiese komponente of dele bestaan alle ekologiese omgewings? 

3. Bios beteken Lewe in Grieks. 

Wat dink jy beteken die volgende begrippe? Vra jou onderwyser om te verduidelik. 

3.1 abioties 

3.2 bioties 

3.3 faktor 

4. 'n Ekologiese omgewing kan as 'n EKOSISTEEM beskryf word. 
4.1 'n Ekosisteem is 

'n EKOSISTEEM is dus die lewende en nie-lewende komponente van 'n bepaalde omgewing en die 
interaksie tussen die komponente. 

Die studie van ekosisteme en die interaksies tussen die organismes en hul omgewing noem ons EKOLO- 
GIE. 

4.1.5.1 AKTIWITEIT: 

4.1.5.2 Om 'n deel van 'n tuin as ekologiese omgewing (ekosisteem) te ondersoek 

4.1.5.3 [LU 1.1; 1.2; 2.1; 2.2] 

Jou onderwyser sal met julle reel vir 'n besoek aan 'n geskikte tuin in julle omgewing of net 'n deel van julle 
skoolgrond. Dit moet 'n deel wees waar die tuinier nie elke dag werk nie. 

• Hoekom? 



1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20879/l.l/>. 

125 



126 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 



1. Verdeel in groepe en spasieer uitmekaar en sit vir sowat vyf minute doodstil in die tuin. 

2. Kyk wat jy alles kan waarneem. 

3. Elke groep pluk 'n enkele blaartjie (met toestemming) van elke plantsoort wat in die area sigbaar is. 
Plaas dit tussen twee skoon velle papier en in 'n dik boek. Gee elke plant jou eie naam. 

4. Tel die hoeveelheid van elke plant- en diergroep in jou afgebakende area en tabuleer dit hieronder. 

5. Maak ook 'n lys van alle nie-lewende (abiotiese) faktore wat die aard van die omgewing bepaal. 





TIPE organisme (lys eie) 


GETALLE van organisme 


Plant e 


































































Table 4.1 




TIPE organisme (lys eie) 


GETALLE van organisme 


Diere 



































































Table 4.2 



6. Abiotiese faktore: 

Assessering van TUINONDERSOEK: 

Kon jy opdrag uitvoer en resultate neerskryf? 

[LU 1.1; 1.2] 

Teken 'n kolomgrafiek van die plantsoorte wat jy aangeteken het en hul getalle. 



127 

• Hoekom is dit belangrik om die plek, datum en tyd aan te dui? 

• Vra jou onderwyser om oor grafieke met julle te gesels. 

Assessering van kolomgrafiek: 

Kon jy die vrae beantwoord en die getalle suksesvol in kolomme aandui? 
[LU 2.2] 

• Tot dusver het jy die volgende vasgestel: 

Dat 'n populasie of bevolking 'n groep eenderse organismes in 'n sekere omgewing is. Die getalle in 
jou kolomgrafiek is 'n aanduiding van bevolkingsgrootte. Dit kan met verskillende metodes en formules 
bepaal word. 

Die blyplek van 'n plant of dier word sy habitat genoem. 

Die rol wat 'n organisme in sy omgewing speel, verwys na die "werk" wat hy doen en dit noem ons sy 
nis. 

'n Gemeenskap is al die bevolkings wat in een area of gebied voorkom. 

Die versameling en berging van blaarmateriaal soos wat jy gedoen het, vorm van 'n herbarium. Vra jou 
onderwyser om hierop uit te brei. Lees self ook meer op en vra jou onderwyser om 'n hoekie in die klas af 
te staan aan julle eksemplare. 

Kom ons bevestig wat jy geleer het met 'n vinnige oefening. 

• Doen die volgende kolomvraag deur elke letter van Kolom B in die blokkie langs die toepaslike nommer 
van Kolom A te skryf. 



A 




B 


1. Die gebied waar organismes voorkom. 




A. bioties 


2. Die getal organismes van 'n soort in 'n area. 




B. herbarium 


3. Plek waar gedroogte plantmateriaal gestoor word. 




C. habitat 


4. Lewendige deel van die omgewing. 




D. bevolking 


5. Al die bevolkings in 'n omgewing. 




E. gemeenskap 


6. Die rol van 'n organisme in sy omgewing. 




F. ekologie 


7. Die studie van organismes in hul omgewing. 




G. nis 



Table 4.3 



Assessering van kolomvraag 

Kon jy die vrae suksesvol beantwoord? 

[LU 2.1] 



4.1,6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike Ondersoek 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Dit is bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 



128 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 



1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 

LU 2 

Wetenskaplike Kennis 

Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan onthou; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 

4.1.7 Memorandum 

4.1.7.1 EKOLOGIESE BEGINSELS 

4.1.7.2 Aktiwiteit 

Vrae 

1. 'n Gedefinieerde gebied met al die lewende en nie-lewende faktore in die gebied (biotiese en abiotiese 
komponente) . 

2. lig, lug, water, grond, diere, plante 
3. 

3.1 abioties:alle nie-lewende dele bv. lug, water 

3.2 bioties: alle lewende dele bv plante, diere 

3.3 faktor: iets wat 'n invloed uitoefen, die aard van iets, bv. 'n omgewing bepaal 
4. 

a. 'n Ekosisteem is 'n bepaalde gebied met al die nie-lewende faktore wat die aard van die gebied bepaal 
asook die lewende organismes wat in die gebied aangetref word en wat met mekaar en ook met die nie-lewende 
faktore in interaksie is. 





ABIOTIESE FAKTORE 


BIOTIESE FAKTORE 


StadsomgewingSkets A 


• Besoedelde lug 

• Water uit pype en krane 

• Beboude grond, klein lap- 
pies grond 


Mense, voeltjies, rotte/muise, in- 
sekte, spinnekoppe, gras, borne 


LaeveldomgewingSkets B 


• Son, lug, grond, water 


Doringbome, gras, leeus, bokke 


PlaasomgewingSkets C 


• Rivier/dam/water, 

• skoon plaaslug, bepaalde 
soort grond 


Plaasdiere, wilde diere, eende, 
perd, voels, bokke, borne, gras, 
insekte, erdwurms 


continued on next page 



129 



WoestynomgewingSkets D 


• Sandduine, wind, dou in 
oggende 


Geitjies, slange, muise, 
tokkies, grasspriete 


tok- 


See-omgewingSkets E 


• Son, see, lug, wolke 


Slakke, seegras, vissies 



Table 4.4 



4.1.7.3 Aktiwiteit 

Tuinbesoek. Hoekom 'n onbewerkte deel? Die tuinier moet nie te veel inmeng nie 

.Tabelle: leerlinge stel self lyste saam 

Belangrikheid van plek, datum en tyd: abiotiese faktore verander voortdurend en daarom ook die organ- 
ismes se gedrag of teenwoordigheid. 

Kolomgrafiek: Die benutting van die X-as en Y-as is belangrik. Die faktor wat die gegewens bei'nvloed of 
daaraan betekenis gee, kom op die x-as. Die uitwerking van die faktor kom op die Y-as. Sorg dat die leerders 
die X- en Y-as korrek benoem en dat hulle die belangrikheid daarvan deeglik verstaan: X-as: Plantsoorte; 
Y-as: getalle van elke plantsoort 

Voltooi die volgende kolomvraag 



A 


B 


1. 


C 


2. 


D 


3. 


B 


4. 


A 


5. 


E 


6. 


G 


7. 


F 



Table 4.5 



4.2 Verskillende ekostelsels 2 

4.2.1 NATUURWETENSKAPPE 

4.2.2 Graad 8 

4.2.3 OMGEWING EN INTERAKSIES 

4.2.4 Module 33 

4.2.5 VERSKILLENDE EKOSISTEME 

Ons land is ryk aan wyduiteenlopende soorte ekosisteme. 

Jou onderwyser sal julle waar moontlik na een of meer van hierdie ekosisteme neem. 



2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20882/l.l/>. 



130 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 



4.2.5.1 AKTIWITEIT 1: 

4.2.5.2 Om die nut van 'n grasveld-ekosisteem te bespreek 

4.2.5.3 [LU 1.3] 

In groot dele van ons land vorm gras die grootste deel van die ekosisteme. Ons kan ook die term BIOOM 
gebruik om na die dele van 'n land wat min of meer dieselfde ekologiese kenmerke toon, te verwys. So kry 
ons byvoorbeeld 'n grasveldbioom. 'n Grasveldbioom kan as 'n groot ekosisteem beskryf word of dit kan in 
kleiner grasveld-ekosisteme verdeel word. 

Kennis van die grasveldbioom en -ekosisteme is belangrik in Suid-Afrika, aangesien groot dele van die 
land vir veebeweiding benut word. 

Wildsboksoorte soos impala, buffels en springbokke is ook grasvreters. 

Die tipe gras in 'n ekosisteem word hoofsaaklik deur die aard van die grond bepaal. 

Grasveldbiome word in terme van die dominante grassoort wat daarin voorkom, benoem. 

Die hooftipes grasveld-ekosisteme (eintlik biome) is: 

1. soetveld - lae reenvalgebiede; goeie voer vir vee; 

2. suurveld - hoe reenvalareas; nie baie goeie weiding nie; 

3. gemengde veld. 

Rooigras Themeda triandra is 'n welbekende grassoort wat baie voedsaam is vir vee. 
Oorbeweiding is die boer se grootste oortreding, want dit lei op sy beurt tot erosie, woestynvorming en 
gevolglik hongersnood. 

Voer 'n klasdebat oor die volgende vraag: 

• Is die gereelde brand van gras goed of sleg vir die omgewing? 

• Dui die voor- en nadele soos wat dit uit die debat voortspruit in die kolom hieronder aan. 



VOORDELE VAN BRAND 


NADELE VAN BRAND 



























































Table 4.6 



Assessering van DEBAT: 

Het jy 'n waardevolle bydrae tot debat gelewer? 

[LU 1.3] 



4.2.5.4 AKTIWITEIT 2: 

4.2.5.5 Om 'n woud/boomekosisteem te bespreek 

4.2.5.6 [LU 1.2; 1.3; 2.4] 

Borne is nie net produseerders nie, maar vorm as gevolg van hul grootte ook die habitatvan verskeie 
spesies. 



131 

Dier- en plantspesies bewoon borne. 

Die blaarbedekking van borne verskaf skuiling vir voels. Die bas en skeure in die boom verskaf 'n 
habitat vir 'n menigte insekspesies. Die blaarbedekking vorm ook 'n skaduryke omgewing vir skaduliewende, 
laaggroeiende plante. 

Die blomme en vrugte wat borne in sommige gevalle voortbring, is 'n kosbron vir baie. 

Die hars wat sommige borne afgee, is ook belangrik vir sekere diere. 

Wanneer blare of vrugte van die borne afval en op die grond om die borne le, kan 'n ander reeks organismes 
intree. Die ontbinderssoos mikro-organismes wat die dooie materiaal laat verrot en ontbind, dra by tot 
die afbreek van die voedingstowwe sodat hulle teruggeplaas word in die grond. So word humus gevorm. 
Humus is dooie organiese materiaal. Ander diertjies wat ook van verrotte organiese materiaal lewe, nl. die 
detrivore, bevorder ook hierdie ontbindingsproses. 

• Plakkaat om die Rolspelers in 'n Boom-ekosisteem te illustreer 

• Bring prente van diere, borne en ander plante na die klas. Die onderwyser sal julle in groepe verdeel. 

• Elke groep berei 'n plakkaat voor om die onderlinge afhanklikheid van die borne, ander plante en diere 
te illustreer. Elke groep dra uiteindelik sy plakkaat aan die res van die klas voor. 

• Beantwoord die volgende vrae na aanleiding van die klasbespreking: 

VRAE 

1. Gestel die boom in jou plakkaat val om. 

1.1 Watter organismes sal doodgaan? 

1.2 Watter organismes sal wegtrek? 

1.3 Watter organismes sal in getalle toeneem? 

2. Beskryf die rol wat borne in 'n ekosisteem speel. 

3. Waarom is dit ekologies gesien sleg om blare rondom borne weg te hark? 

4. Noem nog drie voorbeelde waar die mens ekosisteme benadeel. 
Assessering van PLAKKAAT en interpretasie van vrae daarom: 

Kon jy die gesamentlike inligting gebruik om die vrae te beantwoord? 
[LU 1.2; 1.3; 2.4] 

4.2.5.7 AKTIWITEIT 3: 

4.2.5.8 Om rotspoel-ekosisteme te bespreek 

4.2.5.9 [LU 2.1; 2.2; 2.3] 

Hierdie ekosisteme is uiters sensitief. Die belangrikste faktor wat hier 'n rol speel, is GETYE. 

Getye wissel twee keer elke 24 uur. Deur branderaksies word vars, koue suurstofryke seewater oor die 
rotspoelgemeenskappe gespoel. Tydens laaggetye is daar weer verhitting van die water in die rotspoele 
en verdamping vind plaas. Hierdie veranderinge dra daartoe by dat die organismes wat in rotspoele bly, 
aangepas moet wees om verskeie aanslae van die natuur die hoof te kan bied. 

1. Beskryf wat jy verstaan onder '"n rotspoel". 

2. Maak 'n lys van al die abiotiese faktore wat 'n inpak op rotspoele het: 

4.2.5.10 Plante in Rotspoele 

Die algemeenste plante is seewier of see-alge. Hulle is rooi, groen of bruin. 

Alhoewel hulle nie altyd groen is nie, kan hulle voedingstowwe deur fotosintese vervaardig. Dus is hulle 
ook produseerders. 

Hulle is ook voedsel vir 'n wye reeks ander organismes wat op hulle teer, soos platmossels en sommige 
slakke. 



132 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 



4.2.5.11 Diere in Rotspoele 

Doen naleeswerk en beskryf wat elkeen van die volgende is: 

(a) filtreervoeders: 

(b) aasvreters: 

2. Wat sou die doel van tentakels by see-anemone wees? 

3. Watter onderlinge afhanklikheid bestaan tussen die organismes in 'n rotspoel? 
Assessering van interpretasie van SKETSE 

Kon jy basiese rotspoelkomponente onderskei? 
[LU 2.1; 2.2; 2.3] 

4.2.6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike Ondersoek 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Dit is bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike Kennis 

Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan onthou; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 

4.2.7 Memorandum 
4.2.7.1 MODULE 2 

Aktiwiteit 



VOORDELE VAN BRAND 


NADELE VAN BRAND 


• Sade se harde saadhuide bars oop 


• Lugbesoedeling - rook 


• Spesies word herontdek soos vleiroos 


• Diere en mense beseer of gedood 


continued on next page 



133 



• Aggressiewe groeiers ingeperk 


• Maak grondorganismes dood - humus vermin- 
der 


• Vars plante voedsaam (groen gras na 'n 
strawwe winter) 


• Verswak grasse indien teen verkeerde tyd ge- 
brand 



Table 4.7 



Aktiwiteit 
Vrae 

1. Gestel die boom in jou plakkaat val om 

a. Plante wat in die skaduwee gegroei het en nie bestand is teen direkte sonlig nie 

b. Sommige diertjies soos voels en eekhorinkies 

c. Ontbinders soos bakteriee en fungi 

2. Aanvaar leerders se antwoorde, maar sorg dat die volgende genoem word: habitat, skuiling, voedsel- 
bron, skadu 

3. Verrotting en humusvorming word belemmer: grondstowwe keer nie terug na grond nie en die grond 
verarm 

4. Oorbeweiding, inbring van uitheemse plante, besoedeling 
Aktiwiteit 

1. Aanvaar leerders se beskry wings. Die volgende moet figureer: soutwater, vlak water, hoogety en 
laaggety, abiotiese toestande wissel drasties. 

2. Branderaksie, wind, uitdroging, sonverhitting, besoedeling deur mens 
DIERE IN ROTSPOELE 

Vrae 

1. Naleeswerk 

(a) Filtreervoeders: mossels: water word deur fyn strukture gespoel en fyn kosdeeltjies word uit die water 
gefiltreer 

(b) Aasvreter: eet dooie diere bv krappe 

2. Tentakels: gryp kosstukkies uit alle rigtings omdat daar geen oe of reuksintuie is nie, en druk dit in 
die mond in 

3. Voedselverwantskappe soos in vorige vrae aangeroer 

4. Skuiling: plante bied skuiling teen predatore 



134 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 



4.3 Die rol van plante in die ekostelsel 3 

4.3.1 NATUURWETENSKAPPE 

4.3.2 Graad 8 

4.3.3 OMGEWING EN INTERAKSIES 

4.3.4 Module 34 

4.3.5 ROL VAN PLANTE IN 'N EKOSISTEEM 

4.3.5.1 AKTIWITEIT 1: 

4.3.5.2 Om die rol van plante te identifiseer 

4.3.5.3 [LU 2.4] 

Voltooi die kolom deur of die beskrywing of die funksie aan te dui. Voltooi die regterkantste kolom deur van 
die sketse op die sketsblad op die regte plekke in te plak. 



FUNKSIE 



BESKRYWING 



SKETS 



Voedsel 



Lugfilter 



Voels maak nes, insekte le eiers, 
predatore en prooi skuil hier 



Figure 4.1 



3 This content is available online at <http://cnx.org/content/m31835/!. l/>. 



135 



Kamoeflering 



Gronderosieword verhoed en 
vogtigheid word behou 



Grand word verryk 



Figure 4.2 



Skryf nou 'n paragraaf van 270 woorde oor die rol van plante in ekosisteme. 
Kon jy basiese rolle onderskei? 
[LU 2.4] 



136 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 



4.3.5.4 Sketsblad aktiwiteit 1 




Figure 4.3 



Sketsblad aktiwiteit 2 



137 





Figure 4.4 



4.3.5.5 AKTIWITEIT 2: 

4.3.5.6 Om die rol van diere in ekosisteme te bespreek 

4.3.5.7 [LU 2.2; 2.4; 3.2] 

Voltooi die kolom deur of die beskrywing of die funksie aan te dui. Voltooi die regterkantste kolom deur van 
die sketse op die sketsbladsy op die regte plekke in te plak. 



138 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 



FUNKSIE 



BESKRYWING 



SKETS 



Voedsel 



Bestuiwing 



Soogdiere, voels, muise en insekte 
versprei sade 



Grand word verryk 



Figure 4.5 



139 



Figure 4.6 



Voor- en Nadele van Diere 

Is alle diere voordelig vir die omgewing? 

Kan diere skadelik wees vir die omgewing? 

Skryf die sinvolle aspekte wat deur klaslede genoem word neer. 

Assessering van klasbespreking. Kon jy nadele lys? [LU 3.2] 



4.3.6 Assessering 

LU 2 

Wetenskaplike Kennis 

Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan onthou; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 
LU3 

Wetenskap, die Gemeenskap en die Omgewing 

Die leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelew- 
ing en die omgewing te toon. 
Dit is bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 



140 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 



4.3.7 Memorandum 

4.3.7.1 Aktiwiteit: Rol van plante in 'n ekosisteem 



FUNKSIE 


BESKRYWING 


SKETS 




> Plante bou voedsel op wat 
diere van leef 






Bobbejaan of mieiieplant 








► Blare neem 
koolstofdioksied op en gee 
suurstof af 






Blaar met pyltjies 












Huisvesting. 
beskerming 


Boomtakke 





Bas en blare stel insekte 
in staat om hulself 
onopvallend te maak deur 
bv. kolle en strepe te 
ontwikkel 



Mot teen boom 



Ankering, verryking 
van grond 



Ptantwortels 



Plantmateriaal keer 
terug na grond 



Blare op bodem 



Figure 4.7 



Paragraaf oor rol van plante 

Oefen die leerder se vermoe om skriftelik te kommunikeer deur die inhou van voorafgaande tabel in 
paragraafvorm te stel en daarop uit te brei. 



4.3.7.2 Aktiwiteit: Rol van diere in 'n ekosisteem 



141 



FUNKSIE 



BESKRYWING 



SKETS 



► Diere dien as voedsel vir 
ander diere 



Leeu by sebra 



► Insektebestuif blornrne- 
wugte 



Vlinder op blom 



Saadverspreiding 



► Soogdiere, voels, muise en 
insekte versprei sade 



Muis vreet vrug 



Bemesting 



► Grand word verryk 



Bok-, dassie- of haasmis 



Figure 4.8 



KLASBESPREKING 

Kan diere skadelik wees vir die omgewing? 

• Ja - veral oorbeweiding lei tot verlies van plante wat lei tot erosie. Uitheemse diere kan skadelik 
wees aangesien hulle natuurlike vyande nie teenwoordig is nie en hulle getalle dus in so 'n mate groei 
dat hulle die inheemse diere verdring en oorneem. Dit kan tot die uitroeiing van bepaalde dier- en 
plantsoorte lei. 



4.4 Ekologiese verwantskappe 4 

4.4.1 NATUURWETENSKAPPE 

4.4.2 Graad 8 

4.4.3 OMGEWING EN INTERAKSIES 

4.4.4 Module 35 

4.4.5 EKOLOGIESE VERWANTSKAPPE 

Ons studie van die rolle van organismes in ekosisteme het gewys dat hulle nie in isolasie staan van mekaar 
nie. Daar is onderlinge verhoudings tussen almal. Almal is tot 'n meerdere of mindere mate van mekaar 
afhanklik. 

Ekologiese verwantskappe kan om verskillende redes ontstaan. 



This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20884/l.l/>. 



142 CHAPTER 4. KWARTAAL 4 

4.4.5.1 AKTIWITEIT 1: 

4.4.5.2 Om die redes vir verwantskappe tussen organismes in die natuur te identifiseer 

4.4.5.3 [LU 2.4] 

Kyk of jy 'n paar redes vir die ontstaan van verwantskappe tussen organismes in die natuur kan neerskryf: 

• Bespreek julle redes met mekaar en besluit op die belangrikste een: 

Assessering van vermoe om redes vir verwantskappe te identifiseer 
Kon jy nadele lys? 
[LU 2.4] 

4.4.5.4 AKTIWITEIT 2: 

4.4.5.5 Om voedselverwantskappe te verduidelik, te identifiseer en aan die hand van voorbeelde 
te illustreer 

4.4.5.6 [LU 2.1; 2.2; 2.3; 2.4] 

Groen plante fotosintetiseer en produseer kos in die vorm van stysel. 

Diere is nie in staat tot eie voedselproduksie nie en moet dus gebruik maak van plante of ander diere wat 
plante geeet het. 

Daar is egter verskillende soorte verbruikers. In 'n vorige module oor biodiversiteit is reeds genoem dat 
planteters, vleiseters, asook diere wat beide plante en diere eet, saam die verbruikers uitmaak. 

Ontbinders vorm ook 'n baie belangrike deel van die ketting. 

Al bogenoemde maak deel uit van 'n tipiese VOEDSELKETTING. 

'n Voedselketting ontstaan deurdat organismes op mekaar voed en voedingstowwe asook energie vanaf 
die son, van een organisme na die volgende vloei. 

Toets jou kennis oor voedselverwantskappe: 

1. Gee die wetenskaplike woord vir: 

1.1 planteters: 

1.2 vleiseters: 

1.3 gekombineerde plant- en vleisvreters: 

2. Gee die definisie van: 

2.1 'n verbruiker: 

2.2 'n produseerder: 

2.3 'n voedselketting: 

3. Beskryf kortliks die belangrikheid van die volgende: 

3.1 aasvreter: 

3.2 ontbinders: 

4. Noem ten minste TWEE belangrike ontbinders: 
Assessering van VOEDSELKETTINGVRAE 
Kon jy vrae korrek beantwoord? 

[LU 2.1] 

Stel 'n voedselketting saam: 

• Gebruik enige sketse en stel 'n eenvoudige voedselketting saam deur die sketse in die in die regte 
volgorde te plak. 

• In die natuur kry 'n mens egter nie voedselkettings gei'soleerd nie, m.a.w. hulle kom deurmekaar gevleg 
voor. So 'n netwerk van voedselkettings noem ons 'n VOEDSELWEB. 



• 



143 

Voedselkettings word dikwels as VOEDSELPIRAMIDES voorgestel. 'n Voeselpiramide gee 'n aanduid- 
ing van die getalle biomassa of energie op elke vlak in die voedselketting.[LU 2.2] 



Stel 'n voedselpiramide saam 

• Vul die volgende in die korrekte volgorde op die onderstaande voedselpiramide-raam in: 

1. KARNIVORE, GROEN PLANTE, AASVRETERS, HERBIVORE 

2. Regs van die piramide kan jy 'n spesifieke voorbeeld van elkeen van die bostaande kategoriee skryf. 

3. Kleur die piramide se dele in soos jy wil. 

4. Die pyl stel die vloei van biomassa of energie voor. Wat beteken die helling van die piramide (dan dit 
maar steiler of vlakker wees)? 

Assessering van begrip oor VOEDSELKETTING EN VOEDSELPIRAMIDE 

Kon jy beide voorstellings voorstel? 

[LU 2.3] 

Lees die volgende en gebruik die inligting om soveel voedselkettings as wat jy kan , saam 
te stel. 

Dit is 'n warm Kalahari-dag. 'n Briesie waai dooie materiaal in die vorm van fyn takkies en organiese 
stof oor die kruin van die sandduin . Insekte soos kewers en miere skarrel om die fyn stukkies op te raap. 'n 
Mierleeu skuil in 'n klein tregtertjie en wag sy prooi in. Saans as dit afkoel, kom klein veldmuise en ander 
soogdiere te voorskyn. 

Hulle peusel aan die laaste greintjie grassade en spriethalms waarop mis vroegoggend weer as waterdrup- 
pels kondenseer. Teen die kruin van die duin hardloop 'n swart toktokkie en staan stert orent om ook 'n 
bietjie van die aardvog te laat kondenseer wat dan teen sy dors doplyfie afloop tot binne-in sy gulsige mond. 

Op die hitte van die dag trap die geitjie 2x2 om die sand se skroei te vermy totdat 'n sprinkaan teen 
die graspol sy aandag trek. Skerpioene skarrel ook stertorent rond op soek na spinnekoppe en kewerlarwes. 
Spinnekoppe le miere en termiete voor en die horingslang sit ritselend die veldmuis agterna. Dit alles in die 
stilte van die snikhete dag en die nag se jakkalstjank. 

Assessering van LEESSTUK interpretasie: 

Kon jy basiese VOEDSELKETTINGS uit die LEESSTUK identiflseer? 

[LU 2.4] 

4.4.6 Assessering 

LU 2 

Wetenskaplike Kennis 

Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan onthou; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 

4.4.7 Memorandum 

Aktiwiteit 1: Redes vir ekologiese verwantskappe 

Redes: voedsel bv. voels wat blomme bestuif, diere wat as prooi vir ander dien, herbivore wat gras vreet, 
beskerming bv. blouwildebeeste, sebras en rooibokke wat saam wei (beskerming teen predatore), huisvesting 
bv. voels wat nesmaak in 'n boom, ontbinding bv. fungi en bakteriee wat van dooie plante en diere afhanklik 
is vir voeding, maar op hulle beurt vir die ander plante en diere nuttig is omdat hulle die grond vrugbaar 
hou. 

Die belangrikste rede: 'n klasbesluit 



144 CHAPTER 4. KWARTAAL 4 

4.4.7.1 Aktiwiteit 2: Om voedselverwantskappe te kan verduidelik, identifiseer en illustreer 

Toets jou kermis: 

1. 1.1 - herbivore 1.2 - karnivore 1.3 - omnivore 
2. 

2.1 verbruiker: kan nie eie voedsel vervaardig, moet plante eet of iets wat plante geeet net. 

2.2 produseerder: maak voedsel deur son, koolstofdioksied en water te gebruik bv groen plante 

2.3 Energie vanaf son deur 'n reeks organisms gewoonlik eerste herbivoor en dan reeks verbruikers tot by 
ontbinders. Energie gaan by elke skakel verlore 

3. 

3.1 aasvreters verwyder sigbare diereafval terwyl ontbinders sorg vir fyn afbreek na minerale vlak sodat 
dit kan terugkeer na grond 

3.2 ontbinders: breek organiese material (plant- en dierreste) af na basiese nutriente (voed- 
ingstowwe/boustowwe) wat in grond beskikbaar gehou word vir plante 

4. fungi, bakteriee (of voorbeelde van fungi en bakteriee) 
Voedselketting 

• Aanvaar leerder se antwoord mits die volgorde korrek is: produsent, lste verbruiker, 2de en 3de ver- 
bruiker, ontbinder 

Voedselpiramide 

• Groen plante, herbivore, karnivore, aasvreters 

• Helling: hoe steiler, hoe kleiner die energie- of biomassaverlies van vlak tot vlak 

Voedselkettings na aanleiding van leesstuk 

• Bv. takkies/organiese materiaal-miere-mierleeu-geitjie-slang 

• gras-sprinkaan-geitjie-slang 

• takkies/organiese material- veldmuis-slang 



4.5 Spesiale voedselverhoudings 5 

4.5.1 NATUURWETENSKAPPE 

4.5.2 Graad 8 

4.5.3 OMGEWING EN INTERAKSIES 

4.5.4 Module 36 

4.5.5 SPESIALE VOEDSELVERWANTSKAPPE 

4.5.5.1 AKTIWITEIT 1: 

4.5.5.2 Om spesiale voedselverwantskappe te kan identifiseer en aan die hand van voorbeelde 
te kan beskryf 

4.5.5.3 [LU 2.4] 

Behalwe die tipiese roof- en prooi-verwantskappe, is daar sekere verhoudings wat baie interessant en spesiaal 
is, veral omdat hulle ook aan oorlewingstrategiee gekoppel is. 



5 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20890/l.l/>. 



145 

SIMBIOSE is die saamleef van twee verskillende organismes. 

Hierdie saamleefverhouding kan egter verskil ten opsigte van die hoeveelheid voordeel of nadeel wat elke 
party kry. 

4.5.5.4 KOMMENSALISME 



Figure 4.9 



Die een organisme word bevoordeel en die ander een word nie juis bei'nvloed nie. 



,:; 



%r<r, 



Figure 4.10 



4.5.5.5 MUTUALISME 

• Beide organismes word bevoordeel. 




Figure 4.11 



4.5.5.6 PARASITISME 

• Een organisme word defmitief bevoordeel ten koste van die ander een. 

Maak 'n lys van die verwantskappe en plak 'n gepaste prent of 'n tekening onder die hofie. 
Beskryf daarnaas die kenmerke van die verhouding. 

Assessering van KNIP EN PLAK van SIMBIOSE-SKETSE. 
Kon jy SIMBIOSE- TTPES korrek identifiseer en beskryf? 
[LU 2.4] 



146 CHAPTER 4. KWARTAAL 4 

4.5.5.7 AKTIWITEIT 2: 

4.5.5.8 Om oor parasitisme navorsing te doen en die resultate grafies op 'n plakkaat voor te 
stel 

4.5.5.9 [LU 1.1; 1.2; LU 1.3] 

Werk in groepe van vier en versamel voorbeelde van die verskillende soorte parasiete wat mens en dier as 
gasheer gebruik. 

• Verduidelik die volgende: 

1. die parasiet en gasheer, en die aard van hul verhouding; 

2. simptome wat by die gasheer waargeneem kan word; 

3. die bestryding van die parasiete. 

• Verdeel die take in die groep sodat elkeen verantwoordelik is vir 'n deel. 

• Onthou plante het ook parasiete - vind uit hieroor en gebruik minstens een plant as voorbeeld. Dra 
die plakkaat aan die klas voor. 

Assessering van GROEPWERK, NAVORSING EN KOMMUNIKASIE oor PARASIETE 
Kon jy bydra tot die groep se navorsing en dit aan die klas kommunikeer? 
[LU 1.1; 1.2; 1.3] 

4.5.6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike Ondersoek 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Dit is bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike Kennis 

Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan onthou; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 

4.5.7 Memorandum 

4.5.7.1 Aktiwiteit 1: Spesiale voedselverwantskappe 

Mutualisme: voel en blom: voel kry kos (bevoordeel), blom word bestuif (bevoordeel) 

Parasitisme: bosluis op perd: bosluis kry kos (bevoordeel), perd verloor bloed (benadeel) 
Kommensalisme: bees en voel: bees jaag insekte op en dra bosluise wat op gras beland, kos vir voel 

terwyl bees nie geraak word nie Haai en vissies: vissies vreet reste van wat haai vreet, haai word nie geraak 

nieLigene op boom: boom bied groeiplek, word self nie geraak nie 



147 

4.5.7.2 Aktiwiteit 2: Navorsing oor parasitisme 

Assesseer die leerder se poging in terme van die drie assesseringstandaarde 1.1 (beplanning), 1.2 (dataver- 
sameling), en 1.3 (interpretasie en kommunikasie) . 

4.6 Ekotoerisme 6 

4.6.1 NATUURWETENSKAPPE 

4.6.2 Graad 8 

4.6.3 OMGEWING EN INTERAKSIES 

4.6.4 Module 37 

4.6.5 EKOTOERISME 

4.6.5.1 AKTIWITEIT: 

4.6.5.2 Om die waarde van ekotoerisme te kan verduidelik en 'n produk te ontwikkel wat 
gebruik kan word om ander te inspireer 

4.6.5.3 [LU 1.1; 1.2; 1.3; 3.2] 

Ekotoerisme verwys na 'n industrie wat toeriste aanmoedig om die land se natuurskoon en ekologies ongerepte 
dele te beleef en te waardeer. 

Suid-Afrika is die enigste land op aarde waarin al die lede van 'n bepaalde plantkoninkryk natuurlik binne 
sy grense aangetref word. Die plantkoninkryk waarna ons verwys, is die FYNBOS in die Wes-Kaap. 

Dit is 'n area wat strek rondom die Bolandse berge en wat verskeie unieke plantsoorte soos die protea 
(ons nasionale blom) en heide insluit. Dit is die grootste konsentrasie plantspesies ter wgreld wat endemies 
is. Endemies beteken dit kom nerens anders natuurlik voor nie. 

St. Lucia en ander vleilande is weer ons geboorteplekke van baie spesies. Dit is in fyn balans en kan 
maklik versteur word deur 4x4-entoesiaste, asook plesierbootavonturiers. 

Daar is gedurig nuusartikels oor hierdie en ander sensitiewe areas en onsensitiewe mense wat nie weet 
hoe om dit te benut, te waardeer en te bewaar nie. 

Ons wildparke soos die Krugerwildtuin, die Kgalagadi, Hluhluwe en Pilanesberg is wydbekend by oorsese 
toeriste. 

NATUURBEWARINGis in al hierdie areas van die grootste belang en streng reels geld wat wel deur 
die bedagsames onder ons nagekom word. 

Ontwerp 'n kleurvolle brosjure wat jy aan 'n oorsese toeris sou kon gee om die natuurskoon van Suid- 
Afrika, asook sy ekologiese juwele, bekend te stel. 

• Jy kan een of meer onderwerpe kies. 

• Dit beteken dat jy die natuurskoon en uniekheid (plante en diere) van 'n bepaalde omgewing en die 
sensitiwiteit daarvan moet navors en die bevindings in die brosjure inbou. 

• Handig in op die datum wat deur jou onderwyser vasgestel word. 

As alternatief: Stel 'n video-insetsel of foto-album saam van so 'n natuurgebied en vertoon dit aan die klas. 

Assessering van BROSJURE 

Kon jy BEPLAN en FEITE KONDENSEER in 'n visuele voorlegging? 

[LU 1.1; 1.2; 1.3] 

Skryf nou 'n paragraaf van 270 woorde oor die waarde van ekotoerisme. Verwys na jou 
navorsing. 

[LU 3.2] 



6 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20891/l.l/>. 



148 CHAPTER 4. KWARTAAL 4 

4.6.6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike Ondersoek 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Dit is bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU3 

Wetenskap, die Gemeenskap en die Omgewing 

Die leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelew- 
ing en die omgewing te toon. 
Dit is bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 

4.6.7 Memorandum 

4.6.7.1 Aktiwiteit: Brosjure of video 

Leerders ontwerp 'n kleurvolle brosjure wat aan 'n oorsese toeris gegee sou kon word om die natuurskoon 
van Suid-Afrika asook sy ekologiese juwele bekend te stel. Die leerder kan een of meer onderwerpe kies. 
Assesseer saam met paragraaf oor die waarde van ekotoerisme. Let op die volgende: 

• Probleemstelling (beplanning) 

• Bronne wat gebruik is 

• Kwaliteit van inligting (het leerder geselekteer of bloot die eerste en beste vonds gebruik?) 

• Uiteensetting/aanbieding/beredenering (kommunikering) 



4.7 Die rol van water 7 

4.7.1 NATUURWETENSKAPPE 

4.7.2 Graad 8 

4.7.3 OMGEWING EN INTERAKSIES 

4.7.4 Module 38 

4.7.5 DIE ROL VAN WATER IN DIE NATUUR EN AS HULPBRON 

4.7.5.1 AKTIWITEIT 1: 

4.7.5.2 Om die waarde van water en die watersiklus te kan verduidelik 

4.7.5.3 [LU 1.3; 2.3; 2.4] 

Ons planeet vertoon blou vanuit die buitenste ruim as gevolg van die water teenwoordig. 

Water is onontbeerlik vir lewe op ons planeet. Sonder water sal ekologiese oorlewing nie moontlik wees 
nie. 



7 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20901/l.l/>. 



149 

Ons planeet is net soos 'n ruimteskip toegerus met 'n sekere kwota water. Dit word nie vanuit die 
buitenste ruim aangevul nie en moet dus SIRKULEER. So is die WATERSIKLUS 'n uiters belangrike 
aspek van die natuur. Dit is ook besonder effektief indien die mens dit nie versteur nie. 

4.7.5.4 Die Watersiklus 

Teken 'n voorstelling van die watersiklus soos wat jy dit verstaan. Gebruik verduidelikende byskrifte. Gebruik 
die voorstelling hiernaas bladsy as riglyn. 

Die volgende tabel verduidelik die hoofstappe in die siklus: 



TERM 


BESKRYWING 


Wolkvorming 


Saampak van waterdruppels in die atmosfeer 


Verdamping 


Water na waterdamp 


Presipitasie/ Neerslag 


Water val na die aarde in die vorm van reen, sneeu, hael, kapok 


Kondensasie 


Waterdamp na waterdruppels 


Straling 


Verhitting deur die son 


Transpirasie 


Plante se blaaroppervlaktes verloor waterdamp deur huidmondjies 


Infiltrasie 


Water sak in die grond in 


Afloop 


Water loop teen grondoppervlaktes na riviere, damme en mere 



Table 4.8 

Assessering van WATERSIKLUSSKETS 

Kon jy basiese komponente en defmisies GRAFIES voorstel? 

[2.3] 

4.7.5.5 El Nino, droogtes en vloede 

• Suid-Afrika is 'n waterarm land as jy sy reenvalsyfers met die van ander lande vergelyk. 

• Slegs van die groter riviere is standhoudend. 

• Verder word ons klimaat en reenvalpatrone deur verskynsels soos El Nino bei'nvloed. Dit is 'n wereldwye 
weerverskynsel en voorsorgsmaatreels moet getref word om dit die hoof te kan bied. 

1. Vind meer uit oor El Nino en rapporteer terug aan klas. Som jou notas kortliks op. 

2. Vind artikels oor droogtes en oorstromings in Suid-Afrika en bring dit klas toe.Ruil julle informasie 
en artikels met mekaar uit.Maak notas oor die onderwerp. 

[LU 1.3] 

[LU 2.3] 

AKTIWITEIT 2: 

Om die waarde van water en die gebruik daarvan in en om die huis te ondersoek 

[LU 2.3; 3.2] 

4.7.5.6 Waterverbruik by die huis 

Vra jou ouers of voog vir hul munisipale rekeninge: 



• skryf julle huishouding (drie somermaande en drie wintermaande) se waterverbruik vir die ses maande 
neer. 



150 CHAPTER 4. KWARTAAL 4 

Somermaande: 1 2 3 

Wintermaande: 1 2 3 



• Dink jy julle waterverbruik is buitensporig? 

Waterbesparing by die huis 

Hoe kan jou gesin bydra tot waterbesparing? Wat kan JY doen? 

• Maak 'n lys van die beste voorstelle: 

Assessering van KLASBESPREKING 

Kon jy werkbare voorstelle tot WATERBESPARING maak? 

[3.2] 

4.7.5.7 AKTIWITEIT 3: 

4.7.5.8 Om die aanpassings van plante en diere t.o.v. watertekort te ondersoek 

4.7.5.9 [LU 1.3; 2.3] 

4.7.5.10 Plante: 

• In 'n vorige module is verwys na plante wat volgens waterbehoeftes in drie groepe geklassifiseer kan 
word. 

Noem die drie groepe met 'n voorbeeld van elk. 

• Veral wat watertekorte betref, is daar 'n wye reeks aanpassings en oorlewingstrategiee. 

• Xerofiete blare is gemodifiseer tot dorings in gevalle soos die kaktusplantgroepe. Ander stoor weer deur 
protei'enbindings baie water in hul vlesige blare, soos die aalwyn waaroor jy 'n projek moes doen. 

• Meestal is xerofiete se blare dik en vlesig en onaangenaam of bitter vir diere sodat dit nie deur hulle 
opgevreet word en so die plant van sy waardevolle vog ontneem nie. 

• Plante wat vir oorlewing in droe toestande aangepas is, se blare is dikwels sittend (geen blaarsteel) en 
op so 'n manier gerangskik dat water wat op die blaar versamel (bv. dou) teen die stam afloop sodat 
die wortels dit kan opneem. 

• Ander se blare rol op as dit droog is, sodat verdamping beperk word. Kyk bv. na mielieblare as dit 
vir 'n lang tyd nie gereen het nie. 



Figure 4.12 



Ontwerp jou eie xerofiet 

• Maak 'n skets om die aanpassings te toon indien jy die ontwerp sou doen. 

Assessering van ONTWERP 

Kon jy 'n sinvolle ONTWERP met logiese aanpassings TEKEN? [LU 1.3] 



151 

4.7.5.11 Diere: 

By diere, anders as by plante, vind cms beide struktuurmodifikasies, asook gedragsaanpassings om waterteko- 
rte die hoof te kan bied. Die meeste aanpassings is daarop gerig om waterverlies te beperk sodat die dier 
minder water hoef in te neem. In sommige gevalle het die dier 'n meganisme ontwikkel om water te kan 
stoor. 

Voorbeelde van struktuuraanpassings 

• Huidbedekking 

• Insekte en spinnekoppe het 'n plastiek- of leeragtige huidbedekking (uitwendige skelet) wat geen water 
deurlaat nie. Dit beperk hulle behoefte aan water in so 'n mate dat die vog wat hulle saam met hul 
voedsel inneem, voldoende is. 

• Die vel van reptiele is ook aangepas om waterverlies tot die minimum te beperk. By ander diere waar 
die vel weens ander redes vogtig moet wees, is daar meganismes om onnodige waterverlies te voorkom. 
By paddas kan daar byvoorbeeld slym afgeskei word. 

• By voels is daar 'n oliekliertjie op die punt van die stert wat olie afskei wat oor die hele liggaam versprei 
en die vere redelik waterdig maak (jy het miskien al gesien dat jou ma die kliertjie by 'n hoender uitsny 
voordat sy dit in die oond sit). 

• By soogdiere kan die vel aangepas wees om waterverlies tot die minimum te beperk. Honde sweet 
byvoorbeeld deur hulle tong en baie min deur hulle vel. Dit is hoekom hulle hyg as hulle warm kry. 

• Inwendige aanpassings 

• Diere se spysverteringstelsels en uitskeidingstelsels is ook aangepas om waterverlies te kan reguleer. In 
die dikderm word byvoorbeeld baie van die water wat nog in die voedselreste teenwoordig is deur die 
liggaam opgeneem voordat ontlasting plaasvind. Die niere, op hulle beurt, bepaal hoeveel water na die 
blaas deurgelaat word om uitgeskei te word. 

• Die kameel is spesiaal aangepas om vir lang tye te kan oorleef sonder om water te moet inneem, deurdat 
water in die vorm van 'n chemiese verbinding in die boggel gestoor word en vrygestel kan word wanneer 
nodig. 

Voorbeelde van gedragspatrone 

• Verdamping van water is 'n algemene afkoelingsmeganisme by diere. Dit is vir die mens byvoorbeeld 
belangrik om te kan sweet sodat die verdamping van die sweet kan voorkom dat die liggaamstemper- 
atuur te veel styg, hetsy omdat dit baie warm is of weens strawwe oefening. Diere openbaar dus dikwels 
gedragspatrone waardeur die liggaam koel gehou word sodat afkoeling deur ander meganismes, soos 
bv. sweet, nie nodig is nie. Hulle kan byvoorbeeld skaduwee opsoek, tonnels grawe, onder die sand le, 
bedags onaktief wees of selfs migreer of in 'n somerslaap gaan. 

4.7.5.12 Opdrag: 

4.7.5.13 doen naleeswerk en beskryf nog VYF maniere waarop plante waterverlies voorkom en 
VYF wyses waarop diere waterverlies voorkom. 

4,7.6 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike Ondersoek 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 



152 CHAPTER 4. KWARTAAL 4 

Dit is bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike Kennis 

Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan onthou; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 
LU3 

Wetenskap, die Gemeenskap en die Omgewing 

Die leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelew- 
ing en die omgewing te toon. 
Dit is bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 

4.7.7 Memorandum 

4.7.7.1 Aktiwiteit 1: 

4.7.7.2 Waarde van water en die watersiklus 

Eie voorstelling van watersiklus: 

Maak seker dat die leerder al die terme in die tabel in sy skets gebruik het. 
El Nino, droogtes en vloede 

1. Help die klas om uit almal se terugvoer/voordragte die beste inligting te selekteer en neer te skryf 

2. Soos by 1. 
Waterbesparing by die huis 

• Hoe kan jou gesin bydra tot waterbesparing? 

• Maak 'n lys van die beste voorstelle: 

• Laat klas saam besluit oor die beste voostelle. Prys die leerder wie se lys die nouste met die klas se 
lys ooreenstem. 



4.7.7.3 Aktiwiteit 3: 

4.7.7.4 Aanpassings van plante en diere by toestande van watertekort 

Drie groepe met voorbeelde: mesofiete (enige voorbeeld), xerofiete (bv. die aalwyn, ander vetplante, 
turksvy ens.), hidrofiete (waterlelie, ens.) 

Ontwerp: Let op vlesige blare, dikwels klein, dat hulle sittend is en so gerangskik dat hulle water na die 
stam toe gelei. Blare kan ook baie klein en doringagtig wees. Kan 'n waslagie he. Vlak wortels, baie vertak. 

Opdrag: 



Voorbeelde (aanvaar enige ander wat sin maak): 



• Plante 



153 

• Harige blare 

• Min openinge (huidmondjies) 

• Openinge slegs aan onderkant van blaar 

• Vlesige stam en wortels 

• Groot ondergrondse dele waarin water gestoor kan word 

• Diere 

• Klein liggaamsoppervlak 

• Min of geen urienuitskeiding 

• Droe ontlasting 

• Min bloedvate naby vel in groot gedeelte van die liggaam (omdat die liggaam as gevolg daarvan nie 
baie kan afkoel nie, word ander meganismes ontwikkel om bepaalde dele soos die brein koel te hou; bv. 
die gemsbok sirkuleer bloed wat na die brein toe gaan deur die neusvleuels, sodat dit kan afkoel) 

• Eet kos met hoe voginhoud 

Maak die leerders vertroud met die volgende begrippe: 

Hyging: vinnige asemhaling met groot vogverlies vanaf slymvliese van die keel en mond - soos by honde 
en voelsoorte 

Estivering: somerslaap 

Enkele sentimeters onder die grond is dit koeler - daarom tonnels 

Migrasie: veral voels en sekere boksoorte trek na beter voedselbronne self seisoenaal soos swaeltjies 

Rete mirabilis: wondernetwerk bloedvate in gemsbok se neusvleuels vir afkoeling 

Diere se oorlewingstrategiee 

• Gemsbok: koelteboom, en hou brein koel deur bloed in neus 

• Meerkatte: gaan onder grond 

• Kan beweeg na waar daar water is, vel sweet nie - verloor nie water nie maar kan afkoel deur te vlieg 

• Sweet slegs deur tong 



4.8 Ekologiese probleme 8 

4.8.1 NATUURWETENSKAPPE 

4.8.2 Graad 8 

4.8.3 OMGEWING EN INTERAKSIES 

4.8.4 Module 39 

4.8.5 EKOLOGIESE PROBLEME EN OPLOSSINGS 

Baie van die probleme wat tans in die natuur ervaar word, is deur die mens veroorsaak. 

Die mens se grootste knelpunte le ongetwyfeld in wat kortom as die HIPPO dilemma bekend staan. 

H Habitatverlies 

I Indringerspesies 

P (Pollution) besoedeling 

P Populasietoename (Bevolkingstoename) 

O Oorverbruik 



s This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20902/l.l/>. 



154 CHAPTER 4. KWARTAAL 4 

4.8.5.1 AKTIWITEIT 1: 

4.8.5.2 Om die mens se rol in ekologiese probleme te besef en te poog om oplossings te soek 

4.8.5.3 [LU 1.1; 1.2; 1.3; 2.2; 3.1] 

Die mens is skuldig aan al vyf. Ons ontbos en kap woude af omdat ons paaie, huise en nywerhede wil oprig. 
Dink maar net aan die Amasone: 'n geweldige verlies aan plante wat moet bydra tot ons suurstofvoorrade 
in die lug. 

Ons laat toe dat vreemde spesies, veral plante en insekte, areas binnedring waar hul geen natuurlike 
vyande het nie. Dit hou groot gevare in vir die inheemse spesies wat dan maklik verdring word deur die 
aggressiewe vreemde spesies. Dink maar net aan Rooikrans op die Kaapse Vlakte of die swartwattelbome 
langs die riviere in die Boland. 

Vreemde bye verdring ook ons eie soorte bye. 

Besoedeling is uiteraard een van die grootste probleme. Ons besoedel die lug, die grond en die water 
met chemikaliee, olie, plastiek, ander bio-onafbreekbare stowwe en met geraas. 

Dit alles word vererger deurdat ons bevolkingsgetalle daagliks toeneem (reeds behandel in die 
Biodiversiteit-module) . 

Die groot bevolkingsgetalle veroorsaak dus ook oorverbruik van alle natuurlike hulpbronne. Die 
skaarsste een is natuurlik WATER. 

Berei 'n drie-minute praatjie oor die volgende onderwerp voor: "Die mens is nie deel van 'n ekosisteem 
nie en sodra hy by 'n ekosisteem betrokke raak, versteur hy die sisteem." 

• Skryf die hoofpunte van jou praatjie hieronder neer. 
[LU 2.2] 

4.8.5.4 AKTIWITEIT 2: 

4.8.5.5 Die volgende projek is op die sinvolle benutting van water as ons belangrikste natuurlike 
hulpbronne gerig 

Projek: WATER-OUDIT BY DIE SKOOL 

Verdeel in groepe van vier. Beplan die volgende: 

1. hoe julle die waterverbruik in julle skool gaan bepaal; 

2. hoe julle die bevindinge in 'n verslag gaan voorstel; 

3. watter moontlike gevalle van watervermorsing julle gaan ondersoek; 

4. watter aanbevelings julle gaan maak. 

• Jou onderwyser gaan 'n datum vir die inhandiging van die verslag bepaal. 

• Elke groep dra sy verslag aan die klas voor. 

• 'n Samevatting van die finale bevindinge kan aan die bestuur van die skool voorgele word, 'n Klasbe- 
spreking oor watter aanbevelings voorgele moet word, sal nuttig wees. 

• Die volgende ondersoeke kan jou help met die navorsingstaak: 



4.8.5.6 1. Watervermorsing by krane 

Julle kan die waterverbruik van die gemiddelde leerling met behulp van die volgende stappe bepaal: 
verdeel in groepe van vier; julle benodig 'n groot maatsilinder, 'n stophorlosie en 'n emmer; 
een persoon in die groep neem tyd; 
twee persone drink; 
een persoon noteer waarnemings in 'n tabel. 



155 

Wanneer die stophorlosie begin, draai die kraan normaal oop en drink met jou hand soos jy normaalweg 
sou drink terwyl jy die verspilde water in die emmer opvang. Die persoon wat tyd hou, sal jou se wanneer 
jy na 30 sekondes moet stop. Een persoon gooi nou die vermorsde water in die maatsilinder en meet hoeveel 
water verlore gegaan het. Herhaal prosedure vir tweede persoon en verkry 'n gemiddeld. 



Persoon 1 




m£ gemors in 30 sekondes 


Persoon 2 




m£ gemors in 30 sekondes 


Gemiddeld 







Table 4.9 

Rapporteer terug aan die klas. Die onderwyser kan die verskillende groepe se gemiddeldes op die bord 
aanbring. 

4.8.5.7 2.Siektes wat met die gebruik van water in verband gebring kan word 

Verdeel die klas in drie groepe. 

Elke groep bestudeer onderskeidelik een van die volgende ten opsigte van die drie vernaamste siektes, nl. 
cholera, bilharzia en diarree: 

a) Oorsake van die siekte 

b) Simptome 

c) Behandeling 

d) Voorkoming van verspreiding 

• Voltooi die volgende tabel: 



ASPEKTE 


CHOLERA 


BILHARZIA 


DIARREE 


Oorsake 








Simptome 








Behandeling 








Voorkoming van verspreiding 









Table 4.10 

Skryf 'n paar sinne ter afsluiting neer om jou eie gevolgtrekking t.o.v. waterverbruik, besparing en 
bewaring saam te vat. 

Assessering van NAVORSINGSPROJEK - WATER-OUDIT 

Kon jy die projek BEPLAN en UITVOER? Kan jy waardering uitspreek vir water as kosbare hulpbron? 

[LU 1.1; 1.2; 1.3; 3.1; 3.2] 



4.8.5.8 AKTIWITEIT 3: 

4.8.5.9 Om die besoedelingsprobleem te kan bespreek 

4.8.5.10 [LU 2.2; 2.3] 

4.8.5.11 Het jy geweet? 

'n Lemoenskil kan tussen 5 tot 8 maande neem om te vergaan. 

'n Koeldrankblikkie neem tussen 80 - 100 jaar en 'n plastieksak sal veel langer as jou leeftyd, behoue bly. 



156 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 



Wat is die nuwe regulasies oor plastieksakke? Weet jy ook van die nuwe afbreekbare sakke wat van meel 
gemaak word of die soort wat met blootstelling aan lig afbreek? 
BESOEDELING gebeur op verskeie wyses. Maak 'n lys: 
Identifiseer en beskryf die besoedeling wat deur elk van die volgende sketse voorgestel word: 



Figure 4.13 



Figure 4.14 



Figure 4.15 



Figure 4.16 



Figure 4.17 



157 



Figure 4.18 



Assessering: BESOEDELINGSVOORBEELDE 

Kon jy die besoedelingsvoorbeelde identifiseer en bespreek? 

[LU 2.2; 2.3] 

AKTIWITEIT 4: 

Om hersirkulering as 'n maatreel vir die bekamping van besoedeling te kan bespreek 

[LU 3.1; 3.2] 

Dink aan soveel moontlik voorbeelde waar materiaal hersirkuleer behoort te kan word. Dra jou idees aan 
die klas voor. Luister ook na ander idees en skryf dan die vyf wat vir jou die beste is, neer. 

My idees: 

Die VYF beste idees uit die klasbespreking: 

Hoe kan die gemeenskap van die idees bewus gemaak word? 

Die mens beskik oor die breinkrag en die tegnologie om die ergste van sy foute ongedaan te maak. Dit gaan 
egter die gesamentlike poging van almal - ek en jy ook - verg om die oplossings te vind vir al die probleme. 
Nadat oplossings gevind is, moet die langsame en moeitevolle roete van volhouding aangedurf word. Dit is 
almal se plig en verantwoordelikheid om te sorg dat 'n gesonde planeet vir die nageslag agtergelaat word. 

Dink dus tweekeer voordat jy daardie papiertjie by die motorruit uitgooi of weer hardop sug as julle skool 
'n herwinningsprogram wil vestig. 

Assessering van HERSIRKULERING 

Kon jy insien dat die mens moet voorstu met sy pogings om sy hulpbronne te beskerm? 

[LU 3.1; 3.2] 

4.8.6 

4.8.7 Assessering 

LU 1 

Wetenskaplike Ondersoek 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Dit is bewys as die leerder: 

1.1 ondersoeke kan beplan; 

1.2 ondersoeke kan uitvoer en data kan insamel; 

1.3 data kan evalueer en bevindinge kan kommunikeer. 
LU 2 

Wetenskaplike Kennis 

Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is bewys as die leerder: 

2.1 sinvolle inligting kan onthou; 

2.2 inligting in kategoriee kan plaas; 

2.3 inligting kan interpreteer; 

2.4 kennis kan toepas. 
LU3 

Wetenskap, die Gemeenskap en die Omgewing 



158 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 



Die leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelew- 
ing en die omgewing te toon. 
Dit is bewys as die leerder: 

3.1 wetenskap as 'n menslike aktiwiteit kan verstaan; 

3.2 volhoubare gebruik van die aarde se hulpbronne verstaan. 

4.8.8 Memorandum 

Aktiwiteit 1: Ekologiese probleme en oplossings 
PROJEK: WATER-OUDIT by DIE SKOOL 

• Verdeel in groepe van 4. Beplan die volgende: 

1. Hoe julle die watergebruik in julle skool gaan bepaal. 

2. Bepaal hoe julle die bevindinge gaan voorstel in 'n verslag. 

3. Watter aanbevelings gaan julle maak. 

Handig in by die onderwyser op 'n datum soos bepaal. 

Groepe rapporteer terug. Finale bevindinge kan na die bestuur van die skool deurgegee word. 

Eie memo 

Opdrag 1: WATERVERMORSING BY KRANE 

• Eie memo 

Opdrag 2:KLASBESPREKING OOR AANBEVELINGS 

• Watter aanbevelings sal julle tesame met die water-oudit indien by die skool se beheerliggaam ten 
opsigte van watervermorsing by krane. 

• Lys aanbevelings: 

• Eie memo 

Opdrag 3: SIEKTES GEKOPPEL AAN WATER 



ASPEKTE 


CHOLERA 


BILHARZIA 


DIARREE 


Oorsake 










• Aansteeklike dun- 


• Schistosoma 


• Salmonella virus 




derminfeksie agv 


platwurm 


groep of bo- 




bacterium Vibrio 


• In besmette water 


tulisme ( voedselverg 




cholarae agv be- 


- dring vel in by 


of ander soos 




soedelde water 


seertjies 


cholera, spastiese 
kolon ens. 






conti 


nued on next page 



ftiging) 



159 



Simptome 










• Akute diar- 


• Jeukerige vel, 


• Herhaalde en 




ree, hoofpyn, 


koorsigheid, bloed 


vloeibare ontlast- 




koors, braking, 


in urine 


ing 




dehidrasie 






Behandeling 










• Tetrasiklien en an- 


• Medikasie 


• Afhangend van 




der antibiotika 




oorsaak 




• Rehidrasie 




• Staak melkpro- 
dukte inname 

• Rehidrasie 


Voorkoming van ver- 








spreiding 


• Vermy areas, kook 


• Behandel water- 


• Vermy "af" kos, 




water 


bronne, bestry 


vermy besmette 




• inspuiting 


varswaterslakke 


plekke 






wat tussengasheer 


• Afhangend van 






is 


oorsaak 



Table 4.11 

BESOEDELING kom in verskeie vorme. Maak 'n lys: 

Olie, chemikaliee wat deur nywerhede gestort word, plastiek, motorbande, papier en rommelstrooiery, 
water en gifstowwe, sproei van plaagdoders. 

Opdrag 4: IDENTIFISEER die BESOEDELING op die volgende skets: 

• Sketsblad memo 

Opdrag 5: BESOEDELING-PLAKKATE 

• Eie memo 

Opdrag 6: VOORSTELLE HERSIRKULERING 

• Eie memo 



160 ATTRIBUTIONS 

Attributions 

Collection: Natuurwetenskappe Graad 8 

Edited by: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/colll049/l-l/ 

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/ 

Module: "Energie om te begin" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20515/l-l/ 

Pages: 1-3 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Huidige energiebronne" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20527/Ll/ 

Pages: 4-11 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Huidige energiebronne" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20537/Ll/ 

Pages: 11-17 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Hidro-elektriese krag" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20531/Ll/ 

Pages: 17-18 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "kernkrag" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20542/Ll/ 

Pages: 19-21 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Toekomstige energiebronne" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20549/Ll/ 

Pages: 21-23 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 



ATTRIBUTIONS 161 

Module: "Elektrisiteit" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20579/l-l/ 

Pages: 23-27 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/ 

Module: "Elektriese stroombane" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20567/l-l/ 

Pages: 27-35 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Elektriese taal" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20573/Ll/ 

Pages: 36-39 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Elektriese eenhede" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20574/Ll/ 

Pages: 39-42 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Hitte en temperatuur" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20576/l-l/ 

Pages: 43-46 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Lig" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20578/l-l/ 

Pages: 46-56 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Refraksie van wit lig" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20577/Ll/ 

Pages: 56-58 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Waarvan alles gemaak is" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20836/l-l/ 

Pages: 59-61 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 



162 ATTRIBUTIONS 

Module: "Boustene van materie" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m31832/l-l/ 

Pages: 61-64 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/ 

Module: "Faseverandering in materie" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20838/l-l/ 

Pages: 64-68 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Kristalle en oplossings" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20839/l-l/ 

Pages: 68-71 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Atome" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20840/l-l/ 

Pages: 71-73 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Molekules" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21145/l-l/ 

Pages: 73-75 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Elemente en verbindings" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m31831/Ll/ 

Pages: 75-83 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Metale en nie-metale" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20844/l-l/ 

Pages: 84-86 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Verbindings en mengsels" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20847/l-l/ 

Pages: 86-89 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 



ATTRIBUTIONS 163 

Module: "Skeiding van mengsels" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20842/l-l/ 

Pages: 89-91 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/ 

Module: "Prehistoriese lewe" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20851/l-l/ 

Pages: 93-94 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Fossiele" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20852/l-l/ 

Pages: 94-99 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Lewe op aarde" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20854/l-l/ 

Pages: 99-103 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Oorlewing: habitat" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20858/l-l/ 

Pages: 103-107 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Diere is aangepas" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20865/l-l/ 

Pages: 107-113 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Plantaanpassings" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20874/l-l/ 

Pages: 113-117 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Volhoubaarheid" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20876/l-l/ 

Pages: 118-120 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 



164 ATTRIBUTIONS 

Module: "Volhoubare aktiwiteite" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20877/l-l/ 

Pages: 120-121 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/ 

Module: "Wereldbevolking" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20878/l-l/ 

Pages: 121-124 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die ekologiese sisteem" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20879/l-l/ 

Pages: 125-129 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Verskillende ekostelsels" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20882/l-l/ 

Pages: 129-133 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die rol van plante in die ekostelsel" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m31835/l-l/ 

Pages: 134-141 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Ekologiese verwantskappe" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20884/l-l/ 

Pages: 141-144 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Spesiale voedselverhoudings" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20890/l-l/ 

Pages: 144-147 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Ekotoerisme" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20891/l-l/ 

Pages: 147-148 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 



ATTRIBUTIONS 165 

Module: "Die rol van water" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20901/l-l/ 

Pages: 148-153 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/ 

Module: "Ekologiese probleme" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20902/l-l/ 

Pages: 153-159 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 



About Connexions 

Since 1999, Connexions has been pioneering a global system where anyone can create course materials and 
make them fully accessible and easily reusable free of charge. We are a Web-based authoring, teaching and 
learning environment open to anyone interested in education, including students, teachers, professors and 
lifelong learners. We connect ideas and facilitate educational communities. 

Connexions's modular, interactive courses are in use worldwide by universities, community colleges, K-12 
schools, distance learners, and lifelong learners. Connexions materials are in many languages, including 
English, Spanish, Chinese, Japanese, Italian, Vietnamese, French, Portuguese, and Thai. Connexions is part 
of an exciting new information distribution system that allows for Print on Demand Books. Connexions 
has partnered with innovative on-demand publisher QOOP to accelerate the delivery of printed course 
materials and textbooks into classrooms worldwide at lower prices than traditional academic publishers.