(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "slovenská reč a jej miesto v rodine slovanských jazykov: 1. oddelenie: Osnovy a iný materiál ..."

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 



v,\.v 



N \ 






SLOYENSKA REC 

a 

jej miesto v rodine slovanskych jazykov. 



Pr:U-a 



dm Sama Czambela. 



1. oddeleiiie: 

Osnovy a iny material recovy. 

(1. Ciastka: Vychodiioslovmskt^ nareCie.) 

Z kniznine J?r^ Zemanajp^. f^raro v T^ - - 

r c/M ..d/rl/^/^svozok / 

Nadobud Cena — 

Ndkladom vlastnym. 
V Turdianslcom Sv, Martine r. 1906. 



r 



'i^. 



Q3I.Q7 

C99 7^Jb 



Knfhtlaciarsky ncastin^rsky spolok v Turcianskom Sv. Martiiie. 






OBSAH. 



A. VSeobecn6 vedomosti. (Str. 5—208.) 

Straiia 

I. Z miestopisu a z ncirodopisu 5—114 

O rizemi v^chodnoslovensk^ho n^re^ia v6bec. Tatry 5 

NajstarSie obydlenie v<'chodnoaloven9k^ho ilzemia 8 

Z politick^ch dejin v^'chodnoalovenak^ho ilzemia 15 

Naj8tar§ie nArodnostn^ pomery v^chodnoslovensk^ho ilzemia ... 20 

TerajSie ndrodnostn^ pomery v^chodnoslovenak^ho ilzemia .... 53 — 87 

Slovdci 53 

Poliaci 63 

Nemci 71 

Ruai 75 

Madari 87 

Z labyrintu miestopian^ch n^vov 87 

II. Z n^re5oslovla 115-178 

Ako aa r6zni v^chodnoalovenak^ ndre^ie 115 

Vliv in^ch niiredi a jazykov oa roznenie v^chodnoalovenak^ho ndredia 129 

Viiv cirkvi na rdznenie vfchodnoalovenak^ho ndredia 132—149 

Kalvini 132 

Luterdni 138 

Gr^ko-katolici 139 

Rimo-katolicl 140 

Ndre6oslovn6 avojakoati v^chodnoalovenak^ho ndredia 149 

III. Vybojn^ sila vychodnoslovensk^ho ncire6ia 178 

W. Vychodnoslovensk6 n^recie splsovnou re5ou. • . • 180 

V. Doterajsie iriedia vychodnoslovensk6ho n^re5ia . . 192 

VI. pravopise osnov a in6ho materi^lu re5ov6ho . . 205 

B. Reeov6 ukaiky. (Str. 209—476.) 
I. Ukcizky vychodnoslovensk6ho n^re5ia. 
a) Oanovy v^chodnoalovenak^ho ndredia aamoavojho . . . 209—356 

Spisskd stolica. 

Z Ganoviec 209 

Z Hrabufiic 210 

Zo Stvartku 219 

Zo Smiiian 221 



IV 

Strana 

Z Miirkn§oviec 225 

Z Harihoviec 226 

Z Harhova 229 

Z Jablunova 231 

Zo SpiS. Podhradia 236 

2 Kltiknavy 236 

Z Olcnavy 237 

Z Marffecian 239 

Z Cepfidky 242 

Z Hnildika 244 

Z HnUca 247 

Z VySn^ch Rep^ 252 

Sarisnkd stolica. 

Z Velk^ho SariSa 253 

Z Bertotoviec 279 

Zo Sirok^ho 281 

Zo Sobinova 286 

Z Lubotine 290 

Z Plavnice 297 

Z KapuSian 301 

Zo Slov. Raslavfc 303 

Z Bardijova 310 

Z Gaboltova 313 

Z Giraltoviec 320 

Z HanuSoviec v Sar 321 

Z Kendzic 322 

Z LemeSian 327 

Z Maloveaky 330 

Abai^skd stoliea. 

Z Barce 334 

Z Mindsentu 337 

Z Ge6e , 338 

Zo Sace 341 

Zo SipJaku 344 

Z Rozhanoviec 349 

Zo 4iroviec 351 

b) Osnovy Y^cbodnosloveDsk^ho n^edia pomieSan^ho . . . 357 — 449 

a) Podredie zempllneko-ungsk^ 357—427 

Zemplinska stolica, 

Z TrebiSova 357 

Zo Sedoviec 357 

Z Vranova 365 

Z Dobrej 366 

Zo Stropkov 368 

Z Banoviec 368 

Zo Straisk^ho 371 

Z Humenn^ho 380 

Z Udavak^ho 384 

Z KoSkoviec 385 

Z Piipina 3W6 

Z Dluh^ho na Ciroche 388 



Ungskd Stolica, &trana 

Zo Sobraniec 391 

Zo Sobransk^ch Komaroviec 405 

Z Ostrova a z KarCavy 407 

Z Lu^ok 408 

Z TaSole 410 

Z Beioviec 412 

Z Kororale 425 

3) Podre^ie lu^ivnianske 427—449 

Z Lu&'vnej 427 

Z Batizoviec 437 

Z Gerlachova v Sp 438 

Z Vikartoviec 439 

Z Ceplice 444 

Z Hranovnice 447 

U. Uk^zky sCisediacich s vychodnoslovenskou recou ino- 
slovanskych n^re5f. 

a) Osnovy poTsk^. 

Z obci slovenskej re^i najbliiSich: 

Z Malabo Slavkova 449 

Zo Slovenskej vsi 452 

Z Kriiovej vsi 456 

Z Ni2n5^ch Ruib^ch 458 

Z obdaledia: 

Zpod Dukly 459 

b) Osnovy ruskd. 

Z obci so slovensk^mi obcami bezprostredne sdsedn^ch: 

Z Niin^ch RepdS 459 

Z Orlova 462 

Zo Stebnika 465 

Z Domaniniec 466 

Z Onokoviec 472 

Z obdale^ia: 

Zo Strojny 473 

C. Slovnikove svojskosti. (Str. 477—624.) 



I. ODDELENIE: 

OSNOTT A INt MATERIAL BE^OVt. 



8lo\<MiBku ri'<'. 



YYCHODNOSLOYENSKfi NARECIE. 



A. V§eobecn6 vedomosti. 

I. Z miestopisu a z ndrodopisu. 

O lizemf v^chodnoslovensk^ho iidredia vdbec. Tatry. 

1. §. Treba rozoznAvaf (lvojak6 uzemie vychoclnoslovensk6. 
Sii-gie: tizeinie vlivu vychodnoslovonskej reCi. U^.Sie: tizemie reii 
vychodnoslovenskej. 

Czemie vlivu vychodnoslovenskej reiii rozprestiera sa v stoli- 
ciach spisskej, sari^skej, abaujskej, zemplfnskej a ungskej. V stoli- 
ciach spiSskej a SariSske^j bez ohraniCenia, v stoliciach abaujskej, 
zemplfnskej a ungskej s vynimkou iizomia Ciste maJarsk^ho. 

Czemie vychodnoslovenskej refJ obmedzuje sa v menovanych 
stoliciach na te kraje, v ktorych obyvatelstvo po vychodnoslovensky 
hovori. Toto uzemie bude do podrobna vymedzen6 luiiie. 

Ani vd^ie ani sii*§ie uzemie vychodnoslovensky nie je zemo- 
pisnym celkom. SiiS^ie uzemie so zapadnej strany hraniCi s Tatrami 
a s tymi vrchami, ktor6 oddeluju Spis od Liptova; od poludnia 
s tymi vrchami, ktor6 oddeluju Spi§ od gemerskej stolice. Ostatok 
hranic sii-§ieho lizemia vychodnoslovenskeho je nie doleiity pri 
tejto praci; ani sa neda vsade na vlas urCif. 

2. §. „Tatram" dostava sa v slovenskej spisbe neoby(^jn6ho 
vyznamenania. Ony sa staly „koliskou" Slovakov, v ich ukryte za- 
chovala re^. slovenska svoju ,,ait uias vzbudzujucu slovansku svie- 
iost", ony sa staly u Slovakov symbolom slovenskosti a predmetom 
zbo^iiovania at<I. Je tedy treba, aby sme si na Tatry zblizka po- 
svietili. A musime to urobif tu, lebo Tatry, beruc nazov v pravom 
smysle, zemopisne priliehajii — k vychodnoslovensk6mu tizemiu. 

So zrenim na rollu, jakej sa dostalo Tatram v slovenskej litera- 
ture, treba je vedet, Co sii vlastne Tatry a Co k nim vlastne patri 
zemopisne. 



Ziialec Tatier, dr. Stanislav Eljasz-liadzikoicshiy vo svoj(»j praci 
„Pogljfd iia Tatry", (c'ital som ju z „Przewodnika do Tatr'*, vyda- 
n6ho od jeho otca Val6ra Eljnsza, w Krakowie 1900), napisal, ia 
„Tatry okrem toho, ^e nale?.ia do refazi Karpatov, tvoria sanio- 
statn6 pasmo horsk6, osobity celok. Z ohiadu geolo^iCii6ho (v §ir- 
§om vyzname) i tektoniCu6ho su Tatry v svazku s Karpatami, vcha- 
dzaju jako jedno ohnivo do tej velkej retazi horskej. Z tej priCiny 
tvoria osobitny celok orografi^.ny a trochii aj geologiCny, ktory nia 
jasn^ a ur(^it6 bran ice, a rozni sa rozhodne od ostatku Karpatov 
vyvySenfm nad uroveii morsku, aj charakteroni alpskym". (Prze- 
wodnik 261.) 

Eljasz-Radzikowski deli Tatry na Zapadn6, Vychodii6 a „Biel- 
ske"- (= Belianske). Vychodni menuju sa aj Vysokymi ; od nich 
dostaly meno cel6 Tatry. Toto zemopisne podelenie Tatier zide 
sa n&m v tejto praci; CastejSie sa o torn presvedCfme. 

Tatry sa poCinaju na zapade asi od tej Ciary, ktorii by sine 
tahali od Ghabovky (v Grave) cez sedlo Hutianske (v Liptove) na 
KvaCany a KvaCiankou k Vahu. Tiahnu sa na vychod asi po tu 
Ciaru, ktoru by sine vytiahli nad spiSskou Belou od BuSoviec cez 
2ib5ar, Podspady do Poronina. PoludnajSia hranica Tatier ide hore 
Vahom od KvaCianky poCnuc a2 po KraFovu Lehotu. potom Bielyni 
Vdhom, Popradom ai po BuSovce. *) Zapadn^ Tatry siahajii od llu- 
tianskeho sedla po sedlo .,Liliowe" (od Krivana Ciarou na polnoc). 
Tatry Vychodni d Vysok^ idii odtial po sedlo ,,Bielske" (= Be- 
lianske) s „Kopou". Tatry ,,Bielske" po hore uvedenu vychodnu 
Ciaru medzi BuSovcami a Poroninom. 

*) PodrobD^ popis hranice: »GraDice Tair ze stanowiska hvdrograficzDego 
wsz^zie 8^ wyrazne, stanowia je rxeki i potoki, a gdzie Diegdzie, gdzie tych 
brakuje, przel<;cze ku st^siednim pasmom gorskim. Zaczynaj^c od zacbodu 
w gtownym grzbiecie Tatr granic^ od s^siednich Hal Liptowslnch jest przefocz 
HuciaiisRa w grzbiecie nizVim zwanym Bieflkidami 93() m., przez ktor% prowadzi 
dro^a jezdna z i^uberca na Ora\ne do Hut Da Liptowie. Od przel^czy Huciah- 
skiej schodzi gritnica Tatr ku poludniowi .l\)tokiein Haciamkim, ktdr^ p^yDie 
w g^^bokiej skalistej dolinie zwanej Obtazami na Kwaczany i od t«j tez whi 
ni^.ej przybiera nazwt; Kwaczanki. Idac za biegiem tej rzeki mniej wi^cej w kie- 
runicu poludniovym a/ do jej uj^cia ao Wapu^ przecoodzi granica Tater przez 
osad^ Sielnicv, poczem pod wBi% Niiniemi Decbtarami ciagnie ai^ Wagiem 
w gore biegu tej rzeki w kierunku wAchodnim na miejncowobci Swaty Mikti^asz 
i Hradek az do Kralowej Lehoty, gdzie 8i<^ laczij Wag Czamy z Biatym. Tutaj 
przecbodzi do M'agu Biahgn i w g6r<^ jego biegu ci^nie sig na Waiee, po- 
czem Szczyrbskim Potokietn podchodzi na Dzial Szczyrbski. St^d schodzi do 
rzeki Mfynicy^ a z ni^ do maUgo PttpradUy wrenzcie poza Lucz^wn^, gdzie 
Maty Poprad wpada do IHipradu^ idzie po tej rzece za jej biegiem g6rnym 
przez miasto Poprad, iSpisk^ Sobote, przyczem z kierunku wtichodniego prze- 



Ako z toho ohraniCenia videt, Tatry dost nialo priestoru za- 
ujimaju v pomere k uzemiii, na ktorom Slovaci byvaju.*) Eljasz- 
Iladzikowski k priestoru tatransk^niu poCita doliny tych styroch 
riek, ktore z Tatier vytekaju, menovite: dolinu Duuajca Ci ,,Pod- 
holie", dolinu Popradu, dolinu liptovsk^ho Vahu a dolinu rieky 

chodzi w kierunek p61nocny az do Biatej Spiskiej. Odt^d, a wlat^ciwie od po- 
bliskich Baszoviec opuflzcza ^ranica Tatr Poprad i wchodzj^c do wpadaj^cego 
doii Biehkiego potokUy zmienia r6woocze»nie kierunek z p6}nocDego na za- 
chodni i w gor^ biegu tego Rtrumienia idzie na Kotiiu^ i Jankinie Bielskie, 
rozdzielaj^c w tern miejscu Magury Sp'skie od Tatr. Dolina Hielflkiego potoku 
zowie 8i(? Kotlinami, wyy^j we wsi i^tirze przybiera nazw<,' doliny ^arAkiej. 
W gurnym biegu potoku Bielnkiego przechodzi granica na dop)ywowy potok 
^rednic^, i tym potokiem spina sie na przel^cz Zarsk^, le/^c^ na zagl^bieniu 
grzbietu pomii^dzy Tatrami, a Magurami Spiskiemi. Przez te prze^QCz wiedzie 
go6ciniec ze Zaru do Podspadtm*. Poza prze^^cza scbodzi granica potokiem 
Golinsowskim plynj|,cym wz<Uuz go^cinca prowadz^cego z przel^czy ^arskiej 
do Pod8pad6w. Potok Goliaaownki uchodzi do potoku Jaworowego w Pod- 
spadach i tutaj tez granica Tatr biegnie za potokiem Jaworowym, kttiry jest 
dopfywem Biatkiy az ku tej rzece, czyni^c przitem zakr^t ku potaocy. Za 
biegiem BiaYki dochodzi az do wai Bukowiny, lez^cej na granicy Spisza }\xi. 
na Podhalu i pod nia zwraca aie do potokn (hiewsiamkiegOf kt<)rym wydo- 
by^a siQ na Wierch Bukowiny i spuHzcza sic? w drug^ strone do potoku Po- 
roilca, Za Poroncem biegnie ao wsi Poronina, gdzie zwraca hi(^ z chwilowego 
zboczenia ku potnocy na po^udnio-zacb()d do rzeki Zakopianki ku Zakopanemu. 
Id^c ^rzez Zakopane w gore biegu Znkopianki przecuodzi do iednego z jej 
potokow ^T()dlowycb do Cich^ ^i^odi/, kton^ dobiega do przecnyliny Gabe- 
rowki l^cz^cej Tatry ze Vzgorzami Podhalnemi. Przez tv przechylinv prze- 
dodtaje siij na drug.^ stronc do Kirowej Wody plymjcej z Doliny Kot^cielink 
i potokiem tym dochodzi do Uoztok, gdzie sie *aczy Kirova Woda z Wod(i 
Siwiamkq plynijca z Doliny Chocho^owskiej. W tem miejscu wchodzi do Wody 
Siwianskiej i w gorc^ jej biegu idzie na ma^ej przeatrzeni do ISiwej Polany, 
sk^d zwraca 8i<^ wprost na zach6d na Molk6wk<,\ le/^ci), na granicy pomi^dzy 
Podhalem a Oraw-a. Z Molkowki wchodzi do Doliny Cichej i Potokiem Ci- 
chym biegnie do Orawic. Tutaj zwraca si^* przez Potok Bobrowiec i wpadaj^y 
don potok Michnlec na przef<»cz pomi^dzi Osobita, kt<)ra koi'iczy w tem miejscu 
Tatry, a Skoruszyn^ nalez^c^ do WzgcSrz Orawskich. Dolini^ B^otn^i i potokiem 
Bfotnym spuszcza mv granica do wsi orawskiej Chab6wki, gdzie obraca siq 
pod k^tem prostym na potudnie i biegnie w gore;; biegu Studziennpj Wody 
1 nast^pnie vpadaj^cego do niej Spadowepo potoku do ^uberca. W ^ubercu 
z potoicu Spadowego wchodzi do Borowej Wody i tym potokiem dochodzi do 
przet^czy Hucian^kiej w to miejsce, skad zaczj^t siq opis granicy obszaru obej- 
moj^cego Tatry. t (Przcwod. 265 — 208).' — Priehfad doaC bohatej literatdry 
o Tatr^ch, latinskou, nemeckou a hlavne poFskou recou, najde^ v Eljaszovom 
>Przewodniku do Tatr«, na str. 374-381. O bibliografick^ v^po6et spiaov a 
rozprdv slovensk^cb alebo desk^ch sa nestaral. 

♦) Dr. Stan. EIjasz-Radzikoicski napisal (Przewodnik 2G2/263): »Je2eli 
chcemy okre^lic przestrzen Tatr mmn^ geograficznf|, powiemy, ie Tatry lez^ 
blizej bieguna p(>^nocnego anizeli r6wnika, — zachodni kraniec Tatr b^dzie, 
jei^eli Bii^ uwzgl<;'dnia osady ludzkie, na 37" 13' (wies Kwaczany na Liptowie), 
wschodni za6 na 38" 7*5' wsch. dtug. od F. (miasto Biala Spiska), czyli niecaly 
atopien dlugo»ci 54 5'. Granicj^ poludniow^ jest 41)" 2' (miasto Hradek na Lip- 
towie), a p6^nocn^ — 49" 20*3' poln. szer. (wien Poronin na Podhalu). — To 
8i| najdalsze granice, do jakich si^gaj^ Tatry razem ze stokami.* 



Gravy (Przewod. 263). Ni2ny Liptov ni nepoCita k priestoru tatran- 
sk6mu, tym menej hory, ktor^ su medzi Liptovom a Zvolenskou. *) 
My si myslievame, ie su Tatry na§e, 2e m Tatry 8lovensk6. 
I V tejto veci nam je treba trochu triezvosti. Aj inf si osobujii 
ua ne pravo. Mne iba o to ide, aby sme jasne videli a aby sme 
sa nemamili domyslami, k akym nas neopravnuje skutoCny stav 
vecf.**) 

Najstargie obydleiile v^chodnoslovensk^ho ilzemia. 

i), S. Uhorsky dejopis nevie niC o obydleni spi§sk6ho a saris- 
sk6ho lizemia v starSej dobe, menovite v dobe preduhorskej. 

Ako je znani6, nemenovany not&r kraFa Bela menuje Spis 
„Spi§skym lesom" (= silva Zepus) v dobe prichodu Madarov, a 
Jozef Hradszhy mysU, le to pomenovanie bolo trefn6, lebo dla 
listiu este aj v XIII. a XIV. stoletf boly rozsiahle pralesy na Spi§i, 



•) »Na granicv pomi<?dzy Oraw^ i Liptowem w przedtu/eniu Tatr, prze- 
dzielone od nich gt^boki^ prze}(^cz^ Huciansk^ ci^na ci^ Hale Liptowskie z naj- 
wyiszym szczytem Wielkim Choczem 1618 m. Hale Liptowskie do Tatr nie 
nalezq, choc je do nich niekiedy dawniej zaliczali autorowie.« (Przewod. 2B4). — 
»R6woolegle do Tatr, na potudnie od nich, ponad Liptowem i Spinzem wznogi 
si^ znaczne pasmo gorskie vyrozniaj^ce 9i^ od wymienionych pasm i wzg6rz 
wi^kBz% vysokoHcia, tak zwane Tatry Niznic, ktore ju^. jednak nie wchodzi| 
w granice Tatr, chor nazw^ od nich przybraJy. W Tatrach Niznich znachodz^ 
Hi§ szczyty ponad 2000 m. jak Dziumbir 2045 m.« (Tiei tam). Dr. Ant. Ueh- 
man poi^Jtuje aj »Hale Lii)tow«kie« k Tatram a oj)isiije ich pod nazvoiu 
»Oraw8koLiptow«kie Hale* (Tatry. We Lwowie 1895. Str. 162- 173). 

*♦) Dr. Stanislav Etjasz-liadzikowmki pdSCajilc sa do svojej prAce »Pogl^d 
na Tatry* takto zahorlil (Przewod. 259): »Na Tatry mozna spogl^dac roz- 
maicie. Mo^.na na nie patrzec okiem apokojnego badacza, czlowieka z Europy, 
ktory zbrojny w nauk^ i wyksztalcenie, bada ten wielki przedmiot przy- 
rody; mo^.na tez patrzec okiem Polaka, co obejmuj^c sercem i umyslem caf^ 
sw^ ziemic?, jak daleko Bi^ga mowa polaka od mielizn Pomorza po wy^.yny 
Podhala, kocha Tntry i wie, dlaczego je kocha. Czy tak, czy owak patrzec, 
zawsze trzeba powiedziec, ze jest to przedmiot godzien uwagi, przedmiot wielki, 
niepowszedniego znaczenia i ceny. Dziata on i wptyw wywiera daleko, przy- 
ci^ga do siebie brae catej tej krainy, kt6rej wyniesieniem panuje. Tu d^z^ 
umysly, dusze, rozumy, — wplyw Tatr widnieje w naszej umyslowosci, w pol- 
skiej nauce, flztuce, tworczosci, charakterze. Wycisn^l on pi^tno na nas, Tatr 
bee Polskif a wfaseiwie Pohki bee Tatr pomyslec sobie nie mozna.* A neskorSie 
zas: >Polska jako catonc, jako jednostka uwazana, w przyrodzonych swych 
granicach, sii^^ga od ruchomych fal Baity ku po zaklc^te w akal^ fale Tatr.« 
(Tiei tam 200). A eSte jasnejSie: »Za tymi Qorcami przedzielone od nich 
obszern^ wyzyn:j zwan^ Podhalem phi\ 8i<j w niebo Tatry (2663 m.), najryzsze 
wznitsienie Pohki.** (Tie2 tam 261). 



9 

ktore kralovia rozdaruvali svojim vernym. Hradszky iivadza listimi 
z r. 1256., dla ktorej Arnold (Gorgey), syn Jordana, dostal lesy 
poCniic od vrchii Simine (teraz .,Simeny" *) a?, po Tatry. Ijistinii 
z r. 12r)4.. ktorou Belo IV. comesovi Botyz-ovi daroval lesy Che- 
tene alias Howerfelde, iia uzeiiii ktorych leiia teraz Batizovce. 
Z listiny toho isteho krafa, vydanej r. 12GiK, videt, >5e tarn, kde 
sa scliodia chotare Spisskej a Liptovskej, bolo asi 10 Q J"if P^'^- 
lesa, a to od praniena Popradii po pranieii Hornadu a odtial dolu 
Vahom po vtok Hybovky a hore jej potofim po hreben . . . DIa 
Hradszk(5ho v XIII. stoleti nebolo ani jediiiej osady na tomto veN 
kom uzemi. (Vidz: Hradszkeho .,Szepesvarmegye a mohacsi vesz 
elott^^ Szepesvaraljan 1S8S., str. ;\X 

Jozef Ilradszly^ odvolavajuc sa na listiny, pise, 2e nasledujuce 
spi§sk6 osady pralesami boly pokryte este v XIII. a XIV. stoletf, a to : 
Jaklovce, Mnisek (1284), Velka Lomnica (1287), Bu^.bachy (128S», 
Korytnfk (1297), kraj niedzi Hololuninicoii a Plavcora (129:5), po- 
breiia Nedzice a Bialky ai^ po pramen Dunajca, Folvark, Grana- 
stov, Krempach-IiUbovna, Litnianova, Sulin, Jakubiauy (v prvoni 
stvrfstoro^i XIV. stor.), a Majurky, Honderinarek, lAibica, Ruskinovce, 
LevoCa. (Tie^ tarn.) 

A V uvode kii svojnm spisu o mk'siopisuijrh nihvoch spi^slcej 
Malice (Szepesvarmegye helysegnevei. Locsen 1887) doznava, ze 
nenasiel z, ..provincie Szepiis'' miestopisn^ho mena v listinach z XI. 
veku. Aj z XII. veku je malo mien. Ale v XIII. stoleti objavuju 
sa hromadne take osady, ktor^ bezodporu u:^ davno trvaly pred 
Belom IV. (1235—1270). DIa Hradszkeho v spiil^skom Podkarpatf 
lud slovansky (.,szlav nepek") byval davno, prvej ako Pannoniu 
Madari zaujali, ale nevie, Ci iiz vtedy trvaly osady na terajsoni 
uzemi spiSskej stolice. a jak trvaly, ktore osady to boly. Najstarsie 
osady, svedi^iace o slovenskom obyvatelstve na Spisi, sii dia neho**) 
Nadosfh teraz Tersztyanfalu v listine z 125>^, villa Thonnm (ho- 
spitum sclavorum, u:^ zanikla) v listine z 127x, a villa sclavorum 
de (rargoir v listine z 1280, po madarsky neskorsie: Teut-G()r^'o, 
Tot iuWtxo. (Tie^ tarn, str. 1.) 



*) »Siminja€, r. 1256 vrch vedla Podolinca v 8pi§i. P. Krizko. Slov. PohF. 
1892., 338. 

**) Aj dlji I. Duliikovlcn, lator. ierty ujrro-rusakidi. Ungvir 1871, str. Ill, 



10 

4. §. SpiSske uzeiiiie opiera sa iia zapade o dve Ciastky tatran- 
skeho pohoria, o Vysoke a o Belianske Tatry. Z predo§16ho S-u 
sine poznali, ie doliny podtatransk^, nienovite popradska, a Spis 
vobec, nemohly byf koHskou ludstva, ale zvilCSa len pustatinami boly 

V dobe preduhorskej. D'a uhorskiho dejopisu povstavaly tu osady 
iba V prvych storoCiach uhorskej doby. In6ho nazoru niet ani v pol- 
skej spisbe, v ktorej, ako sme videli, vSfmaju si pilne vsetk^ho, Co 
sa pofahuje na Tatry.*) 

Dejopis nevie viae ani o sterej dobe SariSskej a abaujskej sto- 
lice; ba este menej. 

5. §. Na Spisi sa najdu kde-tu ostatky hradov, hradi^ti, jest 
tu dakoiko strdzi at^., ale z tychto nemoieme zatvaraf na pred- 
uhorsku dobu Spi§a v niCom. Dejopisci Uhorska objavuju system 
prvotn^ho Sirenia a ustalovania krajinskych hranfc. T6 spi§sk6 
hrady, hradistia a strafe su.pravdepodobne ohnivami z refazi uhor- 
sk6ho ohraniCovacieho syst^mu. torn, ie zapadna Ciastka uzeniia 
vychodnoslovensk^ho (SirSieho), Co aj slabo, predsa obydlena bola 

V dobe preduhorskej, mame presvedCujuce dokazy v starych zenio- 
pisnych uazvoch. Nazvy : Tatry, Poprad, Hornad, Torisa, §ari§, Spi^ 
atp. nedaju sa dostatoCne objasnit z reCi narodov doby uhorskej, 
ani zo slovansk^ho, ani z madarsk^ho, ani z nemeck6ho. Co z toho 
nasleduje? J^e t^ nazvy pre§ly na nas z doby preduhorskej, od obyva- 
telov, ktorych narodnost dosiaf urCite nezname. Ak2e tamojsf oby- 
vatelia skutoCne nemali obci v naSom smysle slova, tym sa nevy- 
vrcacia nioitnost, ie tarn byvali. Mohli tarn byvat CiastoCne usadeni 
a CiastoCne koCujuci, jako pastieri, bez politick6ho sriadenia. 

♦) Dr. Stanislav Kljase-EqdzikowM pfSe v rozpr. »Pogl^d na Tatry* 
(Kljaszow »Przewodnik* str. 367): sNast^puj^ czasy wQdr6wki narodow, poczem 
pomatu wylaniaj^ si^ z cieniow przeszYoAci Stowianie. PrzedhistoryczDe czasy 
8towian«kie zoetawify w okoto Tatr mn<)9two 61ad6>v, przewa^.nie zdowu po 
atroDie poYudniowej Tatr. Jest to okres cechuj^cy si^ grodziskami. Po p6l- 
nocnej 8tronie Tatr grodziska znnleziono daleko od Tatr, bo w okolicy Bochni 
i Chrzanowa, im potudniu dochodz^ one jednak do samych Tatr. Tutaj ua- 
zywii lud slowacki miejsca takie: hradek, hradisko, 8tra>.a. Po czasach przed- 
hifttorycznych poczyna siv okres, w ktorym jui gTohno o Stowianach, potostaje 
wtedy pamtwo Wielkomoraioskiey rusza 8i§ plemienne osadnictwo w okoli- 
each Tatr. Od polnocy dqzq ku Tatrom plemiona Wislan, oi pofudniaSiowacy 
ea rzekaini ku ich zrodlom, Zaludnia «tf Oraxcaj Spisz, a pogni^ zapewne 
odci^te od Poulsla lesiatymi Gorcami PodhaU,* 



11 



Pripomenutie. O uvedeD;fch zemopisn^ch n^voch podali dost etymologii 
Rpisovatelia zainteressovan^ch ndrodnosti, ale t^to etymologie opatrn^ho 61o- 
veka neuspokojujd. NajprvSie o meoe »Tatry«. VeFmi bije do odi podobnoBt 
Ddzvov: Tatra, Matra, Fatra, Nitra, a pri konednom rozsddeni o veci, biide 
treba objasnif aj ot^zku tejto podobnosti a vSetko, (o s t^m silvisi. Pisand 
meoo Tatier zachovalo sa len z X. stoletia, aj to v takom plsme, ktord je nie 
p6yodiDou. Dr. Stan. Eljasz-Hadzikowski pfSe o torn (Przewodnik, str. 374): 
>PienvBZJ| wzmiank^ o Tatrach zawiera opis granic biakupstwa praskiego, 
k.t6ry ma pochodzir z czasov sw. Wojciecha, a powtarza go akt cesarza Hen- 
ryka IV. z r. 1086 „montes quibus nomen etft Tatri*'. Chor dokument ten jest 
podrobionj, jednakowo/ b{^d^ co bad:^ opiera sie co do nazwy Tatr, na daw- 
niejszym opisie granic, ktory moze sie odnosic do pai'istwa wielkomorawskiego. 
Tak wi^ moxna powied^ier, ie nazwa Tatr by}a znana ju^. w X. wieku.c 

V poTsk^ch pfsmach spomlnajd sa :»Tutry€ od XIII. stoletia. Eljasz-Radzi- 
kowski uvodl t^ miesta takto (tie2 tarn): »P6^uieJ8ze akta wspominaj^ nazw^ 
Tatr w wieku XIII. przy sposobno^ci osadzania Podhala, jak fioleslaw 
Wstydliwy w r. 1255 „monteSy qui dicuntur Tatri . . ." Dhigosz juz wie o Ta- 
trach, ie tain wyplywa Dunajec Czamy i Bialy i Biatka, zapiauje tei z jakichS 
dawniejszych ^rodet wiadoraodc o wielkich »niegach, ktore \v r. 1276 spadly 
na Tatry.« Z uborsk^ch listfn P. Krizko uvodi: (»NAzvy praatar^*, 8lov. Pohl. 
1892., 553): „Tatra, roku 108G spomlnand pohorie Tritri »in limitibus Vuga- 
rorum versus Oracouam«, F. Vr, 1, 132, — roku 1256 vrch Tdtra i Tntur 
•mons niueus* ; F. IV, 2, 382 a IV, 3, 516, — a roku 1264 vrch Tortoi a po- 
horie Tatar (»sub monte Tortoi, hoc est specificum vnius ex alpibus Tatur 
nomen «). Podobd sa pravde, 2e na Slovensku najde sa viae miestopisn^ch n^zvov 
»Tatry«, »Tatrrt«, ale t^m sa ich slovenskost nedokazuje. V sloven^ine stalo 
sa tatra pochopov^m slovom na neuiito^nd zem. Kde sa tedy najdd tak^ 
n^vy, ony sii od pochopovdho slova tatra. Joz. L. Holuby uvodi tak^ n^zov 
znad Zem. Podhradia: dov6kol roTami obtoden^, podlhovat^ kopec »Tatry« 
zvan^, vidz Sbor. MSS. 1896, 202. Pripomni si >rorami obtofien^ kopec«^ keby 
bol diito^n^, vari by ho u4 boli zoralil Dr. Stan. Eljaszovi-Badzikowsk^mu 
povedal Gerlachovan: gdzie niet les, to »Tatr}'«. (0. L., X. 306.) V mojom 
rodisku a v okoll je tie2 be2n^ ten v^raz. »To je len takd tatra^^ povedia na 
zem nedrodnd. — I. Filecid povaiuje nAzov 7 airy za slovensk^, hovoriac: 
»Krome slovenskich Tatr jesf i ruskij.i Tovtry (Toutry ili dale Toltry)«, vidz 

V Istor. drevn. Rusi na str. 151. Na torn mieste uvodi aj osadu Toutry na 
Dnestri, k poludniu od ZAIeSiik. Ako videt z 5) pripomenutia na spomenutej 
strane, Filevid rozozn&va Tatry nielen co do nAzvu »Tatry — Tovtry«, ale aj 
zemopisne: Uvddzajdc, ie nazov podTa Pola i Tutkovakdho znamend >8kala«, 
doddva: >D6jstvit^rno nazvanie skalka popadajetsia ner^dko v nazvanijach 
verchov, kak v Tatrach (Cervona Skalka), tak i v Tovtrach (Rastaveckaja, 
Boreckaja)«. — O mendch Poprad, Ilornad, Spi§ je hodno ui tu zaznadif, 
ie si ich mend star! pisdri za dlh^ &isy nevedeli 03voji£, piSuc za ne vselijak^ 
skomoleniny, tak na pr. popri najbe2nejSom lat. n&zve Scepus, plsavali aj : 
Czypis, Zypus a vSelijako inakSie. Etymologia St. Misikay ie je meno Spi§a 
totoin^, do sa tf6e korefia, so slovom »2upac, vidz v N4r. Nov. z 1883, 6. 90, 



12 

je 6ira fantdsia a ov§em aj vSetko to, to sa z tej etymologie zatv^. — Rieku 
Torim menujii po mad. Tdrca, Frvf v^raz je p6vodnej§!, bude o torn re6 
inde, ale t^ Dehovorfm, ie je plnSia forma »Tori8ac slovansk^ho p6vodu. — 
Co sa t^£e mad. mena Sdros, 6!taj ^&io^y to by mohlo byC zmad. sdros bely 
iz blato^ miesto. Podhradie ^Sari§a, meno\ite t^ miesta, na ktor^ch \eii me- 
stedko ^ari§, mobly by{ blatiskami, lebo nfzko leiia pri Torise. V tomto prl- 
pade dostal by bol brad svoje meno od priestranstva pod zimkom, t. j. bol 
by b^val postaven^ na mieste ui predt^m pomenovanom, a sice po madarsky 
pomenbvanom. (Srovnaj zdmok Blatnice.) Ale tak6to odvodzovanie pochybn;^m 
robl ten bldskoslovn^ zjav slovenskdbo mena, £e toto elovensk^ meno znie 
SartS m. Haro§. Niet toti2 nijak^ch pridiu hUskodovn^ch, aby meno Saro§ 
Slovfici neboli mobli prijat touto formou. — P. Z. Hosiinsky odvodzuje SariS od 
v^razu »za Rus* (I^et. Mat. Slen. VII., I., 48— 41»), hovoriac, 2e znamend »kraj 
tabajdci sa od domoviny Kusov uborsk^cb 8everae«, 2e Sari§ tak pomenovali 
uborski Rusi. — Je to (^i*ra fantasia, nie etymologia. Za stara naz^vali Sarisom 
e§te bodne priestranstva na poludnie do Abaujskej a Zcmplinskej (Sdros Patak ; 
r. 1254 spomina sa dzemie Sarus v Zempline, vidz Krii^kove >N^zvy prastar^c 

V Slov. Ppbr. r. 1892, str. 552). I tdto okolnosC vyuiil Hoatinsk^ v prospech 
svojej >etymoIogie« : »V^znam mena ,SAryS' berem za =i Za-Rus. Je to ndzov 
relativny. Rusi karpdto-v^chodni, okres zeme zdpadn;^, a tak priestor terajSej 
iupy ,Sary8skej* a ,Abojskej' — volali obecne krajom »za-ni8skou« (zemou) le 
iiadm. Tak to dd sa vysvetlit, predo aj kraj abojsk;^ naz^van^ bol 2upou Saris- 
8kou.« (P. Z. Hostinsk^ T^t Mat. Slen. VI., II., 61). 

G. 55. vychodnej polovici vychodnoslovensk^ho iizemia (5ir- 
Sieho) by sa dalo viae poVedaf, ale ani tu nemaine niC ist6ho. 
P. J. Safdrik vo svojej rozprave „Mysl6nky o starobylosti Slovauii 

V Evrop6" nepochybiije, ie meno terajsfch Sotakov v hornych 
Uhrach pochadza od dakedajSfch Satagov. (C. M. C. 1834., I., 42). 
Sataj^ovia sa spomiuajii v V. stoletf.*) Ja sice nepovaiujem za 
nemo?.nos<, ie by Slovania bezprostredne pod Karpatami neboli 
mohli at \ii V V. stoleff, aj skorej, nakoFko je vet o vybe^kocli 
kmenov, ktore v svojej n^dkarptitskej domovine bezprostredne nad 

*) V »81ovau9k^ch StaroiitnoKtiach* (V Praze 1837, str. 211-212) vy- 
slovil sa Safdrik ob§irne v tej veci: ». . .milm za to, 2e onino Satagov^, o nieh2 

V letopisech 5. stol. zminka se deje, byli Slovan^, pfedkov^ dneSnfcb Sotdkfi 

V ptdnodnlch UhHcb. Satap:ov4 tito v dejindch po nejprv^ okolo r. 454, a sice 

V homlcb UhHcb a dAle na polednfm Dunaji, se pojevili. Jomandes ndm samo- 
jedin^ jmdna jejicb zachoval. Zprdva jeho o nich jest sledujid. Po smrti pr^ 
Attilove velikd jeho H§e dostala se za podil rozli^n^m ndrod&m. V Pannonii 
se osadili Qothov6; v Dacii Gepidae; v men§i Skytbii a dolni Moesii Sciri, 
Satagarii a jini z Alanfiv (, Sciri et Satagarii et ceteri Alanorum cum duce 
suo nomine Candax*) ; ostatni v jin6 krajiny se uvdzali. Avfiak nedlouho potom, 
r, 46*J, tyt^i Satagy ji* v horejM Pannonii (,interiori Pannonia*) nalezAme, kdei 



13 

Karpatami byvali, ale odpioraf inusiin, ze by sa snielo zatvaraf na 
narodiiu jertiiotnost Sata^a)v z V. storoiMa s terajsiini Sotakanii vy- 
chodnoslovensk^ho lizeraia na zaklade iiiieii „Sataga" a „Sotak". 
Kto sa aspou za ty^den za dva pobavil v Zemplinskej a v Ungskej 
a kto vie po vychodnoslovensky a po uhorskorusky, musf sa liplne 
torn presved^^if, ?.e SoUkov jedine preto volali SotAkmi, lebo 
niiesto vychodnoslovenskeho ro, spisovneho <*o, vyslovovali so*). 
Pre obydleuie vychodnej polovice vychodnoslovenskeho uzemia v V. 
stoleti neiuoie sa prijat za dovod l^afarikova mienka o torn, ie sii 
terajsf Sotaci potomkanii starych Sata^jov. Ale na starsie obydlenie 
tohoto lizeniia poiitoizuju ine zjavy, ktore uvedieni v nasledujuconi S-(-. 

je Gothov^ viilkou skli^iti a sobr> podinaniti uminili, ale sami od pozfistal^ch 
Hunfiv prepadeni byv§e musili od iiifh upustiti. Slova vijiii inU'riorem Pan- 
noniam possidebant* vykladaCi oby^ejnc slySi na aeverozApadni krajiSt^ Uher; 
mo2n^ vfiak, ba vfre podobne jest, ie Jornandea pod nazvem Pannonie cel6 
Uhry mezi Dunajem a Tisou zahniul a 2e tody Satagovd ji2 tu dobu tain pod 
Tatrami bydh'li, kde2 podno!^ poUnnci jcjich, slovanSti SotAci, sidli. Byli-li 
Satagov6 Alani, jaki k tomu slova Jornaiidova natjihovati Izo, anebo radeji 
Slovaod, jak2 ji2 Mannt^rt pokladal (ManniTt's »Germanien« S. 583\ o torn 
ovfiem na ob^ strany hddati ae moind jest. J& vAak so k tomu domneni ch^lim, 
ie Satagae byli n^rod piivodnr* slovansk^, od Aland v a Hunnv podmanen^, 
a do vifu tehdejsiho flt«"hovrini zadivilciMiy'. Ze diicsni Sotiikove ^isti Slovan^ 
jsou, jiato jest.c 

♦) B^v. professor varJiavak^ Ondr. Kuchanki napisal v Kolldrov^ch Zpie- 
wankdcb (Oil IE., 475. V Budine 1855.): Hotakami nazywaja mieazkancuw 
miaateczka JSniny (— Sziima) i jogo okr(,*pi, w stoliri zemlinskiej, przeto, ze 
zamiiist alowianskiego a co lub a co moviij a so ? Okn'g* ten mieazkai'ieow a co 
pytaji|cich 8i<^', tak jeat maly, 4e aiv na polnoc tylko do prrzbietu gor karpac- 
kich, na poludnie ledwic na niiasteczko Humcune, na zarhod ledwie do gra- 
nicy atolicy zemlinakiej a na wacbikl ledwie iiiet'o za ^rranice tejie atolioy roz- 
ci^ga. Jetlen chfop zpod irunhMinojro tak miv o Sotikach objasnil : »Waro8cy 
ludze wydumali ,a ty walalski SotakuIS t. j. raiejaci ludzie wymy^lili ,a ty 
wiejski Sotakul' — Sa/an'k dSlov. Nilrodopis. V Praze 184i>. Str. 97— i»8) eSte 
tesnejaie vymeriava hranice Sotakoni. DFa neho: Sotiici bydli ve atolici zem- 
nenakd mezi Stropkovem, Sninoii a Jf umeiinym. Olaf Broch na svojej mappe, 
pridanej ku spiau »Studien von dor alov.-kleinruaa. Sprachgr.« (Kristiania 1897) 
ad^va Sot^kov v ilzkom obvode deilin: Jfusak, Petrovce, KorumTany, Koli- 
babovce, Huta a Kamenica, na atr. 12. uvedeni^ho spiau ))ridavajiic k tomu 
das nordlicb von Hutta golegene. auf der Karte nicht bezeiehnete kleine ^^tara. 
Broch menuje vy-chodn^ch Slovdkov »Cotakami« a dokladi: Die Namen •Co- 
taken* u. »Sot]Lken« atammen natiirlich von der Auaaprache dea Pronomena 
6bto (zz 6o). — V akuto^noati boli •SotAeic ruakej narodriosti a bifvali po- 
medzi Slovdkov vsade tam, kde je pocuf vjfchodtwslovcnsku rec c zemplinskej 



14 

7. §. Nazvy, poCni'ie od rieky Tople na vychod, jako jieinplw^ 
Ung - IJzokj Ondava - Udava atJ. sii stare nazvy, preduhorsk6, ktore 
nielen o torn sved^ia, ^.e zatoplianske ^iastky vychodnoslovensk^ho 
lizemia u2 v dobe preduhorskej boly zaluduaten^, ale spolii aj 
torn, i^e ten Ind bol slovanskv. Zemplfn sa menoval po slovansky 
..Zemlin": ^p" je takou vsuvkoji starSieho veku, jako v nazvoch 



a ufigskfQ stolid, U st&r^ch Tudi riiskej viery dd sa t& skutodnoBt eSte aj dnes 
ziatit Da celom zempllDskom a uDgskom pricstraDatve v;f chodnofllovenskej re6i. 
Moji rozprdvkdri z okolia Beiovrec a Sobraoiec nepreatajne mielali so s co. 

V kraji nad Humenn^m je stillc Ix^in^ so popri co. Oitater najde hojnost prf- 
kladov V re^ov^eh uk^kach z patri^n^ho prieaturu. Je pravdepodobn^, 2e je 
so ftbliiujdcou v^slovnostou od k) (Sto) k v^chodnoslovenakcj v^slovnoati co. 
Poatup: so :iz so zz so. Tento jazykov^ zjav je tedy nie prilis atar^, je nie 
tak^ atar^, ic by amc aa mohli domiiievat, ie »Sotil(;i« u2 vtedy jeatvovali, 
ked »Satagovia«. ie sa so tak urputne zacbov^va, pri^inou toho je, Je je od 
so ku CO va6Si bl&akoMlovn^ priecbod ne2 bol od so ku so a od tohoto ku so, 
Nad Humenn;f m vyalovuje aa toto so dosiaT : abo, po s po6uC takd i., ktor^ aa 
u2 nealieva s s \ sepTav^ .<, ailc priechodom od s ku s. Medzi so (Sva) gemer- 
8k;^ch Slov^kov a medzi so povodn^cb »SoUikov« je organick^, nArodn;^ advia. 
O tejto veci obsirne v IV. oddeleni pnico. — P. Z. Hostiiisky^ v Let. Mat. 
Slen., v., av. l. 4tr. 77 -K(), zaoberajili* aii Sutakmi, napfaal: »Paiiiiatka od- 
vetvc tejto temer celkom zahyimla. Potkal aj tuto oaud jak^ aj druhd adkmenn^S 
vetve V bdrliv^eh kolotaiiiaeh ndrodov oblui^il. A predaa odvetev tdto iije aj 
podnea v meiie tomto : &i8 je toda pripovedaf v rodine alovenakej. TerajSie 
ilzemie Sotjlkov leii v 2iipe Zemilnakej, rozpreatierajdc aa brehami rieky Ondavy 
a Olky. V predosl^'ch atoletiacb zaujiiualo ono kraj od Tiay a pravej atnvny 
(majiSe na Tavej strane iupu^Zabucakili, apomciuitycb rick, ai po v^fbeby 
Beskidov. Pozorubodna vec, ze ii t^cbto /emiiiiakych SolAkov, utrimalo aa 
ai do dnea podanir tOy ze pochddzoju oui od stanjch Slovenoo, t. j. od t^'ch 
Sloveiiov, ktor^cb pokratil sv. Cyrill a Metbod, a ie hu potomkovia t^eb 
pradedov, nud ktor^mi dakedy panoval Salan - dFa podania ludu moravnk^. 

V utesenej doline tovarftanskej, brebanii rieky Ondavky a DuAi, tiahajd aa 
atredn^' aidln t^ebto Hot^kov, a Hunux dolina noai aj dneskd meno Sotakerja. 
Lud tento deli aa i\^. podnea niravmi a obyt^ajmi avojimi od adaedn^cb Kuaov 
a Hlovakov.* - Sotaei aa aioe vseli6im delia i od Ruaov, ktor^eh narodnoat* 
opuatili, i od v^chodn^ch Slovakov, ktor^eh niirodooaf prijali, ale to je pri- 
rodzen^ vec. ^iadna mieSanina uenie eelkom taka, jako jcdind p6vodn^ ^iaatka 
miesaniny bola. Podnni u Botakov iiiet ani uarodn^cb, tak^ob prirodzene ani 
nem62e byt, ani politiek^cb. Neakorsic uvidime, ie ani tak^eh nemoie byt. 
T^to podania ad v^plodom fantitaie Iloatinakdbo. Hoatinak^ aehv&lil Safi^rikovu 
domnenku, ie ad Sotdci potomkami atar^cb SSatagov, pova2uje ich za pra- 
atar^cb obyvateFov Uhoraka a odvodzuje icb meno od mena dvoch rie^ok 

V blizkoati Seren&i (za atara vraj: Srec!). 8d to rie^ky mena ToJcty, po mad. 
Takta. BliiSie neudava, jako by aa dalo odvodit - meno Sotdk od mena 
Tokta. 



If) 

.Xomjmica" in. ,,Lomnica" alebo .,Jem/)nik" m. ,,Jemnlk".*) Iba 
ten rozdiel je tu, ie Lomnic^ a Jemnik, neskoi-sie Jamnik, zacho- 
vajiic si slovanske obyvateFstvo, zachovaly si aj slovanske meno 
Cist^; V Zempline a v okolf u2 od davna prevaiili Madari a za- 
chovali meno uradn^. ktor^ sa javilo po stoletia v iiradnych listi- 
nach. slovanskosti nazvov f/wg, U^.ok, Owdava, ?/(lava nikto ne- 
moiSe pochybovat, tu je tedy nie treba o nich hovorit. Su to velmi 
vzacn6 starobylosti, o ktorych bude re^ 6isto v tejto pnici. 

PreCo pova^ujeni teto nazvy za preduhorske ? Predpokladat sa 
miisi, ie nazvy Ung a Ondava prijali Madari toiiio podofwu, ked 
ten kraj prvy raz vidoli. Tedy te njizvy u2 trvaly pri prichode 
Madarov. Ide len o to, (?i boly slovanske. Boly slovanske, lebo 
len v slovanskom jazyku u slovanskiiho obyvatelstva niohly sa z nich 
vyvinut tiei^ i^ive forniy : t/i-ok, f/dava. Z nosovky iw, ^ = samo- 
hlaska u, 

Z politick^ch dejfn v.Vchodiiosloveuskeho tizemia. 

8. §. Vychodnosiovensk6 lizemie, ani sirSie, ani u2§ie, nikdy 
nebolo politickym celkoni. Dejopisci doniaci i zahraniCni povaituju 
vec tak, ie jednotlive stolice tohoto uzemia patria do obvodu dr^avy 
uhorskej od prfchodu Macfarov. Vyninikou je Spis a polno^Jio-z4- 
padny kiit Sarisa. 

DFa Jozefa Urmlszkeho^ hlavneho historiograt'a SpiSa, je aj 
Spi^ Ciastkou Uhorska u2 od prfchodu Madarov.**) Iba pre ten kraj 
pripiiSfa vynimku, kde le^ia Lubovna, Gnazdy a Podolinec so svo- 
jimi chotarmi; v tychto pozoruje poIsk(^ panstvo esto aj na konci 
XIII. storoCia.***) 

*) V HradAzkdho >Szope8vine>?ye hi'ly«^jj:n.» iiajdeS priklad na V8iivanie 
RpoluhUAky p medzi m u plynn(S; Lom;;inca = Lomnica (atr. 49 >, Lumj^nica 
in Lumnica = Lomnica (51), a v jeho >8zepesv. a moh. v. c.«, na str. 6()., 
priozvisko 8 pradikatom: Jem;;niki (de Jcm^;nik) Bal4zM z r. 1399: (Od obcc 
Jamnik). — Podobne: „Lompnich (aqua magna) zz liomnica, potok, v 1. r. 132G. 
Lompnich (aqua parva) z: Lomnidka, potok, tamio.c (,Stef. Mi^k, Sbor. Mus. 
Slen. z r. 1897 fltr. 227j. Jan Melkh obsirnc objasAuje, jako sa ujalo Zemplln 
m. pdvodn^ho Zemlin, vidz > Magyar Nyelv«, 1905, str. 08— 70. 

**) »A magfafl T^tra. . . alatt elteriilo. . . vid^k ... a honfoglalds ideje ota 
k^pezi r^flz^t szdp hazAnknak, r(^gi idok (Sta vifteli a >8zepus«, »Szepe9«, 
»Zips< neyet« (Szopesvm. a moh. v. clott, 1. str.) 

*•*) Lablo, (jrn6zda, Podolin vArosok vid^ke meddig tartozott lengyel uralom 
aid, mikor its hogyan kerult hazank terulet^hez, adatok bi&nydban neh^z lenne 
megillapitani. A XIII. szazad vdg^n ott mt^g a lengyol uralom Utszik ^rv6nye< 
sdlni . . . (Tie2 tam, na str. 7.) 



1(J 

Pred (lobou uhorskou, jako re6en6, bolo uzemie Spisa, ba aj 
Sari^a, pralesom (ila uhorskych kronikarov. Ale dla Hradszk^ho 
moi^.c sa pova^ovat za iste, ie lizeinie spi^ske, pred prichodom Ma- 
darov, prinaleialo i politicky i cirkevne do PoTskej, ktorej vliv 
V niektorych jeho krajoch uplatfioval sa este aj vtedy, ked ho u:^ 
po stoletia Madari dr^ali. (Szepesviii. a m. v. e., sir. 7.) 

Dla polskych dejopiscov dostal sa SpiS iba po kusoch do dri^avy 
uhorskej. Najsamprv doliiia Hornadu, a v XII. storoCf bola e§te 
rieka Hornad hranicou mecbsi Uhorskoni a Polskou. Z tejto doby 
su hraniCn6 straine stanice, zachovane v miestnych raenach : Stra2e 
(= Michelsdorf) pri Poprade, Straiky (Nehre, Xaj^^or) pri Kei- 
markii atd. Z tejto doby je Mala stolica spisska, i^i takrecen^ ze- 
mianske dediuy, poverene stalou ochraiiou hrauice proti PoFskej. 
Boly to dediny: Abrahamovce, Botraiiovce, Levkovce, Filice, Janovce, 
Hadusovce, llorka, llozelec, Kisovce, Machalovce, Komarovce, Sv. 
Ondresj, Pikovce, CeiKl^ice. Tato Mala stolica spisska povstala asi 
za panovania Bela II. (1131—1141) a (iejzu II. (1141— 11«>1), po- 
tvrdeiiif^ svojich starych prav (eandeiu (luaiu ab anti(|UO habiierunt 
libertatem) dosUila a?, r, 124o od licla IV., potom od Karola Ro- 
berta (1312), ba este aj od Ferdiuaiida I. (15r)2). S posunutim 
hranice polskej dalej iia polnoc utracaly te dediuy svoj vyznam 
strategicky a teraz sii dediiiami alebo luajerami zeuiianskymi. 

Nadhoriiadskii ^iastka SpiSa, okrem podolineckeho kraja, dostala 
sa do Uhorska pokojoin, iizavreuyni r. 1193 v Starej vsi. A pol- 
noCiio-vychodna Ciastka Ci podoliiiecky kraj, dla polskych historikov, 
ai r. 1311.*). 



*) M. Gi4 mjih IV icz y rozimiwe „Polacy na W^ifrzech"* napisal (»ljud«, org. 
Judozn. r. Vll. str. 77 78): ■Ciila stolica Spiska na potaoc od Honiadu do- 
staU siij do W^jgier dopiero w lutach mi^dzy 1132—1312 r. Pierwotnie bowiem 
nalezat kraj ten, jako na polnoco-wschod od Tatr po^o/ony, do Polski na za- 
sadzie uWadu mivdzy s. Wojriechem a ^. Szczepanem, moc^ ktorego Tatry 
mialy stanowic granicc^ mi<,^dzy obu pai'istwiimi. Wedtug podania zachowanego 
przez Wagnera (Analeota Scepusii [1774— 78J Tom III. 8tr. 1 ), a niezawisle 
od niego takxe przez J. Z., rzeka Hornad stanowita w wieku XII. granic\> 
pol8ko-w(;igier8kij. Zdaje s\(^ jednak, ze W^^grzy albo juz pierwotnie albo po 
wybuchu pierwszych sporow z Polakij, wystawili warownie graniczne na poN 
nocnym brzegu Hornadu. Przy najmniej miejacowo!s<5 Hranownica czyli Granioa 
zdaje 8i^ wskazywac pierwotnj^ lini<? graniczntj XII. w. Mii^dzy temi miejseo- 
wosciami lezaly wi^gierskie warownie Htraze (Michelsdorf), Strazka (Eor) pod 
Kiezmarkiem i stynua owa twierdza Leton czyli Lapi8 refugii (Scbauberg) przy 
HrabuBzycacb strzegjjca w XII. wieku granic przeeiw Polsce, a ktora podczaa 



17 

9. §. Uhorskf dejopisci, z uedostatku starSfch pramenov, cirkevn6 
sriadenie SpiSa kladu na rok 1209. Jozef Hradszky sniesol vSetko, 
6o sa pofahuje na tuto otazku, a to vo svojom spise „A XXIV ki- 
ralyi pl^bdnos testv6rttlete" atd. (Miskolc 1895). Okolo r. 1209 bol 
prepoStom Adolf, prvy historicky znamy prepoSt spiSsky, a preto 
sa aj zalo^enie prepoSststva kladie na tiito dobu. Celkom inak§ie 
sudia tej veci polskf ufenf. Dla nich uzemie SpiSa malo svoju 
prftlaturu Mi v XII. stoleti a eSte davnejSie, a tato prMatura bola 
podriadend krakovsk^mu biskupstvu ; s pripojenfm uzemia spiSsk^ho 
(a2 na kraj podolinecky) k Uhram, spi§ska pralatura, odtrhnuc sa 
od biskupstva krakovsk^ho, osamostatnela, a pripojena bola arci- 
diec^sc ostrihomskej. 

iiapad6w tatarskich stu^yla ludnottci okolicznej za przytuliako (mens refugii). 
Wspomniane miejcowo^ci wraz z matym Spiszem tworzyly p6tno€ne pogranicze 
wojflkowe W^gier przeciwko Polsce. Ten »maly Spiszc byt to okr^ uprzy- 
wilegowany szlacheckich d6br tak zwanycb dziefli^ciu, poiniej czternastu wsi 
szlacheckicb (czyli >dziedziDy zieiniaii8kie«) kopijnik6w (comitatus nobilium 
de Scepufl). Byty to mianowicie Dast^puj^ce miejscowodci : Abrahamowoe 
(Abrahamfalva), Betlanowce (BetleDfalva), Lewkowce, Filice, Janowce (Janocz), 
Haduszowce (Hadusfalva), Horka, Hozelec, Kiszowce (Kiaocz), Mahalowce 
(Machalfalva), Komarowce (dziedzictwo niegdyB Komorowskich), Swaty Andrej 
(SzeDt Andreas), Pikowce, Czenczyce. Ta »ma^a Stolica* powatata pravdo- 
podobnie za panowania kr616w Beli II. (1131 -lUl) i Geizy II. (1141—1161); 
pisemne potwierdzenie Atrarycb praw swoicb (eandem quam ab autiquo babu- 
erunt libertatem) otrzymaty te miejscowoHci kopijnik6w dopiero w r. 1243 
od Beli IV. w nagrod^ za waleczno&i('' okazan^ podczaa napad6w tatarskicb 
(Wagner 1. c. I. 102). Prawa le potwierdziJ im na8t<,>pnie kr61 Karol Robert 
(1312), a nawet jeazcze Ferdynand I. '1552). Z posuniyciem jednak granicy 
polakiej na p6(noc miejscowo^ci te stracily dawne znaczenie atrategiczne i staly 
d^ tylko dworami szlacheckimi, a w koncu maloznacznemi osadami slowac- 
kiemi.c — (O Malej stolid spi&skej vydal Jozef Ifradszky ob§lrnu kniiku pod 
n^zvom „A ssepesi tUldndzsdsok aeSke v. a kisvdrmegye tortenete". L6c9e 1895., 
na ktord sa ^istej^ie budem odvoldvati. — M. Gumplowicz tie2 tam, ale na str. 
193/194: 9Formalne uznanie pol^czenia Spiazu z W<^grami nast^pilo jednak 
ze strony Polski dopiero w r. 1193 w pokoju zawartym w Starej Wsi, co takie 
itwierdza ta okoliczno^c, ze podczan kiedy, az do tego roku zaden dokument 
w^erski nie wspomina o Spiszu, odt^d spotykami o nim bardzo cz^te wzmianki 
w dokumentach WQgierskicb.« O podolineckom kraji, ktor^ a2 do r. 1311 bol 
politicky polskf, pod^vam tu obSirne vedomosti z pera M. Gumplowicza, lebo 
ta nimi dobre objasnia terajSie ndrodnostn^ pomery tohoto kraja. On pi§e 
(Lud. org. ludozn. r. VUL str. 262—26*): »Okr§g Podoliniecki (Districtns Po- 
dolfensis) wta6ciwie nigdy nie byl liczpny do Bpiszu; nalezal on sd do roku 
1311 do Poliki. Zdaje si^ ie pierwotnie nale^.al on w Polsce do Kasztelanii 
Poiowcjs^ (Palovia), v dariSi, z kt6r^ rownocze^nie dostal sitj do W^gier. Obej- 
BloTtndU re«. 2 



18 

K prftlature £i k prepoStstvu spi§sk^mu patrily aj £iastky z te- 
rajSej SariSskej a byvalej tornianskej stolice. Pre ostatok vychodno 
slovensk^ho uzemia o cirkevnom sriadenf v dobe preduhorsk'^* 
nijakych udajov. 

10. §. Vychodnoslovenske uzemie, ani §ir§ie, ani 
V celku, ani z Ciastky nepatrilo do velkomoravskej dr2a ^to 

poznanie opiera sa o zemopisn^ polo^enie hor, ktor^ oddeluju uzemie 
SpiSa od Liptovskej a (remerskej. 

Z 3. §-u sme vyCitali, ie dia listiny z r. 1269. videt, 4e tarn, 
kde sa schodia chotAre SpiSskej a Liptovskej, bolo asi 10 □ mil 
pralesa, a to od pramena Popradu po pramen Hornadu a odtiar 
dolu V4hom po vtok Hybovky a hore jej potoCfm po hrebeii, a ia 
— dla Hradszk6ho — eSte ani v XIII. stoletf nebolo ani jedinej 

muje on nast^puj^ce miejscowoi^ci : Lubawla (Lublau); Gniaido (KuieQen); 
Bu^baki (Rus»bach pd^niej Bauschenbach) czyli Druzbaki; Jarzembina; Ka- 
n^onha (Stein, Kovesfalva); Lublo; Kr§pak (Krembach)', Podolin (Pudlein) 
i Toporzec wraz z ich obwodami. I tutaj osiedlenie Niemc6w nast^pifo w tym 
samym czasie jak i w doline Popradu i Dunajca. O lie z dyplomat6w sig da 
wykazac, pierwszy Boleslaw Watydliwy, K8i%^.e krakowaki r. 1244 nadal SoHy- 
80 wi Henry kowi w nagrod^ za ushigi, dwiadczone mu w wojnach przeciw Ta- 
tarom so^tystwo Podolinieckie, dawniej ju^ zsloione ale przez Tatardv spusto- 
szone, nadaj^c mu zarazem juryzdykcy^ nad osadnikami na prawie Magde- 
burakiem. B<5wnocze6nie osadnikom nadanem zostato prawo mtyn6w, browar6w, 
polowania, rybotowatwa i myta w obr^bie soltystwa Podolinieckiego po obu 
brzegach Popradu mi^dzy strumykami Toporzec, Lomnikiem i Klozurowem a 
g6rami Konczyst^ i Jaworow^ P6^niej ksi^^niczka Kinga jako dziedziczka S^cza 
darowata okr^g Podoliniecki wraz ze wszytkiemi dochodami za^o^^onemu przez 
siebie klasztorowi S%deckiemu, z czego takie wynika, ie okr§g ten naleia) 
niegdyg do ziemi S%deckiej. Kolonizacya Gniazda przez Niemcdw spowodo- 
wan^ zastata przez RO^tysa Jana Bokserowicza z Eesmarku, kt6ry w roku 1286 
nabyt sottystwo Gniazdeckie od tamtejszego sottysa Mikofaja. Dziedzice polscy 
Gniazda, Piotr i Mirun, synowie Miroshiwa potwierdzili to kupno i nadali 
Hoftysowi Janowi jeszcze wi^cej praw w celu sprowadzenia dalszych koloniflt6w 
i wykorczowania s^siednich la86w. Jako dwiadkowie tego aktu wymienieni 8% 
trzej 8%deczanie, mi^dzy niemi w6jt Urman (Tinmanus) ze S%cza i Wawrzyniec 
s^dzia nadwomy kai^inej Eingi ze S^cza, co r6wnie^. wskazuje, ze Gniazdo 
naleialo do ziemi S%deckiej. Wkr6tce potem ta aama ksi^ina Kinga darowala 
wspomnianemu ju^ Henrykowi aoftysowi Podolinieckiemu w celach koloniza- 
cyjnych las poto^ony mi^dzy Podolincem a Gniazdem. Przy aposobno^ci okreS- 
lenia granic tego lasu wspomniane juz s^ miejacowoaci Toporzec, Buibaki i La- 
ebowice (Laazkowa?). Ale jui w nast^pnym roku (1289) potwierdza kai^ina 
Kinga temui aoftyaowi Henrykowi oba przywileje nadane mu w latach 1244 
i 1288, kt6rycb oryginaty apality ai§ w ko6ciele Podolinieckim podczaa trze- 



19 

osady na tomto vefkoni uzemi. t)alej uvai: Kto siel od Novej vsi 
horami do Hnilca a odtialto do DobSinej v Gemeri, ten vie, ie na 
tomto velikom priestranstve horskom, teraz pravda dobrou cestou 
opatrenom, za (5 — 8 hodin treba isf na voze, aby Clovek doSiel od 
jedn^ho bodu ku druh^niu, a e§te aj v naSe &isy ledva2e jest tarn 
osdd (vynfniajuc Hnilec a Hnilcek), najde§ tarn len drevotarske, 
uhliarske a banicke z4vody, ktor^ sa zahajujii a zase zanikaju. A 
koneCne uvait, ie dolinu Hnilca zarudnili banici nemeckf ui v dobe 
uhorskej ... Z tohoto vysvita, ie pred tislc rokmi rozliehaly sa 
medzi nitrianskym knie^atstvoni a spiSskym uzenifm neobydlen^ 
alebo len nepatrne obydlene pralesy. Tak^to lesy mohly byt len hra- 
nicou nitrianskeho knieiatstva, ale nemohly ony presekuvat jeho 
lizemie.*) Dla podania Spi§ zaujali Madarl hore riokou Hornada, a 

dego napadu Tatar6w (1289). Nare^zcie i kr61 ezeski Waclaw II. po obj^u 
ksi^tw Krakowskiego i Sandomirokiego potwierdzi^ temu/ Henry kowi sonyftowi 
Podolinickiemu »jako zatozycielowi tego miasta, dziedziczne posiadanie solty- 
•twa Podolinieckiego.« R(SwnoczeAme krol Waclaw IL rozporz^zR, zeby miesz- 
kancy Lublawy (Libenov) i Gniazda w razie wojoy mogli si^ schronic do Po- 
dolina, za to jednak mieli pomaga^ Podolincom przy oaprawie murdw i wat6w. 
W r. 1298 ostatoi raz wspomniany jest wyrainie Podolin jako Dalez^cy do 
dyecezyi krakowskiej a to w liacie odpustnym kilku biskupdw przy kuryi 
reymskiej, wydanym do wszystkich wiernycb, ktdrzy b^d^ pomocoi przy od- 
bndowie koHciota Podolinieckiego, kt6ry to liHt odpustoy potwierdzonym zostat 
przez biskupa krakowskiego Munkat^ (Schmauck-BardosAy str. 430). Ale juz 
V nast^pnym roku 1299 znajdujemy pierwszy Sbid pot^czenia PodoHna z W^- 
grami. Albowiem biskup spiski Jakob nadaje kapitale spiskiej dzien^ciD^ 
z Podolina, Lublawy i innych miejacowo»ei po obu stroaach Popradu.c 

♦) Fr. Palacky (D6j. nAr. 6., 97) napisal: .Asi Mta 627 volili Slovan^ 
oavoboditele Sama sob^ za khUe. Jiidrem toho stdtu byla zeme deskd ; hlaynfm 
jeho sfdlem bezpochyby VySehrad ; ale moc vztahovala se na jih ai k Alpto 
fityrsk^m, na vychod az k Tatrdm. . .€. Ceski dejopisci alebo dolinou Hrooa 
zayierajd v^chodDil hraDicu Velkej Moravy, alebo ml6ia o nej. Slovaci sa oby- 
dajoe opierajd o noyovek;f stav re6ov^ a takto miidrujil : Sloviici b^vajii na 
vychod nielen po Hronskd dolinu, ale td po Torisu, a niet dejopi8n;fch udajov, 
kedy sa tak daleko na vychod podali, — u6ine tedy, ie v^chodn6 hranice 
Moravy sahaly a2 po Torisu, srov. »SlovAci a ich red« sir. 39. pod *•). Ja 
som sa ui v tomto prdve spomenutom spise v\'8lovil, 2e iiitrianske knieiatstvo, 
v^chodn4 dzemie Velkej Moravy, zavieralo sa na vychod Pohronim (str. 42) 
a doklad6m, ie prof, dr Niederle, posudzujilc moj spis * Slovaci a ich re£c 
pozoamenal, it sd moje ndhTady o starSlch dejiniicfi Hlovcnska upodstatnene 
(...neni v&e nesprdvno, co zde p. Czambel uv^f, [dobfe na pr. opranuje nd- 
Mtdy Kriikovy, Sasinkovy a j. o st iriich d^indch Slovenxka], ale s hlavnimi 
tesemi a s celkem v^vodfi Czambelov;fch souhlasiti je nemoi^n^.« C. C Histor., 
1908., 442). 



20 

to moieme lahko pochopif, lebo od poludnia, od gemerskej strany 
boly pralesy. Ani na to nesmieme zabiidaf, ie spi§sk6 iizemie, a 
bez neho nitrianske, knieMstvo nemohlo byf v suvise svychodno- 
slovenskym uzemfm, dfa polsk^ho podania, ktor^ sa srovnava so 
skutoftnym stavom vecf na poCiatku uhorskej doby, prindle^alo po- 
liticky polsk^mu panstvu. Sr. 8. §. 



N^jstardie n&rodnostn^ pomery v;^chodiio- 
slovensk^ho tizemia. 

11. §. Vychodnoslovenski uzemie (SirSie), Co sa tyCe narod- 
nosti, je teraz velmi rozmanit6. Nie je zemopisnym celkom a ne- 
bolo nikdy ani politickym celkom; nemalo ho tedy Co sjednocovaf 
V reCi. V najnovSich Casoch jednotlivf skumatelia vystihli skutoC- 
nost, ie na tomto uzemf vSetky in6 n&rodnosti, Co do reCi, pre- 
maha vovrstv&ch Tudu reC slovenska. Vyskumaf prfCiny tejto sku- 
toCnosti je nie (aiki vec, ale taiSie je odhalif ruSko, ktorym sa 
half minulosf slovenskej reCi na tomto uzemf. 

12. §. Nazret do predtisfcroCnych a eSte starSfch narodnostnych 
pomerov vychodnoslovensk^ho uzemia, to je velmi taika vec. Iba 
slovenskf liter&ti nenachodia v tom faikostf. 

Stefan Mi§ik napfsal v rozprave „Spi§skf Poliaci" (Slov. PohT. ^ 
1903, 373/374): „Ked po stroskotanf velkomoravskej dr^avy jednu 
Cast tejto opanovali Poliaci (okolo r. 906), a sfce pravetu, v ktorej 
byvali Slovaci, pochopiteIn6 je, ie v uiSom styku s Poliakmi vlivu 
porstiny podliehaly tak6 kraje slovensk6, ktor6 pre zemopisnu po- 
lohu svoju boly pristupnejSie mocnej§iemu 4ivlu polsk^mu, ako na 
pr. okolie Dunajca alebo udolie doln6ho Popradu. T6to kraje boly 
najviac vystaven6 popolSteniu^ ah v nich vobec bolo obyvateXstvo 
slovenske. Dne§n6 hranice poIStiny v severovychodnom SpiSi siahaju 
a2 po Ke^marok a Eubicu, no kedysi nebolo to tak, lebo ui meno 
terajSej Slovenskej vsi poukazuje na to, ie tam kedysi byvali Slo- 
vaci a nie Poliaci ako dnes. Teda hranica poKtiny bola u2i^ia. 
VSetko zda sa poukazovat na to, ie poFsky 2ivel tunajSi zmahal sa 
raenovite nasledkom iisilnej kolonisatorskej Cinnosti uhorskych 
kriTov v 13. a 14. stoletf. Ui r. 1293 spomfna sa obec KolaCkov, 
ktorej obyvatelia hovoria dnes sfce po polsky, ale nie bez sloven- 
skych vyrazov, poukazujucich na to, ie su to povodne Slovaci, po- 



tAine siovenskf zemania, ako na prlklad v Beharovciach v Liptove, 
len2e pravda ui popoKtenl." 

Na prvy poWad videf, ie St. MiSfk zatvdra s povrchnej prf- 
tomnosti na minulosf. Slovenska ves menuje sa sfce Slovenshou^ 
ale domorodf obCania menuju si ju medzi sebou dosiaT Stavianskou ; 
oni aj SYOJu reC menuju slovenskou^ ale hovoria pritom po polsJcy. 
T6 slovensk6 vyrazy, ak6 maju vo svojej reCi obyvatelia kolaCkovskl, 
nie su pozostatkami z re(i slovenskej, ale novymi nadobudkami 
z reCi slovenskej, lebo n4s skutoCn6 pomery, jako ich ni2§ie do 
podrobna pozname, tomu u^ia, ie nie slovenska hranica refiova sa 
u2ila a li^i na prospech re£i polskej, ale naopak. 

13. §. TerajSf narodnostny stav vychodnoslovensk6ho lizemia 
zd4 sa svedCif, ie toto uzemie bolo povodne slovenska. A Stefan 
MiSik aj zveCnil takyto svoj dojem, ked naplsal v Slov. Pohl. z 1903, 
na str. 373: „0 Slovakoch spiSskych je iste, ic sii tu pradbyvatelmi ; 
aspon nepochybtije o torn ani jeden historik pri zdravom rozunie.^ 

Ostatne mohol sa opref aj ojazykovedca professora Pastmka^ 
ktory bol napfsal r. 1893., tedy u2 desiatimi rokmi pred nim, ie 
je vychodnoslovensk6 obyvatelstvo prastare. Pastrnek totii, rozbe- 
rajuc vlastnosti spiSskej slovenCiny, ktora je — jako vieme — 
V podstate taka, jako aj v SariSi, napfsal : „tu§im jasn6 vysvita, ie 
spi§tina jest ve svych zakladech red slovenska a nasledovnS, ie tak6 
obyvatelstvo slovensk6 ve SpiSi jest prastari'' (Slov. Pohl. z 1893, 
434). tJprimne vyznam, ie nerozumiem logi£n6mu sdvisu medzi 
vypovedami „spiStina je ret slovenska", nasledovne „obyvaterstvo 
slovenska v SpiSi je prastare*^ ! 

Aj ini zavierali s prftomn6ho stavu na minulosf. Tu hlavne 
yelky zmutok posobi hraCka slovom „Slovensko" *). Eudia si pred- 
stavuju, ie to uzemie, kde teraz byvaju Slovaci, doplnen6 zemopis- 
nymi alebo terajSimi uhorsko-politickymi hranicami, bolo tistym 
iizemfm etnografickym v smysle slovenskom. Len takto sa daju vy- 
svetlif prepodivn6 ndzory litardtov. Pavol Kriiko na pr. napisal: 
„0 poTskom zivle^ rozprestrev§om sa v severnych ciastkach zo iup 
Sariiskej^ spiSskej^ oravskej a trenCianskej, neznaf niCoho, kedy sa 
zacal udomdcnovaf na slovenskom lizeml; velmi je v§ak podobnym 
pravde, ie jeho poCiatky v Uhrdch padaju do polovice zo Strnasteho 
storo£ia, ked mal kraf Ludvik I. s polskym kralovstvom a ludoni 



*) Vidz >Slovici a ich red<, str. 27. a nasi. 



22 

try4ce a priatelsk^ styky a nehatil Poliakov os&dzat sa v Uhorsku . . . 
(„Sbor. Mus. Slen. z r. 1897, str. 162). 

14. §. Narodnostnd otazka uzemia vychodnoslovensk^ho v star- 
Sfch £asoch je nie taka jasna, jakou sa vid(. My, majiic na oCiach 
okuliare slovensk6, vSetko vidfme 8lovensk6. Ale ini, neslovenski 
ludia, inak§ie moitu sudi£ o najstarSej narodnosti tohoto uzemia. 
Mime na toto 4iv6 prfklady. Dovoldvam sa len Vladimfra Hnatiuka, 
(loveka seriosneho, rozumn6ho, uCen6ho, ktory pochodil temer cel6 
vychodnoslovensk6 uzemie, — on na tomto lizemf v§ade vidf Rusov, 
kde Slovaci vidia Slov4kov ... a preto nazyva toto uzemie, (!o do 
povodnej narodnosti, spornym. 

Po obSirnom uva^ovani veci („Slovaki d Rusini" 39 — 80) takto 
sa vyslovil : ^Sporne uzemie bolo od najddvtwjSkh casov ruske^ na- 
kolko dosial poukazuju na to skiipe studnice. S casom sa ono zuzo- 
vcdo ndsledkom odndrodnovania Rusov v prospech Madarov a Slo- 
vdkov. Odnarodnovanie Rusov v prospech Madarov bolo skoro na- 
veky nasiln6, v prospech Slovakov viae dobrovoFn^. Re(^ obyvatelov 
sporneho uzemia nie je dosial presk&mana na celom priestore. Z jej 
iik42ok, uverejnenych dosial, ukazuje sa, ie je ona nie vSade jed- 
naka, ie je vo vela osadach Cisto ruska, a vo vefa viae alebo menej 
poslovenCena. Ale rozbor najvdc§m% poslovenceneho ndreiia ukazuje 
na jeho rusku podstavu (^osnotm'^), z coho zas vysvitd, ze ona bola 
kedysi cisto rushi^ *) 

15. §. Hnatiuk uzuava sice, ie vychodnf Slovaci nie tak roz- 
prdvajii, jako susediaci s nimi Rusi, ale to je jeho presvedCenim 
preto, 2e tamti mnoho prijali do svojej reCi z reCi Slovaikov a Po- 
liakov. On i pre pritomnosC zachovdva svoje presvedcenie^ ze je vy- 
chodnoslovenskc uzemie (on ho pravda tak nemenuje) ruskej a nie 
dovenskej ndrodnostL Hnatiuk rozoznava na vychoduoslovenskom 



♦) Ten ist^ Hnatiuk vo svojej rozprave ^Kasini v pria&ivskoj eparchiVc, 
na str. 13—14. vyslovil sa eSte urditejSie: >Mi znajemo, na skiFko vkazajuC 
istori^ni ierela, §£o clla pivnidna UhorSdina vid Bukovini do Tatriv i vid ha- 
lickoi hranici a2 za Hsu bida ialiudnena vse Rnsinami. Majemo zhadki tako2 
pro te, d£o vid pricbodu Madiariv v UhorSdinu ai do korolia Lindvika Veli- 
koho (t 1382. r.) povtariali sia vse po^tni emigradi halickich Rusiniv na 
Uhor§6inu. Znajemo takoi, §do v svojomu casi emigruvali na 8pi$ i v Abauj- 
Tornu Nimci; S^ob odnade i Slovak! oseliali sia koli bud" u bir^omu ^isli* 
V komitatach zaliudnenich Rusinami, pro te ne majemo nijakich zvistok. Z toho 
pokaznjet sia, h6o nini'Sni Slaviane PriaSivskoi eparcbi'i — z viimkom Pollakiv — 
iTf potowtki Rusiniv, a ne Slovakiv,*' 



id 

uzemi dvojakych Rusov, 1) ktorf dosf ftistu zachovali svoju malo- 
rusku re£, tychto menuje Busndkmi^ a 2) ktorf sa poslovenfuju a 
£ia8to£ne poslovenftili, tychto menuje SloviakmL Rec Rusndkov, 
rusnd6tina^ je dla neho k reel Sloviakov, k reci slovenskej v pomere 
dialektickom, Ako je reCen6, vychodnych Slovakov menuje Sloviakmi 
a ich reC slovenskou ; aby si veci neplietol, nevychodnych Slov4kov 
menuje Slovdkmi a ich re( dosledue slovdckou. Hnatiuk prizvu- 
kuje n4rodno8tnu toto2nosf ^Sloviakov" a „Ru8n&kov" na zdklade 
jednakosti typu, reCi i obyCajov.*) 

Netreba n&m zabudaf , ie je Hnatiukovo u6enie u n&s nie nov6. 
Jon&§ Zdborskij^ pova^ovany za znalca vychodnoslovenskych pomerov, 
vyslovil sa bol takto o povode vychodnoslovensk6ho nareCia : „ Vidl 
sa v§ak, 2e teraj§ie ,§arig8k6' nareCie je len sloven^^inou mocno na- 
pusteni ruStina, teda utvar nie tak davny. Vec je v torn, 2e s obra- 
canfm v latinstvo boli pravoslavni Rusi posloventonf.'' (Let. Mat. 
Slen. X., I., 18.) Dla neho Rusi neboli eSte poslovenCenf na po- 
Ciatku XIV. stoletia: „Rusi zaiste vtedy (r. 13111) boli u n4s 
(v Uhrach) rozSfrenejSi. Jazyk ich siahal, zdd sa, az ku Liptovu, 
a s n(m pravoslavie. S prestupenfm ku cirkvi zapadnej, poslovmdili 
sa z velkej dasti, podrzavSe dosavdd mnohe vlastnosti ruUiny.^ 
(Z4bor. Dram. 114.) 



*) >Ra8im podHiajat aia v Priafiivskij eparchii* (po dijalektam) na dvi ho- 
lovni gnipi: na Radnlv, fi^o hovoriat distoju akrainsko-ruskoju movoju, jakich 
buda nazivati Rasnakami, i Rusiniv, §^ hovoriat bilSe abo meiifie poslovaie- 
nqju movqjUf jakich budu ru^zivati 8loviakaini.€ (»Ru8ini PriaSivskoj epirchi'i 
i Ich hovoric, v ZApiskich Naukovoho tovaristya im. Sev^enka z r. 1900. 8tr. 9). 
Aby si (Statef s&m mohol utvorit dsudok o yeciach, za potrebn^ uzn&yam podaC 
▼ hlavn^ch ^irt&ch stanovisko Hnatiukovo. >§(io Rusnaki dijno nale2aC do Ru- 
ainiv, pro te ne moie bati nijakoho summvu. Ne tak stoit sprava zi Sloyia- 
kami, pro jakich istnuje ne liSe v UhorSdini, ale i v ifiSich Slavian (osoblivo 
Cechiv i Slovak! v) velika etnograficna pomifka. Vona leiit v tim, &2o Sloviakiv 
ava2ajut Slovakami i zadisliujuC i'ch do ^sko-alovackoho plemeni, a ich dijalekt 
do slovackoi movi. V naalidok toho ava2aju6 Sloviakiv i ofidjalno i neoficijaTno 
Slovakami (Slovaken, t<5tok) ta vidrilniajuC i'ch vid zachidnich Slovakiv lifie tim, 
S£o nazivajut ich >SariSskimi abo kofiickimi Slovakami < (Sch^oscher abo Ea- 
schauer Siovaken, Sdrosi abo Kassai t6tok), a dijalekt ich nazivajut >daro68koja abo 
kofiickoja dovackoju movojnc (Scharoscher abo Kaschauer slovakiache Sprache, 
sirosi abo kassai t6t nyelv). A timdasom proti takoho pohliadu protestujuC najlipfie 
sami Sloviaki, koli ka2u(: >Mi hutorime po alovenski, a ne po slovacki< abo: 
»Nafia re^ je slovenska re£, a iie slovacka.< Ta chto prihlianet sia hlizse Slo- 
viakamt zaprimitU pevno, §60 voni i sio do tipu i S60 do movi % S60 do gvidatv 
ne Slovakia ale Busini; lk:h alovenskij hotfor, chod bez sumnlvu aihio poslova* 



^4 

16. §. Jozef Hrudszhy, fio sa tyte SpiSa, myslf, 2e v dobe 
preduhorskej byvali tarn povodne Slovania. Ak toto istenie obstojf, 
smelo ho mo^eme potiahnuC aj na uzemie §ari§a, aspon len po 
rieku Toplu. Zo 7. §-u tejto prace vieme, 4e v druhej polovici 
vychodnoslovensk6ho uzemia, za riekou TopFou, s istotou byvali 
Slovania. Ostdva tedy oUzkou len to, jahi to boll Slovania? V na- 
Sich Casoch byvaju na vychodnoslovenskoin uzemf Slovania : poFskf , 
slovenskf a maloruski. i,e Poliaci v dobe preduhorskej u2 na SpiSi 
boli, torn sa neda pochybovaf, pravdepodobne aj v Sarifiskej. Ba 
prijima sa vSeobecne za istotu, ie Spid a (^iastky Sari§skej odnali 
Madari poFskej moci. Pre te6riu, ie su terajSi vychodni Slovaci 
(Hnatiukovi „Sloviaci") poslovenCeni a CiastoCne popoISteni Malo- 
rusi, V prvora rade treba by bolo dokizaf, ie uhorskf Malorusi 
zapadne aj prez rieku TopFu, ui v preduhorskej dobe boli osfdleni. 

denii, to dijaUkt ne 8hoackot\ ale ruskoi movi.*' (Rub. PriaS. ep. 13). — £)alej : 
>§6o do tipu, zvi&iiv, navidok, charakteru — slovom vaoho toho, dim vidriiniajet 
sia odiD narod vid druhoho — nema miz Buanakami i Slovinkami riznici^ je 
za te velika podibnisf, jaka vpadaje ko2domu doslidnikovi y oko. Odevidno, 
^^o sej fakt sviddit tako2 za tim, »6o Rumaki i Sloviaki prinalezat do odnoho 
naroda, Je m\i oboma grupami i ri2nici, ale voni liS druhoriadnoi naturi 
i Tiplili z miscevich obstavin, §do podibujet sia u vnch narodiv, chod bi i ma- 
leftkich, V ri2nich okrainach. Na podil movi uhorskich Kusiniv vplinuv najbirSe 
nepristupnij, horistij teren ; nim liSeA mo2oa pojasniti te velidezne 6islo hovoriv, 
jakoho ne znachodimo nMe bifde na zemliach, zaliudnenich Businami.c {Tiei 
tain 14). >V dijalektach, jakimi poslubujuf sia Ruanaki i Sloviaki, fiema takoi 
nyakoT silnof riinic'f. Oha dijalekti majut toj aamij vnutrisnij sklad i majze' 
tu aamu leksiku. Naji'ip§e vidno se z toho, §5o Rusnak zovajfm dokladno roz- 
umije Sloviaka, a Stoviak Rusnaka, §do Rusnak duie skoro i lehko nav^it sia 
hoYoriti po slovenski, a Sloviak po rusnackL Dijet sia se tomu, g^o v viu^uvaniu 
oboch dijaloktiv ne treba vlastivo vditi sia viraziv, liSe vidminnoho vihovoru. 
Timdasom i Rusnak i Sloviak li§e na silu porozumijnt Hlovaka, a e^6e tia2§e 
navdai sia hovoriti po slovacki. Tak samo Slovakovi trudno srozumiti Sloviaka, 
a fi6e trudmjde navditi sia hovoriti po slovefiski. Sloviak i Rusnak ne hodni 
ntkoli vimoviti samohlasnich I i r, jaki dasto prichodiat v slovackij movi, pr. 
vPk, vPna, mr^, stl'p, sl'za, pr'st, kr'k, tvr'dy, hr*b i t. d. Slova ti pereminiuje 
Sloviak na: viFk, volua (votina), mol6 (motkd) abo meld, slup, selza (sifza, solza), 
perst (persc), kark, tvardi, horb. Sloviak abo Rusnak zovsi'm ne hodni vimo- 
viti zvisnoho slovackoho redenia : Str'd pr'st skr'z kr'k (prosuA palec derez kark). 
Otsia nezdatnist do vihovoru tak charakteristidoich slovackich zvnkiv vkazuje 
takoi duie dobre, Sdo Sloviaki ne nalezali n'tkoli do slovackoho plemeniy ale 
do rtiskoho, Naturaino, §do mii rusnackim i slovenskim dijalektom je tako2 
riinici — na tich riiniciach i ja opieraju svij podil na obi grupi — ale voni 
ne tiki^uC vnutriSfloho skladu movi. Z nich moina li§eA vivesti, §do slovacka % 
pohka mova mali sUnyiH vpliv na dijalekt Slovi€ikiv nlz Rusnakiv.* (Tiei tam 15)* 



^5 

17. §. prvych obydliach Rusov v polno^novychodnych stoli- 
ciach Uhorska nepoddvaju dejiny nijakych bezpeCnych udajov. U nas 
sa vSeobecne uCf, ie sa Rusi prisfahovali do Uhorska v striedku 
XIV. stoletia, vtedy pri§iel do Uhorska na pozvanie Ludvika Vel- 
k6ho Korijatovid (pred r. 1360) s velkym hufom Tudstva rusk6ho, 
ktor^ho po(^et udavaju na 40.000 duM. Mali sa osadit v stoliciach 
Ungskej, Beregskej a Marmaro§skej. Tohoto KorijatoviCa a jeho 
sprievod povaiujii u nas za predchodcov terajSich uhorskych Riisov.*) 
Iba ten laoie v tejto veci tak videt, kto ma oCi zavren^. J. Lehoczky^ 
rozpisujuc sa o miestopisnych nazvoch beregskej stolice, zistil (Ethno- 
graphia X., 103—104), ie v listindch z XIII. stoletia spomfnaju sa 
aj nasledovn£ nazvy na re^enom uzemi : Coma voda, Hilima (hadam 
Hilina), Jasna-patak, Obua (dnes : Obava), fiasto sa objavuje nazov 
„Mertvicza vagyis holt viz** = Mertvica Ci Mftva voda. f)alej: 
Machalnica potok, SpAnovo (jazero) = „Spant6", po madarsky by 
bolo Ispanto, Kerepec folyo atd. (Menej jasn6 nazvy neudavam, 
ktorych slovanskosti by sme sa mohli h&daf.) tychto nazvoch, 



*) »Ai V druhej polovici zo Strndsteho atoro^^ia s Korijatoyidom dofill 
vo verkom podte Basi zaujali v kompaktn^ch mass^h v^chodnd dast Homo- 
uhorska a stali sa v Sari&i Slovdkom bezprostredn^mi siisedmi, ba jednotliv4 
ich osady i v stoliciach abauj-torfianskej, gemersko-malohoDtskej a zvolenskej ; 
to stalo sa vSak iba v t^ch dasiech, ked u2 boly zaplavily Uhorsko tureck^ 
hordy« teda v Sestn^stom a nasledujiicom storo(!.< (Pavel Krizko, 8bor. Mus. 
Slen. z r. 1897, str. 162). Asl takto sm^filal o tej veci aj prof dr Pastrnek^ 
ked oapisal vo svojom spise »Beitr&ge zur Lautlehre der Slovakischen Sprache<, 
na str. 3/4; »Der Umstand, dass wir auf dem ganzen slovakischen Sprachgebiet 
keine Form teretj torot, des sogenannten russischen VoUlautes finden, liefert im 
Verein mit anderen lauUichen Erscheinungen den augenf&lligsten Beweis, dass 
eine Beeiflussung des Slovakischen durch einen Dialekt der rassischen Sprache 
nirgends ttefere Spuren hinterliess. Das Ergebniss der spracblichen Unter^ 
suchung steht hiebei in vollem Einklang mit den Thatsachen der Geschichte, 
da esMkanntist, dass die kleinrussische Bevolkeruttg Nordostungarns in einer 
ver)i&ltnissm&8sig sp&ten Zeit eingewandert istt^ Ale Pastrnek dopdStal, 2d 
V tejto otdzke jazykovedeck^ odhalenia moiu n^ pohniit aj k ii^m- uteniami 
Fr. Pastrnek napisal v rozpr. »Z nejv^chodn6j§lch n^fedl uherskoslovensk^ch« 
(N&rodopis. Sbor. sv. III. str. 60): »Nejv^chodnSj§i ndfedi uherskoslovenskd, 
kter6 bc^prostfednS sonsedi s n£fe6imi malorask^mi v Ubr^h, stdvajl se takto 
pro n4s obzvl^t^ zajlmav^mi, nejen po strdnce filologick<^, nfbri i ndrodopisn^ 
a historick^. Nebot jasn^ v^klad o pHbuzensk^m pom6ru tSchto nifeU pfi- 
spSje k Men! ot^ky historick^, jestli toto sousedstvi obou slovanskych ndrod& 
na pudi homouherski trtd od nepamifti anebo jestli teprve v dobe hiatoricke 
(XIV, stol.) pfistShovdnim Rusin4i do svych nynejSkh sidel, nastalo,* 



S6 

su to v§etko n&zvy vod, nemd2eme povedat, ie su nie slovansk^. 
Popri nich musely jestvovaf aj tak6 nazvy hor, os4d, honov aid. 
A Wto nazvy sii o jedno ve\€ stoletie starSie v beregskej stolid od 
tych nazvov, ktor^ by boli mohli poskytnut KorijatoviCovi Rusi, 
pristahovavgf sa len v polovici XIV. stoletia. Z XIII. a XIV. 
stoletia mame ui v§etky dole^itejSie udalosti krajinsk6 zazna- 
Cen6, ale nikde neiname zaznaCen6, ie by sa boli Slovania z be- 
regskej stolice alebo zo susednych stolfc vystahovali a Korijato- 
viCovym Rusoni miesto urobili. Z toho nasleduje, ie sa Korijato- 
vitovi Kusi na takoiu uzemf rozlo2ili, na jakom ui Slovania iili. 
Ale re( uhorskych Rusov je £iste maloruska, dialekticky sice 
rozna, Co sa da vysvetlif pristahuvanim z viae miest, ale v pod- 
state 6ira, hez primte^anin inoslovanskych. Nem64e byf tedy po- 
chybnosti, ie sa KorijatoviCovi Rusi rozlo^ili na takom uzemf, 
na ktorom Rusi uz predtym b^vali. Co sa tyCe vychodnosloven- 
sk^ho lizemia, Rusi aj na tomto \xi byvali pred pristahovanim 
Korijatovi&i. Stefan Miiik uvadza z listin riisk6 osady, ktor6 na 
SpiSi Mi V prvej polovici XIV. stoletia trvaly, tedy pred prfcho- 
dom KorijatoviCovym. Tak6 osady su: Jakubiany (1322), Jarem- 
bina (1329), Kamionka (1315), Sulin (1342), PodproC (1316), Helc- 
manovce (1326), Osturua (1313), OTSavica (1321), Ni4n6 Repa§e 
(1321). (Vidz „Sbor. Mus. Slen." z 1896, str. 23—24.)*) 



*) 2e Rusi y Ubruch ui holi pred Korijatovi6om, to hy 8a dalo aj inakAie 
dokazovai Z ^RegeAtrum de Vdrad", 1201—1235, vypfsal Jaeovsky (v Slov. 
Let. v., str. 813): „Ru8L V. 300. Poddani hradu Karasna (castrenses de Ca- 
niAna, Krasol. Karaso, v bihar. st) z osady Ban (Banlaka v bihar. st.) ob2a- 
lovali niektoK'ch, t. j. Jekura, syna Redea, Cola a Voduiia (Boudun), synov 
('akika (Sac'icu), Citeka (SNiei^v), syna Babuka (Babuci) rekmic; f.ehy spolu- 
meStania ich boli; oiii ale pravili, f^e su slobodnf a rodum Rusi (et genere 
RuthenoH)." Tento udaj vyu^il Hostinftky, ked napfsal: ..PHmatn^ pAd pre 
badatera poinerov pravnych vlasti naSej — je obialoba hradobnikov kr^sfian- 
skV'ch, z obce Ban, kde tito istia, ie Jecur, syn Radov, Sol a Buda, «yn Savcov, 
a Sotek, syn Bebekov, takie patria k hradu onomu. Naco tito v obrane svojej 
odpovedajil, ie .,oni sil slobodni, a z rodu rtmkehOf privodiac zastavitefa slo- 
body svojej Sebora, rodoni Ruwi, ktor<'. osved^il, ie oni obialovan! sd jeho 
pokrevui, fim oni za slobodn^ch uznani boli skrze sudcu Tupa, iupana kras- 
Aansk^ho, Donca pristalda z BoguSe, Sebor nosenim ierav^ho ieleza — ospra- 
vedlniac sa, dok^zal, ie oni slobodui su." ^e takto vytlumoc*en^ men^ obja- 
vuju sa nam v podobe slovanskej: vec je zrejma; toisie je ale odpovedat' na 
ot^ku: jako a kedy tIto osadnlci rusk! dostali sa do iupy krasAanskej? — 
Ponevio doba Pravdy v.-varadinskej je udand (1214—1235): preto ui dej tento 



i1 

18. §. Co sa tyte Rusov na vychodnoslovenskom lizemf, treba 
robit rozdiel medzi tymi, ktori byvaju v zemopisnom suvise so 
SYOJimi rodakmi haliCskymi nad Karp&tami, a medzi tymi, ktori 
odtrhnuti od svojicli hali^skych roddkov a roztrusenf pomedzi in^ 
narodnosti, stall sa puhymi osadnfkmi. Jozef Hradszky pova^uje 
za predtthorskych praobyvatelov tych Rusov, ktorf byvaju v poho- 
ria^h na vychod od Popradu v SpiSskej a SariSskej, a doklad4, 2e 
ich haluzi dosabuju na vychode spiSskej stolice Hornadsku dolinu. 
(Szepesvm. a moh. v. e., 13.) Uvodiac Hradszk6ho mienku, dr St. 
EIjasz-Radzikowski velmi rozumne poznamenal, ie spi§skych Busov 
nemoieme oddelovaf od Rusov v okrese novotargskom,*) tTplne sa 
srovn&vam s takymto pochopovanim veci a vyslovujem svoje pre- 
svedCenie, ie su podkarpatski Rusi vychodnoslovensk^ho uzemia, 
suvisiaci cez Karpaty so svojimi halU^kymi rod&kmi, len pomeme 
mladSfmi obyvatelmi vo svojich krajoch, nei ich bezprostredne by- 
vajuci rodaci hali&ki vo svojich nadkarpatskych byvaniach, t. j. 
pova2ujem podkarpatskych Rusov za prirodzen^, postupne posuvan^ 
roje nadkarpatsk^ho jednorod^ho naroda. 

Gele inakSie treba pochopovat starobylost Rusov, obydlenych 
niiSie, uprostred ndrodnostl inych. Medzi tymito moin sa najsf 
h&dam aj 8tarobyl6 osady alebo ceI6 kraje, ale aj celkom novovek6.**) 

Busoch krasfiansk^ch sveddf ndm, ie myln^ je mienka t^ch, ktorf prlchod 
Rusov uhorsk^ch kladil do veku Ludvikovho, a sice pod vedenim Korijatovi- 
iorfm, Spor uveden^ vedie nAs k tomu, ie Rusi v^chodni, prejddc Tisu, 
osadili sa diroko s tejto stranv Zahoria v podnoiiach Karpatsk^ch, tak jako 
juinf, prejdtic Hornad a Slanii, rozSfriii sa boli ai po Matru, — a to v dobe 
dalekej eSte pred prlchodom Madarov." (P. Z. Hostinsk^ Let. Mat. Slov. VI., 
sv. IL, 67). 

*) Dr St. Efjasz-Radtikovski vo svojej rozpr. „Z folklorystyki sJowackiej" 
napfsal (Lud. org. Fudozn. r. V., str. 244): ^Pocz%tku Ru8in6w spiskich do- 
tyka tez Hradski. Uwa^a ich za prastarych mieszkancow Spisza, jeszcze 
z czasdw przed powstaniem W^gier. Mojem zdaniem nie mozna Hminow spLf' 
kick oddMitlac od Musinow w dzisiejszyin powiecie nowotarnkim (za Szczawnic^ 
wg6rach tj. w Szlachtowej, w Jaworkach, w Bialej 1 Czarnej-Wodzie Ruskiej), 
a takie w s^edaim powiecie s^deckim. Dawniej RuAiny si^gali jeszcze dalej 
w g6r5 biegu Dunajca w strong ku Nowemu Targom, jak filady zostaly w po- 
daniach ladu. 

**) Stefan Mi^ik najstarSie rask4 osadv spiftsk^ uvodi z prvej polovice 
XIV. stoletia, jako sme videli, de to sa potahuje len na to, ie ich v tej dobe 
zachovan^ listiny u2 spomfnajii, indde on sdm dopdSfa, ie sa Rusi po^ali 
V Spifii usadzovat ui po odchode Tatdrov, (Slov. FohL z 1903, 378.) To sa 
m62e poCahovaC, podia m6jho ndhladu, iba na t^ obce, ktor^ nesilvisia s ha- 
lidflko-mskfrni osadami. 



^^8 

19. §. Su to pod8tatn6 prfCiny, ktor6 ka^u robif rozdiel medzi 
ruskymi obyvatelmi vychodnoslovensk6ho uzemia, ked ide o otazku 
starobylosti. Z reCov6ho materialu sa presvedfifme niiSie, ze mpadnd 
ciastka vychodnoslovenskeho lizemia, uiSieho, prvotne nebola ruskej nd- 
rodnosti. Boly a su na nej rusk6 osady, starSie, menej star6 a dosf 
mlad6, ale ony nemaly poCtovej prevahy nad osadami neruskej n&rod- 
nosti. D&vaju nam o torn pouCii6 svedoctva ua pr. pomery spiSskej 
stolice. Stefan Mi§ik sobral zo starych listin mena najstarSfch obci 
spiSskych a ua ich zaklade zistil, ze ani jedna obec ruskd neobja- 
vuje sa V listindch XIII. stoletia, zndmych doteraz, kde^to listiny 
XIIL, ba ciastome i XII. stoletia, spomhiaju nasledujtice obce, 
dnes zvdciavylucfie.slovenske: Beharovce (1297), Betlanovce (1280), 
Jablonov (1209), Arnutovce (1230), Stvrtok (1263), Dobra Vola 
(1290), Domanovce (1258), Dravce (1263), Dubrava (1293), Harhov 
(1278), Hrauovuica (1294), HaduSovce (1229), Harakovce („terra 
Rudna^ 1284), Hotkovce (1292), Nova ves (1298), Hagovce (1263), 
HrabuSice (1298), MarkuSovce (1198), Kolbachy (1258), KoKov 
(1282), KonCany-DoIany (1297), Korotnok (1297), HruSov (1255), 
Kubachy (1294), Kurimiany (1298), Letanovce (1230), LevoCa (1263), 
LuCka (1273), Miftedelovce (1255), MikluSovce (1280), Bijacovce 
(1258), NameSany (1283), Odorin (1262), Harikovce (1298), OlSavka 
(1245), Petrovce („terra Jaan" 1284), Pongracovce (1297), Pri- 
movce (1280), Roikovce (1277), Stiavnik (1287), Smi2any (1254), 
Svabovce (1280), gtvrtok (1209), Vlachy (1243), Podhradie (1274), 
TomaSovce (1229), Tersfany (1258), VeFbachy (1298), Vikartovce 
(1283), Vitkovce(1255), Vojkovce (1290), 2egra (1245), Batizovce 
(1279), FarkaSovce (1278), Krfiova ves (1290), KolaCkov (1293), 
Levkovce (1280), Hololomnica (1293), Stara Euboviia (1256), Niin6 
a Vy§n6 Ru^bachy (1288), Maly Slavkov (1251), Teplica (1294), 
idisLT (1286), JakTovce (1284), Stera ves (1108). 

Majiic taketo vymluvu6 udaje pred oCima, Misik pokraCoval: 
Keby rusk6 obce vo SpiSi boly jestvovaly u2 pred XIV. stoletfm, 
bola by zaiste aspon o jednej-druhej z nich zmienka v listindch 
XIIL alebo XII. stoletia. Zda sa teda velmi pravdepodobnym, ie 
obce t6to boly zalo2en6 pozdejSie, t. j. od poCiatku XIV. alebo snad 
koncom XIII. stoletia. Na tak6 pozdejSie osadenie Rusov poukazuje 
i pozoruhodua okolnost, ie ilto zaujfmaju pomerne najnepristup- 
nej§ie a najneiirodn€J§ie kraje SpiSa. (Vidz Sbor. Mus. Slen. z 1896, 
str. 23—24}. Toto posledn^ poznamenanie je vlastne urCitym do- 



29 

kazom toho, ie Rusi tu neboli prvymi obyvatelmi, lebo prvi oby- 
vatelia naveky zaujfmaju najlepSie kraje, lirodne pobre4ia riek a 
ovla2ovan6 nimi roviny. Iba ktorf neskoro prichodia, musia sa 
uspokojovaf tym, Coho sa im eSte dostane, v tomto pripade neurod- 
nou vrchovatou podou. Tento spiSsky ukaz rusk^ho prisfahovaiiia 
sa opakuje aj na uzemi SariSskom. 

20. §. torn sa neda pochybovaf, ie je zapadna Ciastka vy- 
chodnoslovensk6ho uzemia, ai po rieku Toplu, ndrodnostneho ram 
poTskeho, t, j. £e prvi obyvatelia slovanski tohoto uzemia boli Po- 
liaci. V tejto veci nemdlo rozhodujii hldsko8lovn6 zakony teraj§ieho 
vychodnoslovensk^ho ndreCia, ktore su svojou podstaiou polske. 

Hlaskoslovn6 zvlaStnosti reCi su tak6 zvl4§tnostl, po ktorych 
do smi-ti poznaS jednotlivcov, odvyknuvSfch svojmu materinsk^mu 
jazyku a osvojiv§fch si iny jazyk. Kde odvyka svojej materinskej 
vrave obec alebo cely kraj, tarn sa t6 hlaskoslovn^ zvl&Stnosti za- 
chovajd po cele stoletia, a, jak je vliv novej priuCeuej reCi pomerne 
nie dost silny alebo nie bezprostredny, v podstate zachovaju sa 
potial, pokial sii im okolnosti priazuiv^. 

NeopuStajiic uzemie vychodnoslovensk^, odvolavam sa na osady 
ru8k6 a polsk^, ktor6 sa tu za naSich dnov poslovenCuju alebo ktor6 
sa u2 tvaroslovne a lexikalne poslovenCily. Skumater vsade zistf, 2e 
obce rusk^ a poTsk^ e§te dlho po uplnoni zosloven^enf zachovaju 
V svojom hlaskoslovf stopy svojej povodnej vyslovnosti ruskej alebo 
polskej. Vidzme prfklady: PoslovenCenv Rus, alebo taky, ktory sa 
poslovenCuje, nevyslovuje a-,^, ale sb, zb; .,i," vyslovuje aj po inych 
hl&skach, ale trochu inakSie; po s, z poCut tvrdy pazvuk, po r 
poCut j. Vyslovuje na pr. : s'vina ni. svina, v-sr'ac m. viae, macerj 
m. macer atp., zarobi/ (ak nie zarobiti) m. zarobic, de m. dze, bu 
m. bi (2e bil m. ?.e bi), isoii m. isol atd. atd. Osobitosti uhorsko- 
rusk6ho jazyka, susediaceho s vychodnou slovenCinou, podrobne vidz 
niiSie. Prave tak zachovava hlavn^ prfznaky svojej vyslovnosti 
aj Poliak pri svojom poslovencovani sa v novHch dobdch. Kto- 
koFvek rozprdva (domorody, nie pristahovaly), v udoH Popradskom, 
od mesta Popradu hore, po vychodnoslovensky, ten z pravidla vy- 
slovuje c, kde to poIStina kaie. na pr. v slovach: zmarni^^?, Cesafc, 
Tohitc atp. m. zraarnic, Cesac, robic. Rusa i Poliaka, ktory sa 
nau£il po vychodnoslovensky, m62e§ poznaf pri jednotlivych, v po- 
spolitosti zriedka obiehajucich slovach, aj v trefom aj v dalSom 
pokoleni. Pr&ve tak aj cel6 poslovenCen6 ruske a poIsk6 obce. 



30 

Svoju niieiiku, 2e na vychodnoslovenskom uzemi byvali prvotne 
Poliaci, podpierani tedy aj tyni ukazom v reCi vychodnoslovenskej, 
ie ona ma hldskosIovn£ zakony svojou podstatou polsJce (djifecko 
m. decko^ robic m. robif, ^eno m. seno, iein m. zem, nedostatok 
samohlaskoY^ho I r: poZni m. piny, setea, so/za m. slza, 6enc m. 
srs(, sarna m. srna atd. Poriadok hldsok tert oproti trt je i polsky).*) 

Prvotnf Poliaci vychodnoslovensk^ho uzemia neboli posloven- 
(^eiii zaTahou Slov4kov, ale pomaly shora, v znameni vygSej kulturnej 
hodiioty slovenskej reCi na tomto uzemi. Massy prvotn6ho obyva- 
telstva zanechan^ boly na seba, neboly pod bezprostrednym natla- 
kom prevahy pristahovav^fch sa Slov4kov, a preto zachovaly r pod- 
state svoje hlaskoslovie polsk^. 

21. §. 2e je vo vychodnoslovenskom narefii veFa pofskostl, 
tom vlastne nikto nepochyboval. Ba sa nai^li aj u Poliakov aj 
u Oechov znalf slovenCiny ufenf India, ktori na to priamo pouki- 
zali. V doterajSej spisbe len vo dvoch smeroch nebolo istoty: 
1) kedv sa dostaly polskosti do vychodnej sloven^iny, a 2) aky 
slovansky '>Ayel je hlavnou suCiastkou terajSej reCovej mieSaniny 
vychodnoslovenskej, jasnejSie refteni: ak6ho povodu je slovensky 
2ivel vobec. 

M. Gumplowkz vo svojej rozprave ,,Polacy na W^grzech" 
(„Lud", org. ludozn. VI., 2S1 — 282) rozoznava slovensky jazyk 
starifi a novy. starom zistil, 2e je velmi sbli^eny poKtine, hlavne 
nareCiu podholianskemu. novom isti, ze sa prepodohil pod vli- 
vom destiny, tom sa nevyslovuje vyslovne, ie jak^ho povodu je 
temjSf slovensky jazyk, ale sa tak zda, ie predpoklada jeho z&klady 
poIsk6. **) 

*) Ja 8om sa odvol^val na poslovend'en^ch Rusov a Poliakov v^chodno- 
alovensk^ho ilzemia, ale dokladdm, ie je spomenutf recov<' ilkaz rozfifren^ 
v.^ade. Z najbli^Jtej blfzkosti m^me pHklad u t^ch Nemadarov, ktorf sa ma- 
dar^ia alebo po madarsky u^ia. Niektori slovenskf intelligent i, ktorl sa v Sko- 
Weh za 12 rokov udili po madarsky, ktor! za 25 rokov ih-adovali po madarsky, 
nevedia si rady, ked ide o vyslovenie tak^ch madarsk^ch hl^ok.. ak^ch v glo- 
venc^ine niet (09tr6 e: bdke, o -6: oriil, u-(i: iirft atd.). 

**) ..Nie podlega tez w^tpliwoAci, ze Jc^yk starosfofrrtckij o ile o nim 
Hj^dzic mozna z nazw miejsc'owodci, ktore si? w dokumentach utrzj'mal'y, hardzo 
hifl zblizony do polskiego, a zwlaszcza wyhizuje witle pndobienstw z dzisiejszem 
narzeczem Podhalan i siqskich Wttiochdw. Z biegiem czasu jednak ta dawna 
przynaleznodr stowackich nKarantanow"" do Polski ustata wskutek zabor6w 
w<^gierskich. Nast^pnie wskutek dtugoletnich sojuszow z W^grami poszta za- 



31 

Dr Fr. Pastniek vo svojom spise ,,Beitrftge zur Lautlehre der 
slovakischen Sprache", na str. 4 — 5, zisfuje skutoCnosf, ie sa pol- 
skosti V sloveneine objavuju od vychodu na zapad na celom uzemi, 
a to tym sposobom, ie ich je najviac bezprostredne popod Karpaty 
(pripamfttaj si: „in der nOrdlichen Orava wird noch rein polnisch 
gesprochen" !) a tratia sa smerom k poludniu. Hlavne vo vychodnej 
sloven^ine nachodi Pastrnek vefa polskosti hlaskoslovnych. Ilovori 
doslovne o tychto jazykovych ukazooh: Ked pozorujeme, jako sa 
postupne tratia znaky poIStiny, poCnuc od vrchovcov a hrebenov 
neurodnych horstvf na polnoci dolu na poludnie k iirodnej rovine 
podunajskej, mohli by sme v torn poznaC zachovany v re£i, vo 
vernej zachovdvatelke prastarych ludovych pohybov, obraz pochodov 
£iasto£ne polskych, CiastoCne tych sukmenovcov, ktori v bezpro- 
strednom susedstve polsk^ho Tudii byvali.*) 



pehile w zapomnienje. Zwiaszcza kiedy po^niej, w 16. wiel.u, moznowladcom 
polskim przez Uni^ z Litw^, otworzy^y si^ nowe pola dziaiatiia, tak dla czyn- 
nofici wojowniczej jakot«^ dla kolonizacvi zrezygnowano fatwo z dawnych po- 
8iadfo6ci zakarpackich. To tez moi:ne niegdy** na kresach karpackich rody 
Komorowskich, LubomirBkich, Wielopolskich, Odrowazow, Zborowftkich zwro- 
city dzialahiodc na WBch6dy zostawiaj^c W<^grom nieurodzajne dawne poaiad- 
lofici swe zakarpackie. Kiedy tak Polsku z jednej fttrony ca^ Btowaczyzn^ 
politycznie wydata na tup obcym, Czechy z drugiej strony przynajmniej mo- 
ralnie zachowah' ze Slowaczyzn^ pewn^ ^ezno^c. Oiywcze bowiem pr^dy 
Husytyzmu, na dnie ktorych t^tnita struna narodowa, pobudzify Stowaczyzn^ 
do nowego iycia. Waleczni przyw6dzcy Husj-tow popierall energicznie chtopov 
stowackich przeciw ich madjarskim lub zmadjaryzowanym »,Panom", przez co 
zarazem jgzyk czeski na Sioiiaczyznie irzi<il przewiuj^ nad polskim i nnd\ii 
j^zykowi sfowackiemu piftno czeskie, ktore w nim przetrwafo do dzis dnUt, 
Caia Uteratura siovcacka wskutek tego oparia sic wiec^ o czeskq, a j^yk 
• poUki utrzymaf si^ tyiko w takich wsiach gorskich^ ktore diuzej przy Polnce 
zostaiy, a wskutek poioienia sivego hyfy ivi^cej przyst^ne od polnocy, od 
poiudnia zaS przez pas^na gor odciffej nie hyfy tak wystawione na dzialanie 
prqdoiv czeskich."* 

*) „Um 80 bemerkenswerther ist die UebereinHtiminung in einer Reihe 
von sprachlichen Thatsachen zwischen grosAen Gebieten der alovakiftchen 
Sprache und dem Polnischen. Dabei Hcheint ein bedeutaamer Unterschied 
zwischen Ost und We8t zu walten. Die Scheidung bildet die auH dem Bogen 
der Karpathen nach Siiden vorspringende Hohe Tatra. Das ostliche Gebiet, 
insbesondere die Comitate Spis, SariS, Zemplin — insoweit n&mlich unsere 
dtUftigen Proben reichen — scheint im Allgemeinen folgende charakteristische 
Erscheinungen aufzuweisen : die Lautfolge tert fttr trt, c und dz fur f und J, . 
die Erweichung von s und -r, den Verlust der Quantit&t, die Betonung der 
Praeultima. Aur dem Liptov liegen keine weiteren Belege ftir einen benon- 



32 

22. §. Ti, ktori stoja na terajSom stanovisku vedy, t. j. ktori 
invelia, ie su Slovaci suCiastkou Cesk^ho kmena, predpokladaju, ie 
je V slovenCine vSetko povodn^, Co sa v iiej Cesk6niu povodu ne- 
protivf, a naopak, ie je v slovenCine vsetko nov6, Co sa v nej <5e- 
sk^mu povodu protivi. Na takomto z4klade su aj polskosti vychodno- 
slovenskej reCi norc, Zo slov dra Pastrnka, uvedenych v predch&- 
dzajueom odstavci, dalo by sa zatvaraC, ie su polskosti v sloveniine 
na celom jej iizemi prastar6, lebo ich odvodi z prastarych obapol- 
nych stykov Poliakov so Slovikmi, z pochodov polskych do krajov 
slovenskych a z pochodov slovenskych do krajov polskych, o jahjch 
nic uevieme e historickej doby. Ale Pastrnek nie si je v tej veci 
dosledny. lloku 1893 v Slov. PoWadoch, na str. 428 — , vyslovil sa 
takto: Pivou a najhlavnejSou vecou pri kaMom nareCf su zakony 
hlaskov6. Z kratkeho ich vykladu, — ide o spiSsku slovenCinu, -^ 
tusim jasne vysvita: 1) 2e je spi§tina v svojich zakladoch reC slo- 
venska, a nasledovne, ie je aj obyvatelstvo slovenske na Spi§i pra- 



dereu Einfluw dea Polni«chen vor; nach der Probe DobSinsk^'s au« Vaiiec, 
ini Oflteu den Comitnts, w&re daselbflt nur der VerliiBt der QuantiUit, sons! 
aber keiiie iiach die«er Richtung hin charakteristUehe Aendernng eingetreten. 
Viel sicherer l&snt Mich der polnische EinflusH in den dialektischen Proben des 
(lenier verfolgen, obwohl derselbe einen andern Charakter zu tragen scheint, 
al» dicH im Ostgebiete der Fall iftt. In Oemerer Proben erncheint 6, dz fttr 
f, ff\ in Drienfany, im aildlicheii Gemer, treffen wir ausaerdem seeundare Naaal- 
laute, Abfall den I im partic. praet. ace. der Verba I. 11. iind Anderea. Lia- 
bcaondere bcweiat die Spraehe von Pogorela, in weit geringerem Maaae die 
von Snmiac, l)eide Orte am Sftdabhang der Krafova HoFa, eine polniache, 
wahrmcheinlich bedentnid spdtere Ansiedlung. Nach einer Bemerkiing B. Ndm- 
cova'a hRtten wir aogar in der Umgebung der Btadt Zvolen, im Stlden des 
gleichnamigen ComitatH, noch c, dz ftir <", d, Deutlicher acheint die Abatufuug 
des polniachen EinfluHHea im Weaten vorzuliegen, was vielleicht durch die 
zahlreicheren Proben bedingt iat. In der nordlichen Orava ^drd noch rein pol- 
niach geaprochen; aueh die nordlichen (4egenden dea Tren^in zeigen eine 
Spraehe, welche dem Polniachen weit nfthcr ateht ala dem Slovakiachen. Im 
addweatlichen Trencin, in der Nitra und im Preaaburger Comitat eracheinen 
nnr mehr einzelne Spiiren dea Poloniamua, c und dz ffir f und r/*, wobei die 
zahlreichen Falle der Unterlaaaung dieaer Wandlung, wie die Inconaequenzen 
in den afidb'chaten Aualaufern im Oaten mit in Betraeht kommen. Wenn man 
aieht, wie aich die Spuren dea Poloniamua von den Gipfeln und K&mmen der 
unwirtlichen Gebirge im Norden hernV> gcgen die fruchtbare Donauebene im 
8Qden allmillig verlieren, dann mochte man darin das in der Spraehe, der 
treuen Bewahrerin uralter Volkahewegnngeny conservirtc Bild der Zuge theih 
polniftehcr^ theils jener Stamvigeno^en, welche in der unmittelbaren Nachbar- 
schaft des polnischeti Volken wohnten, erkennen,** 



33 

star6, 2) se podlahla momemu vlivu polsMynu^ Morij tvdrnost jej 

V mnohych veciach ndlezite premenil, A tento vysledok jazykozpytuy 
ziiamcnite sa shoduje s dejinami SpiSa. Aby sa nevhlbil do tmavej 
luiniilosti, dostaCi podotkniif, ie r. 1412. dal kraf ^igmund trinast 
iiiiest spiSskych Poliakom do zalohu, ktor6 boly a^ r. 1772. zuova 
pripojeii6 korune uhorskej ; k niin . . . boly . . . priSly este tri mesta, 
tak ie ich bolo §estnast. V tychto troch mestach (Podolinec, Gnazdy, 
Stara Eubovfia) boli kiiazia eSte v predoSlom veku Poliaei. — 

V danku „Z pritomnosti a minulosti SpiSa" podobne pfsal Stefan 
Mi§ik (Nar. Nov. 1883, L 91.): „Krar i^igmuud zaloiil r. 1412 
svojmu Svagrovi Vladislavovi I., kralovi poIsk6niu, 13 miest spi§- 
skych, ku ktorym pripojen6 boly potom aj mesta Stara Eubovna, 
Gniazdy a Podolin s 11 dedinami. Ai r. 1772 poprvom rozdelenf 
Polska dostalo sa tychto 16 miest nazpaf k uhorskej korune. Za 
doby polsk^ho panstva, teda za 360 roJcot\ hoi tu — rozumie sa — 
vphjv Poliakov rozhodujucim a zanechal po sehe aj stopy.^^ 

Co sa tyCe dejin SpiSa, na t6 sa Pastrnek darmo odvolava. 
Z dejfn vieme, ie dolina Popradska, obydlena od poCiatku Pollakmi, 
bola dlho e§te aj v uhorskej dobe pod panstvom Poliakov, v XII. 
storoCi bola eSte rieka Hornad hranicou medzi Uhorskom a Pol- 
skou, a polno^ino-vychodna Ciastka SpiSa, takre^^-eny podolinecky 
kraj, Podolinec, Eubovna, Gnazdy a 11 dedin, dostaly sa do Uhorska 
ai r. 1311. Vidz 8. §. Cela Popradska dolina bola od akiiva polska 
a je doteraz poFska; len teraz sa slovenCi. Ona ni preto nemohla 
vlivat na slovensku reC, leho s uzemim tejto jazyJcovo ani nestivisi 
Vychodnoslovenske ndreck na SpUi pocina sa len od Popradu dolu 
doUnon Ilornada, ale sdm Poprad^ podohne jako blizka Sohofa a 
Straze, slovencia sa len v novej dobe^ predtym holy e§te s niekto- 
rymi inymi^ tiez nemeckymi osadanii, klinom medzi vychodnosloven- 
skym ndrecim a medzi i^olskoa recou doliny Pojtradu.'^) 

Ako sa tu nio^e hovorit o polskom vlive na vychodnoslovenske 
nare(!ie V / 



*) Akie by niekto upozornil ua slovenskd dediny okolo prameftov Po- 
pradu, meiiovite na Liic'^ivnu, Stolu, Batizovce, Gerlachov atd., ktor^j ja neprijx)- 
citiijeni k vfcliodnoslovenskc^niu iiare<^iii sanioMvojniu, ale k iiareciii pomicsa- 
iK^mii, ten by so svojim luVnini o |)orsk<)iu vlivi' na Slovakov cste horsie p<>- 
chodil, V reci tychto oIkm niet totiz aiii toFko poFskoHti, jako vo vychodno- 
sloveuHkom nareol - saniosvojoni. 

SloreuskA re^. 3 



34 

Ostane rie^if otazku. ti mohlo Tlivaf zalo2enych do PoTska 
13 spiSskyrh niiest na prvtvorenip vychcnlnej sloveu^iny. To boly 
t^to inesta: Spi»j<ka B^la, Lubica. Ra<kinoTce. Tvaroiua. VerboT. 
Macijovre, Velka, Spi.4.ska Sobota, Poprad. Straie. Nova ves. Pod- 
hradie, Vlarhy. Vsetky Mo ohce My uetnerke, <i, hoc .<a teraz hz 
skoryin krokom doveticia^ srq; tu>mecky rdz, az na Podhmdif, dosiaf 
iachovaly, napriek tomu, ze shtly za SW rokor pod rlirom Poliakov, 

Prosim ill vec uva^if. 

Za 360 rokov stalo 13 niiest spiSskych pod paustvoni a poli- 
tickym, cirkevnym a spolo^nskym TliTom polskym, a nebolo a niet 

V nich nijakych znakov poTsk^ho vlivu . . . Ako by bolo byvalo 
moinft, ie by Poliaci v tej dobe boli mohli premenii re^ vychod- 
nych SlovakoY, na ktorych nemaii nijakeho vlivu, ani pctitickeho^ 
ani cirkevfUho, ani spoloietiskeho? 

Pofskymi osadami ostaly t£ osady, ktor^ u2 predtyni boly pol- 
sk^i. To md2e by{ jedinou zasluhou poTsk^ho vlivu na SpiSi 

V rokoch 1412—1772. — Neuznavam, 2e by boli mail Poliaci 

V spomenutej dobe jakykoTvek iny vliv na narodnostn^ pomery 
spiSsk^ a preto nesuhlasfm s protivnou mienkou MiSfkovou, vyslo- 
venou V Slov. PoW. z 1903, na str. 375.*) 



*) Stefan MiM iiapi«d v rozprave ^Spifiski Poliaci" (SIot. Pohl 1906, 
875) : n2e poTskA red a nirodnost vo SpiSi ▼odi ostatn^ obyratelom natoQto 
M ndiiala, 2e na o fla dnes nikomn bdt netreba, toho prf^iDOo je nielen znima 
nhtiiematoflf poTskA'', ale i politick^ pomery, v ak^ch znadni diastka spifek^ch 
obyyatelov za mnoho ntoro^i fila, ked nachodila sa pod rplyvom pobk^ch 
krilov a ich orgdnoy. Nehyt tohoto pohkeho pplyvUf M by Spii iste aspa^ 
M polovice nemeeky, a io by to pre nds znaiilo, to si kazdy domysli. Tento 
yplyv bol velk^ i v ohlade cirkevnom. Hradszky v najnovfiom diele svojom 
ninitia, progreMus ac praesenn Rtatns Capituli Scepuaiensis'' na str. 501 pf8e, 
ie npiftiik^ fary v Podolinci, Gniazdach, Koibachu, Starej Lubovni. Novej Lu- 
bovni a Hobgarte patrily najprv pod pr^vomocnost krakovsk^ho a potom tar- 
novfik^bo biflkupa. I^n npi^vikf biskup Salbeck n dovolenfm Jozefa U. r. 1785 
za^al V Rfme vyjednAvaf, aby «i)omenut^ fary diecese spifiskej privtelen^ boly, 
^o Ha potoni r. 1787 i Htalo n^ledkom diplomn biskupa tarnovsk^ho." — 
PolemiHiijlic s GufttAvom WenzeJom nemenovan^ powudzovatel rozpravy Wen- 
zelovej „A szlAv tdrt^neti eml^kek ^« n magyar tort^nelem", takto 8a vyslovil 
o por»k(>m jftzykovom vb've na sloven^inu (Sas. I^t , III., 329—330): .,4e porskA 
minva mala vliv na Hlovenskii, to je l«t^, ale prl^inou toho nebolo danie 13 
npiftHk^ch niie«t do z/ilohu, vyHriiavanie dvoch poTak^ch snemov na Slovensku, 
panovanie .Ingolloiicov a miefranie »a Ho revolucii uhorHk^ch, lebo ku pr. 
horn/i Orava nikdy nebola pod vliidou polBkou, a predna je tarn slovendina 



35 

23. §. iie kedy a jako sa dostali Slovaci na poFsku vrstvu vy- 
chodnoslovensk^ho iizemia, na to nemoi^em dat odpovedi v I. od- 
delenf tejto prace, nechcuc vyvolavaf daromn6 polemie.*) V tejto 
veci bude nemalo rozhodovaf meno rieky Tople, ktorii teraz okolitf 
Slovaci menuju Topta, Madary Tapoly, a ktor6 v starSich listiuach 
zjaviivalo sa formou: Topla („Toplo**), vidz v Slov. Let. IV., 285. 
Ak sa zistf, 2e je to meno slovansk6 a hlaskoslovne toto2n6 so 
starymi menarai terajSfch Teplych a Teplic v nevychodnom Slo- 
vensku, vidz „Slovaci a ich reC" str. 76, bude sa musef poCftat 
80 skutkom, 2e sa Slovaci dostali na vychodnoslovensk6 lizemie 
8 prichodom Madarov. Ak by sa dalo dokazaf, 2e meno TopTa 
trvalo ui pred prfchodom Madarov, otazka stala by sa veFmi sple- 
titou. Tu nemoiem nespomenuf, 2e je poludnovo-slovansk^ho cha- 
rakteru meno Topla a Toplica (oproti polsk^mu: de\Ay, mrus. 
tq)Iyj, novoslen. tcply) zo starMch listin zname aj na inom mieste 
vychodnoslovensk^ho iizemia, tak §t. Mi^ih e§te z r. 1317 uvodf 
liiku menom Thoplica (Sbor. Mus. SleQ. 1897, 227 a 1898, 18), 
ktori svoje meno dostala iste len od vody podobn^ho mena. A od 



tak popretk^vanA poIStinou jako vo SpiSi; vo Zvolene, kde aa vydriiaval 
jeden z tamt^ch dvoch polflk^ch snemov, nebadaC j^Jadnu stopn poIStiny. ^fbif 
pod Jagelloncami, ZdpoTskym a podohnymi poUtina hola mala vliv na sloven- 
Unu a pozdmhnutie slovensk^ ndrodnosti, to musi hy( zvlditnym tajemstvom 
Wenselovym, i preuk^izal by veFkii glu2bu etnogradiy keby to dok^al patrn;f mi 
prfklady." 

*) Aby odpoved presved^ila c^itatefa, treba je predovSetk^m oli^asiiiC po- 
litick^, cirkevne a nirodnostn^ pomery na celom uzemi slovenskej redi, a to 
podniic od najstarSej doby, okrem toho treba objasnif re^ov^ pomer terajfiicb 
Slov^OY ku silsediacim a AiisedivSfm so sloven^inoii slovansk^m nire^iam, 
t j. treba je o celom uzemi reH slovensk^ podat take kritieke opisy^ jaky tu 
poddvam o uzemi vydiodnoslovefiskeho ndrecia. V II. oddelenl tejto prdce 
grammati^ne spracujem osnovy a in^ re^ov^ materia z tohoto I. oddelenia 
a V III. odd^enf rozoberem slovnikovii mat^riu. Ai potom, na zaklade v^- 
flledkov z prv^ch troch oddeleni pr^ce, v IV. oddelenl srovndm a kone^ne uvdi^im 
Utku, ktoHl sa potahaje na najstarSie ndrodnostn^ pomery Slovdkov. Ale, aby 
nepovstalo nedorozumenie, pod&vam tu nasledujilce objasnenia: R. 1903 vydal 
som prUeiitostny liter drno-histor ten y spui pod nizvom „Slovdci a ich re6", 
Jeho tendenciou bolo zndzarnit tu skutoinosf, ze sloimiskl spisovatelia od prva 
zdpasili s (azkostamiy Jake sa im t^skytovaly pri uzivani ceskeho spisovnefio 
jazyka, ai konedne za vhodni uznah utvorit pre Slovdkov t^lastnu spisovnu red 
tki zaklade reel slovenskeho hulu. Na mfta nezostala bez il^inku \jk okolnosC, 2e 
S]ov4kom, ktor^ch cirkev a Rpisovatelia za 500 rokov ^eStili, po patato rokoch 
pred^a je treba osobit^ho spisovn^bo jjizyka, aby knij^.kam rozumeli. Na mfta 
nezostala ta okolno«C bez liiinkn. Ci by to bolo nioi^ne, reku, ie by Blovdci, sue 
skato^ne svnami apolocn^ho kmefia c^e«k6ho, po ;VM» rot^nom silnom ^ej^teni ne- 
porozumeli cesk^ni knibani, knihdm v rcci svojlio vlastneho kmeila? To je 
naskrze nie moind. KeJ 5U0-rucn^ syatematicn^ ce^teuie nevMdalo premozC 

3* 



36 

i 

j poludnajsej strany vych«Klnoslovensk6ho uzemia, blizko Miftkovca, 

j (IFa ..He^Tstruni (1(» Varad" (1201 — 2:\iy) stiila osiula nionojii To- 

j pUca^ ktoru Madari dosiaf iikmiuju Taiwha,, vidz Slov. Let., V., 

310; iste i oiia dosUila svojomoiio od vody podobneho mena. Lt»bo 
ill sJififoiHOsf nikto nepodvrdti, b^ Slordri rozozndcajn ntedzi ffhi- 
eifui rodanii tepU a zbnuc, prvr rnziia sa od druhffvh ffpiu Ir. v jsime, 
aspon pri pnmieuiy nemrzud. A z toj pnViiiy staro Topl6 a Toplice, 
ktore Sii zachovaly v stxirych listinach a v inadarskej redi, a ktor6 
po novoslovensky iiieiiujemo Tepl^ a Teplico, ani jedon Slovak ne- 
bude odvodzovat od po('hoi)U /oy)-enia alebo od stroma fopol. Od 
stroma topoF by bolo TopoFa a TopoUca, ale iiie Topla a Toplica. 
Z tohoto poznaiiia vychodiac, aj Jul. Botfo, rozpisujuc sa o listine 
B^la IV. z r. 1243, napisal: ,,Toplka je Teplica: Zimnicn je zim- 
P nica. Ako vidiio, iiaSi sloveiiski predkovia \ii pred rokom 124rt 

, velmi krasue a lubozvuCne pomenovali teplii vodii Teplicou, zimiiu 

j, Zimnicou. (Sbor. Mus. Sleu. 1901, 123.). Pripomeniem, ie jest aj 

j na Hedali miestn6 meno Xoplee, vidz Nyor IX., 143. 

f: Na vychodnosloveiiskom uzemi jest aj viae tAkych micstuych 

f ndzvov, ktor^ poukazujii na prvotnu iiarodnost Slovakov. St. MiS^ik 




!^ re^ov^ taikoBti, jak^ boly medzi SlovAkmi a Cechmi, tu sa sama sebou pontikala 

myslienkaj ze sA out uic synami jetlneho a toho isteho kmena. Ti roziimejil 
uiiAs re«kej knihe, ktorl sa po desky ufili alcbo ktori muoho po ^esky 6ltali. 
i iul nie. Vyi'hodiac z tohoto poznania sbieral soni od svojej niladoHti lAtku na 

I preskiiinanie Hlovenc^iny a joj atar^oh rec'ovf eh poinerov a preaved^il w>m aa 

l 7. nej. f.e sa ddvnovcki Slovaci leii od poludiiia inohli dostnt na teraj^i*' Rvoje 

j nzeniie, a *e tarn iiaSli ui Hlovaiiskd obyvatclstvo polsk^^ho kmefta, h ktor^m 

j sa BinieAali. Vo svojoiii Hpist* .,81ovacl a ich rec" vyslovil som bez obalii t<5to 

% 

T 

\ bolo, ^f je porod Sloraknv a ich rtvi Innui :tih(ih'nO a zc tcdy niktOy «w« m(<i. 

'■ fietiniie zavieraf (htnr prnl hndnttTmi. Povt'dnl som to t^niito slovami : „C'o 

■ tedy vieme o sloveiit'inf? Vieine. ^e je v /r?v»/>'.; mvoJoj podolu? vclmi blizka 
ii (''eiStino, bli?,Aia luv. ktorejkoFvek inej slovanskej reri. Ale ze porodne v akoni 
'■ |)0inere bola k restine a k ostatnViu fllovaiiskym Jazykom, o toin neiii^me 
j dosiaf imoty. A j»onevilt^ zivii rei* Slovakov nepoznaino doj^tatoOno, -- ne- 

\ slomirin'' V miiiut' sloraiiskifrh .///://Av>r." (Slov. a ich ror, str. 7;')^. — Mqje my- 

! sliriiky. nieiiovitc to, *e som davnyi'fi Slovakov od poind iiia doviedol po<l Karpdty 

•A nie z Mornvy. vzbudily iievoTii. Ja soin sioe svojii poludfiovoslovaiisku hypo- 
t«*»u Ion prardtjHKlobfiuH ozniiifil, ale z toho neiut^'letluje. /{^ soni nie presvedfieiif 
j o jej podstatnosli u^. teraz. Vim! mi je ona vyrhodistom u^. aj v ijrvy-ch od- 

^ delt-niach tejto prju*e. C'hceni, aby moji ritalelia vedcli aj dotiaT, ]>okiar budem 

■ niozl' podat lo^ieky •^hrnntr nfi»odvratiH'' il«'ivody za fm, ze prof. dr. Pasfnit'k 
vo svojoui soMte ..Slova<'i json-Ii .lihosU»van6", odtla<Vn<ini z XFIl. rot^nika 
..Voi»tniku Oesk^ akadeniie", ntjHjdvn'itil inojc iyttnia o mirofinosti :Slon\kot\ 
Pvd na til pod crate fiti u: imjmi 3[iUo8ichovH polndi'mcifslnnimikt'i hyputi'su, — n/c 



87 

uvadza tak^to meno rolf pri Krempachn: Za Raspuie (Sbor. Mus. 
Slen. z 1897, 37) a meno vrchu pri TribSi: Raspuce. Obyvatelia 
pravdepodobne vyslovuju Raspuce. Poliak by povedal: Rozp^ce = 
Rosponde, Malorus: Rozputije, t. j. rozcestie, vidz v „Slov. a ich 
reC" str. 77. Podobne MiSfk uvadza tak6to meno majetku medzi 
Velkou a Tatrami z r. 1308: Che^ena (= Cetena), a z r. 1264 
uvodi Slov. Let., XL, 196, pravdepodobne ten isty majetok tie2 
menom Che^ene. taiko by bolo nezbadat suvis medzi tymto me- 
nom a medzi srbskou formou na§ho terajSieho slova £e(ina, t. j. 
medzi srbskym slovom cetina = nadel an baumen (MikL Etym. 
pod Stet). 

24. §. Hradszky a Duli§koviC podavaju, ie prvymi slovenskymi 
osadami na spiSskom uzemi boly: Terscany (terra Nadost z 1258), 
TomaSovce (villa Thomasi hospitum Slavorum, u^ zanikla, z 1278), 
a Ilarhov (villa Sclav onica Gargou, z 128()), vidz v 3. §-e. Roky 
znamenaju, ^.e menovane osady sponiinajii sa v listinach z tych 
rokov. Osady mohly by byt hoc aj stoletiami starSie, ale z toho 
by nam jednak niC nebolo. ()8ady sa totiiS spominajii jako slovanske^ 
ale slovansk^ a slovensk^, to je nie jedno. Vyraz „slovansky" v sta- 



nie ttwju. Prof, dr Pastrnek napisal na Btr. 11—12. apomenut^ho soSitu: „Z t^chto 
a podobn^ch projevft jasne vyavitd, iak b\ spisovatel pfedstavuje pftvod Sloviikfi. 
Jest pfesvedc'en, ^-e 81ovaci jhou Msti oiioho ^lovansk^ho kmeiie, kter^ v VI. 
Htol. 8ed61 na dolnim Dunaji a zdby pak se rozsifil na jih a na zdpad. Na jib 
tAbli pfedkovd nyu^jMcb Bulharti, na zkpad predkov^ n^kdejSich Slovanft sedmi- 
hradflkV'ch a paunonskVcb a nejddle predkovc^ nynejsicb Slovincfl a Slovdkvi. 
Tak nale^.i Slovaci do ur^it^ skupiny jihoftlovansk^ch ndrodft a pHst^bovali ae 
do Hv^ch nynejsicb ftidel z jibu, tedv odjinud nei Cechov^ a Moravau^. Nej- 
bli2§i pfibuzni Slovakfi jsou pak n^kdejSi pannon§ti a sedmohradSti Slovan(§, 
kteH zahynali, l^pe fe^eno, dojin^cb inocn^jSich nfirodft se „vpili". Spisovatel 
fhei)ravi odknd into theorii rzal; my vSak ji dobre zndrne ze spisu Kopitara 
a Miklo&iche. Tato tbeorie zni podle pfesn^ formiilace Miklo.sicbovy takto: 
„Ze 8lovanflk^ch jazykft znaji naHaliamuA poli^tina s ka§ub§tinou a polab^tina, 
d^le slovSnStina („das Sloveni«cbe'*), t. j. jazyk on^cb Slovanft, kteH v VL 
Htoleti na lev^m bfehu dunajskdm usazeni byli a od Prokopia a Jornandesa 
se naz^vaji iy.Xa^TjVOt Sclaveni : z t6cb t4hla c&st pfes Dunaj na jib a obdriela 
po ndrodu Hunnfim a Turkfim pHbuzn^m nAzev Bulbarft ; jind (dAat) odst^bo- 
vala se na zApad a pronikla do norick^cb alp: jazyk tdcbto Slov^nfii („Blo- 
venen"), kter^ by se naz^vati mobl noriko-slov^nsk^m, ozna^uji jako novo- 
slovfinsk^ („neu8loveni8cb" ~ slovinak^); Mat uaidlila se v Pannonii a roz- 
Mrila ae pfes Dunaj na lipati Karpat: jazyk tScbto Slovfinti („81ovenen") 
u&zfv^ja staroslov^sky („altslovenisch*' = stary cirkevni jazyk slovnnsky), 
mobl by se naz^vati pannonsko-alov^nak^ ; ^st konednS zachovala svA sidia: 
jazyk t^to 6&8ii mtiie alouti dako-slov^nskj^m. VSecbna ^fi ndfedl slov^nStiay 
mda jeSt^ v historick^ dob5 blAsky no90v6" (Vergl. Gr. 1. * 1879, str. 23—34). 
Slovaky tu Miklosich WalovnS nejmenuje, av§ak mi. je patrnfi na mysli, kdyi 
rozdifuje sfdla paunonskfcb Slovdnft „pfes Dunaj na ilpati Karpat'', jak jsem 
jii dflve liyodem byl vyloiil. iVa teto theorii „trvd" nyni p, dr Ceambel, ne- 



38 

r;^ch listin&ch len vtedy smieme brat za .^slovensky^, ked sa to aj 
inak shoduje s okolnosfami. 

Ja sa nazdavam, ie nikdy nezmudrieme, jak budeme oiak&vat 
jasnosti od kronfk, a meuovite od objavujucich sa v nich slov 
nSlovansky'' a „Slovan'\ Na vychodnoslovenskom uzemi ani dnes 
nerozozn&vaju Poliakov alebo Rusov od Slovaka. V starych Casoch 
brali ich pod pochop „slavus'* a teraz ich berii vSetkych pod po- 
chop „t6t" alebo ,,Slovake". Ak chceme jasnejSie vldef do starej 
doby vychodnoslovenskeho uzemia, a, iiakoTko sa to teraz dd, prf- 
snejSie rozoziiavaf cleiiov slovanskej narodnosti v starej dobe, mu- 
sfine rozvinut mraven^iu pilnost, spoTahniit sa iia svoj dovtip, a 
dobyvaf svetla inynii cestAmi. 

Chcem tu v kratkosti na t6 cesty poukazaf. 

Z poruCenstva, pisan^ho r. 1273 spisskyiii prepoStom Moth- 
meroni, vyiiimam nnestne iiazvy z bezprostredii6ho okolia spiSsko- 
podhradskeho, iiienovite V/soka (teraz Hradisko, dedinka), L«(£ka 
(„Luchka", teraz LuCka, dedinka). Z nich videf, ie tu \\i vtedy 
byvali hotovi Slovaci a nie Poliaci, lebo latinsky pisatel bol by 
napfsai: V<?soka, Wosoka, Vo(«oka ati)., chciic napodobnit poFskii 



mt{je tnsenif ze jest v zdkhidech njvrdcena, a to celoii fadou roz|)rav, kter^iui 
bylo: 1. uileiite objasiUMio, if rla,sf cirkenn slorntMinif ncsln-^i hlednti v Fan- 
fumiiy nybrz cjiziti Mac'tlonii (srv. uvodenon ji^. r(>z])ravii Jagirovu Zur EiitAte- 
liuiigHgeRch. d. ksl. Sp. Wien, 19(K)); 2. zK^jine doki^ziino, ii^ jihonlovaimka 
iiilh'di tvoH doHud nepfetr^^it^, soiivislf fetoz, tak ie jinenovite neni Ize od- 
uoutati slovinStiim od n^re^i bulharsk.^ch (srv. poalednl v^klad Jagirovv v Arch. 
XX., 1898, 34 »!.); 3. vysvvtleno, '}!v neni ^^dn^ch spolehliv<'('h stop, kter6 
by naa oprtlvAovaly, pfedpokWdati zvla^tni „dako-8loven8k^" jazyk a kuien, 
nV'br* *o texty, kter(5 Miklosicb jestc r. lH8;j vydaval za ',dako* slovinsk^** 
(Uertcbicbte der Lautbezeicbnun^ iin Biilgari^cbeu, Wien, 1883) objevily S6 
jako bulharflk^ (srv. L. Miletii''. Hedniigradakite Bolgari, »Sotija 189ii a refer&t 
Konst. Jiredka v Arch. XX., 18HS, llf) si.). 4. Z rozprav dHve uvedeii^ob 
vynviti d&le, ie exintenoe Dtyak^ho zvM^tniho npannonHko-Hlovensk^ho'* JHiyka 
a'kinene neni nijak prok^^na a 5. jmenovite ze neni duvodu pro tvrzeni] it 
tento dvmneWf „pannan8ko-slovensky'^ kmen sahal kdy az k npati Tater 6ili ie 
zaiijimal uzemi nyni slorefiske {slordcke), Tu nehe Hci proste Ja trvdm nu 
tom*'y tu treba predevMm takorou dalekosdhlou a velikou thtorit ndlezitf odA- 
t^oduitif po pripade ukd:ati, ze udmitky proti ni uiin^ne^ nepluti, Toho spiso- 
vatel neHniy ba nctuH aniy ze srou ^hypoteau juzno-slouenskati" stavi na zd- 
kladech naprosto otresenych, Hm RpiAe Dychom o^kavali, ie anpoA na uifilm 
poli slovenftk^m podi f«ou8tavn< cmkaz sv^ „hypot^8y". Ale gpiso vatel od- 
Kazuje V 16 pMdine na i)r&oi budouol, nam pod^vd v t^to kapitole jen n^kolik 
dokladn, kter^ nJ*e podrobnt^ budou objafindny.** Prof, dr Pastmek nezachoval 
$a V tomto spore nestranne, a tak, ze by bol ihcel vecne prUpet k objasneniu 
otdikff: on ostal advokdtom ceskeho stanoviska. On na uHiloval, aby proti mne 
naladil ditatela nezbebldho v liter^rnycb veciach. Hovori : „8pi8ovatel nepravl, 
odkud Into teorii (=: jihoHlovan8kou*!) vz:d; my vAak ji dobfe zndnie ze spisA 
Kopitara a Miklo8iche." Z tejto vety jasne v^'svyt^ upodozrievanie, ie soin sa 



99 

yyslOYnosf ypsilonu, a bol by napfsal : Lonchka alebo Lunchka, ft 
ni^ Ltt£kal 

Ta m&me tedy ddkazy, 2e y XTTT. stoleti neuplatnovalo sa u2 
polski ^y"" a „§'' v okoK Spi§8k6ho Podhradia. 

y torn istom porufienstve spiSsk^ho prepodta Mothmera z r. 
1273 je tak^to ustanovenie: ^molendmum nostrum, quod est in 
Bidnich, donavimus sacerdotibus"" atd. Joz. Hradszky, ktory tp po- 
ruSenstYO z archivu spiSskej kapituly vybral a v dodatkoch ku 
svojmu spisu ,,Szepesvm. a mohacsi v6sz elStf" uverejnil, mysU, 
26 miestopisny nazov Ridnich odvodit treba z Riet = s&s, n&d, 
k&ka, 2e Ridnich ^egyatalaban mocs&ros vagy tiisk6s-bokros helyet 
jelent". Ale to meno istotne inakSie treba objasnif. Zo slova Eiet 
ned& sa odvodit Ridnich ani v nemeckej ani v madarskej re£i. 
Hradszky pripomfna, ie spomenuty mlyn a jeho okolie void sa 
ieraz ^Byhniceh'^. Sam sebou sa poniika vyklad: Slovansk^ meno 
Rybnik slovanskej re(^i pravdepodobne neznaly pisatel p(sal formou 
Rydnik. 

Tento vyklad je vefmi pravdepodobny, hlavne preto, ie ho 
potvrdzuje dosial iivuce meno dotyCn6ho miesta, hoc vo forme 



chcel cudzlm perlin okraSIovat, 2e som si OBvojil mySlieuku in^ho a ie aom ju 
vydd za avoju . . . Z mojich pr&c videt, zo vSetkf ch, ie mi je nie treba iny- 
^lienky kradnill!. Ked ja prejraem do Hvojej knizky cudzlii mySlleDku, ue^- 
budnem dolo2it, 6ia je. Prof. PuHtrnek, advokat ^enk^ho sVauoviska v re^enej 
ot&zke, ritaidc na citatelov, ktori len recen.sle fiitajd, vyslovil, ie je moja 
poludAovo-Blovanskd teoria totoiuil a odbuduutou teoriou Mikloaichovou, a, 
zastaDdc ai na toto v^chodiako, na.^iel dont priieiitosti, aby ma zavrdtil alebo 
pou6il — 80 atanoviaka Miklosichovej teorie. Ale aa inakSie majil veci a te6riou, 
Ktorii aom vyalovil ja, a h ton, ktoril vyalovil Mikloaich. Dfa ylaatnfch alov 
Paatmkov^c^, ktor^ aom bore uviedol, Mikloaicbova DoludAovo-slovanak^ te6ria 
zakladala aa na predpokladani, ie za prichodu Maaarov Slovania v Pannonii 
hovorili re6ou staroslorenskou, tou, ktoril zndme z pamiatok cirkevnoalovanakej 
TtH, a ie tl pannonakl Slovania aahali cez Dunaj ai na ilp&tie Karpatov. A na 
tejto tedrii, hovori Pastrnek, „trva nyni p. dr. Ozambel, nemqje tuSeni, ze je$t 
V zdcladech ryvrdcena.** Ak6 aa ntika z tobo naudenie pre ditatela, ktor^ len 
recenaie dita, ale knihy nie? Tak4: 1. Czambel tedriu poludfiovo-alovanakti 
ukradol od Mikloaicba, a 2. Czambel je tak^ nafvny literat, ie ukradol tedrio, 
ani netufiiac, ie je ui dnea v z&kladocb vyvrdten&I — Aby ditatel poznal pravda, 
mnal ai otyorit m6j apia, ktor^ prof. Paatrnek poaudzoval. V ^SlovAci a ich red"^ 
na sir. 51 - 61, rozpovedd aom, 6o treba vedel! o obldbenej u n^ praalovansk^ 
a 8taro8lwSn$k^ (t&to je totoinil a Mikloaichovou hypot&ou) hypot^e, a t^- 
mito vetami aom akondil: „Hypot^8a praslovenskd (Hodia — FiorinsW) ie 
prAve tak bez z4klada jako hypot^sa staroslovSnska (Hurban, V. Paaliny-T6th, 
Fr. V. Sasinek). Prvil je pilhym biijom ; druhd ierpd svcfj zivot hlavne zo glavo- 
hry „8loveti8ky — slovinsk*'. Z tobo videt jasne, £e som hypoiisu Miklosichavu, 
ktord sa zakladala na torn, ie v Fannonii a na Slovensku (cez Dunaj na upjS^ 
Karputop) lyval jedon ndrod, ktory hovoril reiou siaroslovSnskou (terajSou 
drkeTDosioTanskou), pri jei slovenskych Mdstanood^ zavrhol jako tah^ tkord 



zmehSenej: Rybnik — RybniCek. — A ak je ten vyklad pravdivyj 
niame druhy dokaz toho, 2e Slovania v SpiS. Podhradf ui v XIII. 
stoleti nevyslovovali „y" tak, ako Poliaci podnes; oiii vyslovovali 
fiist6 i (Ribnik), a nie il ani o ani e, tedy nie: Rubnik, Rc^'bnlk,- 
Rebnik, inaC by bol to meno testator Mothmer dfa poCutia dajako 
takto napfsal. 

Tomuto vykladu sa protivi to, Co Hradszky o reCenom rybnfku 
napisal na 17. str. svojho spisii „Szepesvar 6s korny^ke**. Tarii na- 
pfsal, ie reCeny ryljnik svoje teraj§ie meno RibniCek dostal od ryb- 
nlkov (z= halastavaktol !), ktor6 zaloiil Imrich de Szapolya v r. 
14G5 — 1487, ale po ktorych niet Ml ani stopy. Je moin6, 2e me- 
novany pan z rybnfka narobil ,,rybniCkov", (Hradszky ich viae 
spomina), ale toiito poznanikou nie je vlastne vyvr&ten6, ^e to 
miesto, o ktorom je reC, nemenovalo sa Ribnikom \\i v XIII. sto- 
letf. Neviem, Ci je to ten isty RybniCek, ktory spomina na uzeml 
spiSskom §t. MiSfk v Sbor. Mas. Slen. z lSi)7, 33. 

Za rozSirenost slovenCiny v Spi^i v XIII. stoleti na terajsich 
jej bldskoslovnych zAkladoch svedW ta okolnost, f.Q meno rieky i 
mesta Belej pfsava sa takto: ^Bela""^ a nie po polsky : liiala, (Vidz 



cerpd Si'oj zivot hlmme to slovohry fyslovenski) — aloi'rnsk^'. V pokrac^ovani, 
im atr. Gl— 65, spominam ]>oludftovo-8lovanakii hypot^'su Miklo»ichovu a citujem 
jej ^.iv^bo zastancu profcsHora Marefica, ale referujeni tarn jako literArny hi- 
Mtorik a nestariaui sa pohok tej hyjmiese. Ba naojiak, hovorlm v^slovire po 
horo uvedenfoh slovuch o slovohre ..slovensk^f — slovrnsk" takto (str. Gl): 
,.Hoc i neboli Da«<i preilkovia v takom pomcre k cirkevnej alovandine, jako 
8a to oz<va v iia^ej literatilre, je predsa moiiu'^ 2e boli k nej r hli^som pu- 
mere. nez sa to zdd si'icasnej /ilolotfii slovdnttkrj. (Tato ieli totii^. povaiuie za 
„5eftk;fch Slovakov".) Toto je nasa hj-pot^sa juinoftlovenskd. StarA cirkevna 
Movancina patrl ku gnippe juiiKcb HJovanftk^eh jazykov, a nie je vyludntd 
moznosff ic i nam sloiJendina porodne k hnluzi juinych slovanskych jazykov 

f\atrila. Pravdaze ireha tymto smerom este vela roboty vykonaf." ie soni o po- 
udfiovo-alovanskej h\i>otdfte Diimmlera, Miklosicba a Maretii'a len referentsky 
piaal, to videt na pr. *z toboto vypofiatia (na str. 62): „Dejopisci a jazykozpytci 
sn&Sajii sa v torn, ie na Morave v iiiSom smysle slova, v polno(5no-z^paanom 
Uborsku a v Zadunajsku jedon a ten inif slovansk^ narod b^'val v IX. stoleti 
po Kr. Ale ie jakf m nAre^im hovoril tento slovansk^ n^od, o torn sa inienky 
rozchodia. Nenieck^ dejopisec Dummler myslj, ie ten nfirod bol najbliiSfm 
pokrvnikom n^roda sloviosk^bo. Takto sm^'AIal i Miklosicb, a dosial takto 
sm^SIa jebo privrienec J. Maretir." Mienky in^eb soni nespomnel, ani svnju. — 
Prof. dr. Pafitrnek, vysloviac, ie som si osvojil Miklosicbovu teoriu, postdpil 
clalej, najprv mii zbaAbil a potom nii dal nau^fenie : „Spi80vatel ncmd jasneho 
poiutl teoriiy po kicrc sdhL Ve smyslu pfijatc teorie nemdl by se vAbec 
dovoldvati shod slorensko-srbskychy nfbri drzeii se SlocincUj najm^ ubersk^ch, 
a i)ak Bulharu, a dAle by muael hledati styky elovenskj'cb nilfe^i s onou lexi- 
kainl z^obou, ktera vnikla do jazyka luacfarsk^bo, po pHpad^ s tou zAsobou 
siovansk^cb iivlfi, kterd zacbovdny jsou v topogranck^cb n^vecb na ilzemi 
inadarakim. Toho vsak spisovatel necinV^ (Str. 23—24). — Ja som svoju po- 



41 

Hradszk6ho „Szepesvm. helys^gn.'*) Tento dokaz by sfce prestal, 
keby dakto vedel dokazaf, ie spifiskf Poliaci v XIII. veku nevyslo- 
vovali eSte hiaty m. biely. 

A ie na SpiSi nemohla byC poTska vrstva slab§ia nei, dale) na 
vychod, smie sa predpokladat, ie slovenCina v XIII. stoleti hotovji 
bola aj V SariSskej. Samo sebou sa rozumie, ie treba v tomto 
smere viae dokazov sohnat a uverejnif. To sa stane na svojom 
mieste, v IV. oddeleni tejto prace. 

25. §. Slovanskosti SpiSa velmi poSkodili pristahovavr^f sa 
Nemci. Slovanskost SpiSa v XIII. stoletf bola eSte bezsporiia, na to 
jest dost presvedfiivych dokazov. A sfce: 

Na SpiSi je dakolko Lomnic. 7je je meno Lomnica slovanskii, 
torn niet pochyby. I to je zname, 2e Nemci z takychto mien 
odsuvaju koncovu hlasku, v tomto pripade m. Lomnica vyslovujii 
Lomnic. Je velmi dole^ita vec, ie v XIII. stoletf vedia Lomnic 
Casta je este v listindch nenaruSena slovanska forma Lomnicii. 
^I^mnic'' sa vyskytuje r. I2><i^, 125)8 dvarazy; ,,Lumnic" r. 12Hr): 
„Lumpnic" r. 1285. Naproti tomu slovanska forma ,,Lomni(a" 



ludftovoftlovanskd te6riu celkom jasne vyslovil aj na viae iniestach knihy. Tak 
na pr. na atr. 75 ozijafiil soni jaane nielen pnrodmt ndrodnofif Sitn-dkor, ale aj 
prainefie, z ktorffch sn lepsie nrcii inuir, Nai)i8al som tarn: .,V 8lovt*n(5ine 
miime pravtlepodobne jtdinfi a puslvflni) ITdc (c posufmin revi tfivh obifraftfl'av 
iilora7iskychj ktori pred pvicliodum Mattaror v ierajsich hyraniach rnada rskffch 
bifrali a ktori sa rli<ili do umdarslra, Tento Vlxxi sa pravdepodobne tlobre 
bodi do z6mykov, ak^mi ie zavrenfi etymolotjia tisicich a tisicich miestni/ch, 
polnych aUT, ndzror a dialektickycU zvlaitnosti r severnffch krajuch reroreho 
uzemia madarskeho. Ja som o torn presredcefiy itz ternSy hoc soin leu iisi polo- 
vicit patricneho materidlii sobral, ze m Slordci v podsfafe ndrodnipii zlomkom 
alebo ndrodnf/mi zlomkami toho slovnnstva^ ktore sa pozvoTixe vtopilo do ndroda 
matlarskthoy A na atr. 85. : „TrvAm na torn, 2e sit Slovdci povodne ndrodtn/m 
zlomkmn alebo ndrodnymi zlomkami tych Slovanorj ktori byvah v Zaduna^iska, 
medzi Dunajom a Tison a ktorych (posledn^ch) Safdrik meniije bulharskymi 
Slovanmi." Rozdiel medzi tout o poludiiovoslovanskou teoriou a Miklo»icbovou 
je jasn^, a Niederle, posudzujtic flpis „81ovici a ich re6", aj vyslovne to za- 
znamenaly povediac: „Te8e tato neni ostatn^ novd, a vyslovena byla ponekad 
vjinem zaharveni u4 Dummlerem, Miklosichem, Mareti(^em a j.'' atd. (Ceak^ 
Cas. Hist. r. IX., 442). Miklosichovskii teoriu, jako videt bolo z tunajsicb 
uvedenfn, dla ktorej v Pannonii, na Morave a na Slovensku hovorilo sa po 
staroslovensky, nielen ie som neprijal, ale som ju roimo znvrhol. Medzi Mi- 
kloBLchovou te6riou poludAovoslovanskou a mojou je iba vonkaj§ia shoda, 
V mene. Vecne sd si celkom rozdieln^. Zemopisne pofahovala sa Miklo- 
sichova te6ria len na lizemie pannonsk^ a zdpadnoslovensk^ ; moja sa potabuie 
nielen na pannonskd, ale aj na dzemie medzi Tisou a Dunajom, a na cel(S 
slovensku lizemie, iedy eSte len aj na 8pomlnan<S tu v^'chodnoslovenskd ilzemie. 
Ui V tejto veci je podstatn^ rozdiel. Ndrodopisne Miklosichova teoria 
bola v^slovne pannonsko-slovenska tt reiou kmei^ay kiory hovoril po „cirkemo' 



42 

r. 1257, 1290, .Lompnica" r. 1293 dva razr, .Lumpnicm- r. 1285. 
Cela forma sloTan^ (asta je eSte aj v XIV. stoletf: LcHnnicm 
r. 1325 tri razv. Lumpnica r. 1315. XeskorSie prevladajii to Te- 
rejnyrh listinarh formy ..Lonmic^. 

2e r.ubicu nezalo2ili Xemci. toho dokazom je to. te jej slo- 
vaiiske nieno vyskytuje sa v naj>tar§ich listinach CastejSie net jej 
poneni6ene meno. Meno Lnhica Hradszky uvodi z r. 1299, 1269, 
1251; Lihica, z 121^4. 121*x. Fonem(^ene Luhir: z 1299 dva razy, 
1292. Cplne znem^na fonua Leihitz javf sa len neskor^ie. Podoba 
Libira j<^ pravdepodobne vlivom madarskym. LMc pre^lo pripodob- 
nenfni v Lihir a toto sa znovu poslovanCilo na Libira. 

Slovansko-narodnostny raz Spi^ v XIII. stoleti prejavuje sa 
vefmi prenikave pri pomenovaiii luesta Levo^e. 

Slovensk^ meno Leroca takouto podobou nevyskytuje sa v naj- 
st'irAich listinarh. L**vo6u vystavili Xemci po prvom odchode Ta- 
tarov z L'horska, povedzme r. 1245. a smeli by sme o(^kavaf. Ae 
sa onfi V prve <*asy ^istonemeckou fonnou objavuje v toho^^asovych 
listinjirh. Ale sa veci inaksie maju. Hradszky iSzepesvm. helysegn.) 

Aovnniiky" ^ iiupmti tomu moja sa opiersi o kniefiov<- zlomok poludAoTOAlovaiiakf 
:il«*l»n*o kme^iovi^ zloinkv poludftovoslovan^tk^ .< cyhrndtm ich neaknr^ifhn bfi:- 
^ifhit itrcfuw, nU » iir/'iti)»t Ftflii&nhn htho kmeiui, ktoru hnroril pit ^virkevno- 
^lifiiiii'^kif*^. Z toho k«^^ly iK*i»rf*J|mjat<' vidi, ie moja pohulfiovosloveiiska bypt>- 
t«'-:i nl.r*'ni in^nn )temd nir spofurnHtn ^ Mik/o.<irhonnt, Co sa l<*^e !"lovaii»klho 
obyvatv^lva v I'aDnoiiii a luedzi Diinaiom a Tisoii. tm tfnto ens ilm tn pora- 
:njriii za isti'^ if ptilrihf I: ptthuh'n.j<ini Slttrmiom. Vsetky hli^.sie iim>yania si 
|MHi«Tlijivaiii |»n- IV. (Mldelcnir tejto |»race. Mohol taiu byt jedou kmeA. mohlo 
irh tain l>yt viae Ja sbieram iiov^ data na obJaHiienit* tej otazky, n pret >, : npa- 
tmoHti, inri/Hlonf som ntii m: urritp srt,jn inienktt v tej vei'i. Ken pa ja tedy 
ilovoldvatii pri «vojej poludfiovoslovaDrtkej to<>rii alov z reW Srbov, HorvatoV 
alebo Sbivinrov, to robini z prirodzenebo predpokladania, *e ich mall aj bliiAi 
k luuii obyvatf^lia v Pannonii a miMlzi Dunajom a Tis^oii, ked icb majii dosiaT 
icrh duUi rtukiiieriovci poludfiovoalovanski ... — htstrnek uviedoi bol, £e je 
Mikbmicbova hypot^Ha poludAovoalovaDska — podvrdten&, ie hypot^u Florio- 
nk<5ho p(Hlvr&til sfiin fPastrnek), a posddenJm mojho ppinii „SI(>Viici a ich refi**, 
..podvr.til" aj moju poludAovoslovan^kii hypot^u — on sAin. T^to hromadn^ 
podvracania Hotva daco osoiia desk^mu stanoviaku v naAom spore. Nech podvr&ti 
blavnii a ptnl'itatnti dia*4tku mojbo npl.^u .^Slov^ci a icb re.r, objiaienti v blav&ch 
V. IX., V ktorfch je 7n;izorDen6 flkiitoi!^noHt, ie slovensk! spiaovatelia od pnra 
z^paMJli H taikoHtami, jak^ 8a im vyBk^-tovaly pri naudent desk^bo HpisovD^ho 
jazyka. 2e sa poatupue abliiovali k re*6i SYojbo ludu ai uznali potrebu toho, 
ie Ha pn; Hlovakov mu;*! pinat predria yo nlovenaky, lebo ani 5(X) rokov desk^ho 
vlivu neHtadilo, aby na nautili - red Hvojho vlaatndbo deak^bo kmefta. Po- 
divn^m HpoHobom prof, dr Paatrnek ani aa len nepokt&sil o podvrdtenie tejto 
pod-tatnej ^iastky Bpi^^u ^Slovaci a icb red", nspokojac sa podvracanfm 
veci. () k tor fen Hom na vyslovil silm, ie sd dosial nie dok&zan^, 
ale len pravdepodobni"*, a 2e k ich dokdzaniu treba je eSte 
vela roboty . . . 



43 

pod&va z XIII. stoletia iba raz nemeck^ meno Levofie, podobou 
Leuschau (z 1294), inokedy podAva formy: Leucha (1280, 1298, 
1271), Leucza (1280) popri Leuche (1280, 1284). T6to mena su 
yelmi pou6n6 pri posudenf jazykovych prev&h v okolf levotekom 

V stoletf Xin. Madarsky nazov LScse je nie vzaty z nemeck6ho 
Leuschau, lebo pominuc hl^koslovn^ Mkosti v prvej slabike podTa 
madar3k^ho hlaskoslovia bolo by sa v madar(5ine ujalo : Locso alebo 
L6c8o, ako na pr. v mene RichnJ z nem. Richnaw. Madarsky nazov 
L6cs« je z podoby Locsa, ktora v Xlll. stoleti viae raz sa eSte 
vyskytA ne2 L6cs<5 a ktora popri Ldcsc plietla sa e§te po stoletia 
jako rovnopravna s touto. V Locse sa pripodobilo uzk6 e k 6^ ta- 
k6to pripodobovanie tenkych samohlasok ku tenkym a uaopak je 

V roadar6ine obyCajn6. L6csa z LevoCa, 6 v prvej slabike je za 
^uppu evo, Slovensk6 meno latinskym pravopisom (Levocia) vy- 
skytuje sa po prvy raz r. 1604. Treba dolo2it, ie popri Leucha 
vyskytuju sa aj nazvy Lyucha (1292), Lyutscha (1299), podol)ne 
Lyuche (1284), Lywche (1263). 

Citatel je akiste zvedavy, preCo som tu hovoril dosledne o slo- 
vanskosti a nie o slovenskosti Spit^ v XIII. stoleti pretriasajuc 
najstarfiie znam6 formy miestnych nazvov Lomnica, Lubica, Levo^a. 
Preto, lebo t^to nazvy uvedenymi formami mohly by byf prave 
tak polske, jako slovenske. ich narodnosti treba jozhodniit suni- 
marne, t. j. so slovenskosti inych likazov tej doby treba zatvarat 
aj na ich slovenskosf. Vhodnym prikladom slovensk^ho vlivu v XIII. 
a XIV. stoleti zdajii sa byt na pr. tak^ osobne mena, jako Lacko, 
Vitko, Slavko, Levko atp. Medzi zomianskymi statkarmi spiSskymi 
spomina Hradszky (Szepesvni. a moh. v. elott. Str. 6*). a tW.) aj 
mena Lack (z r. i;)41) a Vitk (z r. 1253). Ony moiu byt len 
skratkami zo slovenskych mien LackOy VifJco, utvorenymi na sposob 
bei^ych skratkov z latinsk6ho: Mark z Marc-us. 2e je liack = 
Laszlo, to sam Hradszky poznamenava ; ie je Vitk zz Vft, to poznat 
zo starSich n&zvov obce Vitkoviec, menovite z ndzvu: Vithfalva 
z r. 1393, vidz Hradszkfiho „Szepesv. helys^gnevei", str. 76. 

26. §. Z pozdejdej doby, ked Jiskrovci ui dlh§( Has pobudli 
na iizemf vychodnoslovenskom, da sa pri priezvisk4ch domorodych 
statkarov jasne zistit vliv Ceskej kultury. Miesto latinskej formy: 
de Abrah&mfalva, alebo miesto madarskej : Abrah&mfalvi, po&ili svoje 
priezvisk4 pfsat takto: Abrahamovsky. Zo Spi^ daju sa tak6 slo- 



44 

vansk^ priezviska zistit iba z druhej polovice XVI. stoletia, tu 
pravda len z praineiiov doteraz prfstupnych, meuovite z ^Meno- 
slovu na(l:^upanov a uradskych Malej stolice spiSskej", uverejnen^ho 
V Hradszk^ho „A szepesi tizlandzsasok sz^ke v. a kisvarmegye", 
na str. 1<>4. a nasi. 

Tak6 priezviska, utvoren6 sjyi^skymi zemanmi od slovenskych 
mien spisskych obcf, su nasledujuce: Abrahamovszky (Abrahomovce), 
Drdveczky (Dravce), Mahalovszky (Mahalovce). Niektor^ famflie 
iiiily V tej dobe zamienave raz slovanskych, druhy raz madarskych 
foriem, na dokaz. ie vtedy nebolo ani v zarodku takych narod- 
nostnych trenic, ak^ sa zjavujii za naSich dni. Taka famflia je: 
l^ewkoczy — Lewkovszky (Levkovce). Priezviska. tak tvoren^ po 
madarsky, zjavuju sa iii aj v star§ej dobe : Csontofalvi (Csontfalu — 
CenCice) v r. 1503; Edusfalvi (Iladusfalu, za stara: Edisfalva a 
Kdustornya, dFa Hradszkeho ..Szepesvra. helys6j;n." str. 30) z 1004: 
Pikfalvi (Piklalu. Pikovce) z .144^). S iizeniia sariSskej stolice su 
este starsie: Berzeviczy (Rerzevicze, Brezovica) z 1411: Rozgonyi 
(Koz^'ony, Rozhanovce) z 1437. Samo sebou sa rozumie, '},e kon- 
sckvencie, plynu<*e z tyrhto udajov, opodstatiiene su len tak, ak 
su i)ri(»zviskA v hore spomenutoni nienoslove spravne, historicky 
vernc i)odane. Pri priezvisku Berzeviczy je n«ipadne, ^,e jo pfsane 
s ..y* -oni ua konci. Z Abaujskej uvodi sa tarn aj priezvisko zo 
\1V. stoletia: Perenyi (Pereny) z 134r>. — Priezviska, tvorene 
koncovkou -sky pri^itujeni reskeniu vlivu, lebo sa objavujii len po 
pn'chode C'e<hov na vychodnoslovenske uzeniie. Po priklade Ma- 
darov Slovjici si ich niohli u^ davnejsie uviesf, a predsa to ne- 
urobili. — r Poliakov po^^aly sa vraj priezviska na -skt) s konooni 
XV. veku: ..Ii. 1406 zapadl wyrok sejniowy, ze dobr ziemskich nie 
wolno kupovaC: tylko szlachcie. Odtqd j?li si^ pisaO, z dobr posia- 
dauyrh, zakoi'iczujijc nazwy na -ski i -cki'*. (Morawski, S}|de(Tzyzna. 
II., Krakow ISiif), str. 3()4.) 

27. ?$. Z:i iste sa moj^e pova^ovaf, ite sa mnohi Cesi usadili 
na uzemi vychodnoslovenskoni zponiedzi tych, ktori dosli s Jiskrovci. 
DFa Hradszkeho spisu ,,A szep. tizlandzs. szeke" (str. 105) v rokoch 
144s — \4i\2 kastellanom spisskym a namestnym nad^upanoni Malej 
stolice spisskej bol Mikulas Berchal alebo Wrczal de Dobra. A dTa 
toho isteho spisu (str. 2(1) v dobe od 20. jula do S. sept. r. 1450 
ziifah^ branili sa Ceskf bratri v zamku Keimarskom pod vodcov- 



45 

stvom Brcala de Bartos (bartosi Brcal vez6rletc alatt). Ani sa iieda 
novidef shodu niedzi meiiami Ihral a Wrc^fd (Berchal), mcdzi 
luenoin Ceskeho vodcu a iiiedzi nieiioiii naiuestiu'ho iiadzupaiia Malej 
stolice spi^skej. Hoc to boly dve rozne osoby, jako o torn svedCia 
pradikaty, ale boli Cesi. Cech dostal sa ai za namestiieho iiad- 
2upana. 

2H. 5<. Ci pobudnutie Cechov na vychodiioslovenskoni uzeuii 
vlivalo na o2ivenie slovaiiskej uarodiiosti v cirkevnych veciavh, 
torn nemanie bezpe^nych iidajov. Mame sice zloniok kaziie z roku 
1471 — 14S4, V ktoroin sa nepodvratnc zra(Ma stopy vychodnej slo- 
ven^Jny, ale ta kazen pisaua bola pravdepodobue pre nioravsku a 
nie pre vychodnoslovenskii cirkov, a preto ani ju nemo^enie brat 
do uvahy pri posudzovani vychodnoslovenskych pomerov.*) Vobec 
niC ist6ho nemame zo star^^ej doby, Co sa tyCe slovenskej red 

V cirkvi. Hradszky hovori sice, ie sa \ii v XIII. stoleti kazalo 

V katolfckych kostoloch po slovensky, ale svoju domnienku niCini 
nepodporuje.**) Do ev. cirkvi na Spi§i poCali prijimaf nemecku 
rei a suCasne slovensku ai od r. 1656.***) 



*) Pod n^vom „Zlomok k^ne z r. 1471- -1484" zname v ftlovenskej 
npiflbe takii jazykovii pamiatku, ktorej povodcom bol katolfcky duchovn^, a 
Hice HpiAiak. Tfito pamiatka inA cenu iba pre histdriu slovensk^ho jazyka, ale 
pre poftiidenie narodnoHtn<'cb pomerov Hi)is8k<'ch ueniA nijakej ceny, ani v fA- 
vote cirkevnom osobite. Tiito pamiatku podal, v ilplnom zneiii, p6vodn<'m 
pravopiHom, Alojs MuUer v Jagicovom ,, Archive" (L sv., str. 617 — G'JO) podTa 
p6vodiny, ktord sa nachodi v olomijckej c. k. knihovni pod zn. MScr 3, 5, 8. — 
J. J., posudzujilch I. svazok „Archivu" v f'MC*' (1876, 577—578) i)odal zo zlomku 
men.^i zlomok a to obvyklV^m pravopisom a teiito odtbiril Sasinek vo svojom 
81ov. lietopise, IFI, 212 213. — J. J. «i\di, ^^e i)i«atcrom nikopiHii bol kartu- 
8iAflora V Dolanoch pri Olomuci a Sawinek, hTadiac mi ziRtend znaky spi>itiny 

V rukopi«e, doloiil, 4e sa azda dosUd ta z daktordho kartiinianHkeho kldstora 
na HpiSi. O torn nem6?.e bv£ ])ochvby, ie pisateT bol Slovak wpiSskV' a nie 
Poliak (]>isal nemoi^w v 1. os i)rtt. o.>, ale 4e rukopis na^iel sa na Morave a 
ie nenie ist^*, r*i ta k^zefi j)ripravovana bola pre spiSskil cirkev alebo pre mo- 
ravakii, nemoieme ju brat v iivahu pri j)o«u(lzovani nitrodnostnV'ch a rer*ov<'ch 
pomerov na Spifii. 

**) PfSuc o ,,Brat8tve XXIV kraTovskVTh plebanov" a zi«tiac, ze uz 

V XIU. stoleti mali svoje stanovy, podot<'ka, 4e ilradujilcou ret'ou Bratstva 
bola ret' latinaka, Bohosluiby odb<valy sa po latinsky, ale kAzne, podia toho, 
jakej ret'i bolo obyvatefstvo, alebo po nemecky alebo po slovens/:}/. (A XXIV 
kir. ]A6h, testv., str. 61.) 

***) HradHzky uvodi udaje, dFa ktorych poluteranvend cirkvi na Spisj 
r. 1656 poCaly uvadzat do svojich konlolov nemecky jazyk, a tato novota wi 



4t 

2&. i. 'A\ff>mfi\ri ne*IoTatt.*kyrh Girodao«sti vTch«>lii«IoTenskeho 
►i/^TTiiA ^r^xA "fioin^-n^ii NViii* ov i MaiLirov. NVmoi su •!•>?< pozdnl 
pr;*'AhovaIi i. a df-jiny irh ninaj-ieh'^ {*)r>>tu -u •i»>stdCo^ne zname 
'# *lo-"r*.*kfrj -j»i.-ti^. Inafcie 2a m<i ve«: 5 Mailarmi. Na vychodno- 
>lo'#PTi-kori2 ti/^mi iiJtVjni. a oti nefao na (N>IniX*. vi>QkoDCi>m niet 
rriarfar-:k}« h 'U-iiin a •l'>vf-D-ki :*piv>vatt?Iia. zatvamjui: ? pritomnosti 
fiA luixwufyi^t. Ui>>Iia. i^ •'/» un rr^euom *t2'^mi r-VWr i«tX:«iy ani n<- 
Wo. ^ #r/ tafo ot4/ku ^ npsniiPiue pre^myknuf. Tu sa musia do- 
l<r/ir*^ /javy ukh-1'itt: obja^nit. « 

:>;, i. Na vyrhodDO?*IoveDskom uzenii. hlavne na ii^k^m. je 
vrTa (ifrdiij. ktorf^ uz v •itarej dohe objavuju sa maifarskymi menaiui. 
Najvia'- irh je v abaujskej stolid. Tu luame u2 z r. 1143 zresf 
o oUi SzejJnk. v li.siinai-h -Cipli>c". na jazyku teraj^ieho jej oby- 
^atirNtva Si/flak, vidz Slov. I.et. V.. 3«'.>5., oil. Siplak je Cista de- 
dina -^lovenska: i^itat^;! najde tu rec^oTu ukaiku z nej. V tomto okolf 
{'• vfifa ••lovi'ii.skyrh dedin. ktore uemaju sloveuskeho mena. napr.: 
T«'Jkf-^ ^in. Tok<''.s). .\ranidka (ni. Aranyidka). Contusfala im. C'sontos- 
falva), i't^jA (ni. Oecsei, (iinov (ni. TiOnynK Ki^ida (ni. Kisida). 
MindHZ'*nt (in. Kok-so-niindszent), 2ebeS (ni. Zsebes). Oi boly p6- 
vodne riiadarsk^ a »a p<isloven^ily? Moie by(, ie je tak. Ved v abaqj- 
sk<?j Hfolirj. blfzkn ku sjionienutyni oliciam sloveuskynu mame i 
dokurrH*ntarny prfklad tak^ho hromadneho oduarodnenia obci, ale 

V tomto pripade obci |K>vodne nemeckych v prospech niadarakej 
iiArodnosti. A sire: Z ..KeKestrum de Varad- 1201— 123o vypisal 
Janivsky is SIov. Let. V., str. 313): ^Uosti kraTovnej zo iupy 
Nov/'ho hradu lAbaujvarj. t. j. Nemci z 10 osiid, ktore sH menuju : 
Felneinet. ( Tizepneniet, Olu^nemet (= Alyn^met). Puruen (= Pe- 
r^^'iiv). tfunry (== (ionrz). L'ruzca (= (Jonc Ruska). Uigl (:= Visoly). 
K^yhazasuisl, ViMit (-=. K6ked). Dubycia (= Dobsa). Vi^ul sam6 
tiiiidar. osady v Abauj.skej." Z takychto a podobnych prfpadov, 
akych je v I'horsku dosf, odvodil som svoje poznanie, vyslovenfe 

V HpiHe ..Slovurj a ich reC"*, na str. 103 — 104, ktor^» znie takto: 
^/ poziiania ... a preskuiiiania topo^Tatick^ho niaterialu . . . dozrelo 

r<v\\\i' iijiilii vn v^Hk<'(r)i p<)Iiit4*rHiiren<'rh rirkvai'h. Pre nlovensk^. obyvatelHtvo 
7jivi#*r||y KU slnmixkr tmhn^lnzhij. Zpomedzi cirkvi sloveiiRkych, ktor^ patrily 
r|o HralMtvii, ilui jcilim z.oMtHln liitenhiMkcm : Svabovoe. Ontutn^ wi navrMily 
«|i» kill, rirkvi 11 prljiily rvv latiiihkn. iVolluirhy, Odoriii, JStvartek, HrabuMce, 
ll«rikovci' Hlcf.). (A XXIV. kir. pl^b. te»tv., ntr. 62. J 



47 

V mojej du§i presvedCenie, ie sa obydlenie Uhorska za prfchodu 
MaJarov cele inak§ie stalo, nei to vykladaju kronikari a po nich 
vSetci historici, d inadarski ci slovenskf ... Na uzenii, o ktorom 
tu rozpravara, istotue byvali Madari a Slovania mie^ani so sehou: 
kde boU Madari siltiej^i, tarn prirodzenym poriadkom veci podtahli 
ich etnografickej sUe Slovania^ a kde holi Slovania silnej^i, tarn sa 
Madari poslaoanciW atd. Aj Nemci hore vypoCitanych obcf pod- 
Fahli tomuto prirodn6rau zakouu; tym istejSie, lebo ni madarsk6 
men4 tych obci preukazuju, ie bolo v nich obyvaterstvo mie^n6: 
nemeck^ i madarsk^. V Siplaku a v ostatnych dedin&ch jeho okolia, 
ktor6 maju madarsk6 mena, mohlo byf obyvaterstvo mie§an6: ma- 
darsk6 i slovenskf. A SlovAci preva2ili v obciach, lebo boli sil- 
nejSf . . . 

31. §. Prejdime do SariSskej. Uvaime listinu z XIII. stoletia, 
ktoni z Mon. Hung. Hist., VHI., 4 uvodf Sas. Let. (IV. 285). 

.,R. 1261. Stefan, mladSf krdl, daroval istu zem v okoif Soo- 
uaru, kde je zalo2eny chrani sv. kr. Vladislava, grofovi Echy a 
rozk&zal ho uviest skrze Tecusa, 2upana §ari§sk^ho. Hranice tej zeme 
po(!ali vychodne na moste rieky Taarcha a tiahly k Scylospotoku, 
odtial k studni Burcut, odtial dolinou na Tavo tiahly k vrchu, kde 
ju4nc boly tri kri2om oznaCen6 buky ; odtial tiahly do doliny Ereus- 
potok: odtial hore k ceste, ktora severne viedla k dvoni starym 
kopcom ; odtial vedFa lesa vfftkom vychodne k iriedlu Toph a riekou 
Toplo tiahly dolu dolinou k rieke Taarcha a ton riekou k pristavu 
pod mlynom Michala ; odtial preiSly k vychodu na cestu, ktora ide 
trochu lukou a vstupuje do mlaky (Malaca), prez ktoru i§lo sa 
k rieke Scukcha^ ktora pad4 do Taarchy, aj^ k horespomenut^mu 
mostu." 

Tu ^(tame miestopisn^ nazvy jako Soouar zz Sovar, Taarcha = 
Tarca, Scylospotok, Ereuspotok, Meno Burcut tu vypu^tam, o torn 
mam svoj vlastny nazor, ktory podam na svojom mieste. Sovar 
dosiaf menuju Slovaci po madarsky, a sice: Somvar; om je na- 
hradou za dlh6 6 jako v niene Nowgrad ni. NJgrad, v slove lowgos 
m. Ir>g6s (16) atp. Niederle (..N&rodopisna luapa uherskych Slovakfi" ; 
Praha 1903; kde neuvadzam spis pri Niederleniu, vsade rozuniej 
tiito .jnapu'*), menuje Somcar: Stand, to je pravda, ale nine tak 
povedali v Sonivari a v jeho okoli, ite .juchto nehutori ..Slana".** 

V najbli^Som susedstve so Sonivaroni leiia obce Kelemei a Sebes. 



48 

Obidvo t6to obce sii bez slovensk6ho niena. Co sa ty^e Som- 
varu, podotykam. in sa liradne iiieiiujc Totsovur, ale teiito nazov 
je nio |)rili§ stary, c'o vidof aj / toho, ie v uvedeiiej listiiie z Xin. 
stoletia iieiiia toho privlastku. Zo sameho privlastku ^.inagyar'' 
alebo „t6t" iiesniie sa iiikdy s istotou zatvarat na p6v()dii6 obyva- 
toFstvo. Ten privlastok niohol sa vyviiuU inakSie. Tak nesmieme 
zatvarat ani na povodne obyvateFstvo sloveiiske ftomvaru preto, ie 
sa vohi uradiie : Tdfsovdr. Pri rozhodovani treba xwixiit aj in6 okol- 
liosti. i^iC jaka obozretnosf je tu potrebua, o toiii svedCi na pr. to, 
;.e na polnoc od Soinvaru jest Totraszlavica a Ma^yarraszlavica, ale 
— V obidvoch si'i Slovaci. 

Majiic oWad na to. ie v sponienutej listine vymedzuju sa aj 
hranice niadarskynii miestnymi nazvanii (Scylospotok, Ereuspotok), 
daloj ie obce Somvar, Kelemes, Sebes neniaju dosial slovensk^ho 
nazvii, smie sa zatvarat, ie na tomto priestore osadili sa povodue 
aj Madari, ktori sa poslovenCili. 

Osady s takymi madarskymi menami, ktor6 preSly aj do slo- 
vansk^ho obyvatelstva, nie su v Sari^skej prilis zriedkav6. Uvodfm 
z toplianskeho okresu take, o niadarskosti ktorych sa neda pochy- 
bovat, ale dopusfani, ^e sii nie z najst^rsej doby: Korosfft = Ke- 
restvej, Nadfo :=: Nadfej, Fias = Fija§, (lyorgyos = DzurdzoS, Ma- 
tyaska = Mafa§ka. .V^etky teto osady majii po nnilo du§i, iba.Ke- 
r(»stvej nisi .-JOf), Nadfej len 72, z Coho sa smie zatviraf na ich 
niladsi povod. V KoreStveji byvajii poslovenCeni Rusi, v Nadfeji 
Slovaci. Korabinszky niii v svojoni Lexicone (178<>): Nadfo, ale 
Korosfa. 

.le velnii pozoriihodna vec, ^e nieno sarisskej rieky Torisy 
ol)javuie sa u^. v najstarsich listinach, i v nvedenej hore, podobou 
jej torajSieho niadarskeho niena Tdrra. 

O toni u^. bola rec!', ie slovensk6 nieno ^arisskeho zauiku, od 
ktoreho sa nazvala stolica. zda sii sved^^it proti niadarskosti niena 
..Saros" (vysL: Saros). Z hlaskoslovnych pravidiel vychodnosloven- 
skej reci a slovenskej reCi neda sa toti2 odovodnit priemena ma- 
darskej forniy ..Saros" na slovensku forinu ^Sar/s". Ale by bol 
strannyin, keby tii zainl&il, >^e niena hoiiov niesteC^ka Velk^ho Sa- 
risa, nad ktoryni sa vznasiiju srucaniny zanikii sarisskeho. zdajii S4i 
dovodit, /e V bezprostnMliioni okoli zanikii ;.ili Madari. V niesteCku 
V(»rkoiii Sari>i zuaju popri iiiych aj tak«Ho nazvy honov: Fejde- 
Icnika (tera/ vyslovuju: Fedclenka), Kovacshegy (teraz: KovaCheda), 



49 

Hossziir^t (teraz: Husoser), CikoS, Biko§ (vari: Bika§V), Kaiiiis a, 
Coho si dobre vSimni, — Saro§potok! T^to mena som si zaznaCil od 
iniestnych obyvatelov r. 1898/ 

32. §. Jozef Hradszky (A XXIV kiralyi pl6banos testv6rlilete 
atd. Miskolc 1895, str. 31) spomfnajiic, it nemecki prisfahovalci 
za Casu Gejzu II. (1141 — 1161) viae ne^ pravdepodobne priviedli 
so sebou na Spi§ aj svojich vlastnych uemeckych knazov, lebo 
takych knazov potrebovali, ktorf v ich materinskej reCi mohli 
vybaviivat svoje duchovnfcke povinnosti, vyslovil sa takto: akkori- 
ban ugyanis a Szepess^gnek csak magyar es szldv nenizetisegii lakoi 
voUak, t. j. ie vtedy na SpiSi byvali iba Madari a Slovania. To 
sa potahuje na dobu 1141 — 1161. DTa Hradszk^ho prvy raz vy- 
slovne spominaju sa Madari na Spi§i iba v listine z 1280.*) A vo 
svojom spise „Szepesvm. helys6gn.'* (str. 16) pomenoval aj kraj, 
V ktorom sa prvi Madari hroniadne usadili, a sice pomenoval ho 
na zaklade listiny, ktora sa opatruje v archive mesta Popradu 
pod C. 1. 

Dla tej listiny osadili sa boli Madari na pravo od rieky Po- 
pradu a2 po §6ivnik. Ich lizemie raenuje sa v listine ,,sz6k"-oin**) 



*) „A magyarokat a Szepess^geu Iegel6szoi egyik 1280 ^vi tizedszerzo- 
d^ai okniAny emliti. Id^zett okmdnyban viUgosau mondatik: ,,Sicut Hungari 
et Sclavi suas erogant Decimas in toto territorio ScepuHiensi." (Fejdr cod., V., 
3., 41.). Ezen oklev^lbol kitfinik, hogy egykor a szMvok, iK^'nietek ^s latino- 
kon (I) kiviil magyarok is laktak a Szepcfw^gen. (Hradftzk>'. A XXIV kir. 
pl^b. testv., fltr. 323.) 

**) „Megy6nk multjAnak mezejY.ii tett legnagyobb kutatasokbol ... be- 
bizonyult, hogy a Szepesfl^g egyik r^sz^t nuigyarok laktak. Poprdd vdrosa 
lev^Mrdnak 1. rz. okmAnya szerint bi;5onyo8, hogy a Pojiriid folyo jobb partjan 
fekv6 teriilet eg^szen S^ivnikig „Sz<^k"-nek hivatott a magyarok Altai volt be- 
n^pe8it\e. Ezen mr.gyar telepitv^ny azonban a tatarl>etor^a kovetkezt6ben 
annyira gyengiilt, hogy k^sfibb csjikis a „X MndzwiMok keriiletet^re" szorit- 
kozott, mig a tobbi flresen maradt r^sz^be a ftzl^ivok telei>edtek le." Hradszky 
J. Szepesvm. helysdgn. 16). — Mad. „szdk" znamena ,,8AroH, i)08viinyos helyet" 
z: blatnd, moSarifttd miesto, vidz v Ethnographii" z 1890 stranu 355. V torn 
v^zname je „8zdk" ^astd v fltar<'ch listinAch. Tam sa uvodi aj z Liptova pripad : 
Zeek-pAtak, §t. Misik uvodi so apifiskdho lizemia: Zeek i Zlathwyna (z: Slatvin) 
z listiny z r. 1545. (Sbor. Mus. Slen. 1897, 229); Hradszky (Szepesvm. hely- 
s^n. 78) uvodi z r. 1463 : Zeekfalva ii. Slatvin. To sa potvrdzuje 8kutoi?u<'m 
stavom veci, „slatina" (p6vodne slaud zem) je dFa Kottovho Slovnika: misto 
baHnatd, zvliU*td, kde se raSelina dob<vit, a ,.alatvina" =z louka na slatinach, 
SloTenskA re& 4 



50 

Tito prvi MaJari iia SpiAi vermi vraj oslabll iiAsledkoni taUrskeho 
vtrhnutia, tak ^e sa neskor§ie iba na obvod „X kopijnfkov" obme- 
d/ovali a na ostatku prazdneho priestoru osadili sa boli Slovania. 

SkutoCuost lias o torn pou(^uje, ie na spomenutom iizemf niet 
teraz Madarov, ba ie dedfn madarskych niet na celom uzemi spiS- 
skoni. Ale nam ide o po«nanie narodnostnjVh pomerov na uzemi 
spiSskej stolice v prvych stoletiach kraTovstva uhorsk^ho a o zi- 
stenie toho, ^.i tarn boli Madari, ci nic. Ak chceme objasnit mi- 
nulost vychodnych Slovakov, musfme jiisnc videf do davnovekosti. 
Ak chceme pripustif, a pravdepodobne musime to pripustif, ie sa 
vychodni Sloviici od nevychodnych uplne oddelone a samostatne 
rozvijali, tak musime aj to vedet posiidit, Ci a jako im bolo mo2n^ 
bezprostredne brat do svojej reti Specialnosti madarsk6, jakymi su 
..valal", .,falat", ..orsacky" atp., o jakych malo vieme alebo zhola 
iM nevieme v nevychodnej reCi slovenskej. 

Ked sa dobre rozhradime v XIII. stoleti, budeme mozt daCo 
povedat aj o spisskych Madaroch XIII. stoletia. Tfto Madari patrili 
dia Hradszkeho do okresu spisskych desaf kopijnfkov Ci do Malej 
stolice spisskej. 

Hradszky (.,A szepesi tizlandzsasok szeke", str. 104 — 17G) po- 
dava menoslov nad^upaiiov a inych liradskych Malej stolice spisskej 
z doby 1240 — 1802, sostaveny zo zapisnic Malej stolice spiSskej, 
zachovanych v archive spisskej stolice. V dobe 1240 — 1300 su tam 
teto osoby: Arnold, nad^.upan okolo r. 1240; Bald (Balduin), ko- 
niorsky }j:r6f a naditupan v r. 1292 — 1300; Detrilc^ nad^upan zvo- 
lenskv a spissky v r. 12r)()— 1262; Elias (Hradszky pise: filias), 
sasky grof a spissky nadi^.upan : Istrdn (ale jako je pisane to meno 
V povodineV), spissky kastellan a nadiupan v r. 1202 — 1263; Kiud 
al(»l>o KhIuvz, spissky kastellan a naditupan r. 1284: Ldszlo^ nad- 
2upan V r. 1278 — 12K2: Lorinc, nadiupan r. 1273; 3IiMly, nad- 
2upan V r. 1263—1273: Mays (Mozes), spis. kastellan a nadiupan 
r. 1275. 

Zpomedzi tu uvedenych mien su bez odporu nemeck6 : Arnold, 
Bald, Detrik a vari aj Moys, ak toto meno ben^me za skraten6 

MoorwieHi*. ..Shitiiur' je 'An&m6 slovo nj ii poludftajSich Slovaiiov, jile v p6vod- 
nej5(un v<zimmo. Karadzic pise o ftoin vo svojoni slovniku: ,,0(^6 izvire ili 
pi^^ti vodn slaini ili nakisela, to dolazi stoka i li^.e, i ])0 tome se mnoga Bela 
tako zovu" . . . 



51 

krstn6 meiio z nein. Mois-es a iiie z gr6ckoslovaiisk6ho Mojs-ej alebo 
prave z latinskoslovansk^ho Mojs-i4. Z krstnych mien filias, Istvdn, 
Laszlo, LSrinc, Mihaly preto sa iieda ni^. zatvarat, lebo su plsaii6 
novovekym madarskym pravopisom, a Kuzel-Kulucz mal byf Kun. 
Ak t6to osoby, postaven6 v ^elo Malej stolice spi^skej, obydlenej 
dla Hradsk6ho Madarmi, svojimi osobami spolu narodnostny cha- 
rakter svojho obyvatelstva predstavovali, tak to obyvaterstvo ne- 
mohlo byf Cfre madarske, Dla uvedenych mien mohli by sme vobec 
aj pochybovaf o tom, ie v Malej stolici spisskej byvali Madari. 
Ale su in6 stopy, ktor^ nam ka^u verif, ^e v Malej stolici spiSskej 
museli by vat u2 v XUI. stoleti Madari. 

Ked sa preberame sbierkou miestopisnych mien stolice spiSskej, 
ktoru podal Hradszky v ,,Szepesvm. helysegn.", zbadame velmi Casty 
zjav, 2e su madarsk6 mena tvoren^ : z prvotnych podob slovanskych. 
Najdeme tarn madarske mena : Baldoc, Beharoc, Brutoc, Bugloc atp. 
a znalec na piTV pohlad vidi, ^e sii madarske formy tvoren^ zo 
starSfch i teraz iiviicich slovanskych: Baldovce, Beharovce, Bru- 
tovce, Buglovce. Z 25. S-u sme videli, ^e v XIII. stoletf bol e^te 
na SpiSi silny slovansky vliv, Co sa tyCe miestopisnych nazvov . . . 

Vychodiac z tohoto poznania, musime uznaf. 2e na lizemi ..Malej 
stolice spisskej" wH. ani v najstarsej dovidenej dobe nedd sa zistit 
podobny vliv slovansky. Najst^rSia listina, ktora nam podjiva ndzvy 
obcf z Malej stolice spisskej, je z r. 1280. Z nej vy^'ital Hradszky 
t6to nazvy: Betlenfalva, Csontfalva, Miklosfalva a Lokfalva. Su to 
n&zvy Ciste madarske, ktor6 Co do tvorenia nemajii niC spoloCn6ho 
so znamymi slovanskymi nazvy tych ohcl: Botranovce, Cencice, 
MikluSovce, Levkovce. 

■Zistiac takto na recenom uzemi vliv madarsky v XIII. stoletf, 
pre upln6 a dokonal^ poznanie vecf dokladam, ie sa tym nepod- 
vracia mo2nos£, ie medzi statkdrmi ,,Malej stolice spisskej" \\i 
V najstarSej dobe aj Slovania boli. U2 aj zpomedzi §tyroch zaklada- 
telov uvedenych obci je jedon slovanskeho povodu. Meno Lok je 
totii pisavan6 formou: Leivk, a obec formou: Lewkfalva (Vidz 
Hradszk6ho ,,Szepesvm. helys6gn. 48.) ; ie Hradszky nespravne Cftal 
Lewk za LOk, o tom nas pouCuje slovansk^ meno tej obce: Lev- 
kovce^ ktor6 sa mohlo utvorif jedine z mena Levko (z Lok by bolo : 
Eekovce!). Hradszky uvodf to meno (tie2 tam) aj takto pisan^ 
Levk: Levk aj Lewk uvodi z r. 1280, tedy z toho ist(^ho roku, 
z ktor^ho Uikfalva. 

4* 



52 

Slovauske iiazvy reCeiiych obcf vyskytujii sa len stoletiami 
iieskor§ie . . . 

Treba je tedy dopustif, iSe na uzemi Malej stolice spiSskej 
byvali ni vermi davuo Madari, v XIII. stoleti ich obce raaly eSte 
len madarske mena, ale Madari, siic tu v nienSine v srovuaui so 
slovanskym obyvatelstvom, podlahli osudu n&rodnych nien§fn, a ko- 
ne^ne vliali sa do slovanskej vilC§liiy.*) 

i)3. §. uarodiiostiiych pomeroch zatoplianskej Ciastky vy- 
chodnoslovensk^ho lizemia nemo^em tu podrobne rozpravat. Tu je 
predovi^etkym treba do (^ist^ doviesf : pokial saliali Rusi na poludnie 
pred prfchodom Madarov a pokial sahali na polnoc tf poludnovi 
Slovania, ktorf \tedy byvali niedzi Dunajom a Tisou, (a ktorych 
Safarik menuje Bulharmi). **) Styky tychto obidvoch slovanskych 
narodnostf treba totii hiadaf prave na tomto uzemf. Ale o tych 
veciach mo^e byt reC, iba v IV. oddelenf tcjto prace. 



*) V menoHlove nad^^upimov t\ iiradskVch Malej stolice spiftskej nacho- 
diine aj take priezvlflkst, ktor6 nepovstaly na ilzemi v<xhodno8loven8k<^ho 
niire^ia. Z nich muflfine zatvurat, f.e sa ich vlastnici len dostahovali na lizemie 
v<'chodno-slovenftk(^. Stretaine «a tarn s priezviflkami takfch ludi, ktori sa 
vyst'ahovali z iievVcliodneho Sloveuaka. Priklady : Lehotay a Leh(5cky (na v^- 
chodno-slovenskom uzemi niet Fjehot, priczvisko Lehotay — Leliocky nemohlo 
tedy tarn ])ovstaC), ( )kolicwuiyi (Okolicn^ je v Liptove), Szelecky (na v^'chodno- 
slovenskom ilzenii iiiSom, do kton^ho nale^.i Mahi stolica spiSakil, niet Heliec), 
Szent-Iviinyi (na timajfiom uzemi niet ani 8vateho Jana ani Svfitfch Jdnov), 
TurcHiinyi (Tur(\'Uiy v Nitr.), Zabor«zk<' (Ziiborie v Tur.) atd. V XVL— XVIU. 
Htoleti nebnlo vandrovnVch panov. Stolice iba avojich piinov stavali za ilrad- 
nikov. Horo Hpomciiuti jednotlivci spomenut<'cli nev<'chodnoftloven8kf ch famflil 
boli tedy statkiirmi na Spisi. Ostatne ich men^i obieliajii aj v poplatkov^ch 
laJKtroch Malej stolifc Hpi^skej, podan<ch z XVI. — XVIU. stol. Hradszk<'m 
na str. 184. a nasi, v spise .,A szep. tizlandzs. szt'^ke". Ked povaiime, ie 
V XVL— XVIII. stoleti nevycbodnoslovenald statkdri odnasali sa k sloven^iue 
velmi prichylne, snieli ))y sme dopuatif aj to, ie stopy madarsk^ v Malej sto- 
lid spisskej ani oni pomahali zabladzovai 

'*) I. Filevid necbce o torn vedet, ?.o by na lizemi medzi Tisou a Dunajom 
Bulhari boli byvali pred prichodom Madarov. Vo svojom diele .,Istorija drevnej 
Rusi" (L, VarSava 18J)G) posiiva hranicu ruskej njlrodnosti na spomenutom 
lizemi a?, potiaF, pokial bolo obifvateln^. Xa str. 71. pise toti2: „Imenno etot 
charakter ugorskoj nizi, n^kogda sluiivsej dnom ozera, dajot nam pravo H(3ita€ 
jejo jedinstvennoj granicoj naSej Karjiatskoj territoril." 



53 



TerajSle n^rodnostn^ poniery v^fchodnoslovensk^ho 

ttzemia. 

34. §. Na vychodnoslovenskom uzemi byvajti : Slovaci, Poliaci, 
Nemci, Rusi a Madari. V mestach a mesteCkach byvaju pomie§ani. 
Prostredkovacou re6ou medzi nimi, nieleh v mestach, ale na celom 
lizemf, je reC slovenska. 

Do podrobna podam v§etko, Co je treba vedef o obydlenf spo- 
menutych narodnostf a o ich vz4jomnom pomere ku sebe. 

Slovdci. 

35. §. Slovdci byvaju v nasledujucich, zemopisne suvislyeh 
obciach a osad&ch: 

Abrahamovce a Pikovce, Abrahamovce v §ar., Abranovce, Adi- 
dovce, Andra§ovce v §ar., Aranidka, Babie, Baftkov, BaCkovik, 
Bajerov, BakSa, Baldovce, Balpotok, Bana v 5ar., Banka (adm. 
prid. k Vinn6mu), Banovce, BaranC, Barca, Bardijov, Barto§ovce, 
BaSka, Ba§kovce v Ung., BaSkovce v ZempL, Batizovce, Bdzinov, 
Beharovce, Bela KoSicka, Bela na Ciroche, Belia, Beiiakovce, Ben- 
kovce, Bernatfalva, Bertotovce, Betlanovce, Be2ovce, Bijacovce, 
Bystr^ Topi., BoCar, Bodolak, Bodzagujlak, Bogdanovce (adm. 
prid. ku Garbovciam), Bohdanovce, Bolarov, Bologd, BoMice, Bra- 
covce, Brecijovce, Brekov, Brestov v hum. okr., Brestov v ntoris. 
okr., Brezov, Brezovica, Brutovce, Bucloviany, Budkovce, Budzimir, 
Buglovce, Bujakov, Bukovec v Ab., Bunecice, Bunkovce, Buzafalva, 
Bu2inka, Cahanovce, Ceplica, CepliCany, CepliCka, Cernina, Cibava, 
Ci^acice, Cba Ni^ny, Cakanovce, Carn6 v ZempL, CeCehov, Ceklov, 
Celovce V Sar., Celovce v ZempL, Cemerne Pust6, Cemern6 Vra- 
novsk6, CenCice, Cervenica v ntoris okr., Cervenica vo vtoris. okr., 
Ci&iva, ContoSfalva, Daleeice, Dani§ovce, Dargov, Davidov, De- 
miata, Dluh6 KolCov6, Dluh6 na Ciroche, l)luh6 Vranovsk^, Dluh6 
Zbudz8k6, Dluholuka, Dobra, Dolany, dolina Sucha, Domaiiovce, 
DomaSa MaI4, Doma^ Velka, I)ordo§ik, Drinov, Dubinn6, Dubnik, 
Dubovica, Dubrava, Dubravka v ZempL, Dukovce, fiur, Dvorce, 
Dvorianky, DzaCov, Dzapalovce, EgreS, ErdiCka, FalkuSovce, Far- 
kaSovce a Levkovce, FekiSovce, Filice, Fincice, FiSar, Fizer, 
Folkmar M., Folkmar Velky, FriCkovce, FriCovce, Fulanka, Ga- 
boltov, Gajdo§, Ganovce, Garaiia, Garbovce a Bogdanovce, GeCa, 
Gergelak, Gerlachov v Sp., Ginov, Giraltovce, Gombo§ovce, GranC 
a Petrovce, Gromo§, Gruzovce, Gulvas, Hadu§ovce, Hamborek, 
Hamre Ko§ick6, Hamre pri VyS, Remetach, Haniska v Ab., Ha- 
niska v Sar., Hankovce v Sar., Hankovce v ZempL, HanuSovce 
v Sar., Harakovce, Harhaj, Harhov, Harihovce, Harnutovce, Harsag, 



54 

Hatalov, Haifnit Ni^iiy a Vysny, Ha2in v Ung., Haitin v Zempl., 
Hamlin, Hencovce, Hendrichovce, Herchnicht, Hermanovce v §ir. 
okr., Hermanovce v topi, okr., Hervartov, Hilov, Hlinn^, HniK^ik, 
Hnojn6, Hodkovce, Holohaz, Horka (adm. prid. k Ijandi^fale), 
Horna, Hozelec. Hrabkov. Hrabovec v Sar., Hrabovec Zbudzsky, 
Hrabovec v Zempl., HrabuSice, Hradky, Hradzisko v Sp., Hranov- 
nica, Hrasovik, Hri§ovce, Hroitnik, Hrubov, Hrusov Niiny, HruSov 
VyAny, HruSov v Sp., Hudcovce, Husak, Husovce, Huta Rolova, 
Huta Salaiicska, Huta v I'ng., Hutky Niin^, Hutky VySni, Huvfz, 
Chabzany, Chlivi^iCe, Chmelov, ('hmiiiany, Chomec, Chonkovce, 
(,'hrasc, Chrastn^, IIa§ov(*e, Imrichovce, Ktvanovce, Jablonie, Jablu- 
nov, JaWovce, Jakuboviany v sir. okr., Jakuboviany vo vtoris. okr., 
Jamnik, Jankovce, Jaiiov, Janovce v Spis., Janovce v §ar., Janovik, 
Jarovnice, Jastreb v Zempl.. Jastrebie v l;ng., JenaCovce, Jenkovce, 
Jesenov v Ung., Jesenov v Zempl., Jovsa, Kafanov, Kahanovce v Sar., 
Kahauovce v Zempl., Kaji'ia Slovenska, Kakasovce, Kalava, Kalnist, 
KalSa, KaluSa, Kameuica Nii., Kamenica Vys., Kamenica v §ar., 
Kamenica v Zempl., Kaminka v Zempl., Kapitula Sp., Kapu^ny, 
KarCava, Kama, Kagarovce, Katune, Kave&iny, Kazmir Velky, Kaz- 
mir Maly, Kel&i, Kelemes, Kendzice, Kerestur, Kerestvej, Kesag, 
Kisida, KiSovce (adm. prid. k LamliSasfale), Kladzany, KleCenov 

V Ab., KleCenov v Zempl., Klekorov, Klembarek, Kluknava, KIuSov, 
Kobile, Kochanovcc, Kojecice, Kokina, Kolbachy, KoKov a Kon- 
fiany, Koleuovce, Kolibabovce, Komariany, Komarov, Komarovce 
Sobransk6, Komlos, Kon^^any (adm. prid. ku KoKovu), KonuS, Kori- 
miany, Korytnik, Koromla, Koscelany Kecerovske, Koscelany Sent- 
i^tvansk(», Koskovco, Koterbachy, KraCunovco, Kralovce, Krasnovce, 
Kra§ok, Kraviany v SjijA.. Kraviany v Zempl., Kristy, Kriv6^v Zempl., 
Kriviany, Krivos^ny, Kri^.oviany, Krompachy, KriiCov v Sar., Kini- 
Cov vo vran. okr., Kubachy, KuCin v Sar., KucMn v Zempl., Ku- 
dlovco, Kiikova, Kiirima, Kusin, Kuzmice, Kva^auy v Sar., Kva- 
kovce, Lackovce, LaCnov, Lada, Ijadi^kovce Ni2., Ladi(^kovce Vy§n6, 
(Land^asfala*), Lascov, Lastomir, Lastovce, Laskovce, Lazany, Le- 
kart, Lomosany, Lengvarty, Leskovec, Leskoviany, Lesn6, Leta- 
novee, l^evkovce (adm. prid. k Farkasovciam), LevoCa, Lidartovce, 
Lipiany, Lipovco, Lipovec, Lodzina Vefka, Lopuchov, Eorin^ik, 
Loi^Jn, liUbisa, Lubotina, liUbovec, LuCivna, Lu6ka v Sp., LuCka 
v topi, okr., LuCka v vtoris. okr., LiiCky v Ung., LukaCovce, 
Lukavica, JiUi^.any v sir. okr., Lii^any v topi, okr., Macijovce v novo- 
V(»sskom okr., Machalovc(», .Niajirovce, MalCice, Maloveska, Marge- 
cany, Marhan, Markovce, Markusovce a S^epanovce, Ma£a§ovce 

V Zempl., Mcclzany, Meges, Meglisov, MenguSovce, Merecice, Mer- 
kovcc Ni^n6, Merkovce Vysne, Mernik, Mi6akovce, Michalany, 
Michalok, Miklusovce (adm. prid. k Landiasfale), Mindsent, Misia 

*) S|)()lo6n6 meuo piatich adminiHtrativne npojen^ch, tu oaobite udan^ch 

Obci V 8plg. 8tol. 



55 

Ni^na, Misla VyJna, Mislava, Misliua, MoCariany, Mofairmany, 
MoCidlany, Modra v ZempL, Mokroluh, MoSurov, Mudrovce, Mu- 
roviany, Nacinovsa, Nadfej, Nado^di, NameSany, NarSany, Nem- 
covce KapuS., Nemcovce Topi., Nemeck6 Ni2n6, Nemeck6 Vy§n6, 
NoraCany, ObiSovce, OCvar Ni^ny, OCvar Vysny, Odorin, Ohradzany, 
Olcnava, OfSavce, OrSavka v Sp., OIsov, OKoviany, Ondrej Sv. 
(adm. prid. k Land2a§fale), Opaka v Ab., Opaka v Sp., Opatska 
(strana Siplaka), Opat8k6, Opinna, Ordzoviaiiy, Orechova, Oreske, 
Orkucany, Oruiin, Osikov, Ostrov, Ostroviany, OvCie, Ozorovce 
Mal6, Ozorovce Velk^, Pakostov, Palin, Papin, Parchoviany, Pav- 
Fany, Pavlovce KapuSianske, Pavlovce Kecerovsk^, Pavlovce v Ung., 
PciCie, Peklany Kecerovske, Peklauy Pillerov8k6, Peklany Usov8k6, 
Petejovce, Petkovce, Petrikovce, Petrovce (adm. prid. ku GrafiCu), 
Petrovce v mich. okr., Petrovce v stropk. okr., Petrovce v §ar., 
Petrovce v Ung., Petroviany, Pikovce (adm. prid. k Abrahamov- 
ciam), PlaveC, Plavnica, Plechocice, Plosk6, Podhorodie, Pod- 
hradie Spi§., Podhradzik, PodproC, Pokrivnica, Polakovce, Polanka 
SeCovska, Polanka Tovarnianska, Polanka v Ab., Polanka v Ung., 
Polanovce, pole Pust6, Poloma, Polov, Poiigracovce, PoproC, Po- 
rostov, Poruba Kamenna, Porubka v hum. okr., Porubka v sobr. 
okr., Porubka v topi, okr., Postrednevsa, PoSa, Pozdisovce, Prafun- 
dorek, PreSov, Prikopa, Primovce (adm. prid. k LandiaSfale), ProC' 
PtaCkovce, PuSovce, RadaCov, Iladvanovce, Rakovec, Rankovce, Ra- 
slavice Mad., Raslavice Slovensk6., Ratvaj, Rebrin, Reka v Ab., 
Remety BIatn6 (Ni:^n^), Remety Vysiie, Repase Vy§ne, ReviSCe 
Ni2n6, ReviSCe Vy§u6, Richiiava, Richvald v Sar., Rybnica Ni2na, 
Rybnica VySnA, Rokycany, Rokytov v Sar., Roskovce v Sp., RoSko- 
viany, Rovn6 v ZempL, Rozhanovce, RudFov, Rudno v Ab., Ruskov 

V Ab., Ruskov Maly, Ruskov Velky, Ruskovce, SaCurov, Sakal, 
SeCovce, Sedlice, Sedliska, Sedzikart, Sejkov, Senakovce, Senn6 

V Ung., SentuS, SilvaS, Siplak, Sitnica Ni2., Situica Vys., SkaroS, 
Skrabsk^, Slacvina, Slavkov NiJtny, Slavkov Vysny, Slavkovce, Slip- 
kovce, Slivnik M., Slivnik Vef., Smiino, Smiiany, Snina, Sobinov, 
Sobrance, Sokol, Sopkovce, Stan6a, Stankovce v ZempL, Star6, 
Stracen6, Strajnany, Straisk^, Stretava, Stretavka, Stulany, Such6, 
Sul, Sveriov, Sviiia, Svinica, Saca, Salgov,^ Salgovik, Samudovce, 
SariS Maly, SariS Velky, SCavnik v Sp., S^epanovce (adm. prid. 
k Marku§ovciam), §ebe§ Ni2ny, SebeS Vy§ny, Senviz, Siba, Singlar, 
Stroke, Somvar, Stefanovce v Sar., Stilbach, Stola, Stvartek, §u- 
iiava Nii., Sunava Vy§., Sval)y, Svabovce, Tarhovi§(!e, Tarnava, 
Tarnov, TaSoFa, Tegena, TejkeS Ni2ny, Tejkes Vy§uy, Terakovce, 
Terna, Ternavka, Terscany, Tchorovce, TolCcmes, Tomasovce v Sp., 
Topofany, Torisa, Tovarn6, Trebejov, TrebiSov, Trepec, Triscan6, 
Truj&tny, Tuhrinna, TulCik, Turcovce, Turiany, TuSice, Ubre2, 
Udav8k6, Ujsalag, UjvaroS, Uloi, Upor, VagaS KapuSiansky, VaFkovce 

V Ab., VaniSkovce, Varhanovce, Vechec, VeFbachy, VeFopole. Ver- 
bovec, ves Bardiovska Nova, ves Drinovska Nova, ves Ko§icka 



5(> 

Nova, ves PeCovska Nova, ves Ruska Nova, ves SpiSska Nova, 
ves Sviiiska Nova, ves Tusicka Nova, Vicez, Vidernik, Vikartovce, 
Vilkovce, Viiiii6 a Banka, ViSuov, Vitkovce, Vysok6 v Sar., Vy- 
sok6 V Ung., Vlafa, Vlachy Sp., VojCice, Vojkovce, Vojuecina, Vola 
Jakubova, Vola Juskova, Vola Ni2ua, Vola pri Laborci, Vola VySna, 
A^olov6 Slov., Zahor, Zalu^ico Male, Zalu2ice Velk6, Zamutov, 
Zavada v Spis., Zavadka v Ung., Zavadka v Zempl., Zbehnov, 
Zborova, Zbudza,^ Zdoba, Zdravce v Sp., Zdravce v Sar., Zlat6, 
Zlatnik, Zubn6, 2akarovce, 2alobiii, i!;biiice Mal6 a Verk6, 2bince 
Velke (adin. piid. k Malym i^binciam), ^ebe§, 2egna, Zebra, 2e- 
leznik, Zclraauovce, 2ipov v seC. okr., Zipov v Sar., Zipov vo 
vran. okr., 2irovce, i?;ub6any. Spolu: 67*J obci a osad. Siihrnnym 
poCtom obyvatelov 387.(X)0 duJi. 

tizeinie, na ktorom sa rozprestieraju hore vypoi^itam^ obce a 
osady, je xizemim vychoihioslovenskej reci. Od neho rozoznsivam 
nze^nie vUvu vijchodnoslovenshej reci, vidz 1. §. 

3(). §. tlzemie vychodnoslovenskej rcCi zaviera sa nasledujucimi 
obcami a osadami : 

Iduc polnocnou hrankon od Popradu a^ po Ungvar: Ganovce, 
Hozelec, Karka§ovce, Virkovce, Hradzisko v Sp., Dvorce, Zavada 

V Spi§., RepaSe Vys., Brutovce, Slavkov Ni2., Vysok6 v Sar., Ham- 
borek, Brezovica, Polonia, Zdravce, Senviz, Pust^ pole, GromoS, 
Plaviiica, PlaveC, tubotina, zas Puste pole, Kameuica v Sar., Lu6ka 
vo vtor. okr., Lipiaiiy, Cervenica vo vtor. okr., Pe^ovska Nova Ves, 
Sobinov, TolCeine§, Bodolak, Balpotok, MoSurov, Demiata, Slovensk6 
Riislavice, Vaniskovce, Osikov, Fritkovce, BartoSovce, Herchnicht, 
Siba, Ilervartov, Richvald v Sar., Bardijov, Mokroluh, Rokytov 

V Sar., Tarnov, Sveri^.ov, (laboltov, Zlate, Zborova, Smilno, zas 
Zborova, Dluholuka, Bardijovska Nova Ves, Koiiiarov, Hailiir, Hra- 
bovec v Sar., odtialto ide hranica pobre^im Tople: Pofakovce, 
I)iibiiiii6, ' Kurinia, KuCin. Porubka v topL, okr., Harhaj, Kru^v 

V Sar., Marhau, Lascov, Brezov, Kaluist, Lu2auy v topL oki-., Gi- 
raltovce, Kracuiiovce, i^eleziiik. Mi&ikovce, Babie, Vla&i, MegeS, 
HanuSovte, liystre Topi., Cariio v Zempl, Skrabsk^. Odtiafto uejde 
\\i hranica tokoni rieky Tople. Naisledujii obce (osady): Dobr4, 
Trepec, KeKa, Petejovce. Turiaiiy, zas KoFi^a, Dzapalovce, Sitniea 
Niit., Sitniea Vy§., Hroinik, Petrovco v stropk. okr., Pakostov, 
Hrubov, llrabovec Zbudzsky, l)luh6 Zbudzske, Kriv6 v Zempl., 
Papin, Ziibn6, Adidovce, Snina, Bela na Ciroche, Dluha na Ciroche, 
Modra v Zempl., Kamenica v Zempl., Kaminka v Zempl., PciCie, 
Chomec, Porubka v hum. okr., Vinne a Banka, KaluSa, KlekoCov, 
Kusin, Jovsa, Remety Vys., Ilamre \)x\ Vys. Remetach, Rybnica 
Vys., ChlivisCe, Podhorodle, Chonkovce, Konus, Prikopa, Porubka 



57 

V sobr. okr., Kolibabovce, Koroinla, Huta v Ung., Petrovce v Ung., 
Husak, Kar&iva, Nemeck6 Vy5., Ungvar. 

Idiic poludnaj^ou hranicou od Popradu a2 po Ungvar : Ceplica, 
Batizovce, Gerlachov v Sp., Stola, MenguSovce, LuCivna, Suiiava 
VyS. i Ni2., Vikartovce, Kraviany, Kubachy, Hranovnica, Stracen6, 
Imrichovce, IStvanovce, Hnilec, Stilbach, zas Hnilec, HniK^ik, Ko- 
terbachy, Macijovce, Chrasc, Vitkovce, Olcnava, Kolenovce, Krom- 
pachy, 2akarovce, Margecany, JakTovce, Folkmar Velky, Folkmar 
Maly, Prafundorek, Aranidka, Reka v Ab., PoproC, Rudno v Ab., 
Nova&iny, Hodkovce, Bukovec v Ab., Ba§ka, LorinCik, KiSida, Saca, 
Bui^inka, Sakal, BoCar, Belia, Giuov, Nado2d2, Skaro§, Holohaz, 
Fizer, zas SkaroS, Huta Salancka, SilvaS, Kuzmice, Lastovce, Kaz- 
mir Vefky i Maly, zas Lastovce, Kle6enov, BaraiiC, BodzaSujIak, 
zas BaranC, Garana, Petrikovce, MaKice, Markovce, Slavkovce, Stre- 
tavka, Stretava, Pavlovce Kapu§ianske, Tegena, zas Pavlovce Kap., 
Vysok6 V Ung., Be^ovce, Lekart, zas Be^ovce, Zahor, Ungvdr. 

Pripomenutle 1. K itzemiu v^chodnoslovenskej redi prild^en^ sd len 
tak^ sdvial^ obce (osady), ktord majd relativnu vadSinu slovenskd, t. j. v kto- 
r^ch majd Slovdci viae duSi, nei jednotlive podltan^ inoredov^ n&rodnosti. 
Ostatne pripady mnohojazydnoBti sd zriedkav^ v obciach a v osadach v^chodno- 
slovenskdbo dzemia u2gieho. Hlavne v mestdch b^va mnohojazy^nd obyva- 
telstvo, a tu, vyhlad^vajuc relativnu va<?Sinu, opieral sora aa o v^-Hledky drad- 
n^ho popisu z r. 1900. Ja som nie toho vinou, ie hu t^ vfsledky nie vSade 
prajn^ slovenBkej iidrodnoftti. Ale niet pri^iny, aby ame bu roz^urdvali. V nie- 
fttAch a mesteikdch Slovilci radi aa ddvajd popisat — podfa okolnosti — za 
Madarov alebo za Nemcov; v dedindeh Poliaei alebo Rusi za SlovAkov. Ui 
preto niet pridin, aby sme na t<'in roz^ulovali, lebo aa popisami nemenja sku- 
to6n^ pomery narodnoatn^. Sto a sto rokov popisujd Poliakov BpiSsk^cb za 
Slovdkov, a oni 8d doBial Poliaei. Pri minuloui popine poplsali asi 22.500 
RuBov za Sloviikov, a ^o md z nieb ndrodnoBf slovenskd, ked sd oni v sku- 
to^nosti nie SlovAci? Nemd mis opd&<a€ cbladnokrvnostJ v tak^xbto veciacb. 
Niet prif'in, aby ame z mesta do rae.sta korrigovali v^«ledky dradndbo popiBU, 
alebo aby Bme a nim polemisovali po priklade p. Stefana Misika, ktorf v Slov. 
Pohladoch z 1903. na str. 511/512 pod tit. .,Obyvater8tvo Vondrisla dla popisu 
r. 1901 a V skutocnosti" napfsal: .,Vondri5er (m. Mer^ny, n. WagendruBsel), 
api^sk^ meato v ddoli Hnilca, aai 2V2 hodiny vzdialen^ od leanej obce Hnilca 
a pretekan^ potokom Hnil^ikom (Eisenbach), nie je natolko nemeck^, ako 
ud^va aa na str. 88. Narodopianej mappy uborakV^h Slovdkov alebo na pa- 
tridnej mappe SpiSa na ziiklade krajinak^bo popiau sostavenej. Podia toboto 
bol by VondriSel ^iato nemeck^m, t. j. a 1463 obyvatelmi nemeck^mi, kdeito 

V akuto^noati, okrem iat^ho poC^tu evanielick<'ch Nemcov a aai 240 katollckych 
nemeck^ch obyvatelov, je 887 Slovakov a asi 128 Ruandkov, ako tAmejSi r.-k. 
fardr Juraj Bohorcsik ddo. 29. jdla 1903 pi§e. Rozumie aa, ie i aAin ako 
mnohoro5n<' adaed doaC dobre pozn^m toto meato. Nemci tamejSi dobre vedia 
i alovenaky ; preto aa tarn na pr. v katolickom kostole oby^ajne len alovenaky 



58 

k^ie a nemeckil kdzeii hfvA iba na „bajiskd oflferu'' a 2 alebo 3 razy v roku. 
To to je fakt, o ktorom sa ksddf nepredpojat^' kedykolvek presvedCit m62e." 
Ja som VondriSel predsa len vyld^il zpomedzi obci slovensk^ch, lebo tain 
Nemci majd va^Sinu podia popisu z r. 19U0 (aj podia priznanej n^odnoflti), 
a nie Slovdci. Treba vy^kat, pokiaT sa akuto^ine neposloven^ia, ie po alo- 
vensky ui vedia, to nds neopriiviiuje vradiC ich medzi Slovdkov. Oni po slo- 
vensky vedia, lebo ad na dzeml vlivu vfchodnoslovenskej re^i, a my sa mu- 
aime uspokojiC ao akuto^n^^m atavom veci, jeatliie chceme mat o avojej nA- 
rodnoati pravdiv^ vedomoati a nechceme sa miimiC a klamat. Od dradn^ho 
popisu z r. 1900 odchyloval som sa len pri rozpozndmni redi slovanskej, t j. 
ked iSlo o ur^enie slovanakej re^i, ^i je ona alovenak^, polak^ alebo ruskA. 

V tejto veci aom aa opieral iba o vlaatnd vedomoati a informAcie, ale dlaelnd 
BtrAnku vf aledkov pocitacich z r. 1900, jako sa aamo aebou rozumie, uvzhlad- 
iioval aom aj tu plnou mierou. Vidz aj 2. pripom. v 38. §-e. 

Pripomenutle 2. Czemie v^chodnoalovenakej redi, ktor4 si diiatel na- 
kresH na zdklade hore vypoditan^ch udajov, odchyluje sa od dzemia Nieder- 
lov^ch m^pp i 6o do vonkajSieho obrazu, i 6o do rozvrhnutia, i 6o do roz- 
merov. Ako ni2Sie uvidime, Niederle hodne vyfie ato inoredovych obci prirazil 
ku podtu obd slovenak^ch, a aice hlavne tak^ch inoredov^ch obci, ktor4 le2ia 
bezproatredne u akutodn^ch hranic v^chodnoalovenakej red! ; odtiat je, ie aa 
nearovn&vajd v^sledky nadich prialu^n^ch pr^c. 

37. §. V hraniciach vychodnoslovenskiho uzemia u2§ieho najdu 
sa aj tak^ obce (osady), v ktorych Slovaci nemaju relatfvnej vil6§iny 
alebo V ktorych Slovakov vobec niet. To sii inoreCov6 ostrovy 
vychodnoslovensk6ho uzemia u2§ieho. Rozoznavame nasledujuce ino- 
reCov6 ostrovy: 

Buske ostrovy: V SariSskej RenCiSov, Miklu§ovce, ReSov. 

V Zemplfnskej Bansk6, Cabov, Kazimfr, Girovce, Rafajovce, De- 
daCov, MaSkovce, Stefanovce. 

Polske ostrovy : V Zemplfnskej Topolovka, Jesenovce, Giglovce 
a HoICikovce; dTa statistiky vSetky Styri sloyensk6. DTa uradnych 
udajov ustnych osadilo sa tarn vela Poliakov. Nebol som v nich. 
Vela Poliakov je aj v Ohradzanoch. 

Nemeckc ostrovy: Medzi i^idmi, pri Pre§ove, popri 166 Ma- 
daroch a 199 Slovakov a 1 inonarodnom je tarn dTa popisu z r. 1900: 
Nemcov 221. Sii to 2idia. V rubrike naboienstva je toti2 popri 204 
rim.-kat. 9 gr.-kat. a 11 ev., spolu S63 inovercov. To je jedina obec 
na uzemf vychodnoslovenskej reCi, kde maju ,,Nemci" relatfvnu 
v^CSinu. Ale po mestach majii c§te dosial zna6n6 menSiny. Meno- 
vite: V LevoCi je Nemcov 1755 (Slovakov 3633, Madarov 1670, 
Rusov 414, inych 394): v Spi§. Novej vsi: Nemcov 2042 (Slovakov 
496(), MadaroV 2220, inych 73); v Spi^. Podhradi: Nemcov 650 



59 

(Slovakov 1918, Madarov 431, inych 25); v PreSove: Neracov 1705 
(Slovakov 6804, Madarov 5513, Rusov 121, inych 304); V Bardi- 
jove: Nemcov 1721 (Slovakov 3234, Madarov 997, Rusov 14, inych 
136) atd. — Vo vSeobecnosti poznamenavam, ie Nemci rychle 
ustupuju Madarom i Slovakom, a v kratkom Case budu ich narod- 
nost zastupovat na uzemf vychodnoslovensk^ho nare£ia iba z Ha- 
liCe privandrovalf 2idia; doraorodf 2idia si osvojuju narodnost raa- 
darsku, napriek tomu po slovensky temer v§etci dobre rozpravaju. 

Madarske ostrovy mame na poludnaj§ej strane v blfzkosti re- 
Covej hranice madarskej. NajvaC§im madarskym ostrovom sii KoSice. 
DTa popisu z r. 1900 priznalo sa tarn k madarskej narodnost i 
25.996 (Slovakov 9244, Nemcov 3446, Rusov 307, inych 1109). 

V KoSiciach je i Celadi madarskej vela, ktora sa 6asto nauCi po 
slovensky, lebo je bezprostredn6 okolie Ciro 8lovensk6. — Obce: 
Bester, Bidovce, Caj Vy§. a fiurkov su suvislym ostrovom madar- 
skym vychodne od Ko§ic. — Hned ni2e neho je iny taky ostrov : 
ItakoS, Salanc a SalanCik. — Od neho poludnovozapadne : 2addn 
a Cana. — Herlany (kiipel). VSetky t6to madarskoreCov6 ostrovy 
leiia V Abaujskej. V Zemplfne je ostrov : HardiSCe a Ko^uchov. — 
Podia popisu z r. 1900 medzi madarsk^ ostrovy patria : Michalovce 
(Madarov 2659, Slovdkov 1695, Nemcov 438, invch 114), Humenn6 
(M. 1451, SI. 1334, N. 863, R. 16, inych 331),' Vranov (M. 1071, 
SI. 778, N. 69, inych 23). Madarsk6 menSiny mame vo vsetkych 
mest&ch a mesteCkach; ony sa stale utu^uju a zveli(^uju hlavne 
preto, lebo su im politick^ pomery prajn6. 

38. §. Mame vychodnoslovenske obce aj poza hranice vychodno- 
slovenskeho iizemia uziieho, jako ostrovy na Sir§om tizemi vychodno- 
slovenskom. 

Ponad polnoCnu hranicu iduc od Popradu do Ungvara 
najdeS obce: Lenartov (v sekC. okr.) a Stebnfcku Hutu (v mak. 
okr.). Obe su popfsan^ za slovensk6. Aj 8ukrom6 zpravy mi tii okol- 
nost potvrdily. V poludfiovo-vychodnom kute makovick6ho okresu 
a V polnoCno-vychodnom kute toplianskeho okresu je zemopisne 
suvisly slovenskoreCovy okres, do ktor6ho patria obce: Duplin, 
Mescisko, SoroCin, Tisinec, Oki-uhle a Radoriia. Tu su aj polskf 
prisfahovalci. V SoroCine a v Dupline su rimsko-katolfci a gr6cko- 
katolici asi rovnopoCetni. Obyvatelia hovoria v nich aj po rusky. 

V Tisinci je 86 rimsko-kat. a len 21 grecko-kat. obyvateFov, ale 
sa tu hovori „teperb" a nie „teraz'*. Tisinec je dfa Hnatiuka „rus- 
nacky", ostatn6 obce „sloviacke". Mescisko menuju tamojSf Poliaci 
„Mo§Cisko" (dia p. Zimu gr.-kat. plebana vo Svidniku). Tisinec 



60 

sorn tie2 dla p4na Ziinu prijal za slovensky napriek tomu, ie ho 
Hnatiukovi udali za rusky. Ostatne re6 obyvaterov v tychto obciach 
je raieSanina bez riadu a skladu. Okolit6 ru8k6 obce brana, aby 
sa tu yyvinula CistA vychodna slovenCina. Na uzeml zemplfnskej 
stolice priliehajii k spomenut6mu §ari§sk6mu ostrovu slovensk^mu 
e§te t^to obce: Cho&i, Stropkovy, Brei^nica.*) 

Popod poludiiajsiu hranicu iduc od Popradu do Ung- 
varu najde§ vychodnoslovensk6 obce : (V Abaujskej) : Falucska (dla 
Niederleho Vieska, dFa Hnatiuka Ha^ava), md SIov. 597 z uhrn- 
n6ho poCtu 676 ; uvaiS, 2e je tarn 598 gr6ckych katolikov, ale uva2 
aj to, ie ich Hnatiuk nepoklada za Rusndkov, lei za Sloviakov. 
Derenk (dla Niederleho Drienky), ma 314 Slovakov z uhrnn6ho 
poCtu 367 obyvaterov. Cfri rimskorkatolici. V poludnajSom kute 
fizersk6ho okresu suvisl6 so sebou tri osady: KovaCvagaSska Huta, 
Sompotocka Huta a Sompotocka Hutka. — (V Zemplfnskej): Reg- 
mec Ni^ny a Torona Velkd ; BanaCka VelkA ; Regeck6 tri Huty. — 
(V Ungskej): Carnopole, v kapuS. okr. 

Pripomenutie 1. Pri popise z r. 1900 na&ly sa v stolid borSodskej 
nasledujdce obce s v^^inami slovensk^mi. V okrese Szendr6 obce: Abod, 
Mucsony, Rakacza a Visz]6 (tilto poslednd Niederle menuje Vislava). Vo 
v§etk.fch tychto obciach prevaiuje, mohlo by sa povedat panuje ndbo^enstvo 
gr^cko-katollcke. Hoc ich bezodporu pripo^itovat treba k §ir§iemu dzemiu 
v^chodnoslovensk^mu a hoc sit re(5ov^mi ostrovami v takom kraji, kde sa smti 
Slovdci o^akavat, predsa je vec nie isti, ^i bf vajil y nieh skuto^ne Slovdci, 
a menovite v^chodnl Slovdci, a 6\ sa Rusi skr^vajii za rd§kom gr^ko-kato- 
lickeho n&boienstva. — V okrese mi§kovskom na§iel poslednV' popis tie2 §tyri 
obce s nadpolovi^nou slovenskou v&6SiDou, a to : Besenyd, H&mor, 6huta, Saj6- 
pdlfala. Iba v poslednej panuje gr^cko-katolicke D&boienstvo. <5i sil t^to obce 

*) Nad Stropkovami podava Niederle na svojich mappdch zna^n^ v^- 
chodnoslovensk^ ostrov. V Zemplinskej patria do neho obce: Sar. a Zempl. 
Drifin^, Mikovd, Niin^ a VySn^ Vladi^, Polana, Sar. a Zempl. StaSkovce (na 
mappe ich nemA osobite ozna^en^), Makovec, Havaj a Stropk. Bystr^. V §a- 
riSskej: Niiu^ a Vy§n<' Komarnik, Krajfi. Bystr^, Bodrud2al, Prikri, Mirola, 
Suchd, Pstrind, Koiuchovce a Gribov. Tohoto v^chodooslovensk^ho re^ov^ho 
ostrova v skuto^nosti niet, lebo sil t6 obce omylom poplsan^ za slovensk^; 
ich obyvateTstvo hovori po rusky. Od spomenut^ho ostrova na zapad, nad 
Svidnikom, md Niederle druh^ re^ov^ ostrov slovensky, aj tohoto obce sd 
omylom popisan^ za 8lovensk(5, sd to : Gavranec, Dolhofia, Svidnidky, Kru2- 
Tovd, KapiSovd a LadomirovA. VSetky t^to obce sd rusk6, aj Ladomirovd je 
cele rusk^. Z t^'chto prWin ich ^itateT darmo hiadd medzi mojimi v^chodno- 
slovenHk^mi ostrovami rc6ov<'mi. 



61 

obcami vf chodnoslovensk^ho jazyka, na to neviem dat teraz odpovedi. NeskorSie 
bude xei o tak^ch osadach, ktor^ le£ia mimo jednotn^bo ilzemia slovensk^bo, 
a ktor^ 8ii od nebo priliSne oddialen^. — Pre dpInosC dokladdm, 2e popis 
na^iel zna6n6 slovensk^ menj^iny y nasledujdcicb obciacb bor§odakf cb, a sice : 
y Di68gy6ri 1533 du§e zo sdbrDn^bo podtu 11.526, y Galy^csi 121 du§i z 408, 
y Irote 54 doSe z 287, y Kirdlde 259 duAi z 591, y Saj6kazinczi 272 duSe 
z 1410. — T^to bordodskd ostroyy nemajit buddcnost*. Tobo d6kazom je to, 
do naplsal Kozodolsiky y Ndr. Noy. (1878, d. 66) a Jacovsky tlei y Ndr. Noy. 
(1878, 6, 60). Odi zkdaili, 2e sa sloyeosk^^ oatroyy y bor^odskej stolid poma- 
dardajd. Jacoysk^ uy&dza y<'poyed F^nyes Eleka o VySnej ^olci, ktord takto 
znie: „DIa red je ceU osada sloyenskd, ale madarsky ySetd boyoria, len to 
je cbyba, ie nemajd yeFkd D&klonnost k madarskej re(i." Pri popise z r. 1900 
napodtali y ob(n VySnd 2olca: Madaroy 1641, Nemcoy 6, Sloydkov 24. — 
Kozodolsk;^ isti, 2e Saj6kaza a Kuritany maly sloyensk^ ey. drkyi, „ktor6 od 
r. 1840 pomadardli" ; podobne ie mala ey. drkey sloyenskd aj obec Saj6- 
arn6t, tiei mesto Mi^koyec. Dodal, ie obec Keledeny „dosiaI nemobli cele 
pomadardii'' (NAr. Noy. 1878, 6. 66). Pri popise z r. 1900 maly re6en^ obce 
tak^to obyyateFstvo : Sajokaza Madarov 2193 a Slovdkov 74, in^fcb 75; Kuri- 
tany Madaroy 468 a Sioy&kov — ani jedn^bo ; Sajoarnot Madaroy 966 a 81o- 
y&ci 2. Ak Kozodolsk^ rozumel „Fel86-Kelec8^ny", nul y tomto na§li Ma- 
daroy 438 a Sloy^koy — ani jedn^bo. — Na z4klade t^cbto zkdsenosti som 
yysloyil, ie borSodsk^ oatroyy slovensk^ nemajd buddcnoati. 

Pripomenutie 2. Z obci y^cbodnosloyensk^bo dzemia dirgiebo, ktor4 
majd sloyenskd fnenUny, yyp^dtam t^, ktor^ leiia pod madarsko-sloyensk^m 
rozbranim. V Abaujskej : Ca^cs, Garadna, Kiked Vy§n^ (82 Slovdkoy, 92 Ma- 
daroy), Felsdyaddsz, J&8z6, Kebnec (m. Kenybecz), Megles (Migldcz), Nagyida, 
Pafioy.e (PAny; 20G SL, 302 M.), Perecae, Sefta (Szina; 322 81., 1152M.), 
§em§a (124 81., 367 M.). V Zemplinskej : C6ke, C86rg6, Gercaely (214 81., 
285 M.), Hegyi (Kopdany; 81. 52, M. 316), Kolybiiaa (81. 217, M. 401), Ma- 
gyarjesztreb (81. 173, M. 405), Mik6bAza, N^zpest (Kucany; 81. 55, M. 9J), 
8zerenc8 (81. 124 z 5272), S^toraljaujbely (81. 809 z 16.886), Vdgardo (81. 104 
z 927). V Ungskej: Jovro a Derma (81. 521 z 1532), Pinkovce (81. 202 z 439), 
Ungydr (81. 1223 z 14.723; z toboto dbrnku je Mad. 11.631, Nem. 1071, Rusoy 
500, infcb 298). — In<'cb men»in alovenskfcb neuviidzam, boc icb je yelik^ 
podet y obdacb nemeckfeb, rusk^cb a poIakVTb na sirAom dzeml yfcbodno- 
sloyenskom. Popis dradn^ nevie rozdielu medzi tfm, 6o je 81ovdk, Poliak, 
Rus. Na nemeck^cb, polskfcb, rusk<'cb diastkacb Sir^iebo dzemia yfcbodno- 
alovensk^bo nemajd tedy prlalu§nd dialice uradn(3bo popisu yonkoncom nijakej 
ceny pre sloyanakd jazykoyedu. Ani niet pridny, aby sme boli zyedayl na 
dseind vfsledky dradndbo popisu o menSindcb sloyensk^cb na dzemi obcl 
polak^cb, ruskj^cb a nemeck<'cb. Pre politick^ a in6 potreby verejndbo 2iyota 
stadi ndm yedeC uplatAujdcu sa na tomto dzenu skutodnosC, ie Poliad, Ruai 
a Nemd y^cbodnoaloyenskt^bo dzemia u£ia aa usiloyne po y^cbodnosloyensky, 
nie z l^ky k aloyenskej red, ani nie preto, ie by ona mala dajakd v^sady, 
ale zo iiyotnej potreby. Okolnosti za sto a sto rokoy utyorily sa tak na y^- 
cbodnosloyenskom dzeml SirSom, ie yfcbodnd red sloyenskd stala sa proatred- 
koyacon redou medzi 2iydcim tarn r6znorod^m obyyatelstyom. 



62 

Prlpomenutie 3. Czemie v^chodnosloveDskej re(ii nezasahuje edce do 
gemerskej stolice, ale predsa jesi asi 1000 vy-chodnoslovensk^ch obyvatelov 
V mali^k^ch osad^ch gemerskV'ch bezprostredne na hranici spiSsko-gemenkej 
rozloien^'ch. To sti: Stracene^ adm. pridelen^ k Dobfiinej, od spiSsk^ho Stra- 
cen^ho oddelen^ riekou Hnilcom, domorodi ho menujti „Spital", do „§pitala" ; 
DobSinskd maia^ na gemerskom brehu rieky Hniloa oproti IStvaJioyciam a 
Imrichovciam (vulgo ^Dzedzink^m'*) s 222 obyvatelmi dia Sem. diec. spig., 
pridelend adm. k DobftiDej ; GemersJitj Hnilec na gemerekej strane rieky Hnilca 
naproti SpidBk^mu Hnilcu; Henclovd bezprostredne na hranici spiSsko-gemer- 
skej, ale na gemerskej strane; na spi&skej strane le21 Stilbach. T^to ndaje 
som vytiahol zo silkromn^ho dopisu vel. p. Stefana MiHka, fardra v spiSskom 
Hoilci. Sdelil mi zo spolahliv^ho prameAa, ie je v gem. Stracenom tak^ 
niredie jako v Dzedzink&ch, (ditatel najde tu z neho uk^ku). ie je v Heno- 
lovej i& ifiti slovendina^ do v »^tilbachu, v Hnilci, v Hnil6iku, o torn nistil 
p. Midika p. Georg Bohorcsik, r. k. fardr vondrider8k<', pod ktor^ho patria 
menovan^ obce jako filidlky. 2e jak& je sloven^ina v Hnilci a v Hnil^iku, 
torn som sa presveddil oHobne, a (itatel najde ukdiky na prlsluAoom mieste. 
DFa p. Mi^^fka k obciam gemersk<'m, v ktor^fch panujc vfchodnd sloyen^ina, 
patri nielen spomenuUl Dobtdnskii maAa, ale aj men^e od nej osady : Bakovec 
a Sikavkaj patriace adm. tioi k mestu Dob^inej. Aj gemerskii obec Uhomd, 
ilradne teraz ui Denes, velmi blizko lc21 k hranici ApiSskej, ale o nej mi ne- 
vedel dat p. MiSlk hodnovernej zpriivy. Korabinsk^ vo svojom Lex. pokladd 
ju za Hloveuskil a nic za ruskil. Je od Stilbachu neschodD<'m horstvom a inak 
od refiov^ho itzemia v^chodnoslovensk^ho nemeck<'mi onadami oddelend. Ak 
by bola b^'vala p6vodne v^chodn^mi Slovakmi zaloiend, mobla by sa stat 
pre jazykovedu nlovenskil veTmi doleiitou. Ona toti2 tak leil zemopisne, ie 
nemii priamych potykov b v<'chodn<'mi Slovdkmi a je od gemersk^ch Slov&koY 
hodne do hor odsotenil. Onady ; 8tracen^ v Gem., Mai^u Dob^inskil, Hnilec Ge- 
merak^, Henclovit, Rakovec a Sikavkn mohol som bol prirazit k u2§iemu ilzemiu 
v^chodnoslovensk^mu, ale by sa to bolo stalv na nkor priehTadnosti. Bii ony 
z vttdt^ej diastky nesamostatnd, ani velk^^mi mappiirmi nev&iman^ nepatm6 
osady. Nikto by si nebol vedel dat rady zisCujilc poludfiovd hranicu podTa 
poskytnut^ch mnou takV'ch miestopisn;^ch udajov. Za dostato^i^ som uznal 
pripomendf ich na tomto mieste. 

.■5U. S- Vyrhodnoslovenskr ohce nidme aj mimo vychodnosloven- 
skeho lueinia ^ir^ieho, a sice v BdeJce: Keresiur a Kocura. Men- 
Sinami javia sa vychoihil Slovdci e^te aj v inych okolityck ohciach 
famoji^ich, lieC tychto Slov&kov srovnava sa s reCou zatoplianskej 
strany vychodnoslovensk^ho uzemia ii2§ieho, jako sa o torn pre- 
sved^ime na svojom mieste, a to je dokazom, f.e sa keresturski a 
kocurski Slovuoi do BaCky presfahovali so zatoplianskeho kraja 
vychodnoslovensk^ho lizemia u2§ieho. Podia dejopisnych zazname- 
naiii a podia domaiioh podani prisfcihovali sa do BaCky okolo 
r. 1730, a sice zo zemplinskej stolice (Vlad. Hiiatiuk, ,,Ru8'ki oseli 



63 

V BaCci", str. 4). V§etci sii gi-^cko-katolkkej viery a preto ich 
Hnatiuk za Rusov pokladii. On sfce dopuSfa, ie nehoYoria Ciste 
po rusky, ale vieme u5 z §§-ov 14. a 15., ge on za Rusov pokladd 
aj vychodnych Slovdkav. To n&s tedy nepomyli. 

Vladimir Hnatiuk vefa popisal o vychodnych Slovakoch v B4Cke. 
Z jeho spomenutiho spisu uvodfm tii miesta, ktor6 sa pofahuju na 
ich obydlenia a na ich po^et: Na po6iatku min. storo^ia tak sa 
rozmohlo obyvatelstvo Kerestura a Kocury, 2e sa poCalo vysfahuvaf 
do najbli^Sieho okolia. Tak povstaly e§te nasledujnce „rusk6" (= 
vychodnoslovenski) osady: Stary Verhas, Ditrdevo a Novy Sad 
(tu je len 300 du§i z uhrnneho poCtu 30.000 duSl, ale maju kostol 
i Skolu). V torn istom Case poMi prechodif aj cez Dunaj a osa- 
dzovali sa v sriemskej stolici, v Slavonsku, kde zaloiili kolonie 

V Petrovci, v Miklu§evci, v Hrabove, v Berkasove, v Side, v Ba- 
dinciach a v Mitrovici. Do Mitrovice poCali sa Hnatiukovi ,,Rusi'* 
pristahuvat nie z Kerestura a z Kocury, ale z ktorejsi hornouhor- 
skej stolice, ie vraj zo SariSskej, Co je vraj preto pravdepodobn^, 
lebo je ich reC „podibna do movi davnKjSich osadnikiv v Keresturi 
i Kocuri" (tiei tam na str. 7). DIa intelligentnych „Rusov" baC- 
skych Hnatiuk poCfta vSetkych „Rusov" v BaCke a v Srieme na 
12.000—13.000 duSi. Zporaedzi uvedenych osad ma len Kerestur 
Cist6, nemie§an6 obyvaterstvo (5000 duSf).*) 

Poliaci. 

40. §. Na vychodnoslovenskom lizemi §ir5om mame nasledujuce 
porsk6 obce: 

V polnoCnej strane spiSskej stolice suvisle so sebou lezia : Bela 
Nov4, Carnogura, DurStin, Forbasy, Frankova Mala. Frankova VeFka, 
Fridman, Giber, Hagy, Haligovce, HanuSovce, Havka, Javorina, Je- 
zerski, Jurgov, Kacvin, Kalemberg, KolaCkov, Krempach pri Du- 
najci, Krig, Lackova, LapSanka, LapSe Ni2n6, LapSe Vy§n6, Lech- 
nica, Lendak, Lesnica, liuboviia Nova, Lubovna Stara, MafaSovce 

V SpiS., Nedzeca, Podsadek a Eubov. zamok, Relov, Repisko, Rich- 

*) torn, di sii obyvatelia Keresttira a Kocury Rusi alebo Blovdci, boly 
iDteressantn^ polemie s Hnatiukom. Mali ich prof. Pnstmeky prof. Broch a 
prof. Sobolevsky, V§etci traja, tedy i posledn^, ruakf professor, osvediili, ie 
8ii Hnatiukovi „Ru8i" — SlovAci vfchodni. Bude o torn Te6 na prisluSnVch 
miestacb. Vidz o t^ch veciacb jadra^ referilt Jozefa /^'idUtyho v Slov. Po- 
hladoch (1899, hlavue gtrany 562—654). 



64 

vald V Sp., Ru2bachy Ni2n6, Ruibachy Vysn6, Svaby Niin6, TribS, 
ves Slovenska, ves Stora, Zdzar. Spolu = 42 obce. 

Odtrhnute od tohoto suvisleho lizemxa ale v jeho najbliiSej hliz- 
kosii leiia na polnoc: (Iranastov a Pilhov = 2 obce. — Na po- 
ludnie : Jurski, Slavkov Maly a ves Krf2ova. Spolu 3 obce. (Vsetky 
tri V Ke2m. okr.) 

Odtrhnute od Jdavneho uzetnia, v semplinskej stolid leiia teto 
osady: Giglovce, HoKikovce (obidve v strop, okr.), Jesenovce (vo 
vran. okr.) a Topolovka (v humen. okr.). Spolu 4 obce. 

Je tedy poFskych obcf spolu: 51. Obyvatelov v nich dTa po- 
pisu z r. 1900 uhrnnym poCtom, t. j. i s inoref ovynii men§inami : 
30.111.*) 

41. §. lJveden6 polshc obce popfsan6 boly r. 1900 za slovenska. 
Ale popis, ktory vykonavaju administratfvni uradnici, nemo^e byf 
smerodajnym pre narodoplsn6 rozhraniCovanie. torn, 2e je suvisW 
uzemie porskych obcf, polsk^, a nie slovenska, mame pisan^ zpravy 
ixi od vySesto rokov. Vedia o torn aj v Ceskej spisbe (Sembera), 

*) Alojfl Vojtech Siemhera vo svojej rozprave „Mnoho-li jest Oechft, Mo- 
ra van a a Slovukt a kde ob^vaji'' tie2 Poliakov naSiel na torn ilzeml spifiskej 
stolice, na ktorom som uviedol sdvisld obce poTsk^, vidz CMO. (1876), na str. 
651. On spomlna medzi polftky-mi obcami aj osady: Solisko a Podspady, Fal- 
Atfn, Smerdzouku a Z^moscie, Ka^e a IVIedzibrodze. Sd ony nepatrn^ osady, 
pridelen^f k in<'m obeiam a r. 1900 poplflan<^ boly do po5tu svojich obcf. Ich 
obyvatelHtvo vpo^^itand je tedy do summy bore iidanej. — Pobofine pripomfnam, 
ie je Seniben v popis poTsk^ch obcl nie celkom spritvny. Slovenskd ves mu 
je na pr. sloveftHkou; ^lajerovce (Alte Maierei) ilradne Omajor, po slensky 
Vyft. Svaby poTakou, V skuto^nosti jeSlo venskA ves poTskd, Vy§. Svaby sd 
viidSinou nemeck^. — (iranastov je u nebo nisko-slovensk^ s v£ld§inou ruskou. 
Je v ftom dFa popisu z r. 1900 270 f(r.-kat. a 181 rim.-kat. obyvatelov, 7 ino- 
vercov. Ale z dhrnndbo po£tu dalo sa zaplsat za Rusov len 23. Mi^a uistovali 
V Starej Lubovni, ie Granastov nem4 rusk^bo ndteru. ^e na tomto dzeml 
nepopisovali Rusov za Poliakov, o torn svedfii pripad obce Ostiirne. heU do- 
okola porrtk<'mi obcami obkolesen^ a obyvatelstvo vie popri svojej materinskej 
re6i ruskej aj po poTsky a zpomedzi 1845 dusi zapisali tarn nisk<'ch 1698. — 
Na str. G64 ('MC. z 1876 podiiva Sembera aj tak^ dve polsk^ obce, ktor^ sd 
zna^ne oddialen^ od blavn^bo dzeniia poFskL^o. Hradzisko v Sari§skej ran je 
poTskd, ale v skutofinosti je t^m z 341 obyvatelov grdckycb kat 297, rim. kat 
38, in<Th 6; k ruskej ndrodnosti priznalo sa 262 duse; dia zprav, ktord som 
ja doHtal o tej obci, bovori sa tam skntoSne po rusky. — Pofsk^'m mu je aj 
Sandal v Zemi)linskej. tJ^radn;^' popis nasiel tam Slovakov, podia mojich zpr&v 
bovoria tam po rusky. — Ani SariSskd Hradzisko, ani Sandal nie sd tedy 
polsk^^; naproti tomu ncspomeuul Sembera uveden<^ mnou styri polskd obce 
zempllnskc. Jest v jeho popise poTsk^ch obci este viae ch<'b. 



65 

aj V slovenskej (MiSfk),*) ale prof. Niederle predsa neuvzhladnil 
storoCnych informacii literatorov, priradivSi polsk^ obce vo svojej 
^Narodopisnej Mape" medzi slovensk6. Tym sa pravda ochranila 
auktorita uradn6ho popisu z roku 1900, ale Ci tym zfskala vedec- 
kost knihy Niederlovej, to ostalo nerozluStenou hddkou. Ja svoju 
pracu tak sostavujero, aby si Citatel sam mohol utvorif nazor o ve- 
ciach, ktorych sa mienky rozchodia. Tu poddm priCiny, ktor6 
kkiUy aby vyS uveden6 polsk^ obce jazykovedecky oddelen6 boly 
od slovenskych. 

Medzi domacou reCou uvedenych spiSskych obcf a medzi reCou 
suvisiacich s nimi zakarpatskych obci porskych niet v podstaie ni- 
jakSho rozdielu. Ale medzi ich a reCou vychodnoslovenskou sti pod- 
siatne rozdiely, 

Rozhranicenie poUkO'Slovenske smie sa opierat vylucne o teto 
podstatne rozdiely reiove. Pri jazykovedeckom rieSenf veci nemoie 
rozhodovaf uradny popis, nesmie rozhodovat naboienstvo, ba ani 
osobn6 priznanie narodnosti. 



*) M. Gumplowiez v rozpr. „Polacy na W^g." napfdal (Lud, org. ludozn. 
r. VI. 277/278) : Polskie osady na W^grzech zosta^y jui stwierdzone konskryp- 
cyami urz^dowemi z lat 1772 (Bidermann : „Die ungarischen Buthenen" XL 82. 
uwaga 3.) i 1787 (tamie, naliczono wtedy 28 miejscowo^ci z ludno6ci^ „pol8k^"), 
a nawet konskry pcy^ z r. 1853 (Ludwik Zejszner : Orawa w Bibl. Warsz. 1853, 
T. m.; Spii, ibidem. 1854, T.IU.; Spii Slowacki, ibidem 1855. T. III.), kt6ra 
CO prawda nie zcstala drukiem ogtoszon^. O Polakach na W^grzech wspominaj^ 
zreszt^ geografowie w^gierscy B^l (Mathias B^l: ^Compendium Hungariae 
geographicum 1753 i Hungariae antiquae et novae Podromus" 1723), Szaszky 
(„Conspectua introductionis jn notitiam regtoi Hungariae, i lutroductdo in geo- 
graphiam Hungariae antiqui et medii aevi 1781), Caaplovics (Csaplovics: „Ge- 
malde von Ungarn", 1829), KorabiAsky (Korabinaky: ^Geographisch-hiatorisches 
Producten-Lexicon von Ungam" 1786), i F^nyes (F^nyea : ^Statistik dea Konig- 
reichs Ungarn" Peat 1843, I. 76, 77), m6wi^ o nich Szafarzyk (Safarik: „Slo- 
vanak^ n^rodopia", atr. 77), i Bidermann (Op. cit I. 9— 11, 95 i II. 82 et paaaim). 
Niezawi^Ie od tych badan ogloazonem zoatato w „Dodatku tygodniowym do 
Gazety Lwowskfej" (1851 nr. 41. i 1852 nr. 3.) kr6tkie aprawozdanie o amutnym 
atanie Polak6w WQgierakich („0 oaadach polakich na W^grzech" przez J. Z.) 
Autorem tych aprawozdaii zdaje aiQ byl jaki6 urz^jdnik Polak, ^wyalany z Ga- 
licyi do W^gier ; moie J(6zef) Z(aleaki) ? W leeie 1851 przyrodnik prof. Ludwik 
Zejszner ;6wiedzaj^c w celu badan przyrodniczych Tatry, zajrzat takie do Orawy 
i na Spiaz i ogtoaiJ niektore uwagi o ludnoSci tamtejazej. S^ to doti^d (1893) 
jedyne prace polakie o Polakach na W?grzech; przeazJy one jednak dosy^ 
niepoatrzei^enie i wnet o nich zapomniano. Jedynie znakomity alawiata Sembera 
vzi^t z tych prac pochop do 6cia!ego odr6f niftnia w^gierskich Polakow od Sto- 

SlOYentkA re6. 5 



42. ^, Ke^. spiSskych Poliakov rozoznava sa od vychodno- 
KloveiiHkej iiasledujucimi neomylnj/mi znakami poTsh'ho charakteru 
recf/f!eho : 

1 . Pochylcnym a, t. j. takym a, ktort vo vyslovnosti prechodi 
do 0. Mie8t«i on ma piAtnlku; pan kr^ma'r nam raz da: ja znam 
tcraz; baba na dvoro stala atd., povie spiSsky Poliak: on mo pi- 
Kcoike; pon kacmor nom roz do; jo znom teroz; baba na dvorc 
Htofa. Tochylen^ a z pravidia vyvinulo sa v tych slabikach, ktor£ 
boly povodne dlh6. Objavuje sa hlavne v tychto prfpadoch : a) V za- 
kon^.en( prfdavnych rodu 2ensk6ho: Veiko Loninica, Slovensko ves, 
dobro matka, staro viKica atd. b) V Cin. priC. min. fiasu: putol 
(= pytal), podpisol (:= podpfsal ), volol (= volal), plakol (= plakal) atd. 

2. Samohlaskou a za cirkcvnoslovansk^ e (t). Tento zjav spo- 
zorujeA naveky pred tvrdymi spoluhlaskami s vynimkou retnych a 
hrdelnyrh, tcdy pred spoluhlaskami: d, t; i, r, n: s, z: dzad 
(ni. dcd) Kvmt (m. svet), fcala (m. chcjela), bialy (m. biely), siano 
(m. H(ino), v/ara (m. viera); las (m. les) atd. 

wtikow, EwtHMZf^sH w wybornej Hwej czcHko-s^owackiej Dyalektologii, jakotei 
w nH(l7.wy(!»ij hexMtroriie napiRanym Hzkicu: „Mnoho-li jest Cechfi, Mor»vnnd 
A SI<)vAk<i?" ((''aHopis Musoa krAlovKtvi &Hk<5ho, Prnha 1876). — Oo sai t^^de 
f^afArikovho „NAr<)(U>piHU" a i^einhprovej ,,I)ialektologie", v Kxhto Bpisoch 
iiici oAto rcM^i o toiii, i.% na SpiAi jent i rudnost pofsk^, iba o torn, ie jest 
porHkii riutn<mC v Oravo, podFa „I)ialektoIogic" okrem toho aj v polno^nej 
TrfiiAianikoj iAeiiibcra, Zitkladov^"* I )ialektolofpe CeHkosloveiisk^. Ve Vidiii 18<)4, 
Kir. 7!h. !*(afiirik ur^ujilc pnludAajAiu hranicu pofHkej redi piAe: „ . . . vstou- 
pivHJ II MoravMk^lio Otttrovu do Kakouska a2 k hraiiicim zemt^ iihergk^ u hory 
Suldvi^ undo viicnii Bi'«ik}'doni h moravHk6 a PodvvHokou a iiher8k(> HtNny 
tlohUiA; odtiid ho UShiio na v^chod rozhranim krilovHtvi halickovladimirsk^ho 
od uliornki^lio a^. do Spitkoyir pod .lordanovem, kdti do Uher v lidzi nekoHko 
rsi Htolicr nntvitkr (TtKlolek, Saniu, llarkabuM, Rukoviiiu, Oravku atd., die 
jin\S'h jii«>u to polt)vi('nI »siovilci) pod se ptumS, ^^(ifc horou Chofdrem reicnou 
oprt k hnntivim ohou krtilovstri »e. »Tric* a Jimi dale iia vt'fchod az pod Pitmicnu 
ttfi iStprtidn b^ii . . ." (Slovannk^ NttrodopiM. V Pni^.e 1841), 77). — \i v spo- 
moiuitoj rozpnivo, nvorrjntMioj v C^Mr. z 1876, zaziiiimenal .^embera Poliakov 
na lUonii KpiAHkoj Htolice; dra uvcilenVdi »lov Guniplowiczovycb pohnut^ bol 
k toiuu nvt'4len.i^mi (iuniplowiczom poTskymi pracami. Mimo tych, ktoK'ch 
Hponionul (lumplowirz, vinJoli a plsali o Poliakoch uhorskVch, a menovite 
o RpiAHkyfh. aj ini. \. Knchnriiki vo gvi^Joj .,Relaoyi z naukowoj podnSzy po 
S!i>wai\vi lSi>8 roku" napisal bol (..liUd", or^. Fiidozn. r. 11., str. 4): ,.Oato 
l»«'dnoona polowa Splia zamieazkana je«t przcz Polakow, u ktoryoh, jeieli, jak 
nioktorcy mniomaji}, wielii jv/^ykow znajomosr wicloM'i liwiatU dowodzi, wiele 



67 

3. Samohlaskou o za cirkevno8lovansk6 e, Co sa javi iiei pred 
uvedenymi hore tvrdymi spoluhlAskami d, t; t, r, n; s, z. To e 
je V poKtine niakk6. Nfm obmakCena predchadzajuca spoluhlaska 
zostdva pravda makkou aj vtedy, ked e preSlo do o. Prfklady: 
sostra (m. sestra), cotka (m. tetka). Vo vychodnoslovenskom nareCi : 
.s'estra, cetka. 

4. Poliaci maju nosovJcy, Ale spiSskf Poliaci nielen nosovky 
spisovn6ho jazyka S (^) a ^ ({}), ale okrem toho eSte : S, in, un. 
Uprostred slova vyslovuju sa nosovky z pravidla naleiityin spo- 
sobom : r^kom (= rukou), zvirenta (= zvierata), pamientac (= pa- 
inataf), p'iiienzi (z: peniaze), zacenla (== zaCala), zakTenta (=r za- 
kliata), dva miesonce (= mesiace), odswndzona (= odsudeni). Pred 
retnymi menf sa nosovy zvuk nosovky v m : pristti^pic (= pri- 
stupit), porwmbac (= porubaf), k^mpie? (= kupel) atd. Na konci 
slova zriedka sa vyslovuju t6to nosovky nale^itym sposobom: 1. No- 
sovy sviik nosovky obycajne znieni sa tu v „m" : oni pridum (= oni 
prijdu), jakttm smercwm (= jakow smrfow), malwm flintke (= malii 



zaiste znalazfem Hwiatl^a. Mowi^ bowiem mi^zy sob^ w domu po polsku, 
modl^ (u^ z kHi^ek czeskich, kazah H^uchaj^ s^owackich. Na wesela zapraszaj^ 
81^ takie po stowianHku. ChciaJem si^ przekonac, czy rozumiej| ksi^ki do na- 
boienstwa czeskie, ktorych uiywajq, i dowiodli mi, ie nie s^ papugami." — 
Dr Eljasz - Radzikoioski napisal v rozpr. „Z folklorystyki sJowackiej" (Lud, 
org. ludozn. r. V. 238.239): „Po za lem, o czem jui prawie zupefnie u nas 
ghicho, trzeba wiedziec, ie i my mamy nasz lud czysto pols'.i na W^grzech, 
nieraz ze Slowakami na jednej siedz^cy miedzy. I to lud nie mafy, lud z dawna 
tarn OHiadty, w najlicziiiejszej gromadzie mieszkaj^cy na ziemi, kt6ra zdaje si^, 
ie nigdy w granicach panstwa polskiego nie leiaia, a przynajmniej, je*eli do 
Polski naleiata, to w zaraniu ustroju naszego pahstwowego. Jest to lud pohki 
na Spiszu w t zw, Zamngdrzu. Kto to, co piszt^, przeczyta, pomy^li sobie 
zaraz, c6i znowu ! Przeciez Bpiflz naleiat do Polski do pierwszego podzia!u. Tak, 
ale nie ta cz^6^, ktora Zam igorze stanowi, a Zamagorze w(a6nie jest najczy^ciej 
polskie. W Spiszu zastawionym Polsce i nalei^cym do niej od r. 1412 do 
pierwszego podziahi, mieszka malo Polakow, du*o wi^cej zas Slowak6w i osad- 
nik6w niemieckich, a Pokey nie tworz| tarn zbitej catofici tak, jak w Zamo- 
g6rzu." Ako som povedal vySSie, oj v literature slovenskej mdme vedomost o tonij 
ze na SpiSi dj Poliaci hyvaju, Fr. Pastrnek v Slov. Pohradoch z r. 189J, na str. 
309, referujdc o zprAvach, ak^ dostal o SpiSi od p. far^ira St. Miiika, napisal: 
„Pfipojiv zpr^vy o Polilclch spit^skfch, ustanovil hranici pohkoslovenskou ve 
8piM takto : ,Oiara, tahand od Tatier po Blovenskd ves, a odtiaF na Podolinec, 
Koladkov a juine od novorubovensk^ch kiipefov ai po SariS.* " TAto hranica sa 
srovo^va s hranicou, ktord podal Sembera. Ale poludfiajSia hranica polski sah^ 
a2 ku Ke2marku, a dr Stan. Eljasz-Kadzikowski v rozpr. „Pogli|d na Tatry" 

5* 



G8 

flintku), ze sobwm vzonsc (i= so sebou vziaf), matka jum (= ju) 
fcala zarezac, na uoni (=nM) zavolac atd. 2. Nosory £ivuk ^mizne 
a zosiane samohldska: na poluvke, za glove, dol mu piscolkc aj 
fTintke atd., t. j. : na poFovku, za hlavw, dal mu pi§talk« aj flintkw. — 

V reCovej uk42ke z Krf^ovej vsi najde Citatel prfklady aj na no- 
sovky in, a sice tarn, kde sa vyslovuje en: ,,natratili tarn (v lese) 
na jednin hodniS jedFin a pod turn jedlum se pretrimuvali zbuj- 
iiici", alebo: .,uvadzili (go) o tm jedlhi" popri tychto akk. : sluiben, 
roboten (sluibw, robotw). 

5. Samohlaskou „y", ktora sa vyslovuje vlastnym sposobom, 
neCistym zvukom medzi e-o-il: stromy, vlosy znie asi jako: stromii, 
vlosu; do izbti, do vodi'i atd. Tak ho vyslovuju v Slovenskej vsi. 

V M. Slavkove poCuf aj petac (= pytaf) atp. NajobecnejSia vyslov- 
nost sa da oznaCit hlaskou il (v mad. slove : «r, wt, v nem. wberall). 

6. Spoluhlaskou g, za ktorii vychodnf Slovdci, a2 na nepatrn^ 
vynimky, maju/i: targac, godac, grlova, dru^i, bo^a atd. U vychod- 
nych Slovikov: tarAac, hacika, felava, drufei, boAa atd. 



(Eljaszow Przewodnik str. 370) dobre napisal: „Nn Spiszu ludnosc polska do- 
chodzi az do Kiezmarku. Okolica Biatej Spiskiej jest jeszcze zupe^nie polska, 
nie Hlowacka. Pod Rainemi Tatrami Jurg6w, Czarua Gora, Jaworzyna Spiska, iiar, 
Lendak to czysto polskie wsi. Rowniez osady uchodz^ce za „ru»niackie" jak 
Ostumia i ft^siednie w Zamagiirzu, f^ tei polskie. Od Kiezmarku ku Popra- 
dowi (miastu) i)oczyna «i<; ludnoAc slowacka, zblizona do polskicj," — Iba 
Poliak moie tiito hranicu ustdlii', alebo tak<', ktor<' vie i po v<'chodnosloveii8ky 
i po polsky. To je preto, ie najniiSie poTsk^ obce, na i>r. Mul^ Slavkov, vedia 
ui aj po v<'chodno8loven8ky. Kto sa k ich obyvatetom prihovdra po vychodno- 
slocensky, tomu i out odpocedaju v priucenej redi vychodnoslovenskfj. Kto sa 
im prihordra po poM'yj s tym sa shordraju po poMyj v reci domdcej, Ja Hom 
I)ol dfta stravil v M. kSlavkove a nemohol som sa doznat, akej narodnosti je 
vlastne tiito obec. Vsetci India so mnou i)o v^'cliodnoslovensky hovorili i po- 
vesti mi po v<'chodnosloven?ky rozj)rilvali. Ale ie sa tdtd zjavy protivily mojim 
predpokladaniam, a *e mi na tejto obci vefmi zdle^alo pre jej zemopisn6 po- 
loienie, zostal som tam aj druh<' poldeft. A dok^zalo sa, ie moje predpokla- 
dania maly zaklad dobr<'. 0b6inia medzi sebou hovoria i)o polsky, iba s cu- 
dzimi po slovensky. Xa prisluSnom mieste ^itatel najde lu ukaiku tunajsej 
polrtkej re^i. - - >^e v polnoCnej diastke ^\n^tL Poliaci bV'vajii, o torn maju a 
mali vedomosf aj Ncraci, len^.e to nevedia a nevedeli pomenova£ prileiit<'m 
jazykovedeck<'m nilzvom. David Kuntz vo svojom spise „l)ie Zipser (irespan- 
gchaft in Ober-Unj^arn" (Viedefi, 1840. str. 14) napisal bol: „In den meisten 
Dorfern wird slavisch gesprocben, aber nicbt so ricbtig, als im benacbbarten 
Liptaner Komitat, nnd vollends an den Grdnzen nach (ralizien ist das 67a- 
vische fin Gcvd^ich mit dem I'olnischen,'' 



60 

7. Spoiuhlaskou r\ (lit-porsky : r^), vyslovovanou asi takto: 
r£. V najbliMch obciach ku Slovakolm ho \ii ztratili, menovite 

Y M. Slavkove, v Slovenskej vsi a v Krfiovej vsi. Inde sa dosial 
vyslovuje, tak najde ho ni Citate! v reCovej ukaike z Ni2. Rui- 
bach. Tarn su ni tak6to slova zaznamenan^: opatriuvat (m. opa- 
troval), potr^epafi (m. potrepali) atd. 

8. Spoluhlaskami c, dz. Spoluhlasky t, d pred obmilkCujucimi 
e, i, h menia sa v c, dz: robic, jesc, pic, dieii, clzvere, dzedzina, 
dze idzete dzeci atd. Po vychodnoslovensky : robic, jesc, pic, d^en, 
d-srvere, d^ederina, disre id^ece d^eci. Vo vychodnej slovenCine niet 
tak obmakCenych c, di. Slovo dzad, dzadek, v smysle „2obrak", 
„2obraCik", je po2i&tn6 z poTsk^ho. Jest ich i viae. 

9. TakreCenym mazurovanini. Je to tak6 hlaskoslovne pravidlo, 
podia ktor6ho za c, §, z vyslovuje sa c, s, z: cas (m. Cas), siiu- 
recka (m. SnureCka), esci (m. e§Ci), mo-g^es (m. mo2e§), becka (in. 
beCka), p'eso (m. peSo), carni (m. Carni), prisel do karcmi, ^rivot 
(m. 2ivot), Janicko (m. JaniCko), na kocu is6 atd. XV§etky priklady 
z reCi Slovenskej vsi.) 

10. Gruppou hlasok -Zo-, -ro- oproti slovenskym -Za-, -ra-. 

V spiSskej poRtine : drogi, ra/odi, zdrovi, g^fova, krova, gfod, vrona, 
strona atd. Po vychodnoslovensky: drahi, miadi, zdravi, hiava, 
krava, hiad, vrana, strana atd. 

Pripomenutie 1 • V ypo^itan^ vlastnostl spiSsko-polMk^ho jazyka ail dosial 
zachovan^. V obciach M. Slavkov, Slovensk^ ves a Kriiova ves, kde ui vedia 
aj po slovensky popri svojom materinskom jazyku, a Jcde ui ztratili aj polsktl 
y^^slovnosfi mftkk^ho r\ pofut ui hodne slovenakosti, ale v celku re6 polskd 
i tu zachovdva svoje svojskosti. Popri glova, krova podujeS aj glava, krava; 
popri potargo go i potar^o ^o ; popri dvanosti, jedenoSce i dvanasti, jeden«Sce ; 
popri ponbuk a punbuk (o aa poch^lilo do n) i panbuk = pitnboh. Od po- 
viadac je 6in. pri6. min. poviadol, od poviedfec je povied^ol. Popri t<'chto 
po^uC u£ tu aj poviediel atd. 

Pripomenutie 2. Re^ov^ svojakoati apiSsk^ch Poliakov, ktor^ ad uve- 
den^ pod 6. 1. — 4., 8. a 9., ad vseobecne uznan^'mi avojakoatami polskej re6i. 
Makk6 r', vyslovovdn^ jako rz, spomenut^ pod c. 7., je vSeobecn^in v zdpadno- 
alovansk^ch jazykoch, ale tu patrl medzi svojskosti polskej re^i. H14sky 
»»y" ft ng"> uveden^ pod <5. 5. a 6., boly dakedy bez odporu i vo v^choduej 
fllovendine, ale teraz sa z pravidla nahradzuju v nej hldskami i a h, HMsky 
nX" a ng" za na^ch dias patria tedy tiei medzi t^ redov^ znaky, ktor^xh si 
v^imaf m^ine pri rozhrani(Jovani novovekej re6ovej hranice polsko-slovenskej. 
Neuvitdzal som tak^'ch znakov poKtiny, ktord sa aj vo vychodnej slovendine 
vyskytujd, menovite poch^lenej do % samohl^ky e. 



^0 

Pripomenutle 3. S poTHkou re^ou uveden^ho ApiHsko-poIsk^ho dzemia 
ilplne fliihljisia aj mie«topian^ n^zvy, aveddiac o torn, 4e je polstina p6vodii& 
na torn ilzemi, jaanej^^ie reread, ie ona nevytiala sIovenHkd re6 z toho ilzemia. 
Stefan MiHk vo Bvojom topogratickom prispevkii, iivcrejnenoin pod n^vom 
„MieHtii^ mend vo 8piSi" v 8bor. MSS. (1897) uvodi aj naHledujdce mieiitn^ 
mend: Pod Bozom menkom (pole pri Richvalde), Pod Jendriegurom (pole 
tiei tarn), Lunky alebo Lonky (role pri Svaboch), Koguntek (role pri Hanu- 
§ovciach), Faltinove Kunty (lilka pri Nedzeci; Kitty), Na Kunty (Mka pri 
Mafasovciach), Za (Tlemboke (pole pri Nedzeci), Vengfiska (— Uhliakd, role 
pri Fridmane i Svaboch), VengerStik (pole pri Fridmane), (renale (skala pri 
Leanici). PoTHkoftt Kch niizvov nikto neodSkriepi. Kto rozumie n£rodnoBtn<'m 
pomerom na SpiSi, ten aj bez in§trukcie nhadne, ktor^^ n^ov MiSikov kde 
leii. Kto by pochyboval, ie sit tdto miefttnd nazvy ft polnkdho itzemia re<Ifov6ho 
vytrhnutd: Gomalacko (= a) giira, (toIo (= a) ftkala, obidva nazvy v Sb. MSS. 
1897, 215, Kacvinsko (= A) granica, Kalinovo (=■ &) dolina, obidva tamie na 
str. 35. MiSikove nazvy do o6it bijit i neodbornikovi ; podavnm tu dakoiko 
ft jeho miefttnymi informaciami : Trliitik, left pri Nedzeci ; Pod ^rlijtik, role pri 
Lesnici. Naproti tomn i/liAik, pot ok pri Podbradi; //lift Ik, paborok pri Stra- 
cenom ; ^liftiky, pahorky v horach novoveHk<'cb. Baba /lura pri Bijacovciaeh, 
Babio //ura pri MataAovciacli atd. 

Pripomenutie 4. Hore nveden^'* osobitosti poI«kej reOi vzjitd ftd z reCi 
HpirtskV'cb Poliukov. Je pravdepodobn^, f.a je rec zempllnakycb Poliakov hodne 
odpoTAten^i. 

43. §. iiarodopisnej hranici porsko-slovcnskej treba vede£, 
ie sa Sloviici s Poliakmi na vychodnoslovenskoni lizemf shola nikde 
nestykajii svojinii obcami. Toto je treba znova vyzdvihnuf a znova 
prizviikovaf preto, lebo sii spisovatelia, ktori ufia, ie sii polskosti 
vychodnoslovensk^ho nareCia novoveke, vznikU z hllzh/ch stykov 
polskfij a slovensk^j reci Tomu je nie tak, lebo poFskosti vychodno- 
slovensk^ho nareCia sii ui, aspon tisicroCn^, sr. 20. a nasi. S§-y, 
a nemalym i)otvrden(ni takeho stonoviska je id okolnosf, se sa Po- 
liaci so Slovdkmi territorldlne nestykajii, a ske velmi-velmi ddvfio 
nesiyk'iJH, 

Slovensk^ ubce odderuju sa od spissko-porskych nasledujiicinii 
nemeekynii a ruskynii obcami : 

Nrmerkv: Poprad, Vefka, Sp. Sobota. Strai^e, J^Iakovce, Verbov, 
Tvaroina, Ruskinovce, Vy§ny Slavkov, Macijovce, VySna Leana, 
Niina Lesna, Milbach, Velka Lomnica, Ilunstorf, Keimarok, Tiiu 
bica, Straiky, Riikusy, FoFvark, Bela, Majurky, Ilololuninica, Mala 
liunniica, Podolinec, Maldur, l^usovre. 

liuskr: Iloderniark, Jakubiany, Torisky, Ni^jir Keimse. OFSavica. 



71 

Na priestore tychto nemeckych a ruskych obcf le^ia sfce tri 
polsk^ ostrovy : M. Slavkov, Kri^ova ves a Jursk6, ale i ony leiia 
blii^ie n&rodopisnej hranici poTskej nei slovenskej. Kto si obzre 
mappu, nakreslenu dia udajov v tejto praci obsa^enycb, presvedCf 
sa, ie polsk^ obce na celom uzemi spiSskej stolice nikde nehranicia 
so slovensJcymi obcami. Od SariSskej obce Plavnice oddefuje Lubovnu 
Stani nemecka obec Hobgart. Niet tedy ani tu styku medzi pol- 
skymi a slovenshjmi obcami. 

Nemci, jako z dejfn vieme, osadili sa na SpiSi \ki v XII. sto- 
letf, Kusi len po tatarskej pohrome, srov. 18. a 19. §., tedy asi 
700 rokov niet bezprostrednych stykov medzi obcami polskymi a 
slovenskijmi, Styky sa obmedziivaly na prostrednfctvo hovoriacich 
po slovansky Nemcov a Rusov uveden^ho nemecko-rusk^ho tizemia 
a na nevytisnutych Nemcami povodnych tuzeracov polskych a slo- 
venskych, v novSej dobe na novSfch prisCahovalcov polskych a 
slovenskych. 

Nemci. 

44. §. Nemecka osady leiia siivisle so sebou: 

1. Na oboch brehoch rieky Popradu od mesta Popradu po Po- 
dolinec, zavierajuc v toto nemeck6 lizemie obe spoinenut6 mesta. 
Su to obce: Bela SpiSska, Bu§ovce, Folvark v keim. okr., Holo- 
lumnica, Hunstorf, Ke^marok, Lesna Ni2n&, Lesna VySna, Lomnica 
Maid, Lomnica Velka, Eubica, Macijovce v sob. okr., Majurky, 
Maldur, Milbach, Podolinec, Poprad, Ilakusy, Ruskinovce, Slavkov 
Vefky, Sobota Spi§ska, Straie v Sp., Straiky v Sp., Toporec, Tva- 
roiina, Velka, Verbov, Viborna, iilakovce. Spolu 29. 

Mimo tohoto suvisl^ho uzemia na polnoc jako osobitn^ ne- 
mecka ostrovy le2ia: Gnazdy, Hobgart a Svaby VySn6. 

Pripomenutle. Na 8dvi«lom ostrove majil Poliaci dva oatrovky, prv;^' 
je: Slavkov Mal^ a dnih^ Kri2ovd ves a Jurflk^. 

2. Na oboch brehoch nizneho Hnilea (na pravom brehu s vy- 
beikom do abaujskej stolice): Gelnica, Huta Smolnicka, Medzef 
Ni?.ny, Medzef Vys^ny, MniSek v geln. okr., Smolnik, Svedlar, Stos, 
voda Stard, VondriSel. Spolu 10 obci. 

Tychto istych 39 obcf nemeckych podava aj Niederle (Narodop. 
Mapa 8<S — 89). Tu su vysledky na§ho poCftanla jednak6, lebo aj Nie- 
derle vychodf s toho stanoviska, ie su iba t6 obce nemeckymi, 



V2 

ktor^f niaju nemeck^ va&iny. ^nhera nezisCoval re(^ obci, ale refi 
obyvatofov, vykazoval aj obce s nemeckymi inensioami, a preto sa 
j<;ho vypo^jft iienieckych ob<:f iiemoie srovnavaf s hore uvedenym 
vypo^oni, vidz OmC. z 1870, stranu 671. 

KAte treba doloiit, ^<; podia popisu z r. 19(X) ma nemecku 
vii^.sinu aj SariSska obec Medzi J^idiui, po m. Sebeskellemesir6tek. 
Sii to zvilftSa iiovSie prisfahovalf ^idia. 

45. {ij. Nemci vychodnoslovensk^ho uzemia nie su si vcdomf 
Kvojho osudu. A. Kurharski vo svojej ..Kelaoyi z naukowej podroiy 
po Stowacyi 182S. roku" zaplsal nmoho vSelijakych interessantnych 
vecf. Tak luedziinyin zapfsal dojem, 2e „wszystkich tutejszych 
Slowian Niemcy staraj^ si^ znieniczyc" . . . Hovoril o SpiSi a do- 
lo^.il: „W Lewoczy powiedziano mi wyraznie: Die slovakische 
Spniche hoII uus^^erottet werden/' (Lud, org. ludozn. II., str. 5). 
N(»iniiiulo ani HO rokov, a jako je to vlastne vo Spisi s Xemcarai? 
Mc-sto tvch pySiiych Nemcov, Levo^^u, ani som nemohol vradit 
iiiedzi neineck^^ niesta, iebo mil len 1755 nemeckych duSf proti 
iHVM\ Klov(?ii8kym . . . Strai^e v Sp. vradil som len preto medzi ne- 
mecku* mesta, lel)o ma 271 prihlasenych nemeckych duSf proti 270 
Hl()V(»ii8kym . . . SpiSska Sobota, Poprad, Velka, hoc este poCtom 
j)r<whi(laju SFovakov, v najbliisom pokolenl dostanu vilCsiuy slo- 
vnnske . . . Povedal som, ^,e su si Nemci tunajsf nie vedomf svojho 
osudu. Zkusil som to sam na viae miestach. Kozpoviem len jedon 
l)r(pad. Minul6ho letn (1JM)4) v tr^ny den pri^iel som velmi v&is 
do Spiil^skei Soboty. ('heel som sa rozhliadaf po vonkovanoch, ktorf 
dojilii ta z okolia na trh. Ale sa trh nevydaril. Vraveli tam, ie 
tuki''ho novydaren^»h() trhu voboc nepamiitajii. Prechodil som sa 
tedy |)nizdnym mostom a bedlive som posliichal, kde dve-tri duSe 
zastaly a spolu hovorily. Hlavne o rozhovor deti mi i§lo. Mesto 
znam uA asi :\:\ l\\ roky; v Ke^.marku mal som ztade aj spolu- 
^.iakov: Nenu'ov. Sobota ma spolu S58 obyvatelov (r. 11>00), je 
tedy nuila, a ja som skoro bol hotovy so svojou rozhliadkou. Vni- 
siel som do .,(la.sthofu", a, ^.e bolo et^te vCasne, nebolo tam hosti 
okrrm mfia. Sam hostinsky obsluhoval a ja som hned zaplietol 
ro/.hovor o narodnostnych pomeroch mesUi. Hostinsky bol domo- 
rody, a NointM*. LcMi biedne vedel i)o madarsky, a preto sme ho- 
vorili po nenuH'ky. Dal som vvraz svojim zkusenostiam: „Yy sa 
tu, pane, sU)voniM'te, jaki» pozorujemV" . . . ,,0oV" odvetil urazeny, 



It 

„my 4e sa slovenfifme? To je nie pravda, my sa madarCfme." „Ale 
ja som na ulici vera slovenskej reCi poCul" . . . „Dnes je trh, to 
cudzf" ... „A ved ani trhu niet ... a aj deti som poCul po slo- 
vensky sa shovdrat po ulici, deti meStianske" . . . „To len tak6, 
ktore sa eSte po madarsky nenauCily" . . . „Tak?!" Prestal som 
hovorif, zkusiae jeho zatvrdilost. Rozmyslal som, ako by mal osnovaf 
otazku, aby zvedel, Co som zvedet chcel. Po prestdvke som poCal: 
„Ba jako sa vy len dorozumievate s okolitym ludom, ved sedliactvo 
nevie ani slova po nemeckyV"... ^Nevie, pravdai^e nevie, ale 
my vieme aj po slovensky.^ „A Co, mate tu mestskych tlumaCov?" 
Hostinsky sa zo srdca rozosmial: ,,TlumaCov? My v Sobote v§etci 
vieme po slovensky /" A tym som i skonCiL Zvedel som, Co som 
vedef chcel. V Sp. Sobote ka^dy domorody Clovek vie po slovensky. 
ale si je nie vedomy toho, ie sa jeho mesto — poslovenCuje. SpiSska 
Sobota je, podia mojej zkusenosti, narodnostne najprebudilejsie 
nemeck6 mesto na SpiSi. Minul6ho roku bol som vo v§etkych bez 
vynimky, srovnavam ich tedy v jednej dobe. Sobota je jedinym spi§- 
skym mestom, ktor6 m4 vyluctie nemecke ndpisy obchodnS i falmcne, 
V§ade inde maju ndpisy madarsk6 a nemeck6 alebo len madarsk6. 
A tito narodnostne najprebudilejSi Nemci podrahynajii tie^ svojmu 
osudu. NajtuhSf su Nemci v dedindch. Tak6 dediny su: BuSovce, 
Folvark v ke^m. okr., Hololumnica, Hunstorf, Lesna Niind i VySnd, 
Lomnica Maid i Vefkd, Macijovce v sob. okr., Majurky, Maldur, 
Milbach, Slavkov Velky, iZakovce, Hobgart, Smolnickd Huta, Medzef 
Ni^ny, MniSek v geln. okr., Svedlar, §tos. Ale aj v tychto obciach 
je velmi veFa ludf, ktori vedia po slovensky (alebo po slov«'insky). 
Moje zkusenosti potvrdzuju sa zkiisenosfami inych, Poliakom Elja- 
szom-Radzikowskim a Rusom Hnatiukom.*) 

46 §. Dobre by bolo vedet, odkedy sa nemeck6 obce poslovan- 
Cuju a kde Co viedlo k tomu. Stefan MUik v Sb. MSS. (1896, 



*) Dr Stan. Eljasz-Eadzikowski v rozpr. „Pogl%d na Tatry" (Eljaszow 
Przewodnik str. 370/371) naplsal toto: „Na Spiszu, gMwnie w roiastach, do- 
chowal si^ dawny osadniczy iiwiot niemiecki, ktory jednak coraz hardziej roz- 
piywa si^ w tie sfowianskiem tak, ze osady do niedawna na pol niemieckiej 
teraz jui sq czysto sfoicackie, W Biaifj, Kiezmarku, Wielki*jy Popradzie, So- 
bocie, Wielkim Siawkowie przewazajq ci osadnicy niemitccy, lece tu i owdzie 
ludnosc slowiamka wyhija si^na wierzch," — Hnatjuk (Bus. Pria^. epar. str. IL): 
nNi'mecki seliani hovoriat zreStoju mnjze vsl na Spisu dijalektom Slociakiv 
i odevidno denacionalTzujut sia,^ 



74 

28 — 29) zavalil o tuto otazku, ale sa vyslovil prfli§ vSeobecne a bez 
nale^itej samokritiky. Napfsal tarn roedziinym: „Kozumie sa samo 
sebou (!) ie takmer vgade, kde Nemci zalo^ili mesto, boly «i obce 
so alovenskym ohyvafeMvow, ktore sa potom abo ponemCilo, ako 
V ^akovcach, Belej, Velkej, Lubici, Matejovcach, Vrbove a Slav- 
kove, abo Nemcov natoiko assimilovalo, t. j. poslovenCilo, ie tito 
ostali V menSine alebo celkom zmizli. Tak na pr. v Novej vsi 
tvoria dues Nemci len asi tretinu, vo Vlachoch tak^e, v Podhradf 
stvrtinu, v LevoCi tretinu obyvateFstva/ 

To „rozuinie sa samo sebou'* nie je ani dovodom, ani dokazom ; 
ono sa opiera o predpokladanie, ie na vychodnoslovenskom uzemf 
sirSom od aki^iva byvali Slovaci. to ist6 predpokladanie opiera 
sa aj vypoved, ie „takmer vsade, kde Nemci zalo^ili mesto, boly 
\xi obce. so slovenskym obyvatelstvom/' Take veci je treba dokazaf, 
inaCe nemaju hodnoty. Nemci mohli zalo^if i osady nov6, a zalo- 
itili osady nielen na slovenskom, ale aj na polskom uzemf reCovom. 
Zkade vie p. Stefan MiSlk, ie sa Slovania i^akoviec, Belej, Velkej, 
liUbice, Macejoviec, Verbova a Slavkova ponemCili? Opref sa vy- 
luCne a jedine o slovanskost miestnych ndzvov, to je nie dosf obo- 
zretne. Daktory taky nazov mohol byt nazvom poFa, hory atd. a 
tarn cudzi mohli zalo^.it osadu. Okrem toho daktory taky slovansky 
nazov mo^.ft byt celkom novoveky. Na pr. slovansky nazov Mate- 
joviec. Madarsky nazov Mateoc, ktory je zo slovansk6ho, zjavuje 
sa v listinach iba novsfch, naproti tomu nemecky nazov Matzdorf 
u?. V listinach z XIII. stoletia su6isne s latinskym nazvanfm: Villa 
Alatthei. Vidz Hradszk6ho Szepesvm. helysn. Xe sa Nova ves, Vlachy, 
Podhradie a LevoCa poslovenClly, toho pricMnou je ich zemopisn^ 
poloienie. Prirodzenym sposobom musely raz podlahnuf vilKine, 
jaka ich obta^a. 

Jedna vec je ista. Zmena, jaka sa stala v Uhorsku s obno- 
venim iistavy r. 18()7., uskori umieranie nemockej narodnosti na 
Spisi. Spisski Nemci od davna boli nam^.eni po^ivat vyhody od vlad. 
S odstranenfm nemeckych vlad poc^ali sa madarCit a silnc sa ma- 
darilia, aby si zachovali vyhody a aby si opatrili nov6. A v tej 
veci sa im dari. V spissko-nemeckych mestach povstalo uit dosial 
ninoi^.stvo takych listavov, ustanovizni a zavodov, ktor6 napomahaju 
materiiilny blahol)yt v spissko-nemeckych krajoch, a ktor^ povstaly 
na poi^jn vlad. Ale tym, ;^e spissko-nemecka intelligencia prednosf 
dava vo verejnom iivote re^j madarskej, ztratila nem^Jna svoj 



(Uvnoveky nimbus aj u niiSfch vrstvi. Tjahostajnosf, preukazovana 
naproti nem^ine so strany mestskej intelligencie, prechadza aj na 
intelligentnejSie vrstvy dedfn. 

Okrem toho spomenuf musfni e§te jedon velini doleiity zjav. 
V mestach je hojne Skol, strednych i odbornych, priemyselnickych. Ne- 
meckf rodiCia v§etku mladei do §k61 tisnii. A potom ani vy§§ie vzde- 
lan(, ani odbornc vzdelanf, ani priemyselne vzdelanf uem62u dostaf 
doma vSetci zamestnanie, a preto sa rozpfchnu po krajine. Rodi- 
fcovsk^ polia — domy odkupuje slovansk6 obyvaterstvo z prelud- 
natelych okolitych obcf, presfahuvajuc sa do miest. V Poprade, vo 
Velkej, V Stra^ach, v Spi§. Sobote, v liUbici je u2 vefa slovenskych 
a polskych sedliakov, ktorf su doma v byvalych nemeckych ga^dov- 
stvach. 

Rusi.*) 

47. §. Rusi sii roztriisenf po celom §irsom uzemf vychodno- 
slovenskom, t. j. byvaju nielen pomedzi Slovakov, ale aj pomedzi 
Nemcov a Poliakov. Ale ich naozajstna oWina le2f poza polnoCno- 
vychodnu hranicu vychodnoslovensk6ho iizemia uiSieho, rozprestie- 
rajuc sa na polnoc i na vychod. V spiSskej a v §ari§skej stolid 
neradi im priznavaju skutoCnii n4rodnos£, a preto, kde sa tomu 
nezoprii cirkevn6 lirady gr^»cko-katolicke, vsade ich vydavaju za 
Slovakov. V obidvoch tychto stoliciach je pomerne mnoho riiskych 
obcf, ktor^ pri poslednom popise (1900) pop(san6 boly za slovensk6. 
Obyvatelia ich vela raz sami stoja o to, aby boli popisani za 
Slovakov. 



*) Euflkoa menujem re6 uhorskoruHkd, hlavne a predovSetk^m preto, 
lebo jii uhorski Rusi sami tak zovd ; nikde som nepo^ul, ie by ju zvali rusin- 
flkou, niBodckou alebo inakSie. Na iSzem! v^chodnoHlovenakom SirSom je dost 
obcf, ktor^ sa od in^ch podobn^bo n^vu obcf rozliSujd privlastkom rusko- 
D&rodn^'m a teoto prlvlastok je tvoren^ naveky od RiiSy nikdy nie od Susin 
alebo od Biisndk alebo od inakSicb kmef^ov. Tak najde?^ tain n^zvy: RuskA 
Novi ves (= Sdsujfalu, v Sar.), Rusk^* Hrabovec (-=- Oroszhraboc, v Zeinpl.), 
Rusk6 Komarovce (—■ Oroszkomoroc, v Ung.). Opakujein : Tento privlastok 
nikdy nepo^ujeS podobou od Riisfn, Ruflndk, Malorus atd. — Krajov<5 mend 
uhorsk^ch Rusov najdplnejSie sniesol Hrihorij Kupcanko vo svojom spise 
nUboraka Rus" (Viedeft 1897), na str. 46.: „Sami meii soboju UhroRussi 
nazyvajut sebe rozlidnymi nazviskami abo prozviskami, jak: Verchovlncami, 
Dolinianami abo DoliSnianami, Krajnianami abo Krajniakaini, SpiAakami, 8o- 
takami, Cotakami, Ceperjakami i t. d. Vercbovincami nazyvajutaia ubro-ruftaki 
iiteli' verchov Karpatskich hor. Dolinianami abo Doli.^nianami nazyvajutsia 



7() 

48. §, Pri popise z r. 19(X) Ciasto^ne alebo v celku za slo- 
venske boly popfsan6 nasledujuce ruslce obce (osady): 

Benadikovce, Bystra Krajfi., Bystr6 Stropk., Bodrudial, Bog- 
Tarka, Bok^, Brusnica, Bzane, Cabov, Cerniny, DedaCovce, Uetrich, 
Dolhona, DriCna Sar., DriCna Zempl., Dzurdzos, Gavranec, Girovce, 
Gribov, Hanigovce, Havaj, Ilercmanovce, Hrabovec Stropkovsky, 
Inovec!, Jaku§ovi*e, KapiSova, Kelbovce, Kobulnica, KoRov, Ko- 
marnik Ni2., Komarnik Vy§., Ko^uchovce, Krempach pri Eubovni, 
Krisrovce, Kriv6 v Sar., Kri2e v §ar., Kruilova, Ladomirova v 6ar., 
Lucina, Makovec, Malcov, MaSkovce, Mikova, Mirola, Mrazovce, 
Olejnikov, OKavy Ni4ii6, Olsavy Vy§n6, Onokovce, Polana, Pofanka 
Nechvalova, Prikrd, ProsaCovce, Pstrina, Regetuvka, Remeniny, 
RepaSe Nii., Rovn6 v Sar., StaSkovce §ari§sk6, Sta§kovce Zem- 
plinske, Stebnik, Sucha, SvidniCky, Randal, §{^vnik v Sar., Ste- 
fauovce v ZempL, Tokajik, Torisky, Valkov, VladiC Ni2., VladiC 
Vys., Zavadka v Sp. Spolu 72. Obyvaterov: 22.499, aj s inoreCo- 
vynii meiisinami. 

V Brezuvke na^^iel popis 30 Slovakov a 39 Rusov z 09 du§i. 
Z iiich je r.-katolikov 33, gr.-katoHkov 30. Ale vSetci hovoria po 
rusky. Aj Hnatiuk ich nienuje ,,Rusiiakmi'*. 

49. $5. Je ista vec, o torn budem obSfrnejsio hovorif na svojom 
uiieste, ite je na vychodnoslovenskom uzemf sloveiiska reC — reCou ka- 
tolickou, t. j. ?,e tu vseobecne stotoinuju vieru rimsko-katolkku s nd- 
rodiiostou slovenskou a oprotivne vieru gr^cko-katoUcku s narodno- 



uhro-ruKski i^iteli doliii pod Karpatskimi horami za r^koju Tinoju. Krajnianami 
abo Krajniakanii nazyvajutsia uhro-rusaki iiteli krajnoj fltorony Uhorakoj Rusi, 
kotora hrani^it a atoroiioju slovackoj fasti Uhrii. Spi5akami nazyvajutaia uhro- 
russki iiteli RpiSskoho okruha, kotoryj takiSe pripirajet do slovackoj hranici. 
A SotakaiiiJ, Cotakami, Cepfrjakami i t. d. nazyvajutsia Uhro Ruasi, kotori 
hovorjat: 60, co, ceper i t. d. nameat: So, ito abo §to, teper i t. d." — 
V torn iatoni apiae, na tej istej atrane Kupcanko naplaal: „Uhro-Ru8i na- 
zyvajut sebe vzabale Kiisskimiy hovorjaci v mnoiestvennom (iisl6, naprim^r: 
My Ruaaki. No jeali zapytajetaja odnoho abo druboho iieprosv^§denoho Uhro- 
Kuaaa, napriini^r uhroruakobo muiika, kto on, to on Otpoveat: „Ja Rusnjak" 
abo „ja Hucul** i r^dko koli: .,ja Ruakij'*. Ude-jaki Uhro-Ruasi otpovfidajut 
)ia pytane, kto oni: »,Ja Slovan'*, abo Ja Sloven"*, abo Ja Slovjak". Se 
aut tt^ I'hro-Ruaai, kotori iijut v aosedatvc a uhorakinii Slovakami i aut otie 
oslovadeni." Zo avojej zkuaenoati poznamenavam : Uboraki Ruai menujii seba 
bez v^nimky a naveky Husky mi pokial su medzi sebou alebo a tak^mi 
ludmi, ku ktor^m majd jakii-taku duveru; avoj jazyk ruskym. Nikdy seba 
nemenuju Rusinmiy ani scoj jai:yk ruain^kym. Neznajil ani n&zvu „Rut^n", 
.,rut6iaky'*. „Ruandk" znaniena iMoveka ruskej viery. Je to tedy prvotne 
niizov na ozna^^enie niiboienstva, ktor^- atotoiJiovanim ndboienatva a ni- 



77 

stou ruskou. Ale to obstoji len vo vSeobecnosti. Popis naSiel v Ni2. 
OKavach 207 r.-katolfkov a len 175 gr.-katolikov, v Sandali 171 
r.-k. a len 1(56 gi*.-k., ale su obidve obce n&rodnosti ruskej. Po- 
\xiSn& je V tejto veci obec Onokovce, v ktorej je 492 r.-katolikov 
a len 172 gr.-katolfkov, ktoru na zaklade tohoto svojho r.-k. razu 
vSeobecne za slovenskiii pova2uju, a ktora je v skutoCnosti rusM; 
Citatel najde tu z nej uka^ku jazykovu a presvedCf sa. Za Ungvarom 
\ii niet ani politickych, anl cirkevnych obci slovenskych. V Rad- 
vanke a v Serednom popfsani Slovdci popfsani su za SlovAkov 
vyluCne na ziklade svojho r.-k. nAbo^enstva. V Serednom je 529 
r.-k. proti 705 gr.-k., a 507 Slovakov proti 713 Rusom. V sku- 
toCnosti su vSetci Rusi a2 na vynimky prisfahovalcov. tiradny po- 
pisovatel v obci Hlibok6 znal 4;6to skutoCn6 pomery, lebo hoc je 
V Hlibokom 200 r.-katolikov, na§iel tam len 13 Slovikov, zapfSuc 
ostatnych medzi Rusov, ktorych uddva 384, z Coho je len 208 
gr.-katolfkov. 

Pripomenutie. Zistujdc n^rodnost hore vypo^itan^ch obci opieral som 
BE vyludne o claatne ivformucie. Nebol som sice vo vSetk^ch obciach, ale udaje, 
akfcb sa mi dostalo, podroboval som aspoA trojndsobnej kontrole. O obciach, 
ktor^ som nemienil nav§tiviC, iba v sdsedn^cb obciach som bral iDformAcie, 
iiaveky od star^xh domorod^xh ob^anov, a jestli moje informiicie neboly sit- 
hlasnd so vi^etk<'ch str^n, i$iel som sa predsa osobne presveddiC. Udaje Vladi- 



rodnosCou preu^Sa sa ^asto i na ruskit ndrodnosi „Hovori po rusnficky" (= po 
rusky) — poiuf 6a8to, ale prave tak Casto podujeS aj: hovori po katolicky 
(=^ po slovensky). Brov. 49. §. — Mojim zdanim „rusnAckej" re6i pr^ve tak 
niet, ako niet re^i „katolickej". Rusi neprestiivajii byt Rusn&kmi t^m, ie sa 
p'omadar^'ili alebo posloveniiili, ale prestdvajii byC Busmi. DopiiSfam, ie iihorsk^ 
RuH rM sa skr^va za meno Rusn&k, zahaTujiic svoju ndroduost do riicha nd- 
boiensk^ho, rdd bere na aeba aj plASC slovenskej nfirodnosti, t. j. nejedon Rus 
povie: ja Sloviak*, ale ieby povedal: ja Slovan' alebo ja Sloven^, to som 
nikdy nepoiul na svojich cest^ch, a znajiic dostato^ne pomery v^chodno- 
slovensk^ho I'lzemia (a tu len o toto ide), smele moiem vyslovit, ie t^ch na- 
zvov tu ani druh^ flovek nikdy nepo6ul. Ony sa musely dajak^m nedoroz- 
umenfm dostat do uveden<5ho spisu Kup^nkovho. VI. Hnatiuk zabrnuje uhor- 
sk^ch Rusov pod pochop „Ru8in", ale v praxi ich menuje „Ru«nitkmi". Na 
str. 12. Rus. pria.4. epar. napisal: „Rusnakami nazivaju tich Rusiniv, §6o majut 
infinitivus na -ti i ne dzekajut. Ich dijalekt, de bude toho treba, buiu nazi- 
vati dlia dokladnosti rusnackJm; Sloviakami nazivaju tich Rusiniv, Sco infini- 
tivus majut na c i dzekajut... Ich dijalekt budu nazivati dlia dokladnosti (!) 
slovenskim." — DIa toho, 6o som povedal hore, nemali by sme hovorit o dia- 
lekte rusuackom, ale len o uhorskoruskom. 



78 

mfrH Hnatiukaf nakolko ich mii o tyebto obciach, v celku flbodujil Ha 8 t^^mi, 
ktord ja podilvam. Nasledujdce obce pod^va Hnatiiik za sloriacke: Ma^kovce, 
llrabovec Stropkov3k<-, Girovce, DzurdzOS, Dedacovce, ale podia mojich infor- 
niHcii V tf chto obciach eSte dosial hovoria viae po rusky nei po „8loviacky", a 
preto Hom ich medzi ruBk^mi uviedol. 

50. §. Uvzhradfiujuc vypoCitaii6 v predchadzajiicom 48. a 49. 
§-e opravy popisov6 treba zistif nasledujiice ruskc ohce, a to: 

V Spi^skej: Folvark v starov. okr., Helcmanovce, Honderinarek, 
Jakubiany, Jarabina, Kauiionka, Kor§ov, Krenipach pri Eubovni, 
Lipnik Vetky, Litmanova, Miii§ek v Tub. okr. (so zna^nou mciiSinou 
polskou, popisanou za slovensku), Ol^vica, Osturna, PoraC, RepaSe 
Ni2., Slovenky Niin6 i Vvsn6, Sulin v Sp., Torisky, Zavadka 

V Sp. Spolii : 20. 

V Sari^sJcej : Andrejova, Bajerovco, Becherov, Belejovce, Belo- 
ve2a, Beimdikovce, Bystni Krajii., Bla2ov, Bodrud^al, Boglarka, 
Brczuvka, Cerniny, Cigelka, Cigla, Carn6 Krajii., Carn6 na Mako- 
vici. CirC, Dobroslava, Dolhoiia, Dubova, L)zurdzo^5, FijaS, FriCka, 
(iavranoc, (leralt, Gerlachov v §ar., Gribov, Ilajtuvka, Ilanigovce, 
HrabovfJk, Hrabsk^, Hradzisko v Sar.,^ Huiikovce, Huta Livovska, 
Hutky V Sar , Jakoviany, Jastrebie v Sar., Jedlinky, Jedlova Ni2., 
♦Icdlova Vy^^., Kapisova, KeCkovce, Kijov, Koburnica, Koiuariiik Ni2., 
Koumrnik Vys., KomloSa, Korcjovce, Koi^any, Ko2uchovce, Kriv6 

V Sar.. Kri^o v Sar., Krusiuec, Kru^Fov, Kru^rovii, Kuriinka, Kurov, 
Ladoinirova v i^ar., Lognava, Lipnik Maly, Lipovii, liivov, ILucina, 
liUkov. Marcoy, MaCaska, Matisova, Matovce, Medzvodzie, Mergeska, 
MikluAovce v Sar., Mirosov K\L, Miro§oy Vy§., MiroFa, Mlinarovce, 
Niklova, ()bruCn6, Olcjnikov, ()i§avka v Sar., Ondavky, Orlich W\L, 
Orlirh Vys., Orlov, Ortutova, Pisaiia Ni2., Pisaiia Vys., Pitrova, 
Pofauy, Polanky Nii^ne, Polanky Vysn6, Porubka Krajn., Potoky, 
Prikra, Prosa^ovee, Pstrina, Hakov^ik, Ue^etuvka, Reineniny, Ren- 
CJsov, RoSov, Rovne v Sar., Roztoky, Snakov, Sobos, Starina, Stebnik, 
Sucha, Sulin v Sar.. Svidnicky, Svidnik Nii., Svidnik Vys., §am- 
brun, Sapinec, Sarbov, Sasova, S(?avnik v Sar., Sonietkovce, Soma, 
Stefurov, Stelbach, Tvaroitec Ni:i^., Tvaroi^.ec Vys., Tjak. Vagrinec, 
Valkovce v Sar., Vapeiiik. Varadka, Vavrinec, Venecia, Vislava, 
Viskovce, VoTa Jiirkova, Vola Ruska v toj)!. okr., Vofa Ruska vo 
vtor. okr., Zavadka v Sar., i^Iatkovcc. Spolii MM] ol)ci. 

V Xcmpllni^lxrj a Untjskej: 

a) O.strovy na vychodnoslovenskoni uzenif u>^soni : Bansk6, 
(Jabov, Kaziniir, (iirovce, Rafajovre, Dedai^ov, Maskovce, vi^etky 

V Zenijdinskoj, srov. )M. §. 

b) Poza polnoCnovydiodnu hranicu vv(hodnoslovensk6ho lizemia 
ui^.§ieh(), podrobne udanii v driihoni vypo^ati .•)«). S-u, rm^kc su vretky 
obce a2 na vyniniku troch : Cho6a, Stropkovy a Bre^nica, srov. 38. §. 



79 

51. §. Odderujtic rusk6 obce od slovenskych, neopieral som sa 
ani pomery vierovyznansk6, ani b priznanii narodnosf pri popise 
z r. IIMX), ale jedine o rozdiely, jake sa javia medsi recou uhor- 
shych Busav a vychodnych Slovdkov; reiove rozdiely povazujetn 
za jedine oprdvnene delidlo pri urcovani ndrodnosti ruskej a slo- 
vetiskej, *) 

52. §. V reCi Rusov, a menovite v reii Rusoi\ ktori sxisedia 
s vychodnymi Slovdkmi, jest niekoFko takych zjavov, ktorymi sa 
Rusi neoraylne daju rozoznat od vychodnych Slovakov. Na zaklade 
tychto reCovych zjavov som oddeloval rusk6 obce od slovenskych; 
8u nasledujucc: 



*) O rozozD^vani rusk^'ch obcl od 8lovenBk<xh a o uri'ovanl etnografi^nej 
branice medzi Rusmi a SlovAkmi m^e ui celd'literatilru. PIsali o. torn Slo- 
vania i NeslovaDia, zpomedzi pnr^ch blavne Kusi, ale i Cesi i Slovdci. Zpo- 
medzi vSetkfcb iufch vynikajd prace Vladimlra Hnatiuka 8Vojoo podrob- 
nosCou a tV'in, ie sVoje udaje derpal z bezprostredn^bo prameAa alebo aspoft 
od domorodej intelligencie. Hlavne vidz jebo rozpravu „Ru8ini priaAivskoi 
eparchii i ich bovori'*, v Zdoinkdcb „Naukovobo tovaristva imeni Sev^enka'' 
z r. 1900. V^'cbodnJ^cb Slovakov menuje tam „Sloviakmi'* a Ruaov „Rusn^kmi". 
Z bezprostredn^bo pramejia ^erpal aj prof. Ola!" Broth ^Studien von der slo- 
vakiscn-kleiDrufisiBcben Spracbgreoze im osUicben Ungarn'' (Kristiania 1897) 
a „Weitere Studien etc." (Kristiania 1899), ale jebo inak v;^borii6 priice po- 
Cahujil sa len na niekoTko ohci, a na dzem! v^cbodnoRlovenf*kom AirSom, po 
ktorom «A Rusi vl^ade rozoniati a ktor6 musime cel6 skiimat, m&ine aspofi liMK) 
obd. V Semberovej rozprave „ Mnobo li jest CecbCi, Moravanft a Slovak ft atd." 
^astka o „Ruslnoch na Slovensku" (na str. 665-Gt>9 v OmO. z 1876) nemA 
Ukej ceny,'jakiS majd ostaln^ ciaatky. Opierajdc sa o liradn^ popis, v stoli- 
ciach gemeivkej, tornianHkej, borSodskej, spiSskej, abaujskej, Sari&skej, zemplin- 
skej a ungskej naCftal Sembera 147.770 ffr^cko-katolickycb Blovfikov a 8vom 
radost ditatefovi t^mito slovami zvestoval: .jTIm tedy, ie poznavSe neabodn 
etnografickoa \fi^e zpomenutou, vpo^etli jame feck6 katoliky na v^cbodnim 
SloveD{>ka die jazyka z vftSiny mezi Slov^ky, pHvedli jsme v^se 14<V IX) rod^kft 
n^m odcizen^xb v lAuo ndroda i^eskoslovensk^bo nazpt^t." — ,,Hranice spor- 
n^bo dzemia ud^vali rozni snisovatelia : Saf^rik, Czornig, Bidermann, Holovackij, 
Sembera, Zaklinskij, Velic^to, Brocb a int. Rozumie sa, ie odpovedne svojim 
ndhtadom jedni rozsirovali uzemie Slovdkov, drnhi Rusov; tych samych tndi 
jedni pripoditovali ku slovenskej, druhi k ruskej ndrodnostiy pritom spravovali 
sa tu raz lilologir^n^mi. druh^^ raz konfessionilnymi pobndtkami. A'e dosial 
nikto nesobral spolu vsetk^cb znakov, cbarakteristic^nf cb pre jednii i driibil 
sdsednd n^rodn Hi a neroztiabol na icb zaklade dokladnej branice medzi Slo- 
vakmi a Ruslnmi. A, zdd sa, nie pkoro to stane sa, lebo je na to treba nielen 
veTa n^kladkov, vela ^asu, ale aj vela pr^ce, jakil nestatM vykonat' jedinf 
clovek, iba vedeckA expedlcia, sloiend z vedcov obidvocb zaintereasovan^ch 
str&n . . ." To napfsal Vladimir Unntiuk vo svojej rozprave „Slovaki t^i Ru- 
sini" 39—40. V sloveoskej liters tdre m^me ludl, ktorom wi Tdbi uveden^ sta- 
novisko Semberovo o pripo^Jtant slovenskych gr^ko-katolikov. Icb popred- 
nikom je Jozef Skuffety. On piSuc o spore o rusko-slovenaku branicu v Slov. 
Pobladoch (1895, 5(^2 -) napisal: ^KomukoFvek pri§lo dotkndC sa ot^zky: 
kde prestAvajd Slov^ci na severo-vj^cbode Uborska a kde za^lnfud sa Rusi, 
kaid^ vyblasoval ju za (aikd. „A4 po tuto cbvili — bovori A. V. Sembera 



so 

1. Miesto prvotn6ho dlh6ho d vyslovujii: /, na pr.: kiii, vil, 
nii, stil atd. VSetky prfklady zo Stebnika. Vychodni Slovaci vy- 
slovujii V takychto a podobnych pripadoch w, v spisovnej reCi p£- 
§eme o. Priklady: Po vychoduoslovensky kuii, vul, nui^, stul atd., 
V spisovnej reCi slovenskej: kon, vol, u62, stol atd. 

Hlasku / vyslovuju Rusi za o aj v predloikach fpredpondch) po, 
zo, pod, podo, obo. Priklady zo Stebnika : pi^ol (= po§ol), pidnesK 
(= podniesli), pid dach (= pod dach). Tohoto zjavu nikdy ne- 
najde§ u Slovakov. 

Prlpomenutie. Niektori Rusi v takychto pripadoch vyslovujii u a nie i, 
tedy kiXhf viil, n^fjy stiil, piiSol, piUl dach atp. — I t^cbto I^bko rozozniS od 
Slovakov. Ale miestami sa to o vyslovuje jako m, na pr. v Domaoinciach 
alebo V Onokovciach, vidz re6ov6 ukfiiky, a tu potom nastiipuje shoda a v^- 
chodnou ploven^inou. V t^chto pripadoch som sn 0{>ieral o ostatn^ hUisk6» 
slovn^ zjavy rusk^. 



(C M. C. 1876 : Mnoho-li jest Oechfl, Moravanfi a SlovAkft a kde ob^vaif, 
8tr. G65.) — uvaiovala se narodnost rusfnsk^ (maloruskd) v UbHch vf^bec poJl4 
n^bo^.eDstvl ; obecn^ lid v UhMch naz^vd kaid^ho vyznavace n&bo^.enstvl fecko- 
katolfckdho (staroverce), nehl^d^ k jeho jazyku, RusA^kem di Ruslnem." Tak 
hovori i A. L. Petrov (,,2urnal min. nar. proav." Zamietki po ugorskoj Rasi 
1892, Htr. 440.'i: ,,Na uhorskej Rusi i Tud i intelligeucia vie len o rodi^nosti 
n^bojlenstva, ale nie o rozli^nostj jazykov a ndrodnosti/' Ano, potkla sa na 
tilto taitkosf ui i madartika §tjitistika. ,,T^to dva jazykv, najmii tain, kde mie- 
Sano prichodia, sii v takej blfzkej pribuznosti, ie dokfadn^ rozlisovanie sotTa 
m62cme o6ikAvat, a tak stane sa, ie to iste ohyvnttMvo, ktore raz bolo i^kd- 
zave ako ruske^ inokedy ako slovenskc prichodi v statist ickych vykaioch . . . 
Popis ^kolopovinn^'ch detl (1870) oznafil ruskii ako tqv materins^it na mno- 
hj'ch takj^ch miestach, kde s^'itauie ludu (1880) naSlo slovenskil materinsktl 
ret"?." (Lfing Lajos 6^ Jekelfalus-y JtSzsef : Magyarorsz^g n6pes8<?gi statisztikAja, 
1884, sir. 142). V podobnom sniysle bol sa vyslovil ui i rakiiskjr Gzoernig. 
(Etbnographie der Oesterreichischen Mooarchie, 1857, str. VII.) Pn svojej po- 
znamke, ktorii sme ui uviedli, ^embera cituje i Dalimila : „Toto pojmenoy&nf 
(Ruh'ii) vyznavaift nAboienstvi feckokatolfck^ho (obfadu slovansk^ho) jest star^, 
neboC jii DaMmil jmenuje v kapitole 23. sv^ kroniky moravsk^ho biskupa 
HV. Mctodeje Ruslnem, an dl : ,,Ten arcibiskup Rusin bi^fte, m§u svti slovansky 
sliUidSe." Len z literatilry, ktord ja znfim o tomto predmete, mohol by som 
citovat e§te i viae hlasov, odvol^vajdcich sa na to, ako fa^.ko je rozozn&vat 
na tonito ilzemi Slovdkov od Rusov, alebo naopak, ^Rusov od Slov&kov. 
A z toho nasleduje, ie od Sjyisaj vhistne od (jemcrskeho Sumiaca pocnnf*, vSetci 
uniati nemozu hy( Riisi Kehy vsetci holi Jiusmij nebolo by nijakej fazkosti 
pri rozozndvani Slovakov a liusov 7ia tomto vzemi: fUolo'jorut^ etnoyrafit §hUi- 
stikuria rahko vedeli by si porndif. Sreznievsk^ pozdejSie (1852) zmenil svoju 
mienku, vyslovenit roku 1843 v recensii Saftlrikovho Ndrodopisu, zmenil ju 
na iijniu tSlovdkov; ale to, ^.e tilolo^, slovansk^ filolog a vdiny mu2 men! tu 
svoju mienku, vari tie^. dokazuje, ie je otuzka zjiniotanii, ze ti spisskiy abat^jski, 
sarisifki^ zempUnski a unyvdrski uniati nie stl saml Rusi. V ruskej literature 
najnovSie zaoberal sa t^mto predmctoni A. L. Petrov, (Zamictky po ug. Rusi 
V ^urn. min. nar. prosv., 181<2.). Ako taikost rozhranioenia Rusov a HlovAkov 
spomina nielen j)oprepletanoHt osad, rozmanitost mieSan<Th, priechodn^'ch, 
jeden na druh^ vzdjomne iicinkujueich dialektov, ale e§te i skutocne jeatvo- 



81 

2. Samohlasku „y" vyslovuju uhorskf Rusi svojim sposohom, nie 
tak, ako vych. Slovaci. ZvaCSa po6uje§ tvrdy pazvuk, ktory soiii ozna- 
Coval znakom: I. V Orlove : bil (=bol); VT,piti, vBdobati oW, vT>toCiti, 
VLveli ienvL (m. vypif , vydubat oCi, vytoCit, vyviedli 2enu) ; v s. g. : 
gambi, vodi (= gamby, vody); pi. akk. : ruki, nohi (zz ruky, 
nohy) ; skrbta i^ena, po krbjomu (= skryta 2ena, po kryjomu) atd. 
Vo vyslovnosti reCeny pazvuk pochyluje sa dakedy tak, ie poCut ii : 
chu2ka, chtoriy (= chy2ka, ktory); o: boti (= byf); e: do vojne 
(= do vojny). ReCeny pazvuk pochyluje sa v jednych a tych istych 
slabikach do roznych zvukov. Tak poCujeS : chi2ka, chu^ka, cheika 
m. chy2ka. V Stebniku : do Skoli (s. g.), nohaiikT, (pi. n.), snopki 
(pi. n.). V Niinych RepaSach moj rozpravkar temer dosledne vyslo- 
voval za y : w, t. j. bohatiij, chudobniij, chtiia atd., ale aj od neho 
8om poCul pazvuk i, vidz v reCovych uk42kach. Nielen u susediaclch- 



vanie viae alebo men^ poslovencenych Rusov a mozne jestvovanie poruStenych 
Shvdkov. Svoj material Petrov aobral od Rusov, tu naroden;fch i tu 2ijiicich. 
Na zWade tohoto materidlu akdma potom hranice, ozna^en^ medzi Slov^kmi 
a Ruemi hlavne Safarikom, Golovacrf m, Czoernigom a probuje skm yymerat 
hraoicu. Hranica jebo najviac srovnava sa a Czoernigovou, iddcou dalej na 
v^chod Dei hranica Golovack^ho alebo Safarikova. Petrov vedie Slovakov 
elte dalej na v^chod, ne2 Czoerni^. V preSovskom uniatskom biskupstve, po- 
ditujiicom okolo poldruhastotislc duSi, bere za Rusov len 96.351. Skoda, ie 
A. L. Petrov neznal prAcu Semberovu („Mnoho-li jest Cechft, MoravanA a 
Slov&kA a kde ob^vaji"), ktord je dosiaT najvdinejSmi prispevkom k rie^niu 
tejto ot&zkv. V svojich „Zakladoch Dialektoioeie deskoslovensk^" (1864) Sem- 
bera pokladal za Rusov i obyvatelov gemersk^no Sumiaca, Telg^rta a Verndra, 
no V tejto svojej pozdejSej prdei (1876), pre ktorii sobral viae materialu, d6- 
kladne korrigoval svoju prvotnii mienku a z uniatov severo-v^chodn^ch stolic 
na^ltal 147.770 Slovd:ov. (Na SpiSi Sembera za rusk^ poklada osady nad 
Lubovfiou.) P6n MiSlk hovorS : „2iaden Rus spi^sk^ (na aedine) nevyddva sa 
za Slovdka, ale vidy len za Rusndka, potaine za Busa a za tak^ho x>ova2uje 
ho i kaid^ Slovak." Iste i na SpiSi, ale najma v oari§i, na pr. v makovickom 
okrese, jest viae tak^ch obcf, ktor^ch obyvatelia eSte za Mirie Teresie boH 

Srotestantmi ; vtedy, ndteni prejst a £i vr&tit sa ku katolicismu, pre&li rad^ej 
^chodnej cirkvi. („De a middn aUand6 foldmlvel^sre fordult a rut^n n^p, 
Szepesben, Silrosban, Ugocsdban ^s Marmarosban n^metek helyeit is foglam 
el, a mihez a vallisi zavarok is «hozzdtettek. Sokan a protestdns hit elhagya- 
sdra kenyszerulven, inkdbb a keleti, fnintse^n a romai egyhdzha terlek, mert 
abban as tir-vacsordt ket szin aJatt vehettek. Hunf'ah^y Pdl, Magyar orsz&g 
EthnograpM^ja, 1876, str. 467.) Jozef SkultHy takto kondi: „Ked my Slov&ci 
ui raz toiko mime tj^ch konfessii, ja by som bol eUe rad^fj, keby nds 8 Riismi 

goqjovah eSte i viera, Jestli medzi uniatmi na severo-v^chode Uhorska sii i 
lovAci, tak hradajme ich, kde a ktorl sii?" Pdnu Jozefovi Skult^tymu pri- 
takuje dr Ludovit Bazovsky, V rozpr. „Ndre6ie viacer^ zo Zemplina a zo 
»arila" piSe v Slov. PohTadoch z r. 1900, str. 205: „Je zndmo, ie e5te po- 
savid nenie jasnd otdzka, kde vlastne je hranica medzi v^chodn^mi Slovakmi 
a medzi naSimi bratmi Malorusmi. Kea som minulej iasene v SariSskej a zem- 
pllnskej stolici pr&ve v tak^ch pohrani^nfch krajoch chodil, nui mal som 
prileiitost pov&imniit si vSeli^oho. Presved^il som sa osobne o tom, ie nenie 
sprivne, ako sa mockr&t uddva, a ako na to menovite liradnd osoby poukazujd, 

81oT6nskA re& a 



S2 

80 Siovaknii Rusov je hlaska .,y" pazvukoin, a nielen u nich sa 
pochyluje do iiiych tvrdych samohlasok, ale aj u obdaleCuych ich 
bratov. V auguste r. 1H98 preill soiu asi dva ty^due v Strojnej 
nad MukaCevom chciic vnikniit do tajnosti hlaskoslovia uhorsko- 
ruskeho. Po viae diii som si dal rozpravaf od Michala Fotula, 
vytrval6ho rozpravaCa Hnatiukovho, ktor6ho zainteressovanf znaju 
\\i z Hnatiukovych prac etnografiCnych f^EtnografiCni materiali 
z uhorskoj Rusi", III. a IV. sv. „Etnogr. Zbirnika", vydan^ho 
Naukovym tovaristvoin iineni SevCenka. U Lvovi 1897., 1898). Fotul 
tie^. pazvukoni vyslovuje „y", ale Hiiatiuk iiev§final si toho p(Suc 
za „y" z pravidla hlasku h. Vo forme b^l (= bol) pfsal bul. 
Z reci Fotulovej uvddzam: iSoii pela vodT» (gen.), riizbttjnikx slu- 
chali (pi. n.), diichi. (pi. n.) (tedy ii za y). Fysiologicky povst&va 
pazvuk tym, ie dychovy prud nepretrhneme po vyslovenej spolu- 



ieby 8a dva t^to niirody, totii Slov&ci a RuhI, na t^chto vidiekoch dra n^- 
boj^.'enstva roxozDaC dali a }.e by ,,pravoaWvni" (= uniati) v§etko Rusi, a kato- 
Ifci saflc Slovdei boli. To je pravda, ie vSetci Kiisi nil tarn pravosUvni, ale 
nie vsetci ^prnvosldrni" su to ipso Eusi. Vo viacer;fch obciaco, ktor^ iiradnii 
StatiAtika pova2uje zn ruskd, ked som na dopytoval, dostal som odpoved: 
„My .wio Slovinci." Stefan Mmky ktor^ zpomedzi Hlovensk^ch ^pisoTateroT 
▼ynik& rvoJou bezpro9trednoH(ou vo v^chodnoslovensk^ch veciacn, Dapfaal 

V Slov. Polir. (1895, 570): „^e luedzi privrJU^ncami gr.-kat cirkvi sA i 81ov&ci, 
o torn pochybovaC nenioino. Ale pocket gr.-katol!kov faiko je urriC, keJ nie je 
jasn<?, tdo prcHtAvajit Slovfiri a kde zacMnajit aa Ru«i. menovite v tak.fch 
obciflch, ktord majil iniesan6 obvvaterHtvo. Na 2iaden pad nem62e podet t«n 
byC tak zna(3n^, ako domnieval 8a A. »^einbera" . . . Stefan MiMk, riiuHko- 
katolicky kfiaz, prejavuje v tejlo veci neoby^ajne velikii HtriezlivoaC a nepred- 
poiatosC. On preniohol v i^ehe n^rodnostn^ sebectvo a iiprimne poukdzal na 
z4klady, na jak^ch wi inA vykonat rozhraiii^enie niak^ch obd od alovensk^ch. 

V 81ov. PoHr. z 1X95, na et'r. 501, na])i8a1: .,Ja som preavedden^, ie otAzka: 
(*i Apis!*ki abo ^aris^ikf a zemplinaki uniati ail SlovAci, nebude naatolenA. ako- 
Hofiie bufie korko-toTko preskvviand ich wlura: tebo potom kazdi) tieprtdpojaty 
clftvrk prifle k presvetUenin, ie ^'t to vlaatne Bitsi, RA^te mi odpuatif, kea 
l)oviem, bez toho, ie by aom ai oaoboval rozhodujdce alovo, ze som so scf^fj 
atrtnuf ui i teras presreticeni) o ruskej povnh^. % o ruskom povode naiich spts- 
Hki'fth uniiitov,^ — Jazyk riMk^ a alovcnsk^, a vlastne jazykov^ rozdielv v Dich 
na javiace, m jtdinym rhodnffin delidlom ndrminostnym na rozhraniienie Rusoo 
od Slocdkor, Ja som tiei na tdto z^klady zaloiil avoju rozbrani^ovaciu prAea 
a diifam, 2e nebude maC proti tomu namietok ani p. Jozef Sktdtetif, lebo ml^ky 
pehvillil ui tak^ stanovisko, vidz Slov. Pohlady z r. 1896, atr. 125-126: 
..Sponi niSsho (o hraniou medzi SlovAkmi a Kuami. pise tarn) poygimnDl si 
i prof. A. J. SohnlfV'iki), tohoto raau, nakoFko ide o jazvkovil a ruakil atrAnku 
otAzky, asi prvA auktorita. Zreferujiio cMAnky yiovenalcU'h Pobradov v 2{vej 
Stariue prof. Lamnnskeho (1895, II, 235-2iiGi, hovorl o nicb, ie ail vhudolme 
na data. ^Jllarne, ro ddra fa Hat ndrodnosti, J^j rev, arrnje sa r c^dnkoeh slth 
venskeho rat<opisa ten r'<eohecnffmi frd'tami. Nfiredie uniatov, ktori ad pred- 
nictom hporu, zovie aa silne poHlovenc'^enV-m, majilcim ruanismy, a n\t Tiac. 
.leatli ono je alovensko a ruaaiamnmi, tak nim bovoriaci ail, rozumie sa, Slo- 
v«ci ; jp«tli je rnak^ »o Rlovenismami, tak nim bovoriaci aii RuKi. Rozdiel medsi 
malorusk^ni nrtrorim (/ niie*»to e a o, plnohlasie, i a v z </ a a Hloven8k;^m 



83 

hiaske, ale ho ani gambami neupravujeme, t. j. pri nepretrhnutom 
dychovom prude spoluhlasku vyslovujeme samu o sebe. Vyslov: 
duch (s pretrhnutim dychov6ho prudu, jednoslabiCne) a du-chi 
(nepretrhnuc po ch dychovy prud, dvojslabiCne). PoCul som od 
Fotula aj dm (m. dym) temer s neslySitelnym pazvukom po d. 
Pazvuk vyznieva do rozliCnych tvrdych saraohlasok (e, o, 5, u, ii) 
celkom nahodile, podia toho, ie v akej posfcii su gamby v torn 
okami^enf, ked dychovy prud pretrhneme. In6 priklady z reCi Fo- 
tulovej: Porcija palenku (3. g., m. „y"), do komorw (s. g., m. „y"); 
Sabotii (= Coboty, boty, pi. u.), volw (= voly, pi. n.); umoiisia 
(m umyl sa), Sort piSou malom (= malym!) chlapcom atd. Dosf 
nam je tu vedef, ie je uhorsko-rusk^ „y" pazvukom, ktory roz- 
manite vyznieva, blfiac sa hlaskam: e, 0, 0, ii, u, kedy jako, bez 
pravidia, tak na pr. infinitiv „by£" poCul som z ust Fotulovych 



je tak velk^, ie spor o prin£]e2ani jazyka k tomu alebo druh^mn n^redlu 
mo^D^ je len vtedy, ked jazyk predstavuje pestrd smes, ktoni iaiko ur^iC 
Okrem toho, medzi russismami a russismami je rozdiel : jestli sti ony n&zvy 
kultdrnych predmetov (rastlfn, oddob, odevii atd.)> tak nemaM pre etnograia 
nijakej cenv, ukazujtic len toJ^o 2e upotrebujtici ich alebo ich predkovia -mali 
potyky 8 Rusmi; jestliie aii oby&yn^mi alovami redi (a v^zDamom hovorif, 
▼ide6, jeat atd.), tak ijf62u ukazovaC na to, ie upotrebujilci ich pochodia od 

Eredkov Buaov. P. MiSik napiera na to, ie aporni uniati naz^vajil aeba 
;aam], a preto nalieha, aby boJi uznani za Kaaov. Ale sdm rozpr^va o Po- 
liakoch apiSak^ch, hovoriacich po polaky, no menuiiicich aa Slov^kmi. My 
mdieme ukdzat na raak;fch katollkov v Bieloruaku, novoriacich po ruaky, ale 
naz^vajiicich aa Poliakmi. Nazvanie nemd znaeenia a nnobi Rusor Slovdkmi 
a naopak^ atd. ie p&n red^tor Slov. PohTHdov odtla^il yySn^ mieata a ie 
ich nepodvrdtil, z toho aa amie zatvdrat, ie ani on neodpornje Bobolevak^ho 
mienke, podia ktorej rec ddva farbu ndrodnosti a nazvanie nemd znacenia 
a nerobi Rusov Slavakmi a naopak. Ja tomu tak rozumiem, ie na n&rodnoaC 
Semberov^eh gr^ko-katollckycn Slovdkoy (adal ich podtom 147.770 du§l) ni- 
jakdho vliva nemd to, ie aa aami prizndvajii ku Slovdkom, pr&ve tak ako na 
n^odnoaf apidak^'ch Poliakov nemo2e mat vliyu to, ie aa oni poplaaC dali za 
Slov^ov. Tu amie rozhodovaC, pokia^ ide jazykovedeckS z&ujmy, jedine a 
v^lndne re^, „ktorA d4va farbu ndrodnoati" ; „priznanie nerobi Ruaov Slovdkmi 
a naopak. "^ To jeat: Semberoirfch gr^kokatolfkov iba natoli^o amieme pripo^itovat 
ku Slovakom, nakoiko u2 zabudli svoju ruakii re^ a akuto6ne rozprdvajii u2 po 
alovenaky. — Z-ndrodopianj^ch mdpp, na ktor^ch je ndrodopiand hranica ruako- 
aloTenakk do podrobna zndzornena, pripominam iba dve najnovSe : 1. „A nep- 
fajok SazaJcon", obaahuje vo avojej poino^nej diaatke ceU v^chodnoalovenakd 
dzemie SirSie, vySla jako V. prfloba k velk^mu dielu Pavla Balogha „A n^p- 
fajok Magyaroraz^on", vydan^mu uh. kr. miniateratvom oavety (v BudapeSti 
1902); 2. „Ndrodopisnd mapa uherskych Shvdk&". Vydal dr Lubor Niederle 
(Pridia 1903). Obidve apomenut^ mappy opierajd aa o \\f8ledky liradn^ho po- 
piau, prvA popia z r. 18 JO a druhd o poDia z r. 1900. Ponevild aom ja ne- 
oddeFoval ruak^ obce od alovenak^'ch na zdklade priznanej a popfaanej ndrod- 
noati, ale na zdklade akuto^nej ndrodnoati obci, ziatenej z ich reiii, aamo aebou 
aa rozumie, ie hore uveden6 udaje moje nearovndvajii aa a udajami menova- 
nfch mdpp. — O ruakoalovenakej hranici ndrodnoatnej podrobn^'ch informdcif 
nenajde§ v mappdch ruak^'ch. Darmo by ai hladal. Okrem toho ruak^ ndrodo- 

6* 



S4 



U 



takymito formami: bwti, boti, boti. — Vychodny Slovak za „y 
z pravidla vyslovuje Ciste „?**, tedy: porcija palenki, do komon, 
vole (pi. n.) iiniil se, atJ. Taketo ruske „y" Slovak ani vyslovit 
ijcvic. Aj Hnatiuk poznanienal (Ilus. PriaS. epar. str. 19): ^Samo- 
zvuk y 8e jedinij z rusnackich zvukiv, jakij Sloviakovi spravliige 
trudnisf u vihovori." 

3. Za cirkevnoslovansk6 (i naSe slovensk^) gruppy la, ra, rS, 
ma uhorska ruStina z pravidla gruppy olo, oro, ere, tak hovoria: 
zoloto (= zlato), holova (=: hlava), polotuo (= pldtno), molodQj 
(= nilady), volosok (= vlasok), korova (= krava), boroda (= brada), 
beroh (= breh). Tento likaz rusk6ho hlaskovia je ziiamy pod menom 
„plnohlasia" („polnoholosia"). Z toho nasleduje, ie kto hovori: 
korova, holova atp., toho nem62eme pripoCitovat ku Slovakom. 

4. Tvrd6 I vyslovuju uhorski Rusi trojako: 

a) Vyslovujuc ho opru konec jazyka medzi vrchn6 zuby a 
dasna, pri§o7, da? atd. 



piwi^ mappvi ktor4 hiI, Kpletuvnju ndrmlnosC s inerovi/jmanim a farbou ruskej 
ndrndnosti naiiirfiJH rsetky take h'<{je a mieMa^ kde Injmju grecki katofici. 
TixV^ lufikd mappy, ktor^ hix zaklade vierovyznaiiia urcujii hranicu medzi blo- 
vakmi a KuHini, ml tc^'to: 1) Rus'-C^krajina i Biln Jlns\ Karta etnogr. piBfa 
roH. polkov. pen. stabu A. F. Rittichfi. 2) Karta Ilalicini, Bukovini i Uhorshtj 
liusi. Vidana tovariHtvom ,,Prosrita". U Lvovi 1887. Na K'chto mapp^ch najdeS 
farbou niftkcj narodnoHti natren6 aj tak(^ mieRta, kde b/vald niHku ndrodnosC 
u^. iba vicra oznatMijo. l*odrol)nej kritike sa tdto mappy vymykajiS ; sd krenlend 
Umi Mirok^fmi (Irtami znazorAujilc ohromnd zemopisn^ priestory na malom kuse 
papioru. Pro rozbraniiVnie Uusov a Slovjtkov iii aj z tejto pri<5iny nem62u 
poskytovaC iiiformaoii. Pre tento cieF, z hriiba, dobre oznai'uje ruHkosloveDsk^ 
nitrodDOMtni^ ponier>' vyehodnoHloveuek^io tizemia yjEtnograflceskajn karta Has- 
skmjo fiarodnnast'lenijti r Galicinfy severovoztoinoj Ugrii t Bakovine^. Sostavlena 
•lakoYom Tli. (iohvackim. Ale ani ona nejde do podrobnosti. (BpiSflkfch Po- 
liakov neodderuje od Slovitkov ) - - Zpomcdzi starMch etnogra^cn.i^c^ miipp 
vy/.dviluijem len jednu, praou naMio ulAvnelio roddka Joz. P. Safarika. Ale 
pre ruHkn-Hlovenskil hraiiieu etnogratidml nepodilva informacii ani jeho ^Slo- 
vanskV- /enu^vid". (V Praze 1842.) Zabrftuje priestranstvo vJietk<ch SlovanoT 
na malom ku^e papioru a podrobnosti tody miznd. Iba to videC zo zemovidu, 
f.v Safi^rik k KuBom pripojil bol tomer v^etku zatopliansku ^iastku vfchodno- 
HJovenAki^lio dzomia u^.sie]io. V III. vyd. svojho Slov. NarodopiKU, ktor^ vySlo 
r. lS-i!>, todv 7-imi rokmi po zomovide.na str. 22. takto vyznai'il rusko-nlovenakd 
hranieu: (S'jirooio maloruske) pfeida do Uher (z HalitV), fet'i^tom Tepl4 pfez 
Kt^kytov k Dlouli^ Louee nad Hardejovem; odtud na jib prez Kurimu ai 
hli:ko liatntsnr^c na Tt'plt'; tuitud se labybuje k soveru a ooelutzi Stropkov, 
Sninu a Humenm^ i^ili sidla tak jmenovanfo)i S^-Jtakuv, dothdztje oprt TepU 
pod Hauus.tvci: odtud padd kjihu kon/tew 'hple i Ondary az do tisti Ternary ; 
t^dtud \x'f.i k vyobodu nad Butkovei, pHv. Mukaeevo ai nad Berehy ... — 
Toto ]»rani<^iu^ vyznat^onie sa srovnava » t^m, ktor^ na^rtal v zemovide, ale 
9kuto<>nonui sUw'xi veiM nemoblo zotij^ovedat' \d ani za doby ^afarikovej. 



85 

b) VysloYUJiic ho zavrii listnu dutinu oprenim spodnej gamby 
vrchn6 2uby : priSov, dar atd. 

c) Vyslovujuc ho stiahnu jazyk nazad, aby sa nikde iistnej 
dutiny nedotykal a dychovy prud vyruti sa pomedzi polootvoren6 
zuby a gamby zvukom polovi6n6ho w: pri§ot^, daH atd. 

Oproti tejto trojakej vyslove tvrd6ho I vychodnf Slovdci maju 
len spomenut6 pod a) „l", ale aj toto vyslovuje sa Casto \xi tak, 
ie sa konec jazyka neopre medzi vrchn6 zuby a dasn&, ale o pod- 
nebie povy§e dasan; vyslovuje sa tedy Casto \xi ako tak re(5en6 
stredn6 „1". 

Na to niet pravidla, kde sa vysovuje f, v, u zsl tvrd6 I PoCut 
vedia seba da/ i dat^ i dai;. V Cin. priC. min. v Nii. RepaSach poCut 
naveky a, v: i§o\i, vidiu, zaprodau; 2ena s'idiiia a s'a obuvaua, 
ona odpovitia; dinta, priSt^o, nechtiuo piti, jak s'a s nim povodiuo 
atd. Popri U poCut aj v.*) Vychodny Slovdk povie naveky: iSoZ, 
iena 6'edzeZa, dzivfie priSio atp. In6 prfklady : pownyj, voiik, liapiti, 
ziiomiti, poiioviCka, vouii**) (pi. n.) atd. Vychodny Slovak: puZni, 
viik, /apic, ziomic, poioviftka, voZi atp. — Rozdiel medzi ruskou 
a slovenskou vyslovou je jasny. 

5. Spoluhl4sky d, t pred makkymi samohlaskami a pred zmi- 
zelym h vyslovuju sa: ef, ^. Priklady: rfid, ^voCka, (fitki, filo, 
fisniij, kisf, Sers^, §ist atd. Vo vychodnej slovenCine v slovanskych 
slovach naveky dz, c: d-ered, d-erivka, rfje^ecko, celo, f^esni, kosc, sersc, 
§esc atp. 

Prlpomenutie. Hl^ka i je preto m&kk^ v slovdch did, divo^ka, ditki, 
tilo, tisouji lebo je striednicou za cirkevDOflloyansk^ L Star^ slovansk^ t\ ktor^ 
je m&kk^ v Blovendine, i vo vychodnej, vyslovujii Malorusi, tedy i uhorsk! Ruai, 
svojim vlastn^m sposobom, bliziacim sa k „y", vysloveneinu jako „W, V ich re6i 
je ono tedy tvrd^, pfSu ho znakom h. Pred h sa dj t Demeni y (f, f, ale to 
vychodnej slovendine aj v tak^chto prfpadoch meni sa v dz, c. Silhlasu niet 
tedy ani v tomto pripade medzi ruskou a v^chodnoslovenskou re^ou. Priklady : 
cho</y<y, budyty, yadytj sia atd. vyslovujii sa vo vychodnej sloven6ine : chorf^if, 
hudzic, yndzic 6e. 



*) Dla dra Emila Ogonowskeho oUy ov stAva len v muiskom rode din. 
prld. minul^ho, vidz jeho prisluSn^ spisy gramati^n^ : Studien auf dem Gebiete 
der Ruthenischen Spr. Lemberg 1880, str. G7. — wainiejszych wia^ciwoaciuch 
jazyka ruskiego, v Rozpr. i spravozd. wydz. filolog. akad. um., X., w Krakowie 
1884., 52—53. — Gramatika ruskoho jazyka. U ILvovi 1889., 33. — 

**) Dla uveden^ch spisov Ogonowskeho mimo din. prid. m. zjavuje sa 
4, V m. f iba za starorusk^ iil a cslov. li>. 



86 

i). Spoluhlaska v na konci slova a pred spoluhl&skou vysloTuje 
Ha V rudtiiie jako u alebo u: pi. ii, dukatoi/ (Jsii, Repa§e), praAda, 
kntmla (= krivda), stiu^ka (= stovka), diA^ina, n znak (y znak), 
a j)ii£ovi (V puti). V tych istych slovach poiut il i u: Aziati i 
uziati, fi putovi i u pu£ovi. Vsetky prfklady z Domaniniec. — 
Vyrhodnf Slovaci vyslovuju v: prai'da, krit?da; na konci slov a 
pred teinnynii f: dzi/Xe, f cesce atd. 

7. Za cirkevnoslovansk6 zd, it (z dj, tj) maju Rusi i (di), i: 
nie^i (prilp.) nie2a, r^a, uro^aj; svica, niC, maCicha, pleCi atd. Vy- 
rhodnf Sloviki dz, c: medzi, medza, rdza, urodzaj; svica, noc, ma- 
cccha, pleca atd. 

8. Siovesa kon^ia sa v ueur6itku na -ti; druha £iastka prf- 
pony jo tvrda, vidz priponienutie v 5. bode tohoto §-u. — Vo 
vjM'hodnej HlovenCinc na -r. To jest v malorustine hovoria: daty, 
piMity, znaty atp., vo vslen(!ine: dac, pisac, znac atp. 

{>. Maloriisk^* slovesa v 1. os. jedn. 6. prft. Casu, s nepatrnou 
vyniinkou,^) prijdnaju priponu -u: ja pletu, peku, znaja, piSu, 
h(T/(, kupiiJM attf. — Slovensk6 prijfmajii priponu -m: ja plecem, 
po^em, ziKUw, piS(;?;i, bercni, kupujem atd. 

10. Malorusk^ slovesa v 3. os. mno2. L pritomn^ho 6a8u pri- 
jfniaju: -af, -wf (V«f, 'uf): oni chvalci^, choda^, Tubiaf, pletwf, pektif, 
znaj/<f at([. Vo vyrhodnoj sloven^ ine te isto prfpony bez koncov6ho 
-/'; oni ('hvafd, rhodza, TubV/, pFetw, peCw, ziiajw atd. 

Koncov^^ f byva i tvrdt, tnk na pr. v reCovej ukaike z Ni2. 
Itrpas: Sam vladyka za nini spivaju/. V Domaninciach je niakk^: 
naj sia herwf, oni z niene sniich robia/* atd. 

Pripomenutie. IMponn II. os. jedn. <>. prftomn^ho ^asu zachovala sa 

V hIovoiuMiu* Ion v io«^ a nio^ vidz .,Ruk. spia. reoi' str. 100, naproti tomu 

V uhornkoj nistino sa liplno zachovala v poniektorych skloAovaoich vzoroch.**) 



•) Vid/. lW. g Ojjonovskcho „(iram. rus. jaz." (U I'.vovi 1889). Viae 
vyniniok /a/nanuMiAva Ilnatink v rozpr. Kus. pria.^. opar. :22. str. 

"• Srovii. X lH>d :i^)S. §11 V pnive uvinlonoj Cirainmatike Ogonovsk^ho. 
Kiini V Oonianinoiaoh hovoria: ona s1u>.i^. fubi^ platif, vidif auL VV'chodni 
SloviiiM: ona shi^i. hibi, plai'i. vid/i atd. Kusi v Ni>.. Hopadooh: on skarjti/ 
s'a. prosir s*a lud. 



8? 

53. §. Narodnost ruskd je na ustupe. Tato mienka sa vSeobecne 
Siri. Neda sa tajit, ie narodnosf ruska ustupuje slovenskej na vy- 
chodnoslovenskom uzemi uiSom. Ale nie tou mierou, jako mysK 
Hnatiuk. Unatiuk napisal („Slovaki 6i Rusini" 80/81.): „Rusmi 
zapadnych uhorskych stolic su nie 6ist6ho typu; bolo by mo2n6 
pomenovat ich „Wasser-Ruthenen", podobne tomu, jako sa menuju 
sliezski Poliaci „Was8er-Pollaken". Ich odndrodnovanie postupuje 
chytro eSte aj teraz napred a jak sa neobjavia dajake neocakdvane 
okolnosti, v tomto stoleti fiezhudne z nich ani stopy: v§etci zahynu 

V madarskom a slovenskom mori.'' Tu niet miesta, aby sa rozpisoval 
torn, ti sa uhorskf Rusi dobrovolne madar^ia 6i nie; to nepatrf 
do rdmcov tejto prace. Ale Co sa tyCe ich odnarodnovania v pro- 
spech slovenskej narodnosti, uprimne vyznavam, 2e su Hnatiukove 
obavy neopodstatnen6. Narodnosf ruska ustupuje sice slovenskej, 
ale len t; mcdziach prirodzenych konsekvencH a len vetmi pozvolne. 
Tam sa Rusi skoro poslovenCuju, kde byvaju malymi ostrovami 

V slovenskych krajoch alebo men§inami v slovenskych obciach. 
To je ustup prirodzeny. SilnejSie poCtom rusk6 obce zachovavaju 
svoju narodnost uprostred inoreCov6ho obyvateFstva po ceU sioletia. 
Objasnim to ni^Sie prikladami, tam, kde budem meraC expansivnu 
silu vychodnoslovenskej reCi. 

Macfari. 

54. §. Madarsk6 alebo aspon vaCSinou madarsk6 obce su 

a) na vychodnoslovenskom uzemi uiSom: Bester, Bidovce, Caj 
Vy§., Cana, f)urkov, Hardi§Ce, HerFany, Humenn6, Ko§ice, Ko^uchov, 
Michalovce, Rako§, Salanc, SalanCik, Vranov, 2adan. Vypo6itan6 
boly ui na str. 59 jako madarskore6ov6 ostrovy vychodnoslovensk6ho 
uzemia u2§ieho. Tam spomenut6 bolo aj to, ie men§inami Madari 
byvaju vo vSetkych mestach a mesteCkAch. 

b) poza poludiiajSiu hranicu vychodno8lovensk6ho uzemia u^siebo, 
poCinajuc od obce PoproC v Abaujskej ai po Ungvar madarskr sii 
v§etky obce ed na vynimky, vypo6itan6 na str. GO. a nasi. 

Z labyrintu miestopisii^cli n:\zvov. 

55. §. „Narodopi8na mapa uherskych Slovakft'*, ktorii vydal 
dr Eubor Niederle v Prahe r. 1903, obsahuje temer v§etky miesto- 
pi8n6 n4zvy vychodnoslovensk^ho uzemia. Ale on slovensk6 nazvy 
ne6erpal z vlastnych vedomosti a zkusenosti, on ich bral z takych 



88 

literirnych studnfc, ak6 naSiel. VSetky svoje studntce pomenoval 
V ^tJvode'S tarn uviedol aj mend literatov, ktori mu sukromne boli 
na pomoci. Niederleho miestopisn^ udaje mohly by{ takto len potiaF 
spravn6, pokial boly spravn6 studnice. 

Neniohol som tak podavat miestopisn^ nazvy vychodnosloven- 
sk6ho uzemia, jako ich podava Niederle. On sa neopiera o nijak6 ve- 
dome ustaleii6 pravidla alebo zasady. Jeho hlavnyin vodidlom bolo, 
aby sa nazvy vjchodnoslovensk6 objavovaly v ruchu spisovn^ho jazyka. 
Ale pri jednotlivych pripadoch zaiste i sam pocitil, f.e sa spisovnou 
formou nazvu hodne a niekedy ai do nerozpoznania oddialil od 
skutoCn6ho vychodnoslovenskeho nazvu, a preto ku nazvom spisov- 
nym pre istotu prikladal aj nizvy vychodnoslovensk^. Takymto 
Cinom uvadzal mnoh6 obce dvoma menami, niekedy aj troma, Styrma, 
podFa toho, kolko ich na§iel v studniciach, z ktorych Cerpal. Okrem 
toho neprestajne vahal, ii sa ma opieraC pri napisani ndzvu o 2ivu 
etymologiu vychodnoslovenskii, a Ci o formu ustalenu uradne pre 
iiradny jazyk. 

Posviefme si zblizka na tuto vec: 

Vieme, 2e vo vychodnoslovenskej reCi niet dlhych slabik. A 
predsa u Niederleho mame nazvy: Ujsalag, Giraltovce, OlCvar, 
Folkmar, Op«ka, Bolarov atd. Odkial sa tu vzala ta dlha slabika? 
To nam objasnia uradn6 ndzvy tych obci : Cjszallas, Giralt, Olcsvdr, 
Folkmar, Opcika, Bolyar. U doma§neho Tudu; UjsalaS, Giraltovce, 
()6var (do OCvara), Folkmar, Opaka, Bolarov. Ale nielen v pravo- 
pise dava sa prednosf uradnym nazvom. U Niederleho nachadzame 
tak^to slovensk6 nazvy: Slov. Raslavica (podia m. Tot-raszlavica; 
po slen. Slov. Raslavice, zo Slen. Raslavic), Koterbach (m. Kotter- 
bach; slen. Koterbachy, z Koterbach), tJlo2a (podfa m. Ulozsa; 
slen. Uloi, do Uloia, v Ulo2u), Lengvart (m. Lengvart ; slen. Leng- 
varty, z Lengvart), Dvorec (m. Dvorecz ; slen. Dvorce, do Dvorec), 
Lubotin (m. Lubotin; vslen. Eubotina, z ILubotini), Or*^avce popri 
Ofsavce (podia m. Orsocz; vslen. OfSavce), 2egra (m. Zsegra; slen. 
2ehra), Slatvin (m. Szlatvin; vslen. Slacvina, literarnoslovensky 
muselo by tedy byt: Slafvina), 7>ravce (m. 7>ar6cz; u doniASnych 
Tudi: Z(/ravce), Sedikn't (m. Szedik^rt; vslen. Sedzik/^^rt, v zavorke 
Niculerle aj toto udava), Nemesany (m. Nemessan; u domaSnych: 
Namer^ni) atd. atd.*) 

*) Niederlovo ndzvoslovie iiatorico je odvisli? od iinulndho uilzvosloviay 4e 
k bein<'m nazvom 8lovensk<'iii pre lej)Siu istotu pridava v zavorke aj n^vy. 



89 

Z tychto prikladov dostatoCne vysvitA, ie slovensk^ nAzvy pod- 
riaduje svojimi formami prisluSnym ndzvom uradnym, a sice vSade 
na ujmu dom&§neho yychodnoslovensk^ho nazvu. Samo sebou sa 
rozumie, ie zdsady in62u by£ rozliCn6 a rovnako oprdvnene. Vy- 
shytuju sa pripady, jako neshoHie uvidime^ v ktorych je nevyhnutne 
ireba opierat sa o formy uradneho jazyka madarskeho. Ale na tomto 
mieste nejde o to, 6i je vyS uvedeni zasada spravna alebo oprav- 
nena, tu ide o dokazanie, ie je tato zasada nielen nie dosledne 
prevddzand, ba ie je inymi prfkladami rovno — zatrateni. U Nie- 
derleho su nazvy : Sokolany, Berndtovce, Kosfany — Koscany, Bu- 
zice, Bolog, Siplak, Byster — Bystiar, Ba§kov, Slana (v zavorke 
Sovdr), LesnfCek, KysaA, HarSaft a i., ktor6 su zoslovenCeninami 
madarskych foriem: Szakaly, Bernatfalva, Csontosfalva, Buzafalva, 
Bologd, Sz6plak, Beszter, BaSka, Totsovdr, Erdficske, Kdszeg, Harsag. 
Keby z tychto prfkladov bolo videt, ie sa Niederle preto odchylil 
od madarskych foriem, aby sa prichylil ku dom4§nym slovenskym, 
ka2dy by tej veci porozumel. Ale sa vec nema tak. V prvych pri- 
padoch madar(^ily sa slovensk6 nazvy na ukor vyslovnosti a mluv- 
ni£nosti vychodnoslovenskej, v tychto druhych prfpadoch slovenfiia 
sa madarsk6 nazvy na ukor srozumitelnosti v re^i vychodnosloven- 
skej. Aby sa vyslovil odbornfcky : V prvom prfpade neboly slovensk6 
nazvy hldskoslovne a mluvnK^ne slovensk^, v druhom prfpade nie 
su slovnikarsky slovensk6. Spofaenut6 miestn6 ndzvy vychodnl Slo- 
vaci neznaju toti2 Niederlovskymi formami. Uifvaju miesto nich 
t6to: Sakal, Bernatfala, ContoSfala, Buzafala (i -falva), Bologd, 
Siplak, B^ter, Badka, Somvar, ErdiCka, K'esa^ (do K'esaga), HarSag 
(do HarSaga). 

Videt z toho, ie v Niederleho nomenklature niet vedome ustd- 
lenych zdsad alebo pravidiel, a ic som bol tedy oprdvneny odchylif 
sa od nej. 

Ja som na samom mieste sobral vSetky obecn^ nazvy vychodno- 
slovensk^ho uzemia a to ma opr&vnilo kriticky rozobrat nomen- 



opierajilce sa o madarsk^ n^ov. Tak m&: Stvola a Stola (m. St61a), Straie 
a Str42a (m. Sztr^sa), Plave^ a Plav6a (toto posledn^ m62e by£ len podia 
mad. formy na — a: Palocsa), Poloma a Polom (m. Polom), Bystr^ a Byatrd 
(m. Tapolybisztra, po alen. len do Bistre^o), Bohdanovce a Bogdanovce (m. Bog- 
dAny), Mo^idlany a Mo^olany (m. Mocsolya), Marhaft a MarhoJia (m. Mar- 
gonya), Korytn^ a Korotnok (m. Korotnok), Tepli^any — Ceplidany a Tapli- 
&iny (m. TopolcsAny) atd. atd. 



90 

klaturu vychodnoslovensku a u2 v tejto praci prakticky uiit vysledkoY 
svojho rozboru. Pri rozbore vychodiSfom mi boly miestopisn^ udaje 
Niederleho „Narodopisnej mapy", lebo v nich vidfm vrchol vedo- 
niostf poskytovauych literaturou *) 

Ak nechceme ^.ivif a posilnovaf zmutok, aky dosiaT vladne 
Y obore niiestopisnych nazvov vychodnoslovensk6ho iizemia a jak 
chceme uviesf jednotny poiiadok, zavOzny i pre spisbu i pre vzde- 
laiiejr^fch yychodnych Slovakov, treba sa nam pojednat so skutoi- 
iiymi okolnostami a poskytnut koncessie vychodnym Slov&kom na 
ujniu spisovnej reCi sloveiiskej. 

56. §. Pri pisanf vychodnoslovenskych nazvov musfme uv&2ie, 
ie su hlasko8lovn6 zakony vychodnoslovenskej re£i v podstate od- 
chyln6 od hldskoslovnych zakonov spisovnej reCi, svoj pravopis 
musfme tedy pripodobit hlaskoslovnym zakonom vychodnej slo- 
venCiny. 

Vychodnf Slovari miesto spisovn6ho f , (? a miesto gruppy SC 
vyslovuju: c, dz, ^c. Neznajii samohlaskoveho I, r. ()bm&k£uj(i aj 
tak6 spoluhlasky (s, z, b', m' p\ r'), jake my neobmak£iyeme. 
Z pravidla uemaju dlhych slabfk, ani dvojhiasok v smysle spisoY- 
n^ho jazyka. A preto dla mojho nahladu vychodnoslovensku miestn^ 
nazvy tak bolo treba pfsat, aby sa hlaskoslovne protivy miernily 



*) Pozndm luieHtoplHiid Hlovniky a nepoklndal Hom za potrebn^ (Seipal 
z nich pou^eniu. Zpomedzi topof^rafic-iK'ch pric vy^nievft ^Geograpisch-Hlsto- 
riHcher u. rroducten-Lexicon von Ungarn", sostaven<' a vydan^ od JAna Ma- 
tt'ja Korabinskeho v PreSporku r. 178(5. Ui jeho „Athi8 Kegni Hnngarlae" 
nenie tak pozorlive H0Htaven<% ^o sa t<'£e slovenBkej nomenklatdry. Ud6va 
^HanuHsovecz" m. HanuSovce (v Sarifi«kej), .^lihalyovecz** m. JVflhaToyce (v Zem- 
plinHkej), „Kohutovcze" m. KakjiSovce (v SariSskej), „Ochrance" m. Ohradsany 
(V Zeni]din»kej, (iorOginye), .,Plotzko" m. Plosk^ (v Saririskej), „Kapiu»an*' 
m. KapuAjiny (v SariSskej), „Hedrichovcze" m. Hendriehovce (v SariSskej) atd. 
V ^I^xicone" sil t^ inenA sprilvne podand. i,e zkade vzal Korabinsk^ v I^exi- 
cnne .,Zemno" m. „Zeinplin", to neviem, ale podot^kam, 4e na Atlane nc- 
pojal toto meno do ttoznainu t<t'li, ktori^ majil popri ilradnom osobitf do- 
vannky niizov, t. j. z Atlawu .,Zemno" vypustil. Po6nilc od Korabinskeho 
..U'xii'ona" 8* po Niederlovu ^Mapu'*, neobjavily sa takd ndborn^ prdce, 6o 
Ha t<*(fe nAdho topografickif'bo nilzvoslovia, ktor6 by boly hodn^ oHobit^o uvA- 
AiMiia. V tonito pHpade ide len o vfohodnoslovenakd ilzemie, o ktorom vela 
)»iwil Vbidiniir Hnatiuk, poilotykam tedy osobite, ie ani v jeho prilcach niet 
RprAvnej nomcnkbitilry. V rozprave „Riiwni priaSiv«koj eparchii i ich hovori**, 
uverejnenoj v ..Zapiskach nauk. tovar. im. §ev6enka" (R. 1900, kn. IIL a TV.), 



91 

a aby napfsan^ nazvy aj vychodnym Slovakom aj ostatnym SIo- 
vakom rovnako boly na ui^itok. 

Uznal 8om za dobr6 zachovdvat hlaskoslovn6 zakony vychodnej 
vyslovnosti pokiaT to dovoluje hezny pravopis slovenshij a pohial 
inak§ie nenakladd srozumitelnosC napisaneho ndzvu^, PfSem z pra- 
vidla e, dz, §d miesto spisovn^ho (, d, §f, zachovavam skuto^nu 
vyslovnost za samohlaskov^ Z, r, a v ostatnych veciach usiloval 
som sa vystihnuf tu mieru obapolnych hliskoslovnych ustupkov, 
ktora m64e byt zdrukou toho, ie sa vychodnoslovenskfe n4zvoslovle 
u obidvoch stran uplatnf. 

Podrobne udavam, ako som v tych veciach postupoval: 
1. Vychodnoslovensk6 c, vznikl6 z makk6ho alebo zo zinak- 
Ceii6ho {, Niederle nahradzoval povodnou spoluhlaskou, ale i sam 
cftil, ie sa tym hodne odchyli vyslovnosf nazvu, a preto kladol 
do zavorky aj vychodnoslovenskii formu. Pisal : TepliCka (CepliCka), 
Teplica (Ceplica), Kojetice (Kojecice), Meretice (Merecice), taha- 
novce (Cahanovce), Tibava (Cibava). Ba vo dvoch prfpadoch vobec 
nepripodobil vychodnoslovensk6 formy spisovnfimu jazyku, tak ne- 
zmenen^ ma: Lucina (doma§ne : Eucina) a Vice2 (domaSne: Vicez), 
ktor6 V uradnom jazyku znejii takto : Li/inye, \it€z. PiSe aj Vechec 
(domdSne: Vehec), ale moi' byf, ie sa v tomto prfpade oprel 
etymologiu mad. ndzvu „Veh6c-8r". 



podal Vlad. Hnatiuk soznam „ru8iiAckych" a „8loven8k<'ch" obci zo stollc 
zemplliiskej, SariSskej, spi^kej a abaujsko-toroianskej. V Rozname meiioval 
obce po sloyansky, prikladajiic k nim do zdvorky tiradn^ ndzvy. Jeho slo- 
vansk^ n&zyy som si vyznadil, ale som sa ich, iialbohu, dovolAvaC nemohol. 
Sostaven^ sil bez kritiky. On uvodl na pr. za Spi^ : Lengvart (m. Lengvarty), 
Dravce (m. Zdravce), Mal^ Hnilec (m. Hnil^), Stracena (m Stracen^), Slatvin 
(m. BlaCvina), Katnnovce (m. Katune), loporc (m. Toporec), 8tra2ka (m. Straiky), 
Straia (m. Straie), Niin^ a VySn^ Lapfi (m. Lap§e), NovA Biala popri Bela 
(m. Nov£ Beld a Held), Nedec (m. Nedzeca), Sab-Lecbnica (m. Niin^ Svaby), 
Star^ Migir (m. VySn4 fivaby), Holomnica (ra. Hololumuica), Forberg (m. Fol- 
vark). A menSfch ch^'b jest eSte dosC pri ndzvoch zo SpiSa. — D61eiiU je 
polemla dra St Eljasza-Radzikowskeho so Stefanom MiHhom, ktorii mali 

V 8MSS miestopisn^'ch ndzvoch SpiSa. V U. roc. podal MiSlk topografiCn^ 
prlspevok pod n^vom „Mie8tn6 menA vo Spi§i" (str. 29—39, 213—230). Zas 

V in. ro6nlku pod nAzvom ,,Niektor6 slovensk^ miestopisn^ nAzvy vo SpiSi" 
(str. 17—21). Ozval sa proti niektor^m udajom MiSikov^m dr St. Etjasz-Badzi- 
koioaki v IV. roi5. na str. 61—62. A na jeho ndinietky za hordca odpovedal 
MiSik iamie na str. 62—68. Znova sa ozval Eljasz-Radzikowski v torn istom 
ro&iiku na str. 159—163 a zas hned mu tain odpovedal MiAik na str. 163—169. 



!>2 

Dla vyslovenej zasady ja piSem nazvy len vychodnosloYen- 
skyirii formanii, tedy: Ceplica, Cahanovce, ILudna atp. 

Na torn istom z&klade pf§em nielen: Podhrad^ik, Hrac^jrisko, 
ale aj Burf^imir, Kenrf;?ice, Dzapalovcc, D^eurdzoS. Niederle m&: 
Kendice, Kuejimir, -Dapalovce, fturdoS, a popri nich v zavorke 
iiinou iiveden6 formy s dz; pri Hradisko vobec neuvodf formy s dz. 

Pripomenutie. Nepochybujem, 2e Ril n^bcry Kendzice, Dzurdzo& od ne- 
Hlovansk^ch mien t^ch£e obci: Kende, Gyorg}'d8, a viein aj to, ie v^chodnf 
Slovdci znefld v n&zvoch od nenlovaDflk^ch mien aj miikk^ f, d. MAm zazna- 
£en^: MatiiSoQce (v Zemplfnskej), MaCaSka (v §ar.)> Adidoace (tiei v Zemplfn- 
skej), £)urkoa (v Abaiijakej), ale nom ])redsa neplaal s Niederlom Kendice a 
DunloA, lebo som sa nechcel odch^liC od vyslovenej zAsady, t. j. necfacel som 
piHaf <f tarn, kde v^'chodni SlovAci v skuto^nosti vyslovujii dz, A okrem toho 
nefllovanHkdho p6vodu J, ( je len v^nimo^n;^ zjav, m6ie byC, ie shora horko- 
taiko obHiahnut^. Popri takom (t ])OBkakuje aj dz. Tak Niederle miesto 
ArHdouce m4 ArF^idovce, a ja Hom po^ul popri />ur aj Dzur, toto poaledn^ 
v J^ubotini. Tie2 Hom Hi zazna6il Deda^oU (v Ko^kovciach) popri Deda&Qce 
(v Humennom), a Niederle i Hnatiuk uvodia formy s dz, Niederle: DzedadoVi 
Hnatiuk : 7>zeda5ovce. S]>olublitHky cf, ( Hd natoFko cudzie y^chodooslovenakej 
ilHtrojnoBti, ie m ich v&emoine uailnjii zbaviC, tak vyslovujtl za Megye (v fii- 
rockoni okr.) Me(/«any, za Megyen (v toplianskom okr.) }iegei, za Sdmogy 
(v micb. okr.) Samu(7ovce. 

2. Spoluhlaskovii gruppu ^c zachovavara. PiSem : Ni2n6 a VySii6 
Hevi.sVe, Tarhovi.sVe, ('hlivijJc'e, Krivo.sVany, ^cavnik, Hardiide. Nie- 
derle pfi^uc Stiavnik aiii v zavorke neuvodf vychodnoslovenskej 
formy, a vtTU je veTky rozdiel vo vyslovenf oboch nizvov: Sti — 
avuik (vyrhodny Slovak ho trojslabiCne vyreCie) a SCavnik. 

3. Oo sa tyCe samohlaskov^ho r, Z, nesmieme ho pisat vo 
vychodiioslovenskyoh miestnych nazvoch, lebo ho vychodnf Slov&ci 
nevedia vyslovit. Niederleho ,§tvrtok', ,KrCava', ,Tr8teii6', ,Chlmec' 
nikto neuzna za ,Stvartek*, ,KarCava', ,Trlscane' (v Abaigskej), 
dioinec (V Zeiupliuskej). V jedinom miestnom nazve vychodno- 
sloveusk^ho iizeinia by sa mohlo pisaC samohlaskov6 r a to v ndzve 
,(irlaohov* (v Spifekej!), lebo ho vyslovuju aj domaSni obyvatelia, 
ale pnive pri tonito odstupil Niederle od svojho pravidla a pfsal 
ho: (TC'rrachov. ,(irhu'hov' leii na vychodnoslovenskom lizemf, a, 
sanu) sebou sa rozuniie, vylm^ne pren pravidla nenaruSfme. Za- 
chovavajiu* niiestnu vyslovu pisal som: Tnscane (v Abaujskej), ale 
IVi-scany (v Spi^<kej\ Tdrnov (v Spii^skej), Tarnava (v Ungskej), 
Tdrnovee (tie^ tanO, — ale Tcrnavka (v Zenipl.). 



93 

4. Pri obmftkftenych s, z, Niederle nemal nijak6ho pravidla, 
Raz pfsal za ne s, z (5eCovce, S'nina, /Slivnfk, /Svina, /Smiiany, 
Senvi-gf, iSveriov), druhy raz 5, i (iSitnica, iSmilno, Ku^fn, Biany, 
Bruj^nica, Kaiimir, Miflina) a niekedy kladol obidva priepisy : /Sena 
(/Sena), Svinica (iSvinica), /Sedlice (/^dlice), SentuS (i5entu§). Zem- 
plinske „Jeszen6" je u neho Je^enov, ung8k6 „Jeszen6" zas Ja- 
senov a Jesenov; v skutoCnosti u domdSneho ludu obidve obce: 
Jesenod. Povodnu vyslovnost i, i nemo^eme zachovat, nielen preto, 
2e pre iiu spisovna reC nema porozumenia a 2e by sa tedy sprdv- 
nosti docielit nemohlo, ale ani pravopis nam v tej reCi nestaCi. — 
Spisovna reC nem^d s, £r y s, i, ani nema, jako som riekol, po- 
rozumenia pre t6 zvukov6 rozdiely ; budeme tedy musef vSade pfsaf 
svoje s, Zy kde vychodny Slovak vyslovuje s, i, tedys- filtnica, 
/Smilno, Kusfn, Brusnica, Kai^imir, 5e6ovce, Slivnfk atp. Nahra- 
dzovaf s, i spoluhlaskami i, i, na to nem&me nijakej opravnenosti. 
Ani z praktickych prfCin sa to nemoi^e odporuCaf, a tym menej 
z vedeckych. Spoluhldsky s, i, Co do vyslovnosti, su asi uprostred 
medzi s, z 2l §y i. Pre vyslovnost je tedy jedno, Ci napiSeme s, z 
alebo §, z; nevystihli sme ju. Ale pre spisovny jazyk a pre ne- 
vychodnych Slovakov je vyhodnej§ie pisat s, z ne2 S, i, lebo sa 
u nich takto vyslovujii vychodnoslovensk^ spoluhlasky s, z, A okrem 
toho pravopis sa takto nespustf zakladov vedeckych. 

5. Milkk6 6', p\ m\ v\ r' tam, kde sa vyslovuju, vyslovujii sa 
tak urCite, ie Casto poCu( po nich j. To sa stava hlavne v miest- 
nych menach, ktor6 sa konCia na -any: Petrovjany, Krivjany, 
Kriiovjany, Ostrovjany, Turjany, Komarjany, MoCarjany atd. atd. 
V mestach sa sice tratf toto obmakCovanie, tak na pr. v Humennom 
povedia MoCar'any (v SeCovciach Hr*adky), ale v nazvoch na -any 
sa u ludu naveky zachovava, a preto v tomto pripade zachovavam 
aj ja makCenie predchddzajucej spofuhldsky pf§uc : Petroviany, Kri- 
viany, Turiany, MoCariany atp. V ostatnych pripadoch pf§em tvrdu 
Hteru: Hradky (v seCovsk. okr.), Reka (v koSick. okr.), lebo po- 
vodnd vyslovnost s makkym r' nedd sa pri pomoci naSho pravo- 
pisu prakticky oznaCovat, a nafahovat nAzvy na kopyto spisovnej 
reCi, jako to robf Niederle (Hriadky, Rieka) protivi sa vyslovenej 
zasade. Okrem toho tvrdym orechom je tu aj etymologia. Niederle 
aj z Pnkopy (v sobr. okr.) spravil Priekopu. Odkial vie Niederle, 
ie by sa ta obec mala po naSsky vola( Priekopa a nie Pr/kopa? 



94 

G. Dlhych slabfk ncozna^ujem, lebo ich niet vo vychodno- 
slovenskej vysloviiosti a2 na ncpatrne vynimky, ktor6 niekedy po- 
vstavajii z upriIi§neii£ho prizvuku a z uprfli§nen^ho obmAktenia 
(MoCar'any == MoCarmny), jako srae vySSie poznali. Tu by sme sa 
niohli aj takto shov&rat: Obec m4 svoje meno, £lovek ma svoje 
meiio. Kcd sa dakto vola ChalMpka, Desved^^i sa zmeniC mu meno 
na Chalupka. A zas : Ked Portibku volaju domaSiii obyvatelia takto, 
a nie Port/bkou, nesved^f sa samovoTne zmeniC jej meno na Po- 
r/ibku. Ale ja nechcein tak hovorit. Mena obcf su majetkom ndroda, 
sii Ciastkou slovnfka toho uaroda. Z rozli^nych ohladov smie n&rod 
mcnit take niena, nielen to do foriny, ale aj (o do podstaty. M&me 
na to skvely priklad u panujuceho naroda v Uhrach. Ale my ne- 
smieme zabudaC, 2e sme beg mod. Ak chceme vykonaf vec u2itointi, 
musfme sa pojednaf s okolnostami a, znova prizvukujem, musfme 
poskytnut koncessie vychodnej slovenCine — na ujmu spisovnej 
reCi slovenskej. 

Dlhych slabik soni neoznaCoval, uprostred slova nikdy, t. j. 
pisal som nielen Porubka, l)Mbrava, Olejnrkov, Petrtkovce, ale aj 
Andivrsovce, Tom«sovce, Pongracovce. Nedl^il som ani predpony: 
Ubn% yfrthor, Zwmutov atd., zpravidla ani pripony : Palm, 2alobti», 
Janov//-, I*ap/w. Odor/?* atcf. Ale u prfpon som dopustil vynimku 
tain, kdo toho ^.iada jasnosf, nienovite v menach odvodenych od 
I»ri(lavny(h mien a u^.ivanych formou stredn^ho rodu. Pidem : 
Uovn^', Krivr, Tovarne, Ostie (vyslovujii ho: OvC'e), Babic (vyslo- 
vuju ho: Jiab'e, aj Babie) atd. V tomto prfpade potrebna je vy- 
nimka hlavne preto, lebo vo vychodnych Ciastkach vychodnosloven- 
skeho uzemia, menovite v Zemplfnskej a v llngskej podobne tvoren6 
slova konCia sa na -/, tam povedia: Kovnt, Krivi atp. a idu do 
Rovnoho, do Krivoho. Tam majii : Strask/ (Ormezo), Star* (Sztara) 
a idu do Straskoho, do Staroho. V takychto pripadoch je tedy 
l)0/odporu treba pravopisne zdokonaliC vyslovovanu formu, kde Je 
(itatelstvu nejasna. 

Pripomenutle. Tak uko Ov(iiVj, BabtV, i)iftal Hom aj Medzvedzie a Pci^if. 
Toto poHledu^ vyrtlovujii l*<3iCe, do P^c^oho (u Nicd. P6ice), po m. PeUcse; 
mynlel Hom na pt-ica, ptl5l =- pta6i. — Je pravda, ie t<^to formy Brovniivajii 
na s .labloii/c, geii. do Jablonia, ale v tomto jedinoin prfpade nedalo sa v ukoQ- 
reiif «lova spolii aj jeho grammatiO'iiiS jakoal ozna(iit -— Pravopisne nevedel 
Hom zdokonaliC formy: Katune a Kobile, Rklof^ujil sa jako Kofiice: z KatuA, 
z Kobir. Totx) poeledn^ ilradne: li6falu, bez pochyby nei»odaren^ preklad, na 
zilklade slova kobyla. Ale tu je skorej ziikladom slovo poI. kobel = pes, 
Kobele tedy : Psiare, do Kobe! =^ do Psiar. 



95 

7. dvojhlaskach treba pripomenut, ie sa inakk6 T, n nikdy 
nerozviju tAk, aby po nich dvojhlaska vzkrsla, pfSem tedy v pro- 
tive s Niederlom : Polakovce, Singlar, IIa§ovce. Niederle pravde- 
podobne citil, ie jeho formy : Polmkovce, Singliar, IliaSovce hodne 
sa odchyruju od skutoCnych, mnou uvedenych, a preto i t6to pri- 
kladal v zdvork^h. Ba Niederle m4 aj KoSiarovce, a to'bez sku- 
to^^n^ho vychodnoslovensk^ho nazvu, a prave tu by sa mu bol 
ziSiel, hoc leu v zavorke, lebo by si bol mohol reCeny nazov aj 
inak opravif. Ten nAzov je po mad. Kosaroc, to je pravda, ale ja 
som poCul volat tu dedinu: KaSarouce. 

Spisovn^ho 6 nezua vythodna slovenCina, a preto za chybn6 
treba povaiovaC u Niederleho : YAsitd (popri spravnom Zlat6), Horka, 
Smilno atd. 

Miesto strednoslovensk6ho 5, povstal6ho z p6vodn6ho dlh^ho o, 
vyslovuju vychodnf Slov&ci m. Na torn zaklade osady P6s-a alebo 
Arn6t-a (z n. Arnold), nienovan6 po mad. Posfalu, Arno'tfalu, me- 
nuju po svojsky: PiiSovce, HaruMtovce (s predsuvkou h), Prenesuc 
t6to podoby do spisovnej reCi, s oMadom na jej hldskoslovn6 pra- 
vidla museli by sme pisavat: Pr>§ovce, Harnotovce alebo etymo- 
logicky Arnotovce. Podobne by sme museli pfsavat: Pot5(iky a 
Vf^jtovce (V stropkovskom okrese), Jablonov (v spiSsko-podhradskom 
okr.), Grozovce (v humen. okr.), TroCany (v sekCov. okr.), S^F 
(vo vranovskom okr.) atd. Niekedy by sme si vobec nevedeli rady. 
Tak na pr. mad. meno Morva (v michalovskom okr.) Korabinsky 
nazyva v Lex. Moroviany, ale Niederle u2 md Muroviany, a do- 
maSni vyslovuju: Mwrov'eny, dd Mwrovian, v Humennom: Muro- 
viany, do Mtirovian. Je najvyhodnejSic pfsat tak^to nazvy podia 
vyslovnosti vychodnych Slovakov, tedy takto: Potw6ky, Vttjtovce, 
Jabltinov atd. Vynimkou necb je slovotvorna pripona -ov, vyslovo- 
vana na Vychode -uv, aby sa mohlo vede£ v literature, jako treba 
patriCn6 slovo sklonovat, aby sme neskloiiovali : do Bajerwya atp. 
Pisem tedy Bdzinot;, Bajerov, hoc sa vyslovuje v nom. Bdzinuv, 
Bajerwi; (obidve obce v Sirockom okr., prvu menuje Niederle Bzinov 
a Bzenov, po mad. sa vola Berzenke). Ked prestal ohlad na uvid- 
nenie sklonovania, t. j. ked prfpona ov prestala byf na konci mena, 
pfsem ju podia vyslovnosti, tedy: Brezwvka (v topi. okr.). 

V ostatnyc h prfpadoch zachovdval som pravidla be2n6ho pravo- 
plsu. Kde bola etymologia nepochybna a jasna, nezastieral som ju. 
Pisal som ch vsade, kde treba, hoc by sa miestami ani nevyslovo- 



96 

valo na vychodnoslovenskom uzemf, lebo ch je nie cudzfm zvukom 
vychodnoslovensk^mu nareCiu. Pisal soin tedy : Velbachy, z VeTbach, 
Richnava, z Richnavy atp. Za vyslovovan6 raiestarai il pisal som 
spisovn6 v: Drehnoi', StaSkovce aUT. niiesto Drehnou, StaSkoQce, 
lebo je V v tomto pripade bein6 vo vychodnej sloven£ine, it zda 
sa byt ruskym vlivom v nej. Pisal som v aj tain, kde sa one tak 
tvrdo vyslovuje, ie vyznieva do f, tedy: Brezurka, hoc sa vyslo- 
vuje: Brezu/Tca, ale som pfsal Meizef, lebo je v gen. do Medzefa 
a nie do Medzeva. Vo vychodnoslovenskej reCi makk6 I teste vy- 
sloviijii aj tam, kde by sme oCakavali tvrd6; ,,y" vyslovuju tak 
ako tvrd6 „i". I tu som sa spravoval pravidlami be2u6ho pravo- 
pisu. Pisal som : KapituZa, lebo sa tak pi§e slovo ,kapitula', a Ko- 
rytnik, lebo sa pi§e „koryto". — Nepisal som: SaryS, Torysa, lebo 
je ich etymologia ueista. V kmeni som nepisal zdvojenych spolu- 
hlasok, lebo ich nevyslovuju, tedy : Li/manova m. Littmanova atd. 
Ale V konci slova ano, jak to vyiaduje zreteFnost formy: Humenu6, 
Tuhrinnii, Hlinn6, Dubinn^ atp. 

Pripomenutie. Z&sady a pravidl^, ktor^ som tu do podrobna oznadil, 
pofuhnJH sa viflucne na podstntu miestneho ndzvu. Ak je v D^zve len jedQO 
hIovo, nn toto slovo ; ak je v Aom viae slov, na podstatn^ meno. Prfvfaatky 
podstatii(^ho mena beru sa za pochopov^ slova a jako pochopov6 slovd pod- 
riuden^ sd beio^m pravidldm spisovnej re6\. Aj diastky mietitneho urdenia aa 
pfgii bc2ii<'m pravopisom. — N^zvy va^Mch miest, na zdklade historickonti 
pravopiflnej, nech sa pi§u aj na(Talej bein^m pravopisom. Je tak^'ch n^vov 
nie vela : Keimarok, 8j;)i§. Podbra^if , Ungvdr, Zempltn, zempltnska,* tornianska 
stolica a eSte dakofko iofch. — N&zvy Carnogurd (v Sp.) a Dluholuka (v 6ar.) 
uznal som za dobr^ pisat iedo<'m slovom, po^uC icb aj takto Niederlovo 
pfsanie .,(!-ierna Hora" a „Dlhd £uka" prili$ne odbija od povodnej v^alovnosti. 

57. §. Na vychodnoslovenskom lizemi mame okrem slovenskych 
miestopisne nazvy madarsk6, nemeck6, pofsk^ a rusk6. Majuc ohiad 
na hlaskoslovn6 svojskosti vychodnoslovensk^ho nareCia, do po- 
drobna udan6 v predchAdzajiicom §-e, zachovaval som sice ich 
povod, ale len natoiko, nakoTko sa skiitocne mchoval. 

5S. §. Ak je V liiitku madarsky nazov povodnou formou, za- 
choval som ho povodnou formou; jak sa prepodobil, prepodobenou 
formou, ale som ho nikdy neposlovenCoval. 

Pisal som: Aranidka, Nadida, Ki.^ida, Ujsalas, IJjvaroS, VyS. 
a Ni;.. SebeS atd. Ak sa meno prepodobilo na jazyku vychodnych 
Slovakov, pfsal som : Siplak, Rodolak, Ralpotok, SentuS, KereStvej, 
KomloS, KomloSa, Kerestur, Somvar atd. 



97 

Pripomenutie 1. Tak^ndzvy madarsk^, kto^ sa kon6ia na -faJva^ slo- 
vensk^ Fud zachovdva : Buzafalva, fiematfalva, ContoSfalva. Ale koncov6 falu 
dasto pretvorujil do -fala. Na tomio zdklade podut t^ mend aj takio : ContoSfala, 
Beniatfala. Niederle poHloven^il t4 dediny takto : Buzafalva = Buzice, Berndfc- 
falva = Berndtovce, Csoiitosfalva (KosCany a ^Koscany"). Teraz nikde neznajd 
t^chto poaloven^^en^ch ndzvov; 6i boly dakedy v liSitku oeskilmal som. M62' 
byt, ie boly. V§ctky tri n^zvy sii abaujsk^. Z tejto stolice xndme aj tak^to 
priklad : Obec Szakaly vSeobecne menujil teraz Slovdci touto podobou (SakaP). 
P. Kri2ko (81. PohL 189!i, 338) uddva z r. 1267 abaujskii obec Sokol, moie 
byt, ie ju obyvateTstvo ndrokum rozli§ilo od Dedalekej SariSskej obce SokoV^ 
ktord sa aj tiradne menuje Szokoly. — Niederle aj obec Komlos posloven^il 
na „M. Chmelov", v zavorke udajdc aj mad. podobu „KomloS". Ja sum 
„Chmerov"-om po6ul naz^vaf len Komlosk^resztes, — U pretvoren^ch podob 
UBtalil som formu na zdklade sklonen^ch foriem. Po6u{ Nddo§£ (N&dasd) a 
Niederle md tdto a politerar^end formu N4do§t, ale v gen. je do Nado2d2a, lok. 
V NadoMiu, podal som tedy v nom. Nado2d2. — V n&zvoch 2addn, Radvdri 
(v Ab.) ponechal som dkku, aby ditatel vedel skloiiovaf. T^to slovd skloAujd 
sa toti2, na d6kaz, ie sii z madarsk^ho, takto: do ^daAa, do Radvafia. (U2 
Vidrafi, mad. VidrAny, skloftuje sa: do Vidrani!). 

Pripomenutie 2. V slovenskej i ^eskej spisbe obiehajd vymysleniny: 
Zemnenskd, Zemiinska (Hontinsk^) stolica, U2horod m. Uugvdr a u2horodskd 
i uiskd stolica. Abojskd (Hostinsk^), ba aj jobonovozdmska 2opa (Paul. Bes. 
III., 159) m. abaujskej stolice. Niederle prekrstil Veneciu v §ar. na Bendtky 
atd. atd. ; tu sa nespdSfam vychodnoslovensk^bo dzemia. \Ji inde bola re^ 
o torn, ie je p6vodnou slovanskou formou Zemlln, ale tdto forma je ui dplne 
zabudoutd. Pre y;fcbodn^cb Slovdkov je treba z42ivnejMeho duchovn^ho po- 
krmu nei je poddvanie predtisicroSn^ch mien. A Uihorod, myslim, je v6bec 
vymyslen^. „AboJ8kd", „Zabu^kd" alebo „j6bonovozdmska" „iupa" je takd 
nalvnost ako aj „Bendtky" v SariSskej. Stolice v^chodnoslovensk^ho ilzemia 
menujem : spiSskou, SariSskou, abaujskou, zempllnskou a ungskou. Chybn4 sd : 
abaujvdr^ika alebo ungvdrska stolica. Po madarsky pdvodne bolo: Abaujvdr, 
Ungvdr megy^je, t. j. cbotdr (= medze) Abaujvdru, Ungvdru. NeskorSie sa 
odral v^raz a ostalo: Abaujvdr-, Ungvdr-meg>'e. Star^ smysel vyhynul a vdr 
stalo sa zbytodn^m vo v^raze. Ujalo sa Abauj-, Ung-megye. Z tohoto sii 
oprdvneud j»lovensk^ v^razy : abaujskd, ungskd stolica. Tak som p!sal. ( Je sice 
pravda, ie jest dradnd nariadenie, aby sa pisalo po mad. Abaujvdr-, Ungvdr- 
megye atp., t. j. s vary ale to ostane na papieri, lebo je to nesmysel jazyko- 
bistoridne v6bec a grammatidne zvldSte.) 



59. §. Nemeck6 nazvy som prijimal tak6, jak6 su v 2ivote 
Slovakov: Krempach pri Dunajci i pri Eubovni, Milbach, ale: 
Kroinpachy, Kolbachy, Koterbachy, Kubachy. PodFa skutoCnej vy- 
slovnosti: Senviz, Sambnm, Richnava, Kalemberg, ale: Klembarek, 
Hendrichovce (u Niederleho: Hedrihovce a Henrihovce), Prafuu- 

SloYentkA re& 7 



98 

dorok. Ten to iiazov Slovjici skoinolili rovno z iiem. Prakeudorf. 
Niederle ma: Prakovco z liradn^ho iiazvu Prakfalu, ktory je od- 
vodeny umele z nem. Prak-ciidorf. Pisal som Hervartov opierajuc 
sa iiazov uradny, lebo v slovenCiuc je v niizvoch rozmanitosf, 
hovoria aj Harvartov, H(Tvalt()v, Hervaltovce. Cradny nazov istotnc 
dopomo^e k vffazstvu forme Hervartov. A pisal som: Hunstorf.*) 

00. §. Po Popradskej doline a po spiSskej Manure hovoria 
polskym narecim. Ono sa, jako ui vieme, hlaskoslovne odchyruje 
od vychodnoslovenskeho uareCia; tamoj§ie miestopisu6 iiazvy pf§em 
podFa pravidiel pre vychodnosloveiisk6 nareCie ustaiiovenych. PiScm : 
Bela a Nova Bela (nie: Biala), 2akovce (nie: Zokovce), KolaCkov 



*) V Malom Slavkove hovoria : Hunsterf, v Slovenskej vsi Ilunstorfy 
aj inde aoni po^ul Hunstorf a tak flom prijal tiito formu iia zaklade vV-alov- 
nosti. Niektori odvodzujd ten nazov od Hunds-dorf (= Psiare) a inl od Hun*8- 
dorf (=^ Ilunskii ves). Etymologia je intcressantnii preto, ie fiou niektori do- 
kazovat chcu dakedajSie preb^vanie Hunov na ilzeini refienej obce. Po ma- 
(Farsky: Hun-fidu. — Dr Stan. Eijasz-JiadzikowsJii v polemii ao St. Migikom 
naplsal (8bor. Miw. slen. ap. 1899, str. 161): „l£unsdorf^ a nie Hundsdorf, — 
m6wi}| tci Niemcy Huiisdrof — nazywa aig Huncoioce. Zapiaal t^ nazw<j juz 
dawno Jatiotn (patrz: .,Zapi»ki o zaludnieniu dolin Dnnajcai Poi>radu na Spii^u, 
Krakow. 1864.")'- 6. Misik na to odpovedal (Sbor. Mu8. alen. apol. 1899, atr. 
1G6): ..Ale dot5^^ne Ilunadorf'u poznamenavam, ie meno Ilancorce, ak vobec 
jeatvovalo, ako udjiva Janota vo avojom apiae .,Zapiaki o zaludnieniu dolin 
Diinajca a Popradu na Spizu,*' mohlo vznikmU len u najbli^,alch polak^ch 
obyvatelov. Dnes ho tarn ui nik nepozna a neuiiva. V lialine r. 1611 spoinlna 
aa IlhiceveCj roku 1723. Ilinsdorf] avaak to hi! Hincooce, dedlua pri VelhachUy 
a nie llundsdnrf (Villa canis r. 1308, Villa Zobch r. 1325, Honczdorf r. 1471 
alebo Hunczdorf r. 1474). Na Huncovce, ako povedain, nedopfta aa dnea nik 
vo SpiSi." — Miiou zisteny' nazov Hunatorf zda aa avedci£ za etymologiu 
Jluna'dorf, Hunfalu, ale je on pravdepodobne len obmeuou mieato Hundzdorf 
a toto z Hundadorf. Dedina Hunstorf naz^'vala aa v najatarsich liatinach: 
villa canis, t. j. Ptfiare, V Ilradazk^ho „SzepcBvm. helyadgn." pod „CaniH, 
villa" naj<les uvedeniny od r. 1308. Nemeckd meno Hundsdorf (preklad latin- 
akeho ., villa canis") najdea tie! tam, (ale pod Hund&rfjf z r. 1336. („Huncz- 
dorf* uvodi z r. 1474 a 1519). Z uvedenin pod Hundarf aa jiresvedcifi, 2e sd 
„Hundorf-, „Hunfalva'* a .,Hunnendorf" z r. 1872, ie t^to novovekd n^vy 
moiu mat za po<lklad dva atarSie, ale nie prilis atar6 nazvy, a to : „villa 
Hunnia" z 1723 (bez pochyby raudrovjinie Mateja Beliuaa, lebo je ten ndzov 
uveden^ z jeho apiau), a „Hunadorf" z 1534, ^o moie byt nedbal^m piamom 
mieato „Hundadorr-, lebo o ajimote atoji vo velkom po^te nilzvov, odkazujd« 
cich citateFa k nazvu Hundadorf. 



99 

(nie : Kolockov), Niiin6 LapSe (nie : Lapsii), BuSovce (nie : Busovce), 
2dzar (nie: Zdz'or), Jarabina (nie: Jar^embina), Hanu§ovcc (nie: 
Hanusovce) atd. Podia skutoCnej vyslovnosti pfSem: Vy§. a Ni2. 
Ruibachy, Hondermarek (proti Hodermark), Carnogura, Gnazdy. 

Pripomenutie 1. Uveden^ n&xvj som podal tak, ^o sa t^5e ich gram- 
mati^n^cb foriem, ako som ich po^ul. Vyzvedal som sa v Malom Slavkove, 

V Slov. vsi, Kriiovej vsi, Nii. RuibacMch, v GfiazdAch, v Starej Eubovni atd. 
Hovori sa skutoCne : Gftazdy, Ruibachy, jako Stef. MiHk istil v polemii s drom 
St. £lja8zom-Radzikow8kim. Ani v sam^'cb obciach, ani v ich najbliiSom okoll 
nikto nevie o formAch Giiazda (pi. d.), Dru2baky. Praydepodobne prvotnou 
formou bolo Gfiazda, t. j. od Hniezd: Hniezda. Ale na v^chodooslovcnskom 
ilzemi SirSom m^e na vela a vela tuctov zabudnut^ch etymologi!. Kto by 
t^ chcel teraz oprdvat a do iivota uvddzat, ten by sa hnal za nedostiin^mi 
vidinami. S Ruibachami je inak. Tu je v6bec ani nie ist^, ^i boly prvotne 
Druibakami. N^ov „Drusbak" i „Dni8chbach" vyskytuje sa sice v sbierke 
Hradszk^ho (Szepesvm. helys^gn.), a sice prv^ z r. 1774, a druh^ z r, 1633, 
ale lat. Busbacium (= VyS. Ruibachy) vyskytuje sa ui na podiatku XVI. 
stoletia, a nem. Buschenbach (= Nii. Ru2bachy) u2 r. 1288, nem. Rauschen- 
bach r. 1519, a skr&tenou formou Ruschbach ui od r. 1662. — Vo verejnom 
2ivote spifiskom i krajinskom sd formy „Dnisbak" i „Druschbach" ojedinele, 
v^nimo^ne uiit^, a novovek^. VySn^ Ruibach vyskytuje sa raz formou 
DurlesbaCy 6o mdie byt pokazen^ z Thmzbak, ale aj \A forma je uovSia. 
(Z r. 1633.) 

Pripomenutie 2. DIa dra St. Eljasza-Radzikowsk^ho (v polemii s St Mi- 
gfkom, Sb. MSS, 1899, 161): „Forbergy Vorberg i tp. nazywa si^ Folwarki, 
tak tei R"kus, Box—Itakuczy; to s^ nazwy powszechnie znane i uzywane. 
Nie ma pod tym wzgl^dem zadn^ w%tpliwo6ci." Hovori sa: FoToark a Rakusy. 
Pri Folvark neznajil pomno^nej formy; m6i^.e byt, ie bola a ie'zahynula. 

Pripomenutie 3. Holl61omnic volajil „Hololumnica", takto na pr. 

V Malom Slavkove a v Krliovej vsi. Niederle ma „Holumnica", to je sice 
pekne po slovensky, ale n^ov je t^m nie vy8vetleiiy\ Hradszky uvodi meno 
Hololumnice z r. 1723 formou „Polomnitza". Ja som n^zov pisal pod Fa 
zistenej vyslovnosti, ale podot^kam, ie by vyslovovaod forma mohla byt 
shlukom z „Hold Lumnica", v okolitom n&re^l polskom: Holo Lumnica tak 
ako : Slov'efisko vie6 (= Slovenskd ves), Novo Biafa (Novd BeM), Malo Lum- 
nica (Maid Lomnica), Velko Lumnica (Velkd Lomnica); k rieSeniu veci by 
boly potrebn^ historick^ udaje, hlavne na to, 6i je v Hollolomnic nie mad. 
priezvisko Hollo. Proti tomu, ie je ndzov shlukom z „Hold Lomnica", zdajd 
sa sveddit hldskoslovn^ zdkony miestneho hovoru. Ndzov by sa mal vyslovovat 

V tom pripade: Golo-Lomnica. 

Pripomenutie 4. Dr Stan. Eljasg-Kadzikowski v polemii so St Mi§ikom 
napisal (Sbor. Mus. slen. sp. 1899, str. 160/161): „Jeszcze raz z naciskiem 
podnosz^ ze fiazwy poUkie ndlezy pisac po polsku, Np. „Pod oblsuikem'' nie 

7* 



100 

zrozumie i^aden Polak, ani j^aden Slowak! Mo^na tylko napiflac: pod obiazkiem. 
Tak samo co to jest: „Liinky"?, ani po polaku, ani po afowacku to chyba 
nie jest. Po slow, brzmialoby : Luky, a po pol. h^ki. Jak kogo zapy tain z Po- 
]ak6w, CO to jest „lunky", powie, ze nie roziimie. Tak samo powie Slowak. 
Wi^c coz to jest? Gra w ciuciubabk^? Po prostu dlatego nie mozna pisac 
nazw pol»kich pisowni^ slowack^, poniewaz pisownia slowaci^a nie potrafi. 
oddad dzwi^kdw polskich w zaden sposdb. Jak mozna oddac np. mi^kkie s 
lub c, przecie^, 5 = polskie sz^ & 6 = polskie cz jest znpelnie co inego 1 Tak 
samo nie moina pomijac ^ kt6re istnieje nietylko w j^zyku polskim, ale tez 
w wielu narzeczach stowackich (jak na Spiszu, na Liptowio, i Orawie). I tak 
np. redakcya (^enk^ho Lidu ogtaszaj^c moj opis Gierlacbowa na Spiszu na 
wyraine moje z^danie zachowata wsz^dzie f (patrz: C. L., roSnik VIII., 6. 1. 
1898., str. 46). M6g!by to, a nawet powinien robic uczony sl^owacki, jeieli 
czyui to czasopismo czeskie! Rownie^ podobnie ma siQ rzecz z brzmieniami 
nosowemi <? i ^ ; — oddawac ich przez om i on nie moi:na. Jui cbocby z tego 
powodu nie godzi si^, 4e ^ i ^ s^ to diwi^ki prastare pierwotnego j^yka slo- 
wiai'iskiego, — a to jui powinno wystarczyc, aby te brzmienia w nazwach 
pisac osobnymi znakami. Znaki te zreszt^ przyj^li wazyscy j^zykoznawcy sfo- 
wianscy i obey. Jeieli zachowuje si^ w nazwach geograficznych pisownig i 
znaki obce np. w nazwach francuzskich 9 (jak: Besan9, 6raban9on), dlaczego 
nie ma si^ uwzgl^dniac prasJowianskich brzmieh q i f, kt6re z j^zykdw wszyst- 
kich sJowianskich przechowat jeden tylko j^zyk polski ? I Chc^c si? zajmowac 
nazwami spiskiemi, trzeba najpierw znac j^zyk polski I" A inde ten ist^' dr St. 
Eljnsz-Radtikowski vo svojej rozpr. „Z folklorystyki slowackiej" napisal (Lud, 
org. hidozn. r. V., str. 255): Dziwny to buwiem kraj ten Spisz! OOok siebie nazivy 
siowackie, polskie j ruskie, nlemieckie, madziarskic i iacinskie. Obecnie panuje 
urzQdowe imiennictwo madziarskie, przed kt<irem nawet musialy ust^pic nazwy 
niemieckie miast, najbardziej zakorzenione. Badanie nazw miejscowych spiskich 
z powodu takiej roinorodosci przedstawia tei bardzo wdzi^czne pole pod tym 
wzgl(^»dem. Podstawij stanowi^ nazwy slowianskie, przewaznie znowu sfowackie, 
ktore s^ bardzo zblizone do nazw polskich u mis co do swej budowy." P4n 
Eljasz-Kadzikowski i^iada od Slovilkov, aby miestn4 udzvy poFsk^ho SpiSa 
pfHali po polsky. Aby ich pfsali opierajuc sa polski hldskoslovie. PAn Eljasz- 
Radzikowski sotva si tii vec rozvdiil. Na inom mieste uzmlva, ie sii na SpiSi 
obok seba miestopisn^ ndzvy 1) slovensk^, 2) poFsk^, 3) rusk^, 4) nemeck6, 
5) madarsk^? a 6) hitinsk^. Co si pin Eljasz-Radzikowski mysll, 2e sii Slovdci 
od prv6ho do poftlcdn(^'ho sami imiversitnl professori, habilitovani kaid^- o sebe, 
na slovanskd jazyky, na germ^n^inu, na uralsko-altajCinu ? at<!. Len keby vedel 
Slovak spiSskd ndzvy obci po slovensky napisal! aprdvne, opakujem: po slo- 
vensky, .nie to okrem toho e§te aj v inych piatich reciach? Ostatne p. Eljasz- 
Radzikowski je veFmi divn^ ilovek. 2iada od SlovAkov, aby pisali mend pol- 
sky-ch obci na Spifii po polsky, opierajiic sa polski hlaskoslovie, ale na 
obrat neclti sa hyt povinnym vo svojich spisoch pisat slovensk^ ndzvy po 
slovensky ... Vo svojej &iflto tu spomenutej rozprave o Tatrdch slovensky 
JJumbier menuje Dziumbir a Strbu : Szczyrba (odzial Szczyrbski), vidz v Przew. 
264. Kde je tu logika? Alebo polski spisovatelia tak applikdvajd logiku? — 
OboznflmujiSc dielce Stanislava Grabsk^he ^Sfowacy (Warszawn 1901, wy- 



101 

dawn. PrzegL tygodn. str. 95) Henrik Ulaszyn napisal : „ . . . zwr6cimi tu tylko 
uwag^ ii autor niestuflzoie nzywa wyra^enia „j^zyk slowenBki" dla oznaczenia 
JQzyka, kt6rym in6wi^ Sfowacy. Tak wprawdzie nazywaj^ Slowacy 8w6j j?zyk, 
ale my, Polacy, nazyicamy go sfowavkim ..." (Lud. org. ludozn. r. VIIL, 
str. 322). Tu spisovatel polak^ za chybu vyt^'ka polsk^mu spiaii o Slovdkoch 
to, ie ich re6 menuje slovenskouy tak ako si ju oni sami menujil, a 2iada, aby 
sa V poTStine red slovenakil menovala slovdckou, lebo ju tak nazyvoju Poliaci. 
Dlhy si placme, priatelia budzme. Ostdvajme kaidf pri svojom. Aj my Slo- 
v^ci sa chytime len poFskej logiky a budeme plsavat vSetky spiSsk^ osady, aj 
•polsk^y taky juko ich yny nazyvame : Jarabind a nie Jarz^bina, Kuibachy a nie 
Druibaky at^L A 6o sa t^-fie piaania zemopisn^'ch nazvov, dobre bude, ked sa 
p. dr Stan. Eljasz-Radzikowski radSej o to postard, aby ich nehyzdili — polskl 
spisovatelia. V prelekcidch Vincenta Pola „Rzut oka na poJnocne stoki Karpat" 
(V Krakove 1851) menuje sa rieka V4h „Vaga" („do Dunaju pjynie Waga 
doling liptowskfj," ; „Poprad wpada do Dunajca. Orawa do Wagi^^ na str. 13). 
Meno stolice spiSskej tamie z pravidla objavuje sa formou „Spiz", „ze Spizu", 
a akuto^inil formu Spis dopilSfa spisovatel iba pobo($ne („ca^ rod osiadly tedy 
nad Popradem, Kami en ic^ g<>rnji i g6rn^ Biat^ jest od granicznego Spiiu 
zwany Spizakami, a niekiedy takie Spiszakamiy na str. 123). — Ktoie menuje 
Vah — Vaga, SpiSaka — Spiiak? 



61. §. Na vychodiioslovenskom uzemf u2§om v§etci Rusi vedia 
aj po slovensky a uiivajii raiestnych nazvov slovenskych. V zem- 
plfnskej a v ungskej stolid nie su vychodnl Slovaci «stl, ale 
s Rusmi pomieSanf a preto sii tamojSie nazvy silne ru§tinou na- 
pusten6. Aj tu piSera miestopisn6 nazvy podia zasad, ktor6 som 
odovodnil pre Cistii vychodnoslovenCinu. T. j. piSem: Vinn6, do 
Vinn61io m. miestneho Vinni, do Vinnoho: Star6, do Startho m. 
Stari, do Staroho atp. Teto zdsady som pristrihoval aj k nazvom 
takych obci, ktor6 su \xi nie na vychodnoslovenskom uzemf u?.§om, 
ale blizko k nemu. Pf§em Volkova (m. Voukova), Dluh6 v Ung. 
(m. Douhi, do Douhoho), Ciganovce (m. Ciganoucu), Koituchovce 
(m. Koiuchivcli) atp. — Ak sii rusk6 nazvy nie beint; vychodno- 
slovenskou vyslovnosfou ani na lizemi vychodnoslovenskom u2§om, 
ani blfzko k nemu, tam som zachoval p6vodn6 hlaskoslovn6 svoj- 
skosti : DedaCovce, Podhorodie atp. U Niederleho : DzedaCov, Pod- 
hradie — Pohhorodie, Podhorodie (!). Formu DzedaCov, ale vyslov- 
nosfou „DedaCoii", poM som aj ja v KoSkovci; ale som pfsal 
podia formy poCutej v Humennom, ktorA sa srovnava s liradnou. 
Tato uradna forma („Dedas6c") musela mat svoj vzorec, a tym 
vzorcom mohla byf iba forma „De(la(iovce" ; od DedaCova muselo 
by byf uradne: „Dedacs6 — Dedaso". 



102 

02. §. S nazvaiiii, ktor6 sa povaiuju za sioverisW, je na dvoje. 
U niektorych je povod jasny, u inych nie dosf jasny. I pri prvych 
i pri drubych sa vyskytuju nesnadze, ked ide o stauovenie ich 
spravnej podoby. Mame na pr. troje obci s nazvom Abranovce — 
Abramovce. Nazov je skrateny z Abrahamovce. Dve.znich uradne 
dosial menujii 'Abrahamfalu ; tretiu podia odraiiej slovenskej formy 
'Abrany. Niederle, opierajiic sa o uradn6 ntizvy, pomenoval prv6 
dve: Abrahamovce, tretiu Abranovce. Pri tamtych sa dd obnovit 
povodnejsla forma ; pri tretej veru nie, je na zavade uradny nazov 
'Abrany. — Mame Vysny a Ni^ny VladiC, ale toto meno sa odralo, 
poCut len Ladic\ Tii sa da obnovit, alel)0 poved;5me zachovat p6- 
vodna forma, lebo je tomu uradny njizov priaznivy (Vladicsa). 
Ja nepochybujem, 2e su aj Vy§n6 a ^ifM LadiCkovce z toho ist6ho 
mena Vlad, Vladko, VladiCko, ale tu sa ui neda zachovaf etymo- 
logick6 plsanie, lebo nazov liradne znie: Ladiskoc, nepodporuje 
tedy etymologick6 pisanie : Vladitikovce. — 2e su Niederleho Vojko- 
vice nie spravnou formou, to videf z toho, ite su odvodenfe od hei- 
n6ho za stara na vychodnoslovenskom lizemi mena Vojko („Vojk") 
= Vojkovce tak ako Jankovce, LadiCkovce atd. Ale spravn6. su 
z toho ist6ho mena : VojCice. — Niederle bez prava pomenoval obce 
Szilvasapati a Sz6plakapati : Opatovce a OpaCka. Domasni obyva- 
telia menujii prvii ()patsk6 (Opacke, z Opackeho) a druhii Opatska 
(Opacka strana Siplaka). — Bo2(Mce v seCovskom okrese menuju 
uradne Bosnyica, aj Niederle prijal toto meno: Bosnica. Neviem, 
zkade sa vzaly t^to posledne uvedene formy. Ja som poc!ul vyslo- 
vovaf: Bos^'/ice, do BosC'ic. — Ani to neviem, preCo dal Niederle 
prednosf forme Sabinov proti jedine be2nej Sobinov; bezpochyby sem 
patrf aj Sobos, tie^ v Sarisskej. — Povinny som tu este jedon nazov 
vyzdvihmU. Obec .,Korotnok" (uradny nazov) menuje Niederle Ko- 
rytne a v zavorke Korotnok. Ani jednej ani druhej formy tamoj§f 
obyvatelia neuiivajii, ani okoliti Slovaci. Mai som vela trapenia 
chcuc zistif nominativovii formu. liUdia su, Co do tohoto nazvu, 
velmi pomuteni. Iba to je iste, in je gen. do Koritiia a lok. u Ko- 
ritnu. V Kluknave hovoria v nominative: Koritne, v Jablonf: 
Koritfio, inde aj Koritna. Je pravdepodobne, 2e je skutoCny nomi- 
nativ: Koritne. To musi by( ta ista forma, ktora je v nazve: 
Jal)lone, (gen. do Jablona, lok. u Jablouu, z tychto padov odvodil 
svoj nominativ .,Jablon" aj podavateF Niederleho). Jablone je spi- 
sovne: Jablonie, ale 6\ je mo2n6 Korytnie? Ja som sa rozhodol 



103 

2a podobu Korytnik, ktora je totoina s uradnou formou, a ktoru 
uiivali davnej§ie. *) 

Nenapodobovcd som etymologiu Niederlovych ndzvov, Iced sa 
protivila skutocnej vyslovnosti a ked ndzvy i sJcutocne vyslovovane 
mozu sa go slovansMho hee {azhosti odvodi{, pravda, inaMie. Pisal 
som : Oruiin (Nied. : Stary Ru^in, liradne : 6 - juzsin), Skrabsk6 
(Nied. : Strabsk6), KriSIovce (Nied. : Kri21ovce). Pfsal som : Kehnec 
(Nied.: Kenhez, uradiie: Kenyhec), lebo to meno tak vyslovuju a 
vidlm tu podobn6 preSmykovanie spoluhlasok, ak6 je v slovach: 
kowyha a kucftwa (kufewa). Tu niet miesta na podrobn6 etymologi- 
sovanie. Pokial etymologickost v§etkych svojich foriem nedokaiem, 
nech su oprdvnene na zdsade skutocnej vyslovnosti. E5te pripominam, 
2e z dvojtvarov Stola — Stvola uzual som prvy za p6vodnej§i. **) 



*) R. 1353 vyskytuje aa forma Korutnok, r. 1519 u4 Korotnok. PrviS 
povaiujem za ruskii „Korytn'bk"; druhil za pomadar^mi z Korytni>k. Slo- 
venskii formu Koritnik najdeS u4 r. 1341, tedy iila aii^ne a ruskou formou. 
Vidz iiAzvy t^ V Hradszk^ho „Szepesvm. helys^gn." Tam najde§ ui aj od- 
chyln^ formy, ale z novSej doby, menovite: Koritno z 1638, Koritnya z 1723, 
Korotyan z 1524. „Korytfiany" ait v Ungskej a domdSni ruaki obyvatelia si 
ich menujd Korfitfianfi. Od obidvoch t^ch dedin povstaly priezviak^ Hradazky 
uvddza y menoslove nadSupanov a Uradskf ch Malej atol. spiSakej mend : Korit- 
nydnyi (1583—1624) a Korotnoky (1631—1651). Hradazky. A azepeai tlzUndza. 
az^ke, 170. — V XVII. atoletd apomina aa aj priezviako Koroth (tiei tam, 190), 
ale to m6ie byt len natolko v spojitoati a menom obce Korytnik, nakolko je 
akratkom priezviska: Korothnoky. 

**) Niederle uvddza vedla aeba t^to dve podoby jedn^ho ndzvu: Stvola 
a Stola. St. Mi§ik (Slov. PohT. 1903, 119) iba podobu Stola uznal za dobrd. 
t)^radne aa volA ta obec St61a. V adaednej dedine, v Batizovciach, u J. Stevka 
m& uiatili, ie Stolania a ich bezproatrednl adaedia (Batizovce, Gerlachov, Lu- 
^ivnil) menujd td dedinu : Stvola, ale v odrahlejSich obciach, na pr. v Siavniku 
naz^ajd td dedinu Stola. Na Vlaatn6 uSi som aa o t^ch veciach presvedSil 
V spomenut^ch dedindch. V dedindch Stola, Lu5ivnA, Batizovce, Gerlachov, 
z poaledn^ch troch pod&vam jazykov^ ukd2ky, hovoria mieSaninou, v ktorej 
je vela liptovakoati. Rdz mie§aniny dovohije myalet, ie aa tu oaadili LipUici 
na vratvu polakd, 6ia9to6ne ui a rusk^m obyvateTstvom smieSand, a tAto mie- 
Sanina obyvatelatva podrobena je od ato a ato rokov vlivu v^xhodnoaloven- 
ak^ho n^e^ia. A o tom, ie ad LiptAci neskorSim ^vlom v spomlnanej mieSa- 
nine obyvatelatva, zda aa sved^il! aj dvojakA podoba Stola — Stvola. Vidim 
v podobe SttJola po liptovaky predlien^ o = Stuola == Stvola. V Hradszk^ho 
Bzepesvm. helya^gnevei obieha meno Stola po^ndc od r. 1314, a sice u£ aj 
re6en6ho roku formou: StoWa na d6kaz, ie je v tom nazve o dlh^. Z nov- 
Sieho ^aau, z r. 1723 mi aj podobu : StwWa, 6o moie byt vari d6kazora, ie 



104 

63. §. Ked povodna podoba slovensk6ho nazvu dosiaT i^ije 

V sklonovani, zachovdvam ju aj v nominative. T. j. pKem: Zho- 
rovd (u Niederleho : Zborov), lebo je v gen. zo Zborovej ; Zl)0jne, 
lebo je V gen. zo Zbojn6ho ; Volove (u Niederleho : Slovenskd Vo- 
lova), lebo je v gen. do Volov6ho ; §iroke (u Niederleho : Sirokd), 
lebo je gen. zo §irok6ho ; Svidnwhy (u Niederleho : Svidni^ka), lebo 

V g. zo SvidniCok; Stropkovy (u Niederleho: Stropkov), lebo je 

V gen. do Stropkov; Stracene (u Niederleho: Ztratena, Stracena, 
StraCena), lebo je v g. zo Straceneho; Mudrovce (u Niederleho: 
Mudrovec), lebo je v g. do Mudrovec; Makovec (u Niederleho: 
Makovce), lebo je v g. do Makovca ; Majurky (u Niederleho : Ma- 
jerka), lebo je v g. z Majurek; Katiine (u Niederleho: Katun), 
lebo je V g. z Katun; Jahlonie (u Niederleho: Jablon), lebo je 
v g. do Jablonia, v miestnej vyslovnosti: nom. Jabloiie, gen. do 
Jablona, lok. u Jablonu; Bmne (u Niederleho: B2any), lebo je 

V g. do Bzan6ho atd. Ked sa povodna podoba slovensk6ho nazvu 
shodovala s podobou nazvu uradn6ho, z toho som mal liprimnu 
radosf. Pisal som: Kama (u Niederleho: Karn6, v mad. Kama), 
lebo je V gen. do Karnej; Prikrd (u Niederleho: Prfkr6, v mad. 
Prikra), lebo je v gen. z Prikrej. — Ale ked povodna podoba 
slovensk6ho nazvu vyhynula v sklonovani, prijal som do nomi- 
nativu tii podobu, ktord v skniocnosti zije v sklonovani, Pisal som 



predfiili v^chodui Slovuci svojim spoaobom do u^ tak ako koft — kafi. Pre 
formii Slvola Hradszky- nepoddva prikladu z listln. ^e v Stole a v uveden^ch 
po<iobnorcCov^ch dedindch dvojhldsku 6 (= uo) znali, o torn sved^i ich re6 
doteraz. Od Mi§a Fabika, roddka z LuCivnej, viera, ie miesto prvotn^ch svo- 
jich foriein: vol, noi vyslovujd: v'ol, n'oi; prv^ iiaatka dvojhidsky 6 (= uo) 
zanecbala po sebe dosial slysitern^, pismom taiko ozuafriteFn^^ pazvuk. A v roz- 
j)ravke, ktoru som si zapisal od J. Panu§ku, rodaka z Lu^ivnej, najde (iitatel 
viae raz slovo sktora, na pr. vo vete ,,li§ka zrucila skvoru zo seba". V sieve 
skrora zachovali redeni obyvatelia tii istil dfiku, ktonl v mene svojej obce. 
Skrora zo skora, po poL skora (^ 8kura); §Uv/la zo Stola. Uveden^ dediny 
znajii aj ostatne dvojhlasky ai)i9ovnej re6i, v tomto pripade liptovStiny, ale 
aj V t^cbto pripadoch ztrAca sa prv^ dlen dvojhlasky id do ncrozoznania a 
po^ui raieato neho len iieuriity pazvuk. V naJbliiSich dediniich liptovsk^ch, 
na ktor4 v^chodiiA alovenfiina nemii vlivu, uplalfiujii sa dvojhldsky liptovskej 
vravy celou siloUj uvidi to ditatel z prislu§n<'ch ubUok jazykov^ch zo Strby 
a z Vaica. Z t^chto iikazov sa moie zatvaratl bezpe^ne, ie sa v dedin^ch: 
Stola, Lu6ivna, Batizovce a Gerlachov nepoliptovStili v^chodni Slovdci, ale 
stava sa naopak, pov^chnoaloveniuju sa tu prvotni obyvatelia polakoruaki a 
liptovaki. 



105 

te(iy : Horna (u Niederleho : Horna a Hornia, v mad. Hornya), lebo 
sa sklonuje: do Horni, na Horiii ; Terna (u Niederleho: Trnia, 
V mad. Ternye), lebo sa sklonuje: z Terni, v Teriii atd. 

64. §. Jednak6 nazyy rozliSuju sa privlastkami alebo miestnym 
urtenfm. Beinymi privlastkami pre obce su : Vy§na, Niina (iiikdy 
nie Horna, Dolna);*) Stara, Nova, Vefka, Mala. Miestne radi 
urCuvali obec stari obyvatelia dia tekucej vody. Starf India e§te 
aj teraz vedia o tom rozpravaf, ie sa teraj§ie Kecerovsk6 Peklany 
(u Niederleho Kecersk6) menovaly predtym Peklany na OBave, 
a zas Usovski Peklany (u Niederleho chybne Uzovsk6): Peklany 
na Svinke. Tretie Peklany vychodnoslovensk^ho uzemia sa teraz 
menuju Pillerovsk6 Peklany (u Niederleho len Pekfany). TerajSie 
Kecerovsk6 Koscefany dosial urCujii podia miesta: Koscelany na 
na 01§ave, a terajSi Szentistvan: Koscelany na Hornadze. 

tud nevie dostato(^ne porozumet potrebe dosledn^ho rozliSovania 
miestopisnych nazvov. RozliSuje blfzko k sebe postaven6 obce, 
hlavne spomenutymi privlastkami Vy§na, Ni2na, Stara, Nov4, Velka, 
Mala, ale inak len velmi malo dba o presnost, uspokojujuc sa 
s prfpadu na prfpad nahodilymi opismi. Na nasom 5ir§om iizemf 
jest po viae obcf rovnak^ho mena. Take su: Zavadka, Polanka, 
Rokytov, Petrovce, Vola, Porubka, Macijovce, Jakuboviany, HruSov, 
Hradzisko, Hermanovce, Ha^in, Hankovce, Haniska, Folvark, Du- 
bravka, Cervenic^a, Bukovec, Brestov atd. Osobite vyzdvihnem 
rozliCn6 Harare a bezpo6etn6 Huty a Hutky, pre ktor6 lud nema 
staleho v§eobecne znan6ho rozlisenia, len ich tak s pripadu na 
pripad opisuje. Na daktore hore spomenut6 meno jest aj 5 — 6 
obci a lud ich predsa nijakymi stalymi privlastkami nerozliSuje. 
Casto sa uspokoja aj urady puhym pripomenutfm stolice, v ktorej 
patriCna obec \qI\, V SpiSskej, v §ari^iskej, v Zemplinskej, v Ung- 
skej maju po Zavadke, okrem toho v SpiSskej a v Zemplinskej po 
Zavade; lirady sa uplne uspokoja oznaCovanim stolice, v akej obec 
le2i. V takychto pripadoch to staCi, aj sdm som tak postupoval. 
tJrady staraju sa neustale o blii§ie urCovanie jednakych miesto- 



*) Za.chybn^ treba tedy pokladat u Niederleho: HornA a DolnA Sitnica; 
Hornd a Dolnri OKava, OTSva; Hornd a Dolnii Vladi^a atd. V§etky td ndzvy 
sd aj inak nej»priivn6. Treba ich pisaC : Vy§n4 a Niind Sitnica, VySnd a Ni?.n<5 
OrSavy, VySii^ a Niinj^ Vladid. 



106 

pisnych nizvov a tvm sme zavadili o otdzku, jako sa ma v tej 
veci zachovaf slovenskii nomenklatura? Rozhodnutie je nie vermi 
Iahk6. Urtovacf postup nebere sa toti2 tou istou cestou u uradov, 
ktorou bral sa u Tudu. 

.lest vela nazvov, kde uradny jazyk potrebuje ur6ova£; v reCi 
ludu je to zbyto<^ne. V ftari§skej je Lipovec a Lipovce (u Nieder- 
leho popri Lipovce \xi aj Lipovec a to na prvora mieste), z oboch 
ma uradny jazyk Lipoc. i,e je teuto Lipoc v tej istej stolici, roz- 
lisili ho. Lipovec je teraz Szinyelipoc, Lipovce su Kecerlipoc. Je 
jasn6, ie tu vychodny Slovak nepotrebuje rozli§ovania. A na to 
jest dost prfkladov. Manie na sirSom uzenii §tyri obce madarsk^ho 
ntizvu liuszka: Xajxy- es Kis-ruszka, Kegeteruszka a Oroszruszka. 

V slovenCine razoznavajti sa tak, 2e prve dve niajii stal6 prfvlastky : 
Velky a Maly linskov, tretia ma holy nazov p6vodny: Ei^kov, a 
stvrta : liuskc. A tym sa celkom dobre rozoznavaju. — Zeraplfnska 
ob(jc Naj^ymihaly je: MichaTovcey Sari^ska Szentmihaly : Michalany. — 
Na rozdiel od sarisskej obce Szinye, vola sa abaujska obec Pet3- 
szinye. Prva po slovensky Svina, drulia Scinica. — §ar. obec 
Ilunkoc vola sii u ludu Jlunkovce, ungska Ilunkoc u Tudu: Chon- 
kovcr. — Zemplinska obec Csertesz =: Certiznc, ungska Csert^sz = 
Gertijs (do Certiza). — Zemplinska obec Cernina zn Cernina (do 
Cerniny), siirisska Cernina = 6Vrw<;?y (do Cernin). U Niederleho 
prva sa vola Cernina, druha CernicA a Cernina; c v naslovi je 
pri jakeikoFvek etymologii chybne, Cierny je po vychodnoslovensky : 
Carny. — Szentgyorgy (v Spis.) = Jurskr, SzentgyOrgy (v §ar.) = 
T)ur, — Koksomindszent (v Abaujskej) = -Ifmrfse^j/*), Mindszent 
(V Spii^skej) = liijacocce. — Szepesvaralja = Podhra(h, Sebes- 
varalja = Podhradzik. — Rakoc (v §ar.) = Itakovcik, Rakoc (v Zem- 
plinskej) =: liakovec. U Niederleho v obidvoch pripadoch: Ilakovee, 
to je chyba).**) 

♦) V^chodni Slovaci ^asto tak narubajU h mnobo^lenn^nii n^zvy mailar- 
f«kyini, jako h horeiivcdenym Koksomindszent. V tomto pripade oflvojili ai 
(Iruhii diastku slova: Mindszent. Tak aj v nslt'dujuoom: Vagjis (Kapivag^ 

V Saris#kej). ()hy6ijne prirtvojujii si prvu Ciastku, majd: Davidov (D^vidvagjts 

V Zempi.), Silvas (Szilvasitjfalu v Zenij)!.), S'arsany (Nyjlraardo v Sar.). 

**) V ostatnd c^asiy pofalo sa rozliSovanic miestopisn^ch nazvov ohorob- 
nyni sposobom. Xa nasom sirsom ilzenil majii tri obce meno Zdraoce, Iba 
sari^Hk^ Zdravce zachovavaju pevne svoje meno. Spisiak^ si ])o(iiiiaju prisvo- 
ji>vat nu'iH> Dravee, aby sii liSily od inych obei i>odobn^bo mena. PrAve tak 



io? 

A jako jest vela miestopisnych nazvov slovenskych, ktor^ ne- 
treba bliiSie urCovaf, tak jest naopak vela uradnych nazvov, ktor6 
nepotrebuju bliiSieho ur6ovania, ale slovensk6 ho potrebuju. Po- 
davam prfklady: Mame dve obce, ktorych meno je RovnS, jedna 
je V SariSskej, druha v Zemplinskej. V uradnom jazyku SariSska sa 
void: Rovno, zemplinska: Rovna. In6 prfklady: Valkovce (v Abauj.) 
= Vajkocz, Valkovce (v §ar.) = ValyJcoc. — Stefanovce (v Zempl.) 
= Stefanoc, Stefanovce (v Sar.) = Istvdnvdgds. — Folvark (v staro- 
ves. okr.) = Folyvdrk, Folvark (v ke2in. okr.) = Forherg. — Haiiln 
(v Ung.) = GSzseny, Ha2in (v Zempl.) = Hazsina. — Ma(a§ovce 
(v Zempl.) = Matyasoc^ MafciSovce (v Spi§.) = Mdtydsfalu. — 
Lu^any (v Sar.) = Long^ bezpochyby starSie meno nei je uveden^ 
slovenskS, a Lu2any (v Sar.) == LuzsdnJca. T6to posledn6 Lu2any 
menuje Niederle: Luianka a Lai^any. — Kraviany (v Spi§.) := 
Kravjdn, Kraviany (v Zempl.) = Kereplye atd. 

A teraz znova zopakujem otazku: Jako sa mame zachovaf 
naproti uradnym nazvom, Co do bli^Sieho urCovania svojich miesto- 
pisnych nazvov V 

Treba sa nam oddat prtidu a pldvat $ nim pocnuc odtade, kde 
vypadlo kormidlo z riik ndSho huiu, Ahy sa e§te jasnej§ie vyslovil : 
Treba ndm prijat ndzvy liradne : Kecerovske Peklany, Usovskc Pek- 
lany, Kecerovske Koscelany atd, a opustit stare, prvotn^: Peklany 
na OUave, Peklany na Sviiike, Koscelany na OUave at(T. Slahe 
su na§€ sily, ahy sme sa tnohli stavaf proti prtidu s nddejou na 
mtazstvo. To vitazsivo nevydohtulneme totiz my, spisovatelia a no- 
mndri, mohlo by ho vydobudmit iba obyvatelstvo vychodnosloven- 
skeho uzernia . . . *) 



robia ungsk^ f tych istych priSin! Tedy z t^ch istV'ch pri6in o krdtky 6a8 
zase budii maC jednak^ meno, Dravce m. Zdravce. T^'m sa pribliia sice k drad- 
D^mu u&zYu Daroc, ale, 60 do rozli^vania, tam budd, kde holy. Asi tak sa 
m& vec aj s obcou Svaby, V SpiSakej sd VySn^ a Niin^ Svaby, po mad. 
6-major a Sublecbnie; prv^ po65najd menovat: Star^ Majer, dnib^ Sublech- 
nica. Tretie Svaby sd v SariSskej, po mad. N^mets6vdr. Obyvateratvo i(^h 
dosiaT vol4 Svaby, ale literature sa to nepa6i a preto Niederle ich nazval 
Sov^r a V zdvorke SvAby. Ale Sovar, podobou Somimr je iiv<'m ndzvom Hii- 
sedn^ho Tdtsdvdru a nie N6mets6vdru. PoznameDitvam, ie T6t86v6r Dazval 
vymyslenf m menom Sland a do zdvorky poloiil aj mad. Sov^. Z toho potom 
vysviUl, ie je u neho Sovdr aj N^metadvAr aj Tdtsovdr. Na^o veci plieat? 

*) ^e som tdto svoju zkdsenost vyslovil, ie som sily Sloviikov slalK'mi 
uzDal oproti prddu, jak^ panuje na vod&cb topografii^ftej nomenklatdry, to zase 



i08 

, 65. §. RozliSujiic jediiaW miestopisn^ nazvy, zachovaval som 
nasledujuce zasady: 

1. Ked sa nazvy samy sebou zreteTne odznaCuju, zachov&vaju 
svoju podobii. To sa pofahuje v prvom rade na nazvy, ktor6 som 
iiviedol V tretom vypo&itf predchadzajuceho §-u. Ale scm patria 
aj take, jako : Vysn6 Svaby a Nii^.ne Svaby (v Spis.) ; Svaby (v §ar.) 
stoja ojediuele touto prostou podobou na uzemi vychodnoslovenskom. 



zbdri proti mne niekolko lucli. Idealisti u oplimiati myslia, ie je dost nepo- 
puHtiC, ie proti liradnym mieatopisn^m nAzvom avoje vlastn^ m^ine postavit. 
Iba idealist! a optimiati m6?.u tak myalef. A taki, ktori na okamih nazreli do 
v^chodnoalovensk^ch pomerov, nemajdc tu§enia o ich akuto^nosti. Uvediem 
tu niekolko hlasov : Spolo^noaf llomana Zawilinakeho (o v<'lete jej pi§e v be- 
sednici krakovsk^ho Czasu, 19()2, sierpien), ktora isla do Novej Belej na Spi§i, 
pftala sa poce8tn<'cb domorodcov: .,Czy dobrze idziemy do Uj-Beli?** — ^Jako 
mowia, do Bialy" — „Ano, tak, do Nowcj BiaJej'/- Z tohoto rozhovoru Za- 
wiliiiaki prili§ vela zatviiral. On napisal: „Przekonalii$niy si? z tej rozmowy 
nietylko o tern, ze lud tu mowi czysto po polsku, tjik samo, jak u nas na 
Podbalu, ale i o tern, ze nareucone gwaltem madziarskie nazwy, istni^q tylko 
na mapach i w urz^dowycU aktach, lud eas sam uzywa tylko swoich polskich, 
jak Biaia, Niedzica, Bychicafd, Hanmzowce Up., a nic Vj-Beltty Nedecz, Reich- 
wald, Hanitsfalva Up. Marne i Hmieszne sij te gwaltowne zapc^y madziaryzacyi 
kraj6\v i okolic od wiekow slowackich lub tez polskich.'' Spolofnoaf p. Ro- 
maua Zawilinskoho stretla sa uabodou s tak<'mi ludnii, ktori dosial nepod- 
labli nov^mu vlivu. To stalo »a bezproatredne na hranici hali^skej. Ale to 
bola skutoi^ne len nahoda. Vf. jeho rodak dr Stan. Eljasz-Radzikowski celkom 
inakaiu zkusenosC nadobudol. Je pravda, ie o sedem rokov neskorSie. Dr Stan. 
EljasZ'Jindzikoivski v polemii so ^X. MiSikom napisal (Sbor. Mus. slen. ap., 
18i)J), str. 161); „Raz przychodz<? do Mi^guszowiec (na Spiszu) i pytam starego 
gorala, jak nazywacie wasz;^ dziedzin?? On mi na to: Menguszfalu. Ale to 
jest po madziarsku, jak po slowiensku? — E, to si^ dawniej nazywalo Mi^- 
yuszoircze, tcraz „lem" Mengns-falu (I).* Kto tak pocbodi v^cbodnoslovensk^ 
tSzemie, jako som ho ]»ochodil ja, ten sa presved^i, ie sa vV'chodnoslovensk^ 
iizemie nehodi na puriiika^nd exi)erimentiicie. l^daje Niederlovycb literAmych 
pomocnikov, ktor6 som dostato^ne osvietil v tomto ziiblavi, jasrie svedCia o torn, 
^.Q sa pov^^live otriasla poda pod nohami v^'chodn^ch SlovAkov, 6o sa t^& 
prvotnfch miestopisn^ch nazvov na ich uzeml. torn vedia ui aj v zabrani^i 
a na ospravedlnenie svojbo Htanoviska uvadzam tu slovd jedndbo Kusa. I. P. 
FileriCj ktor<', jako pise na str. 3<). svojbo spisu .,Ugorska Rus'", pobudol 
medzi uborsky-mi Rusnii, zkdsil, 2e uborski Rusi pomadardujil uiizvy svojich 
obci, aj o „Rusocb" vo Vrannoni a v TrebiSove to bovorf, tedy vlastne 
o Slovakoch, a dajilc v<'raz tejto svojej zkdaenosti, takdto iiadosf vyslovil: 
,,Na ugorskicli nasich soote^estvennikacb leiit objazannosfi socbranit slaviano- 
ruftskija nazvania po knijufj mere v zapisi. BoUe nicfgo, pri ich polozenii^ 
treboviU nelzia.** (Tie>^. tam, na str. 30—81.) 



109 

netreba ich tedy osobite urCovat. Stjlbach (v SpiS.) jasne sa od- 
znaCuje od Stolbacha (v §ar.), leu ich nesmieine mieSaf. Niederlc 
Stilbach mcnuje aj Sterbachom. Stilbach je slovenska, §Mbach jc 
ruska vyslovnost patriCii6ho nemeck^ho nieiia, v Stelbachu totii^ 
byvaju Rusi. Gr/jdoS a Gojdo§ dobre sa rozliSujii, obidve v Un^skej. 

2. K nazvom, z ktorych je len po jeduom v stolid, nedavam 
blii^sieho urCenia, ale pridavam len meno stolice. V druhom vy- 
po(^tf predchadzajuceho §-u snie videli z prfkladu „Zavadky** a 
„Zavady", ie tak sa tu chovA aj iiradiiy jazyk. Na takomto zaklade 
piSem: Zdravce v Spi§., Zdravce v §ar., Zdravce v Ung., Dubravka 
V Zempl., Dubravka v Uug., Klec^euov v Abauj. (u Niederleho Kfa- 
Cauov a KleCauov), KleCeuov v Zempl. (u Niederleho KFa&iuov a 
KleCeuov), Hradzisko v §ar., Hradzisko v Spi§. atd. atd. 

3. ta^ko je nakladaf s nazvami, z ktorych je viae vo stolici. 
Aj tu sa da s prospechoni u2i£ predosl^ho pravidla, a sfce tak, ia 
k Uivzvu pridame meno okresu. Ale &isto byva, 2e je v jeduom a 
torn istom okrese viae jednakych uazvov. V takychto pripadoch 
zvaCsa sa \xi postaraly lirady o uale^it6 rozliSovanie beruc k bliit- 
siemu oznaCeniu dajak6 miestue alebo osobne meno. Ak nechceme 
napomdhat zmutokj nesmieme ist' vlastnymi cesiami, tu sa musime 
podrobif tomu, co lirady ustdlily, us ci sa im vec vydarila a ci 
nie, Toto je to vodstvo, x)0 ktorom musime pldvat s prudom tirad- 
neho jazyka, 

Mame v stropkovskom okrese Vy§. a Ni2. Situicu, v uugvar- 
skom: Vys. a Ni2. Nemecke, v stropkovskom Vy§. a Wil. OKavy 
(u Niederleho: Horua a Dolna OKava a ORva!). V takychto pri- 
padoch je lahko topografovi, lebo sa prfvlastky shoduju s uradnym 
nazvom. Ale mame v ungskoj tri dediny s nazvom Remety, z nich 
sii dve v sobrauskom okrese. Vy§n6 zomopisne volajii sa uradne 
Felsoremete, ale Ni2u6 zemopisne volaju sa u?. oddavna: Saros- 
remete (u Korabinsk6ho u^ takto). Co si tu poCatV Nlederle za- 
chovava zemopisne prfvlastky : Vy§. a Nii. Remety, ale ja som \xi 
nepoCul nazvu ,,Ni2. Remety'* od Slovakov, leu .,Blatne Remetl". 
Tretie Remety ungsk6 sa volaju uradne Turjaremete. Nelogickost 
uradn6ho nazvu je jasna (sii VySn6 Remety, ale Niilnych niet), 
ale koueCne tu ide o rozlisovauie obci a nie o logiku. Ked do- 
ma§ni chodia do „Blatnich Remet", my ich u4 hadam ani nemo- 
2eme silif, aby cbodili do „Ni2nich"? Ja plSem; Blatn6 Remety a 



no 

zpravidla zachovavam vyslovcnu zasadu o torn, ie sa musime opieraf 
uradii6 urCovanie jednakych obeciiich nazvov, ale v tomto jedinom 
prfpade polo^il som v zavorke aj „Niin6". Ked uradny jazyk eSte 
nema alebo nepotrebuje prfvlastku, ale v slovenCine je ho treba, pri- 
daval som k nazvom meno stolice alebo okresu, tedy: Stefanovce 

V ZempL, Stefanovce v Sar. (Stefanoc a Istvanvagas), Valkovce v Sar., 
Valkovce v Ab. (Valykoc, a Vajkoc), Folvark v staroves. okrese, Fol- 
vark V keim. okr. (Folyvark a Forberg), Cervenica vo vtoris. okr., 
CerveiiicA v iitoris. okr. (VOrosalma a YorOsvagas), Macijovce v sob. 
okr., Macijovce v nves. okr. (Mateoc a Matejoc) atp. In6 prfkady: 
Hernianovce v topi, okr., Hermanovce v Sir. okr. (Tapolyhermany 
a Sztankaheruiaiiy). Ak su jednak6 iiazvy v jednom okrese a pri- 
vlastky su nevyhnutn6, privlastky uradn6ho nazvu napodobit treba 
aj na ten prfpad, kedby v reCi ludu neboly dosial v lii^itku : Topi. 
Nemcovce a KapuS. Nemcovce, obidve v topi, okrese, uradne: 
Taplin6metfalu a Kapin6metfalu. — Ked bolo treba, uplatiioval 
som t6to zasady vSetky spolu: HruSov v Sp., HruSov Vy§ny a 

•Ni^ny ( v Zemplfnskej). tJradne prvy bez prfvlastku, druW : Felsfi-, 
Als6-kortv61yes. Ni2ny HruSov menuje Niederle Hrugovfkom ; ja som 
ho poCul menovaf len HruSovom. — Rokytov v §ar.. Hum. Ro- 
kytov a Zbudzsky Rokytov. Prvy uradne bez prfvlastku, druh6: 
Homonnarokito a Izbugyarokito. SariSsky Rokytov menuje Niederle 
aj „Rokycany'\ ale omylom. Rokycany su sfce tiei v SariSskej, ale 
to je ina obec, po mad. Berki. Aj tuto menuje Niederle: Roky- 
cany a V zavorke: Rokocany. — ta^ko je rozliSovat tak6 nazvy, 
z ktorych je prfli§ne mnoho. Uvediem tu len PoFanky — Polany 
a Huty. Prave pri takychto sa nam treba pridri^ovat uradnych 
nazvov. Zo Zemplfnskej som uviedol: SeCovska Polanka (Sz6cs- 
polyanka), Tovarnianska Polanka (Tavarnapolydnka), Nechvalova 
PoFanka (Nechvalpolyanka) a Polana (Sztropkopolena). ..Polana" je 
toti2 len jedna na vychodnoslovenskom uzemf, nepotrebuje tedy 
bliisieho urCenia. Zo Sarisskej som uviedol „PoIany" (gen. z PoFan), 
t. j. Krajnopolyana ; z tej istej stolice: Vy§n6 a Ni2n6 Polanky 
(Felso- a Also-polydnka). KoneCne: Polanka v Ung. a Polanka 

V Ab. (Sarospolyanka a Lengyelfalva). Vidzme Huty a Hutky. Zo 
Sarisskej som podal : Stebnfcka Huta, Livovskd Huta, Rolova Huta. 
(Niederle ich menuje: Hutiska, Evovska Huta a ,,Fenikshuta" [Ro- 
lova Huta]). Osadu ,,Phonixhutta" mcnuju Slovaci vyluCne Rolova 
Huta. V SariSskej jest e6te ,,Hutka'*; tuto menujii: Hutky, v g. 



Ill 

z Hutkoch, ale 4e „Hutky" su aj v Abaujskej, a to dve osady: 
Hutky VySn6 a Ni2n6, pomenoval som §ari§sk6, niajuc oWad iia 
rozSfrenosf Hut a Hutiek, — Hutky v §ar. Z Abaujskej : Salancska 
Huta, KovaCvagagska Huta (na kratko ju menuju: Vagaska Huta*)), 
§ompotock4 Huta a Sompotocka Hutka (Sompataklnagyhuta a Som- 
patakikishuta). V Ungskej: Huta v Ung., bliiSie oznaCenie z tej 
prfCiny, z ktorej pri nazve ., Hutky v Sar." V Spi§i su okreni 
Smolnfckej Huty eSte dve Huty, ktor6 lud spoloCne menuje „Dze- 
dzinky". tfradne sa menuju : Imrichfalu a Istvanfalu. Iiiirich je 
slovensk^, Istvan madarsk6 meno. Sii to osady hodne star6. Istvan- 
falu takto sa menovala \xi r. 1386 („Estvanfalva"), Imrichfalu 
r. 1386 (?). V miestopisnych slovnfkoch dostaly urCit6 mena : I§tva- 
novce a Imrichovce. Aj ja som prejal t6to mena, lebo nizov do- 
ma§ny „Dzedzinky" nedostaCuje. 

Pripomenutie 1. Ako pisat miestopisn^ nAzvy, ktord sa opierajil o slovo 
vcsj tak6 jako Nov4 ves, StarA ves ? Toto je nie Tahka otazka. Dosial ame ich 
ptsavali v§etci etymologicky. Ale ked sme inde popustili v prospech v<chodno- 
. sloveiiskej v^slovnosti, Bved^ilo by sa popustiC aj v tak^'chto pripadoch. Vo 
v^chodnoslovenskej vj'slovnoati ves amliaidi sa z pravidia s predcbodiacim 
alovom. To sa prvotne stAvalo len v sklofiovanl, miesto z Novej v«i alebo zo 
Starej vsi vysloviivali z Novejfii alebo zo Starejfii. NeskorSie vziiikly z takych 
smliaidenin Dov6 nominativy: NovejSa, St«rej6a. Slovo „ve8" smliaidilo sa aj 
s in^ini predcbodiacim! privlastkami. Hovori sa Naciiioufia, Postredfieasa micsto 
jiovodn^ch Nacina ves, Postredfia ves. — Je moin^, ie obyvateTstvo preto 
vyhybuje podobdm „ve6", „v6i" atd., aby nezavdAvaly pri^inu k lacn^m vtipom, 
ku srovnaniam s podobami „veS", „v§i" atd. Ale je i to moin6, ie tu ide 
o zabudnutil etymologiu, lebo sa neuiiva pocbopovdbo siova „ve6" v smysle 
„valal" alebo „dzedzina". Odbodlal som sa pisat opierajiic sa o v^slovnosC: 
Nacifiovsa, Postrednevsa, lebo tu ide o tak6 neobyCajn^ smliaidenie zvukov, 
*e by nedorozumenie vzniklo zavedenim etymologick^'cb foriem : Nacina vea, 
Postredn^ ves. Istd vec je, ie by liiito^n^ bolo pre v^ebodn^cb SlovAkov, 
keby sa aj t^ podoby opieraly o v^sIovnoaC v^cbodnii, ktor6 sa poCahujii na 
„Novd ves", t. j. keby sme pisali Novejsa, z Novejsi atp. Niederle pisal z pra- 
vidia NovA ves, iba raz spomenul v zAvorke „Novejsa" pri Tufiickej Novej 
vai. Na moje rozbodnutie v tejto veci malo li^inok vedomie tobo, ie v^'chodni 
81ov6ci smliaiden^ podoby uilzvu „Novej vai" nie rovnako vyslovujd. Popri 
v^slovnosti jNovejSi* po6ut totli aj ,Novevsi*: KoSickd Novevfia, v Drinovskej 
Novev6i. Opierajiic sa o v^'slovnost, museli by sme tedy jedon a ten ist;^^ ntizov 



*) KovaCvagilfiska Huta preto, lebo „Kapiv6vii8" v topL okr. menuje lud 
len „Vagafi", horespomenutd Vagaska Huta nebola by tedy dobre rozlisena. 
Kapivjigds som pomenoval, aby vyhol nedorozumenlu, — KapuHianskym Va- 
ga§om. 



112 

(Novil ves) dvojako pinaC (Novejsa, Novevsa). Z tak^ch pri£in som sa odhodlal 
pisaf etymologicky nAzvy s ,ve8* Jii na uveden^ dva pripady, v ktor^ch sa 
formy neobyfajne odch^lily a do nepoznania zmenily. Niederle napiduc Nacifio- 
V8U etymologicky „Nacina ves**, do z^vorky polo4il aj formy: Nacii)ov§a, Na- 
ciftoveS, ciCac, ie podia etymologickej formy sotva by v^chodn^ Slov^ po- 
trafil do patridnej dedioy. 

Pripomenutie 2. Madarsk^ bli2.^ie urdenie jednak^'ch n&zvov 6asto ne- 
zodpovedd ui skuto£n;fm okoloostiam; zakladA sa v^lu^ne na histori^nosti. 
Tak V Zempllnskej mdme Da pr. blizko hranlc Sarif^skej stolice: Zempl^n- 
dricRna a 8^rosdric8Da, Zempl^nsztaskoc a Sdros8ztask6c, Zempl^nbak6c a 
S^rosbukdc; i jedny i (lruh6 i tretie dediny sd v jednom a torn istom strop- 
kovskom okrcne. Napodobil som dradod niizvy. Bli2§ie urdenia nezodpovedajit 
sice akutodD<'m okolnostiam, ale tu je treba uradneho poSinu,*) — Podobne 
sa md vec s ndrodn^'mi privlastkami. V SariSskej mdme T6t- a Magyarraazla- 
vica, ale v obidvoch b^'vajd SlovAci. V Zemplinskej jest: Oro8z- a Magyar- 
krucsd, ale v Madarakom b^vajd Slovdci. V t«j istej siolici: Tapolyizs^p a 
Mag}'arizs6p, ale v obidvoch b^'vajd Slovdci. Tapolyizs^p Niederle menuje 81o- 
vensk^m, ale tohoto privlastku neuiivajd. Madarsk^* 2ipov m& V4 nmd. obyva- 
telstva podia posledn^ho popisu. V SariSskej ail aj Ndmetjakabvdgiis a Magyar- 
jakabvagjiR, a v obidvoch obciach b^vajd sami Slovdci. Aj tu som sa opieral 
o ilradn^ privlastky v obrubdch rozvinut^ch zdsad. Privlastok „ Magyar" som 
neprekladal slovom „Uhor8k^", jako to robil Niederle (^Uhorsk^ iSipov", 
„Uhor8k4 Raslavice"), ale slovom „Madar8k]^", tedy: Madarsk^ Kaslavice. 

Pripomenutie 3. Povodne neboly bein^ privlastky VeTky a Mahj Slavkov. 
Hovorievido sa: Slavkov a Slavkovek. Na iSzemi vV'chodnom dosial je mnoistvo 
prikladov tohoto povodndho rozliSovania obecnlch nfcvov: Hoilec a Hnildek, 
Poruba a Porubka, Zavada a Zavadka, Poruby a Porubky, tak aj Zavady a 
Zavadky, Polany a Polaiiky, Huty a Hutky. Jest ich dost aj inej podoby: 
Salgov a Salgovik, Tok«j a Tokajik, Podhradz a Podhradzik, Rakovec a Ra- 
kovcik, Salanc a Salan6ik, Bre2nica a Bre2nidka atd. Kde toto pOvodn^ roz- 
liSovanie vyhynulo, musel som prijat novovek<5: Velk^ a Mal^ Slavkov. Slav- 
kovek podujeS eSte po silHedn^'ch dediniich, v samej obci len Mal^ Slavkov. 
NajprednejSi 61ovek obce mi vysvetlll, ie svoju dedinu menujii Mal^^m Slavkovom 
na rozdiel od Velkdho, ,,bo ked je VeFki Slavkov, ta mu6i bic i Mjili S!avkov". 

Pripomenutie 4. Opierajdc sa pri bli2.^om ur^ovani o liradnd ndzvy 
pomenoval som Fela6erd6falu a Al86erd6falu, predt^m Oleszna a tJfleszutL, 
prialuHiO<'mi nov^mi ndzvami: VySnA Lesnd, Niind Lesnd. V obidvoch b^- 
vaji'i Nemci. 



*) V tak^chto pripadoch je privlastok len privlastkom; ked ide o polo- 
ienie obce, tam kladiem miestne urcenie, taklo: Polanka v Zempl. (nie „Zem- 
plinska PoTanka"!). T^-m sa vyhne nedorozumeniu. 



113 

Pripomenutle 5. Niekoiko t&z pridal som bli2&ie ar^nie aj k tak^ 
uizvom, KtoT6 sil ojedinel6 na v^chodnoslovenskom lizeml. Urobil som tak 
z ohladu na inoslovensk^ miestopisn^ nfizvy, aby sa od t^'chto rozliSovalv. 
Tak pri mesUch : SpiSskA Sobota, SpiSskd Novi ves a eSte in^ch. T^to ohTady 
budil sa muset eSte y&<!^§ou mierou uplatniC pri vSeobecnom ustarovanl mlesto- 
pisn^ho n^zvoslovia. Ale to sa m6ie staf iba po ndle^Jtom preStudovanl cel^ho 
materiAlu. 

Pripomenutle 6. Na v^chodnoslovenAkom dzeml niet takej obce, ktord 
by sa menovala Ves, Dolina, Voda, Pole, a preto vo viacClenn^'ch ndzvoch, 

V ktor^ch sa spomenut^ podstatn^ mend objavujd, nesmieme ich pisat velkou 
literou. Spomenut^ podstatu^ mend sd v tak^xh viacdlenn^ch ndzvoch iba po- 
chopov^i slovami. PlSem tedy : Nova ves, Stard ves, KiiiovA ves, Stard voda, 
Pust^ pole, Suchd dolioa atp. Y protive s t^m pi§em : Stebnicka Huta, Smol- 
nfcka Huta, Ko§ick6 Hdmre at<!., lebo Huta a H&mre zjavujd sa jako samo- 
statn^ miestopian^ nilzvy, na pr. Huta v Ung. (mad. Hutta) a v6bec vSetky 
huty, i „Stebnicka", i „8molnicka", podobne aj hdmre, i „Ko§ick6" menujti 
sa V najbliiSom okoli len Hutami a Hdmrami. 

Pripomenutle 7. Podra nov6ho pravopisu miestopiso^ch ndzvov v liradnom 
jazyku piSu sa vSetky priradend privlastky spolu jedn^m jedinf m slovom, hoc 
by ich kolkokolvek bolo. PfSe sa: Dunajeckrempach, Lubldkrempach, Sebes- 
kellemesir^tek atp. Kde ide o skuto^n^' prfvlastok, je to na mieste. Ale tdto 
zdsadu neoprdvnene pouiivajit po volant orgduy tam, kde ide o administratlvne 
slti^en^ dve (alebo tri obce): PiSu Garb6cbogddny, Ordarma, Vinnabanka 
atd., a z toho b^va zmutok u obyvatelstva. Podaktori pochytia prvil ^iaatku 
D^vu, inl zas druhd (iastku. Po^ul som, ie sa „ Vinnabanka'' void po alo- 
venaky: Vinn6, lebo „BAnki ui fiit". U Niederleho je naopak. On menuje 
„Garb6cbogddny" : Bohdanovce ; u neho zas — Garboviec niet. Niederle mil 
na svojich mappdch: Farkasovce s pominutim dediny Levkoviec (sd dradne 

V jednu administrativnu obec spojen^), Granc s pominutim dediny Petroviec 
(sd V jednn administrativnu obec spojen6), MarkuSovce s pominutim dediny 
S^epanoviec (lebo ad v jednu administrativnu obec spojen6), Bohdanovce s po- 
minutim dediny Garboviec (sd v jednu administrativnu obec spojen^). Ja aa 
nazddvam, 2e aa tak4 podlnanie nehodl pre spisy etnografkki, Pri Bohdanov- 
ciach mal aspod tolko ohladu, ie tuto jednu obec dvoma koleCkami (I) ozna^il. — 
Mdme administratlvnd obce, v ktor^ch je pUf osdd. Takd je Ldndzsdsfalu 

V Spi§i. Do nej patria : Horka, KiSovce, MikluSovce, Primovce, Sv. Ondrej. To je 
pravda, ie vSetky spolu majd len 377 duSl, ale o to nejde ; sd osobit^ osady, 
ao atar^'mi osobitf mi menami, stavanim so sebou nesdvisiace. A jako aa tu 
zachoval Niederle? Zo svojej mappy v}T)U8til vSetk^ch pdt osdd, a ie ony 
spolo£n6ho dradne im udelen^ho administratlvneho nuzvu e§te neznajd, — 
Niederle ich v6bec na mappe nijako nespomenul. — Mojim domnenlm ne- 
ztratilo by dradn^ ndzvoslovie na svojej cene, keby sldCen^ administratlvne 
obce aj nadalej starMm sposobom menovalo, na pr. Csabal6c ^s Sterkdc, 
Izbugyab^la ^a Valent6c atp. T^to obce sa dosial menujd takto aj dradne, a 
to je sprAvne. Ked napiSem novouvddzan^m pravopisom: Csabal6c8terk6c, 
kaid^, kto logicky mysH, bude sa nazdat, ie tu ide o pomenovanie obce Ster- 
koviec pri Oabalovciach. V sloven^ine aa nedd napodobit dradn;^ pravopis 

Slovenaki re6. g 



114 

V tejto yeci, blavne preto, ie sa ySetky Ciastky ndzvu skloi^ujUf a potom aj 
preto, ie ludia pri sld^eninilch naveky uiijil len mena tej osady, do ktorej 
idii. Ui miestnymi pridinami su k tomu nuteni. Idii bud do Farkafioviec, bud 
do Levkoviec, naraz do obidvocb dedin nem62u ist, lebo neleiia spolu, sd 
oddialen^ od seba. Tu je nie takf pripad ako v udzve Budapest. Budapest 
leii na jednom priestore, t. j. je aj zemopisue jedo^m celkom. Preto sa tak6to 
a podobn^ slil^eniny liradn^ho jazyka u ludu neujimajil a majti v^znam v^- 
lu^ne pre administrdciu. Kto by sa vybral do Mndzgdafalu, ten by sa musel 
roztrhnilt na pftf kusov a tfch pat kusov muselo by isf osobite do re^n^ch 
piatich os^d, ktor^ patria pod administratiyny ndzov Ldndzs^sfalu. — Spo- 
menul som. ie nedorozumenia vznikajil z dradn^bo pravopisu. Niederle Baksu 
(dradne Koksdbaksa) menuje KoMov, a takej obce niet. „Koks6" je len pri- 
vlastkom obecnieho ndzvu ^Baksa". 

66. §. Mie8topisn6 ndzvy sa neustajne menia, Casto vznikaju 
nov6. Oproti tymto zmenam treba sa zachovaf chladnokrvne a krdCaf 
s rozvojom nehladiac na to, t\ nam je to po chuti alebo nie. Hoc 
by sa ndm zdal daktory novy ndzov protivnym, musfme poCitat 
s okolnostami, s tym, 2e sa uradne dostal do 2ivota, a s tym, 2e 
ho skutoCny iivot ignorovat nebude. Ked lirady z akychkolvek 
prfWn novu obec stvorily, na pr. Ldndzsdsfalu, aj my musfme prijat 
na znamost, ie jest takdto obec a musime ju vedef menovat. 

V smysle rozlo2enych zasad nemohol som ju inaCe pomenovat ako 
Landza§fala, Taka nove povstala obec je aj Sebeskellemesir6tek, 
Niederle ju nazval „§ebe§keleme§", ale je to nie spravne. Miestny 
Clovek mi hovoril: Ludze idu do §ebe§a abo do Kelemesa, nichto 
nehutori, 2e idze do SebeS-KefemeSa, bo to dva vatati. Takje, to 
su dve osobit6 dediny a ,,Sebeskellemesir6tek" je medzi nimi podTa 
hradskcj stavana tiei osobita, tedy tretia obec. Tiito nemo^eme 
volaf menami siisednych obcf. Tiito obec Tud menuje „Medzi 2idmi", 
srov., Co napisal Joz. K. Pospech v CMSS, 1898, 67, lebo v nej 
temer samf 2idia byvaju. A keby napisal: „Bol som Medzi 2idmi", 
ka^dy v tych stranach by mi rozumel, v ktorej obci som bol. 
Niederleho podavatel poslovenCil obec „Aranyhdnya^ na „Zlate*' 
a V zdvorke „Zlafd Bana"", Ja som nie priatelom tak^hoto po- 
slovenCovania ; tak6 poslovenCovanie je iba na to dobr^, aby si 
Clovek zastrel nedostatoCn6 vecn6 vedomosti a aby sa stal bez prdce 
verkym a tuhym Slovakom. Nikto v SariSskej nepotraff do Zlat^ho 
alebo do Zlatej Bane, jak neprida, 2e „idze na Dubuik". To miesto, 
kde le2f Aranybanya, menuju toti2 okoliti Slovaci „na Dubnik". 
Pravda^e je TahSie prelo2if madarsky nazov hoc i dva razy, nei 
vySetrit prvotny nazov — raz. 



115 



II. Z n^recoslovia. 

Ako sa rdzni v^chodno-slovensk^ ndreCie, 

67. §. Joz. Safdrik vo svojom spise „Geschichte der slaw. 
Sprache u. Lit. (str. 377/378) pfSe: 

„Sieht man auf die slowakische Sprache, wie sie im Munde 
des Volks lebt, nicht wie sie in den Werken slowakischer Schrift- 
steller vorkomnt (denn diese ist die mehr oder weniger slowaki- 
sirte Bohmische), so lassen sich drei Hauptvarietaten derselben 
unterscheiden : 1) die eigentliclie Slowakische in den Gespanschaften 
Thurocz, Arva, Liptau, Sohl, Bars, Neograd, Pesth, Borsod, G0m5r 
und in den aus diesen Gespanschaften geflossenen Colonien in 
Niederungern. 2) Die mdhrisch-slowakische Varietat in den Gespan- 
schaften Pressbufg, Neitra und Trencsin, und in den von daher 
stammenden Niederlassungen in Niederungern. 3) Die polnisch- 
slowakische Varietat in einem Theil von Arva, ganz Zipsen, Sch4- 
rosch, Abauj und Zemplin (woselbst eine in der Orthographie ma- 
gyarisirende Spielart sotakisch heist), deren Entstehen sowol der 
Nachbarschaft mit Polen, als auch der drei Hundert Jahre lang 
dauernden Herrschaft derselben in Zipsen zuzuschreiben ist.*) Sie 
liebt das Polnische dz und c st. des slowakischen d und t: idzem, 
budzem, ferner viele echtpolnische Worter, Biegungen und Formen : 
bars St. welmi, palec st. prst, draha st. cesta, hyba st. gen, choc 
St. trebas, §ukac st. hledat, widzalem, Swinia u. s. w." 

podreCf vychodnom Sembera v „Dialektologii" (str. 77—79) 
rozpfsal sa ni dos( obSfrne: 

„PodfeCf vychodnf rozSifeno jest ve SpiSi, SariSi a ve stolici 
Zemnensk6 a Abaujvarsk6. V on6ch dvou stolicich blfi^f se velice 
blfzk6 pol§tin6; v tSchto dvou maloru§tin6, kter&2 v nich jest spolu 
domovem. Za hlavnf zndmky tohoto podfeCi ve Spi§i a Sari§i po- 
kladati Ize tyto: Hlasky a formy mluvnick6. Pfizvuk jest na sla- 
bice pfedposledni. Samohlasky vftbec se zkracujf. 6, 6, z §eplav6: 
6eply (teply), (^ma (tma), lazii (16zti), v le§e. i, ^, c mfsto z, s, t : 
2eleny, oSika, po§viCim (posvitim), Ce§ky (tS^ky); dz mfsto tf a d; 
budze(^e (budete), dzivy (divy) ; e nejotovan6 v pffdavnych jm^nech : 
6iche hodziny (tich6 hodiny), hole briiky (hol6 vrSky), dobreho 
pana ; e misto a jinde na Slovensku obecn6ho : m6, 6e (t6), §e, sice ; 
u raisto zde onde: un (on), nus (nos, genit. nosu); o mfsto e: 
^omu (Cemu), sobu (sebou); t §irok6: luka, vydal; pfedlo^ka do 
mfsto k: do pana (k panovi); g mfsto h zhusta: glupy (hloupy), 



*) Saf^rikovo predpokladanie oavojil si aj prof. Pastrnek, porov. 
21—22. Tarn poukazujem na neoddvodnenosC tak^ho predpokladania. 

8* 



116 

glupak (hlupdk) ; vkl4dav6 samohldsky : tarha6 (trhati), zarno (zrno), 
u§mer6i6 (usmrtiti), Ternava neb Tyrnava (Trnava), 2olty (21uty), 
pulny (piny); but, buli mfsto: byl, byli, zvld§t6 v SariSi; a misto 
e y mno2n^m po^tu pfftomn^ho (^su ve SpiSi: trhama (trMme), 
chodzima (chodfme); u v instrumentalu jmen 2enskych: tu Silnu 
ruku (tou silnou rukou); vokativ jako v Cechach ana Morav6: 6 
pekna lipo ! vy Sedlaku ! V Zetntiensku jsou tyto zvlaStnosti : j vkldda 
se pfed sykavky: majc (mdti), majceri (matSri), hojscina (hostina) ; 
e mfsto i V infinitfvu, jako v Gemeru: robe(^. (robiti); pfedlo^ka 
proti s akkusativem: naproci otca sveho (proti otci sv^mu), pro- 
civko mudre ridzeni hoie (naproti moudr6mu fizenf bo^fmu). Tak- 
t62 se mluvf z Cdsti v Gemeru a v Novohrad6. Zvla§tnf slova : ava 
(hie), bym (bych, co bym se hn^val), breh briiek (vrch), bili6 (bi- 
liti, jako V Cechkch), bruch (bficho), dudek (gro§\ dry6ny (hezky, 
jako V BrnSnsku), kapeluch (klobouk), skarha (iaioba), skar4i6 §e 
(8t62ovati si), trlma6 (dr2eti), le§ (silva, jako v Cechach), velo ludzi 
(mnoho lidf), pramen (paprSlek), ru(^i(^, rnCM (hoditi, hazeti), hu- 
tori6 (mluviti), peraSin (petruiel), net (nenf), Ijem neb lem (jen) 
sosna (borovice), sielo 6i sielico (koSile, tamt62), valal ives, uh.). 
V krajini Humenske, toti2 v ni6ste(iku Snin6 a ve vesnicfch I)luh6, 
B614, Udavsk^mu a Papin6, shledavajf se tyto zvla§tnosti : s mfsto 
c V slov6 so (co), pro kter62 slovo obyvatelAm t^. krajlnky pry dina 
jest pfezdfvka Sotaci; c mfsto t: ceper (teprv), cirne (trnf , cahajce 
(tahejte), uceknul (utekl), mac (mfti). Zvl4§tnf slova: koval neb 
kovaC (kovdf), kalab (klobouk), postav (sukno\ jarek (feka), oblok 
(okno), §ljub aneb vesele (snatek ii kopulace), nohavky (nohavice), 
chtoika (kdosi), dva oCi, dva u§i (dv6 nenf obyCejno , harCek (hrneki, 
dohovarac sa, beSedovac sa (smluviti se), Sleboda, Slebodny (svo- 
bodny), on nit (on nenf), sednice sebe (sedn^te si), bul §my tam 
(byl jsem tam) a v. j." 

Safarik a Sembera nevedeli teda eSte o tom, 2e aj v Ungskej 
byvaju Slovaci, ani priehIadn6ho obrazu o roznosfach vychodnej slo- 
venCiny nepodali. Sembera m4 sfce hojne reCovych zndmok, ale sa 
neodvaiil systematiCne rozClenif vychodnoslovensk6 nareCie. Nemal 
k tomu potrebn6ho materialu. 

68. §. ReC vychodnych Slovakov je dvojaka. Samosvoja, ktord 
ma vSetky zndmky slovenskej reCi a je v podstate jednotna, a po- 
mieiand, ktora sa dosiaf nevyhranila z pomie§ania roznorodych ja- 
zykov alebo nareCf, a menovite v ktorej dosial nie su utvrden6 
vSetky znamky slovenskej reCi. 

f,e sa pomieSand rozni podia obcf a podia krajov, to vyplyva 
ui z podstaty veci. Ale sa rozni aj samosvoja, blavne po hraniCnej 



117 

£iare, kde posledn6 dediny stykaju sa s najbli^fmi inojazy£nymi, 
ale aj uprostred svojho uzemia, kde inojazy£n6 osady, rusk^ alebo 
polskfe, nepripodobily sa eSte uplne svojrau okoliu slovensk^mu. 
Pomie§anu ret zisfujem 1) v Zemplinskej a Ungskej, menujem ju 
zemplinsko-ungskym podre^fm, 2) v poludi\ovo-z&padnom kute SpiSa, 
menujem ja luCivnianskym podreCim. 
Vidzme t6to roznosti rad za radom. 

69. §. V SpiSskej: 

Dediny Batizovce, Gerlachov, LuCivna, Stola a Mengugovce 
hovoria jazykom pomie§anym. Raz mieSaniny dovoluje myslef, ie 
sa tu osadili Liptaci na vrstvu polsku, (iasto^ne u2 s ruskym oby- 
vatelstvom smieSanu a tato mieSanina obyvatefstva podroben& je 
od sto a sto rokov vlivu vychodnosloven8k6ho n&reCia. Porovnaj 
poznamku **) na str. 103. V menovanych dedindch maju aj dvoj- 
hlasky ako v liptovCine, ale ich prvu Ciastku vyslovuju zva^ temer 
neslySitelne. Miesto ,viiol' povedia „v'ol" atp. M. liptovskych geni- 
tfvov : dobrjeho atp. vravia : dobr'eho. Miesto makk6ho n naveky tvrd6 
n. Pred dvojhlaskou, ktorej prvym Clenom je i, znie w temer makko. 
Prvy Clen dvojhl&sky v smysle toho, Co som hore povedal, odpada, 
a ostAva isty pazvuk, tedy : n'esol, n'et (m. niesol, niet). V Cinnom 
priC. min. vyslovuje sa I pofskym sposobom, medzi Z a d, v jaz. 
uka2kach oznaCoval som ho literou t. InaCe sa tvrd^ „1" otrelo a 
poCut zan 8tredn6 I, ktor6 je velmi naklonen6 vyslove mftkk6ho L — 
PoCut Casto makk6 r: r'ecaz, odtrhlo sa mi z r'ecazi. V slove tvarb 
(= tvar) som poCul v LuMvnej od Fabika pazvuk „b". „Bol" Casto 
znie takto: „b^l". — Za d, f =z dz c. — Za ch poCujeS aj h. — 
PanuSka v LuCivnej volal Sirbanov: Strbjanmi. Z tohoto videt aj 
to, ie maju samohliskov6 I, samo sebou sa rozumie aj r. — Od- 
znaCuju sa slovami : du2o = moc (popri velo), vravim (m. hvarim), 
pec, g. -i, izba (m. chiia), oblok (m. oblak), fio (m. co). — Jazy- 
kov6 ukaiky najde Citatel tu, na str. 427 (z LuCivnej), 437 (z Ba- 
tizoviec), 438 (z Gerlachova v Sp.) — Dr Radzikowski napfsal 
V C. Lide (X., 306) : „Velmi pozoruhodna jest ret Gierlachovanft. Jest 
prechodnf mezi jazykem slovenskym a polskym. Na vycbod^ styk& 
se Gierlachov s n6meckymi osadami. Historie Gierlachova stykala se 
se tfemi jinymi osadami: Batizovce, M6ngu5ovce a Stvola. Posud 
udriuji se jist6 zvldStnosti spoleCn6, jak jazykov6, tak i jin6, mezi 
tymi2 osadami. Soiisedni Shvdci nazyvaji fei tdch ctyf osad ^ol- 



118 

sJcou*', cimz vyjddruji, ze se podobd polskemu jazyhu, K jinym 
strandm, krom6 vychodni, kde jsou n6me(^t( osadnici, jsou osady 
Cists slovensk6, s jazykem ji2 jinyro, vfce sblfienym feCi slovack6." 
Na t6to istenia poznamenavam, 2e som na svojich vyletoch nikde 
nepoCul, 2eby susednf Slovaci porskou menovali rcC uvedenych.mnou 
piatich dedln, lebo ku tym §tyrom, ktor6 menuje liadzikowski, pri- 
da£ treba i LuCivnii; ona ku nim patrf po jazyku. E§te doddvam: 
Kto srovni hore oznaCenS ukaiky jazykov6 s ukaikarai z obci sii- 
sednych, presvedCf sa, 2e je pravy opak toho pravda, Co hovorl 
dr. Radzikowski, t. j. 2e v poludnovo-zdpadnom kute SpiSa v ktorej- 
kolvek obci viae polskostf najde v reCi, ne2 v spomenutych piatich. — 
Fr. Pastrnek z ukiiok, klort mu doposlali sberatelia materiilu, 
zistil spravne, ie „v obcich t6ch vlastnf ,8pii^sk6 nafeCf je§t6 vy- 
vinuto neDf". (Slov. PoW. z 1893, 309.) 

A«i rovnako sa hovorf v obciach: Vikartovce, Kraviany, Ku- 
bachy, Hranovnica a Ceplica. I t6to obce pokladam za mieSaniny, 
a sice za tak6, v ktorych jest aj malo liptovCiny. Ale reC je ui 
velmi pospiStena, tak ie sa moie onedlho priradit ku samosvojmu 
nireCiu. ReC tychto obci je v spojitosti s reCou predraenovanych 
5-ich obci, tato spojitosf prejavuje sa najIepSie v tvrdosti mftkk6ho 
n. InaCe, jako to vyplyva z prirodzenosti reCovych mieSanin, obce 
sa rozna od seba vSelijakymi drobnostami a menovite mierou ich 
zvychodnoslovenCenosti. CepliCania hovoria, ie „tak jak se v Ceplici 
hvari, indze naokolo se nehvari". V Kubachach zvratnS „8e" vy- 
slovuje sa po uhorsko-rusky : „s'e". Vo Vikartovciach „stare Tudze 
eSCe hvarja: ja buw v roboce, ja piw v karCme, mlade: ja buZ, ja 
piZ". Uka2ky najdeS tu, na str. 439 (z Vikartoviec), 444 (z Ceplice), 
447 (z Hranovnice). 

V poIudAovo-zapadnom kute SpiSa su e§te dve dediny, o kto- 
rych treba osobite prehovorif: Niina a VySna Sunava. Na ukaiku 
z ich reCi: 

Z Ni^nej Suftavy.*) 

Ja som ui vi§e poOroka v Popradfe v 8(a)uibe, a ui znam tak hvarec 
jak V Popradie. Kedi pojdzem domu, tak hvarim po Sunavski, ale v Popradie 
tak jak v Poprudj^e hvarja, bo se tu szneju, ked^ SuDavsku r'e^ rozprayjam. 
Sunava je „diediinA", nje „ves". Nikeho njeto v Poprad^.e zo Sunavi. I na 
Niinej i na Vi&nej Sunave rovnak hvarja, ale v susednich d^ediinov ui, inak»i. 



*) Z rozhovoru s Betou Gondas-ovouy 15-ro5nou, rodom z N. Suftavy. 
Zdpis V Poprade v hoteli „Poprad" 13. aug. r. 1904. 



119 

6^0 je diediin&f ta vSadzi inakSi hvarja. Na Suoave hvarja, a v (tl)u6ivnej 
vravja. Velka diedimsL je Da§a Sunava ; ma i §kotlu i kostotl, dzvoni na turoi, 
kedi 86 dzvoni, treba cahac za povraz; po aacinski 8(£L)uija om§u. Rechtor 
voaa 86, chto udi v §kole d^eci. U nas tak hvarja ludie : v'e6er, v'ederac, obe- 
dovac; kr6ma, strnisko; kostoH, stvotl; die id^^ece ceiko; mam dobrjeho occa 
a dobru macer'; *ja som boda z macer'om v mesce i zo sestrom; ja vid^m 
teho dobrjeho dfioveka; tvar' su dva lica u ^(a)oveka. U nas se povje „§atka", 

V Poprad^e „chu8tka". U naa „volachto", tarn „chto6ka". U naa „vela", tarn 
„vero". U nas „vola6o som vid^etia", tarn „co6ka som vidzela". „Ujdek" be 
votia brat mojho occa. Mam bratov. Na vo(ii se povje „hejs k sebe", abo 
„6& od sebja" 1 I od nas jest v Amerike. 

V N. a Vy§. Sunave hovoria tou reCou, ktoru by sme smeli 
pomenovaf polsko-slovensJcou, Iba v tych dvoch dedinach poCuJeS: 
(fepli, cma, budiece atd., ktor6 Sembera uvodf za znamky vychodnej 
slovenCiny. V Sufiavach musia byf aj taki osadnici, ktori zo stred- 
n6ho Slovenska pochodia. torn zda sa svedCif samohldskov^ I, r: 
krCma, strnisko. Tiei slova : §atka (m. chustka), volachto (m. chtoska), 
vela (m. velo) atp. Ale vela strednoslovenskostf mo^u mat aj z reCi 
SYOJich susedov, i liptovskych i poludnovo-zapadnych spiSskych. To 
je vec nie doleiita pre tuto pracu. D61e2it6 je to, le reC tychto 
dvoch obcf, Sii na vyslovovan6 c, d£ a lokal „zo sestrom", malo 
si zachovala z polgtiny a nepochybujem, ie s obcami bezprostredne 
predmenovanymi skoro sa zbavf svojich polskostf, ktor6 eSte md. 
Okrem tychto dvoch obcf poCujeS c od Poliakov spiSskych, ktori sa 
po slovensky nauWli a po slovensky hovoria, tedy od obyvatelov 
uzemia, ktor6 sa poCina od mesta Popradu a ktor6 sa tiahne tokom 
rieky Popradu a2 po krajinsku hranicu. Ale toto uzemie nepatrf 
do vychodnoslovensk^ho uzemia u^Jieho a preto c nepatrf medzi 
zn&mky vychodnoslovensk6ho nareCia. 

Tu podotykam, ie tvrdd vyslova makk^ho n objavuje sa eSte 

V nasledujucich obciach poludnovo-z4padn6ho SpiSa: Stracen6, Ktva- 
novce a Imrichovce, (spoloCnym menom : Dedinky), a Velky Hnilec. 

V CepliCke, ktora svojfm neSepravym s vo zvratnom „se" („sa") 

V spojitosti je so spomfnanymi v predchadzajucich vypoCatiach osa- 
dami poludftovo-zapadn6ho SpiSa, makk6 ii vyslovuju ni nale^itym 
sposobom. Aj v HnilCiku sa \xi vyslovuje makk6 n, Ukaiku re(^i 
z IStvanoviec a Imrichoviec podal Jan Kovalcik v CMS z 1902, 4. 
Opravil ju Stefan Mi§ik (§. M.) tie2 tarn na str. 40. Mi§ik tam 
osobite doklada : ,,Medzi mluvou na Hnilci a na Dedinkdch je maly 
rozdiel". Uka^ky reCov6 z Hnilca, z HnilCika, z CepliCky vidz tu, 



120 

na str. 247 (z Hniica), 244 (z Hnil«ka) a 242 (z CepliCky). Po- 
rovnaj heslo io; tu, na str. 49G. 

Na poInoCnej strane spi§sk6ho uzemia vychodno-slovenskej reCi 
uiSieho vyzdvihn6£ treba Vy§n6 Repa§e, ukaiku reCi v. tu na str. 
252, tu pobadaS niektor6 ruskosti, lebo su od polnoci ru8k6 dediny : 
Ni2. RepaSe, Torisky, OKavica a aj v samych V. Repa§ach je zpo- 
medzi 433 obyvaterov G3 ,,Rusnakov". Ruskosti badat eSte, po- 
vedzme v min. prfC. robiu, robiua (m. robil, robila), v bKzkych osa- 
dach: Pavlany, Brutovce, Uloi. 

V ostatnych osadach spiSskych je slovenskd reC v podstate 
jednotnd, Ukaiky vidz tu, na str. 209 (z Ganoviec), 210 (z Hra- 
buSfc), 219 (Zo §tvartku), 221 (zo Smiiian), 225 (z MarkuSoviec), 
226 (z Harihoviec), 229 (z Harhova), 231 (z Jablunova), 236 (zo 
Spi§. Podhradia), 236 (z Kluknavy), 237 (z Olcnavy), 239 (z Mar- 
gecian). Tato reC je samosvoja a od „vzorcovej" reCi vychodno- 
slovenskej rozoznava sa snadne tym, ie za p6vodn6 dlh6 s mava: 
ie, 'e, na pr. viera, chleb. Vo „vzorcovej reSi" SariSskej: vtra, 
chKb; podobne tym, ie za p6vodn6 dlh6 6 nema nikdy: ti, Po SpiSi 
tedy naveky : moj koii ; vo vzorcovej SariSskej reCi : muj kuii. Porov. 
86. §, 3. a 5. 

70. §. V §ari§skej: 

V okoK PreSova hovoria tou reCou, ktorii za vzorec pokladaju 
na celom vychodnoslovenskom uzemf. Zo sam6ho PreSova reCovych 
ukaiok nepodavam, lebo sa reC takiho mesta nehodf k tomu. PreSov 
je odbleskom reCovych pomerov v §ari§i, a t6to su velmi pestr6. 
Podavam ukdiky reCov6 z okolia Presova, a menovite z VeIk6ho 
§ari§a. NajdeS ich hojne tu, na str. 253—279. Sem patria aj 
ukaiky : z Bertotoviec (279), zo Sobinova (286), z Kapu§ian (301). 
Hlavnou znamkou vzorcovej reCi je: i za. p6vodn6 dlh6 e. Tedy: 
chlib mKko, v/ra, bill (m. chleb, mleko, vera, beli). Sirockou do- 
linou vSade sa vravf vzorcovou reCou s tou odchylkou, ie v Siro- 
kom (ukaiku jazyka vidz tu na str. 281) nevyslovuje sa vSade i 
za dlh6 e, ale (^asto po spiSsky: ie, >.*) Podobne vzorcovou reCou 

*) iSarifiania vobec tdto dolinu pokladajii za najtypic^nejSiu, nielen 6o do 
jazyka, ale aj do do kroja. Uvddzam: „Lem Sirocka dolina ma svojo oprav- 
dzive Sariske obfedefte, druhe SariSske pochodi su §icke zmiSanc zdastki sruskim^ 
z^astki 8 Svabskim ludom, zdastki nasleduju v obledefiu zemplinski aiieb abauj- 
varski lud. (Novi Domovi Kalendar z 1886. Pre§ov., str. 26.) 



121 

sa hovorl hore Torisou a a2 po Plavnicu (uk42ka reCi. tu na str. 
297) a Eubotifiu (ukdika reCi 290). Od PreSova ku poludniu po- 
znendhle tratf sa vyslovnost s i za p6vodn6 dlh6 i a vyslovuje sa 
'e. Inak§ie reC sa nemeni prechodiac do Abaujskej. Vidz ukaiky 
jazykov6: z Kendzfc (322), z LemeSian (327), z Malovesky (330). — 
Od PreSova smerom k Bardijovu a na vychod rastie odchylnost od 
tak reCenej vzorcovej reCi. Iduc k Bardijovu vzornu reC poCuf a?, 
po Ilaslavice s nepatrnymi odchylkami, ale potom sa mno2ia roz- 
nosti. 

Dolu Toplou je reC nie jednotna. V Gaboltove je mnoho pol- 
skostf, vidz ukaiku tu, na str. 313. Podobne sa hovorf v Sveriove, 
V Tarnove. Nevravia hutoric, ale hvaric. „Hutoric" je ni novy 
vydobytok. 

Dolu Toplou ai po Bardijov, sem po^ftajiic prfslu§n6 okolia, 
maju za spoloCnu majetnost v reCi slovesn6 formy: mo2ewa, ro- 
biwa atp., dalej: oni hraja, Spivaja atd. To jest: moienw, robime; 
oni hrajw, 6pivajw. T6to formy maju sa tahaf dolu Toplou a2 po 
Kurimu. V Bardijove poCuE ich ui len z ust starych ludf. MladSie 
pokolenie odvykd im aj po dedindch. 2e sa v Kurime hovori v mn. C. 
mo^ewa, robima, to viem, a viem aj to, ie v leiiacich ni^Sie Han- 
kovciach povedia ui: mo2etn^, robiwe. V gruppe obd, o ktorych 
je tu re(^, a v ktorych sa hovori alebo davnejSie hovorilo : robiwa 
(mn. C. 1.), ofii hraja (mn. 6, 3.) obieha eSte tretia zvl4§tnost. 
Pritakuju slovcom „haj!" miesto obvykl6ho „hej!" (Udaje o Ku- 
rime a Hankovciach mam od Jana Banasa, rodom z Hankoviec; 
hovoril som s nfm v Giraltovciach 7. jula r. 1904.) Slovcom „haj !" 
pritakovat podnaju \ii nad Raslavicami. 

Bolo by mi treba urCit, kde sa konCi na vychod samosvoje 
nareCie a kde sa podna pomie§an6. Iduc dolu Toplou k poslednej 
SariSskej dedine Topi. Bystr6mu smie sa povedaf, ie dediny po- 
toplianske patria v celku ku samosvojmu nareCiu. CitateF najde 
tu, na str. 321 ukdiku z HanuSoviec, z predposlednej obce v SariS- 
skej doline Tople, a tato sa e§te moie pokladat za prfsluSnu ku 
samosvojmu ndreCiu. Vychodnu hranicu SariSa, poCnuc od Topi. 
Bystr6ho, som nepochodil. 

Presnu hranicu jednak nemoino stanovit medzi ndreCfm samo- 
svojim a pomieSanym. V obciach, v ktorych sa hovorf pomieSanym 
ndreCfm, neprestajne vre, reC sa neprestajne istym ur(^itym smerom 
pohybuje. Obce, ktor6 le2ia blfzko k obciam o samosvojej re6i, 
usiluju sa pripodobif svoju reC k reCi tychto. 



I2ii 

71. §. V Abaujskej: 

V Rozhanovciach a v ich okolf miesto jaki-taki vravia: jeki- 
teki. Tuto zvIdStnu vyslovnosf poCul som na poludnf a2 po Siplak, 
na polnoCno-zapadnu stranu po 2irovce. 

V 2irovciach, ukaiku reCi v. tu, na str. 351, hovoria ui ja 
smi bul m. ja som bol. Tak hovoria aj v Cakanovciach, v Rankov- 
ciach a v BaCkoviku; inde v Abaujskej „sonkaju", t. j. hovoria: 
ja som bul m. ja §mi bul. Por. sonkac tu na str. 591. 

V okolf Sace hovoria c'o m. be2n6ho co. — Uka^ky abaujskej 
slovenCiny: tu na str. 334—356. 

V stoliciach 8pi§$kej^ Sari§skej a Abaujskej hovori sa v slo- 
venskych osaddch v podsiate rovnako. 

Ale ten, kto skuma reC v obciach tychto stolic, nesmie zabudat 
na etnografiCn6 slo^enie obcf. Je tu eSte vela obci, v ktorych sa 
osadnfcke obyvatelstvo rusk6 alebo poIsk6 dostatoCne neposloven- 
dilo a V ktorych poletuje tedy mnoho ruskostf alebo polskostf. Obec 
LaCnov v SariSskej pripoCftal som ui k obciam slovenskym, lebo 
jej obyvatelia skutoCne po slovensky rozprdvajii, ale zle by pochodil 
ten, kto by sa reCi vychodnoslovenskej od nich uWl. Tam eSte ne- 
zabudli po rusky. Nasledkom toho, ie sa do reCi samosvojej mnoho 
ru8k6ho a poIsk6ho 2ivlu dostalo ni novSfm prisfahuvanfm Rusov 
a Poliakov, najde Citater aj na uzemf samosvojho nareCia dost ta- 
kych veci, o ktorych myslf, 2e ony patria do pomie§an6ho ndreCia. 
Andrej Kvaka, v. pod *) na str. 330, hovoril mi: „V Maloveski 
i V SentiStvane e§Ci hutora stare Fudze : ja pojdw, pridw, bulaiwf itd., 
ale mi xif. hutorime: ja pojdzewi, pridzerw, buJa som itd. V Kave- 
Canoch e§Ci dodneSka tak hutora". Aj v Kapu§anoch, v susedstve 
PreSova, poCul som: robil mi, pisal mi m. robil som, pisal som. 
A zemplinsko-ung8k6 genitivy: mojo/^o dobrofeo atp. poCut m62e§ 
aj na uzemf vychodnoslovenskej re^i samosvojej od ruskych osad- 
nikov, ktorf sa eSte dostatoCne neposlovenCili. 

72. §. V Zemplfnskej: 

S jazykov6ho stanoviska hovorit teraz o Sotakoch v Zemplfn- 
skej, to je bez ciela. Vidz, to som napfsal o povode Sotakov tu 
na str. 13 pod *). Ista vec je, 2e po Zemplfnskej (i po Ungskej) 
poCut e§te Casto so m. co, ale reC tych, ktorf vravia so, neliSf sa 



- 123 

inakSie od reCi tych, ktorf hovoria co. Hovoriac o roznenf reCi 
slovenskej v Zemplfnskej nemAm 60 povedat osobite „80t4Ctine". 
Porov., Co je na str. 591 pod so. 

Co sa tyCe reCi Zemplfncov, ona je, poCnuc od Humenn6ho a 
od Yranova k poludniu, jedna a ta ist&, dost ustdlena, jednotna. 
Na rozdiel od tej, ktoru poCut na polnoc od Dobrej a od Humen- 
n6ho, a ktord nenie e§te jednotne ustAlena, menujem ju normdlnou. 

Od samosvojej Ii§{ sa ruskou vyslovnostou niektorych hiasok. 
Porovnaj a maj na pamati, 60 som povedal torn v 52. §-e. 
Za V na konci slabiky z pravidia poCuje§ U: Vranoti, ale do Vra- 
nova. Aj na poCiatku slova Casto sa vyslovuje zan U: Hon m. von. 
Hlaska „y" vyslovuje sa eSte v mnoho slovach svojim sposobom. 
PoCujeS: mw§ alebo mo§ m. my§, reba alebo rdba m. ryba, iehoy 
iehii, ieho m. iehy atd. — ReC tato rozozndva sa hlavne tym od 
samosvojej, ie popri slovenskych, intelligentnejSfmi, sCftalymi Tudmi 
uiivanych slovesnych formach: (ja) idz^m, pijem; (oni) idw, pijw 
atd., be2n6 sii e§te rusk6 formy: (ja) idw, pijw; (oni) idu^, fijut. 
ObSfrnejSie bola torn reC na prfsluSnom mieste v 52. §-e, 9, 10. 
A miesto Ja som bul" hovoria nevzdelani: „ja smi (-[- znii) bul" 
alebo „bulznii". Bulzmi tam = Bol som tam. Ukaiky tejto reCi 
najdeS tu na str. 357 (TrebiSov), 357 (SeCovce), 365 (Vranov), 
366 (Dobrd), 368 (Banovce), 371 (Stra2sk6), 380 (Humenn6). Okrem 
toho V spise Olafa Brocha „Studien von der slovakisch-kleinrus- 
sischen Sprachgrenze im ostl. Ungarn" (Kristiania 1897) 2 Falku- 
Soviec (str. 41 — 44 a z Dubravky (str. 44 — 46). V kniike je spolu 
rozbor red spomenutych dvoch dedfn. 

V dedinach, ktor6 leiia vySe Dobrej ku Stropkovom, a od Hu- 
menn6ho na polnoc a na vychod, niet dosial vyhladenosti jazykovej. 
Osnova stropkovska (v. str. 368) je od vzdelan^ho doveka. Vidz 
osnovy: z Udavsk6ho (384) a z KoSkoviec (385). Ludia s nedoho- 
tovenou slovenCinou obyCajne dvojako rozpravaji'i, nakofko sii kus 
otesanej§i, — s cudzimi vyberane, pripodobuju svoju reC beinej 
re(^i slovenskej; medzi sebou mieSaninou bez riadu a skladu. 

Z KoSkoviee zaznamenavam : Za ka2d6 § =z s. Vravia: setko, 
sija (m. Setko, Sija), sen (m. syn), Clak (m. Clovek); oblizuja (m. 
oblizuju, 3. OS. mn.). Hovoril mi jedon domorodec: „Tak jak u nas 
u KoCkoucoch, beSeduja e§Ce po nasim : U Krivej, u Jabloni, u Hra- 
bouci, u Hankouci, u Lubisu, u Eochanoucich, u P6i£im, u Ruunim, 
u Hrusove i u Papine". (Ukaika reCi z Papina na str. 386.) 



124 

V tomto okoK Casto sa povie a m, e bez vSetkej prffiiny, tak po- 
CujeS: 2ana (m. 2ena), u^a (ra. vt^e) atd. (T6to poznamky mkm 
z rozhovoru s Curom KolovaCom, koSkovskym obyyaterom; vtedy 
mal 63 roky.) 

Z Udavsk^ho m&m zazna^en^ aj tak^to formy: pan uroelieni, 
6ikac, krasnH pSenica, dzic'a, svatovja (mn. nom.). PoKtina mieSa sa 
tarn s ruStinou. Anna Saldta v prlpoviedke mi rozpravala: »Ja ce 
zim" (= ja fa zjem) a v pesniCke spievala: „CuCu belej, koIilSa 
ca, jak ti uSneS, ochab'u ca, Ochab'u cja pod hruSoCku, uSiju ci 
ko^uIoCku". Povedia tam : xd^if s'a, ale aj : vKdzic iB. atp. 

V Dluh6m na Ciroche, v kraji „Sotakov" a v okoli hovoria 
det (m. dac), ale predaf; ,Ja tcfe verim" (m. im!); Jajidmi chlib" 
(m. ja jem!) Hlasku „y" vyslovuju zva6§a jako o: bdk, sOn (= byk, 
syn). V neurCitku: Wadaf, robi^ (nie s c na konci!). Miesto „bu- 
dzece kopac" povedia „budzec' kopac". Krstn6 mcna takto skracujii: 
Han (m. Haiia), Marja (m. Marija), Jusk (m. Jusko), Mil (m. Milo) atd. 

Uka2ku reCi z Dluh6ho na Ciroche v. na str. 388.*) 

73. §. V Ungskej: 

V tych obciach, ktor6 le^ia ku poludniu od hradskej cesty 
michalovsko-ungvarskej, alebo aspoii pobl(2 reCenej cesty, hovorf sa 
reCou ustalenou, podobnou, v podstate rovnakou jako v Zemplfn- 
skej nadol od Dobrej a od Humenn6ho, tedy reCou normdlnou. Re- 
Cov6 uka2ky hladaj na str. 391 — 425. Od zemplfnskej reCi rozo- 
znava sa tym, f.e zsl ,,V v prfCastf minulom mu2. rodu vyslovuju 

V Ungskej z pravidla e§te U : robit^. V Zemplinskej ui zva6§a : robil. 

Ponad hradsku michalovsko-ungvarsku do vrchov nenie eSte 
poslovenCovacf priebeh ukonCeny, „ stare ludze iSCe beSeduju i po 
ruski, a inlad§e u2 obracaju po naSim, po slovenski", hovorili mi 

V Sobranciach. Je zauj(mav6 zistif, ie poslovenCovanie ide od po- 
ludnaj§ej strany. Povedal som, ^e ponad spomenutu hradsku do 
vrchov posial nie su Rusi dostatoCne poslovenCenf, zaznamendvam, 
2e pred pokolenfm alebo pred dvoma, ani t6 osady neboly eSte 



*) Setnbera, v. 67. §, krajom Humenskf m nazf va obvod obcl nadbumenian- 
sk^cb, meDovite obci : Sniny, Dlubej na Cir., Belej na Cir., Udavsk^bo a Pa- 
pina, a poddva z nicb nasledujilce zvldstnosti: koval, kalap, postav, jarek, 
dlub, nobavky, cbto4ka, dva o^i, bar^ek, dobovarac sa, be^edoxacsa, dleboda, 
on nit, bul dmi atd. V^slovne podol^kam, ie sil to nie zvl&Stnosti re6i t^cb 
dedin, ale zvlditnosti vychodnoslovenskej re6i vobee. 



125 

vSetky po8lovenCen6, ktor6 leiia na hradskej. Michal Scavnickiy 
V. poznamku pod *) na str. 391, rozprdval mi 1. oktobra r. 1904 
V hostfnci u LajblSa Winklera: 

„Ked ja buti chlap(^isko das dvanasro^ni, teraz mam Sedzim- 
dzeSacjeden, ta v Sobrand hutorili po ruski, a teraz wi tern po slo- 
venski. Vtedi hutorili ceper^ mi teraz hutorime : teraz, predtim §to 
chocete a de pojde§, a dfleSka lem : co chce§ a dze pujdze§, utedi : 
besedovati^ dfieSka: hutoric. Od moho chlapcoMva Sitko §e pre- 
menilo. Mladi u2 zaochabjaju calkom rusku besedu aj popod huri. 
Stari ]§^e po ruski hutoreli popod huri a teraz u2 mladi lem po 
slovenski. Preto zochabjaju rusku besedu, bo §e vidriiiiaju, viSmi- 
vaju z Rusuakoch po varoSoch i po bli^iiich valaloch^. 

NajprednejSi Clovek v obci Vy§n6 Nemeck6, tamoj§f rodak, vy- 
praval mi o ndrodnostnych pomeroch svojho rodiska: „Dakedi tu 
u naSim valale stari Tudze po ruski hutoreli, a mlada Celadz &e 
nauCila Cisto slovenski; Skofare znaju i po madarski". 

Zpomedzi dedfn, ktor6 ui hovoria „Cisto slovensky", t4to de- 
dina jeposledndk vychodu, le2f bezprostredne u Ungvara. 2e jako 
teraz hovoria po slovensky, kde e§te nedavno vedeli aj po rusky, 
kladiem tu kratku uk42ku tamojSej re^i, z ust toho ist^ho (^loveka, 
poiivajuceho v§eobecnu uctu svojich spoIuobCanov : 

„PriSn iandare vizeterovac psi do valala, 6i uo^a kiati. Deskero psoch 
potracilS kijanki. Tich ludzi ^andare zadaG do solgabirova i pan solgablroil 
jich poStrofafi po na dva koruni. ^To perSi Strof/ povedzeli pan solgabiroti, 
jdrubi raz vek§i Strof budze, ked fiebudu na svojo psi merkovac/ lo jest 
ostrejfii budu po§trofarii, bo kaidi pes povinen noSic kijaoku, abo ko§ar na 
pisku. To zakon/' 

Zpomedzi obcf nad hradskou michaTovsko-ungvarskou, v kto- 
rych sa slovenCina e§te nevyhranila, spomeniem Koromlu. Uka^ku 
refii najdeS na str. 425 a v spise Olafa Brocha „Weitere Studien 
von der slov.-kleinr. Sprachgr. im 5stl. Ungarn" (Kristiania 1899) 
na str. 14 — 19. V tom spise Broch rozobral reC obce Koromle. 

74. §. Na ostrovoch vychodnej reCi slovenskej (v. 
38. §) je reC rozmanita. Jej akost je podmienen4 hlavne etnogra- 
fiCnymi pomerami najbliiSieho susedstva. Zpomedzi ostrovov nad 
polnoCnou hranicou vynikajii Stropkovy, v. uk&2ku reCi na str. 368. 
Je to stred administratfvny, kde je mnoho vzdelanejSfch Tudf ; v Strop- 
kovoch sa vytvara normdlny typ zemplfnskej slovenCiny. V Abauj- 



126 

skej, Zemplfnskej a Ungskej popod poludnajSiu hranicu na ostro- 
voch slovenskej reCi a v obciach, v ktorych maju Slovaci menSiny, 
(v. pripom. 2. na str. 61), nakoiko je ich obyvatelstvo start, nie 
dosfahovavSie sa, hovoria v podstate tak ako v susednych obciach 
ponad poludnajSiu hranicu. Je pravda, ie Co do prlzvuku, Co 
do vyslovovania niektorych hlasok — madarCia. Povedia na pr. 
§, z m. s, i, lebo ich madarskf spoluobyvatelia vysmievajii pre t6to 
§eplav6 zvuky. 

Doleiity je ostrov, ktory mame mimo vychodnoslovenskiho 
uzemia §ir§ieho, (v. 39. §), a sfce v BaCke: Kerestur a Ko- 
cura.*) Nie svojim jazykom, ale tym, 2e jeho obyvatelia odtrhli 
sa od svojich roddkov, naleiavSfch k lizemiu pomie§an6ho nareCia 
vychodnoslovensk^ho, u2 viae ne2 pred poldruha sto rokmi. Je tedy 
ich rec vzdcnym prispevkom pre historiu poslovencenia sa Busov, 
Ukaiok reCovych vy§Io dosial dosf. Ja pod&m len jednu, a sice 
taku, ktorou Vladimir Hnatiuk vyslovne demon§truje rusky cha- 

*) Ku tomu, 6o je v 39 §-e, dod^vam nasledujilce historick^ udaje, a 
sice tak, ako ich podal Jozef Skultety (Slov. Pohr. z 1899, 555—557): „Roku 
1896 vySla v Zombore v dvoch velk^ch sy&zkoch monografia „Bdc8-Bodrog vdr- 
megye egyetemes monografidja'^ (Zombor, 1896), obstarand a vydand ilradne, 
samou stoljcou. V 2. sv&zku, v 6a8ti o ndrodDostiach, dftame: Rutetii. Chodiac 
V atrednej Bddke, ak vidiS strednej velkosti, ailne sloien^, gaStanovej farby 
postavy, ktor6 v kaidej 6&at\ dfia pozdravujii ta: „DAj Boie", m6ieS byf iat^, 
ie ail to Ruai, v obecnom jazyku Kusniaci. Prv^ ich kMel priSiel aem roku 
1744 z trebiSovak^ho okolia ^TrebiSov, Terebea) zemplinakej atolice a oaadil 
aa V Kereatiire, ktor^ i dnes ruaniackym Rimom zovd. Druh^ kMel, pozostdva- 
jdci a«i z 80 rodln, priafahoval aa eo stoUe Ahimjskej a Borsodskfj medzi 
r. 1765—67 a oaadil aa v Kucure. K osadnfkom i zemplfnakym i borSodsk^m 
z Makova a okolia pripojily aa i madarttk^ gr^cko-katolicke rodiny, nazvan^ 
Doroghdzi, Boazorin^oyi, Ujfaluai atd. a v avojicb potomkoch i dnes iijiice. 
Ruai naSi v6bec majd od korefia peko^ madarskf mend, ako S6a, Arvai, Gubds, 
Kecsk^a, Pdaztor, Szildgyi, Munkdcsi, Nydradi, Szabadoa, Erd^lyi atd. Sd fudia, 
ktori tvrdia, ie madarak^ mena dal im v ^as osadenia jeden ftrdray iSpdn, 6o 
je t^m menej podobn^ pravde, lebo rodinn^ mend naSich Ruaov vSetky na- 
chodime v Zempline a v BorSode. V borSodakom Mii^oni i dnes apominavajd, 
ie ich bratia a dalM pribuznl odiSli k Srbom na Dolpii zem. Teda i naSi 
Rutdni z horno-uhorak^ch Malorusov pochodia, ich jazyk je takzvan^ ruako- 
alovenak^' dialekt. — IndividudlnoaC svoju toto plema nielen zachovalo, pritom 
vSetkom, ie len na dvoch mieatach aa osadili, lei puatilo e§te i roje do No- 
v^ho aadu, Star^ho Vrbdaa a do Curdeva, kde vSade majii avoje aamoatatn^ 
cirkevnd abory; dno, kde iije miet^ano a in^mi ndrodnoat'ami, ako v Kucure, 
vedelo ai vydobyC i jazykovii prevahu. V Kucure i Nemci, i Madari vedia 
po rusky a spolodnd konversdcia vedie aa len na tomto jazyku (avazok U., 



127 

rakter spomfnanej ba&kej slovenCiny, v. „Zapi8ky Nauk. Tov. Im. 
SevCenka", torn LXIII. (^Miscellanea^* str. 12): 

Ked 6e Isus Christos na iiebo viberal, 

Bvoju Tubu macer na iemi z'ochabjal". 

„Nez'ochabjaj, moj Binodku, na iemi, 

Lem ti me ber zo sobu na fiebo". 

„5remo2e§ ti, matko moja, ze mnu na fiebo pojsc, 

Bo ti mu6i§, matko moja, na j^emi umirac". 

„Ked ja budzem, moj sinodku, na iemi umirac, 

]Sredopu§6aj gu mfte zlomu pristupovac". 

l^sTeboj ti ie, matko moja, araha Skarednoho, 

Poglem ci anheloch, dvanac apostoloch, 

Sam pridzem trinasti, sam Christos Aebesni. 

Ta ti pojdze§, matko moja, pojdzeS med2i nami, 

Jak jasni me^adok medii bvizdo^kami. 

Ta ti dedfieS, matko moj a, na pravu pravicu, 

A ja 6edftem, matko moja, na sudnu stolicu". 

Hlaskoslovne a tvaroslovne niet siadnej odchylky od normdlnej 
slovenciny eemplinskej. V Siovnfku su odchylky : Isus Christos (vy- 
svetluje sa tym, 2e spomfnanf ba6ski Slovdci maju bohosluiby slo- 



str. 406)." Na druhom mieste v monografii e§te mo2no £itat: „Pry^ karavdna, 
asi 200 rodin, okolo roku 1744 pohla sa zo Zemplinskej a zastaviac sa v Bd^- 
Bodroiskej na pustatine Velk^ Kerestilr zvanej, bola tu i osadend. dvadsat 
rokov, r. 1765, to ist^ urobilo 41 rodin z BorSodskej, a r. 1767 eSte 42 rodiny; 
ale t^to vSetky dostaly nov^ domov v Kucure, ktor^ho vtedajfiie srbsk^ oby- 
vatelstvo vyhynulo alebo rozutekalo sa po svete ndsledkom tureck^ch vojen. 
Teda osadenlm t^chto dvoch obd za6i]a sa v B^£ke roUa uniatov." (8 v. 11., 
str. 198) Pod t^mto dldnkom podpisan^ je Alexander Kuzmiak. Redaktor 
monografie, Julius Dudiis, pridal k 6Idnku: „Podra jedn^ho z historikov na§ej 
stolice (Steltzer: Geachichte der Bdcska, str. 81) Kerestiir bol kolonisovanj^ 
roku 1748, Kucura 1768. Komorsk^ kommissdr Cothmann roku 1763 hovorl 
Kerestilre ako o „neddvno" kolonisovanej dedine, ktorej obyvatelia sil zv&^a 
Rut^ni. (Ivdnyi: Helyndvtdr I., 83) Podia reldcie ardrneho direktora Redla 
roku 1763 bol poveren^ kerestiirsky obyvatel Peter Kis, aby z horn^ch stolic 
priviedol Rut^nov na Kucuru, kde xxi. i vtedy boli Rut^ni. Aby mohli lahSie, 
vyiif, boli na dva roky oslobodeni od dane a dostali na u2ivanie pustatinu 
Stub. Roku 1765 priSlo na Kucuru 41 rodln. roku 1767 zase 42. (IvAnyi: Hely- 
n^vt^r I., 86.) Podfa t^cbto d4t, ktor^ v celku sii dosf siihlasn^, Kerestdr a 
Kucura v Bd^ke majiS svojich obyvatelov nie zo stolic Zemplinskej a SariS- 
skej, ale zo Zemplinskej a BorSodskej; sAm Kerestiir pravdepodobne len zo 
Zemplinskej." Toto sd ddta z archivov. Ktor^ sa im ostro prolivia, nem62u 
sa uvzhFadfiovat. Vasil Lukic vo svojom soSite „Uhorska Rus'", (U Lvovi 1887), 
napisal na str. 2., ie „ru8ki kolonisti" Kerestilra a Kocury v Bddke vystaho- 
vali sa do svojich nov^ch bydllsk zo zemplinskej stolice na konci 13. stoletia. 



us 

▼2]i;«ke . vM ^ Tn& X ^mM = uii{«If. TTTriKfkjs » tiei or* 

• ... >^iL. 

zx o^i'itel T ']isL4T;j^2t 2«}^3Liia«e: jioTea^Maj jeap-Iiaakej. T* >c^ 

X*]C.U1 bt IrinuZs^ «L*>Tt»L^!i3ft li*3L^Ijfe2£2 Hi Z-T^l 

? ::i£n;^ii i»}?3Li22»:« r^!s.^ jiWigsi^^OJi, slx^ ii<ci wm 
iiinLUiL &iTfa»:iiA xao-scaati titi:?>*jli n:^ xi j«*£ 

itJ ntTTT' 

iiff^ i*!fflLj3t* •I'»i oioLx. in- ii^iLx 5C»;^>r{L iriTictL |aj^ xt fee 




^sx. i^ '^ jcu E^gaflu lOYTaEseji. .jeuiauni* TTia>api; ▼ ^rc*- y ?tcc l!6iL a 
i juJiaacTi iiatfunrixi. — I'l^bk^naai. z iniir liici tit*'; T77«.'oiai .Vttfe* 'iihi 

o>f . mttit ^n«ii 4<iiL d^-rcx . 'Qs*t Tumi.', ii^irrot :^kif ^ijcin nss. louii. %ijk 
"un. 3iHi£n»BariiL _ JiiMm -ttsi utsoiirL rLHititOL tmi -^^ jb.-^t k-^d-rr^' i «& 

3L.TI "tt ?•» -=*iiiro*ir- iminscimsr^ ••jrtt-nireu -Tia>«.- " ^-u«/%apftRl^t!!|!laCT 



129 

„Chri8tomatie cerkevnoslavianskich i uhrorusskich literaturnych pa- 
miatnikov", (Ungv4r 1893), na str. 229, a tiei s ruskou formou 
evezdoika. Preto som uviedol toto slovo z mnohych, lebo je ono 
V hore uvedenej uk42ke Hnatiukovej, a sfce formou slovenskou : Avi- 
zdo^^ka. Hnatiuk, ktory svojou ukd^kou dokazoval ruskost b&6skej 
pesni^ky, istotne bol by u2il rusk6ho charakteristikonu £rvezdo£ka 
oproti slovensk^mu ^vezdoCka, keby sa to bolo srovnavalo so sku- 
toCnym stavom. 

Hnatiuk zaznaCil vermi charakterisujucu vec to do jazyka b4C- 
skych „Rusfnov". Na str. 55. svojej rozpravy „Rus'ki oseli v BaCci*' 
doznava, 4e niektorf intelligentnf „Rusini" predstupovali pred neho 
s y&2nou mySlienkou, 2e by bolo treba pfsaf pre nich „na ich 
dialekte", tak6 spisy Cftali by nielen oni, ale aj „Rusfni" hornych, 
z&padnych stolfc, ktori podobne jak oui hovoria a ktorych je do 
200.000 du§f. Znalec vie, 4e su uhorskf Rusi, Co do jazyka, v pod- 
state jednotni s hali&kymi, majucimi dost knfh, t( ^niektorf intelli- 
gentni Rusini v Ba£ke'' nevedomky hldsili sa tedy do re^ovej 
jednoty s vychodnymi Slovakmi, 2iadajuc pre seba a pre nich — 
osobitn6 knihyl 

Do£itajuc tento odsek o rozneni sa vychodnoslovensk^ho n&- 
reCia, nejedon z rodikov-Citatelov spyta sa : A v ktorej stolid, v kto- 
rom kraji alebo v ktorych obciach je vychodna slovendna najkrajSia 
a najtypiCnejSia ? Co sa jej krasy tyCe, lahko je odpovedat. Niet 
osady na celom priestranstve vychodnoslovenskej reCi, kde by ne- 
boli presvedCenf, 2e sa v ich osade najkrajSie po slovensky hovori. 
Len Poliaci a Rusi sa hanbia za svoju rei. Co sa tyCe typiCnosti, 
nateraz nemofem odpovedat, len zistujem, 2e na celom uzemf vy- 
chodnoslovenskej re£i za vzornu a osvojenia hodnu pova^uju re(^ 
okolia preSovsk6ho.*) 



Vliv in;ycli n&re^i a jazykov na rdznenie v^chodno- 
slovensk^ho n&redla. 

75. §. 1) Tu nejde o vypoCftanie inostrannych 2ivlov vo vy- 
chodnoslovenskej red, to sa stane na prfsMnych miestach pr&ce. 



♦) Prispievatel prof. Pastrnka, p. fartbr J. KeUo, ktor^ho p. professor za 
„v^bom^ho zDalca a nad^en^ho ctitela Sarifitiny** pokladA (v Slov. Pohladoch 

SlovenikA re6. 9 



130 

Tu ide vyluCne o zisteaie toho, ti in6 uareCia alebo jazyky vlf vaju 
na roznenie vychodnej slovenCiny alebo nie. ReC nemeck& a m^- 
darskd maly a raaju dosial veliky vliv na zisobu slov vychodno- 
slovenskej reCi. Velmi vela slov nemeckych vniklo hlavne v SpiS- 
skej a §ari§skej; madarskych hlavne v Abaujskej, Zemplfnskej a 
Ungskej. To i8t6 treba zisti£ o frasach. Ale na hldskoslovie a tvaro- 
slovie nemaly t6to jazyky vaCSieho vlivu, iba madarskd reC ma 
vliv na reC obci, ktor6 su blfzko ku slovensko-madarskej retovej 
hranici. Vliv sa obmedzuje na prfzvukovanie a na vyslovnost i, i 
m. Seplavych 5, i.*) 

Pripomenutie 1. Niektorf myslia, ie je v^chodnfi alovendiDa vftdSmi 
pretkan^ cudzotinami ne2 ostatnd nloven^^ina. To je len zdanliv6. V^chodn^ 
Slov^ hoYori sice: lakatoS, astaloS, sivar, hdzmeSter, border atd. Ale 5o2e 
mdme y ostatnej fllovendine? Slovd: ^loaiar, tiSliar, cigara, hau^majster, paker 
alebo tr^ger aid. Ak^ tu rozdiel ? V^cbodnf Slovdci brali z madar^iny ; ostatnl 
z nemdiDy. Tu zistujem, 2e ynd§anie do re^l slov madarak^cb a oemeck^ch 
nedeje sa povedomo, Ti, ktorl icb uiivajii, nevedia o torn, ie uifvajti slovA 
madarsk^ alebo nemeck^. V najbliiSom okoll PreSova som si zaznadil: Vo 
V. Sari§i Andrej Krizko v rozprave, ktoril som mal s nim, povedal mi : „Bri- 
funk" fie vola po elovenski „viiga". (Nem. priifung, mad. „viz8ga.) Sak, v N. 
SebeSi : „ Jarec na pivo, po madarski jardmen". (Slen. ja^mefi ) 

Pripomenutie 2. Niekedy cudzieho slova preto pouiijd, aby rozli&ili 
pochopy: „Buti su valalake ^iimi", povedal mi Kasdok vo V. Sarisi. T. j. 
sedljaci nosia buti, a me§€ania 6iimy. Tiei on povedal: „Kaperucb nofia fiedlad, 



z 1895, 439/440), naznadil, ie „kruh rydtej mristiny lezi medzi brehami Tople 
a Torisy^f ale siredom ze je „ofid kotUna, obsahujnci v sehe obee: Lopuehov, 
Stulany, Fokrivnicu, odkiaV metajii aa luce aeoerne ku Kurime, vychodne ku 
Giraltovciam, zdpadne ku Rnslaviciam a juzne ku Piesovu", £)alej podot^ka, 
2e na tomto uzemi niet troch obcij jedna pri druhej, kde by uplnd shoda pa- 
novala vo vyslovnosti, v prizvuku atd. (V. tiei tam.) Pan Kello protimluvl si 
ui V samom istenl. „Kruh r^dzej SariStiny", („§ariSlinou" menuje dovenskti rei 
na SpiSi, v Sari§i, v Abaujskej a v Zempllne) a „8tred" jej hIadA tam, kde 
na celom dzeml niet trocb obci, kde by dplnd shoda v re^i panovala . . . Kde 
je tak^to chaos, tam treba videf priechodnosC, redovd pomie^anosC a nevykva- 
senosf, — ale nie r^dzosC a organidn^ stred, odkial metajil sa liiCe na vSetky 
strany . . . Z roznenia sa vychodnej slovendiny sme poznali, ie „8tred" p Kellov, 
totii obce: Lopuchov, Stulany a Pokrivnica \ei\Anakrnji samosvojho n&re^ia 
v^chodnoslovensk^ho. 

♦) Hovorim tu o Tudovej redi. Co sa if6e intelligencie, ona stoji vo 
v§etkom pod vlivom madarskej redi. Presved^ime sa z ukdiok, ktor6 pod^vam 
y stati ,^V^chodnoslQv^nsk6 n&redie spisovnou reilou". 



131 

a kalap vo varoSa*'. Fodracki v Kluk: „Strecha je zo slami, dach zo Seng- 
loch". V KapnSanoch 8om po^ul: „Chadobne Tudze trimaju statki v kufiicoch, 
a panove v maStalfioch". V S^avftiku: „StoJek je fajfiejSi a tofTidka ordinar- 
ftejSa" atd. 

Pripomenutie 3. O 2idoch je roz§!reD& mienka, 2e kazia re^ sloyenskti. 
Ja to Dem62em povedat o iidoch v^cbodnosloyensk^ho dzemia uifiieho. Po 
dedindch iidia svoje deti napospol po sloveDsky vychoy^vajd, len pozdejSie 
ich u6ia re£i nemeckej a madarskej. Tak 2e je vlastDe ich prvou re£ou re£ 
slovenskd. A preto po slovensky dobre vedia. Mne na vela miestach pekn^ 
pripoviedky rozprdvaly iidovky po slovensky. Osnovy z Lubotine sii od 4i- 
dovsk^ch sledien; v nich DenajdeS iiadnycb nesloyenskostf okrem t^ch, ktor6 
sd V obci v6bec be2n^. 

2) Co sa tyCe rusk6ho a polsk^ho vlivu prfsne treba rozozn&vat 
vliv stary a novii. Vliv stary, poFsky hlavne v SpiSskej, Sari§skej 
a Abaujskej, rusky v Zemplfnskej a Ungskej uplatnil sa v orga- 
nisme vychodnoslovenskej reCi, a bude o nom reC na svojom mieste. 
Vliv novy uCinkuje na romenie jeho. Rusi, ktorf sa poslovenCuju, 
nie razom prijmu vSetky znamky slovenyny. V Zemplfnskej maju 
svoju normdlnu rt^C, ale u vzdelanejSfch je zrejma ndmaha, aby 
si osvojili re6 pre§ov8k6ho okolia. ReC takychto vzdelanejSich naj- 
napadnejSie rozni sa tym, od reCi nevzdelanych, 2e vravia v tm. 
prfC. mln. : bul (m. buu), v min. Case : bul sora (m. buti zmi). Ho- 
voria teraz m. ceper a za svet nevyslovia davnejSieho so m. co. 
Okrem toho v gen. zamen a prfdavnych m. -oho usiluju sa vyslo- 
vova£ -eho^ Co sa im dosf fa?.ko darf, lebo miesto e v -eho poCuf 
neist6 artikulovanie zvuku na v§etkyeh moinych stupnoch medzi 
a e. Casto poCuf zvuk, ktory sa hliii vyslovnosti a: mojaho, 
dobraho. Okrem toho, ktori si chcu osvojit reC prc§ovsk6ho okolia, 
usiluju sa hovorit v lokali: s panw, ale to im tiei^ ide £a2ko, a 
preto vedIa seba poCuf: s pailw + s paiioii. Rusi, ktorf sa eSte 
neposlovenCili, svoje poslovenCovanie poCfnaju zamenom co miesto 
svojho Uo, (Takto na pr. v Ni2. RepaSach a v okolitych ruskych 
dedinach.) V Sobranciach som poCul: Buu imi hovoria robotnfci, 
sluhovia a pod., hul imi remeselnfci a vzdelanejSf sedliaci, hul som 
pani a vzdelanf. Samo sebou sa rozumie, ie Clovek, ktory menf 
svoju reC, dlh6 Casy, snM aj do smrti mieSa vSetky formy. Inte- 
ressantny priklad tak^hoto mieSania najde Citatef v osnove z Bar- 
diova, na str. 313: I ja tam bul na tim veSelu. Za pecem som 
stal. Mallem v ruce dzvonek, ta i tej pripovidki konec. 



132 

Polsky vliv (novii) javi sa v tych obciach, v ktorych sa usa- 
dilo viae Poliakov. PoCut tarn: z pravidla c, de; poCut v istych 
prfpadoch i nosovky atd. 

3) Strednoslovensk6 nareCie, liptovCina, mala ii£inok na po- 
ludnovo-zApadny kut SpiSa, jako sme videli. InaCe stredni sloven- 
Cina vliva len pesnifikami a prostrednfctvom spisovn6ho jazyka, 
lebo je zemopisne uplne oddelena od vychodnoslovensk6ho uzemia. 
Zo spisovnej reCi dostalo sa \xi dost slov do reCi vychodnych Slo- 
vakov. Spomeniem daktor6 zo 2ivota „uradn6ho" : Cbca (m. obec; 
domace poL gmina), urad (popri mad. hivatal), obSalovac (m. star- 
Sieho pol. skar^ic), pravocic se (MarkuS., a N§eb.). Ale t6to zo spi- 
spovnej refii po§16 slova u^fvujii len vzdelanejSf, pova2ujuc ich za 
„fajnej§ie". Tak som poCul: „Mi hutorime skariic, ale panoye 
fajne: obzalavac'\ Ten isty mi vravel: „§umni &e povi, ale fajne: 
pekni'', — Z piesni vnikly slova: §uhaj (m. parobek), mili, mi- 
lovac atd. Z literarneho vydania povesti: kraloviC. 



Vliv cirkvf na roznenie v:f chodnoslovensk^ho n&reCia. 

Kalvlnl. 

7G. §. Obce, V ktorych je kalvinov vySe 20°/o-ov. 

VUngskej: 1)0 va6§ine vy§e 50%-ov v§etk6ho obyvatel- 
stva: Krisiy (261 obyv. z 46G), ralin (509 z 1086), SentuS (182 
z 277), TaSoT^x (278 z 383), Zahor (545 z 991). 2) menSine 
aspon 20°/o-ov vSetkych obyvatelov: Bezovce (856 z 1800), Jeha- 
covce (259 z 884), Jenkovce {327 z 784), Lucky v Ung. (222 z 534), 
liemety Nizne, Blatne (181 z 389), Beviice Nizne (183 z 520), 
liev'dce Vybxi (177 z 508), Stretava (229 z 538), Fysofcc v Ung. 
(252 z 1203), Zavadka v Ung. (1()9 z 441). 

V Zempllnskej: 1) vil^ine vy§e pfttdesiatprocentovej 
niet obce. 2) menSine aspon 20%-vej: Banovce (197 z 768), 
Bracovce (204 z 812), Egre.^ (88 z 331), Garawa (320 z 1137), 
Lastomir (460 z 1305), Lozin (199 z 789), iS^oya ves Tu§ickd (124 
z 453), Tarhovi^ce (491 z 1209 », Tchorovce (193 z 866), Twiicc 
(307 z 679). 

VAbaujskej: 1)0 vaCSine vy§e 50%-ov vSetk^ho obyva- 
telstva: Valkovce (238 z 428). 2) menSine aspon 207o-ov: Be- 
nakovce (6S z 2(58), Garbovce a Bogdanovce (125 z 501), Hraiovik 
(93 z 325), Z/ti% Min^ (144 z 369). 



m 

^iekde 2iju popri kaivinoch aj luterani a s tymito maju v ob- 
ciach protestantsku vaCSinu, v Abaujskej na pr. v HraSoviku (kalv. 
93 -[- luter. 109 z 325), v Benakovciach kalv. 68 + luter. 84 
z 268). — Ale tu nejde o vierovyznanie, len o reCovy vliv viero- 
vyznaiisky, a ten je iny so strany kalvfnov a iny so strany lute- 
rdnov. 

Obcf, V ktorych su kalvini vaKinou, je spolu : 6. Takych, v kto- 
rych su menSinou aspon 20%-ovou : 24. VSetkych obcf na vychodno- 
slovenskom tizemf u2§om je 666, je tedy obcf s kalvfnskym obyva- 
telstvom velmi malo. Ani tych obcf je nie vela, v ktorych sa 
patrnejSfm poCtom vobec nachodia. Z obcf, v ktorych sa nachodf 
ni2e 207o-ov v§etk6ho obyvatelstva, spomenut treba leiiace v zem- 
plfnskej stolici t6to obce : Muroviany (130 kalv. z 885 duSf), MaKice 
(197 kalv. z 1096 duSf), Meglisov (77 kalv. z 429 duSf), koneCne 
Secovce (116 kalv. z 3173 dusf). V§etky t6to obce su d61e2it6 tym, 
ie su V nich sriaden6 kalvfnske cirkvi. 

77. §. Roku 1905 zistil som sriaden6 slovensk6 cirkvi kalvfnske 
len V Ungskej a v Zemplfnskej ; v Abaujskej slovensko-kalvfnskej 
cirkvi niet. V Ungskej : Be^ovce, Jenkovce, LuCky v Ung., Revi§Ce 
Vy§n6, Palin, Stretava. Ku tymto treba pridaf Pinkovce, v ktorej 
pri popise z r. 19(X) napoCftali z 439 obyvatelov 228 Madarov a 
len 220 Slovakov, a tak som ju nemohol pripoCftat k vychodno- 
slovensk^mu uzemiu u2§iemu. Je tedy v Ungskej spolu 7 kalvfn- 
skych cirkvf. V Zemplfnskej : Banovce, Lastomir, MalCice, Meglisov, 
Muroviany, SeCovce, TarhoviSCe, TuSice, spolu 8 cirkvf. VSetkych 
cirkvf, V ktorych sa dosial po slovensky odbavujii sluiby Bo2ie, 
V niektorych ni popri madarskych, je tedy 15, vpoCitujuc do toho 
poCtu aj t6, V ktorych nemaju svojich kfiazov, ale len levitov ; tak6 
su: TarhoviSCe a Muroviany. T6to veci som len s velkym namd- 
hanfm zistil, lebo som nebol po vSetkych obciach. Informdciu je 
preto (a^ko dostaf, lebo ani lud ani intelligencia ani sami doty£nf 
kiiazia nerobia rozdielu medzi jednoreCovou a dvojreCovou cirkvou. 
Na dvojreCovu (s bohoslu^obnou reCou slovenskou a madarskou) 
povedia obyCajne : To je \xi madarska . . . Ungsk^ udaje o poCte 
slovenskych cirkvf potvrdil mi p. pleban v LuCkdch v Ung.; zem- 
plfnske p. pleban v SeCovciach. 

Pripomenutie. Ondrej Kucharskif b^al^ professor varSavsk^, naplsal 
(yidz Kollarove Zpiewanky, n., 475/476), ie slovenski kalvini b^vajd medzi 



134 

KoSicami a Ungv^om „w takej azerokoSci, li nieco okr^ga Sotakow zarywaj^". 
DIa neho mail vtedy kosloly v t^chto obciach: TuSice, Tarhovi§6e, Banovce, 
V Lu^dch V Ung., v ReviSfii (Vy§.)> ▼ Beiovciach, v Jenkovciach, t Jefia- 
doYciach atd. (Viae ich nemeoajel) Pleb^nii sloveDsk^ch bolo sa jeho 6i8a 
vstoliciach ungv^rskej, zemplioskej a abaujskej: 21. — HoSafdrikYo syojom 
Ndrodopise (ILL vvd. 98) podiLva, arovndva sa s udajami Kucharsk^io, tak ie 
ani pochybovaf nemoino o torn, 2e Safarik od Kacharsk^ho ma svoje udaje. 
Kacharsk^ho sdelenie pochodi z r. 1828. Je tedy nie pravda, 2e „iiAm Safdrik 
objavO, vynaSiel Slovdkov-kalvlnov", ako to istia SIoy. PohT. z 1895, v. stranu 
382 a nasi. Na stran^h SIoy. PohTadoY, ktor^ som pr^Ye UYiedol, mennje sa 
e$te Yiac kalyinsko-sloYensk^ch cirk\1, ktor^ch Yi^ak niet . . . 2e sa podet slo- 
Yensko-kalvinskych cirkYf umenSuje, o torn niet pochyby. Prfli^De yela idi 
neubudlo, lebo ich Yela nebolo. U pdoa plebana y Se^foYciach som prezrel 
niekolko listoY z koiby Lampeho „Historia ecclesiae reformatae" (1706), me- 
noYite i€, kde mohly zaniknilC sloYensko kalvinske cirkYi a presYediil som sa, 
ie sloYensko-kalYinske cirkYi odjakiiYa boly po^tom slab6. 



78. §. Hovori sa, ie su dni slovenskych kalvinov spo^itan^, 
ie padnu v obet pomadar^eniu. Je pravda, ie slovensko-kalviDske 
cirkvi nemaju vyhladu na trvacnosf, ie ich teraj§i prud, potrva-li, 
pohltne, ale to, ie ztratia slovensku bohosMbu, nenie toto2n^ 
s pomadarCenim veriacich. Kalvinsky pleban Michal Pef€r v „Saro8- 
Pataki Lapok" vyslovuje sa proti madarCeniu slovenskych kalvinov 
so stanoviska Ciste cirkevn^ho, hovori (vidz referat o torn v Nar. 
Novinach z UK)1, L 41), ie sa cirkvi kalvinske rozpadnii pri boho- 
sluiiobnom jazyku, ktor^mu nerozumejii a odvolava sa na doku- 
menty hornozemplinskeho senioratu kalvinskeho, ktor^ hovoria, ie 
tam, kde dnes zo Slovakov len jednotlivci priznavaju sa k tejto 
cirkvi, v minulosti jestvovaly ccl6 sbory . . . 

Comu sa z toho nauCime? Hoc sbory zanikly, byvali cirkev- 
nici narodnostne zostali ^im boll. Na toto mame i teraz priklady. 
VSetci kalvini v Abaujskej, Co do obcovacieho jazyka teraz, ked 
majii v cirkvi madarsku bohoslui^obnu re(^, prave su tarn, kde boll 
za bohoslu2obnej re(^i slovenskej. Ako sme hore videli, kalvinski 
Slov&ci majii iba v Siestich obciach va(^inu, inde sii rozptyleni. 
Moc bohoslu2obn^ho jazyka je prilis nepatrna naproti moci obco- 
vacieho jazyka v obci. Ak je cirkev blizko slovensko-madarskej 
hranice, alebo v okresnom meste, kde na pomadarCenie silne do- 
liehaju in6 vlivy, tam sa pravda pomadarCia kalvinski Slovaci, ale 
pomadar(^ia sa aj ti obyvatelia, ktori su nie kalvini. Treba si 
vSimnut i toho, ie su niektor^ obce, majuce kalvinske obyvatelstvo, 



1S5 

ni a) teraz mieSanej narodnosti ; t^to tiei nevyhnu svojmu osudu, 
jestli je obcovacou reCou ich okolia nie slovenskd reC. Vyzdvihujem, 
2e pri popise z r. 1900 prihlasilo sa za Madarov: v EgreSi 141 
z 331, V Garani 553 z 1137, v Garbovciach a Bogdanpvciach 220 
z 501, V Paline 491 z 1086, v Zavadke v Ung. 214 z 441. 

79. §. povode slovenskych kalvfnov neviem niC positfvneho 
povedat. Podob4 sa pravde, ale to treba dejopisnymi udajami po- 
tvrdit, ie re6en6 kalvfnske kostoly zakladaly madarsk^ zemianske 
rodiny pre seba a pre svojich poddanych. Odtial sa da vysvetlit 
ten podivny ukaz, ie 6asto nach&dzame kostoly v takych obciach, 
kde ledvaie jest kalvfnskych obyvatelov, hoc bolo Casu, aby sa boli 
rozmno2ili. Aj v naSe dni mame prfklad takej zbo^nosti madar- 
skych rodfn kalvfnskych. PoCul som v Ungskej s va^nej strany, 
ie V Cibave, kde je zpomedzi 813 oayvatelov len 10 kalvfnskych 
du§f, zaIo2i£ chce miestna rodina zemianska — kalvfnsky kostol. 
ie V akej reCi sa odbavovaly v takych kostoloch sluitby Bo2ie do 
polovice XVIII. storoCia, o torn nemam udajov, ani som sa ne- 
shanal po nich, iba to je ist6 a pre tuto pr&cu ddle2it^, ie od 
polovice XVIII. storoCia dostaly sa do nich slovensk^ kni^ky, a 
sfce vo vychodnoslovenskej reCi pfsan^. Sudny Citatel vie ui i 
z toho, £o som dosial povedal, ie jazyk tychto kni^iek nemohol 
vykonavaf veliky vliv na vychodnu slovenCinu, ked je slovenskych 
kalvfnov tak m&lo, ale mohol hddam vykonavaf na bezprostredn6 
okolie? Treba nam tedy tu vec uva^it. 

80. §. Roku 1752 vySly v Debrecfne dve kni^ky pre potrebu 
slovenskych kalvfnov v suCasnom madarskom pravopise. Su ni 
velmi zriedkav6 na uzemf vychodnoslovenskej reCi. Hoc som na- 
viae miestach slubil 20-korunnfk za I vytisk, a hoc mi boli aj 
intelligenti napomocnf vo vyhladdvanf, nedostal som vytisku pre 
svoju knihovnu. Jediny vytisk som videl na plebanii v Beiovciach 
27. jiila r. 1898. Ale ie bol vlastnfctvom cirkvi, nemohol som ho 
kupit a k yypoiiike som ho neprijal. Ked som 29. sept. r. 1904 
znova doSiel do Be^oviec, pleban, staruCky flovek, bol ni klesly 
na rozume a cirkev administroval jedon zo susednych plebanov. 
Bol som na plebanii s miestnym p. notarom, prebral som vSetky 
knihy, ktor6 teraz ui uloieni boly v komore, ale hIadan6ho vy- 
tisku tam ni nebolo. 



1S6 

Z vytisku, ktory je v kollegidlnej knihovni v 6ar. Potoku, 
poddvam na uk&2ku tituly oboch kni^iek a zo 2almoY aj uvodny 
ver§: 

„Svetoli5 D4vida krdlya a proroka szto i pedzesdtz 'Soltari. 
Chtore Vedlya Not Frantzuzkfch z Uharskoho na Szlovenszki jazik 
szu prelosen6, a vernim Bosim szlusebnyikom k duchovnomu uSitku 
zhotoveii6. A teraz; Pervi rkz vidan6. V Debretzinye. Vitlatsil 
Margitai Janos. V Roku 1752". — Str. 356. Okrem tit. listu(l) 
„T4bli na 'soltari" (= obsahu) a „Modlyidba". 

Na opaku titulnej strany: 

Ohvalyme zato Boha svoho 
'Se na kontzu sveta toho, 
I mi Slovdtzi sp^vdme 
Boha V p^sDyoch vichv^ydme. 
Chto rdz V sertzu vernye sp^vd, 
Dvakrdt se Bohu modlyi?d; 
Spevaj ius na 'semi z lyudzmi 
A potom y nyebe z Andzelmi. 



,,Hlas pobosnoho sp^vanya. To jeszt P6snye Kresztzanszke na 
Rotsn6 Svjdtki, i k jinsim Svetim Prilesitosztem szporddane. Chtore : 
Z Uharszkoho Jaziku na Szlovenszki prelosil S. A. V Debretzinye. 
Vitlatsil Margitai Jdnos. Roku 1752". Str. 135, a tit. str. (list) i 
„Tabla na pfenye" (5 str.). 

Obidve kniiky byvaju v spoloCnej vazbe. 

Roku 1824 vydal ich Samo Liszhay, ungvarsko-zemplfnsky 
senior v opravenom vydani a roku 18G4 Pavol Csdszdr, seCovsky 
pleban, pod titulom ,,Gu obecznej szluzsbe boszkej szprodane Pisnye 
Pobo^ne". I jedno i druh6 vydanie vySlo v Sar. Potoku. I C8&sz4- 
rovo vydanie je „opraven6**. Pravopisy knih sa menia s menenim 
pravopisu madarsk^ho. 

26. sept. r. 1904, ked som bol v koUegialnej knihovni v Sar. 
Potoku, siSlo sa tarn v poradnej sieni niekoTko professorov koU^gia, 
medzi nimi boli aj pp. Ger. Szinyei, kr4I. radca, byvaly knihovnft, 
a dr Cyrill Uorvdth, terajSf knihovnfk, a rozprdvali sme o veciach 
slovenskych kalvlnov. Na moje poznamky, ie oni \xi nemaju cir- 
kevnych spevnikov, lebo ie sa vy§uveden6 tri naklady minuly, od- 
poyedali zrovna, ie koll6gium ui nevyda viae slovensko-kalvlnskych 
spevnikov, lebo cirkevna vrchnost uzavrela, aby sa preSlo k upo- 
trebeniu madarskych spevnikov. Poznamenal som, ie je to vlastne 



i3l 

Vecou knfhtlaCiarskeho obchodu. Ked spevnfk nevydajii v Uhrdch, 
vydaju ho v Amerike. Vi o niekoiko tyidiiov som sa dozvedel po 
svojich cesUch, ie v slovensko-kalvfnskych cirkvach popri doina- 
cich maju u2 aj — americk6 spevnfky, tedy §tvrt6 vydanie vy§- 
uveden^ho spevnika. 

M62e sa sta(, ie to §tvrt6, americk6 vydanie eSte v2dy nebude 
posledn6. Jazyk spomfnanych spevnikov opiera sa o spisovny jazyk 
slovensky, hlaskoslovne napodobuje vychodnoslovensku re(J, bere aj 
z jej slovnika, nakolko staCf, ale inak si vypomdha zo zasob spi- 
sovii6ho jazyka. (Naveky podia toho, jaky kedy bol.) 

Okrem uvedenych vydanf vy§ly najnov§ie v Ungvare „Modlyitbi 
a najpotrebnejsi nabo2ni znamoszcze". — Preklad od Szakal Istvana. 
Ja mam druh6 vydanie (v Ungvare 1902). Prekladatel je v sloven- 
(ine samouk, knih slovenskych neCitava ... a predsa pise a vydava 
slovensk6 kni^ky. Uvodlm z „Kratkej historii kreszczanszkej czirkvi", 
pridanej k „Modlyitb4m" Szdkala Istv4na (Druh6 vidanye, u Ung- 
vare 1902, str. 247): 

„ Kreszczanszkej czirkvi, alyebo eklezsii volame zasztup, abo 
tovarisztvo vsiczkim tim lyudzom, kteri szu pokriszczeni, a Jezsi- 
sovu nauku verja a viznavaju". 

Je pravda, 2e Slovdk takej skladbe neporozumie. V madarCine 
volat (hfvni) viaie sa s datfvom. V povodine muselo byf takto : 
Kereszt6ny egyhaznak vagy ekl6zsianak hlvjuk ... A on to prelo2il 
do slovenCiny: Kreszczanszkej czirkvi alyebo eklezsii volame! On 
nevie, 2e sloveso volat viaie sa v slovenCine s in§tr. a 2e Slov&- 
kovi musf tu vetu takto napfsat: Kreszczanszku cirkvu alyebo 
eklezsiu volame! On prekladd: Tovarisztvo vsiczkim tim lyudzom 
m. Tovarisztvo vsiczkich tich lyudzi, do slova z mad. ^^ii^dazou 
embereknek tdrsasdga". 

A cela kniha je tak prelo^ena, Je to tedy velky upadok lite- 
rarny oproti vydaniu z r. 1752. A kniha sa predsa mfiia; ui sa 
do2ila 2. vydania. Z toho videt, 2e ten maly hluCik slovenskych 
kalvfnov pachti po cirkevnych knihdch. A ja znova opakujem, ie 
pri dal§om vydavanf slovensko-kalvfnskych knfh ide vlastne o tla- 
Ciarsky obchod, slovenskf kalvfni nie su e§te tam, kde ich myslf 
videt ich cirkevnA vrchnosf. 



m 

Luterdni. 

81. §. Obce, V ktorych je luteranov vy§e 20°/o-ov. 

VSpi^skej: 1)0 valine vySe 507o-ov v§etk6ho obyvater- 
stva: Batizovce, Gerlachov, Hozelec, LuCivni, MenguSovce, Stola, 
Svabovce. Spolu: 7. — 2) menSine aspofl 207o-ov v§etkych obyva- 
telov: Dvorce, Filice, Ganovce, iraSovce. Spolu: 4. — V mestach 
su znaCn^ ni2edvadsafpercentov6 menSiny: V Sp. Novej vsi 1548 
duSf z 9301, V LevoCi 877 z 7866, v Podhradf SpiSskom 383 z 3024, 

V Sp. Vlachach 336 z 2666, v Krompachach 678 z 4731. 

V §ari§skej: 1) vaCSine vy§e 50%-ov v§etk6ho obyvatel- 
stva : Babie, Buclovlany, Hankovce v §ar., Hermanovce v topi, okr., 
Chmelov, Jakuboviany v §ir. okr., Kesag, Koscelany Kecerovsk6, 
KruCov V §ar., Lada, Lipovce, Lukavica, Lu2any, Mege§, Mudrovce, 
Opinna, Petrovce v Sar., PtaCkovce, Richvald v Sar., Trebejov, VagaS 
Kapugiansky, Vola VySnd, ZIat6, 2egfta, 2eleznik. Spolu: 25. — 
2) men§ine aspoft 20^'o-ov vSetkych obyvatelov: Abrahamovce 

V §ar., Bdzinov, Bystr6 Topi., Bohdanovce, Bofarov, Bunecice, Ci2a- 
cice, Celovce v §ar., Cervenica v ntor. okr., Dalecice, ErdiCka, Gi- 
raltovce, HanuSovce v §ar., Harhaj, Huvfz, Janov, Kahanovce v Sar., 
Kalnist, Komlo§, Krai^unovce, Kukovd, Lascov, Lopuchov, Marhaii, 
Medzany, MiCakovce, MoCarinany, Mokroluh, Nemcovce KapuS., Nova 
ves Drinovska, ObiSovce, ORavce, Orkucany, Radvanovce, Rokycany, 
Rokytov V Sar., Pavlovce KupuS., Pavlovce Kecer., Porubka v topL 
okr., Senakovce, Tuhrinnd, VlaCa, Vola Ni^na. Spolu : 43. — V me- 
stach su znaCn^ niiedvadsafpercentov^ men§iny: V PreSove 1315 
du§i z 14.447, v Bardijove 675 z 6102, v Sobinove 353 z 3257. 

V Abaujskej. 1) vil6§ine vy§e oO^q-ov v§etk6ho obyvatel- 
stva : BaCkovik, Cakanovce, Kamenica Niina, Kamenica Vy§., Ran- 
kovce, 2irovce. Spolu : 6. — 2) menSine aspofl 20^/o-ov v§etkych 
obyvatelov: Benakovce, Hra§ovik, Chrastn^, Triscan6. Spolu: 4. 

V ZempHnskej: 1) vaCSine vySe 50%-ov v§etk6ho oby- 
vatelstva: Carii6 v Zempl., Kladzany, Mernik, 2ipov vo vran. okr. 
(258 du5f z 516, ale druhd polovica obyvatelstva nale^f trom viero- 
vyznaiiiam, tak ie ndboitensky prevaiuju v obci luterani). Spolu: 
4. — 2) men§ine aspon 20"/o-ov vSetkych oby vateFov : Bracovce, 
Ceklov, Dluh6 Vranovsk6, Hlinn6, Krasnovce, Michalok, Pozdi§pvce, 
Sul, Samudovce, Zlatnik. Spolu: 10. 

Obcl s luteranskou va«inou vy§e 50%-ovou je: 42. 
Obd s menSinou aspon 207o-ovou je: 61. 

V ktorych kostoloch byval a je jazykom bohosluiobnym jazyk 
slovansky, tam uiivali a uifvaju bohoslufobnych knfh Ceskych. S ka- 
zatelnice ka2u mieSauinou re^ovou bez riadu a skladu, ktora sa 
menf dla chuti, dia utenosti a dia jazykovych znamostf kazatela« 



139 

Gr^ko-katolici. 
82. §. Obce, V ktorych je gr.-katolfkov vySe 20%-ov. 

V Ungskej: 1) vaCsine vySe 50%-ov v5etk6ho obyvatel- 
stva : BaSkovce v Ung., Bunkovce, Cibava, Haiin v Ung., Chlivi§Ce, 
Horna, Choftkovce, Jescnov v Ung., Jovsa, KaluSa, KarCava, Kle- 
koCov, Kolibabovce, Konu§, Koromra, KraSok, Kusin, Lekart, Ne- 
meck6 Vy§., Orechovd, Rebrln, Remety Vy§., RybnicA Ni2., Rybnica 
Vy§., Ruskovce, Podhorodie, Porubka v sobr. okr., Porostov, Pri- 
kopa, Sejkov, Stretavka, Tarnava, Verbovec, Zalu^ice Mal6, Zaluiice 
Velk6. Spolu 35. — 2) menSine aspon 20%-ov vSetk^ho obyva- 
telstva: Beiovce, CeCehov, Feki§0Yce, GajdoS, Hamre pri VySnych 
RemetAch, Hnojn6, Husak, Jastrebie v Ung., Jenkovce, JenaCovce, 
Komarovce Sobransk^, LuCky v Ung., Nemeck6 Ni2., Ostrov, Pe- 
trovce V Ung., Remety (Ni2n6) Blatn6, ReviSCe Ni2n6, Senn6 v Ung., 
Sobrance, Strajnany, Stretava, Tegena, Ubre2, Vinn6 a Banka, Vy- 
sok6 V Ung., Vojnecina, Zahor, Zavadka v Ung. Spolu: 28. 

V Zeraplinskej: 1) vaCSine vySe 507o-ovej v§etk6ho oby- 
vatelstva: BaCkov, Bodza§ujlak, Celovce v Zempl., Cemern6 Pust6, 
CiCava, Dargov, Davidov, Dvorianky, Falku§ovce, Haiin v Zempl., 
Hroinik, Jastreb v Zempl., Kahanovce v Zempl., KleCenov v Zempl., 
Lesn^, Meglisov, Ozorovce Mal6, Rakovec, Rudlov, Ruskov Maly, 
Ruskov Velky, Petejovee, Petkovce, Petrovce v mich. okr., Poruba 
Kamenna, Porubka v hum. okr., PoSa, Sopkovce, StanCa, Stankovce 

V Zempl., Such6, Ternavka, Topofany, Upor, Vola Juskova, Vola 
pri Laborci, Zbehnov, Zlatnik, Zubn6. Spolu: 39. — 2) men- 
Sine aspon 20%-ov vSetkych obyvatelov: Adidovce, BaranC, Bud- 
koYce, Cemern6 Vranovsk6, Dluh6 KolCov6, DomaSa M., Dubravka 

V Zempl., Egre§, FiSar, Garaiia, Gruzovce, Hatalov, Hlinn6, Hra- 
bovec V Zempl., Hradky, HruSov Nii., Hru§ov VyS., KaCanov, Ka- 
§arovce, Kazmir M., Kazmir V., Kerestur, Komariany, Krasnovce, 
Kraviany v Zempl., KrivoSCany, Kuzmice, Lackovce, Lastomir, La- 
stovce, Laskovce, Lo2in, Majirovce, Markovce, MoCariany, Muroviany, 
Naciiiovsa, Oresk6, Ozorovce V., Pakostov, Parchoviany, Petrikovce, 
Petrovce v stropk. okr., Plechocice, Polanka SeCovska, Pozdigovce, 
SaCurov, SeCovce, SedliskA, SilvaS, Sitnica Vy§., Skrabsk6, Slav- 
kovce, Slipkovce, Straisk6, SuF, Samudovce, TarhoviSCe, TrebiSov, 
Turiany, Vechec, VojCice, Zamutov, Zbudza, 2bince Mal6 a Velk6, 
2ipov V seC. okr. Spolu: 66. 

V SariSskej: 1) vaCSine vy§e 50%-ov v§etk6ho obyvateN 
stva: Abranovce, DzaCov, Fulanka, GromoS, KereStvej, Klembarek, 
Kokiila, . KvaCany v Sar., LaCnov, Nov& ves Ruska, pole Pust^, 
Sedlice, Varhanovce, VlaCa. Spolu : 14. — menSine aspon 207o-ov 
obyvatelov: Bujakov, Bunecice, Ci^acice, Erdi^ka, Ha2gut Ni2. a 
Vy§., Huta Rolova, Janov, Kahanovce v Sar., Lascov, Eubovec, 



140 

Mege§, MiCakovce, Or§avce, Radvanovce, Pekfany PilIerovsk6, Pod- 
hradzik, TrujCany, Vola Ni2na. Spolu: 18. 

V Abaujskej: 1) vaCSine vySe 507o-ov: Belia, Klefenov 

V Ab. Spolu: 2. — 2) menSine aspofi 207o-ov: Fizer, Giiov, 
Hutky Vy§n6, Kal§a, Kralovce, Sakal, Svinica, UjsalaS, UjvaroS, 
Zdoba, 2irovce. Spolu: 11. 

V SpiSskej: VySe 50%-ov md PodproC; menSinu vySe 20 
^o-ovii Prafundorek. 

Je tedy vSetkych obcf, v ktorych byvajii gr.-katolfci, spolu 215. 

V 91 obciach su vo v^CSine vySe 50%-ov vSetkych obyvatelov, 

V 1 24 obciach v menSine vySedvadsafprocentovej. Dokladam, ie 

V stoliciach ungskej a zemplinskej najde§ ich temer vo vSetkych 
obciach nienSinami 5 — lO-procentovymi. Takymito menSinami zhusta 
byvaju aj v SariSskej, zriedkavejSie v Abaujskej, kde-tu aj po SpiSi. 

Rimo-katolici. 

83. §. Obce, V ktorych je r.-katolfkov vySe 207o-ov. 

V SpiSskej: 1) va^^Sine vy§e 507o-ov: Abrahamovce, Bal- 
dovce, Beharovce, Betlanovce, Bijacovce, Brutovce, Buglovce, Ce- 
plica, Cepli(^ka, CenCice, DaniSovce, Dolany, Domaftovce, Dubrava, 
Dvorce, FarkaSovce a Levkovce, Filice, Folkmar M., Folkmar V., 
Cianovce, GranC a Petrovce, Hadusovce, Harakovce, Harhov, Hari- 
hovce, Harnutovce, HnilCik, HrabuSice, Hradzisko v Sp., Hranov- 
nica, HriSovce, HruSov v Sp., Chrasc, IfaSovce, Imrichovce, Ktva- 
novce, Jabluiiov, Jaklovce, Jamnik, Janovce v Sp., KaFava, Kapi- 
tula Sp., Katune, Kluknava, Kolbachy, KoKov a KonCany, Kole- 
novce, Korimiany, Korytnik, Koterbachy, Kraviany v Sp., Krom- 
pachy, Kubachy, LandiaSfala, Lengvarty, Leskoviany, Letanovce, 
LevoCa, LuCka v Sp., Macijovce v novov. okr., Machalovce, Mar- 
gecany, MarkuSovce a SCepanovce, NameSany, Nova ves SpiSska, 
Odorin, Olcnava, OKavka v Sp., Ordzoviany, Opaka v Sp., Pavlany, 
Podhradie SpiS., Polanovce, Pongracovce, Prafundorek, RepaSe 
Vy§., Richnava, RoSkovce v Sp., Slacvina, Slavkov Vy§., Smiiany, 
Stracen6, SCavnik v Sp., Stilbach, Stvartek, §unava Ni2., Suiiava 
Vy§., Terscany, TomaSovce v Sp., Ulo2, Velbachy, Vidernik, Vi- 
kartovce, Virkovce, Vitkovce, Vlachy Sp., Vojkovce, Zavada v Sp., 
Zdravce V Sp., 2akarovce, 2ehra. Spolu: 101. Osobite pripominam, 
ie V tychto obciach katolfci nielen vySe pafdesiatprocentovymi vaC- 
Sinami byvajii, ale prevainou va6§inou 95 — 99-procentovymi, t. j. 
su zvaCSa na Cisto katolfcke. — 2) Katolfcke menSiny aspon o 20 
°/o-och obyvatelstva su v tychto obciach: Batizovce, Hozelec, Lu- 
eivna, Stola, Svabovce. Spolu: 5. 



141 

V SariSskej: 1) Obce, ktor^ maju vySe 50**/o-ov vSetk^ho 
oby vatelstva : Abrahamovce v §ar., Andra§(»vce v Sar., Bajerpv, Bal- 
potok, Bafia v §ar., Bardijov, BartoSovce, Bdzinov, Bertotovce, Bodo- 
lak, Bobdanovce, Brecijovce, Brestov v ntor. okr., Brezov, Brezovica, 
Budzimir, Ceplii^any, Cervenica vo vtor. okr., Dluholuka, ^Demiata, 
Dalecice, Drinov, Dubinn^, Dubnik, Dubovica, Dukovce, I>ur, Fin- 
cice, FriCovce, FriCkovce, Gaboltov, Gergelak, GomboSovce, Gulvas, 
Hamborek, Haniska v §ar., Harhaj, HarSag, Ha^gut Ni2. a VyS., 
Hailin, Hendrichovce, Herchnicht, Hermanovce v Sir. okr., Hervartov, 
Hrabkov, Hrabovec v §ar., Huta Rolova, Husovce, Huviz, Chabzany, 
Chmifiany, Jakuboviany vo vtor. okr., Janovce v §ar., Janovik, Ja- 
rovnice, KakaSovce, Kalnist, Kamenica v Sar., KapuSany, Kavefiany, 
Keleme§, Kendzice, Kobile, Kojecice, Komarov, KomloS, Koscelany 
Senti§tvdDske, KfuSov, KraCunovce, Kriviany, Kriioviany, Ku6in 

V Sar., Kukovd, Kurima, Lazany, LemeSany, LiCartovce, Lipiany, 
Lipovec, Lodzina Vel., LuCka v topi, okr., Luftka vo vtor. okr., Lu- 
botifta,Luiany v Sir. okr., Maloveska, Marhaii, Medzany, Merecice, 
Merkovce Ni2., Merkovce VyS., Michalany, MoCarmany, MoCidlany, 
Mokroluh, MoSurov, Nadfej, Nemcovce KapuS., Nemcovce Topi., 
Novd ves Bardijovskd, Novd ves Drinovsk^, Novd ves Pefcovskd, 
Novd ves Sviftskd, JfarSany, ObiSovce, OISov, OruJ^in, Osikov, Ostro- 
viany, OvCie, Pavlovce Kecerovsk6, Peklany Kecerovsk^, Peklany 
Usovskd, Petroviany, PlaveC, Plavnica, Plosk^, Podhradzik, Pokriv- 
nica, Polakovce, Poloma, Postrednevsa, PreSov, ProC, PuSovce, Ra- 
daCov, Raslavice Mad., Raslavice Slov., Ratvaj, Rokytov v Sar., 
RoSkoviany, Sedzikart, Setiakovce, Slavkov Ni2., Slivnjk M., Slivnik 
Vol., Smiino, Sobinov, Sokol, Stulany, Sveriov, Svifta, Salgov, §al- 
govik, SariS M., SariS Vel., SebeS Ni2., SebeS VyS., Senviz, Siba, 

Singlar, Sirok^, Somvar, Stefanovce v Sar., Svaby, Tamov, Tera- 
kovce, Terfta, Tol6emeS, Torisa, Tiiij6any, TulCik, VaniSkpvce, Vicez, 
Vysoke v Sar., Vola Jakubova, Zborovd, Zdravce v Sar., Zelmanovce, 
Zipov V Sar., Zubtany. Spolu: 170 obcf. — 2. Obce, v ktorych je 
aspoft 20°/o-ov r.-kat. oby vatelstva : Abranovce, Bystr^TopI., Bolarov, 
Bujakov, Bunecice, Ci^acice, Celovce v Sar., Cervenica v ntor. okr , 
dolina Suchd, DzaCov, ErdiCka, Giraltovce, GromoS, Hankovce v Sar., 
HanuSovce v Sar., Hermanovce v topi, okr., Chmelov, Jakuboviany 

V Sir. okr., Janov, Kahanovce v Sar., Kesag, KruCov v Sar., Lada, 
Lascov, Lopuchov, Lubovec, MegeS, Mifiakovce, OlSavce, Orkucany, 
Opinnd, Pavlovce KapuS., Peklany Pillerovsk^, Porubka v topi, okr., 
Ptackovce, Radvanovce, Richvald v Sar., Rokycany, Sedlice, Tuhrinni, 
VagaS KapuSiansky, Varhaftovce, Vola Nii^., Vola VyS., Zlatd, 2egfta, 
Zeleznik. Spolu: 48. 

V Abaujskej: 1) Obce, v ktorych je vySe 50%-ov r.-katol. 
oby vatelstva : Aranidka, BakSa, Barca, BaSka, Beld KoSick^, Bernat- 
falva, BoCar, Bologd, Bukovec v Ab., Buzafalva, Buiinka, Cahanovce, 
Caj Kii.j ContoSfalva, DordoSik, Fizer, Garbovce a Bogdanovce, 



142 

Ge6a, Giftov, Harare KoSick^, Haniska v Ab., Hilov, Hodkovce, 
Holohiz, Huta SaWocska, Hutky Ni4., Hutky Vy§., KiSida, Kralovce, 
LorinCik, Mindsent, Misia Ni2., Misia VyS., Mislava, Nado2d2, Nova- 
fcany, NovA ves KoSickd, OCvar Ni2., OCvar Vy8., OlSoviany, Opaka 

V Ab., Opatskd (strana Siplaku), Opatsk6, Polanka v Ab., Polov, 
Poprofc, Reka v Ab., Rozhanovce, Rudno v Ab., Ruskov v Ab., 
Sakal, Siplak, SkaroS, Saca, TejkeS Nii., Tejkeg VyS., Triscan^, 
UjsalaS, Zdoba, ZebeS. Spolu: 60 obcf. — 2) Obce, v ktoi-ych je 
aspofi 20*'/o-ov katolfkov: Bel2a, Beftakovce, HraSovik, Ghrastn^, 
Kal§a, KleCenov v Ab., Svinica, UjvaroS. Spolu: 8. 

VZempHnskej: 1) Obce, v ktorych je vySe 50%-ov r.- 
katoHkov : Baran^, BaSkovce v Zempl., Beld na Ciroche, Benkovce, 
Bo2tice, Brekov, Brestov v hum. okr., Budkovce, Cernina, Dlub^ KoF- 
Coy6, Dluh6 na Ciroche, Dluh6 Zbudsk^, DobrA, DomaSa M., DomaSa 
Vol., Dzapalovce, Hankovce v Zempl., Hatalov, Hencovce, Hrabovec 
Zbudzsk^, Hrabovec v Zempl., Hrubov, HruSov Nii., HruSov VyS., 
Hudcovce, Chomec, Jablonie, Jankovce, Jesenov v Zempl., Kajfia Slo- 
venskd, Kamenica v Zempl., Kaminka v Zempl , Kamd, KaSarovce, 
KeICa, Kerestur, Kochanovce, KoSkovce, Kriv6 v Zempl., KrivoSCany, 
KruCov vo vran. okr., KuCin v Zempl., Kudlovce, Kvakovce, Lackovce, 
LadiCkovce Nii., LadiCkovce VyS., Leskovec, LukaCovce, LubiSa, Mar- 
kovce, MalCice, MafeSovce v Zempl., Misiina, Modra v Zempl., Novi 
ves TuSick^, Ohradzany, Oresk^, Ozorovce Vel., Pakostov, Parcho- 
viany, Papin, PciCie, Petrikovee, Polanka Sefovskji, Polanka Tovar- 
nianska, Rovn6 v Zempl , Sedlisk^, SilvaS, Sitnica Ni2., Sitnica VyS., 
Skrabsk^, Slipkovce, Snina, Star6, Straisk^, Tchorovce, Tovam^, Tre- 
pec, Turcovce, Turiany, Udavsk^, Veche^c, Velopole, ViSfiov, Volov6 
Slovensk^, Zavadka v Zempl., Zbudza, Zalobin. Spolu: 89 obcf. — 
2) Obce, v ktorych je aspoft 20\'0\ r.-katolfkov : Adidovce, BaCkov, 
Banovce, Bracovce, Ceklov, Celovce v Zempl., Cemern^ Pust^, Ce- 
mern6 Vranovsk^, CiCava, Dargov, Dluh6 Vranovsk^, Dubravka 

V Zempl., Dvorianky, EgreS, FiSar, Garafta, Gruzovce, Ha2in v Zempl., 
Hlinn^, Hradky, Jastreb v Zempl., Ka(^nov, Kahanovce v Zempl., 
Kazmir M., Kazmir VeT., KleCenov v Zempl., Komariany, Kraviany, 
Kuzmice, Lastomir, Lastovce, LaSkovce, Lesn^, Loiin, Majirovce, 
Meglisov, Memik, Michalok, Mofariany, Muroviany, Naciflovsa, Ozo- 
rovce M., Petejovce, Petrovce v mich okr., Petrovce v stropk. okr., 
Plechocice, Poruba Kamennd, PoSa, PozdiSovce, Rakovec, Rudlov, 
Ruskov M., SaCurov, SeCovce, Slavkovce, Sopkovce, Stankovce 

V Zempl., Suchtf, Sul, TarhoyiSCe, Topolany, TrebiSov, TuSice, Upor, 
VojCice, Zamutov, Zubn^, Zbince M. a Vel., Zipov v se6. okr., 
Zipov vo vran. okr. Spolu: 70 obci. 

V Ungskej: 1) Obce, v ktorych je vySe 50®/„-ov r.-katolikov : 
GajdoS, Harare pri VyS. Reraet^ch, Husak, Huta v Ung., Neraeck^ 
Ni^., Pavlovce v Ung., Petrovce v Ung., Senn6 v Ung., Vinn6 a Banka, 



143 

Vojnecina. Spolu: 9 obcl. — 2) Obce, v ktorych je vySe 20%-ov 
r.-katolfkov : BaSkovce v Ung, Beiovce, Bunkovce, Cibava, Ce6e- 
hov, FekiSovce, Hazin v Ung., Hnojn6, Horfta, ChliviSCe, Choftkovce, 
Jastrebie v Ung., Jenkovce, JeftaCovce, Jesenov v Ung., Jovsa, 
Kar6ava, Komarovce Sobransk^, Kusin, Lekart, LuCky v Ung., Ne- 
meck^ Vy§., Orechovd, Ostrov, Palin, Porubka v sobr. okr., Rebrin, 
Remety VyS,, ReviSCe Ni2., Revi§6e Vy§., Rybnica VyS., Ruskovce, 
Sejkov, Sobrance, Strajfiany, Stretava, Stretavka, Tarnava, Tegefia, 
Ubre2, Verbovec, Vysok^ v Ung., Zavadka v Ung., Zalu2ice M., 
Zalu2ice Vel. Spolu: 45 obcf. 

Spolu jest obcl r.-katolfckych 1) o vaCSine vySe 50°/o-ovoj : 429 
2) menSine aspofl 207o-ovej: 176. 

DIa tohoto vypo5tu, vykonan^bo podia uradn^ho popisu z roku 
1900, jest 

a) obcl s vaCSinou vySe 50%-ovou: 

kalvinskych .... 6 
luteransicych .... 42 
gr.-katollckych ... 91 
rira.-katollckych . . . 429 

b) obcl s menSinou aspofi 20%-ovou: 

kalvinskych .... 24 
luterdnskych .... 61 
gr.-katollckych . . . 124 
rim.-katollckych . . .176 

84. §. Vo vychodnej slovenCine poskakuje zna(^ny poCet Ceskych 
slov a vyrazov. Kto nepoznd vierovyznafisk^ pomery vychodiio- 
slovensk^ho lizemia u2Sieho, lahko sa m62e mylill posudzujtic jazy- 
kov6 pomery tamojSie. Ze luter^ni vo svojich kostoloch Cesk^ho 
jazyka u21vaju, to vie kaidy, 2e sa jazyk rimsko-katollckych kaza- 
telnlc, hoc by bol akokolvek zneSvdreny, na Ceskom jazyku zakladd, 
aj to moie vedef ka2dy, ale mdlokto vie, ie i kalvini, hoc majti 
vo svojich Icnizhdch (v, 80, §) svoj vlastny jazyk, opiera sa o ceS- 
tinu. V Csdszdrovom spevniku (80. §) uahdfiajii sa tak^to slovd a 
vyrazy: zvestovac, zvelebovac, mluvic, obsahovac, spusobic, uCiftic, 
vezefie, nale^iti, obfi^eni, prena^Tedovan bul, zbor, poiieva^, proto2. 
VSetky s prvej a poslednej strany predmluvy, ktorii on tie2 „pred- 
mluvou" menuje. Zalm LXV. na str. 188 poClna sa takto: „VeCni 
Bo2e, ti V svej bitnosci roki lierachujeS; pre§le, buduce, v pritom- 
nosci jednak ohledtije^^ atd. Vychodn^ Slovdk tomu ani nerozumie. 



144 

Ale slovd, ktor6 tasto poCuje alebo spieva, a ktorych smysel po- 
cbopf, ujmii sa a Slria sa dalej. Tak;^mto sposobom si treba vy- 
svetlif YO yychodnosIoveDskej re5i tak6to a podobn^ 6esk^ slovil: 
ro£!ko§n€, nemluvna, Boh ridzi a spravuje §vet, pokerm alebo jm>- 
Skvernic atd. 2e na pr. Iremsky zistiJ v Letanovciach slovo ne- 
§lechetni (SMS 1904, 49), z toho nenasleduje, ie je ono vychodno- 
filovensk^. Pri posudzovanl v^chodnoslovenskej reCi treba do uvahy 
brat aj to, ie patriCni obyvatelia alebo obce ak^ho su vierovyznania, 
lebo vierovyznanie moie raaf vliv na roznenie re6i. Pofcuf: ulitet^ 
spasi^el, kaza/el, rodit at<f., ale kto sa ned^ pomylif reCou s kaza- 
telnice, povie: uCicel, rod^i6 atp.*) 

Eed srovndme ot(*end§e cirkvi luter^nskej, katolickej a kalvln- 
skej, presved^ime sa, menovite z poriadku slov, ale aj inak, 2e 
je zdkladora vSetkych otCendS 6esky. 

Luterdnsky (spolu: fcesky): 

„OtCe ndS, jeii2 jsi na nebesfch: Pos\^f se jm^no t\6. Pfijd 
k ndm krdlovstvi tv6. Bud vule tvd jako v nebi tak i na zemi. 
Chl^b n^S vezdejSi dej ndm dnes. A odpusf n^m naSe viny jako2 
i my odpouStfme na§im vinnfkum. A neuvod nAs v pokuSenf, ale 
zbav nds od zldho" atd. (Z pamati.) 

Katolicky : 

„0t6e n^S, ktory si na nebesfch: Posvef sa Meno tw6, Prijd 
Krdlovstvo tv^. Bud Yola tva, jako v Nebi, tak i na Zemi. Chleb 
ndS vezdejSf daj nam dneS. A odpusf ndm naSe viny, jako i mi 
odpuStame na§im vinnikom. A neuvod nds v Poku§enie; ale zbav 
nds od zl^ho" atd. („Maly katolicky Katechismus pre Skoly Farsk^ 
Biskupstva KoSick^ho. V KoSicach 1886. V^^danie §es(e.) 

V tych katolickych cirkvdch, v ktorj^ch vychodnoslovenCia, modlia 
sa takto: 



*) V prirodzenosti veci je, ie si r6zni Tudia alebo rdznd dediny r6zn^ jazy- 
kov6 «vld§tno8ti osvoja, a to je to, 6o mi iSdinok na rdznenie re^i. Najdti sa 
6a9to po dedin&ch ludia, ktor!, hoc nie sd §kolaky yzdelanl, velk^ pokroky robia 

V redi. V Beiovciach je samouk sedliak, ktor^ prekladA ialmy do svojho n&re6'a, 

V Batizovciach rolafk Jano Stefko verSuje . . . TakftoJudia ditajti knihy a osvo- 
jujii si z nich slovA a v^razy, skrze nich rozSirujti sa ony dalej. Stefko je lu- 
terdn, a preto je i v jeho refii hojne desk^ch slov a foriem prostredntctvom 
cirkevn^ch knih. Daroval mi svoju „b^eii", aj on s&m ju tak menoval, pod 
nizvom n^alost a horekovani nad Batizovcami vypulen^mi", v ktorej najdeS: 
vsech (m vSetk^ch), proviueni (m. prtvinenie), milovdoi, poiehndni, (m. milo- 
van»>, poiehnanif) atp. 



145 

„0t6e na§, kteri §i na fiebe: PoSvec §e raeno tvojo. Pridz ku 
nam kralovstvo tvojo. Budz^e tvoja svata vola jako v tiebe tak i na 
zemi. Hfib nag vezdejSi daj nam dftes. A odpuSC nam naSo hrichi 
jako i mi odpu§&ame naSim viAAikom. A fieavodz nas na zle po- 
ku§eAe, ale zbav nas od zleho" atd. (Tak sa modlieva p. matka 
Viktora Dvortsdka, stolifn^ho archivdra v PreSove.) 

Kalvinsky : 

„OtCe na§, kteri Si na nebe: PoSvec Ae meno tvojo. Pridz gu 
nam kralovstvo tvojo. Budz vola tvoja jako na ftebe tak i na zemi. 
Htib naS ka^dodzenni*) daj nam dfieA. A odpu§6 nam vini na§o 
jako i mi odpu§5ime naSim vifiAikom. I Aeuvodz nas do pokuSeAa, 
afe zbav nas od zloho" atd. (Szakala Istvdna ^Modlyltbi", dnihe 
vidanye. Ungvdr 1902, str. 7.) 

Teto ot6end§e sii vymluvnym dokazom, ie na priestore vychodno- 
slovensk^ho uzemia ui§ieho nielen u luterdnov bola reC CeskA v li^itku, 
ale opierali sa o ftu aj v cirkvdch katolickych a kalvfnskych. Z toho 
nasleduje, ie v poslednom poltisfcroCi ceskd kultiira nevlfvala len 
na zjipadnych a stredovych Slovdkov, ale aj na vychodnycb, pravda 
menSou mierou. Ze odkedy sa javil 5esky vliv na vychodnosloven- 
skom lizemf, o tom u2 bola reC v 2»). a 27. §-e. Miirae aj zlomok 
kdzne z r. 1471 — 1484, v ktorom sa nepodvratne zra6ia stopy vy- 
chodnej sloven6iny, ale z prf5in, ktor^ som udal v 28. §-e, uemo- 
2erae ju braf do livahy pri stanoverif toho, ie odkedy je CeStina 
zndma v cirkvi katolfckej vychodnosiovensk^ho uzemia. 

Ani katolici ani kalvlni nemajii prelo^.en^ho sviit^ho plsraa do 
svojho ndreCia. Vypomdhajii si (ieskymi vydaniami, ked im prijde 
citovat. Videl som na vela plebanidch bibliu 6esku. V Be^ovciach 
na kalvinskej plebanii, ked som tam bol prvy raz (1898), le^ala 
na plsacom stoliku medzi pomockami pre dennu potrebu. Z ceskych 
biblif citujii kftazia vychodnym nareCfm, ka^dy podia toho, jako 
staCia jeho jazykov^ vedomosti. Na ukdi^ku: 

„I rekol Jim andel: fiebojce §e, Tebo ja zvestujem vam radosc veliku, htora 
budze vSickemu ludu, lebo narodzil Se vam dfte§ Hpasitel, htori je Kristua Pan, 
V mesce Davidovim''. (Lukas 2.-10—11. Joz. Kossalko, vo viano^nom disle 
hazletonskV'ch „81ov. Nov." 1904, C. 459). 



*) Ondrej Kudiarski v spomenutej ui atati v Kollilrov^ch Zpiew. (II., 
475, 476) poznamenal, ie kalvini mali na tomto mieste „por8kd" slovo ,,po- 
vSedfii' („chreb nas povSedfii"). To slovo je vlaatne aj v^chodnoslovensk^, 
z neho netreba sa tedy domy'SIat, ie i poIStina mala vliv na cirkevnii re6 slo- 
venak^ch kalvlnov. Szakal poloiil mieato neho ka^dodzmni^ lebo on prIliSne 

SlovenskA ree. \{) 



n 



146 

85. §. Kostolna reC gr.-katolfkov nenia iiadneho patrn^ho vlivii 
na roznenie vychodnoslovenskej reW. i^e maju na pr. dzijaka (v pro- 
tive s katolikrai, ktori maju organistu, a v protive s luteranmi, 
ktori maju rechtora), to je nie vec dolei^ita. Na vychodnosloven- 
skom tjzemi niiom z pravidla hanbia sa gr.-katolici za reCov6 svoj- 
skosti svojej cirkvi; z dediny do dediny m62e§ od nich poCut po- 
zdravenia: „PochvaIen Je4i§ Kristus!" miesto svojskych: „Slava 
Isusu Christu!" Toto dostatofine charakterisuje ich chovanie na- 
proti svojej cirkevnej reCi. Tak je, gr.-katolicka kostolna reC nema 
vlivu na roznenie vychodnoslovenskej reCi, ale tym vaCSl vliv 
vykonava nan povodnd ndrodnosf. Poukazal som na to pod 2) 
V 75. §-e. Gr.-katolici vychodnosloveuskfeho uzemia uJtsieho, ktori 
su bez vgetkej pochyby povodu rusk^ho, prestali seba mcnovat 
Rusmi*) a menuju seba Sloviahni^ tak ako ostatnf Slovaci toho 
uzemia, ktorych reC si osvojili a v nej sa zdokonalujii. Preto, ie 
aj oni, tak ako ostatni Slovaci, menuju seba Slovdkmi a v pod- 
state u^. aj tak hovoria, jako ostatni susedni Slovaci, treba bada- 
telovi nareCia neprestajne na oCiach mat gr.-katolicke naboienstvo 
obyvatelov alebo obcf, lebo nfm zahaluje sa ich rusky povod a 
tento vlival a dosial vKva na roznenie sa vychodnoslovenskej reCi. 

Z dejfn niCoho nevieme, kedy sa poCali tfto gr.-katolici po- 
slovenCovat. Dla niektorych spisovateFov sii oni odjakiiva Slovaci. 
NajnovSie pisal o torn, ale bez potrebnych dokazov a tedy nepre- 
svedCive, M. Gumplovicz v rozprave ,,Por. na W^g." („Lud", org. 
ludozn., r. VII., 194 195), kloniac sa ku Seniherovmu nahladu, dla 
ktor6ho su gr.-katolici vychodnoslovensk6ho uzemia (v Ungskej ne- 
znal Slovakov) pozostatkom cyrillo-raetodejskej cirkvi slovanskej.**) 

podlieha vlivu madurskej redi. „Kazdodzenni'' je preklad mndarsk^ho „miDdeii- 
napi". (Tento preklad je ui vSeobecne htlnf u Slo^^kov.) 

*) Porov. lo, 6o je pod ^iarou na str. 75—77. — Stefan MiHk v Slov. 
Pohl. z 1895, na str. 625 626, pi§e, 2e je nazov Jiusndk nSzvom narodopisn^m. 
Hovori tarn: „Nielen Slovdci, ale i Nemci a Madari naz^'vajil ich Kusn&kmi, 
poCaine tamti Ruthenen, Rusnaken, tito rutb^nek alebo oroszok a vzhfadom 
k ndboienstvu gorogok. JestU slavo Jiusndk oznacnje tha viern, preio Nemci 
a Mndari nezovu tak Rumunov a Srbov?'' To je odpoved lahka: Rusnak je 
neiHt^ch dosial pribehov ndzov na rozliSovanie od skutodn^ho, narodopisne 
zachoval^ho Husa. V torn ndzve je podstatou alovo Jiua^ a preto Rumunov 
alebo Srbov ani Madari ani Nemci nem6iu menovat menom Ru<<ndk, ked 
v nich p6vodQ rusk^ho nevidia. 

•*) „VV' roku 1202 wj'st^puje pierwszy znany Komes Spiski Tomasz (Wag- 
ner 1. c. III. 145. Fej^r U. 392 Por<5vvn, Wertner 1. c), a wkrdtce potem znowu 




147 



V tej istej rozprave M. Crumplovicz {tAmie 204) odvodi tak zvan6 
„wolo8ke" osady nadkarpatsk^ od grecko-katolichych Slovdkov vy- 
chodnych a od shvensko-valashfch horaTov, ktorych obyvatelia udajne 

V XIII. a V XIV. stoletf z Uhdr dovandrovali.*) 

I Y n&te&l samosYOjom je faojnost ruskosti ; v red zemplfnskych 
a ungskych Slov&kov sii cel6 hromady ruskych slov a vyrazov, aj 
hl&skoslovnych i tvaroslovn^ch zjavov. T£ nemohly ynikndf shora 
prostrednfctYom uhorsko-ruskej kultfiry, lebo takej niet, ani nie 
prostrednictvom haliteko-ruskej kultury, ktor4 nikdy nemaia vlivu 
na uzemie naSe. Musely tedy vniknut od velkych m&ss obyvatel- 
stva rask^ho, ktor£ sa usadilo na vychodnoslovenskom uzemf uitSom 
a Cfselnej presile i kulturnej prevahe SloY&kov podlahlo. Zpomedzi 
679 obci byvaju Rusi nadpoIoviCnou vaCSinou len v 91 obciach, 
a aj t6 su roztraten6, menSinou nad 207o-ov v 124-och obciach. 
Ostatni su roztratenf 5 — 19-percentovymi men§inami. Porovnaj 6f- 
selny pomer vierovyznanf v §§-och: 76 — 83, a z neho pozn&fi, ie. 



zjawia fli^ pierwszy dyplomata kr61ew8ki i kolonizator Spiszu jako many nam 
pierwszy pratet (Wagner 1. c. I. 103. Fej^r III. 1 , 76) Spiski (w r. 1209). 
O pocz^tku spiskiej pratatury 6w. Marcina nie posiadamy iadnych ^ad6w 
w dokumentach. Przypomina ono jednak tak bardso ow% OBierocoD% kapitu^^ 
Nitraiisk^. kKSr^ kr61 Stefan ku wielkiej radodci swej niespodzianie w Nitrze 
zastaly ie mimowolnie naauwa fli^ nam pytanie, azali ostierocona kapitUta 
SpUka, owa prafatura sw, Mareina nie jest roumiez szciqtkiem jakiegos enisz- 
czatego biskupstwa morawskO'8fowiai^8kiego s ezasdw Smitoptuga. Zgadzatoby 
81^ to z faktem Rtwierdzonym przez poszukiwania Maryana Sokotowskiego, ie 
chrzeddjahstwo do Polski przyszto ze S^owaczyzny drog% Nowo-8^deck%, kt<Sra 
wychodzi ze Spiaza. Wskazuje na to rowniei krzys!: prawoatawno-grecki w herbie 
prataU spiskiego. To tei 8zembera przypuszcza, 2e ta cs^dd ludno6ci stowackiej, 
kt<Sra jest obrz^dku grecko-unickiego (razem 147.770 duRz) w stolicach Spis- 
kiej. Szaryskiej, Abaujskiej i Zemplinskiej jest szcz^tkiem staro-slowianakiego 
ko^ciofa z cza86w ^. Metodego i Cyryla, kiedy panstwo wielko-morawskie 
si^gido az po Bug i Styr w Polsee (Dzieduszycki 1. c. str. 606, por6wn. takfe 
Wagnera)". — Podia m6jho presveddenia v^chodnoslovensk^ tizemie nepatrilo 
do knieiatstva Nitrianskeho a t^m do Svatoplukovej ^Velkej Moravy", v. 10. §. 
*) „ZwA2ywszy, ^.e okolice, kt6re teraz I^emkowie zamieszkuj^, nigdy nie 
naleza^y do ^adnego ksi^stwa ruskiego ; ie w Xni w. byly polskie i te wtodnie 
w nich znajduje si^ teraz jakie 80 ^wotoskich" osad, kt<5rych osadnicy wedhig 
Swiadectw dokumentamych w XIII i XIV przyw^drovali tutaj z W^gier (Mi- 
kiosich i Kaluzniacki: Die Wanderungen der Rumllnen. W okolicy Grybowa 
i Gorlic znajdujemy llczne wsi wotoskie ; w okolicy Liska ai 45, kolo Sanoka 
27); przypuscic mo^na, ie wszyscy Lemkowie pochodz^ od greeko-katolickieh 
Sfowakow icsehodnich i od slowacko-vooioskUh gorcdi wypartych z W^gier". 

W 



148 

osud roztratenych po velkora priestranstve ruskych obci a ruskych 
obyvateFov nemohol byt iny, nei aky ich potkal. Poznamenavam, 
ie dosial jest takych obci gr.-katolfckych, v ktorych starf ludia 
eSte vedia po rusky, a e§te viae takych, v ktorych starf ludia vedia 
torn vypravat, ie ich otcovia e§te po rusky „besedovali". Dediny, 
ktor^ le4ia nad hradskou medzi Micharovcami a UDgvarom, po- 
u(^ny prlklad ddvajii o torn, ako sa menf reC gr.-katolickych Rusov 
V prospech slovenskej re6i. Podobne dediny v Zemplfnskej, ktor6 
le2ia na polnoc od Dobrej a od Humenn6ho. V LaCnove, v Sirockom 
okrese, vedia eSte temer vSetci ludia po rusky, ale vedia vSetci aj 
po slovensky, a seba ui Sloviakmi menuju . . . Ked sa opreme o to, 
Co je povedan6 v Ji§-och 18. a 19., musime predpokladaf, ie rusk6 
obce a rusk6 vaCSiny v obciach uprostred vychodnoslovensk6ho 
uzemia uitgieho a na jeho poludnaj§kh stranach nemd2u byt starSie 
ixei z druhej polovice XIII. stoletia. Z toho nasleduje, ie gr.-kato- 
licki Slovici, poslovenCenf Rusi, nie su pozostatkami cyrilio-meto- 
dejskej cirkvi. Porovnaj §§-y 47 — f)!. 

Pripomenutie 1. Je hodn^ spomenutia, ie na v^chodnoslovenskom 
dzemf ui^Som niet miestopisn^'ch n^vov od krstn^ho meDa Ivan, a od Jano, 
Janko jest ich dakoFko : Janov, Jaoovik, Janovce (v §ar. i y SpiS.) a .TaDkovce. 
Ani ten to iSkaz nesved^f v proRpech mienky t^'ch, ktori my alia, ie by na vy- 
eJiodnoslovenskom uzemi rimo-katolici boli neskorSie vznikli net pravosUvni, 
terajfif gr^ko-katolici. 

Pripomenutie 2. pom<re rimo-katoltkov ku gr^ko katollkom Vlad. 
Hnatiuk napfflal toto v flvojej priici ,,Ru»ini pria§ev. eparch." (str. 14/16): 
„ . . . odna gnipa liubit z druhoi poironizuvati sobi daAom, pr. Rusnaki pro- 
zivajuf Sloviakiv ,,Liachami" abo „Gburami": viamivajul sia z nich tak: Slo- 
viak-katolik, siv na kolik, a sko^i? na ram, stav sa z Aoho baran, roztripav 
misku, dostav po pinku^'; i na vpaki, Sloviaki vismivajuC sia z Rusnakiv tak: 
„RuBnaci bortaci, predali organi za korec Hmetani", abo „Rusnak z buka 
spadnul, a eS^ik aebe odpo^nul". Ale vsi ti i podibni iarti ne moina uvaiati 
virazom obopilnoT nenaviati. Voni podibujut sia vsiudi; mi znajemo, §6o navit 
seliani dvoch susi'dnich sil — v jakij bud okolici — pridajut sobi pridirlivi 
nazvi, ba ^6o biL^e, naviti odni drubim v tim samim sell . . . Pro obopilou pri* 
chilnist svid^at najlipSe ti kumivstva, svativstva, Surinstva i ioSi rodinni zvinzki, 
jaki istnujut vsiudi m\i Rusnakami i Sloviakami, a v jaki Rusnak abo Sloviak 
vdajef sia ridko z Poliakami, Nimciami abo Madiar&mi. Rusnaki i Sloviaki 
vchodiaC v rodinni zviazi naviC todi, koli vidriiniujut sia vid sebe religijeju, 
ale odni i druhi storoniat v podibnim vipadku vid ift§ich narodiv. Krim tobo 
Sloviaki latinuiki i liuterani du2e pricbifni do viri i cerkovnich obriadiv Rus- 
nakiv, uvaznjut niifkij ohriad za vissij tnd svoho, Wo navit sami viskazujut 
v slovach : ^Kuska vira je opravdziva i tvtrda, katoticka mechkaj liuteramka 



149 

lehka"^ abo ^Katolicke posti, a liuteranske naboienstvo, to je v§icko blazen- 
Btvo". Pro nisku viru ne visloviC sia odnade tak Sloviak mkoli. Bloviaki — 
jakoi voni ne buli bi konfeaii — prinosiatl posvia^uyati v ruaki cerkvi vodu 
(na Bohojavlenie), Bvi^ki (na Stritenie), poii'vu (na Velikdefi), bo — jak sami 
bovoriat — „Iiuska modVitba mocnej^ay jak nasa", abo „Ruski pup lep§i po- 
svecij jak na§**. — 60 tu Hnatiuk pi§e, smie sa pofahoyaC len na tak4 obce, 
ktor4 majd siln^ v&£§iny gr.-khtolicke a cele nepatrn^ menSiny rim.-katollcke 
alebo loterdnske. Inak sa neda predpokladat ani o rimo-katoUkoch ani o lute- 
ranoch, ie by aa tak lichotive vyslovoyali ruskej modlitbe a o posy^iteni 
rask^m kftazom, ako to Hnatiuk ud^ya. Ja cele inak zndm rimo-katolikoy 
y^chodnosloyenak^ho ilzemia. Uzndvajd sice gr^ko - katolikoy za kresfanov, 
ale za pray^ch jedine seba. A luterdnov poyaiujii - za pohanoo. V oanove 
z V. §ari§a, v. na atr. 262, rozprava^ yiac rdz apomenul „pohanov", ap^tal 
flom aa bo: „A co to je pohan?" Odpoyedal: „Ta ka2di, chto fte katoFickej 
viri!" 



Ndre^oslovu^ svojskosti v^^choduoslovensk^ho 
ndrefiia. *) 

H(). §. Zopakuvam trest toho, Co je v §§-och 68 — 73: Rozo- 
znavat treba na uiSom uzcnii vychodnoslovenskej reCi: 

a) nareCie samosvoje, 

b) nareCie pomie§an6. 

Pri pomie^anom nareCl zas rozoznavaj : Zeinplfnsko-ungsk6 pod- 
reCie a luCivnianske podreCie. Nebudem na tonito mieste rozberat: 
LuCivnianske podreCie (v. 69. §.); v zemplfnskej reC, ktoru poCut 



*) Okrem SemberoveJ „Dialektologie" niet inej ndredoaloynej prAce alo- 
venakej re6i. A tdto je velmi nedoatato^nd, lebo nedoatato^n^ bol material, z kto- 
r^bo poyatala. Na atr. 115 116 najde ^itatel podatatu toho, 60 avojho 6aau 
yedel poyeda( Sembera v^chodnoalovenskom nire^i. Od jeho Siaa je pokrok 
yiditeln^'. Prof, dr Fr. Paf>trnek md zddluhy oft. Co podal vo ayojich „Beitrage 
zur Lautlebre der slovakiachen Sprache in Ungarn" (Wien 1888) o y^chodnej 
aloven^ine, toho je mdlo, a i to nidlo je len natolko aprdvnd, nakolko bol 
aprdvny material, o ktor^ aa opieral. Velmi cennA, v^cbodnoalovenak^mu nA- 
refiiu y;^ludne venovand je jeho atat o apiSakej alovendine, ktord vy§la v Sloy. 
Pohr. z 1893. Sloven^kd re6 doatiila aa y poaledn^ <5aay v6bec do popredia, 
menovite y^chodnoaloyenak^ ndrefiie. Olaf Broch podal rozbor mieatnej re5i 
zemplinakych dedin FalkuSoviec a Dubrayky pod zdhlayim „Studien v. der 
alovakiach-kleinrusiachen Sprachgr. im oatl. Ungarn. Mit eiuer Karte" (Kri- 
atiania 1897). Podobne rozbor mieatnej re^i zempllnakej dediny Koromle pod 
zablavim „Weitere Studien atd " (Kriatiania 1899). Vladimir Hnatiuk arovnal 
re5 „Rusndkov" s re^ou ^Sloviakov" vo avojej rozprave „llu8ini priaS. eparch". 
O v^choduej aloven^ine piaali u2 tedy ini, ale to, 60 poduli, nepoCuli uchom 
Slovak a, 60 brali z druhej ruky, nevedeli poaddit z ylastnej zkiiaenoati. 



150 

na polnoc od Dobrej a od Humenneho ; v Ungskej re6, ktoni po£ut 
ponad hradsku medzi Micharovcami a Ungvdrom. Tito miestni 
re^i 8U toti2 uplne nehotove a neustdleni. Ony su na to, aby 8a 
nimi prispelo k objaaneniu reCi vychodnyeh Slovakov. nich staCf 
yedet, 2e maju za zaklad mie^niiiy jazykovi v rozli^nych pome- 
roch, a 2e 8a usiluju osvojiC si, podia svojho zemopisniho polo^enia, 
alebo nare(^ie samosvoje alebo podre^ie zemplinsko-ungski norm41ni, 
to, ktor6 le2f na poludnie od Dobrej a od Humenneho, jako aj 
ni2e hradskej medzi Michalovcami a Ungvarom. 

87. §. Vo vychodnoslovenskom nareW samosvojom po6uje§ na- 
sledujuce : 

Samohlasky: a, e, i, o, u. (Zodpovedavych dlhych z pra- 
vidla nepoCuf.) 

Spoluhldsky: b, b', c, 6, d, dz, d2, f, g, h, ch, j, k, k', I, 
r, 1, m, m\ n, n, p, p', r, v\ s, s, §, t, v, v\ z, i, 1, 

Okrem toho v slovach pripoii&inych z poKtiny, a v reCi Po- 
liakov, ktori po slovensky rozpravaju, spoluhlisky c, dz, Porovnaj 
V ()9. §-e reCovu uka^ku z Ni2. Sunavy a nasledujiice po nej vy- 
poCatie. V slovach pripo2iCanych z madarsk^ho alebo zo spisovnej 
reCi: d^ t, 

V podreCi zemplinsko-ungskom poCujeS U^ ktor6 tam vyslovuju 
miesto / i miesto v, Toto u poCujeS aj na uzemi vychodnosloven- 
sk6ho ndreda samosvojho od ludi povodne ruskej narodnosti, ktori 
sa eSte dostatoCne neposlovenCili. Porov. tretie vypoCatie 72. §-u. 
Podobne pripomenutie v 16. bode 88. §-u. Okrem toho vidz 4. a (5. 
bod 52. §.-u. 

"^f^, §. Co treba vedet z hlaskoslovia: 

1) Hlaska a vyslovuje sa ^isto, a je striednicou za cslovansko 
a. Vidz tu pod 12., 1). Por. Pastrnkovu stat v Slov. Pohl. z 1893, 
str. 430— 4:U. . 

2) Hlaska e vyslovuje sa Cisto, a je striednicou za cslovansk6 
€ kratke i dlh6, obmakCujuc predchadzajucu spoluhlasku prave tak, 
ako v strednej slovenCine. Vyslovuje sa: fern, neho, iem atp. Fr. 
Pastrnek v SI. Pohl. z 1893, 428/429 rozpisujuc sa o hlaske e spiS- 
skej rcCi, podotyka, ie popri striednici e za povodn^ slovansk6 e 
vyskytuje sa niekedy striednica o a uvodi za prfklad: colo (popri 



151 

celo), comu (popri cemu). T^to slova treba pokladaf za pripoitiCan^, 
a preto sa formou svojou protivia hlaskoslovnym pravidlam vy- 
chodnoslovensk6ho nareCia. Formu mojo (neutr. ; mojo dzecko 
m. moje) mojfm iiAhladom iietreba vysvetTovat blAskoslovfm, ale 
len tvaroslovfm (analogiou). fialej uvodf Pastrnek striednicu a za 
e V slovach: vec'ar a mjad, v. tam. KoneCne striednicu i: pirko, 
e§Ci (pridaj aj i§te), macfr (popri macer), tii (popri tei a tje2), a 
vyslovuje domnenku, ie sa takych ukazov aj viae najde. Ja tomu 
prisviedCam. Vysvetlovanie nepatri sem. 

3) Za cslov. ^ poCut na SpiSi, CiastoCne aj v Abaujskej a v §a- 
rigskej asi od LemeSian dolu striedaicu : 'e, ie, na pr. cMeb, dzedo, 
dzjevka atp. 'e -\- ie obmakCuje tedy (chl6b, chl6v, devka, ded). Pa- 
strnek poklada striednicu ie za vliv „spisovn6ho nare^ia" (SI. Pohl. 
1893). V §ari§skej, v tak re(^enej vzorcovej reCi pre§ovsk6ho okolia 
a potom na vychod a2 po Ungvdr objavuje sa striednica i a red§ie 
e : chlib, chliv, dzivka ; dzedo, dzecko atd. DIa Pastrnka striednica, 
e je kratkym a i dlhym refiexom cslovanskej hlasky s, Porov. aj 
jeho Beitr. str. 41 — 54. Pri vzorcovej reCi a odtial k vychodu bez- 
pochyby znaCnu rollu hra uhorsko-ruska striednica i za cslov. «?, ale 
rozberanie tejto veci nepatrf sem. Pastrnek zistuje e§te za s aj 
striednicu a v slovach: cali, calovac, dzad. Slova „cali" a „dzad" 
su z poFskeho (slovenska forma: d^edo, v. str. 504); „calovac" je 
podobne poIsk6; uvodi aj „mal'* (m. imei), to je v§eobecne slo- 
venska. Por. srb.-horv. imati, imao je. — V mojich osnov4ch najde 
sa eSte aj viae polkostf mimo menovan6 tri, na pr. vjano (m. veno) 

V osn. z Plav. (str. 297). 

Interessantny je lok. od pomnoinych miestopisnych nazvov na 
'Ovce. Z pripony -ech poCut obyCajne len -i, t. j. hovorf sa: na SpiSi : 

V Jaklovc/, V Harihovcj, v Poranovci ; v Abaujskej : v Benakouci 
atd. Aj V Zemplinskej : u Adidoilci, u Dzapaloilci, u Mafa§ouci atd. 
Zmena sa takto stala : V pripone -ech zmenilo sa e dla toho, Co je 
hore povedan6, v i, ostalo -ich; ch sa vyslovuje Casto ako slab6 h 
a toto niekedy iiplne zanikd. (Podobny ukaz v madarskej reCi.) 
Tak ostane z -ich: ih, i, Zq ie vyklad spravny, o tom nas pouCujc 
to, in V niektorych miestach svoje miestopisne mena dosiaf takto 
sklofiujii V lok.: u BeioHcich, u Pavlo^cicA atd.'' (Porov.: ,,Pri§ol 
raz jcden jj:rof na Stiroch koni", Smi2, tu 221). T^to lokale vela 
galamuty robia. Mnohf mudruju, ie sa v nom. musi povedat: Dza- 
palovec a nie Dzapalovce, ked jc v lok. v Dzapaloilci. — Ale nie 



152 

vSetky miestopisn^ nazvy na -ovce, prijfmajii prfponu Sch, V p6- 
ludiiovo-zapadnom kute Spi§a sklonuju v lok&li sposobom stredno- 
slovenskym : v BatizovcacA, vo VikartovcacA atp. — Inde: V Hu- 
soycoch (Sar.), u ChonkoiicocA (Ung.) atp. — Por. Ceplica na str. 491. 

4. Cslovansk^mu i zodpoveda Ci8t6 i, ktor6 obmakCuje pred- 
chodiacu spoluhlasku. Vidz obm&k^ovanie pod L 23. Oist^ i obja- 
vuje sa aj miesto cslovansk^ho „y" (h), ale toto z pravidla ne- 
obmakCuje predchodiacu spoluhlasku. Tedy: sin (m. syn), dim (m. 
dym), ti (m. ty). VSeobecne platnou vynimkou su : mfin (m. mlyn) 
a mn. (^fslo Cin. prfC. minul6ho, ktor6 pre vSetky rody vyznieva 
na fi, tedy nielen chlapci se hraR, ale aj dzivki §e hrafi -f- dzecka 
§e hrafi. 

Pripomenutie 1. Od Poliakov a od Kusov, ktori e§te do8tato6ne ne- 
odvykli od avojej v;^alovno8ti, aspofi nie vo vSetk^ch slovdch, dasto po^ujeS 
„y" vysloven^ po polsky (v. 42. §, 5.) alebo po rusky (v. 52. §, 2.). V zempL- 
ungskom podre^i je tento posledn^ prlpad cele vSedny ukaz. 

Pripomenutie 2. Prfpona 1. osoby mn. 6. -f?wi, na pr. rozidema §e, dze 
6e puscima, u2 mu iii6 fiezrobima, zaklad^ sa pravdepodobne na poI. pripoue 
-my, t. j. koncov^ a je zo zvldStnej v^slovnosti „y"-u vyvinut^. UvAi, ie 
HpiSskl Poliaci vedFa prJpony -ma znajil aj prfponu -my: „Teraz dze 6e pu- 
ftciwa?" (Slov. ves, 452) a „Veznuiwrt poficer do sundu" (Nii. Ruibachy, 458). 
Priponu -ma vysvetFiivajii inak, vidz Pastrnkove „Beitrage" 16. Je vraj prf- 
ponou du^u. 

5. Za cirkevnoslov. o kratk6 mame z pravidla Cist6 o. Za dlh6 
6 mame na SpiSi: o: vol, moj, kon (dla Fr. Pastrnka na Spi§i ii 
za dlh6 (5, vidz v stati v Slov. Pohl. z 1893, 430), podobne aj 

V Sarisskej asi od Leme§ian dolu do Abaujskej, aj v Abaujskej. 

V okolf PreSova byva za dlh6 6 strlednicou u: vmI, mwj, kun, 

V podreCi zemplinsko-uugskom niet ustalenosti. — Pozoruliodn6 
je, ie V okoli PreSova aj pri takych slovach pozorujeme reflex 
dlh6ho 6, pri jakych ho niet v strednej sloven^ine. Tak6 su: dum 
(dom), dzvun (zvon), znuj (znoj), nus (nos), pozur (pozor), pokuj 
(pokoj), un, vun (on, (v)on) a eSte niektor6 in6. V miestopisnych 
ndzvoch: Grwzouce (proti Grozoc), Keizmice (proti Kozma) atd. — 
Dfa Pastrnkovych Beitr. 57 je u za dlh6 d „im ganzen Ostgebiet". 
Pastrnek sa dovolaval Semberovych jazykovych uka^ok, ktor^ su 
naskrze nespolahliv^. V tejto veci uvodi slova: p?ivodca, tvwrca, 
z ktorych ani jedno nenie vzat6 z ludovej reCi. Su ony literarn6. 



153 

6. Cirk.-slovansk^ u je aj vo vych. slovenWne: u. 

7. Za cslovansk^ „?" : I. V kritkych slabikach e: me {=i ma), 
urednik, presc, S^, cere, penezi atd. II. V dlhych slabikach a: po- 
radfle, zaprahnui, meSac, vicahnul atd. Po retnych ja : pjati, dzc- 
vjati atd. V 3. os. mn. (^. : ofti zvoim, vidza; po retnych: robja, 
odstupja atd. Obidve striednice za p6vodn6 e obmakCuju predcho- 
diacu spoluhl&sku. (Pozorovanie Fr. Pastrnka v Slov. PohL z 1893, 
429 spiStine, ktor6 sa hodi na reC cel6ho priestranstva samo- 
svojho nare{^ia.) 

Pripomenutie. V podre^i z.-ungskom a na lizemi v^cbodnoslovensk^ho 
n^edia samosvojbo u osdb pdvodu rusk^ho podujeS ^to ruskil striednica za 
„^", t. j. a alebo ja : ^ad (m. red), tera-celrt (m. eel*?), pei\jaii (m. peteii) atd. 
Podobne a: vacej (Sobr., tu 404). 

8. Za cirk.-slovansk6 ^ bjrva z pravidla u. U Poliakov, ktorf 
sa este neposlovenCili dostatoCne, tak na pr. na obidvoch Sunavach, 
V. str. 118/119 poCujeS v inStr. : macerom (m. z maceru), zo sestrow 
(m. zo Sestru) atp. V osnove z Eubotine najdeS koncik (inde kwcik). 
V roznoreCi, ktorym rozpravaju dolu Toplou od Gaboltova a2 po 
Kurimu, v. str. 121, poCuje§ v 3. os. mn. C. : „Zbujftici veda (m. 
vedti) ze sebu jedneho vola", „Pujdzem, dze me dva oCi povedza" 
(m. poveda). Obidve vety z Gaboltova, str. 313. Vidim v tejto stried- 
nici za q pamiatku nosovky ^. Taku pamiatku vidfm aj v stredno- 
slovenskom sa m. su (3. os. mn. C.) a vo vera (m. veru). Porovnaj 
42. §, 4. 

9. Cirkevnoslovansk6 „h'* niekedy zanika, nechavajuc po sebe 
znak V obmakCeni predchadzajucej spoluhlasky (cma m. ti»ma, huS 
m. g^iSI», hose m. gostb atd.) Inokedy sa objavuje zan e: dzeii 
z dbnb, Ten z Ibni atp. Zistil Pastrmk o spistine, ale to platf 
celom uzemi vychodnoslovensk6ho nareCia samosvojho, v. v Slov. 
Pohr. z 1893, 429. — Por. aj v jeho Beitr. 58. §. 

Pripomenutie. V obciacb, ktor4 sd pdvodom rusk^, alebo aspofi u os6b 
povodu rusk^ho, poduC niekedy „b" v^slovnostou polovi6at4ho „i", tak meno- 
vite V Ceplici v alovotvornej pripone -arr>: pekarb. Po6u6 na vela mieatach 
aj: Ivarb (— tvilr) V gen. pekara, ale — tvarji. Hl^ka h je vdbec ^aatA 
u uhordk^ch Rusov. PiSe o torn Hnatiuk: „§do do zvuka b, to vin tako2 da- 
leko ^a9tjj§e uiivaje 8ia na Uhorskoj Ruai, uii u nas, bo navilS po takich zvu- 
kach, jak ^, c, i, dZj r, pr. Cbas, Sbuhaj, do2bd2b, carb; po perSlch ^otiroch 
zvukacb 5uti joho o8oblivo todi virazno, koli po nim elidujut samozvuki a 



154 

abo u; koli po nim sl'iduje f, o abo u, to raz duti joho, druhij raz m. 2 toj 
pridini ja pisav joho konsekventno pered a, u a peied druhim liSeft sporadi^Qo. 
Po r 6uti vsiudi h a na§e tverde r neznane ni'de na Uhorskoj Kusi. S6o bilSe : 
Hporadidno pojavluje sia ono jak zvuk i i todi' namisC dvoskladovoho slova: 
„carb8tvo" distajerao slovo triskladove: caristvo". (Etnogr. Zbir. III. ; str. XII.) 
PodobDe 8om podul vyalovovat slovo notarb v Ceplici, t. j. trojslabi^ne : no- 
ta-ri. y gen. je notara a nie notarebo, nemdie sa tedy nominativ prirovnAvaC 
ku pochodiacim z lat pofsk^m nominativom : Antoni, -ego. V Ludivnej som 
po6ul tvarby V. 69. §. Po r podujeS „i>" aj v Nii. Suftave, v. uk^ku refii 
V 69. §-e. 

10. Cirkevnoslovansk^ „x" niekedy zanika: knaz (ki,n§zb), 
kniha (tbniga), kmoter (kimotrb) atd. Iiiokedy byva zan striediiica, 
z pravidla e: ode-hnac, prede-hnac atp. Po torn priklade: zehnac, 
zeinrec, vehnac. V in§tr. jedn.: Clovek-em, chlap-ew atp. Kol-et, 
podarun-aA: atd. Z tychto pripadov videt, ie e, sue striednicou za 
\ neobniakCuje predchodiacu spoluhl4sku. 

PoCuf aj iii6 striednice vynimkou: la^ka, liika (h.2ic^), kti 
alebo gw (kx) a in6. V LuCivnej som poCul aj sam pazvuk „^", 
vidz V ()il. §-e. 

Pripomenutie. P<»pri »trieduici e ^asto po6uje§ teraz «triednicu o: odo- 
bnac, zomrec, inStr. Clovekom, chlApo»/», koloAr, podaninoA* atp. Pastrnek tiito 
brubAiu striednicu pripisuje vlivii spisovnej re^i (SI. Pohl. z 1893, 431). Je 
pr:iv(hi, ?.e v poRlednd dobu vliva aj spisovnf jazyk, v tomto pripade vliva 
tak, ^e sa u^.Sia striednica trail, ale neamieme zabitdaC, ie je hrubAia stried- 
nioa povodn^'ni majetkom z. ungakdho podre^ia a na dzemi samosvojho ni- 
reiia vsetkVxb Riisov, ktori ga dosial neposloven^ili. Porov., 6o je na atr. (516 
o predloike **. 

11. Hldsky ly r nemajii funkcie pri tvorenf slabfk, vyjmuc 
poludilovo-zapadny kut SpiSa v tak reCeiiom luCivnianskoni pod- 
rec>i a v jeho bezprostrednom siisedstve, por. 69. §. Z pravidla sa 
im inde predra^a samohlaska. T. j. m. krCma, trh povie sa kflrCma, 
tarh, Predraiajii sa aj druh6 saniohldsky : verch (= vrch), p<rskac 
{■= prskat), polni popri pwlni (= piny). — StAva sa, 2e samohlaska 
nasleduje po I, r, na pr. : kresni ocec (ale k^rst!), hl/boki (popri 
hjTboki a halboki). — Slova, ktor6 vniknu do vych. slovenCiny 
zo spisovnej reCi, menia si tym sposoboni. Pastrnkotn uvedene slova 
(Slov. Pohr. 1S93, 431/432): herdzina, harmec, terkac, tv^rdi, t^rhac 
nie sii vlastne vychodnoslovenske slova. Za ,,tverdi", ,,terhac", 
beine v poludnovo-zapadnom kiite SpiSa, hovorf sa : tvardi, tarhac. 



iJiet hUskoslovn6ho pravidla, podta ktor6ho by sa dialo upravenie 
slabfk 8 „I", „r". Pastrnek na mieste vygSie spomenutom uviedol 
vilC§{ po(^et sloY, ktor^ sa shoduju formou svojou s formou odpove- 
davych polskych slov. V tejto veci treba Wadef nielen na poRtinu, 
ale aj na ruStinu. Porov. 56. §, 3. Podobne predpo8ledn6 vypo- 
Catie 20. §-u. 

Pripomenutie. V menoslove nad£upanov a liradsk^ch Malej stolice 
spi&skej (Hradszky. A szep. tlzUndza. sz^ke) aj tak6to men^ sa uddvajil: 
8ztrnov8zky V dobe 1602—1616; Sztrkuly v dobe 1602—1606; Wrczal = Brcal 
V r. 1448 — 1462. Toto posledo^ aj podobou: B^chal. - To boly rody cudzieho 
povodu, ich men4 nemajd tedy 2iadnej ceny pre dejiny aamohUskov^bo /, r 
Da slovenakom v^chode. Por. 27. §. Je d61e2itej§ie, 6o Hradszky pi§e (aa str. 
112. „8zepe8viiL a mob. v^sz el6tt"), ie totii osada Vilkoe (= Vilkovce) javi 
sa u2 V listine z 127d formou „Vilgustorpb''. Ak je to miestn^ meno slovansk^ 
a dobre pre^itan6, pou^ilo by nds, ie tamojM obyvatelia slovo vlk r. 1278 vy- 
slovovali jako vilk. 

12. Z gruppy hlasok ol, or, er byva vo vychodnej slovenCine 
z pravidla: la, ra, rS: hlava, kral, breh. OdchyTkou poCuf: 1) chJop 
(popri chlap a chlapec), smrod + smrwd (m. smrad), iokec (m. lakec, 
csl. lakiti») ; 2) C^reviCka (m. CreviCka), i^rewo (m. Crevo), to-enovi 
(m. Creiiovi), ^es (m. Cres), Cerjeslo (m. Crfislo; Kfuknava. V „slovn. 
svojskostach" niet toho slova, lebo je hein^ aj u ostatnych Slovdkov), 
tiridsL (m. 6?reda a popri Creda), iiridlo^ iiiridlo (m. ieredlo a die- 
redlo a popri iredlo a diredlo). Slova pod 1) a podobn6 pova^ovat 
treba za polskosti (por. 42. §, 10.), slova pod 2) a podobn6 za 
ruskosti. Porov. 52. §, 3. 

Pripomenutie. Aj v strednej slovendine obiehajd podobn^ ruskosti: 
6eri€8\o a dcr/eda. Ini spominajii len „Cerie8lo" a „6ere§fta". Pastrnek v Beitr. 
(str. 17) mysli, ie sa slovd „6erieslo" a „iere§iia'* pod vlivom mad. foriem 
„csere8znye" a „C8oroszlya" prepodobily z pravideln^'cb slovensk^'ch foriem 
„dre5fta" a „dre8lo". A jako by sa bolo prepodobilo slovo „6erieda", bei^n^ 
na pr. v Zvol. Lup6i popri „6rieda", ked ono obieha v madar^ine formou 
„c8orda", a nie formou „C8oroda" ? Aj vo v^'chodnej sloven^ine jest forma, a 
sice „<5erep'* (m. 6rep), ktord sa madarsk^mu slovu na vlas podobd. PripuaCme, 
'ie je pripo2i6in6 a madarsk^ho, a jako vysvetlime ostatn^, ktor6 som uviedol 
hore vySSie? Podot^kam, 4e za cslov j^^rep'b" aj Rusi bezv<'nimodne „6erep" 
vyslovujU. Podobne vyslovujd oni za csl. „^rd§tnja" — iere^na. Pozoruhodn<$ 
je, ie slovensk^ formy „derieslo" a „6efi>da" zachovaly dlh6 e z cirk. re^i 
slovanskej (in'sla; ^T^da). Slov4, uveden^ pod 2), sii tedy neodiskriepiterne — 
ruskoHti V slovendine. 



156 

13. Za niftkk6 d, f z pravidla vyslovuju: djs, c. V slovack 
z pofsk^ho ujatych poCujeS d£, c alebo di, c, v slov4ch zo spisovnej 
re^i alebo z madarsk^ho po£ut aj d^ t. 

Polske slovd su dzura (popri dzira), dzad (proti domaeemu 
dzedo), dzubak, dzvir, dzmif, dzavulic atd., popri ktorych poCujeS aj 
diura, diad atp. PoIsk6 su: 6e2ki, pre(iik, 6ec, vyslovovan6 aj Ce2ki, 
prefiik, Cec (pol. : ci^zki, przecie, ciec). Takychto slov poFskych jest 
viae eSte, ale to nikoho neopravfiuje uCit, ie sa vo vychodnosloven- 
skej red mllkk^ d, f menf v d£, c. Sembera a tf, ktorf sa o jeho 
nespolahlivy material opierali, neoddeFovali spi§skych Poliakov od 
Slovakov. Semberovych prfkladov 6epli, cma, budze^e, (^ichi atp. 
nikdy nikto nepoCuje v terajSej vychodnej slovenCine vyjmuc od 
Poliakov, ktorf si re6 Slovakov dostato(!ne neosvojili. Slovaci po- 
vedia vyluCne: cepli, cma, budzece, cichi atp. 7je su slova s di, c 
z poFsk^ho, tom svedCi aj to, ie popri nich trvaju aj formy pra- 
videln6 s d^, c, na pr. diura a d^^ira, diad a d£redo ceiki a ceiki, 
^.ec a cec, choc a choc atd. 

Makk^ d, { zachovavaju sa len velmi zriedka. PoCuf : andel, 
andelik, dabol, Mafe§, mena obcf : J5ur, i)urkou, i)ordo§ik (po mad. 
(iyorgy, 0} orke, Gyorgyi ; od krstn6ho mena Oyorgy = t)uro, f)ord). 
Vychodny Slovak usiluje sa zbavit milkkych d, f vyslovujuc ich 
tvrdo (rodiC m. rodziC a popri tomto); uCi/el, spasi/el (m. uCicer, 
spasicef) alebo nahradiac ich inou spoluhlaskou (za Megyes, Cft. 
Mede§ vyslovuju : Me/^eS). Porov. 06. JS, 1. PoCul som f v privolanf 
kuram: tu, fu, (u (v. str. ()07). „Sadzic maderanek" (— majeranek), 
bude chybne podan6 v Sbor. Mat. Slov., lebo sa hovorf ma^cran, 
V. na str. 549. 

Pripomenutie. V^nimo^ne po^uC: I).'&6o\ (popri D^^ii^ov), r'ec'az*. 
Pry6 je z mad. D6cf\6; v obci je 241 gr^ko-katoh'kov z *i73 dusi. Druh<^ zo 
strednosl. re£az; po^ul Rom ho v H^avniku. 

Oo sa tyCe zmeny spoluhlasok d, t v dz, r, treba uvjW.it na- 
sledujiice veci: 

Zmena f/j, c za miikk^ ff^ f je jedny-m z najhlavnejMch charakteri- 
stikonov vychodnej sloven^Siny; dz, za r/" je aj v ostatnej sloven^ine, alec 
za ( po(5ut V nej len miestami. DFa llnntiuka^ ktor^ v<'chodn^ch Slovakov 
za Rusov poklada a ich hhUkoslovn^ zjavy so stanoviaka ruskdho hljUko- 
slovia posudzuje, doRtalo sa „dzckanie" a „cekanie" do re5i terajMch v^chod- 
n^ch „Sloviakov" iiAsledkom dlhorofin^ho vlivu polskej a ^slovdckej" (dra 



157 

Hnatiukovej terminologie „nev^'chodno8loven8kej") re^i na ruskd, v akfch 
podobn^ hldsko9lovn^ zjavy (dz a c z& d a {) tiei trvajd. V ^RusiDi priaS. 
eparcb.'' na str. 18. Dapisal: „Dejaki inteligentni Rusini PriaSivskoi eparchii' 
dumajuC, Sdo dzekanie i cekanie z'javilo f»a ne na*«lifdkom vplivu 6u2ich mov 
na ukrai'nsko-rusku, ale §^o vono bulo pitomoju ruskoju prikmetoju. Dlia sobo 
poklikujuf sia 6a8ti emigracii' Rusiniv za dasiv davnicb koroliv uhorskicb i do- 
kazujuC, §£o mi2 emigrantami bill takoj^. Biioruai^ jaki j musili prinesti siu pri- 
kraetu z Boboju, a pot mu peredati iT i na ift§ich Rusiniv, Sto susi'duvali 
z nimi. Sia teorija mobia bi vpravdi' mati pidstavn, ale liSe todi\ koli moina 
bi bulo dokumeotami vikazati, §(o spravd'i na teritori'i niniSiioi PriaSivskoi epar- 
cbii' bull kolis Bilorusi. Na inl sobo zrobiti ne moi^na, a (erez te treha j uva- 
iati tak dtekonie, jak cekanie naslTlkom (lovholitf\oho vilivu poVskol % slovackot 
tnovi na ru^kUy v jakich podibni pojavi tako2 istnujuC". — Stifibera v pred- 
mluve k svojej Dialektologii (atr. III.) pripomenul tdto veci: „K rozdllftm 
dialektick^'m zvla§t6 ukazuje hlaska dz misto d v listo moravik^m z r. 1286 : 
Sardzicze (JSardice u Kyjova), a hldska c mlsto ( v Alexandra z konce XIll. 
stoleti: radoftczi (radosti), dozdaczy (doidati). Obe tyto hlAsky abledfivaji ae 
8to let pozdfiji op6t v glosilch Vdcalava z Bzence z r. 1385 na p?. : Marczyn 
(Martin), poacziczi aye (postiti ae), a v PrftpovSdech, paan^cb Martinem ze 
Strdinice r. 1390, na pi: uczecha (lit^cha), uzywaczy (uiivati), dzyed (dSd), 
porodzyla (porodila) a j., kter^ito zvlfiStnoati b^in^ tehda ve Strii2nici a ve 
Bzenci, prftchod majf posud v aouaedn! krajinS Holi6ak6 a u SlovAkft rakou- 
fik^ch". Ja aa nazddvam, ie je dzekanie a cekanie moravak^ch SlovAkov pr^ve 
tak atar6 a toho iat^ho p6vodu jako u v^chodn^eh Slovilkov. Je pravda, ie 
madarak^ formy niektor^ch mieatopian^ch mien z^kladne treba objaanit, aby 
ame jaane videli. V 8pi§i mdme verml intereaaantn^ zjav jazykov^ v mad. 
a alovenakom pomenovani iatej obce. Po mad. aa voU td obec Ragyocy Ra- 
gyohz popri Regyoc, Regyolcy — a po alenaky sa void Orcizoviany. ie je zd- 
kladom t^'cb mien „rLdja", calen. rxida, o tom aa vari nedA pochybovaf. Dla 
Hradazk^ho aoatavenia (Szepeav. helya^gn. atr. 61) Ragy6c zjavuje aa doku- 
mentdrne r. 1348, Ragyolc ui r. 1278. Regydc r. 1322, a Regyolc r. 1322. 
Naproti torau alenak^ meno Ordzoinany uvodi len po^niic od r. 1584. Povdim- 
nutia hodn6 je i to, ze Hradszky uvodi mieatn^ meno apiSak^ Teplica z roku 
1354 z „Compendium familiae Mdriaaay" atd. (M. Kayaer 1804). Leii pri Po- 
prade. Je to tedy terajSia obec Ceplica. Uvodi aj viae mien, ako: Teplitze, 
Teplitzke, Teplitzchen, Teplitska, ale z nov§ieho veku. Ako aa doatalo do liatln 
meno Teplica a podato6n^m ^ ak ni vtedy menovali obec Ceplicou? 

Teto a podobn6 zjavy bude treba vysvetlif. Co sa ty^e dzc- 
kania a cekaiiia Pastrneh vo svojich Beitr. na str. 134/135 takto 
hovori: „Dass die veritnderung des (^ d in c, dz^ respective c, rfi 
und Cy (U niit der polnischen nachbarschaft zusammenhiln^^t, kann 
nach der geo|j:raphischen vertheiliinj; nicht zweifelhaft sein; die 
ansicht tindet auch darin eine stlitze, dass die dem polnischen uahc- 
Stuhenden laute mit umso strengerer consequenz auftreten, je mehr 



158 

wir uns dem norden nilhern, dagegen desto mehr von unver- 
anderten dentalen (weichen u. harten) durchsetzt sind, je weiter 
wir nach dem stiden hinabsteigen." Vidz aj posledn6 vypo&itie 
21. §-u tu. 

14. Hlasku g poCut len v malo slovach, tak6 su glupi, gemba, 
tarniga, taliga -f teliga (str. 602), gribi, guzel, gaCe (popri gaci) 
a in6. Bezpochybne prostrednictvom poRtiny. Na str. 508—511 
vypoCitan6 su vSetky slova, ktor6 sa poCfnajii s g; medzi niml je 
najvaCSia Ciastka cudzieho, neslovanskeho povodu. Niektor6 napo- 
dobujii prirodn6 zvuky: gruchlic (o sviniach), gagac (o husiach), 
gravCec (o havianoch). — Popri ku mne poCuf gu mne (str. 510). 

15. Hlasku ch Casto vyslovuju aj jako h: chiba + hiba (= iba), 
chibec + hibec, Chirac -f hirac, chitri + hitri, chiia -f- hi^a, chlap- 
«k + hlapCik, cWeb + hleb, chlev + hlev atd. atd. Na str. 620— 
524 su vypoCitan6 tak6 slova, ktor6 sa poCfnaju s cA a ktor^ zvatSa 
niaju podobu s h. Niekedy h uplne zmizne vo vyslovnosti, tak na pr. 
V Sarv. poCujeS iapec m. Aiapec, v Saci: sracic m. sfevacic (pod 
schvacic na str. 589) atd. Pravidla niet ; zda sa, ie bojuje go sebou 
vyslovnosf slovenska, pofska a ruska, po pripade shora aj madarska. 
^V madarCine kaid6 ch vyslovuju zvukom fe; niekedy h uplne 
zmizne.)*) Poznamenivam, ie m. kio povedia chto-\-hto. To, Ci 
je predchadzajuce slovo zakon^^ene samohlaskou alebo nejakou spolu- 
hlaskou, nema vlivu na vyslovnosf spoluhlasky cA, v. 523. str. pod 
„chto". Dokladam, ie priliehajiice nareCie poFsk^ tie2 vyslovuje 
chto, chtori (m. kto, ktory). 

Bron. Gustawicjz v rozpr. „0 ludzie podduklanskim . . ." (Lud, 
org. ludozn. VI., 41): „Gloska k ma niekiedy brzmienie ch, jak 
np. chto = ktOy chtory = kt(>ry'\ 

U). V samosvojom nareCi zachovava sa rozdiel medzi tvrdym 



*) Paatrnek sa pokiSail o uriJenie, kde povedia na Spi§i ch a kde /», ale 
ono nevvHtihuje skutoCndho stavu v tejto veci. Hovori: „Kai^d6 c/t m^ni se 
V /*: hodzic (choditi), hahipa (chalupa). Jen v mistnlch n.izvech: VeVbadiyy 
Machy, Krompadiy a pod., pak v cizich alovech : fichta, sacJit, Sichtnry richtar 
atd. Diile zftstitva ch na konci slov: acJij duch (avSak genit. duha), kaperucJt 
(av§ak genit. kapeTuha)^ ddle v lok. a gen. plur. hlopoch, ztnoch, koscoch^'. 
(Slov. Pohr. z 1893, «tr. 432.) - Ja som po5ul po SpiSi vyslovovat: VeTba/a, 
VJn/n*, ale Krompac/a' — Na eharakterisovanie bezpravidelnosti a zmutku 
uvodim priklad zPlavnice: „b'eii do Tesa na diubi'' (str. 300). Tedy ch m. h\ 



r 159 

I a makkym f; klac (ku kolem) a klac (ku klajero). Miestami sa 
ujfma stredn^ „1". V Cin. priY. min. zachovava sa I najdoslednejSie. 
Aj V mestach poCujeS: zohabil, odvadziL V tak reCenej vzorcovej 
reCi V okoK PreSova ustupuje vyslovnost tvrd^ho „1" vyslovnosti 
stredn^ho „1". V osnovach *i V. SariSa neoznaCoval som tvrd6 I ani 

V Cin. \>xit, minulom. Ale nedosledne poCut ho aj tarn, aj inde, me- 
novite v z4sobach slov reCi vyluCne sedliackej. V samosvojom uare^f 
vyslovuje sa I sposobom polskym. Zaii moieg poCut stredn6 Z, ako 
som povedal, ale makk^ I leu vynimoCne. V. pod 4. 

Pripom. V z.-ung«koin podreci a na lizemi aamosvojho ndre^ia tam, 
kde dosial iS^'inkuje rusk^- vliv, miesto tvrddho I &»8to po6uje5 rusk6 H alebo 
17, t. j. robiiJ, pisail m. robi/, pisa^. Alebo: SkoiJa, ko-«ced m. §ko7a, kosce/; 
positZac m. poSi/ac, tu str. 253. 

17. Rozdiel medzi tvrdym n a milkkym n sa zachoviva v reCi 
samosvojej. V podreCi zempl.-ungskom a u ludi povodu rusk6ho, 
eSte nezahladeneho, po6u£ miesto makk6ho n aj tvrd6 n, a sfce 
pred ruskyra zvukom, ktory oznaCuvaju (v maloruStine) takto m, 
porov. 52. §, 5. Deje sa to inymi slovami tam, kde my mame i 
za csl. i, vidz v 4. bode t. §-u. T. j. Rus povie nigdi, oni, howil ; 
Slovak: nigdi, owi, homl atp. 

18. Hlaska v sa vyslovuje v samosvojom nareCi, ua konci sla- 
biky znie Casto jako f\ dzi/2e (m. dziv{^e). V z.-ungskom podreCi 
na konci slabiky vyslovuju za 6u Sl\ Vranoii (m. Vrauov). Aj na 
poi^iatku slova byva za uu u\ tion (m. von). Porov. tretie vypo^'^tie 
72. §-u. Podobne (5. bod 52. §-u. 

19. Sykavky c, s, ^ a ^, ^, z poCujeme z pravidla tam, kde 

V cirkevntvj slovanCjne. Hlasku ,,c" okrem toho aj miesto milkk^ho 
„f" V. 13. bod tohoto §-u a miesto c.-slovanskej gruppy ^f, vidz 
21. bod t. §-u. 

Pripom. 1. Priapievatelia do Semberovej „Dialektologie" neroz^zDavali 
s, i od ^, i a preto ti, ktori sa opierali o jej material, pismenami «, i ozna- 
iuju aj hbusy s, z. Aj Pastrnek sa oi)ieral o Semberov materi^d, a preto ne- 
zodpoveda stavu veci to, ^o je o t<'chto sykavkiich v 81. §-e jeho „Beitrage". 

Pripom. 2. HLisky c, ,"5, i miestami vyslovujil niipadne miikko, tak ie 
8.1 ich vyslovnost ponasa na zmiik^end po polsky t', *, z. Zmiik^en^ d, s, z 
oznn(5oval som takto: vec*'ar, §'c'er6'i (S^rer(5ec na str. 508) atp. Som n^chyln^' 
mvslet, le Poliaci tr6ia za tVmto hldskoslovn^'m zjavom. Poliaci v^'chodno- 



100 

slovenskdho ilzemia uiSieho i {iir§ieho mazurujd, t. j. za c, ^, z vyslovujd c, s, z, 
vidz 42. §, 9. Priebehom posloveniovania nedojdd razom od c, s, z k vyslo- 
vovaniu c, 4, i, ale len ku zvldStnemu obmak^euiu c, cS r. 

Pripom. 3. Vo vfchodvej slovendine niet hlaau pre 6 v t^ch hMsko- 
elovn;fch po8!ci4<h, v ktor^'ch »& v poKtine zjavuje: je zaft len c, v, 13. bod 
t. §-u. — Hoc c\ s\ P pondSa sa svojou v^alovnostou na vyslovenie hUsok 
c, ^j i, predsa aom ich spllesC nemohol, ak som nechcel poruSi£ jasDost tejto 
prdce. U2 aj preto, lebo sd p6vodu celkom in^ho nei hlasy c, «, i a aj preto, 
lebo sa ony len miefltami vyakytujil, nie sil tedy organiekou ^iastkon hUsko- 
slovnou. 

20. Sykavky s, i poCuf v tych hiaskoslovnych posfciach, v kto- 
rych V poKtine. Porov. 23. bod t. §-u. 

21. Za cirkevno-slovansku gruppu §t, zd mame c, dz ako v re(^i 
inych Slovakov. Porov. 52. §, 7. — Onu(?ki (m. onucki) si z rus- 
k6ho. Gace je ni. gar'e; tedy polsky vliv, nie rusky. 

22. Gruppa U proti spisovnej ^(: e§Ce, SCesce (proti spis. e§te, 
Sfastie). Aj v luCivn. podreCf ^c: §Cjasni. Zo spisovnej gruppy st 
byva tie2 puicic, ale tdto forma sa zakladd na pol. vyslovnosti 
„pusci6". V duchu vychodnoslovensk^ho hlaskoslovia sa povie: 
pusdc, V. toto slovo na str. 582, a podobne, t. j.: mascic, hoscic. 

Pripom. V spiStine — dla Pastrnkovho materifilu — men! pa i^ v *d: 
ebce, vreficec, pu5(41a atp. — To sa mojim vedomim diaC m6ie v polsk^ch 
dedindch a u osdb polsk^ho p6vodu, dosial po slovenBky neuhladen^ho, ale 
V reci v^chodnych Slovfikov nie. Ostatne slovo pmclla ani nepatri medzi tak^ 
prlklady, v. hore. 

23. ObmakCuje sa v nasledujucich prfpadoch: 

Pred hlaskou e, ked je striednicou cslovanskych hlasok f, ^, 
{} a h (vidz V tomto §-e body: 2, 3, 7, 9). 

Pred hl4skou i, ked je striednicou za cslov. hlasky i a s (vidz 
4. a 3. bod t. §-u). 

Pred zaniklym b (vidz D. bod t. §-u). 

Pred a, ked je striednicou za csl. {^ (v dlhych slabikach), vidz 
7. bod t. §-u. 

V uvedenych pripadoch vyslovuju za predchadzajuce i, n niiikke 
I, n (rem, nebo. cWeb, nemi atd.), za d, t hlasky dz, c, vidz 13. 
bod t. §-u, za sykavky s, z milkk6 sykavky .<•, z : sestra, zem, Seno, 
peftezi, zima, zas atd. Co sa ty6e hlasok s, z, ony sa obmakCuju 



161 

okrem toho eSte aj pred makkym f, n, na pr. : ^reboda (= sloboda), 
zle (adv. od „zli", be^nejSie „plani"), ^lub, & iiim (j^dn. inStr.), 
tarisiia, Sfteh atd. Casto sa objavuje inakk6 .s, i pred retnyml i, 
p, m, V na dokaz, ie ony boly dakedy z pravidla miikkfi (b', p', 
m', v'): §veto, 6viiia, Sverbec, §mejac se, Smii^any, Spi§ atd. Viae 
prikladoY na str. 595 — 597. Aj v gruppe stre poCuf niekedy ob- 
niakCen6 ^: strecha, strela, stresc 6e atd. popri strecha, strela, 
stresc §e. V menach obcf: Je6trebie, Jei'treb' atd. 

Pripomenutie. Uhorsk! Rusi neobmakdujil s, z hovoriac: zima, ve^Ii, 
sino, siliiy sHihy sJR (6e) atd. Z tej pri^iny 6aflto po^uje^ v z.-ungskora podre^i 
a od 086b rusk^bo p6vodu aj na lizemi samosvojho ndre^ia, vyslovovaC formy 
slovensk^ s neobmak^en^m 8^ z. Po6uje§ na pr. j^Iebodni, boji ^e atp. m. ^le- 
bodni, boji »e. Miestami po6uje§ od osob alebo v obciach rusk^ho p6vodu 
priechodnd hldsku: po s alebo 2 pazvuk b: s'ino (Seno), boji s'e (boji 6e) atp. 
Aj Hnatiuk zisti] tento pazvuk, menujilc ho „du2e slabeAkim pivholosom j" 
(Rasini priafiev. epar., 18). 

Retn6 V, p\ m\ v' boly povodne naskrze makk6, teraz ui ich 
makkost hynie. Aj r' bolo makk6 v prfsluSnych poslcidch hlasko- 
slovnj'i h. Dosial hovoria : Bab'e (= Babie), Hr'adki (= Hriadky ; 
obec llradky), R'ika (Rieka; ob. Reka). V slovach: v'erni, r'eCica, 
r'ec'a/ , r'eka. Porovnaj o raiestop. nazvoch na str. 93. — Hnatiuk 
robf rozdiel medzi menom Slovak a Sloviak. Tu podotykam, 2e je 
vychodno8lovensk6 meno Sloviak a inoslovensk6 jedno a to ist6. 

V mene Sloviak je rozvit6 makk6 v' v dvojhlasku tak ako na pr. 

V miestopisnych menach na -ov'any: Petrovjani, Krivjani atd., vidz 
na 93. str. pod 5. 

Pripomenutie. V podredl z.-ung8kom a od osdb rusk^ho pdvodu dasto 
poCujeS kmeftotvornil priponu -art makko vyslovovaf a to niele v nom., ale 
aj V ostatn^ch p6doch sklofiovania : pisars, pisarba, pisarbu atd. Tento rozdiel 
od v^ftlovnosti v^chodnoslovenskej vyzdvihol aj Hnatiuk (Rusini v pria§. eparch. 
22). V Ceplici tiei po6uC art, ale len v nominative, t. j. pekarb, sklenarb, 

V gen. u4 pekara, sklenara. 

Hlaska c sa z pravidla neobmakCuje. Porov. 2. pripom. v 13. 
bode t. §-u. 

Hlasky c, .^, i tiei^. sa vraj obmilkCuju. To by sa malo diat 

V tych prfpadoch, ktor6 su udan6 na poCiatku tohoto 23. bodii. 
Ale fo vidime? „Makk6" c' vyslovujii na pr. v slove co (str. 496), 
6*'arni (493), t-'omu (496), pod'id (497) a podob. — Svoj nahlad 
vyslovil som v 2. a 3. pripom. 19. bodu v tomto §-e. 

Sloven8k& ret. 11 



162 

Pripomenutie. DIa Pastnika v spiSskej nlovendiDe menl sa kaid^ <5 v ^' 
(on ho ozna^uje znakom ^), t. j. 4e vraj vydlovujii d'erveni, c'erci, oc'i, c'aa, 
kofiic'ku. Len niektor^ 6 sa vraj zachovaly, alebo lepSie vraj re^en^, vlivom 
spisovn^ho jazyka vnikly, jako: Levo^a, das, dascej^i, (o (v Hnilci), 61ovek> 
varkod. (Slov. Pohl. z 1893, 433.) — Nepresveddil som sa o torn z re6i spiS- 
sk^ch Blov^ov. 

Rozoznavalo sa tvrd^ h od makk^ho h\ toho stopy su mnoho- 
Cetni, hlavne po SpiSi. Hovorl sa v mn. n.: (dzeci) vojkovsk'e, 
vitkovsk'e, slavkovsk'e, slacvinsk'e, jamiiick'e, kaFavsk'e, hru§ovsk'e 
atd. V gen. : (od doveka) vojkovsk'eho atd. Je to zjav porsky. V po- 
ludftovo-zipadnom kute Spi§a poCujeS dvojhlasku : (dzeci) Stvolsk'je, 
vikartovsk'je, filick'je, SCavflick'je atd. Pozoruhodn6 je : luCivjanske 
proti kravjansk'j^. 

24. Pred sykavku a milkku spolubl4sku 6asto prisuvajd j : pejc 
(pat), pujSC me (mpusf ma; m. pujsc me); hojscina, radojsc, Straj- 
iani (m. Straiiaui) atd. V mene TruCani (m. Troj&ini) chybi orga- 
nick6 J. Tru&ini je poslovenCenou formou madar8k6ho pomenovania 
Trocsin; u za o, vidz 5. bod t. §-u. Inokedy zas prisuvaju r: 
§kurlavi (Skulavy), Svirii (svie^i), starCic (staftit) atd. — V slove 
meSarC je vari skomoleii6 poI. slovo mi^siarz, vyslov : m'e^aril. — 
Uvi2 polskosti: mo2?ivi, SCeSfivi. 

V Slove hutoric zda sa byt predsuti h rusk^mu slovu utoriti. 
Po v.-rusky vioriC = opakovat. Podia uhorsko-ruskej vyslovnosti 
li^toriti, Mtoriti. Predsuvka h je odovodncnft na vychodnoslovenskom 
uzemi miestopisnymi nazvy: Husovce (mad. tJsz-falu; udajne od 
priezviska tfs, srov. f/sovsk6 Peklany = tJszpekl6n, Usovsky Salgov 
=: tlszsalgo), Haigut (proti m. Asgut), Harnutovce (proti m. Arn6t- 
falu) atd. 

89. §. prfzvuku vo vSeobecnosti poznamenavam, ie je na 
predposlednej slabike. JednoslabiCn^ predloiky s jednoslabiCnymi 
slovami berii sa za jedno slovo a tak prfzvuk Fe^i na predlo2ke: 
na u^ho, ale na mne. Ako sa slovo d\ii alebo krati, tak sa menf 
prfzvuk na zaklade hore uvedenej zasady: Povle sa v nom. oblok 
(HnilC), V gen. z obloka. Uhorskl Rusi pouiivaju prfzvuku aj k roz- 
neniu vyznamu. Tak na pr. zaznaCil som si v Strojne (v Bereg- 
skej) : iona (z= 2ena), 2ona (= isty vtik) ; muka (m miika), mwka 
(=: muka) ; holod (= hlad), holad (= toiia). Vo vychodnej sloven- 
Cine nema prfzvuk takejto roily. Imper. nc6pi prfzvukuje sa prave 



163 

tak, ako 3. os. prft. Casu neSpi. Preto, ie je prfzvuk z pravidla 
na predposlednej slabike, nepokladal som za potrebn6 oznaCovat 
ho V osnovach osobite. Rusi, ktorf 2iju na uzemf vychodnosloven- 
skej reCi SirSom, prfzvukuju tie^ predposlednu slabiku. V tejto 
veci je tedy suzvuk medzi Slovdkmi, Poliakmi a Rusmi reCen^ho 
uzemia. *) 

90. §. Ztvaroslovia predovSetkym vyzdvihnut treba prf- 
ponu 1. osoby jedn. C. v prftomnom Case -m, ktora je zpomedzi 
hlavnych znakov reCi vSetkych Slovakov najhlavnejSlm a najcha- 
rakteristiCnejSfm, lebo nou sa najurCitej§ie a najbezpeinejSie rozo- 
zudva ret Slovakov od ostatnych slovanskych, ktor6 ju teraz obta- 
Cajii. Touto prfponou treba urCovat na vychod hranicu samosvojej 
reCi slovenskej. Kde ona prestava, (v podreCf zeraplfnsko-ungskom), 
tam prestdva byt reC Slovakov samosvojou reCou slovenskou, sta- 
vajuc sa Cfryra materialom pre jej rozmno^enie v budfienosti. **) 
Ale prejdime na podrobnosti. 



*) Hnatiuk pi^e v rozpr. „Ru8ini pria§. epar. i ich hovori" (hlava 11. 
str. 48): „Pri takim porivDaniu vdari£ zaraz koidoho v o(i primirom taka rl2- 
nicia, jaka zachodit ml2 hovorami uiivanimi v seli Zbuju i Clertei^i (oba zempl. 
stol.): obidva hovori bezpere6no ukrain8ko-ru8ki, ale koli v perSim akcent 
ruchomijy vlastivij biKosti ukrainsko ruskich hovoriv, u drubim vin uie neru- 
chomijj lenikivskijy podibnij do poVskoho. Sej akcent roz.^iretiij na cilu Pria- 
j^ivsku eparchiju i vid (Serteia na zahid iftAoho ne mo2na vie po^uti." 

**) Prlponou 1. osoby jedn. fi. v prttomnom 6ase -m (nesiem, pijew) rozo- 
zndva sa re6 Slovdkov od re6i Rusov (nesw, pij'O, od redi Poliatov (niosj, 
pij^), od re^i Cechov (nesM, piju alebo pljt) tedy od vSetkfch slovansk^cn 
redi, ktor^ ju obtil^ajd. A td hi& pripona slu^iije zas red Slovakov s redou 
poludftajfiieh Slovanov (Srbohorvatov a Slovincov), lebo aj tito hovoria tak 
ako Slov^ci: nesem, pijem atp. Nikto netaji, ie Slov^ci a spomenuti polud- 
fiajSi SlovanJa dakedy silviseli zemopisne. Kvd som sa vyslovil vo svojej lite- 
rdrno-histori^nej prdci „^lovdci a icn re^" za pravdepodobnosC, ie sa pred- 
kovia Slovakov r d poludnia dostali do svojich terajSich bydlisk, uv&2il som 
aj tii okolnost, ie SlovAci skrze tii priponu dosial sdvisia s menovan;fmi po- 
ludfiajSimi 81ovanmi. Takto som rozm^SIal: V reCi SlovAkov je mnobo poT- 
skosti (v. §§ y 21, 88—1)0), to znamend, ie Poliaci raali li^asC pri tvorent re^i slo- 
venskej; na re6 SlovAkov mali Cesi neodSkrieuitelfte velik^ vliv za cel^ch 500 
rokov... Kde je tedy pri6ina, ie v redi Slovakov, na ktorej vypodobenie vli- 
vali Poliaci a Cesi, zjavuje sa pripona -m miesto oCakdvanei -ux Pod vlivom 
polsk^m a iesk^m zjavuje sa charakteristikon — poludftovo - slovansk^ ! ? 
Ak bo!i predkovia SlovAkov ^iastkou naroda desk^ho, museli mat v podstate 
red tftkii jakii C'e«i. Jako by sa tedy bolo stalo, ie pod siln^m 500-rodn^m 
vlivom deskej redi odhodili deskd priponu, pre ktorii boly vSetky zemopisn^ 
i osadnicke okolnosti priaznivd? V tej veci sa teda ned^ inakSie mysletj len 
ie SlovAci svoju priponu -m bud doniesli u2 hotovti s poludnia alebo doniesli 
aspoA rozhodnd nAklonnost pre fiu. Prof. Jagic v dlanku „Verwand8chaft8- 

11* 



164 

Kmenoslovie. 

1) Slovesn6 mena koii^ia sa ua milkk^ V oproti spisoviiym na 
-ie: pisa«<^, kupaw<?, ^\ce (in. Sifc), Hve (m. i\te) atp. Ale v podreCi 
z.-uiif^'skom po6uf aj formy : pisafm, §ica atp. PoCu£ ich aj inde od 
obyvateFov povodu rusk6ho, dosial dostatoi^ne ncposlovenCenych. — 
Podobne zneju vo vychodnoslovenCine slova: §Cesce, sumet«?, po- 
ind//^, kainetk, lisce atd. oproti ruskym formam na -a. (V. Hnatiuk 
„Rii8i priaS eparch., str. 22.) 

2) Mena stredneho rodu na -e i po ni^kkej spoluhlaske 
niajii -o: polo, Aerco/ moro atp. oproti spis. : pole, srdc^, more. 
Ale V podreCi z.-ungskom a u osob ruskeho povodu m62e§ poCut 
aj t6to (pole, scree, more; vidz: Hnatiuk, Ilusini priaS. eparch., 22). 

3) Mena, ktor6 v spis. reCi konCia sa na -dio, majii vo vy- 
chodnoslovenskom nareCf tie^ toto zapadnoslovansk6 -dlo. Je to 
polskost. Ale od osob nie dostatoCne poslovenCenych a v dedinich 
susediacich s Rusmi poCuje§ aj prfponu rusku -lo. Tak v osnove 
z Orlova: motovi/o (tu 4G4), ale aj v susednej Plavnici: rezito 
(tu 298). Porov. Hnatiuk: Rusini pria§. eparch., 21. 

4) Predloika (slovesna predpona) i>re z pravidla tnk ako v spis. 
reCi: pre brata, predac atp., ale ju poCujeS vynimoCne aj podobou 
pro : 2>ropadnuc (popri prepadnuc), proy^iAzk. To su ruskosti. 



verhaltniftse innerhalb der slavischen Sprachen" pod ndzvom „£iQige Streit- 
fragen" (Archiv fiir slav. Philolog:ie XX., 38—40; vidz refeMt Skultetyho v Slov. 
PoSr. z 1898, 120—121) zistil, ie aloven^ina niekolk^^mi formami „vy8tupuje 
z obvykl^ho rAmu a upomina na adsedatvo s poludfiaJSfmi Slovanmi v inStr. 
formo'u: chlapow?, dubom (proii 6. a p. chlape^w, cb^op^'w)", a so srbsko-hor- 
vatStinou v 1. oa. sing, formou: nesiem, berew, ine//j, pijew, kupujetii atd. 
PAn prof, dr Pastrnek v recensii mojej pr^ce „SlovAci a ich re6" osveddil, ie 
uh.-8loven8k6 tvary pre I. os. jedn. 5. nesiem, pijem a pod. neposkytujii ni- 
jak6ho dokazu pre daku poludfiovo-slovanskd te6riu o povode Slovdkov („81o- 
vaci jsou-li Slovaii^ 16). Na strandcb 35—42 tu, pod ^iarou, pouk^zal som na 
to, ie p. Pastrnek nezachoval sa v recensii vecne; nie^po vedecky, ale po 
advokdtaky. Pisal advok^tsku obranu pre obliiben^ v Oech^ch ,,stanovi8ko 
vedy", podia ktor^ho je re^ Slovdkov niire^lm ceskej refii. Na t^ch stran&ch 
som dal odpoved na otkzky vi^eobecn^ho rdzu. Pri tejto prileiitosti chcem po- 
ukdzat na to, ie p. Pastrnek nezachoval sa vecne ani v podrobnostach reeensie, 
K tomu tedy, 6o je povedand na str. 35 -42, dokladdm nasledujiice veci: 

Pdn prof. Pastrnek doveru citateVoVy akti mdcaju ku spisovateTovi z ne- 
vecnosii dotiaX neohvinenemu, zneuzival odvracanim pozornosti od statu veei, 
takto: 

1) Ked rozloiil mieukii SafArika, Miklosicha a jeho privriencov, a zistil, 
ie sil ich mienkv prekonanym stanoviskom, - toto nai)isal: ,,Nic m^n^ stalo 
«e, ie tyto pfeKonand teorie objevily se v nov^m rouJe jako zdklad u^enf 
o jihoslovansk^m pdvodu Slovdkfi. Jak jii nazna^eno, jest pftvodcem toho 
ii^enl dr Hamo Czambel, jeni je vi/lozil v knize: Slovdci a ich rec'\ (V. str. 
2 -5.) To na-skrze nezodpovedS stavu veci. Kniika ,,81ovdci a ich red*" je 



165 

Sklonovanie. 

5) Vnom, jedn. c. : Za cslov. § je vo vychodnej slovenCiue samo- 
svojej e (v. 7. b., 88. §), slova vzoru „jahna" kon6ia sa tedy v nom. 
na e: huge (= husa), haCe (~ 2rieba). To e zachovdvaju v celom 
jednotnom Cfsle, t. j. v g. : huSeca, v dat. : haCecu atp. — Slova, 
spomenut^ v tomto §-e pod 1. C, sklonuju sa tak, ako je udan6 
na str. 66. „Rukovati" s tym poznamenanim, ie v inStr. jedn. C. 
mo^e byf aj prfpona -em (s iicem) nielen -om (s iicom). — U pri- 
davnych poCut v podreCi z.-ungskom a u osob nezahladen6ho ru- 
sk6ho povodu v nom. ij : dobriy m. dobri, po prfpade s ruskou vy- 
slovou hlasky i (za „y"). — Pec je mu2. rodu. 

6) Vo vole, jedn. L : Vokativ sa zachovava. U podstatnych mu2. 
rodu, zakonCenych spoluhlaskou, byva priponou -e alebo -m, toto 
z pravidla po slovach makko zakonCenych : kralw, a po hrdelniciach : 
Sedlakw; v pripone slovotvornej -arb sa dosial zachovava reflex 
mftkkosti: pekar-u! U podstatnych 2ensk6ho rodu na -a, podobne 
u podstatnych mu^sk^ho rodu na -a, byva vo vok. : -o: 2eno, 
gazdo atp. 

7) V akk. jedn, c.: U prfdavnych vynimoCne poCut tak ako 
V nom., 5. bod, dobrij. — Por. posledn6 vypoCatie 8. bodu. 



1) sDesenim liter^nych d&t o torn, 2e o minulosti Blovdkov m^lo vedia u^eni 
ludia, ie sa tedy nesmd zavret dvere pred badatelmi, a je *2) literdrDo-histo- 
T'i6ufm v^kladom toho, ie Slovdci od po^iatku zApasili s faikostami, jak6 im 
pripravovala ieskd re^ a ie sa z deskej re^i postupne prirodzenym sposobom 
Pj/vinula red sluvenskd. V kni^ke „Slovdci a icli reC'* je len mimochodom epo- 
menuU poludAovo-slovanskii hypot^sa ... a v^slovne je v kniike povedan^, 
ie k dokazaniu hypottSsy je treba e§te vela roboty. Je tedy otizkou, pre^o 
povedal p. Pastrnek, ie som v redenej kniike vylozil uccnie o prekonanej 
teorii potudnovo-slovanskej? FntOy ohy svojou recension odvrdtil pozomost 
Slovdkov od skutocneho obsahu knizky! Kto Cita iba recensiu, ten sa odvrdti 
od knizky, v ktorej spisovateV okrieva stare hriechy, luiivne vykladd ^preko- 
nane btanoviskd" ! Pdn Pastrnek nechcel, aby si Slovdci pre^itali moju kniiku, 
a aby sa upozornili na dve dOleiitd veci svojho ndrodn^ho bytia, na to 1) ie 
minulost Slov4kov potrebuje objasnenia, aby sine poznali zdkladne svoju pri- 
tomnost, a na to 2) ie sa samostatn^ spisovii^' jazyk slovensk^' vyvinul histo- 
riine a prirodzenym sposobom^ ie je teay prvotriednym zdujmom 8loven8k<'m, 
aby sa osamostatnenie spisovnej reci slovenskej vo vSetk^ch smerocb, i v cirkvi, 
ustAlilo a na re^ovej pdde slovenskej zdokonalilo. Pan Pastrnek si mysli : Mi- 
nulost Slovdkov je jasnd ; oni priSli s Cechmi od polnoci. To je stanovisko 
vedy; na6o v tej veci dalej mudrovat? A samostatn^' jazyk slovensk^ je dielom 
nerozmyslendho — odtrhnutia sa Slovakov od Cecbov, vykonan^ho lahko- 
myseln^mi ludnii. Toto je v Cechdch „stanovi8ko vedy", ktor6 nestrpi dalsieho 
bddania vo veci. Jedn^'m slovom : Pdn prof. Pastrnek odvrdtil pozornost 6ita- 
tela od skutofin^ho obsahu kniiky a koncentroval ju na odbo(5enie, vefk^mi 
irtami mimochodom nakreslend na niekolk^ch strand^h, koncentroval ju na 
tak^ v^povedi, ktor^ kone^no - platne odovodnen^ neboly, a ktor^ povodca 
sdm — len pozdejSie sMbil vyloiit. 



1« 

^» V ^i. yAn. <.: Pri rzore ^4\ikar nATeky c. -i: od gudi. 
Pri V2or«; «ic/c>ti*a jillnn' z praTidla g. -i: o«l alict. z dasi: dlini, 
z^fKii jUp, Pri Tzorfr yiki*a tr. -^^a. t. .'». bod. — U pridaTDTch pri 
Tzore ^p^knf'. -toi*'"*, Mtor' *i. naveky -fA/> t samasrojom ni- 
re/:i: 'tumn^ho. Aohrtho, hoi^ho. iAi:oxeho. a t z.-ansskom podre^i 
jako aj u OMib nezabladeiieho ^li^keho povoda -oAo : sumnoJbo, dob- 
rohr^ Upf/jho. fiU'0\oho atp. Podobne u zamen a ^isloTky jedcmi 

V hAmtmsoyfm oare^i: jeAo. mo}eho. teho, jedneAo. V podrpti z.- 
unuh^om a o o^ib oezahladeneho roskeho povoda: jolio. mo- 
joho, toho. jednoho. Tu [K^^uje^ aj ^tiahnut^ fonny: wokOy iroko^ 
arohj nil, mojoho, tvojoho. svojohot. — Kozdiel medzi priponoa 
-^JiO Kamofsvojho iiar<r^ia a -oAo z.-unsrsk^ho podre^ia. samo sebou 
ro/uiuie sa, — javi .sa aj v dat. jedn. d. To jest, kde je dobreho, 
ffioj<rho atp.. tam je aj dobremu, mojemu atp.. a kde je dobroho, 
niojoho atp., tam je aj dobromu. mojomu. 

Od zamena «jfVi, /y, 5<i* je v k. : nine (me), M*€ (ce), sdte (se) 
oproti Hpi.soviiym : miia, teha^ s^/a ("md, (a, sa). Vo forme M^e je 
napadna tvrdo.sC blaf^ky e v prvej slabike. oCakavalo by sa icdkk^ 

V a forma: f^el^, Teto formy su aj v akk. jedn. f. 

2) Ja iK>iii Ik>I do p^ityku doviedol meno Kremuicfi »o slin. slovom km tea 
r-. kotliim, Ke^welthal. Na<^*o p. Pa-^trnek vo «Tojej recensii istr. 22) odpovedaL 
ie ..rj<;hodi ne zajint^ k v<'kladu jm^na j»lavn^ho horniho mesta Kremuice, jei 
le^J Hice V kotlin^;, av^ak n^ev lua od zlatorudn^bo kremaie, jen£ tu od liaici 
Uft H<f vykopHV^ a z neho^. doisud zlato ne dob<'v6. SIovo kreufj, krem^nh (Ailez) 
j«? vkaohtimd Hlovanisk^^'". Vari p professor liehotit chcel !»loveii8kej lit^ratiSre» 

V kU^rpj je tak4 ctymologia TudovA znilina? DFa mojej mieiikv meno Kremnire 
nttmipUt byt z kremeAa z dvoch pri^in: a) Zo slova k re ten' bola by Krewe- 
nicfi, tak ako Hd na j>r. na v^'cbodnoHlovenHkom tizemi (v. 8tr 521M Kamenic 
Zip Hlova kaiufu. V Imtine z 1670 (Sa«. i^t. IV. i, ktorou wi ustanovujii cho- 
tArne medze LiUnej v Liptove, Hpomina wi p(»tok Kremeniny, \'padajilci do 
poUAa lAitiHf vidz tam na Htr. 24>5. Jedn<'m nlovom z kremefia: Krcm^ici 
a tiie Kremni<;a. Ale b^ meno Kremnica nem6£e byt z kremeAn aj preto, Iel>o 
kremen je kaiinn ht-zcenny pri dtmVmni zInUi. DIa Ottovho ^Slovufka Naui- 
n^bo^f vidz pod beMlom ^kfemen", u^.iva oa kremeAa ^co v<-te(udho dlaiebniho 
kameni? . . . jakoi i k AU'rkovdni wluic . . ." ^KfemennV' piiek jest dale2it6 sta- 
vlvo, »«lou^.i k pfiprav^j raally*, Jest dfileiitou Hurovinou v prdmyitlu skMf- 
Hk^^ni''. KriAtall na brdni na ozdobn<^ kamene aid. Tam 8a dodtas o vsetkom, 
do z kremeAa vyHlane, ale twi tdont tam nift o tom, zeby z knmena zlnto 
dtfrdltali, I'Jtam Ha tedy Hvojicb rodiikov, di je pravdepodobn4, ieby Kremnici, 
preHUven/^Mnu me«tu Hvojiini baAami na zlato, dali boli meno po takom ka- 
meni, v klorom zlain uietY PAnu profe.-Horovi l'a8trnko\1 sa nehodil moj v5^- 
klad z poludAovo-Hlovansk^^bo Hlova, znamenajdcebo ,,kotlinu'', hoc uznal, ie 
Kreninic/i MA v kotline, ale na mu zaldbil v^klad z kremi-hnj hoc v krcmeni 
niet rrtdy pre kremnick^ zlato. A pre6o su mu zaMbil? I-icbo je kremen ma- 
jetkom vfietk^idi jazykov nlovanHk^ch, nepoukazujdcim na abodu aloven^iny 
H re^imi poludAovo-Hlovunsk^'mi. Pan urofessor nemd in^bo na mynli, ne2 od- 
vrdtit pozonioHt ^itatelov od Hkutodn^no Htavu veci . . . 



167 

9) V dat, jedn. c. : U podstatnych mien mu28k6ho rodu spolu- 
hlaskou zakonCenych byvajii prfponami -u a -ovi. V podreW z.- 
ungskom a u osob nczahladeu^ho rusk^ho povodu m. -ovi pripona 
'Oj. Tato posledna z -oi (-ovi = -oni =• o(il)i = oi = oj) : kralw, 
kralori, kraTo;, koftw, koiiovi, konqy. Prfpona ovi, oj priddva sa aj 
ne^ivotnym: ku dvoroyj, dvoro;. Pri vzore „sluha^ len -ovi, -oj: 
gazdot;*, gazdoj. Prfponu -oj poCuf e§te aj formou -oi: „2e von daii 
fiortoi svoju Sestru", Be2., tu 414. Prfponu -oj priklada Olaf Broch 
aj podstatnym stredn^ho rodu neiivotnym: celM.-|- celoj; telo, Stu- 
dien, 50 ; y'lmuu -j- vimnoj ; vemeno, tamie 55 ; a naopak nie v§e- 
tkym podstatnym mu^sk^ho rodu: tovw, jazero, mad. to, tam^e 49. 
PoCuf priponu -oj i pri podstatnych stredn^ho rodu, na pr. dzivtetoj. 
Ale Broch ma aj vSelijake nemo^nosti vo svojich pozorovaniach, 
a preto nevies, kde niu ma§ verif, a kde nie. Ma na pr. dativy: 
gazdw (popri skutoCnom a jedinom dative: gazdoj, tarn 51), vdu 
(popri skutoCnom dative: ceJecu, tam 55). Cel6 skloiiovanie telata 
je nemoi^n^: Nikto nehovorf v gen. cefa, ale cclcca; v dat. nie 
celi(, ale celecu; v in§tr. nie celom, ale ceFecom. U neho je aj 
tak6 skloiiovanie moinL 



3) Ja 8om napfsal (Slov. a ich re5, 76) : „V zilpadD^'ch slovenak^ch kra- 
joch mdme dost miest a riedoK pomenovan^ch od slova tcply, V starjrch listi- 
ndch, pravda latinsk^ch, menuid sa vgetky tak^ miesta a rie6ky menami, od- 
vedenymi z juhoslovanskej v^slovnosti: potoiek Tapulca na zvoleDHkom pan- 
9tve(1254); tepl^ priidy 2 Vwc/ia (1281), Thapoiea, T.';>o/c/m (1340, teraz Maid 
Vieska), vidz Pa via KrUku „Niizvy vlastnostn^", v 81ov. Pohl. z r. 1892, 339. 
Tcraji^ie Sklen6 Teplice za stara plsan6 sii dfa neho Doplicze; len pozdejsie: 
Teplyce Aid. — TepliiJka menovala sa za stara TvpluJiay vidz Alex Lombar- 
dinyho rozpravu v Slov. Pohl. z r. 1885., na sir. 4— G." Na to p. professor 
Pastrnek (na str. 20): „Dejme tomu, ie tato mfstni jm^na zaznamendna jsou 
v6rne podle star^ v^slovnosti a ie tedy adj. teplt) zn61o v 8t«r6 dobd slovensky 
toply; CO by z toho ndsledovalo? Nie, nei ie jest o jednu slovnl shodu a ja- 
zykv jihoslovanskymi vice. Nebot skute<5ne doklddd Miklosich, Et. Wort, tvar 
tupl^ jeQ z jazykft jihoslovansk^ch. Ale v^c neni zdsadni, nebot vedle adjekiiva 
ieph -- toph a odvozenin mame ve vSech slovansk^ch jazycich sloveso topiiiy 
V n^mi Btupefi Utp- zfejmS se jevi, a rozmanitA slova odvozend, jako na pf. 
ru8k4 adj. topkij (bldtiv^), toplyj (mokr^) a j." 

P6n professor uzndva, ie je forma topl^ (m teplj') poludfiovo-slovanska, 
a hned je hotov^ zCahcU stav veci rieknuc, ie z toho nid nenaslcduje, len 
prive to, ie je o jednu slovnri shodu viae a poludfiovo-alovanak^mi jazykyi 
Ale, aby ditatela neuniesly mv§lienky pri zlsteni tejto shody, hned odvriti 
jeho pozornost a upiita ju k slovesu topitiy jak4 „indme ve vsech dovamkych 
jazycich''. Pozornost je ledy Sfiaatlive odvrdtend od shody 8loven:*kej te6i s re- 
^ami poludfiovo-slovansk^mi, lebo „topiti" m^me ve v§ech slovansk^^ch jazy- 
cich . . Fina. professora to v6bec nem^li, ie topiti (= topi£, p topit) nenie 
prihodnfm k tomu, aby sme od neho odvodili mie^topisn^ nazvy Teplic, a 
uem^li no ani to, ie star6 miestopisniS nAzvy Topldj pod vlivom, ak^ ovUdal, 
<5o do reci, SlovAkov, zmenily aa organkkym sposobom v ndzvy Tepid. 



168 

Pri vzore ^^yba^ t6, ktor6 sa konCia na (-ga), -ha^ -cha a 
Aa, mavaju v dat. -i, pred ktorym sa hrdelnica z pravidla nemeni : 
duhi, strech/, hadki atp. m. spisovnych datfvov: duhe, streche, 
hadke. — Co sa ty(ie datfvu u pridavnych {Aohveniu^ dobromw atd.) 
porov. 8. bod. 

10) V lok, jedn, c, : U podstatnych mien mu2sk6ho rodu su 
prfponami : -e pre mena tvrdo zakonCen6, vyjfmajiic t6, ktor6 su 
zakonCen6 hrdelnicou, tedy:*odube, v leSe, na voze; -u pre kmene 
makkou spoluhlaskou alebo hrdelnicou zakonCen^ : o no2w, o koSu, 
rohw, V kapeluchw, na nocFikt* atp. Spoluhlaska r\ hoc by sa 
\xi tvrdo vyslovovala, bere sa za makku: o tchorw (csl. tLchort); 
'Ovi hlavne pre 2ivotn6: krafovi, konovi. Pripona -ovi znie v pod- 
reCi z.-ungskom a' u osob nezahladen^ho rusk6ho povodu -oj, srov. 
9. bod. — Pri vzore ^pfece", „oiiZie" a Jahfha'' by va prlponou -w : 
na plecM, o §CescM, na haCecw a pod. — U pridavnych js pravidla 
'im: §umntw chlapcu, o otcov/m kapeluchu atp. Podobne u zamen: 
V nim, u mojim sumenu, u tim valale. U (^islovky : u jednim va- 
ro§u. VynimoCne poCut m. pripony -im priponu -em : potim -f- poteni. 
Potom je vlivom spis. reCi. 



4) Zo Zv. Lup^e som uviedol miestny mtzov HrmovOy odvodiac ho z po- 
ludftovo-slovanak^ho grm (---- krdh). Hrmovo sii liiky pri Hrone, ktor6 leiia 
nlzko, na takom priestranstve, ktor^ pred kultdrou mohlo by£ len krxiHnou. 

V slin. refii grmovi = krdhovjr a grmovie = kfovi, tedy kruiina (podia Le- 
govej ml. slin., II., vyd. 94. st). Prof. Paatrnek v teito veci napisal: j,...vy- 
sv^tluje pak spisovatel „Hnnovo" — nyni louky ph Hroii6, ze slovin.-srb.- 
chrv. grm (Gebiisch, auch Art Eiche). V s.-chrv. je slovo skutedni rozsireno 
tez jako ndzev miatm^ jmenovite vyskyiiije se tez „Grmovo". (Rjed. akad.) Slovo 
gr^mi, fruticetum uvddi tez Miklosich v Lex. palaeosl, s doklady, kterd nynl 
bliie vyloieny jsou v J. Sreznevak^ho Slovniku starorusk^m (Materialy dlja 
slov. drev.-ruask. jaz. JS. — P. 1893); z t^chto dokladft vychdzi na jevo, ze slovo 
mohlo hyti jihoslovanske." Pdn prof, uznal tedy nielen to, ie je arm slovo 
poludfiovo-slovansk^, ale adm uviedol priklad, ie aa javi aj u poludfiajSIch 
Slovauov miestnym ndzvom „Grmovo". JPotial sa zachoval vecn^m referentom, 
ale hoed sa v fiom ozval obranca „8tanoviska vedy" a nasledujucim spoaobom 
sa snaiil odvrdtit' pozornost ^itatela od shody sloven^iny s re^ami poludfiovo- 
slovansk^mi : „Vzhledem na mistni ndzvy 6e»k6, jako Hromovaka (oaada 

V hejtm. Tumovsk^m), Hromnik (der Donnerwinkel), Hromobitek (kopec u 
Dalei^lna), Hromolen (hora Milesovka, der Donnersberg), tfeba miti na pa- 
m^ti, ie slovensky se rikd hrm = hrom a ie tudii ono „Hrmovo" mtiie sou- 
viseti i4i a „hromem". ie 6esk^ miestn<$ ndzvy sdviaia s hromomj o torn zdajd 
sa 8ved6it aj ich nemeckd mena: Hromnik = der Donnerwinkel, Hromolen = 
der Donnersberg, ale 6o je poludfiovo-slovanak^mu n^zvu Grmovo a zv.-Iup- 
^ianskemu Hrmovo do vSealovansk^ho : grom-hrom ? Podot^kara, ie formu hrin 
m. hrom pin Paatrnek — nedolo2il; v slovendine jej niet a mojim vedomim. 
Je i tu zrejmA snaha, ie pdn Pastrnek odvriltit chcel pozornost citatela od 
poludfiovo slovansk^ho gmi ku vSeobecnoslovanskdmu grom a oslabit udinok 
zo shody predpokladan^. Ja som pobok zv.-Iupdianskeno „Hrmova" postavil 



169 

11) V in,§tr. jedn, L: U podst. mien mu2sk6ho a stredn6ho 
rodu z pravidla je prfponou -om, ale v samosvojom n4reCf popri 
prfpone -em. V Sarv. sa hovorf „isc pe§nikem abo peSnikow". 
U podst. 2ensk6ho rodu je prfponou -u oproti spisovnej -ou : s ribw, 
s dlanw, s koscw. — U prfdavnych mien m\xL a str. rodu: -im: 
s dobrim otcom, s bo^im slovom; u podst. mien ien. rodu: -u: 
s dobrw 2enu, s otcovw chi2u. U zdmen: ze mnw (spis. so mnou); 
s nim (s otcom abo s dzeckom) s nu (ze ieuu); s mojim otcom, 
s moju 2enu; s totm jednim Clovekom, s totw jednti 2enu. 

12) V nom, mnoL d. : U podstat. mien mu2. rodu osobnych : 
-i alebo -ove^ tedy: chlopi, chlapci, juhasi; krsJove, panose; pri 
y^sluha^ vyluCne -ove: gazdoye. KonCiace sa na -r', hoc tvrdo vy- 
slovovan^, dostavajii z pravidla -e: pekare, blanare atd. — Po- 
mno2n6 slova, ktor6 sa konCia na -e (vzor „tdica''): huSFe, hrable, 
no^nice dostavajii v podreCi z.-ungskom a u osob nezahladen6ho 
rusk6ho povodu -/: huSI/, hraWi, no^fiici. (Vyzdvihol u2 Hnatiuk, 
Rusini priaS. eparch., 22.) Sem patria aj pomn. miestopisn6 nazvy 
jako Sobranci, vSetky na -ovce : FalkuSovci, Ozorovci atd. Vyslova : 



aj bein6 tarn „grmdft" (-|- «grnoan")' Takto sa dd roz61enit slovo : grm-atij ako 
by povedal kruz-miy slivoft zakrpatel^, v prenesenom smysle i jeho ovocie. 
Pdn Pastrnek odvediic pozornost od grmu ku hromu takto sa vyslovil : Je 
jasn^, 4e toto slovo sem nepatH . . . Istd vec, 4e grman k rodine hromu nepatri. 
5) Breznice, ktord sii na pobreii Hrona a tak nizko leiia, ie b^vajd za- 
plavovan<5, srovnal som so sloviusk^m v^razom breznica = Sumpfwiese. Na to 
p. Pastrnek: „Spi80vatel necituje vftbec iddn^ho pramene a proto nelze mi 
„breznica — Sumpfwiese" kontrolovati. AvSak mam o torn mchybnosti. V star- 
Hch ylovnicich slocinskych nachdzim totiz jine sluvo. O. Gustmann (Deutsch- 
wind. Worterb. 1789) m^: Sumpf berezhina =^ bereCina, sumpfig berezhinast = 
bere^inast; A. J. Miirko (Deutsch-slov. u. slov.-d. Handwdrterb. 1833) md t^i 
V slov.-nSm. ^asti : berezhina f. coll. ein sumpfiger Ort. Slovo „bere6ina" (locus 
palustris) je doloieno i v srbo chorv. a pochazi od mad. bereg. (Srv. Akad. 
rje^.) Co se tf6e mistniho ndzvu „Breznica", jest zudm i v OechAch: Bfeznice 
f. ves u Bechync a j. Vftbec je alstnich jmen, od slova „bfize" odvozen^ch, 
ve vSech slovanak^cn jazycich velik6 mnoistvi." (Str. 21.) Ak6 pekn4 posta- 
povanie je to! Pdn professor chce sice mdj v^raz kontrolovat, ale nenazre 
do nov§ich, dplnejSIch slovnikov, ani nie do tak^'ch, ktor^ vysvetTujii slovfi 
slovansk^ ; len do takj'ch, ktor6 vysvetlujii slovd nemeck^ . . . Kone^ne naide 
slovo berezinu a odvrdti pozornost fiitateiovu k nej a ku vSeobecnoslovanskej 
breze. Aj na Slovensku sii miestn^ ndzvy od brezy, to ja viem, ale v mojom 
pripade iSlo cylucne o vyznamom shodu sloca brezina — Sumpfwiese. Ja pri 
kaidej etymologii velikd vahu kladiem na cyznam. Srov. Kremuicu a kremeft ! 
6) Na str. 79. prace „Slov. a ich re6" som napisal : „l8totne je poludfiovo- 
slovansk^m pozoatatkom aj vkladan^ d slovensku v mn. genitive iensk^ch a 
stredn6ho rodu mien: matdk, sestar atd.. po srbsky: majaka (tam chybne: 
mat^ika), sestara atd." Piinu prof. Pastrnkovi je toto vsut^ d v gen. pi. zja- 
vom velmi zajimav^m, ale zistluje, ie je to zjav nie vSeobecn^ v slovenCine, 
ale — dialektick^. J3alej zisCuje, ie sa vyakjrtuje aj v chodskom n&redi v Ce- 
chdch V tak^chlo a podobn^ch pi. gen. : sukan, stebdl, v^ddr (dla Gebauerovej 



m 

Sobrance, FalkuSovce atp. jo vyslova — pansk4. (Miestopisn6 nazvy 
na 'i^ie povaiuju v podreCf z.-ungskom za pomn.: ChriviSCe, Tar- 
hovi§^e a sklonuju ich: do CWiviSC, do Tarhovi§C; bul u CWi- 
viSCoch, u TarhoviS^och, ale podotykam, ie 8om v najbliiSom okoll 
„Tarhovi§C" poCul lokal: u TarhoviSCi, 60 mof.e by£ vSak odratou 
formou lokalu „u Tarhovi§Ci(h), v» 3. b., 88. §.) — Pri vzore Jahna'' 
vychodf mn. nom. na -ata: haCa^a, ceTata (v jedu. L: celeca, ce- 
lecu atp.). Nikdy nepoCujeS strednoslovenskej formy na -ence: ja- 
Yiuence; len jahMta. — U prfdavnych mien byva prfponou v samo- 
svojej reCi -e pre v§etky rody : dobrc sinovc, dzivki, dzecka; v pod- 
reCi z.-ungskom a u osob rusk^ho povodu -i pre Y§etky rody : dobri 
sinove, dzivki, dzecka. — Neoby(^ajnym je mn. nom. u zamcn moj 
a nd^ = mojo, na§o pre vSetky rody: mojo, naSo sinove, dzivki, 
dzecka atp. V podreCi z.-ungskom vynimoCne poCujeS aj rusk6 formy : 
tvoji braca m. tvojo braca. U z4mena tot, toto, tota je nom. pre 



mluv. hist., I. 186), a „z dejin re6en^* vsuvky" konedne zistuje aj to, ie v srbsko- 
horvatStine a „teprve v XIII. a XIV. stoleti proniklo" a takto kon6i: „Mft- 
£eine za tecbto okolnosti Hci, ie ono vkladn^ ft v slovenStine jest pozAstatkem 
z doby jihoslovansk^? Zajistd nikoh". To je velkd farisejstvo, p. professor I 
A sice: 1) 60 do slovenskosti £asto je pochybn^ pr^ve to, £0 sa objavaje 
vSeobecne, ale vniklo zo spisovoej re^i, vyvinutej na zdklade sesterskej re^i 
ieskej. 6t> do slovenskosti vzdcnd m6ie byt prAve to, 60 sa zachoyalo slovan- 
skdho V dialekte. 2) Pdn prof. Pastrnek vie dobre, jako professor ^eskej uni- 
versity, ie sii Chodovia uie orffnnicki/ni doplnkom ceskej ndrodnosti^ ale jfj 
untehjin prirastom. Chodov viddy osadily v (5echAch, ako hrani^iarov. Porov., 
6.0 je V cldnku „Chodov6", v odseku „D6jiny" v Ottovom Siovniku Naudnom. 
2e oni majii pi. ^.: sukan atp., z toho tedy* nena!»leduje, ie sii tak6 pi. geni- 
llvy: v reii deskej, ale nasleduje to, ie Chodovia dostali sa ta zo stredu Hrbo- 
horvatov, Slovincov — alebo SlovAkov, u ktor^ch ««a vsuvka a vyskytuje. 
Toto je lo^ika doveka, ktor^ chodl po pravej ceste a nechce pozornosf dita- 
tefovu odvadzat na cesty kriv^. Konecoe po 3) To na veci nemeoi, 6i v srbsko- 
hoivatStine len >t XIII. alebo XIV. stoleti prenikla vsuvka -a- alebo ui skorej. 
Tu ide o zistenie skuto^n^o stavu, ie vsuvku a v pi. g. majd menovani po- 
ludfiaj§i Slovania a — Slovdci. Ini Slovania nie. 
• 

Ale p. professor sa neuspokojil odvracanim pozornosti ^itatelovej od sku- 
to^n^ho stavu, on sa nestitil zamUovat v mojich vtfpooedach podstalne tect, 
aby skldtil doveru ciUUeVa v moje slooanskorecove vedomostL 

V svojej prdci „SlovAei a ich re^", na str. 76 — 77 napL^al som toto: 
^Nechcem tu vyslovit posledn^ slovo, iba chcem vo vSeobecnosti poukAzaC na 
to, ie sa pomocou juhoslovansk^ch jazykov ^asto dajit objasniC vselijak^ tak6 
nizvy slovenskd, ktor^ sd ui temn^ teraiaiemu podeSten^mu pokoleniu Hricoo : 
V srb. grifi = fels, felsiger hQgel, steile ; Litaca : v srb. lit = steiler felsen ; 
Strtcito: v srb^tine srec'an = Stastn^'; Pisciintfi v srb. pe§<5au =■ piesodoat^; 
Lucatttiy Lucioiidy Lu6enec'.\ srb \\xt = jedla, jakoby: Jedlatiu, Jedlovni, Je- 
dlenec; KrpeVany: v slin. krep^l: holzstiick, z po^iatku muselo tu byt skla- 
di§te na plaven^ drevo; vrch Hltv\ v slin. klei = felsenklippe i stromschnelle ; 
Kracany sil istotne v spojeni s „kle6", to dosved^uje ai ich madarskV' nazov 
Kelecs^ny, kde sa pdvodnejSia hlaska zachovala ata. Ale sa moie niekomu 



171 

vSetky rody : tote v Bamosvojom n&reCf, — a toti v podreCf z.-ung- 
skom a u osob rusk6ho povodu dostatoCne neposlovenCenych. C(- 
slovka dva je pre vSetky rody. V. na str. 503. 

13. 7 gen. fnn. c. byva prfponou -och a to bez oWadu na rod 
podstatnych mien : od chlopocfe, kraforfc, ienoch, kravorfc, haCetocft, 
koscor/i atd. Tato pripona je novSieho povodu. Pastrnek hovorf 
nej : ,,-ocfc erscheint im Osten, wohl unter dem Eintlusse der pron. 
und zusammengesetzen Dec!., auch als Genitiv resp. Accusativ". 
(Beitr., 98.) Doslal poCut eSte aj genitfvy : „Na tiSic mit zenii" 
(Bert., tu 281), „kero hodzin?'' V miestopisnych n4zvoch dosial 
temer vyluCnc vladnu 8tarobyl6 genitfvy : (z) Beharovec, Batizovec, 
Vojkovec, Vitkovec, Baldovec, Krivjan, Lipjan atd. Zo Zemplfnskej 
a z Ungskej: (do) Hr'adok, Koinarjan, Ohradzan, Dvorjanok; (do) 
Jenkoyeo, JeiiaCovec atd. — V Zemplfnskej a Ungskej a na uzemf 
samosvojho narcCia u osob rusk6ho p6vodu kladu namiesto prf- 
pony 'Och prfponu -oti: chlopou, kralou, 2enou, koscou (spis. kostf !), 



pozda^y 2e boiu t^ch niekorko prlkladov len tak horko-taiko sosberal z ti- 
slcov a ti«icov ndzvov severno-z^padndho Uhorska. Obmedzim sa tedy na 
dzky prie8tor jednej obce. Ponevdd naJlepSie pozndm svoje rodisko, obmedzim 
sa na jeho chotdr a na tamojSie n^re^ie. Vo Zvol. Lupdi popri n^zvoch vSe- 
obecne zndmych, ako Bukovinka, Jablonka, Ddbrava, Laz atp jest aj nie- 
koTko tak^ch ndzvov, ktor^ si ui teraz nikto nevie vysvetlit. Tak^to sd : Hore 
Pdtmi, V kdzputi, v Hrmove. Slovo yrm v juhosl. re6iach: krdh, ker; v slin. 
(frmovi = krdnov^, krov;f a grmovje = kfovi dla Legovej mluv. slovinskej, 
II. vyd., 94 str. ; Hrmovo je tedy kriihami zaraaten^ miesto : Kruiina, Kro- 
vina, Co sa potvrdzuje polohou Hrmova. Sd to teraz Idky piipri Hrone, pred 
kultdrou v§etky tak6 miesta mohly byf len kruiinou. Slovo (fr:n = krilh iije 
e§te V Zvol Lupi^i a v jej okoli v podobe gim^fi. Takto sa naz^va nevy- 
rastend, zakrpytend v rasteni slivka; tedy tak^ slivoii, ktor^ §tepenim nevy- 
pestoval sa v strom, ale zakrpatel a ostal kruhom, krom. Aj ovocie tak^ho 
nepestovan^ho j^livofia sa menuje (jrimmom, ktord meno preSlo na oznadenie 
zakrpatel^ho, nevydaren^ho ovocia slivkov^ho vobec. Ked sme takto povinni 
uznaf, ie je Hrmovo potodu juhoslocanskehoj oprdvueui sme takyto povod pri- 
rlaatnit aj ndzvom lidzpiitiej Hore Futmi napriek tomUy ze dovo put pozndme 
aj z destiny. Slovo razputie dosial tnaci n Jiihoshvanov: rozeeMie, a Hore 
Put mi =^ Hore Ct stand"*. 

Kaid^ clovek, ktor^' nestraune siidi. vidi, ie som sa ja o n^zvoch Hdz- 
putie a Hore I*utmi podmienecne vyslovil: „Ked sme takto povinni uznaC, ie 
je Hrmovo povodu juboalovansk^ho, oprdvneni sme takyto p6vod privlastnit 
aj ndzvom Rdzputie, Hore Piitmi". To znamena, ked je zpomedzi menovan^ch 
troch ndzvov v jedufj obci (Hrmovo, Razputie, Hore Pdtmi) jedon ndzov po- 
vodu poludfiovo-slovansk^ho, oprdvneni sme aj druh^m dvom privlastnic tak^ 
povod, hoc by sa ony daly (druh^ dva nazvy) aj z in^ho slovansk^ho jazyka 
objasnif. A jako sa v tej veci zachoval p. Pastrnek? Zreferocal ob^ah uvedenej 
mnou osHory vypitstiac uojdolezttfjsie miesto^ podmienajuce moje istenie, a na- 
pisal: „Pfi ndzvech „Hore Piitmi a v RAzputl'* nemftie b^ti fe6i o pfivodu 
jihoalovanskdm, jelikoi pqtt, (via) jest sfovo vhobecne stovanske^. 

V osnove, ktorii som hore uviedol so strany 76.-77. prdce „81ov. a ich 
red", spominam miestopisnd ndzvy: HricoVf Litava^ StrecnOf Pie^canyj Lucathtf 



172 

« 

haCetofl atp. Ale v miestopisnych nazvoch, v. hore, aj na uzemf 
z.-ung8k6ho podreCia zachovaly sa bezpriponov6 genitivy. 

14) V dai, mn, L : Nielea mu2sk6ho rodu podstatnym menam, 
ale vSetkym bez rozdielu rodov6ho priddva sa prfpona -om, t. j. 
nielen chlopom, ale aj ienom^ \x\kom, dlanow, koscom, hnizdom, 
pFecom, veSelom, haCatom atd. Olaf Broch uvodi prfklady aj na 
prfponu -am: cerkvam, moie byf z cirk. reW; krevaw, toto slovo 
nema vobec mn. Cfsla; uvodf koscam popri koscom = spis. kosfam; 
ba uvodi -am aj pri mene mu2. rodu : nochcam + nochtaw = spis. 
nechtom. (Vidz „Stud.", na str. 52 — 54.) 

15) VloJc, mn. c,: Ako je v dat. pripona -ow pre vSetky rody, 
tak je V lok. pripona -och tie2 pre vSetky rody: (o) chlopocfe, 
2enoc/j, du§ocA, koscocA, veSelocfe, ha^etocfe. V podreCi z.-ungskom 
a u ludi nezahladen6ho rusk6ho povodu poCuje§ aj priponu -OH: 
(o) chlopou, 2eno(i, haCetou atd. Olaf Broch ma temer vyluCne 
tiito priponu z obci Falku§oviec a Dubravky, v. „Studien**, str. 47 
a nasi. Ja som poCul v Ceplici: „Chodzime na nohov". 



Lucivndj Ludenec, Krpelany, KVedy ako tak6 zpomedzi miestopisnych n4zvoT, 
ktor^ sd u2 temn^ svojliu v^zDamom terajMemu po(e§ten4mu pokoleniu, a 
ktor4 sa dajil objasniC pomocou poludfiovo-slovansk^ch jazykov . . . Ale som 
iirdite spomenul, ^e pri tych etymologidcfi nevyslomijem posledne slovo, ze chcem 
iha to vseobecnosti potikdzat na vec . , . A 6o p. Pastrnek? On zaml^al toto 
d61e?.it6 moje osvedcenie, a moje vSeobccnd pouk^anie na moinost: prijal za 
„p08ledn4 moje slovo" v tej veci. PravdaXe tym oblahfiil svoju obranu. Ale 6o 
je lacn^, nie je vziicn^! S podobndbo stanoviska, jako hore uveden^, posu- 
dzovat treba aj etymolo^e miestopisn.fch ndzvov^ z okolia zv. - Tupdianskeho, 
menovite ndzvov: Mostetiica, Brdo, BreznicOf Cremomo, Kali^te, Urochoty 
Kremnica. O niektor<'ch, ktor6 sa dajil odvodit aj z iny-ch jazykov slovan- 
sk^ch, bude treba rozhodniit dhrnkovite, toti2 ai potom, kedf z jednotliv^ch 
etymologii dostato^ne vysvitne poludftovo-slovansk^ charakter povodnej nd- 
rodnosti SlovAkov. 

Keby bol milovntkom frds, vyslovil by sa takto: Pre te6riu poludftovo- 
slovanskii je to dobr^m znamenfm, ie jej odp' rca p. prof. Pastrnek za po- 
trebn^ uznal sostiipit s pravej cesty, a miesto dOvodenia snaiil sa 1) odvraca( 
pozornost citaieVoo od skutocneho stavu, a 2) zamlcovat v nwjich vypovedach 
podstatne veiL Ale mne nejde o frdsy, len o vec. Prizrime sa zblizka tomu, 
CO je V recensii vecn^ho : 

P. prof. Pastrnek do 9 bodov sradil svoje kritick^ pozndmky (v recensii 
str. 14—23) na moje istenia. Vidzme ich poriadkom: 

1) Na str. 76. svojej prdce „Slovdci a ich red" napisal som: „Slovilci 
maiiS eSte dosial vo svojej redi dokazy toho, ie neboli povodne haluzou zA- 
padno-slovanskou. DosiaT zachovali formy: nesit'wi, vedi<'m, pije'm, §ijer/i atd., 
ktor^ nachodime iha a Juhoslovanav''' . Inde (na str. 84) zas: „Re6 Slovakov 
obtA^ajit trojak6 slovansk^ re^i. Od zApadu deskd, od severu polskd, od v^- 
chodu rusfnska. Vo vsetk^'ch t^chto slovansk^ch re^iach vyznieva v istych 
hlovesdch 1. os pritomndho (Ifasu od nepamdti na nosovku alebo na jej stried- 
nicu -M. V poKtine: pij<^, iij^; v destine: piju, iiju ; v rusinStine: uiju, t.\]\x 
atd. — I^n v naAej redi od podiatku: pijem, iijem atd. Tilto starooyld slo- 



173 

16) V inUr. mn. c. byva z pravidla u vSetkych podstatnych 
mien -ami : chlopawi, l^iwami, hnizdrtmi. Tak po celom lizemi. Ale 
poCuf Casto aj -mi\ s chlopmi, otmi atd. V podstate rovua sa vy- 
chodn6 nareCie spisovnej reCi, v. v „Rukovati" 113. §. — Naproti 
tomu V sklonovanf pridavnych mien a podobno skloAovanych zamen 
sUle sa zjavuje pripona -ima v protive so spisovnou -imt (-ymi): 
s dobriwa chlopami, s boiiwm sinami atd. Podobne: s tima moj/wia 
chi2ama. Povie sa s nima^ nie s niniL (Olaf Broch uvodi popri 
pripone -ima aj priponu -mn'; poCut ju vyiiimoCne.) 



Caso 



vanie. 



17) V neurCitku je prfponou -c (m. 4 v spis. reCi, RukovRf 
151. §). Tedy pic, robic, rozumec atp. Ale v podre^f z.-ungskom 
a u osob nezahladen6ho rusk^ho povodu Casto poCuje§ riisku pri- 
ponu 'ti: piti, robiti, por. 52. §-u 8. bod. 

18) Prfponou Cin. priC. minul6ho je v jedn. C. : -?, -lo, -ta; 
V mn. C. : -B pre vSetky tri rody. — V podreCi z.-ungskom vy- 



VADskii formu majii eSte Slovinci a Srbi-Horvati. My sme nemohli dostat tii 
starobyhl formu od slovanak^ch ndrodov, ktor^ nds obtd^ajd, — lebo jej t<!jto 
n^rody nemaju. A nemaly jej t^ slovanskd ndrody ani pred tialc rokmi, lebo 
pred tisic rokmi holy uz slovanski reci v podstate take, jake sii dnes" . . . 

Pripomni si tu v^razy „v istijch slovesdch", „od nepamati", a vetu Jebo 
pred tisic rokmi holy uz slovanske reci v podstate take, joke su dnes". Vide€ 
z t^cbto uvedenin, ie bovoriac o prfpone -m nesabdm blb§ie od jedn^bo tisSc- 
ro^ia a i^e predpoklad^m, ^o predpokladajil ai in! novovekl jazykozpytci, ±e 
slovanski re6i pred tisic rokmi boly ui v podstate tak6, jak6 sd dnes. Ho- 
voriac o starobylosti foriem na -m, opakujem, nezasahoval som v dejiny blb§ie 
od jedn^bo tieicro^ia. Nie tak p. Pastmek. On sa zacbytil do prlvlastku „8taro- 
bvl^" a, nastr. 15—16, odvoUvajiic sa na svoje poznamky v „Beitrage" av „List. 
Fil." z 1898, 227—228, rozloiil vec, dla 5obo sii starobvM formy t^, v kto- 
r^'cb sa vyskytuje nosovka alebo jej striednica, ale nie formy na -m. V Bei- 
triige na str. 7172 povedal: „In der Conjungation lautet die I. sing in alien 
Verbalclassen auf m aus: nesiewi etc. Das slovakiscbe stimmt darin mit dem 
gegenwiirtigen Nenslovenischen und Serbiscben uberein, wabrend die Qbrigen 
slaviscben Spracben die Reflexe des Altsloveniscben . . . bewabrt haben . . . 
Man pflegt dieae Eracbeinung auf apracbvergleicbendem Gebiet als einen ecla- 
tanten Beweis anzuaeben, dass eiuige wenige Muster (v6mb, damb, jamb, jesmb 
und imam) genugen, um die Gesammtbeit von P'ormen gleicher Kategorie 
umzugestaiten". Dfa p. professora vtietky prlpony na m sii pozdej§im dkazom 
m. nosovky alebo jej striednice a povstaly analogiou tak, le nArody tisice a 
tisice alovies vSetkfch vratvi, jako na kontraktudln^ dobovorenie, podaly sklo- 
ftovat podra piatich slovies: vierw, dd»;j, jew, (je) som a mdm . . . Dla p. Pa- 
strnka meuovanl poludftajM Slovania, aj Slovdci tak^mto sposobom doatali 
svoju priponu -m. Poludftaj>ii Slovania na avojicb terajMeb bydliokAcb, Slovdci 
na terajsicb avojicb bydliakficb bez vsetkej oryanickej priciny. Verlme na avete 
aj V podivuej§ie zdzraky . . . Mue ide pri tejto prilelitoati v5''lu6ne o abodu 
re6i Slovdkov a recrai menovan<'cb poIudftajMch Slovanov, a tdto sbodu — 
neodtajil ani p. Pastmek. Ui v Beitr., vidz bore, napisal, 2e mk sloven^ina 



174 

slovuje sa tvrd^ I po rusky, menovite v Zemplfnskej z pravidla 
tak, ako je to reCen^ v 52. §-e, 4. bod, a) : v Ungskej, ako je re- 
6en6 tam pod b) a c), t. j. v Zemplfnskej /, v Ungskej r, a. 

19) Ohybacie prfpony slovesn6 sii: v jedn. C. : 1. os. -m, 2. os, 
-i, 3. 08. — (za stara -t); v mn. 6. : 1. os. -m^, 2. os. -ce (m. spis. 
-/e) a 3. 08. — (za stara -nt). Porov. 149. § Rukovftti. nich 
trel)a t6to veci vedef: 

a) Prfpona 1. os. jedn. C. -m pridava sa bez vynimky vSetkym 
sloves&m v prftomnom 6ase oznamovacieho sposobu, ale len v na- 
reti samosvojom (a v podr. luCivnianskom), naproti tomu v podreCf 
z.-ungskom a na priestore samosvojho nare^ia u osob nezahladen^ho 
rusk^ho povodu po(uje§ rusk^ forniy slovies, ktor^ s nepatrnou 
vynimkou, vidz v 52. §-e 9. bod, vychodia na -u : (ja) pletw, pekw, 
znaju atp. m. foriem v samosvojom ndreCf: (ja) plecew, peCem, 
znam atp. 

b) Prfpona 3. os. jedn. C, a2 na nepatrn6 vynimky (v. 149. § 
Rukovftti), zmizla, hovorf sa: (on) pije, robi (za stara: (on) pije^, 
robiO. To sa srovnava s ostatkom slovenCiny. Ale v podreCf zempL- 
ungskom, a u osob nezahladen^ho rusk^ho povodu aj inde, po£uje§ 
dosiar starSie formy: (on) pije<, robi^; i s mftkkym -f. To su nie 



V 1. 08. prit. 6isu vo viSetk^ch vzoroch ^aHOvacfch -m & ze v torn smvndva 
aa Hfi sloviiidinou a atrhUinou. A uznal aj v gpominanej recensii (ptr. 16), ie 
6o do prfpony m „uherflk^ sloven^tioa pHpojuje ee tu k ob^ma Jihosloyanak/iD 
jazykftni, toti* slovinSline a srbochrvatStine". Shodu tedy netajf. 

l*rJpona -i/i je zo vfietk^ch znakov slovenskej re6\ naJhlavneJSlm a naj- 
charakteriHti^neJ^fm. Mobli Hnie silvine^ v prv^cb ntoletiach poBledn^ho tisicrodia, 
anpoA miestami s poludAajMmi Slovanmi, ale oni po oddialeof na oaMcb predkov 
zpod vlivii ich reci nemohli ndm ii* sprostredkovat takiS reCovii vlastnosf, ktor& 
by prenikbi ce\^ telcHo SlovAkov a ktorA atala by 8a najcharakteristi^nejSim 
znakom nasej re^i. To, ^o jnzyk iia^ charakterisuje^ muaeli ame si tedy za- 
cbovat z preati«icro6i(ibo «polo^n^ho majetku re^ov^ho s poludftaj§imi Slo- 
vanmi. Keby naSi predkovia, ^o do recM, nie s poludfiajAfini Slovanmi boll 
b^^vali jednfm telesom, ale s Poliakmi alebo a Cechrai, nebola by sa v naSej 
rei'i vyvinufa prfpona -;/i v alovesAch neaiem, pijem a podobn^ch, ale by ame 
boli zoatali pri formjtcb polaky-ch a ieakV'cb (pij<^, piju), c'o je tjm pravde- 
poilobnejfiie, *e Pidiaci auoloi^enaky v prvVch atoletiach a Oeai kultiirne v po- 
aledn^ob t)iaticb atoletiacu ailne zjv<*ahovaIi do iStvatru Te(^\ alovenakej. 

2) tormy dobro diet'a, ataro vino atp. srovnal aom a poludftovo-alovan- 
ak^nii dobro vino, ataro vino. P. Paatrnek odvolal aa na to, ie arbak4 tvary 
niajil d^aledne to o: into ( - ilto), gen. iuto^a (-- ilt<^bo), dat. iut(>mu (=^ iltdmu) 
auf. iie je v arbStine doaledne o z o-jr. A proti tomu postavil nedoalednoat 

V alovoniMnc: dnbn), -rho, -nnu at<f., v nom, a akk. 6 z u-jc a v in^ch p^doch 
Coaki^ e z o-.k. P. Paatrnek vycbodiao «o atanovi^ka, ie Je aloven^ina n^reCim 
ieskym, vo vSetk;fob zjavocb, ktore aa t'eUine protivia, blada vysvetlenie 
v analogii. (Tak bolo aj pri fornutcb: nesiem, pije«.) V tomto pripade je vraj 
dohn) „pzdojM zmonu nuWni podle akloftovaci koucovky jmenn6 dt^lo, polo, 
isrdr'», a a ptivodni d^lkou akloAovani aloienoho". Ked aa zmeoi .^atanoviako 



175 

pozostatky zo starSej slovenCiny; to su ruskosti. Porov. pripome- 
nutie na str. 80. 

c) V 1. 08. ran. C. poCujeS popri prfpone -me aj prfponu -ma: 
Tohima m. robiwie, v. na str. 121. a 152. 

d) Prfpona 3. os. ran. C. zmizla, hovorf sa: (oni) chvala, pletw, 
znajti atp., ale Casto poCujeS v podreCf zempl.-ungskom a u osob 
nezahladen^ho rusk^ho povodu aj inde rusk6 formy : (oni) chvala/, 
pletMf, znajii/ atp. Konrov6 -t byva i tvrd^, por. v 52. §-e 10. bod. 

20) Ku vzoru ^driaf. NeurCitkovy kmeii slovies tohoto vzoru 
vychodf na -e (m. -a): miKec, be^ec, kriCec atp. 

21) Ku vzoru y^tref, V niektorych slovesach objavuje sa polska 
forma Cin. prfC. minul6ho, tak na pr : „KaspereCka utarla sebe 
o(Ji" (StraS. 31). Tak6 formy su: umarla, pozarla, odarla a in6. 
(Slovensk6 formy by boly : utrela, umrela, po2rela, odrela atd.) Vo 
forme mu2. rodu prfpona -/ odpadd pre oblaWenie vyslovy: (on) 
umar, pozar atp. 

22) Ku vzoru ^robif'. Cin. prfC. minul6 znie: rohel, robelo, 
rohela; robeli miesto oCakdvanych : robil, robilo atd. Podfa Semberu, 
V. tu na str. 116, je v Zemplinskej \xi v kmeni neurCitkovom -e: 
robec (m. robic). Ja o torn neviem. — V 3. os. mn. Cfsla popri 



vedy", m6iu ludia videt vo formdch ,,dobr6" pozoatatok z poludftajSej slo- 
van^iny a vo forniAch „dobr(?ho" „dobremu" — vliv polak^ alebo fiesk^. 

3) Za mo2n^ som uznal, ie sa p6vodom poludfiovo-Rlovansk^m objasn! 
vSeli^o aj v hlilakoslov! slovenskom, tak menovite i ten chaos, ktor^ vidfme 
pri dlhjch a krAtkych slabik^ch v slovenCine. V plovenakej mluvnici z pra- 
vjdla sa zacbovAvajil ^esk^ pravidid o dlieni, menovite v skloAovacfch pripo- 
n^ch. V iivom jazyku je hotov^ chaos. Chybne som sa mohol vysloviC, 2e 
sloveniina povodne, tak ako poludfiovo-slovansk^ re6i, nerozoznAvala dlhd a 
krAtke, ale prfzvukovan^ a neprizvukovan^ slabiky; ja som cele in6 mal na 
mysli. Mal som vlastne na mysli, 2e sloven<5ina mala pdvodne tak^ voFn^ 
prizvukovaci syatdm ako poludfiovo-slovansk^ jazyky, a spolu s t^'m aj df^iaci 
system odchyln^ od ^esk^ho, lebo prizvuk mA vliv na dlhSie alebo kratsie 
vyslovovanie slabik. P. prof. Pastrnek v tejto veei riekol: „Pe61iv^ popis a 
rozbor kvantity v ^eSline a sloveostine, jakoi i ve v§ech niife^^ich (Jeskosloven- 
8k<Th rozpt^ll t4i onen „cbao8", o ndmi p. dr Ozambel mluvi. Ale dftkazfi 
pro jeho jihoslovanskou hypot^ai mu v^klad kvantity slovenskd nepoakytne". 
Uvidime. 

4) O vauvke d v pi. g. (aestdr) bola re(5 vyfiSie. 

5) torn, ie v sloven^iae niet zApadno-slovansk(5ho r (poT. rz), vyslovo- 
van^ho asi jako ri, r^ (dobri^e m alen. dobre) napisal som: „U mfta aj nedo- 
statok zjipadno-alovanaki^ho r (rz) dostato^ne dovodi, ie je na§a sloveniina 
p6vodne nie zdpadno-alovanskou refiou. To na veci nemeni, ie sa toto z4padno- 
slovanak^ r neskorSie vyvinulo z makk^ho rj. Inklindciu k f museli maC zA- 
padnl Slovania ui od d^vna. Naproli tomu SlovAci tejto inklin^cie nemobli 
mat vo svojom rJ (rieka), kedie aa z ueho nevyvinulo r, a5 tomu boly vSetky 
okohiosti a pomery priazniv^, zvlaSle za posledn^ch 500 rokov" (,^.Slov. a ich 
re^" 79). Na to p' Pastrnek odpovedal: „Napro3t^ nedostatek m6kk(jho f 



„(onij robja, nepusca" zjavujii sa aj forinv: ..(oili) robjii, ilepuscu". 
J(5(loii priapievatol p. Pastrnka jxiznamtaial, ie „v torn vAzi jediiiy 
n)/(li<;l iruMl/i spiStinou a t^aristiiioii", lebo in v Sari^i vyslovuju: 
robju, hutoru (Slov. PohF. z ^H\};]^ 434). Zistil soni aj ja tento 
rozdiol ; vo V. Sarisi hovoria v takych slovach s priponou -w, v kto- 
rych l^oliaci vychodnosloveiiskrho uzemia mavaju -?ow. Popor.: oiM 
iH'piiscy/w/, Uiily : oni nepuscu ; u z nosovky urn. 

2i\) Ku vzoru „minuf\ 7, dvoch neurCitkovych kmenov spi- 
sovn^ho jazyka, ktoro \\\i\ i)rc dvojak6 formy Cin. prfC. niinul6ho, 
vidz V Uuk. 1()6. g, 4., v fiiitku je Icii zosilneny knien, t. j. tvori 
Ha ^Jn. prf^.. inin. takto: tarh/m^, sahww/, pocahme? atp. Nikdy nie: 
tjirho/, saho/, pocahoi atp. 

24) Ku vzoru „w/>s<'". Cast6 ru tak6to formy Cin. prlC. min. : 
(oil) n(^8, prinos, nioh -f- "luh, sponioh -|- spomuh, pek + upek atp. 
Ku forniani ft^s, p^'k priraduju sa aj: nis, p/k, hoc je v nich nie ^. 
Ku nfs, im aj prifios, priiiws. Po poI. : niosl, prfpona -l sa ne- 
vyslovuje pro obrahCenio vyslovnosti. Povaiujem za polskosti teto 
a |)odobn^, formy. 

V iiAfeCirh uhersko-Blovonsk^ch budil vidy pozornosC a byl poslednS t^i uveden 
<)d prof. Florinskc^ho jako dftkaz samoHtatn^ho poataveiii slovenStiny vftfii 
6»stinO. Vylo^.il JHcm v LiMteoh iilol. 1898, 220, ze r ani v destine neni p^ 
tv>r/M#, fn'fhrz :f se tu ittalo ohecnffm teprve od skhnku XIIL anebo od poi, 
XIV. st'ul. Spisovatel vyjadfuje ae opatrn6. Uznavaje, ie z^padno-slovansk^ 
/• vyviiiulo He pozdi'^ji, vjdt zjlkbidni rozdll uhersk^ slovenStiny v torn, ie ne- 
luMa od poWtku i!idn6 nAklonnoati k mekk^nm r. ^4 o torn nelze pochybovati, 
Ar^nk tnito nfuostntck ndkhinnosti nehi zddnou hezpednon endmkou p&vodu 
jihiKihtvanskeho^ proto^f »tt'Jm'nn prdvnn mtize povazovdn btfti za rys — rusky", 
(Str. 19.) 

ti) V ..JSlovAci a ioh tc&' na str. 80 hovorim: ^Pouk^lzal som na to, ie 
Ha na pr. v Zvol. Ilupi^i dobre zraiJ juhoi»lovan?ki^ povod Slov^kov. VHLtme 
8a tedy do Zvol. Lup6>. Tu ea pravda ui vravi, v meste^fku, $idh, sadlo, 
stdi'i atd., tody api^{^obom zApadnoslovanskJm, ale eSte dosiaf meDujd ist^ 
polt*: »i<i >V/(i/na dokaz toho, ie prod podeMenfm svojho bl&Hkoslovia vyalo- 
vovali: .•*//•>, sah, .<f/»> atd.. ako na to dosial deje v zaehovalejMch sdsedn^ch 
oboiaoh na pr. v Priecbode alebo v Podkoniciach. Hfted pri Lup^fi ad Sflcff 
dedina V^otky t<^to Okazv sa dobre sbodujit h bypot«?jOU juinoslovanskou. 
Ako jo vo Zvol r.u|K^i. tak ie v ostatnom striedku nlovenskom. Formy: siVo, 
sidtK »/<». Hii start^. v mentU'b olH.*i a honov z;\obovani5 ,■ naproti tomu formy 
sidhK sadlo, <t'dit 8il novi^. iba v sipisovnej re^i a u meMianstva v liiitku''. 
Pan prot*. Pastrnek ^HMnoliol si pnive tak, ako v predobadzajiteom bode, ho- 
voriao: ..Vysonvani d piod / noni obmezeno na jazvky jiboslovanskt^ nfbri 
plati Hiojny vo v^^eob nArot>iv*b ru^k\\'b. Proto uomohou ony dosud jen ojedi- 
nolo dolo/ono pHpady v nA^eOiob ubor!»ktwb>ven?kyob byti oporou leorie jiho- 
*lovan!»ko. nybr>. mohon niiloAoU to.* nio/i r\sy rusk****. (Sir. 19 20.^ 

7' O stanovisku, jako som /.auiiuial naproii uvodenym miestopisnym 
na/\om, vid/ boro. Sovy-ilovil som sj\ v toj vih.m koneCnym koui'om v Slov. 
A iob rci\ 



177 

25) D61e2it6 je sloveso „byt", ktor6 sa dvojako vyslovuje: 
hie + hue, V. na str. 485 pod bie II. NeurCitkovy kmeii je bi- 
(z by-), ale Cin. prfC. min. : but (okolie PreSova a na vychod ztade), 
hot (Spi§, Abaujskd). Vynimodne, po okrajf uiSSieho iizemia, poCut 
aj bil (od poL rozhrania), bout (Ceplica), buoi (Papin). PoCul som 
bj^. Od kmena jes- poCujeS t6 najrozmanitej§ie podoby, menovite 

V 1. 08. jedn. Cisla. Spisovn6 som (m. jes-m) je zjav novSf, zvl4§te 

V samosvojom nareCi sa ujfma. V podreCf z.-ungskom m. spis. som 
poCuf: mi, smi (smi): „u2 mi skonCil", SeC. ; „§edzem roki jak mi 
dostaii kri2 (raedailu)", Dluh./Cir. ; „dau imi"", Sobr. ; „Iist imi iioSil", 
Hum. PoCut t6to formy aj na priestranstve saraosvojho ndreCia : Ja 
mam vichodki a tak mi ftehoden z vlasneho zarna mlec^', Giralt, por. 
posledn6 vypo&itie 71. §-u. Porovndvam t6to formy s nasledujucimi : 
„Nebuj §e... (ja) je§ dobri Clevek", Stra2.; „(}'a) tam jes'' volani", 
Komar. Nazdavam sa, 2e su podoby mi, smi (smi) a jes (jes) otre- 
lymi pozostatkami formy jesmo. V osnove z M. Slavkova, v. tu 452, 
CftaS : „(Jo) teraz jest morsko §vina". To moie by£ otrel6 z po- 
doby pofskej jestem, — Podoby mi, §mi (zmi) priluCuju sa iasto 
ku Cin. priC. minul6mu: bulmi, robilmi; bulzmi, robilzmi atp. V po- 



8) Zo Zyo\. Lupde som uviedol uiekoTko frds, srovn^vajiic ich a podob- 
n^mi poludiiovo-slovanak^mi. Tak6 aiS „zaobaHt m** a 6fm, „mrle mu aedia 
na koike" a „8rdce mu pi§H''. Fin prof, nebol apokojn^ a mojlm v^kladom 
alova „zaobali€ aa", a preto vf klad neuznal aprdvnym. Presveddim ho o avojej 
pravde priamym svedoctvom. Barle v „Let. Mat. Slovinakej" z 1893 na atr. 22 
uddva: „0b61iti, -im (Krupa): to tebi ie obAli — tega ti je ie doati", t. j. to 
tebe wi. dosta^f — toho ti je u2 doat, tedy dpln^ v^znamovd ahoda a v^razom 
alovenakV^m ! — i^e je Mrieti — acbwach brennen, to ani p. Paatmek netajl. — 
Ci je vo fraae ^srdce mu pisti'^ prenesen^ v^znam aloveaa arb. pifitati alebo 
nie, to nemeni na akuto^nom atave veci, ie aa alovenak^ frdaa dA vyavetlit 
v^znamom arbak^ho aloveaa. 

9) To, ie Slovici avoju rec menujd slovenskou, jako na pr. Slovinci, ne- 
pokladal som samo o sebe ani ja za dovod. Netreba tedy o torn redi Sirif. 

Kto vecne pozerd na apor, napriek zahaTovacej a zaml^ovacej metode 
p. profea^ora Paatrnka, zisti, 

1) ie aa rec' Slovkkov od redi ziipadnoalovanak^ch dell: 
nedostatkom r, 

atarAou gnippou lo m. novSej dlo (aa/o m. aad/o). 

2) ie sa rec SlovAkov ahoduje a redami poludfiovoaiovansk^mi, menovite 
so srbsko-horvatskou a alovinskou:- 

formou: nesiew, pijem; 

formou : dobro dieta, starO vino ; 

vsuvkou a v pi. g. : sestdr, matdk; 

slovom toplif zachovanom v atarSich mieatoplan^^h ndzvoch; 

alovom grnif zachovanom v ndzve Hrmovo a v odvodenom grmdn-yrman; 

alovom gri6, zachovanom v n^zve Hridov, 

slovom zaobalif aa. 

SlovenskA nt. \2 



178 

dobdch „bulmi, robilmi" vfdavaju jazykozpytci len osobnu prfponu 
-w, applikovanu tak ako na pr. v tycho poF. vyrazoch: bylaw, ro- 
bilaw. Olaf Broch^ ktory sa na samom mieste uCil vychodnosloven- 
skej reCi, napisal v Studien, na str. 63, 2e vo vete „dva dni mi 
nejid" vidi napodobenie „uhrorusk6ho" vyrazu ^dva dni-m nejiii". 
Na str. 67 tamie uvodf vyrazy: „tu me sicki", „tu me tromi" a 
poznamenava o me, 2e ,,niir in enklitischer Verbindung mit anderen 
VOrtern", a o vyraze „tusce §icki" doklada, 2e „in-der8elben Weise 
gebraucht wie me''. Jasne vysvita z prikladov, ^e je me u2it6 m. 
sme (zme), — Na celom uzemf je zvykom, 2e minuly Cas tvoria 
aj bez pomocn6ho slovesa, t. j. hovoria: ja bul, ti bul, mi robili, 
vi robili atp. (V spis. reCi je to be2n6 len v 3. os.) SponoY6 slo- 
veso „by(" sa tie2 zamWuv^: ja dovek, on pohan, ti hladni atp. — 
KoneCne treba podotknut, 2e uhorskf Rusi takto tesuju hyt y pr(- 
tomnom Case: Jem, jes', je (+ jest); sme, ste, sut (-f sut). (Porov. 
Hnatiuk, Rusini priaS. eparch., 23.) I tito formy poCujeS v pod- 
reCi z.-ungskom a u osob ruskych, ktor6 sa po sloven sky dobre 
nepriuCily. 

III. V]^bojn^ sila vychodnoslovensk^ho n^re5ia. 

91. §. Ktokolvek hlbSie nazrel do reCovych pomerov vychodno- 
slovensk6ho uzemia, vie, 2e je reC vychodnych Slovikov na vyboji. 
Vladimfr Hnatiuk je presvedCeny o tom, 2e su vSetci vychodnf Slo- 
vaci rusk^ho povodu, 2e su poslovenCeni Rusi. „„Denacionalisacia 



P^ Pastrnek vidt vo formdch: pijew, stan) vino, seRtar pozdejSi v^voj 
na p6de terajSich bydlisk Slov^kov, zapri^inen^ — analogiou. forme p\iem 
8om povedal svoju mienku, preO'o ju treba pokladaC za spoloCn^ majetok Slo- 
vAkov s poludftajSimi Slovanmi. Ak je tAto mienka opodatatnenS, ja 8om 
tom preaved^en^, ie je, — aj v ostatn^ch shodiich form61nyeh treba hladaC 
podobn^ povod. rri Hlov^ch topHy (frm^ (jric ani p. Pastrnek netaji shody a 
pri t>love zaohalU sa s trochou -^ hyt dost t^oho, je shoda v^-^znamovii nad vSetku 
pochybnost doloienA. Ketl ide o rieSenie otazky, v'l Pulhari b<vali pied pri- 
chodom Madarov na Potiai a ai po Pe§t, rdvolAvaju sa spiaovatelia a dejo- 
pisci na oiedineld meno „PeSC", viaiac v fiom bulharakii formu naSej ,,peci". Tu 
jest viae d6kazov pre samostatnosf re^'i slovenskej v rodiiie slovanskj^ch jazvkov, 
a pre hypot^su poludAovo-slovanskil tiei, ale oez obalu vyznAvain, ie fcy sa 
nebol vyslovil za poludfiovo-alovanskii hypotdsn, keby nebol mal dokazov 
o vela viae. Tu som sa obmedzil na ^.opakovanie t^ch niekolko pripadov, na 
kt<»r6 som mimochodom poukdzal vo svojej prdci „§lovAci a ich re^r". I§lo mi 
v^lu^ne to V t^chto pozndmkach, aby vec objaanil s tej atrany, ie p. Pa- 
strnek nidim nepodvrdtil vo svojej recensii podstatu toho, co som povedal o po- 
vode Slovdkou a o sanwstatnosti ich re6i v rodine sloranskych jazi/kov, tebo 
zfahcovanie skiitkov a ich vyznamu nie je podvrdtenivi sk(ttkov. 



179 

(Rusov V prospech Slovdkov) postupuje velmi skoro i za jakysi Cas 
nebude u2 podkladu pripoCitovat „Sloviakov" k „Ru8inom", len 
ku Slovakom"", takto horekuje v „Rusini priaS. eparch." (na str. 
12. V pozn.). Je to pravda ndWad svojou podstatou neoprdvneny, 
nakoiko sa pofahuje na veSkerenstvo obyvatelov vychodnosloven- 
sk^ho iizemia u2§ieho, ale Co sa ty6e gr.-katolickej Ciastky obyva- 
telstva toho uzeinia — ospravedlneny. 

Olaf Broch opisujuc „ndreCie Sotakov" na zaklade reCi, jakou 
sa hovorf v Koromli, v zavereCnych uvahdch nielen to zistil, ie 
je opisovane nim „ndreCie" skrz na skrz poslovenCen6, ale aj to, 
2e sa vlny poslovenCovacieho prudu nepristavitelne pohybuju na 
vychod („Weitere Studien", 100 — 104). Opisujuc vravu obcf Fal- 
kuSoviec a Dubravky, kde sa hovori z.-ungskym podredin, takre- 
Cenou normalnou reCou, zistil, ie v tychto obeiach panuje prud 
napodobovaf „paiiski jazik", t. j. odvykaf formam ruskym a pri- 
vykat formam slovenskym. (Vieme z tejto prace, ie je vzorom 
tychto foriem okolie Pre§ova.) Porov. „Studien", stranu G6 — 67. 

Jona§ Zdhorsky v Let. Mat. Slen.-(X., sv. 1, str. 18) vyslovil sa 
podobne jako HnatiuJc, vari p. Hnatiuka toto pohlo hlasat uCenie 
ruskom povode vychodnych Slovakov. Zaborsky ^a uvedenom 
mieste povedal: „Vidi sa, ie teraj§ie „§ari§sk6" nareCie je len 
slovenWnou mocno napustena mStina, teda utvar nie tak ddvny. 
Vec je V tom, ie s obracanim v latinstvo boll pravoslivni Rusi 
poslovenfeni" . . . 

V jednej veci srovndvaju sa uvedenf spisovatelia ; zisfuju, ie 
slovenCina ma vybojnu silu na lizemi vychodnoslovenskom. 

Co sa tyCe vybojnej sily rei^i slovenskej na pode polskej, tu 
tiei dosial nikto netajil. V§etci Poliaci iizemia vychodnoslovensk6ho 
uCia sa po sloveusky a hoc by e§te aui nevedeli po slovensky, seba 
predsa i popri svojej polskej reCi Slovakmi menuju. 

Vliv slovensky p. R. ZaivUiuski zisfoval v obSirnejSej praci, 
ktorii pod titulom ,,0 wplywie j^zyka slovackicgo na polskie gwary 
goralskie" obznamoval v zasadnuti filologiCn6ho oddielu krakovskej 
akademic, v. „Sprawozdania" (1899, nr. 4, str. 3—4), ale ktora 
dosial, ^iarbohu, uverejnena nebola. V livode spomfna autor roz- 
liCnych spisovaterov, ktori ni pred nfm zaznamenavali mimochodom 
vliv slovenskej reci na poFskych horalov. Taki boli : Zejszner, Ma- 
linowski, Kriilski, Kosiiiski, Stopka. (Vidz referat v Slov. Pohl. 
z 1899, 428, tam najdeS aj obsah spomenutej prace p. Zawilinskeho, 

12* 



180 

Pripom. V protive s istotou, ie je slovensk^ re6 na yfho]\ na prie- 
stranstve T^'chodnoaloveDsk^ho ilzemia, DajdeS v na^ej literatdre pozndmky 
poruSten^'ch SlovAkoch. Tak Stefan MiSik (v Slov. Pohr. z 1895, 572) na- 
pisal: „V makovickora okrese (v SariSi) sil dia Sematismu (z r. 1892) i dla 
uisCovania najbli2§ieho siiseda m6jbo, gr.-kat. far^ra a 6. kanonika zo Zavadky, 
poru§teni Slovaci. Moino, ie niektori z nich boli predt^m SlovAci ev. a. v., 
DO teraz splynuli s Knflini natolko, ie ich u2 ta2ko rozoznat a kaid^ po- 
vaiuje ich za Rusov; ^i i sami povfl2ujd sa za tak^xh, a di e§te i does za 
Slov4kov, neviem". Nakolko je tu re6 o osadnikoch slovensk^ch, t. j. o men- 
§om podte SIov^ov uprostred m^s ruskdho oby vateldtva (lebo je makovickj^ 
okres rusk^'), je osud t^ch Slovfikov pravdepodobn^, lebo je prirodzen^. MiHk 
(tie4 tam) poznamen^va, ie o poruSten^Th Slov^koch m6ie byt re6 aj v apiS- 
skej obci KoISove. 

92, §. Kedy sa poCala vybojnost? DIa Jon. Zdborskeho je nie 
ddvna, lebo sa poCala „s obracanfm v latinstvo pravoslavnych Rusov". 
DIa neho je ona dielom katolickej cirkvi. Ale mime na 6zemf 
vychodnoslovenskom u2som rim.-katolfckych obci 429 (s 50%-ovou 
va6§inou), a gr.-katoKckych len 91 (s 50"/o-ovou vftCSinou). Nie je 
mo2n6, 2eby tak6to nesmierne velik6 „obracanie v latinstvo" bez 
stopy bolo zmizelo v historiCnej dobe . . . Olaf Broch sa vyslovil 
velmi nejasne: ,,Kehren wir zum Schluss noch einmal mit ein 
Paar Worten zu dem slovakisirenden Einfluss in Nordostungarn 
zuriick, so ist es erlaubt zu schliessen, dass er nicht erst von heute 
Oder gestern stammt. Es ist schon von anderen darauf aufmersam 
gemacht, dass er wahrsheinlich schon lllngere Zcit hindurch ge- 
wirkt hat". 

Je pravdepodobn^, ie pred 500 rokmi boly u2 reCov6 pomery 
vychodnoslovensk6ho uzemia svojou podsfatou tak6, jak6 su dnes. 
Len miera poslovenCenostf bola skromnej§ia. Zpred 500 rokov po- 
chodf tak reCeny vyhra^ny list bardijovsk6ho mestsk^ho archfvu. 
Mara pred sebou vydanie mesta Bardijova „R6gi 6rdekes okma- 
nyok sz. kir. Bartfa vdrosa lev^ltarabol", I. fiiz., II. kiadas. List 
je na str. 10 — 11. Srovnal som ho aj s povodinou. V Sasinkovora 
Letopise bol tiei spravne uverejneny, nakolko som to mohol z pa- 
mati zistif. Tento predpiltstoroCny list je najstarSou znamou osnovou 
slovensko-ruskcj mieSaniny a spolu dokazom, ie sa xii pred 500 
rokmi mieSala na uzeraf vychodnoslovenskom reC Rusov s reCou 
Slovakov. Ruskostami su v nom : i^dnomu, zoiotich (n: zlatych), 
ve zoZote, hordlo (= hrdlo), Auliiho (= dlho); aj viae ich je tam, 
ale narokom pomlCim o takych, z ktorych by mghla byt polemia. 



181 

Pisater sa asiloval zachovdvaf formy a slova Ceskoslovensk6, ale 
nechybf ani znak vychodnej slovenCiny „d-8fen". 

Zpred poldruha sto rokov mame vydania kalvfnskych knfh 
cirkevnych (v. 80. §), ktor6 sti v podstate u^ takou mieSaninou 
reCovou plsan6, jaka panuje v takreCenej normalnej reCi zemplfnsko- 
ungskej. Tato mie§anina xxi hotova bola pred poldruha sto rokmi, 
lebo je dosledni, z Coho sa smie zavieraf, ie wi ddvno predtym 
minuia doba, ked sa vybojna sila vychodnej slovenCiny uplatnovat 
po&ila. 

Od slovensko-kalvinskych knfh trochu starSfm dokazom slo- 
vensko-ruskej mieSanosti reCovej je re6 osadnfkov v Keresture a 
V Kocure, vidz 74. §. 

ie obce nezmienaju svoju reC tak polahky, jako si to nie- 
ktori India myslia, o torn n&s presved^ive pou£uje prfklad obce 
ruskej Osturne. Hradszky zna najstarSie meno Osturne z r. 1628 
(Szepesvm. helysn.), z toho aj takto nasleduje, 2e tato osada trvd 
ui aspon — 400 rokov. Obec je so vSetkych stran odtrhnuta od 
ruskej narodnosti, so v§etkych str&n obtoCena polskymi obcami. 
A tato obec v tychto neobyCajne ta2kych etnografiCnych pomeroch 
dosial zachavala svoju rushi ndrodnosf. Tedy ani 400 rokov pol- 
sk6ho susedstva nevladalo tuto osadu pozbavit povodnej narodnosti 
ruskej. Tak6to pripady sa opakujii aj po ui^Som uzemf vychodno- 
slovenskej reCi. Sto a sto rokov trvaju niektor6 obce rusk6 upro- 
stred slovenskej narodnosti . . . Ale sa vrdfme do Osturne. DIa 
Mi§ika ,,Rusnaci v Osturni su ui davno spoKteni" (Slov. Pohl. 
1903, 374; tiei tu, 1895, 025, pisal eSte len to, ie je „ich reC 
popoRtena"). Ale vpc sa ma inakgie. Obyvatelia Osturne vedia 
eSte po rusky, ale vedia vSetci aj po polsky. nirodnosti obce 
Osturne vytrhiivam obraz z besednfc Roinana Zatcilinskeho^ ktor6 
uverejnil v krakovskom „Czase" (1902). Vyletnfcku spoloCnos(, ktorej 
Clenom bol spisovatel, viedol miestuy pleban ku kostolu v Osturni. 
Vyletnici oCakavali rimsko - katolicky kostol a — na§li sa pred 
gr6cko-katolfckym kostolom. Nasledoval rozhovor. Vyletnici : A wi§c 
to chyba cerkiew? Pleban: A, tak; mieszkancy tutejsi s^ grecko- 
katolici. Vyletnici: Jakze, przeciez wczoraj i dzisiaj, ilei§my tylko 
rozmawiali z ludem, slyszeliSmy zawsze j?zyk polski? Pleban: 
Ano, tak. Ci, co mieszkajji bli^ej cerkvi i cz^sciej w niej byvajq, 
mowia po rusku, ale z obu koikow wsi bardzo rozleglej, spoty- 
kaj^cy sie z ludnoSciji Siisiednia tylko polsL*}, m6\\h\ po polsku. 



18^ 

Spisovatel dodava: Sara ksi^jdz mowil z nami po potsku, g>\'ara 
miejscowa, tu i owdzie wtracajac form^ lub wyraz slowacki czy rusJci. 
tom sa nedi pochybovaf, ie sa vybojna sila reCi slovenskej 
poCala velmi davno, a 2e v podstate svojej uplatnovala sa ni pred 
500 rokml. 

93. §. Z Coho sa po^l vyboj? Ja sa nazddvam, ie sa poCal 
zo zemopisn6ho polo^enia. Slovaci vychodnoslovensk6ho uzemia 
u2§ieho byvali tak, ie sa od prfrody stall prostredkovatelmi medzi 
Poliakmi a Rusmi (medzi zapadom a vychodom uzemia), medzi Po- 
liakmi a Madarmi, jako aj medzi Rusmi a Madarmi (medzi pol- 
nocou a poludnfm uzemia). Okrem toho slovenCina sa vyznamena- 
Vala tym, ie v celych hornych Uhr4ch mala silu6 uzadie. Poliak 
alebo Rus vychodnoslovensk6ho uzemia, nauCiac sa po slovensky, 
zfskal si tedy sposobnost potykat sa po celom uzemi vychodno- 
slovenskom, ba aj po celom hornom Uhorsku. Pred 500 rokmi a 
davnej§ie, ked nebolo 2eleznic, bola to ohromna vyhoda. Ale ve- 
denie slovenCiny po istu mieru poskytovalo vypomoc aj pomedzi 
Madarov, lebo slovenskych osadnfkov na§li ste vSade ... a hlavne 
pomedzi Madarov. 

94. §. Oporami vychodnoslovensk6ho vyboja reCov6ho su: 

1) L&ska panskej vrstvy ku slovenCine, jakej nema ani ku 
poRtine ani k ruStine. 2e sa tato laska vyvinula, to je pravde- 
podobne zasluhou tej zemopisnej okolnosti, o ktorej je reC v pred- 
cMdzajucom §-e, a ktor4 poisfuje slovenCine prednost pred polskou 
a ruskou reCou v Uhorsku. Teraz nam nech postal vedet, ie sme 
dosial opravnenf hovorit o laske panskej vrstvy ku vychodnej slo- 
venCine. Pani, i statkarske rodiny, radi rozpravajii po slovensky, 
„po naSim", ,,a mi totnyelvunkou". Anekdoty sa rozpravajii temer 
vyluCne po slovensky, aj politi6n6. Znam6 prislovie ,,Politika panske 
huncutstvo" grof Julo Andrassy star^f uviedol do obehu v politiC- 
nych kruhoch v BudapeSti; znaju to prislovie od tej doby aj Ma- 
dari. Julovi Andrassymu starSom, ked bol ministrom zahrani(^ia, 
spievali; „Minister Andrassy hra &e na§i-va§i; Slebodi i prava §icki 
nam prehrava!" Kto by pochyboval, 2e je to nle z hlavy -^ panov? 
Ku znamej modlitbe jak^si posmeSkir pribasnil : „0d stropkouskoho 
prava, od hanu§o\iskoho chleba, a od seCoiiskoho vina — vysFebodz 



Has, paAe!" (t^oCul som od p. Pundayho v Humennom.) Z prfslovi, 
ktor6 si ttvorili sami pani : „Ked §i fte Semsey a PeCi {= P6chy), 
m s tebu CO do re«" (CMS z 1903, 85) alebo: „Moja Vola a 
tvojo RoSkovjani" zz Moja vola a tvoja rozkos (Vola a RoSkoviany 
su dediny, CMS 1903, 85). Star! pani sa pam&taju na anekdotu, 
ktora vznikla r. 1848: Prvy p4n: „Barz velka SFeboda! Teraz u2 
aebodno tlaCic?". Druhy (nahluchly): „Co Slebodno tlaCic?„ Prvy: 
^Kni2ki!" Druhy (nahluchly): „Mni§ki? Ta to u2 barz velka Sle- 
boda!" Podal som aj tuto frivolnu anekdotu, lebo ona je neodSkrie- 
pitelnym dokazom toho, ie vySla z hlavy — panskej. Pan si pre- 
lo^il madarsky frivolny vyraz „nyomni" do slova; v pospolitej reCi 
tej slovohre ani nerozumeju. Pani vychodnoslovensk6ho uzemia 
nielen anekdoty rozpravaju, ku ktorym predmety beru z dom4ceho 
2ivota, ale radi aj etymologisuju. PoCul som na pr. takuto etymo- 
logiu rodinnych mien Bertothy a Berzeviczy (vyslov : Bertoti, Ber- 
zevici): Kra! Mata§ seel podaric velo zemi dvom zemjanom. Po- 
vedzel jednemu: Ber to ti, ta mu bulo z teho meno Bertothy. AFe 
zemjan vzal sebe maio zemi, ta kral povcdzel druhemu: Berie 
v'ic'ij (= Ber-2e v'ecej !) a z teho mu bulo meno : Berzeviczy. — 
Obec Kurima vraj takto dostala svoje meno: Krai iSol prez Ku- 
rimu a to bulo v nedzefu. Pital Se ludzi: Co robice? Ta mu od- 
povedzeH : NiC iierobima, lem kurima ! (v miestnej vrave : NiC ne- 
roblme, len fajCfme!). A kral: Co, Kurima? A ludze potim volali 
valal „Kurima". 

Pani vychodnoslovensk6ho uzemia dosial neprestali vyn4§af 
re6 slovensku nad reC polsku a rusku. S Poliakmi a s Rusmi roz- 
pravaju vyluCne po slovensky, lebo v rodinach, v ktorych chcu, aby 
deti vedely aj po slovansky, beru ku detom len Slovenky, nikdy 
nie Polku alebo Rusku. Z tejto vyvySenosti slovenskej reCi pan- 
skymi rodmi zpomedzi slovanskych reCf opisovan6ho uzemia, vznikol 
u pospoliteho ludu nazor, 2e je reC slovenska — reC panska, v srov- 
nani s polskou alebo s ruskou vzneSenejsia, ,,fajnej5ia", aby sa 
vyslovil ich vlastnym vyrazom. 

Pripom. Pani vychodnoslovensk^ho itzemia nielen ie radi vyprAvajii po 
slovensky, ale aj versuju. Podobne jako verSiivali na pr. b. Anton Badvdnszkyj 
B. Szentivdnyi a ini na nev^^chodnom Slovensku. Vyskytujii sa aj tu takl, 
ktori r^niova^kami zabuvajd svojich priatelov i svoje spolodnoati. Pre svoju 
knihovftu podarilo sa mi opatrifi viae tak^ch v^chodnoslovensk^'ch r^movafiiek. 
zpomedzi nich rozinenni i obsahom vynikd rukopis ^Tajemni lAst jisteho Fran- 



ciBkana, hteri dva bodini predtdm jak zemrel, predpovedzel, ie na pre^OYskej 
turfii sedem razi zastava sa premefii. Od fratra Benedika". Rukopis bol vraj 
pisan^ V Olomdci 18. apr. r. 1851 Jozefom Skarlos-omy a je vraj prekladom 
z nemeck^bo. V rukopise sd „bd:jne" politi^o^bo obsahu. Prv4 „Hurban a 
jeho Darodne vojako" sllne 6eh\l, io do re6i. Drubd „Tajemni list na Sariskich 
sedlflkocb" je napisand y^chodnou sloven^inou. Treiia „Pi§eii o tej velikej 
ceati, ktera Slovaci konali, ked do Debrecina po korunu uberaku cbodili". 
PripisaD^ k nej: V PreSove 18. apr. 1849. I tato tretia „b48efi" je pisand po 
v^chodnosloYensky. In^ rukopisy verSov mdm: „Hla8z szpod Viborlyada", 
mdm od preSovsk^ho advokdta Hvezdu, ktor^bo ver^e vSade spominajd, a in^ 
z mnoistva, jakd ich jest po celom dzemf. T^to r^mova^ky pravda nemajd 
ceny liter&rnej, ale jasne sved^ia o torn, ie pdni v^chodnosloyensk^bo dzemia 
radi sa bavia slovensk^m verSom a mimoyorne pestujd siovenskd re^. 

2) VySSia hodnota osvetova slovenskej reCi. Nesmieme pri- 
rovnavat osvetovu hodnotu svojej reCi s osvetovou hodnotou reCi 
polskej alebo hoc len hali&iko-ruskej. To je pravda. Ale Poliaci a 
Rusi horn6ho Uhorska nepo^fvaju iiadnych vyhod, plynucich z osvety 
ich n4rodov, od ktorych sii zemopisne upine odtrhnuti. Uhorski 
Poliaci po polsky zvaC§a ani Cftat nevedia. Za kiiazov Casto sa ku 
nim dostanu Slovdci, a kai^u im s kazatelnice po slovensky, zv&£§a 
mieSaninou bez riadu a skladu. Rusi su vo svojich cirkvdch jako- 
tak slovanskou bohoslu2bou chr4neni oproti naplyvu nesvojskych 
kiiazov, ale 6o sa tyCe svojskej osvety, aj oni sii tam, kde aj Po- 
liaci. Obraz osvetovych sndh uhorskych Rusov obSfrne nakreslil 
Jevmenij Sahov vo svojej „Christoraatiji cerkevno-slavjanskich i 
ugrorusskich literaturnych pamiatnikov", pod nazvanfm „OCerk li- 
teraturnoj dejatelnosti i obrazovanija Uhrorusskich" (str. 183 — 210). 
Z toho obrazu videt, ie je Tudova spisba pre potreby uhorskych 
Rusov velmi biedna . . . Biedna aj pri porovnanf s ludovou spisbou 
slovenskou. Ked uva2ime, ie je reC Slovakov kazatelskou retou 

V 429 r.-kat., v 42 luter. a 6 kalvinskych cirkvach; reC Rusov len 

V 91 cirkvach (poCitam len vaC§inov6 obce); polska temer v iiadnej; 
ked pridame, 2e Slovaci raaju od sto a sto rokov nielen cirkevnu, 
ale aj svetsku spisbu svojsku, a ked naleiite ocenfme uvedenu 

V predchadzajucom bode lasku, s akou odnigajii sa k prv meno- 
vanej pansk6 vrstvy, — nu2 uznat musfme, ie na uzemi vychodno- 
slovensk^ho nareCia bez odporu od davna preva2uje slovenska osveta 
osvetu tamojSfch Poliakov a Rusov. 

3) SpoIoCensk6 predsudky. Na celom u2Jora uzemi vychodno- 
slovenskej reCi vysmievaju sa z Tudf, ktorf, hovoriac po slovansky, 



1^5 

nehovoria tak ako miestni alebo okolitf SlovacL V Sobranciach 
„preio zochabjaju rusku besedu, bo se vidrimaju, vismivaju z Bus- 
naJcoch po varo§och i po bliznich valaloch'\ vidz na str. 125. — 
Michal TimJcovic, rodak z Vy§. Nemeck6ho pri Ungvare, s ktorym 
som hovoril u Filipa Mo§kovi(5a 1. okt. r. 1904., Cloyek „ruskej 
viri", rozpraval mi: „Na§i ludze preto §e vilamali na slovenski 
jazik, bo tu 2iju i katolici u valale, a mlada Celadz H&e chodzi 
uvedno u fiedzelu a chcu jednim jazikom re(^ovac med^i sobu, bi 
§e jeden iz druhoho neSmejaFi. Slovenski jazik za kra§§i trimnju 
jak toten davni ruski, co stare ludze hutoreli; preto §e i ruski 
ludza uCa po slovenski. Naiim ludzom bridzi §e tot jazik, co hu- 
tora u Domaninci, bo u varoSu vismivaju jich i Mckich Busnakoch"*, 
Tento zjav je vSeobecny a Sfri sa shora. V prvom rade su to p4ni 
a poCitajuci sa k nim, ktorf vysmievaju Poliakov a Rusov vychodno- 
slovensk6ho uzemia, vidiac v nich „SloYakov" a nevediac im od- 
pustif, ie nerozpravaju po slovensky jako druhf Tudia. Vysmevami 
jieuSetria ani kiiazov a uCitelov ruskych. ruskych uCiteloch vravia, 
ie takto vyuCujti poCtom: „Jedno jajo, co ma hore chvist, to su 
Sist; CO ma dolu chvist, to su devjat; jedna paliCka a dva jaja, to 
su sto!" „Rusnaka" naveky vysmeju v meste, hoc by sa jakokolvek 
zachoval. I Poliaka. Tym si vysvetTuj, ie sa Poliaci a Rusi hanbia 
za svoju reC, a ie sa v§emo2ne usiluju svoj povod zakryvaf. Po- 
liaci a Rusi, ktorf chodia „do sveta", alebo aspoii do mesta, vedia 
aj po slovensky. Nielen na lizemf u2§om, ale aj poza jeho hranice. 
Ba aj V celych dedinach, ktor6 su blfzke hranici, obyCajne vedia 
India aj po slovensky. Tak na pr. v M. Slavkove, v Slov. vsi, 

V Krf^ovej vsi. Rusnaci v dedinach ponad Vy§n6 RepaSe, v Orlove, 

V Stebniku, v Domaninciach, v Onokovciach atd. (Spomfnam len 
tak6 dediny, v ktorych som bol.) — M. Monies, z reCi ktor6ho 
bral svoje informdcie reCov6 Olaf Broch, uisfoval tohoto, ie sa 

V Koromli ruska reC e§te brani, ale doloiil „aber die Co-Sprache 
(= vych. slovenCina) wird kommen, den sie (die Cotaken; t. j. vy- 
chodni Slovaci) sind zahlreicher und des halb lachen sie die je- 
nigen, die anders sprech^n, aus'\ (Weitere Stud., 102.) Na Co po- 
znamenava Broch: „Es ist somit ein Gefiihl der Schtvdche, wodurch 
das Aufgeben der eigenen Sprache bedingt tvird. Die kulturelle 
Uberlegenheit der westlichen Nachbarn ist bei den Leuten aner- 
kannt, und die theilweise oder vOllige Aufgabe der angeborenen 
Sprache ist wie eine naturgemdsse Entwickelung, der niemand Wider- 
stand leistet'', (Tam 102/103.) 



m 



IV. Vychodnoslovensk^ n^recie spisovnou re6ou. 

95. §. Vychodnoslovenskej spisby povodnej temer ani niet. 
Vyskytuju sa zvaCSa len preklady. 

Najstariie pamiatky pisanej recL NajstarSie pamiatky reCi slo- 
venskej, toti2 „Zlomok ka^ne" a „Vyhra2ny list", obidve zXV. 
stoletia, vidz y mojich „Prfspevkoch k dej. jaz. slov.", su vlastne 
pamiatkami vychodnoslovenskej reCi. Najde sa aj viae pfsanych 
pamiatok, menovite v Sasinkovom ^Letopise"^ ale ony nie sii pred- 
zvestovatelmi literatury, lebo temer celych 300 rokov minulo, po- 
kial sa poCaly objavovat kni^ky vychodnoslov^nskym nireCim. 

Cirkevne spisy. Za najstai*§ie tlaCeo^ spisy cirkevn6 pova^uju 
sa kalvinsko-slovensk^ knihy, o ktorych je re6 v 80. §-e. Sii pre- 
lo2en6 z madar8k6ho a boly viae raz vydan6, jako to videf z uve- 
den^ho §-u. Luterani vytrvali pri kniMch Ceskych a katolfci iba 

V najnovSich Casoch poCinaju vydavat kniiSky pre svojich veriaeich, 

V ktorych sa robia ustupky vychodnoslovensk6mu nareCiu. kni- 
hich biskupstva ko§ick6ho vySiel dlhSi Clanok v Nar. Nov. z 1873, 

V L 16. reCi tychto knfh sa pouCf§ z otCenaSa, ktory je odtla- 
Ceny tu na str. 144. 

Skolske spisy. S obnovenfm ustavn6ho 2ivota v krajine obja- 
Vila sa potreba postarat sa o §kolsk6 knihy pre „n4rodnostn6 Skoly", 
lebo tak naklada zakon. Rozhodujuce kruhy uzavrely na predo- 
strenie skolskej stolice v §ari§skej, 2e sa pre slovensk6 ludovS 
Skoly vo vychodnoslovenskych stoliciach vydajii kni^ky ndreCfm 
„8pi§sko-§ari6skym", t. j. vychodnoslovenskym. Spomenuta §kolsk4 
stolica odvoldvala sa na to, ie su skolsk6 knihy, vydan6 v spisov- 
nom jazyku slovenskom, nie srozumiteIn6 pre vychodnych Slovdkov, 
a preto iiadala, aby ony boly vydan6 „podIa §ari5skej vyslovnosti". 
(Porov. predmluvu v Urbanovej mluvniCke ,,Sarosi tot nyelvtan 
vazlata", Eperjes 1875.) Vykonanfm uzavretia poverena bola uh. 
kr. universitna knfhtladareu v Budfne a potrebn6 kniiky vy§ly 
jako „vlastnos6 kral.-uhorsk^ho Statu". Zpomedzi nich vynikaju 
„Citanky" a ,,Historia Uherska", ktorych upln6 tituly najdeS tu 
na str. 478 a 479. Po vydani kalvinsko-cirkevnych knih toto sii 
prv6 knihy, ktorych prekladatelia starali sa skutoCne vystihovat 
ustrojnosf vychodnoslovensk6ho nareCia, ale sa im to nevermi da- 
rilo a nevystihli ani zdaleka reCovej spravnosti, jaka sa javieva 



18? 

V. kaivinsko-slovenskych knihach star6ho vydania. Prekladatelia 8u 
dvojaki. Ktori Cftavali slovensk^ spisy literarn6 : ich preklad je Co 
do zdsoby slov a Co do skladby obstojny. Ktori knih slovenskych 
neCftavali, a ktori sa chytili prekladat do vychodnoslovenskej reCi 
vyluCne na torn zaklade, ie „vedia po vychodnoslovensky, lebo sa 
na uzemf vychodnoslovenskom narodili". Preklady tychto su Casto 
nesrozumitern6. Slova na pochopy, jakych lud nemd, sami si robia. 

V Hist. Uherska najde§ tak^to slova : odevzdafii (= tradicia), ostre 
skuski (= rigorosa), vivjaz §ifoch (mad. kikot3 = pristav), drahurai- 
Taci budinek (labyrint) atd. Frasy: pokoj zavjazal (= b6k6t kotott); 
CviCeni naboitenstva (= valias gyakorlata ; lebo je v slovnfkoch 
gyakorolni = cviCit) ; rozvjazane otazki (= k6rd6s megolddsa) atd. 
Casto pochytia slovo literarn^ a uiiju ho na neprihodnom mieste, 
tak V tej istej Hist. : Greci . . . jeden narod uCinkuju (= tvoria ; 
str. 15), „vecej farailie spusobili jedno pokolefie (= viae familii 
tvorilo jedon rod; 23) atp. Niekedy neprestAva vec na torn, ie je 
preklad nesrozumitelny ; Casto su z neho dvojsmysly. Zaujfmavy je 
na str. 46 tento: „(krar) B61a ui vtedi 10 roki 2il u Manuela, 
ale Uher zostal v kaMej svojej 2ilki a pritetnu — calkom stateCni 
Clovek". V „Hist.'' su pravidlom tak^to a pod. vyrazy: Medoh kraf, 
perzoh predstaveni, statuoh robitef, Co je po priklade mad. reCi 
dobre: M6dek kiralya, perzsak eliiljaroja atd. Prekladatel, ktory 
neCita slovenskych knih, zachovava tak6 formy mien miestopisnych, 
narodnych, ak6 si osvojil v Skolach. Tak v „Hist." hemitia sa ta- 
k6to mena a vyrazy: Bolgarski kAi^a, jasz narod, Cehski kral, pri 
Vagu, Olahi (Rumuni), olahska krajina, pri Vdg vodze, Morva 
(= Morava), a2 ku Olt vodze, a2 ku Moskvi mestu, Velkd Sobota 
(Trnava, mad. Nagyszombat) atd. Zpomedzi tych prekladatelov §kol- 
skych knih, ktori Citavali spisy slovenskej literatury, vynaSam meno 
Adolfa Urhcina^ radeu Skolskej stolice v §ari§skej, ktory preloiil 
Citanku pre V. a VI. triedu ludovych §k6I; je to objemna kniha. 
Urban je zaujimavou osobou u2 aj tym, ie napisal prvu vychodno- 
slovensku mluvniCku, ale hlavne tym, in bol radcom tej Skolskej 
stolice, na 2iados£ ktorej uh. vlada vydala kniiky pre Iudov6 Skoly 
aj vychodnoslovenskym nareCim. Urbanov preklad mtil by tedy byt 

V prvom rade srozumitelnym. Ale Ci je tomu tak? Sotva. On ma 
hned na prvej strane osnov (5. str.): dzivadlo (= teater), pre- 
chadzal se (zz Spaciroval), prekvapeni, u iiehoi (= u neho), ro- 
botu konac (•= provadzic), noc ku praci vinalozic (= nocu robic) 



1^8 

atd. atd., celA kniika sa hemii zjavmi, jakych vo vychodnosloven- 
skom ndrefif niet. NajdeS tam na pr. tak6to slova: leSiiik (494), 
puda (C. pftda; 215), ponevaC (311), hart (chrt, 100), privnik 
(4- fi§kali§, 104), plavCik (118), uCbar (163) atp. Takym slovam vy- 
chodny Slovak prAve tak neporozumie v osiwYe podfa vychodno- 
slovenskej vyslovnosti, jako by im neporozumel v osnove podia 
8pisovn6ho jazyka. Z toho nasleduje, ie preklady, ktor6 sa nechrdna 
podobnych slov, nestAvaju sa srozumitelnejSimi tym, 4e sa prikryju 
vychodnoslovenskou vyslovnosfou kni^ky. Ale prekladatelovi nestaCia 
naveky vedomosti zo 8pisovn6ho slovnfka, a tym, Co sa tyCe srozu- 
mitelnosti, stdva sa preklad eSte menej cennym. UrbAnovi je rez- 
kost = charakter (124), patrdC = altdn (200), vipust = altdn (207), 
rieku upravflovac (m. upravovac; 180), Svetove vistanovene = vy- 
stava (211), zakazoslup = tilalomfa, cestuukazafi = utmutato (obi- 
dve slovd na str. 194) atd. Podotykam, 2e, dia sluchu, nevyda viae 
universitna knihtlaCiareil here spomenut6 §kolsk6 kniiky vychodno- 
8lovensk6. 

Svetske spisy. V dejinach slovenskej literatury obieha nazov 
soSitu dra Jfina Andrdscsika^ plebana bardijovsk6ho. SoSit vySiel 
po druh6 v BpeSti u Kol. Rozsu (1886), a sfce vydanfm vnuka 
spisovatelovho Viktora Iklodyho. Na rok 1886 a 1887 vySly dva 
halenddre v PreSove (v. na str. 479 pod „Kal."), ale 2e istd spo- 
loCnost nechcela na ne dalej doplacat, prestaly vychodif dalSie ro6- 
nfky. Jasne charakterisuje spisbov6 pomery na vyehodnoslovenskom 
uzemf, ked sa ani kalendar neoplatf vydavat vychodnoslovenskym 
ndreCim. Ked nemaju kalendara, samo sebou sa rozumie, nemo^u 
mat ani svojho Casopisu vychodnf Slovaci, lebo vydavauie Caso- 
pisu spojen6 je eSte s vaC§fm nakladkom ne2 kalendar. InakSie je 
V Amerike. U2 niekoiko rokov vychodia v Hazletone y^Slov, No- 
viny'' a v New-Yorku „Slebodni OreV^ vidz na str. 479 pod Hazl. 
a Orel, — nareCfm vychodnoslovenskym. VydavateTstvo novojork- 
sk6ho Casopisu vydava v osobitnych soSitoch niektor6 svoje belle- 
tristiCn6 prace, obyCajne preklady z madarsk6ho. Ja mdm dosial 
len soSit ,,Stra§ek v Lubovni'\ po mad. napfsal Kol. Miksmth, 
uplny titul v. na str. 480 pod Stra§, 

Pripom. 1. Alinisterstvo krajinskej obrany vydAva niektor^ svoje vy- 
hldSky nielen spiaovnou re^ou slovenskou, ale aj v<'chodno8loven9k^m narefifra. 



189 

Pripom. 2. O pravopiBe treba podotkntit: Kiiihy kalvlnske z r. 1752 
boly vydan^ pravopisom madarak^m. Nasledujdce ich vydanie podobne, vidz 
predpo8ledn<5 vypo6. na str. 136. A tento pravopis zachovAval sa v cirkvAcJi 
BloveDBk^ch kalvfnov a2 po Da§e dni. Vidz o kniike Szakala IStv^na na sir. 
137. ZdA sa, ie v cirkvAch slovensk^ch kalvinov ai po uvedenie r. 1752 slo- 
vensk^ch knih ul^ivali knihy madarsk^ a 2e pravopisnou kontiauitou treba 
od6vodnit zavedenie madarsk^ho pravopisu do knih sloyensk^ch. Na prisluS- 
nom mieste som poukiizal na to, 2e prekladatelia knth ditavali i knihy ^eak^, 
V. 84. §, a (^erpali z nich. Keby nebolo iSlo o zachovanie pravopisnej konti- 
nuity, boll by istotne i pravopis prejali z cirkevn^ch knih ^esk^cb. V §kol- 
sk^ch knihdch, ktor^ vydala univerditnd knihtla(Hareii t Budapest!, plaaii pre- 
kladatelia pravopisom fonetidn^m. V Urbdnovej mluvnidke je tiei pravopis 
foneti^n^. 

96. §. Spisba vychodnoslovenska je tedy velmi mala. Katolf- 
ckych knfh cirkevnych som neuviedol; o ich poCet je sten(ieny 
poCet vychodnoslovenskych vydanf. Pochodil som vSetky knfh- 
kupectva a knihvilzaCstva opisovan6ho uzemla a poprezeral som 
v§etky kni2ky a kniMCky katolfcko - clrkevn6, ale som nena§iel 
medzi nimi takej, ktorej jazyk by sa opieral o vychodnoslovensk6 
nireCie; opierajii sa z pravidla o ret §koly Bernolaka a Holl6ho, 
priberajuc formy a slova vychodnoslovenska. To jest: katolfcko- 
cirkevn6 spisy nie sii svojou podstatou vychodnoslovenska, jakymi 
su vSetky ostatn6, ktor6 som hore uviedol. 

97. §. Ci md a jakii ma hodnotu spisba vychodnoslovenskd? 
Ma tu hodnotu, ie v skutoCnych okolnosfach, ktor6 Slovdci zdolaf 
nevladzu, vyhovuje najsurnejSfm potrebam vychodnych Slovikov 
formou takou, jakA je prave mo^na. Jej hodnota je neodSkriepi- 
telna pre (lejiny slovensk6ho jazyka. Opakujem pre dejiny, pre 
nareCoslovie nemaju spisy vychodnoslovensk6 toiko hodnoty, jakoby 
sme smeli od nich oCakavaf. Prof. Pastrnek sfce „d61eiitym a plat- 
nyra'' prfspevkom nazval Urbanovu mluvniCku pre svoje dialekto- 
loglCn6 potreby, v. v Slov. Pohl. z 1894, 747, ale to bolo pred 
dvanastimi rokmi! Urbanova mluvniCka stala sa ui prekonanym 
stanoviskom so svojim nevychodnoslovenskym hlaskoslovfm, tvaro- 
slovim atd. Na str. 25. mk na pr. tak6to nepoznan^ vo vychodno- 
sLovenskom nareCf slovd: ovSem, obzvlaSne, predvCerora, poflevaC, 
aCprave. U neho je docale dobre m. v cale\ u neho je od suae 
1. OS. prit. Casu: setiiein, Takychto nareCoslovnych chyb je na str. 
22. este aj viae, pravda nie tak velkych, ak6 sii uveden6. V kal- 



190 

vfnsko-slovenskych kDihach a Skolskych knihach zrafi sa vliv spi- 
sovnej re{^i, (^iasto^ne aj vliv Ceskej reCi velikou mieroiL Andras- 
csikov „§enk PaFenCeni'' pova^uju u Das za vzor vycbodnosloven- 
skej re6i. („Len jednu znam kni^o^ku ^istym §arisskym nare^im 
pfsanu: Srnk Palen&nv", Xar. Nov. z 1873, L 16.) To je chybny 
D^zor. V torn somite rozpravaju osoby po SariSsky, po rusky, po 
madarsky a gam povodca pomie^I so svojou „§ari§tinou" v§etky 
slovensk^ DdreCia („vCul"; „dedina'-, str. 15. atp.) a — ^tina. 
Vo svojej „Sari§tine" bere ohlad na dlh^ slabiky spisovnej re6i 
atd. Americk^ 6isopisy „Slovensk6 Noviny a ^Sfebodni Orel" iiei 
nesta^ia pre dialektologa. V Slov. Nov. hazIetODskyeh j[z 1904, 
6, 450) iitaS na pr. toto: „... padom na kamene ulice prerezal 
lebkii. Zamestnanci kari doveili ho ka lekarovi, ktori vislovd obavu, 
2e Buzai, jestli iiezomre, tak budze ponietani na rozume". V torn 
istom dfsle : ..Z. pracovav^i v tunajiich lokomotivovich diliwch, obesil 
fie . . . vo verhnim poshode svojeho domu" atd. Pre dialektologa 
najviac su hodn6 preSovsk^ kalendare (na str. 479 pod KaL) a 
belletristiCn^ preklady novojorksk^ho „§Iebodn6ho Orla", ktor6 aj 
osobitnymi sofiltami po^aly vychodif (v. na str. 480 pod StraL), 

98. §. Hoc sii najstarfiie pamiatky reCi slovenskej pamiatkami 
vychodnoslovcnsk^ho nareCia a hoc vychodni Slovaci svoje ndreCio 
Ml r. 1752 systematisovali jako spisovnu reC, vyhladov predsa niet 
na rozkvet vychodnoslovenskej spisby. Vec dobre objasnuje prfpad 
^AniPrikdnsko-slovenskych Novin", ktor6 poCaly vychodif ndreifm 
vychodnoslovenskym a pravopisom madarskym. y^AmerikanszkO'Szlo- 
venszke Noviny'', ktor^ poCaly vychodit v Pittsburgu Pa r. 1886, 
vo svojom „per§om" Cisle tymto (ilankoni odovodlly §ari§sky dialekt 
vo svojich stlpcoch: ..Prirsini, preczo csisztu szlovenszhu recs v tick 
novinoch vzsivacz nyemozsenie a nas szlovenszki dialekt? Csisztu 
szlovenszku recz uzsivaju uherszke-szlovjaczi, chtore v lyiptovszkej, 
turcsanszkej, zvolyenszkej, trencsinszkoj, v nyitrauszkej a meszczami 
po druhich sztolyiczoch bivaju. Nyemozsenie zatajicz, zse je ta recs 
czvicsena a zse se v kazsdim padze a na kazsdu otaszku mozsno 
peknye a dokonalnye vyszlovicz — mi ju alye pre nasich csitate- 
lyoch potrebovacz nyemozsenie. Chto znasima krajanami v Amerike 
daczo do roboti nial, ten budze i to znacz, zse uherszke szlovjaczi, 
chtore szu v Amerike, szu Spisaczi, Sarisczanyi, Zemplincsanyi, 
Ungvarcsanyi, Abaujcsanyi, a tak dalyej; a sztej pricsini musime 



191 

tu isztu rec8, tojeszt ten iszti dialekt szlovenszkej recsi potrebo- 
vacz, chtori naso krajanyi od dzeczinsztva potrebovalyi a chtori 
i teraz potrebuju. Mi zme v ostatnyich paru rokocli tisicze lyiszti 
od naSich krajanoch dostalyi, a sztej pricsini szebe smajchlujeme 
telyo szkuscnoszczi macz, zse naso krajanyi nasz prez pohibi zroz- 
umja. Jedno uznacz musime, zse nas szlovenszki dialekt je barz 
hudobni a sztej pricsini barz csesko padnye se v kazsdim padze 
zretedelnye vyszlovicz. Okreme teho je priszlovko, zse: „kazsdi 
pocsatek je cseski" a musime uznacz, zse zme escsi pravdu teho 
prikladu nyigda tak dokonaluye nyeszkusilyi jak teraz. Krasznye 
pitame nasich csitatelyoch, abi nasz razem nyeodszudzilyi, ked 
siczko nyenajdu, jak bi male bicz, obeczame alye, zse czo raz ta 
lyepsi pozor dame, kazsdej zsadoszczi nasich csitatelyoch vyhovicz". 
Redakcia prv6ho americk^ho Casopisn skoro rozpoznala skutoCny 
stay veci. Skoro rozpoznala, ie je vychodnoslovensky dialekt velmi 
chudobny. Pravda je vlastne to, ie je dialekt ka2dy chudobny pokial 
si ho intelligencia neosvojf pre vSetky svoje potreby. Am.-slov. 
Noviny skoro poCaly upuStaf od madarsk6ho pravopisu, ktorym sa 
obmedzovaly iba na Citatelov zo Zemplfnskej, z Ungskej a z Abauj- 
skej a 27. Cfslo vySlo u2 s nazvom „Amerikansko-slovenske Noviny". 
PoCnuc s 27. Cfslom plsaly ui z pravidla obvyklymi slovenskymi 
literami, pravda eSte po vychodnoslovensky, ale „pribIi2ovaiie ku 
(iistej slovenskej reCi", {eistou nazyvaly spisovnu re(!), bolo ui 

V 24. Cfsle vyslovne vyiieknut^. Ai sa staly Casopisom s reCou 
spisovnou. Spisba vychodnoslovenska nema buducnosti. Nie preto, 
ie je nareCie chudobn6, ale preto, ie nema za sebou intelligentnej 
vrstvy. Kto z Tudu spoloCensky vynikne, prestane sa pripoCitovat 
ku narodnosti slovenskej. Bez svojsk6ho vzdelanstva niet svojskej 
spisby. Vrstva panov a tych, ktori sa k nim pripoCituju, rada md 
sice reC ludu, davajuc jej prednost pred polskou a ruskou, ale 

V slovenskej reCi, ktora by sa domahala vlastnej spisby, a tym 
vlastuej osvety, videla by politiku. A sfce politiku tak^ho razu, 
jakej je nie naklonena. Tedy e§te raz: Bez svojsk6ho vzdelanstva 
niet svojskej spisby. Tym je dostatoCne vyslovena nemo^nosf vyvoja 
osobitej vychodnoslovenskej spisby popri spisbe vSeobecnej. 



192 

V. DoterajSie 2riedla vychodnoslovensk^ho n^re5ia. 

99. §. Nie ka2d4 osnova je vhodna pre ndreCoslovca ; ani nie 
kaidy reCovy material. S prospechom pou2if m62e n&reCoalovec 
len tak6 osnovy alebo tak6 reCov6 materiale, ktor6 nepresa- 
huju kruh vedenia Tudov^ho a obzor Tudov^ho my§lienkov6ho 
2ivota. Spisy, uveden^ v predchddzajiicej stati, menovite kniiky 
kalvinsko-cirkevn^ a §kolsk6 knihy nehodia sa preto pre nareCo- 
slovca, lebo je v ich obsahu vela vecf, ktor^ presahuju kruh ludo- 
v6ho vedenia a obzor ludov^ho myslenia, a preto spisovatelia ne- 
mohli ich poddvaf slovami a vyrazmi z ludovej re6i, ked ich niet 

V nej, oni nutenf boli priberaf slova a vyrazy z reCi spisovnej, 
v naSom prfpade z re(ii, ktora sa nareCoslovne li§f od vychodno- 
slovensk6ho nare6ia. Takym 6inom koi^ky tratia na svojej hodnote 
n&reCoslovnej. Noviny pfsavaju o prflioddch a zjavoch cel6ho sveta, 
beru latku zo vSetkych vedomosti Iudsk6ho rozumu, a preto, hoc 
by boly vydavan6 ndreifm, hodnoty pre nareCoslovie maju malo. 
Zpomedzi spisov, uvedenych v predchadzajucej stati, narefioslovecky 
najd61e2itej§ie su obidva kalenddre pre§ovsk6, lebo su pisan6 rovno 
pre fud veciach, ktorym fud rozumie alebo rozumet mo^e. Po- 
dobne poviedka „Stra§ek v Eubovni", lebo pre umelii poviedku 
n\& spisovatel hotovii reC v pripoviedkach ludu. Mojim nahladom 
pre uareCoslovca hodf sa najlepSie — osnova v prose. Osnova 
verSom je na uzemf vychodnoslovensk6ho ndreCia — hodnoty po- 
chybnej. 

100. §. Semberovu Dialektologiu a Urb&novu mluvniCku po- 
va^ovat treba za odborn^ pokusy v obore vychodnoslovensk6ho 
nareCoslovia, a s tejto strany ich treba oceiiovat. Zpomedzi sbera- 
telov povestf, pcsniCiek a in6ho materialu re(^ov6ho vynikli u nas 

V najnovsej dobe: Mi^ih, KovaUik, Iremsky, Uoudek, StarSi maju 
svoje prfspevky v Pov. Proston. a v Kollarovych Zpiewankach. 
Zpomedzi inostrannych sberatefov reCov6ho materialu vynika: Olaf 
Broch a Vladimir Hnatiuk. Pohovorim o nich rad za radom. 

101. §. A. V. Semhera vo svojej praci „Zakladove dialekto- 
logie Ceskoslovensk6" (Ve Vidni 18G4) neur^il uzemie vychodno- 
slovenskeho n&retia tak, aby sa rozoznavaf mohly slovenski}, poFsk^ 
a rusk^ obce. Nasledkom toho splietol si reCov6 znaky vychodno- 



193 



slovensk^ho nareCia s reCovymi znakami polskymi i ruskymi. On 
medzi vychodnoslovenskyrai znaky uvddzal porsk6 c, dz (v. tu str. 
160). Mie§al s, i s ^, i piSuc: 2eleni, oSika atp. (v. tu str. 115) 
m. zeleni, oSlka. DIa neho objavuje sa g zhusta; v skutoCuosti len 
velmi zriedka, a sice v pripoiiCanych a v onomatopoetiCnych slovach. 
Semberovi objavovalo sa g preto zhusta, lebo Poliakov neodderoval 
od Slovakov. Z tejto istej priCiny povedal, 2e na SpiSi vravia v 1. os. 
mn. L: trhaiwa, chodziwa; na SpiSi tak len Poliaci vravia, a u nich 
okrem toho nepo^^ujeS formy so samohUskovym r (trhama). V Zem- 
plinskej spomina neurCitok na ec m. na ic: robe<5 m. robic, Co sa 
m62e poCut len v takej obci, kde sa Poliaci a Rusi dosiaT dostatoCne 
neposlovenCili, ale vlastnosti svojej reCi smieSali. (V -ec m62e byf 
c z r. M a 6* je poIsk6.) miestnej reCi v „krajin6 Humensk6" 
V. tu pod *) na str. 124. — Tolkoto poznamenavam na Semberove 
reCov6 znaky, ktor6 som uviedol tu na str. 115/116. — Nedostat- 
kom jeho prdce je aj to, ie nezistil popri retnych 6, p^ w, v aj 
m^kkt h\ p\ m\ v' ; popri k, r aj makk6 k\ r\ dalej 2e nezistil 
trvanie pazvukov 6, i (pekarf», b'bl). 

Semberove udaje o vychodnoslovenskom nareCi nemohly byt 
spravn6, lebo on sam nepoznal nareCie, a tf, ktori ho informovali, 
nie naveky znali dosah takych informacii. V PreSove a v Gabol- 
tove preCitoval som jeho osnovy spolahlivym domorodcom a naSiel 
som V nich dost podstatn6 odchylky od reCi domorodeov. Osnovu 
preSovsku sdelujem tu do slova: 



DFa Semberu. 
(„Dialekt.", 142,143.) 

§6e^.ovaly sebe raz stromy v Tese 
na slunko, najvjacej diiby, lipy, bo- 
rovice, rokyty, olhy, javoiy, osiky 
a plane ^erelne, a hutorely, hfteva- 
juc 86 na n^ho: Ty, kralovno n6be- 
aka, oSvicujeS hu^ne mesta, ciche va- 
laly a urodne pola, na kterych se 
blildi zlatoklasa pSenica, klaskovite 
iito, bujny jarec a zrnaty oves sedla- 
kuv ; z tvojich ceplych paprskov ce§u 
a raduju se aj vinice pre hrozna bo- 
hate a hole briiky, vyznaSuJuce ae do 
nSba ; Ten leay atn^mami poroanftte 
ochfibjaS V smutnej temnoaci, ve vlhku 
u chladnym sciftu. I reklo na totu 2a- 
lobu slunko ze avej vysokoaci atro- 
mom: toci^.to dubom, upom, borovi- 
cam, rokytam, oQiam, oaikam a pla- 

Slovenaki red. 



Dfa akuto^nosti. 
(V PreSove 2<). jtina 1904.) 

Sfieiovafi (-|- 2alovan) aebe raz atro- 
mi V fefie na alunko, najveeej dubi, 
lipi, borovfiice, rokiti, olhi, javori, o6i- 
ki a leane deresfte, a hutoren zoz hfie- 
vom na alunko : Ti, kralovno iiebecka, 
oSvicuje§ huine meata, cihe valaH a 
urodne pola, na chtorich 6e bliSda 
zlate klaai p§ei1ici, klaaovite iito, buj- 
nl jarec, a zarnati ovea §edlakoch; 
tvojim ceplim paperSkom ce§a a ra- 
duju ae aj bohate na hrozno viiiice, 
i hole bri^ki, chtore de vivifiuju do 
fieba; zobabjaS lem leai, chtore au 
poroanute zoz stromami, v amutnej 
cemnoaci, vov vilhoaci a v hladnim 
cifiu. I reklo na totu §£e2obu (-f- ia- 
lobu) alunko zo avojej viaokoaci atro- 
mom, to jeat : dubom, Cpom, boroviii- 

13 



194 



nym (SereSDom: Popatrice Ten vy nS- 
madre pozorn^jSi okolo sebe, a naj- 
dzece i uvidzice, ie \y samy see hlavna 
a najvekSa pri^ina vSeho toho, z debo 
mn6 teraz vinice, a nje ja; lebo by 
Bom zaisce b velku radoscu 6a9U let- 
neho a Mmneho na vas Svicelo; vy 
ale Bvojima tiustyma pfiakami, ^iro- 
kyma balu2ami a hustyma liscami pa- 
prskom mojim branice, ie svetlo jich 
Aemo2e do lesa yaSeho prera2ic. A 
taktei robja velo ludze, a sii podobne 
dzecom fierozumnym ; i oni bull a su 
SCescu svojemu na prekaice; ftechcu 
ale to povedzic a pnzuac se ku temu, 
a vifia z tebo a z inych vlasnycb bri- 
cbov radSe povodca vSickeho dobre- 
ho, a reptaiu procivko otca a stvo- 
ritela svojeho a procivko mudre ri- 
dzeni bo2e. 



com. rokitom, oThom, oi^ikom a Tes- 
nim ^ereSftom: Popatrice Tem vi fie- 
mudre pozorfiejfii okolo sebe a naj- 
dzece i uvidzice, ie vi 8ami see blavna 
a najvekSa pri6ina vMckemu temu, s 
dim mfie skari^ice, a fie ja, bo bi ja 
zaisce a velku radoflcu v lece i v ^ime 
na vaa Svicelo, aTe vi zoz svojima hru- 
bima pAakami, fiirokima haluiEami a 
bustima fiscami paperSkom mojitn bra- 
iiice, ie jicb Svetlo fiemo2e ie do lesa 
vaSebo prebic. A takti* robja velo lu- 
dze a o6i take iste jak dzeci Aerozumne ; 
i oAi buli a su §(iescu svojemu na pre- 
kaiki; ale iiechcu povedzec to a pri- 
znac Se ku temu ; a vinnim robja za to 
a za in§e vlasne bricbi radM tebo, cbto 
liicko dobre zrobil a reptaju procivko 
otca i stvoriteFa svojebo a procivko 
mudrebo ridzefta boi^.ebo. 



102. §. Adolf Urban vo svojej mluvniCke ,,sari§skej reCi" rozo- 
znava aj dlh6 a, e, I, o', ti, jakych vo vychodnoslovenskej reCi z pra- 
vidla niet. (Len pod prfzvukom sa niekedy hlaska predki, na pr. 

V slove cahnuc poCut a trochu predl2eii6.) T6 dlh6 hlasky uvodf 
tam, kde ich ma spisovna reC. Vidz na pr. na str. 10. a 11. v sklo- 
novanl prfdavnych mien. Nerozoznava .s, s, §, z, i, i, ani l, f, Z, 
tym menej zisfuje trvanie mlikkych: h\ p\ m\ v\ k\ r\ Toto 
sta^f na charakterisovanie mluvni6ky, a na zistenie toho, 1q sa 
nehodi pre n&reCoslovn^ potreby. — V tvaroslovf napodobuje po- 
vodca mluvnicu spisovnej reCi, nakoiko tomu rozumie. Uvodi mi- 
nuly Cas podmieiiovacieho sposobu: „Bul bi soin bul", ale ho niet 

V u^itku. Uvodi u slovies vzoru „robi^ priC. min. na -il: \oiil 
(str. 19), ale ono vychodf na ei: \ozet (por. 90. §. 22. bod). Jednym 
slovom usiloval sa natiahnuf svoje nareCie na kopyto spisovnej re6i 
slovenskej i v hlaskoslovi i v tvaroslovf. Oproti tej snahe sa neda 
povedat niC, ale ju treba zistit, aby mluvniCka neobiehala medzi 
2riedlami pre vychodnu slovenCinu. 2e Cerpal aj zo slovnfkovych 
zasob spis. reCi, o tom ni bola reC inde (v 97. §.) 

103. §. Stefan MiSik podal pripoviedky a pesnifiky zo SpiSa, 
vidz na str. 479, ku tymto poslednym sa radf novSia sbierka 
(z Hnilca, z HnilCika, z Koterbach, zo Smi2ian, zo Zakaroviec), 
uverejnend v SMS (1905, sv. II., str. 103—109) a obsahujuca 26 
pesniCiek. V CMS z 1905 uverejnil „DaCo ? ludov^ho herbara na 
Hnilci". (Str. 90—92.) 



196 

Pripom. Sbierka pesnidiek vySla pod z^lavfm ^Piesne ludu aloven- 
sk^ho", ale bo zAblaylm nesnilSa sa obsah kniiky, lebo stL v nej aj spiSsko- 
polsk^ pesni^ky. T^to polsk^ Depriaznive prijal dr 8t Eljasz - Radzikotoski 
(„Lud", org. ludozn., r. V., 311/312) vyt^kajtic sberaterovi hlavne pravophi. 
St. Mis\lc sa brdnil v SMS (1899, v. atr. 165). 6o sa t^6e ved, 4e pobk^ 
peani^ky sloveDak^m a nie poldk^m pravopiaom pod^val, menovite, ie plsal 
lonki (= lilky, a nie po pol. : l%kl), v lorn mal pravdu. On kniiku podal pre 
alovensk^ obecenstvo, muael jn tedy podat z^yne. Formu l^ki akuto&ie by 
Slov^ dltal laki. Ale nie yo vSetkom mal pravdu, menovite nie v tom, 2e 
nerozozndval 7, f, I; 8, a, §; Zy i, i; e, 6, d, V tejto veci ad v^^itky dra 
Eljasza-Badzikowak^ho opr&vnen^ u2 ^j preto, lebo rozozn^vad t^to zvnky 
2iada aj organismus v^chodnoalovensk^ho n&re^a. 

104. §. J4n Kovalcik vydal viae povestl, vidz ich podrobny 
vjpoCet tu na str. 479. Jeho osnovy s6 velmi nespoIahliy6 preto, 
2e nechce oddelovaf to, 6o je 8pisovn6ho, od toho, Co je n&re6ov6. 
Pripoviedku, ktora vySla pod titulom „Tri pr4dky" v Slov. PoW., 
vydal som opravenii, vidz tu na str. 247 — 252. Zo srovnania obi- 
dvoch osDov poza&§ nespolahlivost KovalCfkovych pr&c so stano- 
viska reCov6ho. Mimo uveden^ na str. 479 povesti vydal eSte aj 
in6, ale tych som si nevSfmal. Spomeniem len povest z IStvanoviec 
a Imrichoviec (v CMS z 1902, 4), ktoru za horfica opravil Stefan 
MiHlc iiel tam, vidz aj tu na str. 119. 

105. §. Pod menom Iremsky vy&lo trochu reCov^ho materi&ln, 
z ktor^bo som pre ^Slovnlkov^ svojskosti'' excerpoval ten, ktory 
je V SMS z 1904 na str. 48—52. Iremsk^ho sdelenia su prdve 
tak6 nespoIahliv6 jako KovalCikove. V CMS z 1905 podal: „N4re- 
Cov6 slova zo SpiSa" (z MarkuSoviec a okolia) na str. 45 — 48; 
„Popevok zo Spi§a" na str. GO; „Prislovia zo SpiSa" na str. 76 — 77. 
— I jeho podania maju cenu len pre n&rodopis ; pre n&reCoslovie 
maju ceny velmi m&lo. Na uka2ku jedno prfslovie: „Divy £lovek, 
chcel som sa s nfm reCovaf a tu ani hvary ani pary"". Na Spioi to 
len takto poCujeS : Dzivi Clovek, ja seel (+ heel) s nim (+ S film) 
reCovac, a tu ani hvari ani pari! (CMS 1905, 76). 

106. §. Fedor Houdek podal niekoiko prfpoviedok a verSov 
pod zdhlavfm „NdreCia slovensk6ho vychodu", a sice v Slov. Pohl. 
z 1901. Pripoviedku z TaSole som srovnal na mieste s retou domo- 
rodych obCanov, Citatel ju najde tu na str. 410—412. SrovnavSi 
ju s mojou opravenou osnovou, md2e3 ocenif Houdekovu zapiso- 

18» 



196 

vaciu Cinnosf. Z Ungskej podal e§te osnovu z Ubre2a (Slov. Pohl. 
1901, V. 596—599). Zo Zemplinskej z Markoviec (Slov. Pohl. 1901, 
V. 729 — 731. Obidve su interessantn6 narodopisuymi a nareCo- 
slovnymi poznamkami. Pri osnove z Ungskej podal re(^ov6 znaky 
taraojSej reCi, svedfiiace o torn, ie sberatel vie dobre pozorovat. 
Ale vysvetlovania su velmi slab6. „Bohoj" je datfv, nie genitfv 
slova Boh. 

Pripom. In^ prlRpevky novgfch sberatelov pre odredoalovie v^chodno- 
slovensk^ nespomlnam. Co podal dr Eudovlt Bazopsky pod zAhlavim „Ndredie 
viacer^ zo Zemplina a zo SariSa" (Slov. Pohl. z 1900), menovite re6ov6 uMiky 
z Brei^ni^ky (podia neho z Malej Breinice; m. Kisbrezsnyice) a z Brusnice, 
to je nie Wtka pre ndre^oslovie alovensk^, ale pre rusk^. — V kruhu ma- 
darsk^ch etuografov som sa bol dozvedel, ie Fr. Vti'eSf professor u5. prftpa- 
randie v Sar. Potoku sobral vela Fudov^ch povesti slovensk^ch. 26. septembra 
r. 1904 navStivil som ho v §ar. Putoku a dozvedel som sa, ie sa veci inak§ie 
majd. Pdn professor ani nevle po slovensky. Na vyzvanie niektor^ch elno- 
grafov poveril svojich iiakov, aby vo svojom rodisku fudov^ povedti slovensky 
sbieralj, 6o aj vykonali. Ale ony majil cenu len pro einugrafa, lebo sil podan^ 
po madarsky. Pdn professor mi aj to sdelil, ie rukopisy re^en^ch rudov^'ch 
povesd slovenskyxh poslal do BudapeSti pp. Alexiusovi Benedekovi a ttno- 
grafovi Hermannovi. 



107. §. StarSf sberatelia majii svoje prfspevky roztraten6. Tu 
spomeniem povest „vo vidiekohovoru Sari§skom" : „(5i §e hncvace?" 
VySla V Slov. Pov. na str. 279—282. Podal ju Ondrej Srnka, dosf 
sprdvne. Ostatnych menej vyznamnych prfspevkov tu nespomeniem, 
ale podotykam, ie som aj z nich Cerpal pre „Slovnfkov6 svojskosti", 
jestli sa nieCo hodilo. V takomto prfpade Citatel najde pomeno- 
van6 aj iriedlo. KolWrove „Zpiewanky" obsahuju vaC§ie mnoMvo 
prfspevkov od rozliCnych sberatelov, o prispevkoch „Zpievandk" 
treba tedy neomylne prehovorit. Vydavatel, vydavajuc vo svojej 
sbierke aj vychodnoslovensk6 pesniCky, musel mat na mysli vyluCne 
ciele narodopisn^ . . . 

Jan Kolldr vo svojich „Zpiewankach" vyaal dost „§ari5skych", 
„zemplinskych", „sotackych" pesniCiek, ale nemaju hodnoty pre 
nareCoslovca. S4m vydavatel nemal naskrze nijak6ho pochopu o vy- 
chodnej slovenCine ; urCit6 svedoctvo vydava o tom nepevna forma 
ich uverejnenia. Raz su podan6 CeskoslovenCinou svojho veku, druhy 
raz nareCoslovne neoznaUternou mieSaninou. Len malo pesniCiek, 
oznaCenych vychodnoslovenskymi, objavuje sa v Zpiewankach sku- 



197 

to6ne V ruchu vychodnoslovenskom. Kollar poslan6 pesniCky uverej- 
noval pravdepodobne tak, ako kh dostal. Nemal Cloveka, ktory by 
ich bol vedel posudif s reCov6ho stanoviska. Zo spiSskej stolice po- 
daval mu pesniCky hlavne Jan Blahoslav (Benedict!), gymn. professor 
V Ke^marku, rodom z Novohradskej, CiastoCne prispenfm keimar- 
skycli ziakov, ktori boli turcianski roddci! (Vidz Zpiew. IL, 503.) 
Z tohoto si mo^eS domyslef, Co spi§sk6ho ostalo v tych spiSskych 
pesniCkdch, ktorych sbieranie prostredkoval NovohradCan a ktor6 
zapisovali TurCania. 

Na ukdiku podavam z Kolldrovych Zpiewanok nasledujuce 
pesniCky, udan6 za vychodnoslovensk6 : 

Udan6 za §ari§sk6: 

1. Div^ino, dlvdino, bude z tebe mniSka, 
V§ak ui ti hotova v kldStore je chyika, 

2. Chyfka ti hotova i z^mka na dvere, 
Nebude^ ty vece pri flvojej matere. 

3. Nebudem jd mni§ka, len budem dlvdina, 
V§ak id pri materi len sama jedind. 

4. Nebudem v kldStore za Fejedelemku, 
Rddn^j pri materi ostanem vo vienku. 

(Zpiew. I., 67.) 

1. Jakda ty md mild velikd ciganka, 
Kdzala si mi prise a dvere si zamkla. 

2. Vera Boie zamkla, aj eS^e jich zamknem, 
tie slamkii podeprem, s cvernidkd zavdiem. 

3. Se slamkd podeprem, a cverni^kil zavd2em. 
A tebe m6j mil^ ten ilgel dokd^em. 

(Zpiew. I., 170.) 

Tato je udana za „poIsko-slovensku" : 

1. Oije to dzevdina v korun6? 
Ach ui jej sloboda zahyn^! 

2. Zelen^ venetfek uplyn^ 

A v§ecka veseloac pomin6 

3. Nebudze§ zahradku blidala, 
Kdze pe ci fialka rodzila, 

4. Ale si nasadzlS grulidky, 

To u2 bud6 tvoje kvietedky: 

5. A na druhii hriadku petrulky, 
Nahotuj si dzev6e pelu§ky; 

6. A na trecii hriadku rojovnik, 
Ku peluSkom treba povojnik. 

(Zpiew. I., 152153.) 

Formy: d/vCino, bude, <i, dvere, md, si, se slamkw, zavdiem, 
inr/j nikto v reCi §ari§skych Slovakov nepoCul. Po §ari§sky by bolo : 
dzivko, budze, ci, dzvere, moja, Si, ze slamku, uvadzim, muj. 



198 

A takej polskej slovenCiny tie2 nikde niet na vychodnosloven- 
skom uzeml, kde by hovorili: ^^eleny, se rodzila, Ariadka alebo 
prave „nebudzeS zahradku hlidala''. . . Ani Poliaci ani Slovaci vy- 
chodnoslovensk6ho uzemia nevedia, Co je Cesk6 hlidati? 

108. §. Olaf Broch podal osnovy zo Zemplfnskej: z Falku§o- 
viec a z Dubravky, kde sa hovorf mieSaninou slovensko-ruskou, 
dost ustdlenou, ktoru som nazval normdlnou reCou z.-ungsk6ho 
podre6ia ; z Ungskej : z Koromle, z obce povodu rusk^ho, ktord sa 
slovenCf. Vidz tu na str. 123 a 125. 

109. §. Vladimir Hnatiuk sobral mno^stvo re6ov6ho materialu 
z obcf baCskych Slovdkov, hlavne z Kerestura a z Kocury. Prvu 
bohatu sbierku umiestil v rdmci rozpravy „Rus'ki oseli v BaM", 
str. 1—58, vySlej v „Zap. Nauk. Tov. Im. SevCenka" (1898, kn. II.). 
Druhii, e§te bohatSiu a cennejSiu, v IX. sv. „Etngr. Zbirnika" 
(U Evovi 1900), na str. 119—227. — Osnovu, ktoru som podal 
tu na str. 127, vzal som zinakade (v. tam), ale pripominam, 2e po 
prv6 vySla v Etn. Zbir. IX., na str. 123 a Hnatiuk ju zapfsal 
V Keresture od Julie Molnarovej. V prvej Ciastke uveden^ho Etn. 
Zbirnika (IX., str. 1 — 116) pod4va rusk6 osnovy s uzemia vychodno- 
slovensk6ho, ktor6 sii velmi pouCn6 roznymi mierami poslovenCe- 
nosti. Osnovy z §ari§skej obce MaTcova (str. 105 — 116) su ui teraz 
temer slovensk6. 

110. §. pravopise spomenutych osnov a reCovych materialov 
pripomenut treba t6to veci: 

Sberatelia, ktorf nielen pre narodopis pracuju, ale aj pre nd- 
re6oslovie, zachovivaju pravopis foneticny^ t. j. pfSu kaidy zvuk 
takou literou, jaku mk preii bei^ny pravopis slovenskych splsov, 
ked sa m& zvuk oznaCif sdm o sebe^ bez ohiadu na svoj pomer 
ku inym zvukom, tak ie na pr. w, f oznaCuje sa tak aj pred mak- 
kym e (nemoie, fem atp.). Ale vSetci sberatelia slovenski iba dotial 
zachovavali zasady fonetiCn6ho pravopisu, dokial im vystatovaly 
zasoby litier spisovn6ho jazyka. Kde t6to prestaly, tam osnovy a 
reCov6 materialy prestaly byf spolahlivymi pre ndreCoslovie vy- 
chodnoslovensk^. Sberatelia rozozndvali len: Z a f; s a ^; -er a i; 
c a c; dir a rfi; V a w; ale pre osnovy s vychodnoslovensk^ho 



199 

uzemia potrebn^ su okrem toho e§te aj in6 litery, lebo poCuf okrem 
hore pozuamenanych spisovnych zvukov eSte aj in6 zvuky. Treba 
V osnovdch s uzemia vychodnoslovensk^ho rozoznavaf: I, T, I; s, 
s, §; z^ i, i; c, c, c; dz^ di, dz; v, H, w. Okrem tychto poCut 
este makk6 : h\ p\ m\ v' ; A' ; r\ Sberatelia i v tychto prfpadoch 
pisavali tvrd6: 6,^, m, v; k; r. — tom ani nehovorlm, ie 
zriedkav6 zjavy jako : c', s', z' (aj 6', §', i') alebo fc a ^ neboly 
nikdy zaznaCen6. T6to poznamky sa pofahuju aj na spisy svetsk6, 
spomenut6 v predchddzajucej stati, menovite aj na najlepSie z nich 
Co do reCi, t. j. na kalend&re a na belletristiCn6 preklady ^Slebod- 
n6ho Orla". pravopise spisov kalvfnsko-slovenskych v. 80. §. 

Olaf Broch podal svoje osnovy s velkou pedanteriou. On nielen 
ie poCftal so vSetkymi zvukovymi zjavmi poCutej rei^i a zachycoval 
ich, ale Casto i tam hiadal roznenie, kde ho niet. Slovo zem vy- 
slovuju na vychodnoslovenskom uzemi takto: V samosvojej reCi: 
zem + iim ; v reCi poslovenCenych Rusov tie2 tak, ale aj prie- 
chodnymi formami : z^em -f- ^'i^- Treba vedet, ie v tomto slove e, 
hoc je nie za cslan. e, pochyluje sa do i pravc tak, ako to zku- 
sujeS pri e: vera — vira, beli — bili atp. To je pravda, ie to i 
byvalo zdavna makkym, ale sa makkost tratila a v najviac slovdch 
aj ztratila. Zkusenost nas e§te aj tomu uCI, ie pochylenie od e ku 
i poCuf moi^eS vo vSetkych moinych zvukovych odtienkoch medzi 
Cistymi zvukami e a i. — slove zem, ktor6 v osnove pfsal „z'im", 
poznamenal Broch pod 23. na 16. strane: „Das Wort war schwierig; 
vielleicht vare die Schreibweise z'em ebenso zutreflfend, dann ware 
aber das z' auflFallend. Trotz wiederholter Untersuchungen liess 
sich der Vocal mit voller Bestiramtheit nicht feststeUen''. Spolu- 
hlasku z vyslovuju Rusi s pazvukom {=. z'), pokiaF privyknu vy- 
choduoslovenskej obmakCenosti spoluhlasky i. Prfklady na to najdeS 
aj V mojich osnovach. Na tej istej strane napisal: cejdulku (akk.) 
a poznamenal : Es blieb mir sehr zweifelhaft, ob nicht eher cijdulku 
zu schreiben sei. Je to slovo bezpochyby z madarsk^ho cedula, 
c6dulka, a nejasn6 e je reflex mad. dlh6ho e, jak6 rozpravaC vy- 
slovit nevie. Miesto cejdulka hovori sa z pravidla kartka, Broch 
vobec Casto bol v pochybnosti, Ci ma niektor6 slovo napfsat tak 
alebo inak. Na str. 17. napfsal radne (kompar.) a v poznamke sa 
pytal sam seba: „Oder radiiej (radnej)?" 

Vladimir Hnatiuk pfsal ba&ke osnovy ruskou abecedou Spo- 
lo(^nosti SevCenkovej. Miesto ^, z kladol len i, i „z prfCin praktiC- 



200 

nosti", ale upozornil Citatela, ie sa maju vyslovovaf mftkko, tedy 
Shy zb. Nerobil rozdielu medzi s, i (za milkk6 s, z) a medzi §', 2' 
(za Cist6 ^, i). 

U slovenskych sberatelov zisada fonetiCn6ho pravopisu nenie 
spravne prevadzand. Poukaiem na niekoiko pripadov z MiSfkovych 
Piesnf. Spoluhldska d je jasnA, ona tedy na konci slova a pred 
temnymi znie jako t. Je pravda, 2e sa slovA: ked, nad, pod, od, 
ked stoja samy o sebe, vyslovuju: ket, nat, pot, ot. Ale ked za 
nimi poCujeS tiei jasnu spoluhlasku, alebo v tejto veci indifferentnu, 
zachovdva sa povodnA vyslovnosf. A MiSfk predsa takto pKe : „Ke^ 
ju vezme§" (str. 57 ; m. ked), „ke^ me zabije" (81 ; m. ked) ; „na^ 
jeho hrop" (67; m. nad), „na^ vodziCku" (49; m. nad), „na^ ftu" 
(42; nad); „pot obloCkom" (30, m. pod), „po/ jednim" (81 ; m. pod); 
„othvaric" (31; m. od-), „ot Mu" (52; m. od) atd. Podobnii ne- 
spravnost moiei najsf aj pri inych spoluhldskach : „ic ich pozbiraj" 
(62; m. idz), „hrojp novi" (65; m. hrob), „\es mill husteCku" 
(69; m. vei) atd. — NajdeS aj spr4vn6 udaje: „ic 6e pitaj" (87), 
„ke^ §i mne ponehal" (12), „po^ kopku" (78), „po«ie" (49) atd. 
Ale prdve dvojakA applik&cia pomeru spoluhlasok jasnych ku tem- 
nym a naopak vzbudit moie nedorozumenie u {^itatela. Porovnaj, 
Co je V Rukovati v 5. bode 4. §-u. 

Pripom. SlovA, ktor^ som ierpal z uveden^ch v tejto a v predchddza- 
jiicej stati osn6v a apisov pre „Slovnikov6 svojskosti" tejto knJhy, plsal som 
v^ludne pravopisom svojich oud6v. Plsal som s, z m. if, i, kde to ^iadal orga- 
nismus n&re^ia. Pisal som «, kde podavatel z omylu Dapisal i. I tak^ veci sa 
stAvajiS. V OMS z 1899, 8 podal Posp. slovo \zosa formou koha^ bezpochyby 
preto, lebo po^ul kofiisko, ko^ic. V osnove z Ganoviec Koval^lk podal formu 
prinesla (v. SMS z 1901, 84), bezpochyby preto, lebo pofiul formu priiiefili 
V6bec podroboval som veci krltike nedajdc sa m^liC nedostatkami osndv, 
Kovaldik na pr. naplsal v osnove z Ganoviec „muki zo spajstruni . . . ubivalo" 
Dobre po^ul, ale zle zaplsal. Mai napfsaC zoz (= zos) pajstnini. Jeho udaj 
Bom sprdvne uviedol pod pajstruna na str. 566. — S ktor^'m slovom som si 
nevedel rady, lebo som ho neznal z vlastn^ho podutia, a nevedel som svoje 
pochybnosti rozpt^lif vlastn^mi zkiisenosfami, radSej som ho vypustil. V novSej 
sbierke spiSsk^ch piesni, ktoru MiMk podal v SMS z 1905, nasiel som len 
jedno slovo, jakdho niet v Slovnlkov^xh svojskosCach, ale som ho predsa ne- 
prijal medzi ne. Na str. 104 (Sv. 11.) je „holup korkodlivi", t. j. hrkiitav^. 
Nepo^ul som nikde podobn^ho slova. V (5it. III. jest „holubi hurkotari", do 
sa srovn&va so spisovn^m : hrkiitali. PoIStina ned^va jasnosti, tam je o gol^biu : 
grucbac. Podobne vypiSSCal som nejasnd v^razy jako na pr. „Dzievdatka stisicej 
coi' me fielubice?" (MiS. Pies. 40). NepoznAm totii miestneho mena Ti&ice, 
aby mohol mysleC na pravopisnd chybu. A na tisic sa nedd myslet. 



201 

111. §. Uvd^iac akos£ doterajSfch v§etkych 2riedal vychodno- 
slovensk^ho n&re^ia, treba nam uznat pravdu, ie, ai^ na prfspevky 
inostrancov Brocha a Hnatiuka, vSetky su nareCosIovne nedokonal^ 
a okrem toho — jedn08trann6. Spisy, uveden6 v predchidzajucej 
stati, zachovavaju po istii mieru vyslovnosf samosvojej reCi vychodno- 
slovenskej, ale sa neviaiu na to, aby charakterisovaly reC jedniho 
a toho ist^ho kraja. ZraCia sa v nej vSetky roznosti nesyste- 
mati^ne, spolu smieSan^ tak, ie nare^oslovec zisti nedoslednosti, 
ale si ich vysvetlit nevladze. To ist6 je aj s prdcami slovenskych 
sberatelov. Ony sa pofahuju na niekolko obcf, Casto v kraji takom, 
kde byvaju dosial mie§an6 n4rodnosti; Comu sa nauCfS z reCi ta- 
kych obcf? Sberatelia Casto poddvaju svoje prace pod vSeobecnym 
nazvom: Zo SpiSa, zo §ari§a, zo Zemplfna atp. Kto z toho zmudrie? 
Na Spi§i byvaju Poliaci, Rusi, poslovenCenf Poliaci a Rusi, Slov4ci, 
ktorl hovoria ndreCfm samosvojfm, a Slovaci, ktorf hovoria pod- 
re(^im luCivnianskyra ... Co tu znamend v§eobecn6 oznaCenie : Zo 
Spi^, spi§skd slovenWna? A tak6 n4rodnostn6 pomery mame aj 
V §ari§skej, Zemplfnskej aj v ostatnych stoliciach opisovan6ho 
uzemia. torn nikde ani znaku, kde je hranica poTsko-slovensk4, 
ktor6 osnovy s vychodnoslovensk^ho uzemia u2§ieho su osnovami 
polskymi, ruskymi, priechodne slovenskymi atd. Niederleho mappa 
rovno potiera zdrav6 nazory, na pr. MiSfkov o torn, ie na SpiSi, 
aspoii V teorii, rozoznaval aj Poliakov. Niederle ich nepozna. On 
ich popfsal za Slovakov a tym odvratil pozornost sberatelov od 
skutoCn^ho stavu veci. A popisal aj ohronmy poCet ruskych obcf 
za obce slovensk6. Lebo tak popfsala §tatistika ... Z materialu, 
ktory poskytovaly doteraj§ie iiriedla pre poznanie vychodnosloven- 
sk6ho nare^ia, nedal sa nakreslit priehladny obraz nare(^oslovny. 
Ta praca tedy, ktoru som ja vykonal a ktorii v tejto knihe po- 
davam, nebola pracou nadbytoCnou. Bez osnov, ktor6 som pracne 
sosbieral a ktor6 na str. 209 — 476 podavara, nebol by mohol na- 
kreslit skutoCny obraz vychodnoslovenskej reCi, bez vlastnych sbierok 
nebol by mohol sostavit ani sbierku slovnlkovych svojskostf vy- 
chodnoslovenskych, aspon nie jasnii, priehladnu a vhodnu pre nd- 
reCoslovn6 ciele. 

112. §. Na poCiatku tejto stati som hovoril o tom, ie je nie 
ksiiik osnova vhodnd pre nareCoslovca, ie sa mojfm nahladom pre 
nareCoslovca najlepSie hodf osnova prosou, menovite na tizeraf vy- 



chodnoslovenskom. To su nie slova prazdn6, vytekajuce z pred- 
pojatosti naproti piesnam; t6 slova vytekaju z od6vodnen6ho pre- 
svedCenia. Vychodni Slovdci maju pomerne malo svojich piesnf, 
ale sa dosf spieva aj na ich uzemf. Nemajuc dost svojich, pri- 
poziciavaju si piesne od nevychodnych Slovdkov a vojaci dond§aju 
aj ceske. Hoc tak6 pripo2iCan6 piesne preobliekaju do svojho rucha, 
ony su predsa len neprihodnym materidlom pre ndrecoslovca. 

Jozef SkuUety, pi§uc o Mi§fkovych „Piesfiach", vyslovil sa 
takto (Slov. PoW. z 1898, 696): 

„Spi&, ako ukazuje i t^to kniika, n&re^m syojlm je hodne dalek^ od 
strednej slovenfiiny, a predsa jakujednotnost slovensku predstavuju tetu spUske 
piesne! Jazyk je odchyln^, ale v piesAach sii t^ ist^ ndzory na svet, t^ ist^ 
motivy, 60 V piesfiach 81ov4kov niekde nad Duoajom, v dolnom Honte, Te- 
kove a dolnej Nitrianskej, alebo y Turci a vo Zvolene; epitety, tautologla, 
symbolick^ predatavy, vSetky formdln^ i yndtorn^ vlastnosti slovenskej piesne 
spiSskej 8iS spolocne s piesmu shvenskou v ktoromkoFcek inom krajL Rozdiely 
81I len tak^, ako na pr. individudlny rozdiel medzi Slov^om spiSdk^m alebo 
dolno hontianskym" . 

Tato jednotnost a spoloCnost piesne „strednoslovenskej" s pies- 
nou spiSskou zaklada sa vyluCne na torn, 2e si Spi§iaci prisvojili 
piesne „strednoslovensk6". Niet nijakych pohniitok, aby sme smeli 
z tejto pesni^kovej jednotnosti a spoloCnosti zavieraf na jednotn6 
nazory a na jednotnost duchovn6ho 2ivota. „Piesnf" MiSfkovych 
je nie mnoho (v celej knihe su 143 strany; na nich su aj polsk^ 
piesne), ale dost ich je na to aj tam, aby sa potvrdilo, to istfm. 

Prosfm uva^it t6to veci v MiSfkovych Piesftach: 

1) „Ked som iSol pres tu i^i7ru, pres to polo zelene" (str. 86). 
„Pujdzeme si ponahvarac dzjevCateCko do l^^itri'' (86). „A ked ti 
to nesce§ brae, posbiraj §e z nami, budze§ ti nam sati prac na 
cihim Bunaji'-' (90). „Pri Preiporku k Dunaju, tam §e chlapci 
schadzaju" (8). „Tam poniiej Teineitura (= TemeSvaru!) neto mesta, 
lem je les" (13). 

Kto bude pochybovat torn, ie t6to piesne nie tf skladali 
Slovaci, ktorych miesta sa v nich spomfnaju? Nitre, Presporku 
V okolf tych miest; Dunaji, TemeSvari Dolnozemci atp.? Ale 
dopustme, ie je to s4m sebe nie dostatoCny dovod pre nevychodno- 
slovensky povod uvedenych pesniCiek. A preto vidzme dalSie do- 
vody : 

2) „Ta naSa jedliCka vMicki uro^ena" (14). „Ej ciganeCko, 
ma mila, pocarujze mi frejera. Jak ci ja mo2em carovac, muSiS mi 



S63 

daco darovac" (52). „A vi, mamo, i vi, tato, ja vas pitam velice'' 
(21). „Ej, kukuku, kukuku, sakraholski tkiku'' (34). V piesni na 
str. 59., podanej z Novej vsi, su tak6to miesta: „Ocec, matka, Sestri, 
braca jemu nevera, e§Ci pred fiim hospodina dzverka zapira". 
„Bohdaj2e ce Cerci vzali, dze ma slanina?" „Pomi§ri si na §lepice^, 
„E§6i to bul dobri vojak, ie mu iiev^al vie'', 

Vo vychodnej slovenCine niet slov vzdicki (len v§e)^ carovac 
(len vrazic)^ sakraholski tluku (len po C. sakraholski kluku), hospo- 
dina (6. hospodyn^), ma (len moja)^ §Tepica (len kura), vie (len 
vecej, veci^ vidz na str. 610; vie je C. vie). S niektorych pesni- 
Ciek je vobec nie streny povodny raz. Tak nevychodnoslovensky 
povod zraCi sa dobre v celej piesni na str 61 vo vyrazoch : modlitbi 
Bohu skladam (= modlim §e), tebe 2adam (= tebe pitam), bi Se mi 
to vypelflilo (= bi §e mi to stalo), v sercu hovam (= v §ercu mam), 
neSmem poveda^i (= povedac), o tebe miSel mam {•= mislim), 
vzdicki, vzdicki tak se ja obavam (= vSe, v§e tak §e ja bojim). 
Kto bude pochybovat o tom, ie vychodnf Slovaci nemohli skladat 
pesniCky, v ktorych su slova a vyrazy nevychodnoslovensky? Ale 
su dokazy e§te presvedCivejSie, ktor6 potvrdzuju moje istenie: 

3) V MiSikovych Piesnach su tak6to rymy : koiiiCka — maluCka 
V znamej piesni ,,Siroky jarCek, bystrd vodiCka". Povodne, jako 
to vie ka2dy, je rym kofiiCka — mali^ka; vychodny Slovak vy- 
slovuje malueki, a svojou vyslovou pokazil povodny rym. CastejSie 
su prfklady, kde k voli rymu ostal v MiSikovych piesnach dokaz 
cudzom povode. Tak6 su na pr. „Klopka, durka na dzvere, Ci 
mlinarka donia ; doma, doma v mlinid, ocudzuje p§entci" (4). K voli 
rymu cudzi akk. m. domaceho pienieu, „E§Ci §e raz obzrec mam 
k vidernickim zahradam, mam tam jedno poceSeiie, kemu2e ho za- 
nehamV" (71). Tuje sfce miestopisn6 meno pov) chodnoslovenCen6, 
ale rymu k voli ostal nevychodnoslovensky dativ: zahradaw m. 
zahradom". „Jak ho budzeS naziva^iV Draha du§a, piSCek zla^i" 
(18). K voli rymu ostal nevychodnoslovensky neurCitok: naziva^i 
m. nazivac. ,,A jak ja jej vidtal Stiristo na stoFe: Pober sebe, ma- 
mila, di to Sicko tvoje" (90). Pre rym: Sicko tvoje m. Sicko tvojo! 
„A ked ti to nesce§ brae, posbiraj §e z nami, budzeS ti nam §ati 
prac na cihim Dunaji" (90). K voli rymu : na Dunaji m. vslen. na 
Dunajw! atd. 

2e vychodnf Slovaci maju malo piesnf svojich, a i^ svoje po- 
treby nahradzuju po^iCkami, o tom som sa presvedCil v§ade. Vy- 
poCul som ja mnoho piesni, lebo som ich chcel z poCiatku sbieraf 
jako reCovy material, ale som sa skoro presvedCil, 2e sii piesne 
vychodnoslovensk6ho uzemia nie spolahlivym materidlom pre po- 



^04 

znanie reCi. Slova: mill, mamila, laska, §uhaj, Svarnt atp. poCujeS 

V pesniCkach po celom lizemf, ale v prose nikdy. Od vzdelaaejSich, 
menovite od vojakov a od Clenov ich rodin poCujeS Iudov6 piesne 
nevychodnoslovensk^ Casto velmi m4Io zmenen6, Casto skomolen6. 
Mai som v rukach aj viae rukopisnych sbierok, zpomedzi ktorych 
som si jednu vaCSiu, obsahujiicu aj napevy, zaopatril. Je plsand 
r. 183S MojitiSom Dorisdkom, ktora je zaujfraava nielen ndpevmi, 
ale aj niektorymi reCovymi vzacnostmi (,,8okaCka" = kucharka; 
cslan. sokaCL = koch, Mikl. Efc. pod soM 2.), Od p. Pundayho^ 
organistu v Humennom, m&m viae piesnf v rukopise. Aj rukopisn6 
sbierky ma presvediily o torn, ie na vychodnoslovenskom uzemf 
obieha vefmi mnoho nevychodnoslovenskych piesnf. 

Piesne Tievychodnoslovensk6 (i Cesk6) nachadzaju si prfstup 
aj poza hranice vychodnoslovensk^ho uzemia ui§ieho, ^^to skomo- 
len6. V Zakopanom, na haliCskej strane Tatier, spievaju: „§p'evala 
byk jd s<?, v'edzalabyk jako, ale muj Janieek ode mne daleko" 
(Rozpraw. krak. akad. X., 261). To nesrozumitern6 jd se (Citaj: 
jo se) je skomolen6 pravdepodobne z p6vodn6ho htasem, a rym 
jaJco - daleko prezradzuje povodny rym : jako - delako, Niektor6 ne- 
vychodnoslovensk6 piesne poCut, kde len nohou kroCf§. Vrabel vo 
svojom „Soloveji" podava piesne „ZahuCaly hory, zahuCaly lesy" 
(107. str.) a „2alo dievCa, Mo trdvu" (106) jako baCsku („ba6- 
vansku"). Piesen o Jano§ikovi najdeS i u Poliakov i u Rusov. 
Vrabc'I ju podava na str. 103. v Soloveji: Hroznavski panove, pitam 
vas perSi raz, dajce vi mne moj opaSCok do ruki chot lem raz atd. 
„Hroznavski" je miesto „Ro^navskf'\ Skomoleniny su vobec Cast6. 

V Soloveji na str. 112. CftaS v pesniCke zo Sedlfsk: „ . . . a ja bi 
zabludzel ku tvarnoj nevesce", a „ . . . a ja bi zabludzel k dzivCafu 
tvarnomu^. Slovo tvarni je miesto „.^varni'\ Vrahel vo svojom 
Ruskom Soloveji podal z horn. Zemplfnskej aj ,,Hoja fiunJa, hoja" 
(str. 23), pravda za rusku, a Ivan Verchratsky vzal si to za predmet 
uvahy pod zahlavfm „Hojadunda i Sobotka na uhorskoj Rusi" 
(„Delo", Lvov 1899, C. 191). Verchratsky zapfsal si tii piesen v sto- 
lid §ari§skej na viae miestach. povode nevychodnoslovenskych 
piesni nikto ncvie na uzemf vychodnoslovenskom a beru ich za 
svojsk6. „§lebodni Orel" (New York 1903, C. 51) uverejnil „Pi- 
siiiCki starodavne uhroslovenske jsojs vihodnih stolicoh''\ a medzi 
nimi strednoslovensk6 : „A ja baCa \xl barz stari, nedo2ijem do 
jari" atd. a „Pomali oveCki hore rubaiiami" atd. 



205 

Pripom. VI. Hnniiuk je tej mienky, ie vV-chodni Slov^ci (u neho : Slo- 
viaci, a tedy „R"flini") mnoho piesnl majii. Opisujiic po^siu Mdskych „Ru- 
ainov" je vo vytrieni. Za krdtky ^aa zapfsal si okolo polStvrta sta pesni^iek. 
Ja pouiivam jeho slov, povedanfch v rozprave „Rus'ki oseli v Badci", 44, za 
opa^Jn^ ddkaz. Hnatiuk naplsal : Pod n^plavou piesnl aiisedn^ch ndrodov rusk^ 
piesne tratia sa viae a viae z diitku. VSetci mladi spievajil teraz najyiac srbsk^ 
piesne; „rusk^ch", hlavne ddvnej§fch, vedia u2 velmi mdlo. Ja som ich za- 
pisal okolo poUtvrta sta; z nich najlepSie vysvitne, ie sa ony do dalej t^m 
viae zabiidaju. Jedn^ sd bez po^iatku, druh^ bez konca, ind sd vytrhnutd 
z prostriedku z d^ej piesne. Velmi mdlo je cel^ch. Red ich je zas d6kazom, 
(51 su p6vodu tamojSieho, 6i prijatd zdakadial V mnoh^ch piesiiach sii ne- 
rovnosti, ba do viae znadnd medzery („prohalini")." Z toho, fe jednd piesne 
bddskych „Ru8inov" sti bez podiatku, druhd bez konca, ind sU vytrhnutd z pro- 
striedku dajakej piesne, ie je v nich v6bec mnoho nerovnosti a medzier, . . , 
z toho ja nezavieram, 2e sa tratia v terajSom pokoleni, ale to, i% sa dobtaly 
do Tudu z cudziny a v cudzom rdchu . . . Takdto piesne sa zjavdvajd, do do 
formy, do do redi i do do obsabu necel^-mi, neuhladen^mi. VI. Hnatiuk vidi 

V torn ndrodnd tvordosC, 2e na pr. v Kerestdre ka2ddho dloveka a ka2dd 
mieptnu udalosC ospievajd. To je len prostondrodnd r^movnfctvo. Nielen v Bdd- 
skom Kerestdre, aj v in^ch oaaddch sa najdd India, ktor! radi verSujd, ale 
dosial sa nikto neosmeloval pokladaC ich „yer§0Ydn6" v^tvory za ndrodnu 
tvorcost, Hnatiuk uvodl niekorko prikladov tejto „n6rodnej tvordosti" na 
str. 45. a nasi, v svojej rozprave „Ru8'ki oseli v Badci". Piesefi, ktord „slo2ili" 

V Kerestdre o fiom ako o sberatelovi piesni, takto sa podin^: 

„Tot pan z Gallciji, von noti spisuje. 
Dog noti, ta noti, a vec pripovidki. 
Ked mu iie^ka pripoyida, 
A von 6e jej pita: Ci vi velo znace? 
Lem sebe dumajce, co najvece znace I" atd. 

Jaka je v tom podsia, jakA ndrodnd tvordosC? Niekde ludi „08pievajd" 

V tak^ch „verSoch", a inde ich „ohovoria" v prdse. 



VI. 6 pravopise osndv a in^ho materi^lu 
re6ov6ho. 

113. §. Zakladom pravopisu osnov a in^ho materidlu reCov^ho 
je pfsmo slovenskej redi spisovnej. To jest zvuky, ktor6 ma spi- 
sovna red, oznadoval som znakami spisovnej red nemajuc ohiadu 
na to, di su znaky spisovnej redi prost6 alebo sloiSen6 {dz, ch atd.). 
Jestli znaky spisovnej redi nestadily, bral som z takej redi slovan- 
skej, ktora ma znaky pre vyskytujuce sa vo vychodnej slovendine 
zvuky. Tak som pou2il polskych znakov c, s, i, t. Ak bol predsa 
potrebny novy znak, neodchylil som sa od z4sady, jaku zachovava 



206 

slovensk6 pfsmo pri kladenf rozoznavacfch zn&ikOY, Uveduc novy 
znak a, polo^il som rozoznavaci znaCek nad pfsmeno, jako to 2iada 
zasada slovensk^ho pfsma, a nedal som sa sviesf internacion41nym 
rovnoznaCnym pfsmenom „u**. Pri obmakCovani spoluhlasok 6, p, 
m, v\ Tc; r uiil som sposobu a zndCku be^a^ho pfsma. Ked t\ d\ 

V atp., tak aj h\ p\ m' atp. 

Pripom. 1. Ak bolo treba ozna^it pazvuk po BpoIuhMske, ozna^il som 
bo podia akosti zvuku znakom „b" (ak sa bll^il svojlm znenim strmo odsek- 
nut^mu „i") alebo znakom „!>" (ak sa blliil svojlm znenim strmo odsek- 
nut^mu „u^', „o^' alebo zvuku medzi nimi). Ak bolo treba oznadit zvuk ne- 
6iatf, do po^tu v^cbodnoslovensk^ch zvukov organi^ne nen61e2it^, zakladajiici 
sa na do^asnom priecbode od jedn^bo ^ist^bo zvuku ku drub^mu ^ist^mu 
zvuku, zacbytdval som z pravidla ten dist^ zvuk, ktor;^ bol bovoriacej osobe 
prirodzenejM. PrisluSnfci podredia z.-ungskdbo na pr., ked sa usilujd bovorili 
po pansky, snaiia sa vyslovovaC v gen. -eho m. -ohOj ale sa im to nedarieva 
a po($uC miesto prvej samoblasky v§etky mo2n^ stupne zvukov medzi e & o. 
Ja som pisaval -oho. V tak^cbto pripadoeb som po^ul aj mieSan^ bias & (-oho), 
a, ie spisovnA re^ m& prefi bias, ozna^il som bo. Za polsk^ a rusk^ „y", „u", 
vidz na str. 68. a 81 , ktor^ sa vyslovujd veTmi rozmanite, pisal som, dia po- 
^utia, pribliinu cistii hldftku : do vojn«, rn/iS, do fikolu alebo pazvuk : do hkoH 
atp. Za poTskd nosovky pribli2nil distil sloiku: e», mw, urn atd., vidz 4. bod 
42. §-u. Jedn^m slovom za po6uty ne^ist^ zvuk, ktor^ je nie v bl^koslovnom. 
listroj! redi, ktor^ z&visi iba od svojej bldskoslovnej poslcie alebo od prie- 
cbodn^bo nep^irodzen^bo artiknlovania prirodzenej bl^ky, — pisal som z pra- 
vidla pribli2nU diatd hl^ku. Jazykovedcovi je dosC, ked vie, ie na istom dzemf 
jak^m smerom sa pobybuje v^voj. V§etky odtienky zvukov neCist^cb jednak 
sa nedajil zn^ornit! . . . 

Pripom. 2. Podut dve dvojblAsky spisovnej redi, menovite v samosvojej 
re^i SpiSiakov, Abaujcov, diasto6ne aj Sari§anov, dvojhUsku ie (za cslan. S): 
viera; inde dvojbMsku ia (blavne tam, kde je v ruStine /f): Hriadki, Petro- 
viani. Za obidve po6ut aj V, Ui: v*era, Hr'adki, Petrov'ani. Nezaujal som 
oproti t^'mto zjavom pevn^bo stanoviska \\i teraz a pisal som v tak^cb pri- 
padoeb: vjera, Petrovjani atp. 

Pripom. 3. Sloien6 znaky dz^ dzy dZj ch nebolo treba obetovat m6de, 
ktord sa menuje internaciondlnou transikripciou, Z t^cb znakov nevznikA 

V sloven^ine nedorozumenie Keby vznikalo, u2 by si bol pravopis naSiel cestu, 
aby mu vybol. Slovo podzvoTic se je pravda bein^ na opisovanom ilzemi 
(str. 250), ale ka2d^ vyciti z neho, 4e bo treba ^itaf pod-zvoVic prAve tak ako 
podraini = po-dra2ni, podritka (na praslici) = pod-ritka atp. Tak^bo dloveka 
niet, vediacebo po slovensky alebo po desky, ktor^ by 5ital slovd chrohaky 
prach takto: c-hrohak, prac h. A cudzinci, jestli chcil rie§i£ ot^zky slovenskej 
redi, necb sa naudia aspofi ditaC po slovensky. 



\ 

\ 



207 

114. §. Zachovavam zAsadu fonetiCn6ho pravopisu, ale len 
pokial j€ to potrebne. PlSeiii kai^dy zvuk takym znakom, aky je 
pren ustaleny, nehladiac na jeho pomer ku inym zvukom, t. j. 
plSem iiese, Tern atp. bez ohladu na to, ie v spisovnom pravo- 
pise e samo sebou obmakCuje predchadzajucu spoluhlasku. Prive 
preto, ie kaidy znak oznaCuje zvuk sam o sebe, v pravopise osnov 
a in^ho refiov6ho materialu ani e ani i nema obmak£ovacej moci. 
Ka2dy znak je sam pre seba dokonalym, Co do vyslovnosti od svojej 
hlaskoslovnej posfcie neodvislym. 

Je pravidlom, ie na konci slov a pred temnymi jasn^ spolu- 
hlasky c, d (d), dz (dz) dz, g^ h, v, je?, i, z tak zneju jako zod- 
povedav6 temn6 p, t (f)^ c (6), c, i, ch, /*, s, ^, 5 a t6to pred jas- 
nymi jako zodpovedav6 ja8n6. Zis(ujem, ie sa najdii velmi zried- 
kav6 prfpady, ked jasn6 i na konci zachovavaju svoje povodn^ 
znenie, tak som poCul na pr. slad, ale prestavam na zistenf tohoto 
skutku. Jazykovede posta£i, ked ho prijme na znamost, ale to je 
vecou svedomia, aby niekto k voli jednej alebo dvom vynimkam 
obiSiel pravidlo a z tisfcov a tislcov slov postrhaval riadn6 rucho, 

V ktorom ich kaidy Citatel deii po dni vfdava. Rozumn6mu Cloveku 
staCf vedef pomer jasnych a temnych hlasok ku sebe, a bez roz- 
pakov uhadne skutoCnu vyslovnost, jak je na nu zvedavy. Prisny 
fonetiCny pravopis odovodneny je len v takej reCi, v ktorej podob- 
n6ho pravidla e&te nevystihli 

Predlo2ky a slovesn6 predpony $ sl z vyslovuju sa z pravidla 
jednaJco, naveky len z. Jazykovedcovi to staCf vedet. ie som za- 
chovaval pisomny rozdiel medzi nimi, to sa dialo z priCin dobre 
pochopenych. Po zistenl skutku, ie obidve zneju rovnako („z"), 
nem62e byt nedorozumenia. Vydavajuc svoje osnovy a iny material 
reCovy, nikdy som nezabudal na prospech spisovnej reCi slovenskej. 

Pfsaval som: „Zara^ se pltal". Dla uveden^ho hore pravidla 
znie ta veta: „Zaras se pital". Prlpodobenlm : „Zarai se pital" a 

V rychlej vyslovnosti: „Zara'§e pital". Broch zachytAval vSetky 
lilaskoslovn6 mo2nosti a pre tak6 smliaiden6 zvuky jako povy§e s, 
vymySIal nov6 znaky. Pfsal na pr. terasu, Co je stiahnut6 z „tera;8f 
su". Skutkom je toto: Clovek, ktory hovori zretelne, vyslovuje 
„zaras se", „teras su", ktory nahli: „zaras'se'', „terassu", a ktory 
mele, nedbajuc zretelnosti a jasnosti vobec: „zarase", „ terasu". 
Ja som z pravidla oznaCoval reC Cloveka hovoriaceho zretelne, lebo 
mne naveky i§lo o zdujem reci a nie o duchovm ndladu hovoria- 



208 

ceho. Jedna a ta istd osoba totii, podfa toho jako je naladend, ho- 
vorf vSelijako : zaras ^e, „zarai 5e", „zara^.s'e", „zara5e", „teras su", 
„terassu", „terasu". DIa svojej zasady nepfsal som: pedzlati, ale 
pec zlati (&istej§ie: pejc zlati); nie naje^Se, ale najesc Se. Samo 
sebou sa rozumie, 2e som ustdlene skomoleniny verne podaval: 
„PovedzeIi: Ponajbuch" (=: Pomahaj Panbuh; tu, 299). V polud- 
najSfch dedinach Ungskej nie v2dy vyslovuju neurCitkovii priponu 
pri sloves4ch zavren6ho kmefta hovoriac na pr. jejs' m. jejsc, is' 
m. isc atp. ZaznaCoval som dia vyslovnosti. 

V takych prfpadoch, jak6 som uviedol („zaraz se", „teraz su"), 
nezapisoval som tedy fonetiCne, t. j. cclkom dla vyslovnosti, lebo 
tu vyslovnost nem4 iiadnej vahy, ked^e je podmienena stale na- 
ladou hovoriacej osoby. Ale tam, kde ide o hlaskoslovnu podstatu, 
nemenliv6 veci, menovite uprostred slov, zachovaval som vyslov- 
nost skutoCnu. Pisal som: oce, otce occe, jako som od koho poCul; 
navdivic (m. nafcivic), naScivic alebo nadcivic. Naplsal som zbujnik 
alebo zhu'nik, V tomto prfpade poCul som len stopu „j", ale samo 
J" nie. Pfsal som chlapec, hlapec^ lapec podia poCutia. Pisal som 
0tn€, ale aj sme (Sobinov) atd. — V osnove z Mark, je „druhie 
raz", 225, m. druhi raz; rozpravaCka aj na opakovanii otazku ho- 
vorila „druhie raz". Nevediac si vec vysvetlif, ponechal som jej 
vyslovnosf; vaoi by{, ie sa zakladd na forme ruskej: druhij. 

Neuznal som za potrebn6 prfzvuk osobite znaCit pri slovach, 
lebo je nie menlivy. Vidz 89. §. 

Z cudzfch osnov a prfspevkov reCovych uvadzal som pravo- 
pisom svojich osnov, vidz pripomenutie na str. 200. 



B. Re6ov6 uk^±ky. 

I. Uk^2ky vychodnoslovensk6ho ndre5ia. 

a) Osnovy Y;fchodnosloYensk4ho n&redia samosvojho. 

SpiSskd stolica. 

Z Ganovlec.*) 

115. §. Buli dzevki v kudzefnej hiii. Vi§la jedna vonka, ta 
vidzela, ie ie v koscele svjeci. Ona tain poSIa ku temu koscelu, 
ta tam stal kon sivi a bul uvadzeni pri jednemu slupe. Na tim ko- 
novi bula truhia s penezmi uvadzena. Tota dzevka vzala teho koiia 
a zaSikovala ho domu do ma§tarni a povedala rodziCom, co ona 
naSla jak'e bohactvo. V koscele buli zbujuici. Jak visri z koscela, 
nemali \xi kona. PriSIi do karCmi, opitali se kaCmara, ie co je 
noveho? KaCmar povedal, ie v dzedzine jedna dzevka jest barz 
sme?a, ie ona viala jedneho kona od koscela i s \eIo penezmi. 
A to bul kon zbujnikoch. Tote zbujnici sceli nazad dostac svojo 
penezi, povedali kaCmarovi, iehi ju, totu dzevkii MarCuSu, doSikoval. 
KaCmar poSol po nu. Ona povedala: „Chto me see vidzec, nech 
pridze sam ku mne." Tak se zabrali dvome zbujiiici. ISK ju pitac 
za 2enu, ie za chtereho see isc, ten ju vezne. Ona pristala, ie 
pujdze za jedneho. I i§la jich viprovadzic po dzvere. Druhi raz 
jich viprovadzila dalej. Treci raz iSla calkom za nima, ale zbujnici 
tim neznali. Oni doma poSIi veCerac, ona veSla dnu do pivnici 
zbujnikoch. A veSla pod harnadzovu poscelku. Oni, zbujnici, donesli 
neskor§i jednu kisasonku a rubali ju od maieho palca. A povedali, 



'*') Bozprdvala Zuzana Ov6arik, l^V^-ro^n^, rodom z Ganoviec. Z&pis 
V GanoYciach v dome Michala Hosu 31. aug. r. 1904. 

BlorenakA re& 14 



210 

ie i MarCuSu hudu terhac s horucima vidliCkami, jak ku nim pridze. 
Tej kisasonke spadnul- perscefi s palca. Jeden zbiijnik to vidzel 
i scel zdvihnuc. Harnadz povedzel, ie ma vo due Cas. Tak zbujnik 
nehledal, a zbujnici sebe leWi spac. Buli dvanac sujdi do pivnici 
a na kaidej sujdze jeden zbujnik leM, Pred pivnicu mali dvoch 
psoch, CO ked vidzeli dakeho, doraz ho poterhali. MarCuSa nabrala 
do §urca kolaCoch a tak i5!a vonka. Jak isla, ta jeden zbujnik 
iiespal. Povedzel: „Tu dachto je!" Harnadz: „Spi, neznaS, 2e se 
tu dose ludzi pomarnilo, ta tu musi strasic ?" Mar^uSa potom dala 
te koIaCe tim psom, iebi nebrechali a tak po§la domu. Na druhi 
dzen u2 mala bic svadzba. Tote zbujnici rozpravjali, ie oni maju 
macer, ie su dvanac bratove, 2e maju veiki kaSteT. Ta jak mala 
bic ta svadzba, pri§Ii Sicke dvanac, posedaTi sebe poza stol a ta 
dzevka sedla ku temu, co mala zanho isc ; teho mala rada. A vojsko 
\xi tarn stalo nahotovene . . . MarCuSa tak povedala zbujflikom : 
,,Mne se suivalo, ie som bula pri vas tej noci, ie vi nemace ni- 
jaki kaSteT, ani nijaku macer, 2e see vi zbujnici, . . . 2e som vidzela, 
jak see jednu kisasonku donesTi, a jak see ju od maleho palca ru- 
baTi a tak see povedali : „ Jak Mar^u§a pridze, ta ju budzeme s ho- 
rucima vidli^kami terhac." Tej kisasonke spadnul perscen s ruki 
a snivalo mi se, ie ja ho sebe vzala ..." A zbiynici povedali : 
„To iiepravda, to lem sen!" Ona v/ala perscSii z pazuhi, uderila 
po stole i povedala: .,Ked je iiepravda, tu je perscen!" Oni se barz 
zapalili. Doraz pri^lo vojsko a §ickim hlavi dala poscinac, lem temu 
ne, CO mala isc zanho, bo teho lubila. Potom vzali se §icke ludze 
a i§Ii tam do tej pivnici zbujnikoch a vzali vozi a nabrali ztamadz 
osem vozi penezi. Ta dzevka z mladim (= zafom) i z occom dali 
sebe sumni kaSte! vibudovac i tak potom sebe spokojne ^ifi. 

Z HrabuSlc.*) 

IK). §. Dze bulo tam bulo, v Sesdzesatej sedzmej krajine, za 
Cervenim morom, dze se voda sipala a pjesek se lal. Tam but 
V jednej dzedzine richtar. Mai hlapca tak'eho planeho, co ka^.demu 
zlosc robil. Kaidi hodzil 2alovac jeho ocovi, ie ma planeho hlapca, 



*) Rozpnival Andr. Zaher^ 34-rocny, nar. v LevoCi a odchovan^ v BetTa- 
novciach, 15 niinut od ilrabusfc, kde teraz *ije ui na Jedondsty rok. ZapiH 
V jeho b^vant v lirabuAieiach 18. aiig. r. 11K)4.. 



211 

ie preco ho nenauCi mores. Ale richtar povedal ka^demu, ie on 
i bije i z inSim Strofe a nemo^e dac sebe s nim radi Ai, potini 
se ialovat fararovi a pital se, co ma s tim hlapcom robicV Farar 
mu da? tak'i nauk: „Sicko jeduo, lebo hlapec zomre od strachu 
lebo se pokaja. Zavolajce ho ku sebe a povedzce mu : „Ked si tak'i 
smeli, moj sinu, ta pujdzeS na cintir a tam pujdzeS do ki'ipti. Tarn 
jest tri farare v truhloch. Ten stredni ma zlati perscefi na ruke 
pravej, ta mu ho veznc§ a doneseS panu fararovi; dostaiieS za to 
penezi du2o . . . jak budzes taki smeli, 2e to zrobi§?*' Ocec zrobil 
tak, jak farar kazal, a hlapec povedzel: „Preco ne, tato, zrobim tak, 
jak scece, lem mi dajce tri grajcare." Ocec mu dal tri grajcare, 
kupil sebe za dva gi-ajcare sve(^ku, za grajcar ^vabliki a poSol na 
faru pol dzevjatej v'eC'ar a pital od farara kluC od tej kripti. 
Kol na cintir, poSol ku kripce, zapalii sveCku a ve§ol dnu. Dzvihnul 
veko s tej strednej truhli. Vibiral fararovi pravu ruku, ale ne- 
mohol vibrac, ta ho caleho vibral a mu vzal ten perscefi s pravej 
ruki. A farar i z ocom se mu prizirali. Potim ho nazad kladol, 
ale se mu nescel zmescic. Ta h\\\ tam tluk, co zem ubijaju, ta ho 
tim uderil tri razi, ta se mu zmescil do truhli. I s tim viSol von 
a zanknul. Ocec s fararom ucekali, co se sami ni bali. Fararovi 
se uvadzila referenda na kriiik, ta spadol, i Mel tam. Hlapec 
mislel, ie to ten z truhli. Vzal ten tluk, dal mu dve po hlave, — 
ta ho zabil. Potim iSol na faru, dal ten persceu gazdini a se pital, 
dze farar? Ona mu povedzela: „Chto zna, Ci si ho nezabil, ti pla- 
liinoV" „Ta, teraz, chto mi da penezi za ten perscen, bo je t'u?" 
„Ta da] ho nazad." „Ta dam ho nazad, ked iiet farara, darmo ho 
iiedam." Potim i§ol domu ku ocovi, ocec ho ani nescel vidzec, 
povedzel mu: „Vei sebe teho konika, mac nech ci da hleba i pe- 
nezi, kelo ma, a idz s Bohom, ie ce nigda mojo oCi neuvidza." 
On povedzel: „S Bohom, tato moj, ked me tak odprovadzujece!" 
Mac mu dala jeden Web, slaiiini i dzesec zlati. On sebe sodnul 
na kona a povedzel: „Budzce zdravi, matko moja." Tak i§ol §ternac 
diii, Sternac noci, Ai na petnasti dzen v'cC'ar pri§ol do jedneho 
kastila, co bul v lese. On koila uvadzil ku stromu a tak ve§ol do 
kaStila. On iSol do jednej hiiki, tam bulo nahotoveno pre jedneho 
hlapa v'eCera, polevka, m'eso i (^uSpajz, on sednul a povedzel : „No 
preci mam co jesc!" Zjedol, poSol do druhej chi^.ki a tam tje2 
bulo tak nahotoveno jak i v perSej, tjei^ zjedol. Tak a^ zo sescoch 
pojedol, a v sescoch nehal. Jak vd poopatroval sicko, posol do tej 

14* 



212 

per§ej chi2ki a tam bula poscel, tam sebe Tehnul spac. I spa! do 
dvanastej. Jak priSla dvanasta hodzina, stal se durk, krik . . . tak 
se zobudzil a sebe hvarel: „No, eo to tu budze ze mnu? Ja som 
§esc porcie zjedot a oni teraz nemaju, co budu robic teraz, ked 
nemaju co jesc, aiii kuhnu nevidno, afti iiiC?" Tak priSIi ku nemu 
a se ho pi tali: „Co ti tu robiS, plani flove(^e? Pakuj doraz von 
ztiEidzi, ta ci iiebudze niC!" Ale on hvarel: „Ja som u2 Stcrnac 
noce iiespal na posceli, ta teraz petnastu noc seem spac na posceli.'* 
Ta jemu hvareli: .,Prataj se ztadzi!" A on hvarel: ,,Neidzem.'' 
Tak ho vzali do veTkej zaii a tam s nim ka2di tancoval, §icke 
dvanac. Jak \\i vitancovali s iiim, ta mu povedaFi : „ . . . a rano 
ie se ztadzi viprataS!" On povedal: „Neznam, ^i dojista pujdzem 
het lebo ne." Tak priSlo rano, o §estej hodzine priSla ku iiemu 
jedna princezna a mu povedzela: „Dzekujem ci za perSu noc." 
Vecej ju ani nevidzel. Se mu mu stracila z o6i. Jak stanul, kolo 
sedzmej, ta on viSoI vonka ku konovi. A koiiovi hvarel: „Ci 
s tebu, koniCku, netancovali jak i ze mnu? Ked budzeme tu do 
v'eCera, ta i tebe donesem z tej v'eCeri, co budze nahotoveno. Ale 
jest tu jedna princezna, ta idzem ja totu hiedac!" HIedal on ju 
po Sickich hiioch, ale ju iiemohol najsc fiigdzi. Ta sebe sam po- 
vedzel: „Ja ui musim tu bic do rana, ie ja totu osobu uvidzim 
a se je| opitam, co tu robi?'* I tak on ostal na druhu noc. V'eCar 
zas iJol po tich hi2och. Ta v dvanac hii^och bulo nahotoveno v'e- 
Cera. Sesc on zjedot a §esc konikovi odnesol: „Na, koniCku, ne- 
hladuj, bo chto zna, Ci nebudzeme ucekac v noci." Jak se najedfi, 
tak poSol a lehnul sebe do perSej hi^ki, afe nemohol zaspac, a2 
kolo jedenastej zaspa?. Eem co zaspal, stal se durk, psohlavci doraz 
ku nemu priFecen a kriCali nanho: „Ci si tu? Ti plani CloveCe? 
Pakuj von, bo zfe obstojiS!" On povedzel: „Dze som per§u noc 
nocoval, ta i druhu seem tam prenocovac. A jutre, ked se mi budze 
paCic, ta pujdzem het." Tak ho vzali do veFkej zali, §icke dvanac 
s nim tancovali a ka^di ho rucil o scenu. Tak on ostal leiec vo 
velkej zale do rana. Jak pri§la Sesta hodzina, priSla ku nemu prin- 
cezna a mu povedzela: ,,Dzekujem ci za druhu noc!'* A on se jej 
pital: „Dze ti si? Dze biva§? 2e ja ce nemohol vC'era najsc V" 
Ona mu hvarela: „Ja som jedneho krala princezna. Moj ocec 
mne zaklal, ta ja som tu vo vodze, a tak bivam v nej, co me 
nichto nevidzi. PerSu noc si me vislebodzil po persi od vodi, druhu 
noc Hi po kolena a pitam ce, ked si u2 dve noce vicerpel, ta 



213 

vicerp* i trecu, ie budzem calkom vislebodzena." On povedzel : 
„Ked som ni dva noce precerpel, precerpim i trecu/' Tak ona se 
stracila od neho. On viSol von ku koiiovi. Ta se zas pital kona: 
^Ci s tebu, koniCku, iietancovaK jak i ze ranu, bo ze mnu barz 
tancovali a do sceni me rucali, tak me trapili. Ale darmo, e^Ci 
jednu noc musime tu nocovac." Tak on sebe §paciroval a2 do v'e- 
Cera. Pri'Sol v'eC'ar, tak se najedol i konovi odnesol a povedzel: 
,,U2 zme tu, koniCku, vd do rana nigdzi nepujdzeme." Eehnul sebe 
spac, ale zaspac nemohol, lem sebe rozmiSIat, co to budze s nim. 
PriSla dvanasta hodzina. PriSH ku nemu dvacec§tiri psohlavci a 
mu povedali: „(5i si tu eSCi, plani Clove(^e? Vi s tebu konec musi 
bic a ked sceS iic, ta idz het, ta ci niC nebudze, Ked iieidzeS, ta 
ci urobime koiiec, ti galgane." Tak ho prezivali, jak jim lem priSlo 
na rozum. Potom mu povedali : „Ta lem idz, dame ci penezi, kelo 
sce§, ale idz het!" Ale on povedzel: „Nescem aiii penezi, aiii ni6 
od vas, lem ja seem tu spac!" Oni mu povedzeli: ,,Ui si dose tu 
spal, dve noce, a trecu ci dedame." Are on im povedzel: „Ked 
som dva noce tu spal, ta seem i trecu." Tak ho vzali do velkej 
zali, a mu jeden druCek Spicati vphali do zadku, ie mu von ustami 
viSol konec. A potim co mali kni^ki, pisma dzejak'e, ta §icke po- 
kladli na kopu a zapalili a jeho tak pekli nad tim. Ale priSla ta 
hodzina, co ho mu§eli nehiac. Tak on ostal Te^ec na tej zaie. Prin- 
cezna vi§Ia a vibrala z neho ten dru6ek a jeho poloitila na lavku 
le^ec. A on ani neznal co se s nim stalo. Princezna musela bic 
eSCik do Sestej hodzini rano ve vodze. Sestej hodzine rano priSla 
ku nemu zas a ho poboSkala a mu povedzela: ,,U^ som vislebo- 
dzena od tej hodzini na vSe!" Tak ho poboSkala eSCi raz a mu 
PQvedzela: „Ja budzem tvoja v'erna man^elka ed do smerci a ho 
vzala na ruki a vinesla z kaStila na luft. Tam se ho pitala: „Ci 
se lepSi Cuje§ na lufce?" Ale on jej iieodpovedal, lem kival s hlavu, 
ie se neCuje dobre, taki bul strapeni. Ona ho zas vzala na ruki 
a §la s iiim do lesa ku jednej studzeiike. Tam ho ona okupala, 
dala se mu napic tej vodi, doraz on prehvarel: ,,Are2e som stra- 
peni!" Tak ona mu povedzela: „Ta se e§Ci napi tej vodi, ie pridzeS 
ku sebe, ho mi musime odejsc het z teho kaStifa, bo Fem to zname, 
CO se s tebu vodzilo za tri noce, ale iiezname na Stvartu co bi 
bulo s nami?" Tak on se napil z tej vodi a priSol calkom ku 
zdravju. Tak jej pov'edzel: „U2 teraz pujdzeme, aTe nemam grati. 
Tote su spalene, na iiiC obracene." 2ena mu hvarela, ie kupja 



^14 

V mesce. Tak on pov*edal, ie kebi holem daco na pamjatku ztadzi 
vzac mohli. Ona hvarela : .,Vec tu maju vSelineco, kebi zme na§Ii 
kru(^e/- Tak oni i§Ii do kaStila a hledan kluCe. Jak na§Ii kluCe, 
ta hodzili vSadzi po hiioch a2 pri§Ii do pecidvacatej hi2i, ta tarn 
nasli grati i sablu zlatu. On sebe vzal Sablu, jedne grati oblekol, 
i jedno zlate jaWuko vzal, co e§Ci od jej occa bulo. Potim se vzali, 
isli von ; sedii na kona obidvojo. A tak l§Ii tri diii i tri noce a^ 
na stvarti (ken vi^Ii z lesa. Vidzeli jednu dzedzinu. Tak ona po- 
vedzela jemu : „Ponahrajme se, ^e dostanerae noclik/' Oni se dose 
ponahlali, ale ui pocme priSIi do dzedzini. Jak prisli do dzedzini, 
ta doraz z kraju pitali nocrik. Jedne im povedali: „Kebi see ne- 
mali kona, ta bi zme vas prenocovali, ale ked s konom piano, bo 
i mi mame kone, ta bi se pokopali." Druhe im hvareli : .,Poradne 
ludze ui spja, a vi, dze see buli doteraz, ta idzce i odteraz, pocme 
neprenocujeme fiikeho/' Tak oni sli do karCmi. KaCmarka ich pre- 
nocovala. Konika dali do alasa a im donesli slami na karCmu a 
tain spali. KaCmarka bula vdova, mala jednu dzjevku. Tej dzjevke 
so bars paCil ten mladi suhaj. Ta ona, ta dzjevka, povedala maceri : 
..Mamo moja, jak mne se pa(^i ten mladi §uhaj, kebi mne ten za 
:^enu vzal, ta bi som ce nedala za call svet." Mac jej bula striga 
i doraz povedzela: .,Lem to, dzjevko moja? Moi^eS e§(fi bic jeho 
ienu, 1)0 tota princeza je esCi ne jeho 4enul" KaCmarka doraz 
vzala jednu strigonsku gomboSku a mu ju na spanu zaphala do 
vlasoch. Rano, jak stanula princezna, darmo svojho Janka rusala, 
preco nestavaV Darmo ho rusala, on nestanul, bo on neznal o svece. 
Tak princezna zaCala plakac a se pitala kaCmarki, Ci jest v dze- 
dzine doktor? KaCmarka jej povedzela, ie jest na druhej dzedziile. 
Princezna doraz ucekala po doktora. Prisla na druhu dzedzinu, 
pitala se ludzi dze doktor biva. Eudze jej povedali: „Tu net 
doktora, hibaj v mesce!" Pitala se: „Mesto jak daleko ztadzi?" 
Povedali jej, ^.e stiri hodzini, ked se budze ponahlac, a pomali 
pejc hodzin. Ta ona se vzala a ucekala do mesta. Prisla do mesta,, 
pitala se, dze doktor biva? Tam jej doraz ukazali, dze biva. Isla 
ku doktorovi a povedzela, jaka vec. Doktor doraz dal zaprahnuc 
do koCa aji ju vzal a ucekali ku Jankovi. Jak tam prisli, Janka 
tam nenasH. Pitala se princezna kaCmarki, dze je ten mladi ^lovekr 
KaCmarka jej dala odpovedz: „Jak ti si posla, ta on se opametal, 
dala som mu sladk'eho mieka a posol za tebu/* Ale kaCmarka ho 
mala skriteho. Princezna zaplacila za noclik i doktorovi, a tak 



^15 

posia za Jankom. I se ponahlala, ale ho fiemohla nigdzi dolapic. 
Tak ona iSla prez Tes, potim priSla ku velkej vodze, co tamadz na 
druhu stranu fern na §ife mohla prejsc. Tak ju vzal Sifkapitan ku 
sebe a se jej vipitoval zkadzi ona idze? Ona mu porozpravjala 
sickim. Naostatku se ho pitala, Ci on nevidzel jedneho mladeho 
Suhaja zo zlatu Sabfu. Kapitan jej povedal, ie on takeho nevidzel. 
Isli, iAIi, kapitanovi se bars pa^^ila princezna. Tak ju sprisahal, 
ie bi ona povedzela pred svojim occom kralom, ie on (kapitan) 
ju vislebodzil, bo ie ked nepovje tak, ic ju ruci do vodi. Co 
poCnuc? Ona mu prislubila, ie povje tak, jak kapitan see. Jak 
prisli na druhu stranu, ta posol s iiu Sifkapitan ku kralovi a tam 
povedzel, ie on jeho dzjevku visFebodzil a ie on ju see teraz za 
i^enu. Tak kral povedal, ie inak§i ani to bic nemo2e, ie ked on 
ju vi^Febodzil, ta ie budze jeho man^elku. Tak zrobili slovo, kedi 
budze sobas, ale princezna na Janka zapomnuc nemohla, Tern vse 
na ten Cas ohorela, jak ui mala isc na prisahu. Kapitan bi but 
rad, kebi skorSi se zosobasic, ale ona vse mala dajaku vihvarku. 
Teraz \\i vracme se ku Jankovi do karCmi. Jak princezna 
poSla z doktorom het, tak kaCmarka vibrala Janka z jednej kasti 
(+ jJersTog"), vibrala mu totu gomboSku z hlavi, a tak doraz Janko 
oi\l. I se pital kaCmarki: „Dze je princezna?" KaCmarka odpove- 
dala: „Jak ti si rano nescel stanuc, tak ona povedala, ie ona ce 
nebudze Cekac, ked tak dluho spi§." On povedal kaCmarke: ,,Ta 
Tem mi dajce koiia i mojo, co tu mam, pujdzem ja sam. Sednul 
na kona a isoL Jak priSo! na kofiec dzedzini, ta dalej nemohol ani 
hnuc napredek, lem nazadek. PoSol nazad do karCmi a se pusCil 
sam, prez kona. Tak chodzil a2 dva tiiiie a vse se nazad vracil. 
Na treci tizdzen visla von z teho ostatneho domu 2ena; to bula 
pastirka. Pitala se ho: „Ti, mladi Clovefe, co ti telo tu hodzis? 
Vidzim ce vCas rano, v obed v v'eC'ar, vse tu hodzis a vse idzes 
nazad?" Tak Janko jej povedal: ..Cetko, ja hodzim, bo ja seem 
vinsc z tej dzedzini, aTe nemo^em vinsc, ani na koiiu ani prez 
kona!" „Mladi CloveCe, ked ti sees vinsc z tej dzedzini, to podz 
tu dnu do tej hi2i a vibuj s lavej nohi C.iiimi.'' Jak vizul s Tavej 
nohi Ci2mu, tak ju pastirka vzala do ruk a sturila do iiej ruku a 
vibrala z nej jednu zelinu a mu pokazala: .,Vidzis, mladi CloveCe, 
preto si nemohol vins' von z dzedziny. Na teraz Ci2mu, obuj, a 
vizuj s pravej nohi Ci^mu." Tak on vizul Ci2mu a dal ju do ruki 
pascirke. Ona vKala Ci2mu do ruki a mu sturila druhu zelinu do 



216 

(iimi do §pica, a mu povedzela: ,,Tu iiia§, obuj Ci^mu a jak pridze§ 
do karCmi, U daj pilni pozor na sebe, bo tarn ce budze Cekac 
jedna Carna maCka. Takim friSniin se zrob', 2e skoro kopne§ do 
tej maCki, bo ked ona skoCi skorSi do tebe, ta fiigdaj vecej fie- 
uvidziS svoju princeznul" Tak on se vzal a i§ol do karCmi. Vi 
vidzel zdaleka totu Carnu maCku, lem se jej tak oW liSCeli. Ta 
maCka scela dofiho skoCic, afe on friSui bul, skorSi on do nej 
kopnu?. Jak on kopnul do iiej, tak ta maCka §e rozlala na kolimai, 
a to bula ta stara kaCmarka, striga. Jak veSol dnu, ta ni mal Sicko 
SYOJo nahotoveno. Vsednul sebe na koua a iSol na konec dzedzini. 
Ve§ol do krajnej hiiti a pital se: „Cetko, dze je najbli2§a cesta ku 
princezne?" Pastirka mu povedzela: „Tu je, mladi CloveCe, naj- 
bli^Sa cesta prez les, ale na koiiu nemo2e5 isc. Nemisli sebe, ie 
ja potrebujem tvojeho kona. Nehaj ho kemu sceS, bo miie ho ne- 
treba. Lem2e ja ci na dobre povedam, ie prez kona skorSi pridze§ 
ku svojej princezne. Tak on kona nehal a poSol sam prez les. Kol 
on dva dni i dva noce i priSot ku velkej vodze, co tamadz Tern 
na Sife mohol prejs*. Tak on se staral i povedal sam ku sebe: 
„U2 som teraz tu, ale jak ja prejdzem. Sifi nevidno" . . . Hodzi 
po Tese, vidzi jedneho velkeho orla. Ten orel jedneho zajaca irel, 
Tak Janko hvarel: „Kebis ti mne, orlu, preiiesol prez tu veiku 
vodu!" Orel, jak zo2reJ teho zajaca, kivnul s hlavu na Janka, 2ebi 
pri§ot sednuc sebe na orla. Jak Janko sednul na orta, orel stanut 
a pu§Cil se prez vodu. Tak ho na druhu stranu poiiesol. A Janko 
zas hvarel: „Kebis ti, orlu, ponesol miie a2 ku temu mestu, dze 
princezna, ta bi to dobre bulo!" Tak ore! ho vlekol a^ nedaleko 
mesta. Tarn orel sebe sednul a Janko s neho zeSol dolu a povedzel : 
„No, orlu, CO ja ci budzem za to dluien, co si me preiiesol a co 
si mi tak dobre zrobil?" Orel se odrazu ozval: „Co mi budze§ 
dlu2en, ma§ Sumnu gabFu, otni mi s nu hlavu." A Janko nanho 
kukal: „Jak ja ci to mo2em zrobic, tis miie dobre zrobil a ja ci 
teraz zato otfiem hlavu?" Orel nato povedzel: „Ked ja ci dobre 
zrobil, ta i ti mne musiS ocac hlavu, bo ked ti mne neotnes hlavu, 
ta ja ce zmarnim." Tak Janko vicahnul SaWu a iSol mu scinac 
hlavu. Orel nato: „Cekaj, jak mne zotneS hlavu, ta viber ze mne 
serco, rozre2 na poH a vez ho sebe. Co sebe budzeS 2adac, ta se 
ci stane, ked to serco otvoriS a povjeS : To seem, to 2adam ! A teraz 
. mi zotiii hlavu!" Tak Janko mu zocal hlavu. Vikopal jamu zo SabFu 
a tam orla vlo2il, serco vibral, rozrezal ho na poll a vSturil ho 



2lt 

do bjelej husteCki a odloiil do ke§ena. Orta zahrebal a odeSol dalej. 
Sol sto kroki a sebe mislet: „Ci to moie bic pravda, co ten ore! 
povedal?" Vibral serco z keSeiia, otvorit ho a povedzel: „Nech 
stanu sto dukati prede mnu!" Ta ui buli pred iiim s pejc kroki. 
Tak on ich dzvihnul a odloiil. Dzvihnut Capku s hlavi a povedzel : 
„Hoc se \xi mne princezna nedostane za 2enu, ta budzem mac 
z Ceho 2ic, ked to serco mi budze tak slu2ic." PriSol dnu do mesta, 
vidze) vSadzi zastavi po domoch. I§oI do karCmi, do jedneho 2ida, 
a pital se, co nove? 2id mu povedal: „Ta velo nove. Jedna prin- 
cezna, z teho mesta kralova cera, skapala vd Sesnac roki a teraz 
se prinavracila. Jeden Sifkapitan ju visrebodzil, ta se teraz vidava 
za iieho; zato taka velka radosc." Janko se pita: „A preco net 
tu ludzi V karCme, ani po ulicoch nevidno?" „Preto, bo v kra- 
lovskim dome vSadzi stoli porobene po zahradoch, dze lem jaki 
plac jest, ta vSadzi jedza, piju, chudobne i bohate; darmo davaju. 
Janko poveda: „Cuju, pane, oni maju vefki plac, nech tjei porobja 
stoli, lavki a mi tjei budzeme da vac jesc a pic fr e§Ci dzesec graj- 
cari ka2dej osobe, chtera tu pridze. Daju vibubnovac po mesce, ie 
chto tu pridze, do nich, dostaiie jesc i pic i dzesec grajcari za- 
darmo." KaCmar poveda: „To se stane Sicko, lem penezi!" Janko 
vibral 100 dukati z keSeiia a dal ich kaCmarovi. Ka(!mar poveda, 
ie to budze e§Ci malo, bo ie narodu velo v mesce. Tak Janko 
povedal : „To niC. Penezi dose. Eem treba porichtovac stoli a Sicko 
CO treba." Ta kaCmar pririchtoval Sicko medzi troma hodzinami, 
i vibubnovac dal. Tak ludze s kralovsk'eho dvora poSli §icke, bo 
tam nedavali penezi. KraT se pital svojich dvornikoch, ie dze ten 
narod poSol? Tote mu povedali: „Bulo bubnovano, ie chto pridze 
do karCmi, dostaiie jesc i pic a dzesec grajcari zadarmo, ta preto 
ten narod ztadzi poSol." Krai se pohneval a Sol do hi2i a povedal 
tak CO i jeho princezna Cula: „Ta, Ci to hirali tako panove, jako 
to se stalo? Teraz mame isc ku prisahe, ta ludze poSIi het! Jeden 
Clovek dal vibubnovac, ie chto pridze do karCmi, dostane jesc 
i pic i dzesec grajcari zadarmo. Ta zato Tudze ztadzi, z mojho 
burku, poodhadzali. Rad bi ja teho vidzec, co to za dovek moi^e 
bic, ie on kralovi zlosc robi?" Druhe panove se ozvali: „Treba 
ho dac, najjasnejSi kralu, tu doSikovac pred nich, ta ho uvidzja." 
I princezna lecela ku kraTovi, jak Cula ten hir a povedala: „Ta- 
tuSku, nech lem ho daju doSikovac, co to za jeden moie bic, ie 
on se panovi calej krajini procivi?" Hibaj Sifkapitan povedal, ie 



218 

naco ho maju dac doSikovac? Ale kral poslal svojich sluhoch, 2ebi 
se doraz postavit na kralov rozkaz ku kralovi. PoSIi dvome slu- 
hove do tej karCmi a povedali kaCmarovi: „Dze ten pan, co to 
dava jesc, pic i dzesec grajcari?" KaCmar povedat: .,Tam je pii 
ludzi V zahradze, ten co ma zlatu Sablu." Oni dvome §Ii ku fiemu 
a mu povedali, ie pan kral mu dal odkazac, 2ebi doraz pri^ol pred 
krala. Afe Janko povedal, ie kralovi tak akurat daleko ku Jankovi, 
jak i Jankovi ku kralovi. Te poSIi nazad, sluhove. Kralovi tiik 
povedali, jak Janko dal odkazac. Doraz jak princezna to fula, ta 
jej solzi z oSoch vileceli a lem kralovi povedala: „Podzme mi, 
tatusku, ku iiemu, ie ho uvidzime." Ona \ii mislela, 2e ten smeli 
musi bic — Janko. Ale kral nechcel isc. Princezna: „Ja pujdzem 
sama ku nemu!" Kral: „0n se musi tu postavic o dve hodzini!" 
Rozkazal, 2ebi §Ii dve kompanie vojska po neho. PriSFi tam, do 
kar^mi, a se pitali, chteri to ten pan? KaCmar im ukazal. Doraz 
ho vzali zo sebu do kralovskeho burku pred krala. Jak tam prisol, 
U se ho kral pital, ie co jc on za jedenV On kralovi odpovedal: 
,,Ja som hudobni Clovek, co ani hudobuej^i nemo^e bic, zo §es- 
(kesatejsedzmej krajini." Kral mu poveda: „Ked ti si taki hudobni, 
zkadzi ti ma§ tele penezi, ie ti eSCi kralovskej osobe moi^.e5 zlosc 
robic?" ,,To mne, pan najjasnejsi kralu, Panboh tak dal ?" I s tim, 
jak on tak removal, kral se nahneval a skriknul nanho : „Prataj se 
mi, ti naniChodnik!" Princezna bula v druhej hi2i, ta Cula Jan- 
kovu reC. Jak Janko povedat kralovi „Nech budu zdravi, najjas- 
ilejSi kralu," ta buhla do dzveroch, ie ich rozCepila a prilecela. 
Kral: „Co to robis5?" Ona: „Tatu§ku, to je moj chlop, ten me 
visFebodzil, lie gifkapitan!'* Tak kral povedal: „Idz nazad, moja 
dzjevko, do hiii, ja ho nazad vracim." Zavolal sluhu kral a po- 
vedzel mu, ie bi vracil teho mladeho Cloveka. Kral za ten &is, 
kim Janka vracili sluhove, opasal SaWu a dzjevki se pital, Ci isce 
on ju visfebodzil? Ona povedala, ie hej, ie on ma i ocovo zlate 
jabluko a ie on se vola Janko. Janko u^ bul v hi2i, kral prisol 
a se ho pita: „Jak ti se vola§?'' Janko povedal: „Ja neznam, 
pane, jak se ja volam, bo ja mladi hlapec viSol z domu." Kraf 
povedzel: „A ma§ ti dajake zlate jabluko?" On poveda, ie ne. 
Kral se nato barz nahneval. Vicahnul §ablu a povedal: ,,Ked mas, 
ta refuj pravdu, a ked ne, ta ce pretnem." Tak Janko pokazal to 
zlate jabluko. Tak ki-al mu povedal: „Vidzis, ti Clovefe, ti mne 
tak nahneval tri razi, 2ebi som neprijal za to cale mesto!" S tim 



Sid 

kral zavolal princezu do hi2i. Jak ona veSla do hi2i, doraz ho 
obcjmula a poboSkala a soizi jej vireceli z o^i ; od radosci nemohla 
ani prehvarec. Krai Tern se nato priziral, tjei jak prez sebe, a Jan- 
kovi povedat: „Preco ti si doraz tu nepri§oI?" Janko povedal: 
,,NajjasnejJi oCe. Kebi som o Sickim rozpovedal, jak mile se vo- 
dzilo, ta bi zme museli sedzec za pul roka!" Tak kral vzal ich 
obidvojich do velkej hi2i, dze buli hosce. Jak to vidzel Sifkapitan, 
ta seel doraz uceknuc, ale kral rozkazal sluhom, iehi ho nepusCifi. 
Potim kral zaCal reCovac, ie Janko je vlasni a per§i zac, lie ten 
Sitltapitan. §ifkapitana odsudziTI do smerci do hereStu a Janko 
V druhi dzeu se zosoba§il s princeznu a 2ije pri zdravju, pri boskira 
bo^ehnanu a2 dodnes dna. A tarn bula veTka hoscina, z kanonpeh 
strelan, i ja tarn bul, nemali ni co nabic, co Sicko vistrelafi, ta 
nine vzan a nabili a vistreliFi 2d do HrabuSic. 

Zo Stvartku.*) 

117. §. Ja som Citala raz taku rozpovjestku : Buli dve sestri. 
Jedna bula hudobna, druha bula bohata. Ta hudobna sebe s{^'e2o- 
vala, ie ona je hudobna. Hlop ju barz trapil, povedzel, ie ona 
plana gazdina, ie nezna tak gazdovac jak jej sestra. 2e jej sestra 
ma sickeho dose, a on 2e tak 6'e2ko robi, a iiema ni£\ Ta poSla 
se ialovac tota hudobna ku totej bohatej sestre, ie jej hlop ju 
barz trapi, ie sestra ma Sickeho a ona niC\ Sestra jej poyedzela: 
„Ked to see§ mac, co ja, ta pujdzeS se mnu. PujdzeS se mnu o dze- 
satej hodzine na jednu luku, ale lem ked se nebudzes bac," Ona 
povedzela, ie ne. V druhi veC'ar preci poSIi obidve. Tak jak priSIi 
na tu luku, tota bohata zavolala : „Pan Vekutovski, fiech lem pridu 
von!" ViSol jeden veliki pan. Mai i^'eleznu palicu a se jej pital: 
,,Co bi si rada?" Ta ona povedzela: „Ja niC', ale moja sestra. 
Ona see tak mac Sickeho jak i ja." On povedzel: „Daj hev mali 
paled" Vzal pjerko a vipuscil jej kervi z maleho palca a napisal 
jej meno s tu kervu na svoj papir. Ta hudobna se pitala, ie co 
ma teraz robic, iehi bula bohata? On jej povedzel, 4ebi v nedzelu 
neoblekla koSuTu, ani iehi se neu^^esala, aiii iehi ueSta do koscela, ta 
ie budze mac tak Sickeho jak i jej sestra. Ta hudobna v perSu nedzelu 



*) Rozprdvala Mdria StaSy r. Sagula, 46-ro6nfi, rodom zo Stvartku. Zdpis 
vo Stvartku v kr^me Fischmanna 2. sepL r. 1904. 



220 

poSIa ku tej bohatej sestre a po&ila ptakac, ie jak ona budze, ked 
nedzela a aiii se nemo2e oWesc, aiii do koscela isc, ani se uCesac, 
ie ona radSi iiebudze bohata . . . Ta bohata jej povedzela, 4e pri- 
vikne, ku temu, ie bi lem tak robila, jak jej kazal Vekutovski. Ta 
hudobna to nemoMa sterpec, tak se priznala svojemu hlopovi, co 
zrobila. Hlop ju poCal potim bic, ie on nesce take vra2ki v dome 
mac, ie on budze spravedTivo iic, hoc budze i dalej C'e^ko robic. 
PoSla ona ku tej sestre bohatej nazad a povedzela jej, ie ona ne- 
hodna to zrobic, co 2ada Vekutovski. Bohata sestra jej povedzela, 
ie ked se see od vra^koch osrebodzic, ta iehi dala sebe 2'elezni 
harenc zrobic, iebi jej dostal ai po pleca, potim ie pujdu zas na 
tu istu tuku a jak Vekutovski vindze von a jak se jej budze pitac, 
preco nesce bic bohatu, iehi ten harenc hitro polo^ila sebe na 
Mavu, bo ie ked nebudze mac ten harenc na hiave, ta ju zabije, 
ked ju uderi. Oni priSIi na tu luku. Ta bohata zavolala: „Pan 
Vekutovski, neh pridu von!" On s hrubim Wasom odpovedzel: 
„Co bi si rada?" ,,Ta ja iiiC. Are moja sestra nesce bic povra- 
4ena." Vekutovski jej virucil von ten papir, na fterim bulo jej 
meno do vra2koch napisano. Potim ju uderi} s tu 2^eleznu pa- 
licu . . . Ona tak spadla, co ju iiemohia sestra okrisic, a2 ie ju za- 
Husil. DJuhi ias ju krisila sestra kim nepriSla ku sebe. Potim 
poSIi do domu. Hlop se jej pitat, tej hudobnej, dze bula? Ta ona 
mu povedzela, ie bula vracic totu vra^edeliiicku vec od sebe. Potim 
zostala tak hudobna jak perSi bula. Raz po§la do svojej bohatej 
sestri. Ta Jei^s. barz hora na posceli a veliki smrod pri tej posceli 
Cula, a pri stole veliki pach. Tak se pitala ta hudobna: Preco 
taki smrod pri nej, co nemoie potrimac, a pri stole jak kebi naj- 
pachnucej§e ru2e buli. Tak ta bohata hora povedzela: „To ti tak, 
sestriCko, budzeS pahla, jak te ru2e, co jich nevidziS, pahnu pri 
stole, a ja tak budzem smerdzec, jak tu (uje§ pri mne. Bo ja ui 
od teho vrai^edelnictva odstupic nemo^em. I ti bi si nebula mohta 
odstupic, kebis' bula hoc lem rok v iiim." 

Ta tota hudobna po§la nazad do domu. Ale jej nedalo sumeiie 
pokoja a se zas navracila ku sestre. A tam vidzela pod prahom 
V \xiii jednu veliku C'arnu svinu, a dvanac praseta ju cicali. A Sestri 
fiebulo na tej posceli. Ta ona vibehla na dvor kukac, dze se 
jej hora sestra z posceli podzela? AFe ona ju nevidzela nigdzi. 
Ta poSla nazad do domu. Po kratkim (ase po§Ia zas tam ; ta sestra 
ui za§ Teiela na posceli. I §e jej pitaJa : „Ta dzeie &i bula, SestriCko, 



Ai taka slaba ? Ja som tu bula a som ce v posceli nenaSla, lem 

vidzela pod prahom jednu veliku svinu i s dvanac pra§etami, 

ju cicali, a ti ani nema§ taku v tvojim dvore?" Ta hora tak 

povedzela: „Co si, SestriCko, tu sviiiu vidzela, ta to som ja; 

jraseta, co ju cicali, to nine tak budu cicaTi za Fudsku hudobu, 

som ju odbirala ludzom z vraiederfiictvom." Tak ta hudobna 

stra jej povedzela: „Ci ui na i^vece net pre tebe nijakej pomoci?" 

a. hora jej povedzela, ie ne, ie ona je u2 na veki zatraccna. Fto 

3 odda vraicom do moci, ten je neSCeSrivi jak na du§i tak na cele. 



Zo Smiiian.*) 

118. §. Vjednej dzedzine buli trojme braca a mafi tri §estri. 
Dva braca buli mudre; jeden bul glupi, volal §e Janko. Janko 
$estri varoval, ked te dva ij^Ii do roboti. Pri§ol raz jeden grof na 
Stiroch koni, s baku pohanal, ku temu gtupemu Jankovi, a pitat 
najstarSu sestru za 2enu. ,,Pane," poveda, „to nemoi^em urobic, 
'liemo^.em ju dac, bo bi me braca zabili." Grof mu obecal Sicko, 
2e bi ju Fern dal, ie on mu budze na pomoci. Janko mu ju dal. 
PrisH te dva z lesa: ,,l)ze mas sestru V'* „Braciskove, priSot jeden 
grof na dvoch koni, dal som mu ju za 2enu!" „Ked esCe dachtoru 
Aestru vidaS bez naSej vedomosci, tii ce dobijeme." Na druhi dzen 
ode^Ii do roboti, prisol druhi grof: „PraceIku, daj mi strednu 
sestru za 2enu." .,To neurobim, pane, bo som vCera dal najstarSu, 
a braca mi povedzeli, ie ked vidam druhu bez jich vedomosci, to 
me dobiju.'' Afe grof ho upital natelo, ie mu ju dal. PriSIi braca 
domu: „Ti glupi pse, dze ma§ strednu Sestru?" „Braci§kove, priSol 
grof na Stiroch koni, ta som mu ju dal za 2enu, bo me barz pital." 
„Ked nam eSCe i tu trecu sestru vidaS, ta ce zabijeme." Na treci 
dzen pri^^ol treci grof, afe na §esc koni: ^Pracelku, daj mi svoju 
najmla^Cu sestru za 2enu.'* „To, osviceni pane, neurobim, bo mile 
vCera dose nabiH bratove, ie som dve vidal, teraz bi me \\i za- 
bili." Ale grof mu obecal vSeliiieco, iehi se nestaral, ie mu budze 
na vefkej pomoci. Dal se upitac, a dal mu ju za ienn. PriSIi bpica 
domu: „Ti glupi pse, dze je 6estraV" ..BraciSkove, priSol grof na 
sesc koni, tak som Ae dal upitac, a dal som mu ju.'- Ta bratove 



♦) Uozprdval £)uro Cechj rodom zo Smiiian, 63-ro($n^', b^'val len v okoli 
ftvojho rodiHka. ZApis v Smiianoch v krdme Koracha 30. aug. r. 1904. 



222 

ho barz zbili a vihiiaK ho od sebe. Kol horami, lesami, i dosta! §e 
pred jednu velku dzuru. Vpuscil Se dnuka do tej dzuri. Pridze 
ku dzverom, prinuceni bul klopkac, bo ni hladom mal zahinuc. 
Klopka na dzvere i chto mu otvori? Sestra jeho, Aestra jeho ta 
najstarSa. ,,Ach, braciSku, dze 6i se ti tu vzal? Moj chlop ne taki 
V parsoiii, jak bid po miie; on Sarkan o dvanac hlavi. Jak pridze 
domu a ce tu najdze, ta ce zmarni." „No sestriCko, ked som ce 
mu dal za 2enu, ta ozdaj budze mal ohied na mne?" Pridze jej 
Wop do hi2i: „Phi, ieno, tu CloveCa duSa smerdzi!" „Ach, du- 
§iCko, dze hi §e tu vzala, vec tu ani ptaCka aui hrobaCka nehi- 
rovac!" „Phi, ieno, tu ftoveCa duSa Smerdzi, tu muSiS mac dakeho!" 
„Mu2iCku, darmo, to muj brat tu." Vtedi Sarkan zodzel zo sebe 
Sarkanovu skuru : „Ked §i ti najstarSi brat, podz von, porubem ce 
na drobne treski, ked §i ti stredni, podz von, zoSekam ce jak 6a- 
tinu, ked Si ti najmlaCCi, podz von, SvagriCku, na obed!" Vi§ol 
Janko von na obed, tak §e ho Sarkan pital: „Jak Si se tu dostal, 
gvagriCku?" ,,Tak som se dostal, ie me bratove nabili a vihnali 
od sebe, bo som tri Sestri podarovat vam, tebe i tvojira bratom." 
.,Naobcduj Se, SvagriCku, boja nemam lem tri hodzini Slebodneho 
fatsu. Potim pozbiraS Se ode mne, bo jak navIeCem na sebe §ar- 
kanovu skuru, ta bich som ce muSel zabic. Dam ci jeden kudel 
(= Sersc !) zo sebe, ale sebe ho dobre schovaj. Ak budze na tebe 
zle, lem ho zhibni, ja ci budzem na pomoci. A dam ci teraz jednu 
mi§ za kalafuza, odvedze ce ku mojemu bratovi strednemu. A ni 
se ber ode mne, SvagriCku.'* Odvedla ho tota miSka a2 ku stred- 
nemu bratovi. PriSoI Janko tam, klopka na dzvere. Vola Sestra 
jeho stredna: „Vitaj, braciSku, dze Si se tu vzal? Aiii muSka, aui 
braven^ek tu nedojdze. Moj chlop ile taki v parsoni, jak ked bul 
po mne; on je orel, nad Sickima ptakami kral. Jak pridze, on ce 
zmarni." „No, SestriCko, ked som ce mu dal za i^enu, ta ozdaj mi 
to neurobi!" Skrila ho Sestra. Pridze dnu jej hlop: ,,Phi, 2eno, 
tu (?.loveCa duSa Smerdzi!'* „Ach, mu^ifiku dze bi Se tu vzala? Tu 
ani bravenCek ani muSiCka ani hrobaCek nedojdze!" „Phi, 2eno, 
tu CloveCa duSa smerdzi!" .,No, mu^iCku, tojemoj brattu!" ,,Ked 
je ftajstarsi, neh pridze von, porubem ho na haluSki, ked je ten 
stredni, neh vindze von, poSekam ho na papcun (= jedlo z miiky, 
menSie jak halusky) a ked je ten najmlaMi, neh pridze na obed!" 
ViSol Svager von. .,l)ze Si Se tu vzal?" ,,Ja som bul prinuceni 
isc Svetom, bo bratove me nabili a vihnali me von z domu." .,Tak 



223 

teraz poobedujeme ! Ja mam lem pejc hodzini §rebodneho Casu. 
Jak budze§ odchadzal ode mne, dam ci jedno pjh'o, ale sebe ho 
dobre schovaj. Jak budze zle na tebe, ja ci budzem na pomoci." 
Pri§ol Cas. Odebrali Ae od sebe. ,,Teraz ci dam, SvagriCku, muchu 
za kalafuza, odvedze ce ku najmlaC(^emu bratovi, ku tvojmu §va- 
grovi a najmla^^ej sestre." Odvedla ho mucha ku moru. Pridze Janko, 
ktopka na dzvere. Otvori mu jeho najmlaCa sestra: „Ach, vitaj, 
braci§ku, dze si ;5e tu vzal, tu afii pta^ika ani hrobaCka iiechirovacV" 
„Ja, SestriCko, som bul prinuceni sem prise, bo mue bratove nabili 
a odehnali, ie som vas vidal grofom za 2eni/* ,,Braci§ku, ale moj 
chlop lie taki v parsoui jak ked bul po mfie. On je riba, kraT nad 
§ickima ribami. Jak on pridze domu, ta ce zmarfii.'' .,No, 6estriCko, 
ked som ce mu dal za ^.enu, ta ozdaj lem budze mal miloSernosc 
nade mnu!" Skrila ho do olmariji. Pridze riba dnukaj do hiiSi: 
„Phi, 2eno, tu CloveCa duSa smerdzi!" «Ach, mu2iCku, dze bi se 
tu vzala; tu ani ptatka ani hroba6ka iiechirac." „Phi, 4eno, tu 
Clove6a du§a Amerdzi!" „No, mu^iCku, darmo, tu je moj brat!" 
„Tak ked .4i ti najstarSi brat, podz von, porubem ce na rezanki,*) 
ked si ti postredni, podz von, zreiem i tebe na rezanki, ked si ti 
najmlaCi, podz von, SvagriCku, ku mue na obed!'* Janko vi§ol. 
„ Vitaj, svagriCku, dze Si §e tu vzal?" ,,Braca miie nabifi a z domu 
odehnali, bo som vam Sestri za i^eni dal. Ta bi seel Sestri i vas, 
Svagrove, viSfebodzic. Ja ui znam, Svagrove, ie vi see zaklate 
grofove." Tak mu dal §vager, co bul ribu, jedneho tatoSa a po- 
vedzel mu: ,,V tamtim TeSe je Luciper, co nas zaklal. Ten ma 
mladu Terzipilonu za 2enu. Pre fiu nas zaklal. Ked ju oSIebodziS, 
ta i nas i sestri vi§Iebodzi§ a Terzipilona budze tvoju 2enu. A teraz 
so ni ber ode mne, SvagriCku. Tu ma§ e§Ce §upinu ze mne, sebe 
ju dobre zachovaj. Ked budze zle na tebe, ja ci budzem na dobrej 
pomoci." S bo2u pomocu §e ztamadz odebral, priSol do teho lesa. 
Narano po leSe hodzi, a tam bere Terzipilona vodu. Pridze on ku iiej : 
„§edaj, Terzipilona, na kona!" „Darmo Sedam, bo nebudzem tvoja!" 
Precik sedla S iiim! Terzipilona bula pod Luciperom. Ked sedla, 
durkal Luciperov kuii v maStaliii. Prileci ku nemu Luciper: „Co ci 
je konu moj. Drahe vino pijes, hadbavne i§eno 2ere§, co ci je?" 
.,Mal si peknu paiiu, mac ju u2 vecej nebudzeS!" „Koiiu moj, dva 
korce oreSkoch zhrizeme, dva ordovi vina vipijeme, dva fajki du- 



*) rezanki (= rezance do polievky). 



224 

hanu vikurime, dva hodzini poSpime, dohonime jich!" Dolecel Lu- 
ciper ku Jankovi na svojom konovi: „Co ci mam zrobic dzadu? 
PerSa vina odpuSCena ..." Vzal mu panu, Terzipilonu. Na druhi 
dzeii Janko za§ iSol tam: „Terzipilona Sedajl" „Darmo §edam, bo 
nas zsL^ ulapi!" Sedia ku nemu, dupka Luciperov kuii v magtalni... 
PriTeci Luciper do maStaliii : „Konu moj, co ci je, drahe vino pijeS, 
hadbavne Seno 2ere§, co ci je?" „MaI §i peknu panu, ale ju mac 
u^ vecej nebudzeS!" ,,Tri korce oreSkoch zhrizeme, tri fajki du- 
hanu vikurime, tri hodzini po^pime, dohonime jich, dohonime jich I" 
Sednul na kona, ulapil Janka naraz: „Co ci mam zrobic dzadu? 
ESCi ci teraz darujem 2ivot, ale ked mi to eSCi raz zrobi§, co §i 
dva razi urobil, tak ci je po iivocel" Na treci dzen \ii zaS Sol 
Janko: „Tersipilona, Sedaj na kona!** „Darmo Sedam, bo nas za§ 
ulapil" Precik sedla § ilim i teraz. Luciperov kon za§ durka v ma- 
Staliii. Prileci ku nemu Luciper: „Konu moj, co ci je? Drahe vino 
pijeS, hadbavne Seno 2ere§, co ci je?" ,.Mal Si peknu paiiu, ale ju 
mac vecej iiebudzeSI" „§tiri korce oreSkoch zhrizeme, Stiri ordovi 
vina vipijeme, Stiri fajki duhanu vikurime, Stiri hodzini poSpime, 
dohonime jich, dohonime jich!" Sednul na koiia, ulapil Janka: 
„No, dzadu, teraz ni ci ivfot nedarujem. Ta co ci mam zrobic?" 
„Porubaj me, a do meha me polo2, preveS me prez kona" . . . Tak 
mu zrobil. Porubal ho, zavjazal do meha, preveSil ho prez kona 
a puscil kona. Luciper poSekal i kudel, pjirko i Supinu, chtere 
Janko u sebe noSil. Kelo razi do nich Seknul, telo razi Svagroch 
zabolelo. Vi vedzeli, ie je zle na Janka. Zabrali Se hiedac ho. Do- 
zrel ho jeho Svager orel. Chvizdnul na tamtich dvoch svojich 
bratoch, prileceli: „No tu je naS Svager ui mertvi!** Pozhanali 
2ivu i umartu masc, viplokali ho v korice a poskladali ho na ii- 
veho. Potim mu dali takeho isteho tatoSa, jakeho mal Luciper, ale 
silnejSeho: „Teraz u2, Svagre, idz po Terzipilonu." Sednul na ta- 
toSa. Pridze ku moru : „Terzipilona Sedaj!" .,Darmo Sedam, bo nas 
zaS ulapi!" „Neboj Se, duSo moja, ui mu je amen, bo moj tatoS 
siliiejSi od jeho tatoSa." Sedla S nim na tatoSa. Luciperov kuii 
dupka zaS v maStalui. Prileci ku nemu Luciper: „Koiui moj, co 
ci je? Drahe vino pijeS, hadbavne Seno 2ereS, co ci je?" „Mal Si 
peknu panu, ale ju vecej mac nebudzeS." „Pejc korce oreSkoch zhri- 
zeme, pejc ordovi vina vipijeme, pejc hodzini poSpime, pejc fajki du- 
hanu vikurime, dohonime jich, dohonime jich !" „Ej, vera jich nedo- 
honime, bo Janko ma tatoSa silnejSeho ode mne. Konec i tebe 



225 

i mile." Teraz Luciper vidzd, ie svoju ienn utracil, bo jeho kufi 
bul slabSi od kofia Jankoveho. Povedzd: „Konu moj, vindzi na 
najviSi verch a skoC se mnu, ie me zabijeS i sam se zabijeS, 2ebi 
6i nebul zabanbeni." 

Janko tak vi^Iebodzil Terzipilonu, chteru sebe vzal za ienu, 
aji troch §vagroch aji tri Aestri vislebodzil, a vzal ku sebe aji 
svojich dvoch bratoch a tak iili dluho vespolek. 



Z Marku§oviec/) 

119. §. Bula jedna macoha, ta mala dve ceri, pastorkinu i svoju 
vlasnu. Raz v zime poslala tu pastorkinu na oheii. PriSa pastor- 
kina za dzedzinu daleko do pola, iSla, dze vidzela 6vetlo. Na§la 
tarn jeden budinek, tam Ae svecilo. A tam Corci tancovali. Tak ju 
volali na tanec jeden pred druhira: ,,DzeveCko, podz so mnu na 
tanec." Ona odpovedala: „Jak2e moiem isc, ked nemara Sumne 
grati. Nemam Sumnu hustku." Druhie raz ju zas voMi, ta od- 
povedzela: „Nemam Sumni fartuchi" Treci raz odpovedzeJa, ie nema 
Sumni lajbliCek, Stvarti raz, ie lieraa §umnu kidlu, pjati raz, ie 
nema §umnu kosenku (= husteCku na Siju). Potim^ zaA hvarela, ie 
iiema §umne 6\inu, zas, ie iiema sumnu pantliku, §umnu koSuIu, 
Sumnu Snurku do vlasoch . . . Ta potom jej to Sicko Corel nanoAili, 
cale obreCene, co jej bulo treba, v tim uderila dvanasta hodzina a 
djabli Ae prepadli. Pastorkinu Panboh zahranil od djabf och, ona sebe 
nabrala ohna a priSla do domu. Macoha se jej pitala, dze bula na 
ten ohen a zkacki vzjala take Aumne grati a jej jich barz zavidzeta. 
Ta povedzela: ^Ztamadz mam §umne grati, dze som na ohen bula.'* 
Macoha se zlakomila, ie totA taka priokrata, ie ma §umne grati, 
a na druhu noc poslala svoju ceru na ohen. Prisla jej cera do teho 
isteho domu, dze Ae svecilo. Tam djabli zaA tancovali, ta ju volali 
na taiiec. Afe ona rozpovedzela, ie nema Sumne grati a §itko 
virachovala naraz, jedno za druhim pospolu. Tak Ae jej naraz Sitko 
stavilo. Vzjali ju potom medzi sebe na tanec a tak A nu tancovali, 
kim ju na folti ilerozterhaK. Mac ju Cekala do rana, potom ju iSIi 
hledac, ta naSFi z nej lem kosci a folti z cela. 



*) Rozprdvala Zuzka Simmif rodom z MarkuSoviec. Zdpis v hostinci 
Holendera 28. aug. r. 1904. 

SlovonskA re^. 15 



226 

Z Harlhovlec.*) 

120. §. Bui jeden Clovek, htoreho volali hladujuci Macej. Mai 
sedzeDi dzeci, o^me Ae mu narodzilo. Ta lieznal co ma urobic od 
trapeiia, bo nemal jim dac co jesc. Tak vzal porvaz a i§ol §e do 
lesa obesic. A ked kiikal, dze bi naSol inesco na strome se obe^ic, 
priSol ku iiemu dabol a se ho pital: „Co hiedas, Maceju?" „HIedain, 
bo tu ma bic na tim strome velo Bo?.ej miri, ta ju chcem vzac a 
vas pujdzem z pekla vikuric von." A dabol se na to zleknul a mu 
poveda!, 2e bi to neurobil, ie mu za to on dobre zaplaci. Ta §e 
ho pital, ie kelo ^.ada? Macej hvarel, ie cent zlata, ked da, ta 
jich nevikuri z pekla. Ta dabol se zaCal jednac, ie dakus meiiej, 
2e to je privelo. Ale Macej hvarel, ie niC lieda tunSi, lem za cent 
zlata. Hladujuci Macej zlato vzal a prisol domu. A povedzel 2ene 
svojej: „No, pater, 2eno moja, \\i iiebudzeme vecej hladovac!" Ta 
poslal doraz kupic male praseta a dal jich upjesc a ^e barz rado- 
vali, ie xxi nebudu vecej hladovac. Ked dabol priSol do pekla, ta 
§e dablove radzili, ie to mu velo zlata dali, cent. Ta jeden z nich 
vikriknul: „Ja pujdzem ku fiemu. Bo ja som najmocnejsi medzi 
vami dablami.'* Ta se posbiral a prisol na ten Avet do hladujuceho 
Maceja: ,,Ti, Mai:eju, mi zme ci dali velo zlata, ta teraz budzeme 
se pasovac. Fteri budze mocnejSi, ta budze jeho zlato!'* Macej 
hvari tak : ., Ja Ae s tebu iiebu Izem pasovac, bo ja som barz mocni, 
ale ja mam jedneho stareho dzedu, fteri ma ni dzevedzesacdzevec 
roki, u2 ani nehvari, lem tak murCi, ta podz, ukaitem ci dze je, 
V lese spi!" Prisli do lesa: „Dzedo, stavajce, pujdzece na pasi 
s totim dablom!'' A stari medzvedz, jak vidzel, ^e do dziri mu 
idze dafto dnu, ulapil dabla za pasi, ta dobre v aim kosci lie- 
polamal, ledvo Ae mu dabol z rukoch vidrapal . . . Cert ucekal do 
pekla jojCajuci. a hvaril, ie aj dzedo Macejov, taki stari co ani 
hvarec iiezna, je taki mocni, ie ani dabol nezmoi^e ho. Ta dabli 
zas kunStovali, ie jak maju od Maceja toto zlato odebrac. Ta jeden 
vikriknul, le on zna najlepsi ucekac, ^.a ked jich Panboh z neba 
vihnal von, ta ani Mihal archandel ho fiemohol ulapic, tak znal 
on ucekac... Ta on poJol ku Macejovi a mu hvarel : „Ti, Maceju, 
ti si velo zlata od nas vzal, ta teraz, fteri budze z nas dvoch lepsi 
znac ucekac, teho budze zlato!" „No, hvari, ta lem to, ja nebudzem 



*) Rozpraval Jdn Kuvcdky rodom z Harihoviec. Zapis v Ilarihovciach 
V Skol»kej budovc 21. sept. r. 1898. 



227 

s tebu ucekac, bo ja ked bi som §e rozbehnu}, ta budzem ucekac 
tak hodiie, ie a2 vam peklo rozbijem a vas von vi2eiiem. Ale ja 
mam takeho sina co ma dzevec roki, &(A teraz do Tesa, pod krak 
sebe lehnuc, ta budzeS A nim ucekac!" „No ta podzme ku nemu," 
hvarel dabol. Ta priori do lesa. Ta hvarei hiadujuci Macej: „Sinu 
moj, JanCu, stan hore a behaj s tim Certom, fteri budze z vas 
dvoch lepi^i znac ucekac?" A tarn spal zajac, bo znal Macej, ie 
ten zajac tam Api ka2de poledue. Ta zajac .4e zleknul, jak pri§Ii 
tam a jak Macej skriCel: „Jan(^u, sinu, stavaj a behaj s Certora, 
fteri budze z vas dvoch znac ucekac!" Ta ucekali; dabol bi bul 
dohonil zajaca, ale mu noha viecela do SiAIinej dziri. Ta kirn 
vicahnul nohu z dziri, ta Se zabavil a zajac uceknuh Ta dabol 
prehral stavjanku. Po§ol nazad ptaCuci do peWa a hvarei jim, 
dablom v pekle, co §e mu stale, ie Tem s jeho sinom ucekal, co 
dzevec roki mal, a nemohol ho ulapic. Ta dabfi &e nad tim barz 
zarmucili, ie to preci velo zlata mu dali. Ta eSCi jeden vikriknul 
tak: ,Ja znam barz straSic, ta ja pujdzem ku temu Macejovi a ja 
budzem ho straSic. Ja vihram toto zlato!" Ta priSol na ten §vet 
ku Macejovi : ,,Maceju, 6uje§ ti, mi zme ci dali Anio zlata. Ta teraz 
budzem ce straSic, a ked Ae iiebudzeS bac, ta budze tvojo zlato. 
No ta Cujes, Maceju, ti pridzeS do pekla, bo ti call 2ivot lem 
s dablami ma§ robotu, . . . na 4aravich uhloch budzeme ce palic ..." 
A Macej hvari tak: „Ta dobre, vtedi mi budze ceplo, holem to 
ja budzem v pekle..." „A nebojiS Ae?" „Nebojim, to mi budze 
dobre!" ,,Vo smole ce budzeme varicl" „ To e§Ci budze lepSi, budze 
mi skura dluhsi trimac," a nato Macej skriknul na svoju ienxx: 
„J5eno moja, poc lem hev, odber temu dablovi gusto od tich pe- 
nezi!" 2ena prilecela rozhnevana a vzala do ruki pjest a on, hlop, 
ulapil dabla za rohi. J^ena ho tak bila s pjestom, ie se barz pital, 
ie bi ho ni lem pusCili, ie on nigdaj vecej nepridze Mi po toto 
zlato. Ta ho potim pu^cili. Ta prifecel do pekla, barz jojCajuci, 
ie Macejova 2ena horsa jak sto dabli: „Mi zname muCic v pekle, 
ale ona lepSi. Hroziie mne ona bila i s jej chlopom. A jej hlop 
^e ileboji nijakeho straSena, ta som mu prislubil, ie ui nepridzem 
po zlato!" Ale Macejovi raz prigla hodzina, ie muAel zomrec. Jeho 
du§a prisla pred tron Bo2i a klopala na dzvere iiebecke. Svati 
Peter otvoril a pital Se, chto je to? „Du§a Maceja hladujuceho !" 
„Ti Si tu nesuca, bo ti za cali 2ivot svoj §i lem s dablami za- 
obchadzala!" HaCuci i§la ku peklu. Ale dabli to zbaCili, ie duJa 

15* 



228 

Maceja idze do pekla, ta pozavirali Sicke vrata a brani pekelne, 
ie bi nepriSla do pekla a nepu§CiIi ju ; ta neznala, dze se ma podzec. 
Ta §e vracila nazad do brani iiebeckej. Ta sebe tarn Sedla. Ta 
§edzi tarn a2 po dfieSejSi dzen. Jak zomreme, ta ju tarn uvidzime 

Y braue iiebeckej Sedzec, bo ju fiepuSCili ani do neba aiii do pekla. 
Do neba nebula suca a v pekle §e jej bali. 

121. §. Bui jeden stari pan za starich Casoch. On but barz bohati. 
Ta sebe seel vzac za svoju panu jednu mladu kisasonu, htora barz 
§umna bula. Ona iiescela za neho isc. Ale jej rodziCe ju barz 
Silili, ie budze velka pani pri nemu. Aj oni ie budu mali veliki 
honor pri jej panovi. Ta ona poSla za neho. Raz pan sebe lehnul 
veCar a ked se prebudzil, nenaSol panu doma a ked priSla domu, 
ta se jej rovno pital : „Dze Si bula tak dluho ?'* ' Ta povedala : 
„U mojej maceri!" Ale jeden raz priSla \xi barz neskoro domu. 

V mesce bul taki obiCaj, 2e fto po dzevjatej hodzifie but na ulici, 
ta ho vzala varta nocna. A mali pred koscelom stot, ta na ten 
stol musel stanuc. Ta tam stanuc, to bula veHka haiiba. Ta vtedi 
zamknul dzvere a kukal na oblok, co jeho pani budze hvarec? Ta 
jak priSla domu ku dzverom a vidzela, ie su zamknute, ta za^ata 
volac na svojeho pana, ie bi jej otvoril. On jej hvaril, ie jej fie- 
otvori, ie ju vezne varta a budze mac jutre rano hanbu, ked hodzi 
za druhima. Ona se ho pitala, ale darmo. Jak zaCaFi dzvoiiic, ta 
\xi znala, ie pridze varta nocna, a ie ju vezne, ta volala na svo- 
jeho pana: „Podz von, drahi moj hlope, zrobini destament, a potim 
skoWm do studni, co pod oblokora. Sati svojo davani na hudobu, 
a svojo peuezi sicko tebe, moj drahi hlope, a potim vzala veliki 
kamen a rucila do studni a on segin stari, mislel, ie ona skoCila 
do studiii, ta se zleknul a uceka! dohi sujdami a kri(^el: ,,Moja 
2ena se mi v studni zatopila! ..." A ona se mu za dzvere skrila. Jak 
on viJol von, hitro zavrela dzvere za nim, a na oblok do hi^i lecela 
a jeho vonka nehala v ga^och, v koSeli. Ked pri^la nocna varta, 
ta se ho pitala: ..Co robis v noci na ulici, musinie ce brae.'* A on 
&e jich pital, bi ho nebrali, ie se mu tak a tak stalo, ie ho ieim 
vimkla. Ale ^ena jeho na oblok kriCela: ^Lem ho berce, lem ho 
berce, bo on mne moj mladi ii\ot zahubil a on teraz za druhima 
hodzi!" Varta hcela mu prebaCic, ale ona kriCela na oblok, ie ked 
mu prebaCa, ta ona jich jutre obialuje, ie on mladu 2enu neha, 
stari hlop, a za druhima hodzi. Ta ho vi^ala varta a bo postavila 



229 

tam pred koscel na stol, dze velka haiiba bula. — Ja to jim tu po- 
vedal, ie bi ka2di znat, jaka je ^ena verna Wopovi. Hlop jej pre- 
baCi a ona jemu ue. 

Z Harhova.*) 

122. §. Bula jedna stara barz bohata 2ena. Nemala 2adne dzeci. 
V§e plakala, ie kemu ona svojo penezi zohabi? PriSol jeden dzad. 
Se jej pital, 2e co plaCe? „Jak bi som iieplakala, ked som barz 
bohata a uemam 2adne dzeci, fiemam kemu bohactvo zohabic." 
Dzad povedal : „Idzce do mesta, a kupce jake najkraj§e jaWuko jest 

Y caKm mesce. Kelo budu pitac za fieho, telo dajce. Jak pridzece 
domu, ta §upu 6 fteho okrajce, stredek zjedzce a Supi odlo^ce do 
hustkoch za pec a na rano najdzece Sumne dzjevCe. Tak ho okupajce 
a do hodbavnich hustkoch ho povice." Ta ona i§ia do mesta a 
kupila jake najkraj§e jabluko bulo a data za fteho pejc zlati. A tota 
2ena, co od ftej jabluko kupila, .volala ju nazad, ie jej vida z tich 
pefiezi, ale ona §e ftevracila, lem ucekala domu a tak zrobila, jak 
jej kazal ten dzad. Tak na rano naSla pekne dzjevCe, Marinku. Jak 
mala dvanac roki Marinka, hodzila ku jednej studfii po vodu a 
tam hodzifi ku tej studfti dvanac zbujilici. Ofii toto dzjevCe chceli 
ukrasc. A najmlaCU povedal, ie fie ukrasc, ale isc ku jej matke a 
kupic ho. Jak pri^Ii ku matke, ta obecali jej §tvertku dukatoch. 
Ona jim ho dac ftechcela, ale jej povedali, ie mu barz dobre pri 
ilich budze. Tak ona jim ho obecala a jim povedala, ie jak ofii ho 
budu mohli vzac? 2e bi ju vzali — jak pujdze zas ku studili po 
vodu. Marinka vonka bula a poCula, ie ju matka predala. Tak po- 
vedala matke, 2c ona vera ku tej studfii po vodu ftepujdze. Ale 
musela isc. Jak pri^la po vodu, tak ju zbujfiici vzaK zo sebu. Na 
per§i dzefi, ked i&U na pofovku, ju zohabifi doma samu a jej dali 
robotu : Sicko popratac v hiioch. A jej zohabili Stvertku perscen- 
koch na bavefie. Jak mala hiie popratano, tak sedla sebe a bavila 
^e. PriSla ku fiej jedna striga a tak povedala ku sebe: „Jest tu 

V tim zbujilickim zamku jedna pekna panna, ja ju zamordovac 
mu^ira!'' Sfiala svoj perscenek a dala dzjevCecu na ruku; dzjevCe 



*) liozprdval Martin Briiiarskif 22-ro^n^', rodom z Harhova, od 6. roku 
veku svojho do 10. roku i\\ v Harihovciach, potom zas v Harhove ai do 
21. r. veku svojho; terijz sliUi v Levo^i. Zilpis v „Mest8kom hoteli" v Levo^i 
4. sept. r. 1904. 



§30 

doraz zomreio. Pri§Fi zbujftici dorau, iSol mladi do hi2t, naSol ju 
ui leiec zomretu. ViSoi vonka, ta povedal: „Braci, kamaraci, ui 
naSa panna Ie2i na hi2i !'' Hitro veSTi dnuka a sejmali jej perscenek 
dolu, — a oiila. Na druhi dzeft zaS iSIi na polovku, a zohabili 
jej tu istu robotu, hiie pratac, a na bavefte zohabili jej §tvertku 
granatkoch. Jak ona §itko popratala, tak sebe zas ^edla a bavila 
se s granatkami. Zas priSla ta striga ku fiej a povedala tak kii 
sebe: „Jest ta v tim zbujAickim zamku jedna pekna panna, ui 
som ju raz zamordovala a za§ iije!" Ona vzala svojo granatki zo 
Siji a poloiila dzjevCecu, a dzjevCe zomreio. PriSIi domu zbujftici, 
za§ i§ol do hi^i mladi a naSol pannu le^ec. Vi§ol vonka: „Braci, 
kamaraci, ui^ naSa krasna panria Tei^i na hi2i/' Ve§Ii dnuka, sejmaTi 
jej gi-anatki dolu a zas o2ila. Na treci dzeiV zaS jej tu istu robotu 
zohabili a na bavefte stvertku gomboSkoch jej dali. Jak ona svoju 
robotu zrobila, tak sebe Aedla na zem a bavila se. PriSla striga: 
„Je8t tu V tim zamku jedna pekna panna, ni som ju dva raz za- 
mordovala a zais 2ije!" Vzala svoju gomboSku z vlasoch a §tihla 
jej ju do hlavi, a ta gombo§ka tje2 bula vra^ecka jak persi per- 
scenek a granatki. Marinka doraz zomrela. PriSIi zbujfiici domu. 
I§ol mladi zaft do hi^i a vi§oI vonka a tak povedal: ,,Braci, kama- 
raci, vii na§a pekna panna Ie2i mertva na hi2i!" Tak ofii \xi fte- 
mohli najc, co jej bulo. Dali jej trunnu zrobic a do svojej velkej 
zahradi na jeden stol ju postavili, a §icke §e za fiu postrelali. Kolo 
tej zahradi hodzil jeden mladi grof na Spacirku, v koCu. Tak on 
vidzel, 2e tam Ae daco v tej zahradze bli§(^i. Poslal koCisa patrec, 
CO je tamV KoCis prii^ol nazad, ta povedal, in tam dvanac hlapi 
Jei'd postrelane a medzi flima na stole trunna Te^i. Grof posol 
opatrec, co je v tej trunne. Trunnu otvoril, tak vidzel, ic jest 
V ftej jedna pekna panna. Tak on ju vzal zo sebu do koCa. Jak 
pri§ol domu, tak ju dal do svojej hiii pod posceF a ftikeho ftechcel 
dnuka pu§cic do hiii, ZbaCiFi rodiCe, ie on daco ma v hi7.i, tak 
on musel jim uktizac, co to jeV Jak rodiCe opatreli, tak povcdali, 
ie musi Se jej pohreb zrobic, ie mertvu ftemoite v hiii trimac. 
Tak ofli ju zpod posceH vicaMi a chceli ju uCesac pred pohrebom. 
Jak ju za^ili Cesac, ta jej tu vra2ecku gombosku vicahFi -s hre- 
beiiom. A ona o2ila a povedala grofovi: .,Na co ti si me tu do- 
ftesol. Miie tam na druhim svece barz dobre bulo!" Tak on po- 
vedal jej : „ Ja ce chcem vzac za 2enu ! Za to som ce doftesol a 
viSIebodzil.^ Tak se posdavali a do smerci vedno dobre iill 



S31 



Z Jablunova.*) 



123. §. Bui jeden kral, chtori mal troch sinoch. Te trome 
sinove Se tak poradzili, ie ofti chcu isc Sveta skuSic. Tak Se pitali 
svojeho occa, (^i jim dovoli isc svet opatrec. On jim dovolil. Pitali 
od iieho, ie bi jim dal na cestu to, co ofti chcec budu. On ^Fubil, 
ie jim da, a pital 6e jich, co chcu mac od fteho? Najsamepei-§e 
najstiirSi sin povedzel : „Daj mi, oCCe, jeden mje§ek peftezi i jedneho 
koila." Druhi sin tak isto povedzel, ie on lem to tje2 chce. Naj- 
mlaCCi ale povedzel, ie on liepita in§e Tem kofia aji jeden kludk, 
ale ie bi bul taki, chtori otvori kaidi zamek. A to §e mu stalo. 
I ofti se odebrali z domu svojeho occa i poSR vedno za cestu. 
I jak oJii iSIi, priSIi do cudzej krajini. YeSri na kavehauz i tam 
sebe rozkazali daco jesc. Ale zaplacic, — pefiezi treba. Te dvome naj- 
starSe mafi peflezi zaplacic, ale najmlaMi ftemal i pital svojich bra- 
toch, iehi za ileho zaplacili. I ofti mu povedali : „Dobre, zaplacime 
teraz. I odeSIi i zas i^li vedno za cestu. Pri§Ii do jedneho mesta. 
Tam veSIi zaS jak obiCajfte na kavehauz i povedzeli te dvome braca 
svojemu bratovi: „Ti, CujeS, ti ftebudze§ s nami jesc, bo penezi 
flemaS, afe budzeS naso dva kofie opatrovac, kira mi Ae tu zaba- 
virae." Rozkazali sebe jedlo. Ofti jedii v hiii, kuharka jim noSila 
na stol, ale tamtemu poslali jedlo do mastalfti. Tamtemu odftesla 
sama dzjevka teho pana, co bul jeho kavehauz, i pitala se ho, 
preco on s tamtima ftejje, ie takisto vipatra jak i ofti? On po- 
vedal, ie on muSi jim slu2ic. I povedala ona jemu: „Ked ti tim 
dvom slu2i§, ja ce budzem pitac, ked chceS, mo^eS aj mne daco 
posluiic. Mam jednu ladziCku, barz main a kluC som od ftej stra- 
cila. A ftet tak'eho, chtori bi ju otvoril. V tej ladzidke jest jeden 
poklad, chtori ja od mojeho occa dostala. Ked ti to budzeS mosc 
vimislec, jak bi ti ju otvoril a isce ju otvoris, to ja ci slubim : Co 

V ftej budze, to ci dam." I on povedzel jej: ,,Idz po ilu!" Ona 
zabehla a priuesla ju. On ulapil, opatrel, viftal svoj kluC i otvoril. 

V tej ladziCke Se naSol jeden zlati pohar. I ona mu povedzela: 
,,Vez sebe U\\ pohar, som povedzela, ie ci to dam." I on vzal, 
podzekoval jij, a zapravil ho svojemu kofiovi do hvosta. A ona 
mu povedzela, ie je to taki pohar, co hockelo budu z fteho pic. 



*) Rozp nival Andr. Kromko, 40'To6nf, rodak zo S^avnika v Sp., b^-va 
V Jablunove od 6. roku veku svojho. Z^pis v Jablunove v krcme Simono- 
vi^a 6. sept. r. 1904. 



23^ 

ta v§e budze v ilim nalato. Jak se pobirali jeho bratove na cestu 
i on § iiima. Isli vedno. Tote Se sanii dvome zo sebu reCovali a 
kru^ikar sam za ilima i§o} a hvizdal sebe veSelo. I ofti pofiuli a 
hvareli niu: „Cuje§, ti klu^ikar, Cis ti daco fteukradnul, ie Ai taki 
vesdi?'* On jim povedzel: „Ja fiemam v sebe prirodzenej naturi, 
iebi som kradnul." Kli dalej. PriSfi zas do jedneho niesta. Takisto 
ve§Ii na kavehauz a te iste siova rau povedzeli, co i predtim, ked 
do perSeho kavehauzu pris^iri, to jest, f.e budze jich shihom. On 
vdzeCfle privoni. Tim t^ikisto jesc nosila na stol kuharka a jemu 
do ma^talfii vlasna dzjtwka teho pana. I takisto jak priSla ku fieniu, 
tak'e iste slova niu povedala, co na persim kavehauze tamta. I hva- 
rela mu, ie ona ma jednu ladziCku, od chtorej kluC stracila. ,,Totu 
ladziCku," hvarela, ,,mi occc dal a tak mi povedzel, ia v tej ladziCke 
jest jeden tailer zlati i jedna loika zlata a jeden obrus. Ked ti tu 
ladziCku otvoris, ja ci darujem, co je v flej." I on jej povedzel: 
„Idz po ftu!" Ona posia i priilesla ju. On ju opatrel, vzal svoj 
kluC i otvoril ju. Ona mu povedzela: „Co som ci slubila, to ci 
i dam, to sebe vez." A tak mu povedzela: „To je taki tafter, co 
hockelo z ileho jesc budu, t4i vse budu mac co, ale lem ^.ebi perSe 
ten obrus prestrel." I on se jcy s>umfie zato podzekoval. I skri} ten 
tafier zo sickim koflovi pod chrivu i odobrali se na cestu. Jak isli 
z teho mesta, zas oi1i dvome vedno napredek, a on za ftima. I sebe 
pohvizdoval. Oili se dvome dohvarafi: ,,Oujei>, ti bratul On muSi 
s tim kluCikom daco robic, bo on je veseH!" I povedzeli mu: 
„(Jujes, ti klufikar, ^i ti si daco ileukradol, ^e si taki veseliV" 
On jim povedzel, ie on se na to flenarodzil, iebi kradnul. I s tim 
isTi dalej. I§Ii za cestu. Do druheho mesta prisli. VesFi takisto do 
kavehauzu, a svojemu bratovi takisto povedzeli, jak i v tamtich, 
ie budze jich shihom. On vse privolil jim. Oni jedFi a nosihi jim 
zas kuharka na stol a najmlaCCemu bratovi do mastalni nosila 
vlasna dzjevka teho pana. I jak mu prinesla, ta mu povedzela, 2e 
preco on s panami nejje tamok v hi^i, 2e on je takisti jak i oni? 
On jej povedzel, 2e on je jich sluha. Ta ona mu povedzela : ..Ked 
ti slu:;tis, mohol bi si i nine daco posluiic." On jej povedzel: 
„VdzeCne ci to urobim!" Ona: „Mam jednu ladzi(3ku, chtoru mi 
moj ocec dal a kluC som od nej stracila a net tak'eho majstra, co 
bi ju otvoril. Ked ti l)i to otvoril, dam ci to, co v nej jest." I on 
jej povedzel: ,,Idz po nu!" Ona ju prinesla, vzal ju, opatrel, viilal 
kluC svoj i otvoril ju. Ona: „Co som ci slubila, to ci i dam!' 



23^ 

tarn bull jedne noiSniCki. Ona mu hvarda, ie to tak'e no^niCki, 
ked vezne platek hoc jaki a zastrihne do neho a pomiSri sebe, jak'e 
grati bi chcel mac, tak'e fie mu staiiu. On jej za to podzekovai a 
skril te no2niCki pod 6edlo. I odeSIi het ztamadz. Jak i§Ii za cestu, 
starve dvome napredek a on za luma pohvizdoval vefielo... I oni to 
Culi, ta Ae dohvarafi, ie jich brat musi daco s tira kluCikom robic, 
f.e on je taki vefieH. I pitali fie ho: „Cuje§, ti kluCikar, povjedz 
nam pravdu. Ci ti daco s tim kluCikom nerobifi, nekradnefi?" On 
jim povedzel: „Ja som fie nato nenarodzil, iiebi som kradnul." 
I povedzeli jemu: „Pocc s nami dalej!" I prifiK do jedneho mesta. 
Vefili na kavehauz. I povedzeli jemu takisto jak i predtim, ked 
vefin do tamtich kavehauzoch a on pristal a povedzel, ie budze 
jim dalej shiiic. Oni pitali sebe tarn jesc a pitali fie, ie co tu jest 
nove? I povedzeli jim, ie tu jest nove: Kralovska dzjevka pujdze 
na fimerc. I pitali fie, ie preco ? Povedzeli jim, ie zsl jedneho kra- 
lovskeho sina iiechcda isc. Zato jej ocec povedzel, ie ked fie nechce 
vidac, ta ie fimercu zomre. I tote bratove dvome povedzeli, ie ti 
oni moin ju vidzec? Tam jim povedzeli, ie moiu. Po obedze do- 
pitali fie do teho burku. Prifili tam, pitali fie jich, ie co bi radzi? 
Oni povedzeli, ie chceli bi totu dzjevku vidzec, chtora ma fimerc 
podstupic. I prifiia jim, iehi ju vidzeli I pitali fie jej : „Lubifi ti 
nas? Mi zme kralovske sinoveV'' Ona jim povedzela, 2e jich iielubi, 
ale fie fi nima podohvara. I pitala fie jich, ie kelo mal jich ocec 
sinoch? Oni povedzeli, it dvoch. Ona: „Kebi bul mal vafi ocec 
treceho sina, teho bi som bula lubila." Oni fie nad tim slovom 
zarmucili. Znali dobre, co povedzeli, ie pravdu ne, ie brata 
treceho maju. I* povedzeli jej : „Ked nas nelubifi, ta mame mi 
jedneho sluhu, teho ci dovedzeme." Ona: „Idzce po neho I" I oiii 
prifili ku nemu a povedzeli mu: „CujeS, ti klu(iikar, pocc s nami 
ku jednej kralovskej dzjevkc. Chce ce vidzec, ale nepovjedz, ie fii 
nafi brat, bo ked povjefi, ta fimercu zomres." On jim prififubil, ie 
nepovje. Jak tam prifili, pitala ^e jich, Ci to ten sluhaV Oni po- 
vedzeli jej, ie je to ten. Ona: ,,Teho lubim, pocce za mnu. I prifili 
do chi^i kralovskej. Tam fiedzel jej ocec, povedzela ona svojemu 
ocovi : „Pater, oCCe, privedla som ci troch parobkoch, Ci fie ci 
budze paCic z fiich jeden?" A on jej povedzel: „Viber sebe z ilich 
jedneho, chtoreho ti rada mas. Temu dam potom mojo kralovstvo.'' 
I ona povedzela svojemu ocovi: „Tote dvome su kralovske sinove, 
a ten treci je jich sluha, teho ja chcem a lubim. Ci fii ti, oCCe, 



kontetni s timV" On joj povedzel: .,V(lzo6ne som rad!" I za&ilo 
§0 vesele. Jak se vesele zafalo, tamte dvomo premisraTi, co maju 
zrobic svojemu brtitovi, jtebi on kralovu dzjevku liedostal. Bo niu 
sCesce zavidzeli. I zrobili to, ie pokradFi tani daco. Doznai Se 

tim krar a povedzel svojoj dzjovke: „Vidzis, tote dvome kra- 
Fovske sinove daco pokradFi, ten treci ne, ale on jc jich sluha, Ci 
on tje^ nebudze chorsi jak ofliV" Ona povedzeia svojemu oeovi : 
,.Rob' jak znas!" On: „5tivot jim neodbereni, afe dam jich od- 
sikovac prez vodu na jednu pustacinu!" I tiik se stalo. Ked tarn 
jich privezli, pus(iiri jich na tii pustacinu. Vracil se nazad toten 
sif; oiii tani zost^Fi. Presol jeden dzen, druhi dzen i treci dzeii. 
Jesc se chcelo, penezi bull, ale za nich niC kupic sebe nemohFi. 
Ale jich l)rat kluCikar odeSol od ftich Casom a proboval toten tafter. 

1 prestrel obrus, potoiil tafier na neho a rozkazal mu, ie\n bul 
polen jedla. I stalo se tak, najedol se, z pohara napil se, a veselo 
po pustadiie pohvizdoval. Jeho bratove od chladu \\i zomdrevali 
a povedzeFi jemu: ,,Povjedz nam, ti kluCikar, co ti si taki veseli, 
mi dobre neumreme od chladu a ti veselo pohvizdujesl" On jim 
povedzel: „Ta sak mace ponezi, ta sebe kupce jesc i mne daco 
dace, sak vi znace, ^.e ja penezi iiemam!" Oni: „Mi nemo^eme za 
naso penezi tu liiC kupic, vidzis sam, ^e tu net fiik'eho, 2adneho 
duha, lem mi trome!" I klu^Jkar jim povedzel: „Vidzice, vi see 
peftezi pitali od occa, a ja Tem kluc. Podzce ze mnu, otvorim vam 
karCmu!" Oni misFeTi, '?.e naozdaj dahdzi karCmu nasol. Ale on 
jich privedol na jednu sumnu luku. Na tej hike bul jeden strom. 
Sednul pod ft(?ho a povedzcjl jim: .,Sedriice i vi tu kn mfte, bu- 
dzeme daco jesc.** I vzal ten obrns, rozprestrel, na fteho polo>^j*l 
ten tafter i pohar i lo^ku a povedzel temu tafteru, 2ebi bul vs^e 
polen jedla kim se ofti tronie fienajedza. I tak se stalo. Jak se 
naiedli, rozkfizal poharu, iebi bul polen vina kim se oiM trome 
flenapiju. Tak se stalo. Jak se najedii i napili. pitaKseho: ..OujeS, 
ti kru6ikar, zkadzi ti mas taki taftcr, aj pohar?" On: „Vi znace 
dobre, dze som zostal vasim sluhom. Tam som dostal ten pohar 
a tak kim zme nepresli tamte mesta, tak som na ka^dim mescu 
daco dostal, aTe fliC som fteukradol. Ja s mojim kFucMkom som sebe 
zasluitil ten tailer z obrusom i s poharom." Oni teraz dobre sebe 
V hlave rozmisleli, ^e jich brat kTuCikar je SCe.^Iivi, ale ie oni 
jemu sCesce zahamali... Tak ked sicke trome do hladu prisli, kFu- 



S35 

fiikar jich od hladu oStebodzil. Tak jim potom dobre bulo uL Mali 
CO jesc, i pic. Ale jak grati Se poterhali, tak ui potom §e starali, 
ie CO teraz S fiima budze? KFuCikar ale &e flestaral, on znal co 
on ma. Jak ui calkom buH grati podrete, poSol on do krakoch, 
villa} no2ili£ki a zastrihnu} do svojeho' kabata a pomiSIel sebe, itebi 
mal hadbavne grati. I tak 6e stalo. Oblekol §e, pridze ku svojim 
bratom, tote na fteho patra, a fiemoi^u §e opametac, dze on tak'e 
grati vzal. I pitali ho, iehi i jim tak'e grati dal, ie ofii su jeho 
bratove ... On jim povedzel : „No dobre, podzce ze mnu !" Priori 
na jedno mesco, povedzei jim : ZobleCce Se !" I vzal, zastrihnul do 
jich kabatoch a pomi^Tel, 2ebi tak'e grati buli jak i on mal I tak 
Se stalo. Oblekli ^e a veSelo pohvizdovali. Vi jim teraz dobre 
bulo. Man CO jesc, co pic, i co oblesc. Jak &e grati podreli, za§ 
kluCikar pristrihnul, teraz ui zlate. Jak jich oblekli, Sicke trome, 
tu lem Ae tota pustacina migotala! I letaTi po pustacifie, priSIi a2 
ku kraj moru. A patreli na vodu. Tota kralova dzjevka iSla tje2 
8 tamtej strani vodi i patrela na totu pustacinu a vidzela, f.e tam 
trome parobci v zlatich gratoch letaju. l§la do domu a povedzela 
svojemu ocovi, 2e co vidzela. Ocec jej povedzei, ie to fiemoie bic, 
2ebi tam dachto bul, ie tote trome ui davno zahinuli. ATe na jej 
pitafie sednul na §if, i ona, a iSIi patrec. Tam priSIi i vidzeli, ie 
tote trome vera 2iju. I volali jich ku sebe a doraz s fiimi do §ifa 
Aedli. Privezol jich kraT do svojeho domu a povedzei jim: „Vi 
naisce muAice bic kralovsk'e sinove!" Ofii mu odpovedzeli: „Mi 
zme Sicke trome jedneho occa sinove!" Vtedi Se priznali. On jim 
povedzei tak: „Comu see mi pervej pravdu fiepovedzeli ?" Tote 
dvome najstar§e povedzeri, ie ofii toteho svojeho brata za sluhu 
trimali, ta ofii §e hafibili povjesc, ie to jich brat. Krai jim po- 
vjedzel: „Ta vidzice, spravodlivosc naverch vinsc mu§i. A teraz 
zaCfieme vesele!" VeSele Se skonCilo. Po veselu mladi kral, kluCikar, 
odobral kralovstvo, chtore mu jeho Sveker prifilubil. a tak svojich 
bratoch nazad ku jich ocovi poslal, 2ebi povedzeli, co §e s jeho 
najmlaCCim sinom stalo. Ofii priSIi domu, povedzeli to ocovi. Ocec 
^e zradoval, 2e najmladSi sin daco vo svece na§ol a raz &e posbiral 
sina svojeho opatrec. Jak tam pri§ol, sin ho privital a veFku radosc 
mali V dome stareho krala. Po radosci navracil §e kluCikarov ocec 
do svojeho domu a kluCikar zostal zo svoju ienn u Svekra a iiju 
Sii dfieska ked fieumreli. 



236 



Zo Spi§. Podhradia.*) 



124. §. Stiri braca strefaju do jednoho buka a fiemoiu ho 
prostrelic. Co to je: 2ochtar, co do neho 2ena mFoko doji. 

Stiri tiki, dva motiki a sedmi pohanaC. Co to je: Krava, co 
ma Stiri nohi, dva rohi i chvost. 

Medzi dvonia brehami le^i veper obraiii. Co to je: Ked 2ena 
pe6e hfeba, tA na korice cesto. 

Spadla s pojda boCka a net takeho bednara, co bi jii pobil: 
Vajco, bo ked spadne, ta net takelio bednara, co bi ho pobil. 

Jedno dhihe, dva okruhle, Suri-muri, fuk do dziiri : Ked iSena 
pe(^e Weba, ta ma lopatu okriihlu a Web na nej okiiihli a to Sturi 
do peca. 

Jedno le^j, driihe h'e^A a trece se mu pripatra: Jak voda ceCe 
jarkom, ta pjesek It.'^i, voda b'e2i a verba §e mu pripatra. 

Z KFuknavy.**) 

12;'). §. Pri jednim valale das pejc miniit cesti bol jeden domek. 

V tim domku bival dzad i zo svoju ienu; 2adne dzeci nemali. 
Mali penezi velo, dukati a streberne peiiezi. Doznali se o tim 
pejcmi ^itudenci. PrisFi oni ku temu dzadovi a mu rozpravjaK, 2e 
von pridze za iiva do lieba, ale ie i svojo penezi musi vzac zo 
sebu, CO jich nahromadzil. '/e po n6ho pridu pejcmi andele, co 
ho veznu. J^tirnii ho ponesu a pjati pouese peiiezi. A to budze 
sedzem dfii ; potel naj sebe sicke penezi do hromadki poshafta, 2e 
pridu po ileho o dvanactej v noci. Tote pejcmi studenci pooblikaH 
se do knezovskich §matoch a vzali zo sebu i himpi. Jak ten sidznii 
v'e^ar pri^ol, tak se pobraTi tote studenci a sFi sjjivajuci ku temu 
domu a spivafi: „(), svati Jozefe, ui idzeme po tebe! A tvoje pe- 
flezi sicke ku sebe vezfieme!" Jak von ten bias ('Jul, ta hutori 
iede: .,2eno, hev dukati a tiifare!" A Studenci furt spivali, poke! 

V chi^i peiiezi do media kladli. Spivali furt: „()h, svati Jozefe, 
mi pridzeme i po tvoju ienu!" A svati Jozef, ten dzad, hutoril 
iene: ..Lem, 2eno, daj persi pefiezi. Oni pridu i potebe!" Nabrali 

*) Z h6dok, ktor«5 mi z:idavnl ii rozlii«4£oval Martin Nemethj rodak spissko- 
podhrad!*k<'. Zapis v .,MeHtskoin hoteli'* 22 sept. r. 1898. 

**) RozprAval Alojs Pndracki, 63-ro5n<', rodom z Kliiknavy. ZApit* v KFuk- 
nave v krfime Tidora J), sept. r. U»04. 



237 

penezi do mecha a do jedneho mecha dzada Jozefa yto^iTi a Stirmi 
ho vzali s mechom na pleca. Pjati nesol penezi a v§e mu spivali : 
„Svati Jozefe, dobre si se spravova}, bo si dukati a talare hro- 
niadzi?!" §Ii s nim od teho domu spivajuci. Na pol fertala od teho 
domu bula jedna velka nilaka. Jak Sfi za drahu, Tern mu vse 
spivali: „0, svati Jozefe, dobre si se spravoval, ked si tak'Sumne 
penezi nahromadzil!" PriSIi ku mlake, tapili mu zas spjevac: 
„0, svati Jozefe, maj se na pozore, bo ui teraz idzeme, do neba 
hore!" Tak ho porozhaiiali a na stredok do tej mlaki ho bafichli: 
„Budz s Bohom, Jozefe, a spomni i na nas hore v fiebe!" Sami 
lampi pohasili a ucekli. Vi^grapal se z tej mlaki a pri§oI domu. 
Lapil na ienn kriCic, ie zbutneti mech dala, virval se andelom 
z rukoch. A povedzel: „Bohu to dzekujem, ie som do mlaki trefil, 
ie som se nezabil. Teraz Cekajrae, Fern se dobre trimajme, teraz 
ozdaj po tebe pridu, ta pujdzeme vedno. A jich Cekali ... a mo2u 
jich ^ekac do sudneho diia. 

120. §. Jeden iid mat vo valale svojo role. Netrimal sluhu, 
ale rem sluiku. A tej slu^ke bulo meno Bora. Ona karmila statek, 
i orala s volmi i sala i Sicko robila. Trebalo isc do kovala s ri- 
jakom, nemala Casu. Ta hvarila svojemu panovi : „Idu oni do kovala, 
bo ja nemam kedik." PoSot gazda do kovala, vzal rijak na pfeco. 
Koval mu rijak poostril, poveda ^idovi : „Ked bi plitko oral, vtedik 
treba ten klinek nabic zo spodku, a ked budze hilboko orac, nabic 
ho s verchu." ?Ad odpoveda kovafovi: „Moja Bora o tim zna, bo 
ona je mudra v gazdovskej veci." Koval poveda: „Are naj tak zrobi, 
jak povedam." 2id poveda kovalovi : „Ja se o moju Boru iiestaram, 
bo ona mudra v ka^dej veci. Ja som se jej raz pitat: ,,Bori§o, po- 
vjedz mi, preco 2idzi ufali cele zo zlata?** Ta znace, co ona odpo- 
vedzela? „Preto ulaH zo zlata cele, bo nemali z?ata na kravu; 
inak^i bi buli kravu ulali." Ta Ci ne je mudra?" 

Z Olcnavy/) 

127. §. Buta jedna mac a mala jedneho hlap^ika i iyevku. Ta 
i§fi toti dvoji prez Tes vedno. Pri§ri, dze zbu'nici buli; tam bula 
chi^a, ta veSIi dnu. Jak tam veSIi, na scene viseli nohavice 



*) Rozpravala Mdria Fif'ikj rodz. Biijerovskiy rodom z Olcnavy. Zdpis 
V Olcnave v jej b^^vanl 21, jiina r. 1905, 



238 

i Sabfa tarn buk ; ten chlapfiik jich obrekol i ^bru pripasaL Ta bul 
taki moeni, jak i toti zbu'nici. A tarn bivali dvanac zbu'nici a trinasti 
harnad . . . Zbu'nici vtedi nebuK doma. Ta oni Se radzili dvoje, Janko 
i sestra, 2ebi dobre bulo, kebi oni tarn mohli zostac bivac. Jak zbu'- 
nici priSIi, doraz Se CudovaTi, 2e kamen bul odvaleni od jich bivaiia, 
chtori kril dzvere, taka velika brila. Barz se Cudovali, ie chto 
to bul taki mocni, ie ho odvalilV Ta iSIi oni po jednim dnuka 
opatric, chto tarn jest. A chlapec, chtori ni bul mocni, ka^demu odcal 
hlavu. Harnad Sol naostatku. Teho lem poranil kus, potim ^e pital, 
2ebi mu iM nezrobil, ie i on budze s nima bivac. Harnad tarn 
bival a se zalubil do sestri. Ta se potim radzifi j?estra s harnadom, 
iehi Iep§i buto, kebi oni lem dvojmi tarn zostafi bivac. Ta se na- 
radzili, ie chlapcu vidlubaju oCi a 2e ho prez oCi puS^ do sveta, 
2ebi zahinul, a 2e zostanu sami, a budu 2ic Tem sebe . . . 

Ale ja zapomnula eSCi daco povedzec. Ked pri§ol chlapec zo 
sestru do zbu'nickej chi2i, oni sebe tarn Sicko prepatrali a naSTi 
jednu pivfiicu. VeSH do pivnici, ta tam naSIi jednu princeznu, co 
sebe ju zbu'nici ukradfi a ju sebe tam trimaTi, ona nigda nevidzela, 
kedi dzen kedi noc, bo bula v cme. Ta princezna povedzela temu 
hiapcu, jak tam priSol: ,,Ked me ztadzi pu§(^i§, o trinac roki, ked 
budze§ miadzeiiec, budzem tvoju 2enu," a mu dala svoj perscen, 
2e po tom perscenu ho pozna, ie to akurat on . . . 

Ked temu chlapcu o^i vidiubali, po§ol prez les, on se blukal 
po Tese, bo bul slepi. On barz dluhe roki tam chodzil po Tese a 
lera Ae choval na korenoch a na listoch. Potim priSol ku jednej 
velikej vodze, tak volal, bo &e bal, 2e §e zatopi. Tam jeden juhas 
ovce pasol, ta volal juhasa, 4ebi ho prenesol prez vodu a Ae pital, 
ie CO V mesce nove? Ten juhas mu hvarel, ie tam svadzba budze. 
A to ta ista princezna se vidavala, co on od nej perscen mal. Bo 
\xi trinac roki preJlo. On bul slepi, ta uemohol se na termin 
stavic. A princezna neznala, co se s nim stale; mislela, 2e u2 
iiepridze, ta se vidavala. Ten Alepi Janko tam prave priSol na tu 
svadzbu. Na svadzbe ka^di 2obrak dostal podarunek. Ta i on iJol 
ku brake. Ta ona mu spatrela na palcu ten perscen, co ona mu 
dala. Ta se ho pitala: „Zkadzi to ti vzalV" Ta on jej povedzel, 
2e to mu dala jedna princezna a ie mu slubila, ie budze jeho, ie 
to se stale pred trinac rokami ... ie on oCi utracil, ie nevidzi sveta. 
Ona doraz ten perscen vzala, opatrela dobre a presvedWla se, ie to 
jej. Ta Janka dala zavrec do extrachi^i a se mu vipitovala, co se mu 



239 

stalo? Janko but barz Sumni, nechceta ho zochabic. Ked jej §icko 
povedzeJ, co §e s fiim stalo . . . oiii 6c zebrali a ucekli. Princezna 
svojeho braldiana zochabita a po§la bet s Jankom. ISfi prez jeden 
les. Pod jeden krii .4edli sebe. Ta priSIi tri havraiii a Sedii na krii, 
Ta jeden z tich havranoch hvarel: „Kamaraci, tej noci taka rosa 
budze padac, ie chto budze Slepi a s tu rosu pomasci oCi, ta 
uvidzi." A Ae vzafi a poSIi het te havrani. Janko spal, princezna 
Sicko sliS'ela. Ta rano princezna vzala rosi a Jankovi pomascila 
oCi, ta Mi vidziL Potim se vzali ztamadz a §e vracili do svojeho 
kraju, do svojeho occa, bo se teraz ui nehaiibila za svojeho mu2a, 
bo ui vidzel a §umni bul. Jak oni priSIi do svojeho occa, ta Ae 
posdavali. Janko jej hvarel, ie on idze e§Ci svoju sestru opatric 
i svojeho §vagra, teho harnada, co Jankovi oCi vidiubai. Jak 
priSol tam do tej piviiici, ta sestra lem sama bula doma. Sestra 
pristala teraz ku bratovi, a doraz §e radzili proci hariiadovi, iebi 
mu mohli smerc zrobic. Jak harnad priSoI, ta Janko mu vidtubal o6i : 
OCi za oCi. Ale potim i sestre tak zrobil za karu, ie bratovi na 
zradze state. 

V tej pivnici bulo velo penezi. Ta Janko vzal v§icko ztamadz. 
Bul velki bohaC ni potim. Jak priSol ku svojemu svekrovi, Sveker 
u^ iie^it, ta potim zee bul kralom. 

Z Margeclan.*) 

12}^. §. Bol mfin a minar mal jednu dzjevku. Ta §e vidala 
za zbo'nika. Jak ona Se vidala, zaraz poznala, ie kamaraci hlopa 
zbo nici. Ona Se vzala a ucekala ztamadz. PriSla na nu noc. Na§la 
jednoho buka a v tom buku bula dzura. Ta ona v tej dzure 
obnocovala. Idu zbo'nici ju hiedac. Nemohli ju najsc. Jak i§Ii, 
zacal jeden do toho buka, ta jej p'etu odoc'al. Ale von iiezbaC'el, 
a2 jak priSIi do domu zbo'nickoho, ie mal Sablu skervavenu. Ta 
Se vraceli nazad hiedac. EsCe nepriSIi ku tomu buku, ked iSol tam 
jeden koritar, ta v'ezol korita. Ona se pitala tomu koritarovi, iehn 
ju skr'iil pod tote korita. Ta ju na sami spodek skr'iil. Stretii toti 
zbo'nici koritara: „Koritaru, koritaru, zrucaj tote korita, bo ti tam 
daco ma§.'" „Ja fiemam niC.'- Ale zbo'nici iSIi sami, ta zrucali. Tern 
na spodku jedno zochabeli. A ona pod nim zostala. Ale nemohla 



*) Rozprdvala Mdria Simay rodom z Margeciao. Zdpis v Margecanoch 
V kr($me Adolfa Satlera 20. jiina r. 1905. 



240 

eSfie dorau zajsc. E^^Ce ju ulapela jedna noc, ta vesla do uTa ptoloch 
a tarn spala. Ta jak oiia v totim ulu bula, ta priSIi tote zbo'nici 
zas. Ta, hvara, kedz ju nemo^eme najsc, ta vezme jeden pnak 
pColoh, chtori najCe^Si ; iiapotrefeli na ten ul, co ona v nom bula. 
Ona mala Sidla pri sebe. Tak jak ju nesFi, ta ^tuchala do nich Si- 
dlania, ta jich barz klalo. Ta hvarefi : „Naj Boh skare tote pColi, oni 
uas zo2ru." Ta uI zruceli na z'em, ona zostala. Pri§la do svojoho 
domu. Zbo'nici priSIi za nu do mlina. Ta se pitali na noc. Ona 
hvar'ila : „ Ja vas prenocujeni. Ale lem na oblak," hvari, ,,pridzece 
po jednom, bo ocec bi vas ilevpusCil!" Jak isol perSi na oblak, 
ta mu zo Sablu hlavu odoc'ala a do ohii^i rucela. A tak Sickim 
dvanac zbo'nikom hlavi odoc'ala. Ilarnad, trinacti, uceknul, jak 
zbaCil, ie joho kamaratom hlavi poocinala. 

129. §. Mala jedna ieim hlopa v here§ce, toho hcela vttmeiiic 
(+ viisrebodzic). A fiemala peiiezi. Ta i§la do mesta, ie budze 
pitac milosc od panoch. Na cesce naSla jednu konsku hlavu, v iiej 
s'edzem vajca. Sama fieznala, naco to jej dobre budze, a vzala ju. 
Tak pri§la ku panom a pitala panoch, i^ebi jej hlopa puSCeli. Ta 
jej panove povedzeli : „Ked nam taku hadku odhadneS, co mii ju 
iiebudzeme znac, ta ci ho puSCime." Ta ona jim zahadala : ,,ISla 
som, na§la som, s'edzem ^.ivich umartoho vzala som, a ja som 
osma som, dzevjatoho viisrebodzic chcela som." Ta panove hadali, 
CO to take, a nemohTi odhadnuc. Ta jej povedzeli : ..Odhadni nam 
sama, ta hlopa ci prepu^i(:fime." Ta ona jim ukazala totu hlavu 
konsku, V chtorej buli ^i'edzem vajca, a povedzela : „I§la som, na§la 
som, sedzem jSivich umartoho vzala som, a ja som osma som, dzevja- 
toho vusFebodzic chcela som!" Panove se rozkajali a jej hlopa 
vudali, bo ho s hadku viislebodzila. 

130. S- llaz jedna mac mala jednoho sina. Ta mac mu umarla. 
Ta zal sebe ten sin frajerku. I tota frajerka mu umarla. I mac 
1 frajerka mali s CertAmi robotu a Cerci jich vzafi. Potom ui i on 
za nima chcel umr'ec. Ta posol ku kfiezom do koscela. Te knezove 
mu povedali, ie musi za tri dni na kosceFe Feiic, ai potom umre. 
Bo ie joho niac i frajerka s Certami maFi robotu. A ze e§Cik ztamadz 
s druhoho sveta pridze raz nazad. Ta on po§ol za tri dni na koscele 
leiec a umar. Potom ho spu^Celi na limboch do pekla. Chodzil 
po pekle a vidz'il svoju mac'er. Ta ho vitAla : ..Vitaj, Jurik, v naSej 



241 

zemi, dze &i se tu vzal? Pristaii ku mfie!" Von sebe povedzel: 
„Bo2e, budz miloscivi mne hriSnomu!" Mac se stracela; ona bula 
Cert. Potom vidzel frajerku: „Vitaj, Jurik, v naSej zemi, dze si Se 
tu vzal? Pristaii ku mne!" On sebe zas mislel: „Bo2e budz mi- 
loscivi miie briSnomu!'' I tota se mu prepadla. Potom iSIi kravi, 
§ol bujak . . . ta z'em rohami nicali. tem povedzel : „Bo2e, budz 
miloscivi . . .", zaS se mu Sitko prepadlo. PriSol ku jednomu vefkomu 
mostu. Tam nebuli lem britve a noie. Ta jak Sol prez most, ta 
6e mu britve i no2e podzvihali. Ta pod mostom vidzel svoju vlasnu 
mac'er, v zemi po koFena stala. Prez ten most zrovna Sol do neba. 
Ta tam v nebe za rok bol. Bohocec mu tak povedal : „ Jurik, vstan, 
bo si rok tu, a idz na henten §vet nazad. Co Si tu vidz'il, 2ebi 
si tam iiiC nehvar'il." Ta z neba zas iSol nazad prez peklo ku tim 
limbom. VicaUi ho nazad. PriSol do koscela. Ui ho tote kiiezove 
tam Cekali, ta se ho pitali, jak tam na druhom svece? Ta jim 
povedzel, ta jak i tu: Nespravodlivosc i spravodlivosc. Zakrili ho 
V koscele plachtu a za tri dni tam leiel, na koscele. Ta Se roz- 
sipal na prach a poSol potom do neba. 

131. §. Bol raz jeden minar, ta mal tri dzjevki. PriSIi tam 
do toho mlina zbo'iiici za mu4 pitac jednu joho ceru. Ta von dal 
najstarSu. Sedfi zbo'nici do ko^ a iSIi. Ta dluhi Cas se jej vidzel. 
Ta se pitala: „Kedi ui pridzeme domu?" A zbo'nik jej povedzel, 
ie Mi ne dluho pojdu. Ta jak priSFi domu, ta jej dafi jesc : z ludzi 
ruki. Ona toti ruki rucala pod stol a miS od liij odbirala. Tota jich 
vlaCela do dzuri. Jak zbo'iiici iSIi na zboj, ta jej zochabeH dvanac 
kru(^e a trinasti jej nezochabeli. AFe ona, jak ui odeSfi, otvorela 
totu trinastu chi2u. Ta tam vidzela z ludzi trupi. Jak priSfi domu, 
doraz jej hlavu odec'ali. Ta poSIi po totu strednu. HvareH mina- 
rovi: „Daj nam totu strednu ceru za ienu pre naSoho kamarata, 
tej starSej niC iiechibi, lem ptaC'e mleko." Ta ta stredna iSla. PriSla 
tam, ta se jich pitala: „Dze moja sestraV* „Ta se ci skrila. Ti 
budz tu a mo2eS chodzic po dvanac chi2och, afe do trinastej ne- 
chodz." Are i ona poSla, i tam spatrela svoju sestru zabitu. I ju 
zabiFi zbo'iiici. PoSIi zbo'iiici i po totu najmladSu. Minar barz 
plakal, ie zostafie prez dzjevkoch, ate zbo'iiici hvareli, ie ho pridu 
dzjevki ka^di tidzeii opatric. Jak u2 tota najmladSa priSla do zbo'- 
nickoho domu, ta se harnada pitala: ,,Dze mojo sestri?" „Ta Sak 
jich neskorsi uvidziS!" I jej dali take jedzene: Palce z rukoch 

SlovenskA re(. ^G 



'hi 

z Tudzi. Ona fiiC nejedla. Povedzela, ie je fie hladna, bo Se doma 
najedla. Vzari se zbo'nici a iSIi iia zboj. Ona zametala tote chi2e 
dvanac, i poSla i do tej trinjistej, tii spatrela tiim trupi z ludzi 
i zo svojich sestroch. Ona sebe nabrala zlata i striebla i Sati vzala 
mej^icovo i hvjezdovo i slunkovo a do laskovich orjeSkoch jich 
sebe zapakovala, i jeduu Strudfu sebe prlhotovila a do nij sedla, 
i iSla V totej Strudli popod zem. Zbo'nici se vracifi a vidz'ili, co 
jini tota najmlad§a pokradla a Feceli za iiu. Ale nemohri ju lapic. 
Ona priSla do jednoho pana, tii se pitala do slu2bi, ie jira budze 
husi pajsc. Tamten pan mal jednoho sina, ta se bral na bal jak 
raladzenec. Kedz mladzenec odeSol, ona oblekla mesacovo 5ati a 
posia tje2 na bal. Ta se mu tiim spaCebi. Ta chcel s nu isc a pital 
se, ^e zkadzi je, ale ona mu nepovedzela. Na druhi veC'ar zas 
iSol na bal, oblekla hvjezdovo Sati i zub sebe ozlacela. Ta zas se 
rail popaCela, zas ju bral na tanec. J^e zkadzi je? pital Ae zas. 
Ona zas mu nepovedzela, ^.e zkadzi je. Na treci vcf/ar zas iSol na 
ten bal. Napridz povedzel svojej mamusi i t^itus'ovi, io von se budze 
Mm, 2e on es6e nigda tiiku Sumnu nevidzel, jak jedna chodzi nai 
tiiuec. Ta 2e totu sebe vezfte za ^enu. Ta posol na treci rjiz na 
ten taiiec. Ta priSa i ona a slunkovo Sjiti obHkla i zlati zub mala. 
Jak ju oblap'il, xii ju vecej nepus^^il iii doma u tatu&i. Pitjiju se 
rano: ..Dze husarka?" Ta povedzela kucharka. ie sla na bal, a ie 
kucharka vi<lzela, ie pokrijome slunkovo sati oblikala . . . i ie se 
nevracela. Teraz vidzeli, ia to ona bula, co se sinovi zapaCela. 
Ta se sin s nu ienil. IJl das rok iiU, prisol zbo'nik a pital se 
na noc. Ona ho neohcela prenocovac, bo ona ho poznala doraz. 
AFe jej pan ho chcel prenocovac. Pan se bral vCas rano na poFo- 
vane, ale ho 2ena nepusCela. Bo kebi von bol z domu ode^ol, zbo'nik 
bi jej bol smerc zrohjol, bo jej spatril zlati zub a vedzel, ie zo- 
brala zbo'nicke zlato i strjeblo, i §ati. Zbonik jej povedzel: „Dobre 
mas, ie si svojeho pana zotrimala doma, ie si ho I'lepusc'rela, bo 
bi som ci ii\ot bol odobral." Zbo'nika chceli tam zlapac, aFe jim 
iic'ek a ona iije i s hlopom i doteraz, kedz neumarla. 

Z Cepli^ky. 

132. S- Joden ocec mal troch sinoch.*) Jak uz veike virosli, 
ta hvareli: ..Tato. mi se budzemc^ i^enic!" Najsampersi stai-senm 



*) Rozpraval Jan Krarko, 17-rocny, ro(l(»in z Cei*!!^!:^'. Zajiis v Marku- 
^ovdach V hostinci Holcndera '26, aug. r. lDi>4. 



243 

hvarel ocec: „Muj sinu, ked se o2efii§, z Ceho si hi^u vibuduje§?" 
„Z palicoch!" No dobre, jak se ten o^efiil, teraz se chcel iefiic 
strediii. Ta zas se teho pital ocec: ,,Ta ti sebe z Ceho hi^u vi- 
biidujei^V" „Zo 6eua!'* No dobre, jak ten druhi se oieftil, chcel se 
aj najniladSi iedk. Jak se o2euil, ta si vibudoval hi2u zo slami. 
A kaidi sebe budoval hi^ii jeden od druheho daleko. Ocec i§ol ich 
opatric o tri roki. Na to iste mesco, dze ich od§ikoval. Afe fienaSol 
ich. PriSol vjeter, hi^i zabral; pri^li vilci a sinoch po^reli. 

133. §. Jeden kral mal dvoch sinoch.*) Vi mali po sedzemnac 
roki, ta se puscili do sveta. Ocec im kupil fTinti, zbroj im ku sebe 
dal. ISli ofti jednu huru, stretli dzivu svinu. Ofii se prelekli, za- 
strelic ju sceli, afe ona kriCi: „Ne8treIajce, dam vam po jednira 
mladini." Dala im po jednim mladim. Vzali zo sebu. ViSIi vi§ej, 
naSli medzvedzicu. Oni se barz ulekli, 2e ich tam rozterha. Sceli 
ju zastreFic: Nestrelajce, dam vara po jednim mladim." Visli dalej, 
nasli levicu. Sceli ju zastrelic. Onapovedala: „Neza8trerce me, dam 
vam po jednim mladim.*' Kli s tima mladima po jednej cesce. 
Prisli na kri^nu cestu. N^eznali zkadzi maju isc, Ci na levo, Ci na 
pravo. Puscili se na pravo. PriSli do jednej dzedzini. Barz tam 
smutne bulo. Pitali se, C'o tak v calej dzedzifie smutno. .,Mame 
jednu studftu. jest v nej Sarkaft, kaidi dzeil musime mu jedneho 
doveka vrucic. Teraz pri^ol poradek na princeznu." Cestovilici 
hvareli, 2e princeznu vimoiu, ked ju jednemu zpomedzi iiich daju 
za ienu. Krai povedzel: „Damju!" Dobre. Vzali po jednim dreve, 
udiTili po zrube, viskoCil §arkan zo studni . . . Vzali mefi, scali mu 
hlavi. Tak se jeden star§i z fiich pobral s tu princeznu. Puscil on 
se raz na polovku a hvaril jej, 2e pridze o tri diii domu nazad. 
Tu treci dzefi prihadza, mui^a doma iiet. Pri§la tam jedna baba, 
rozterhala ho. Pri§ol jeho brat ku kralovi, vzala princezna teho 
mosto mu2a. Ten se puscil tei na poFovku. Prisla tota ista baba, 
scela ho tje^ zmariiic. On ju vzal, vipukal; sama se mu priznala, 
^e mu brata zmarftila. Musela ho potim tak poskladac, jak ho roz- 
terhala. Persi ho slo^ila: Tam dzehlava: nohi. Lapil ju tam bic; 
musela ho porozbirac a nazad poskladac. Prisli potim obidva braca 
domu a princezna lieznala, chtori jej mu2 . . . 



*) Rozjiriival Jdn Fedor, IT-ro^n^^, rodom z Cepli^ky. Ziipis v Marku- 
s<)vcia(?h V ho.stinci Holendera 28. aug. r. 1904. 

16* 



244 



Z Hnil6ika. 



134. §. Bui jedeii sedlak.*) PerSa ^ena niii zomrela. Mai od 
nej jednu dzjevku. On so potim oienil a si vzal druhu i^enu. Tjei 
mal jednu dzjevku od tej. Tota od persej 2eni bula barz Sumna, 
tota druha bula barz bridka. A neznala ta druha ni^'.' robic, bula 
Teniva, leiiuch. C'o tota per§a dzjevka porobila. jakukolvek robotu, 
Ci Sila, tA macoha svojmu (+ svojemu) muiovi ukazovala : ,,Kukaj, 
C'o moja dzjevka porobi, a tvoja mt\ tvoja Tern taki FengeC (+ Tenuch). 
Musis mi ju z doniu pratac." Vi i pitaCoch dostala tota perSa, a 
macoha lem svoju davaia, ale ju 2aden iiechcel; bula tak bridka. 
Tak ona potim ostro hvarila: „Musis mi ju z domu odpratac!" 
Ta mui jej hvarel : „U^ ja ju odSikujem, Tern jt\j daC'o poshaiiaj, 
2e budze mac C*o jesc." Ta ona hitro osala popel mesto muki a 
z teho jej napekla kolaCe a jej do takej starej plachti navjazala. 
Ocec. ju vzal, tu dzjevku, a poSol z nu velkima, hustima fesami. 
Pri§ol na jednu luku. Tam narubal drcva a zrobil jej domek. Potim 
se posbiral a kazal jej, 2ebi daC'o mu navarila. On sol do lesa 
drcva narubac. Na jednu fichtu pribil deSCku. Jak vjeter duval, 
tak des^ka vse klopkala. Ona misrela, 2e to ocec drevo rube. Zlo- 
^ila ohna, C'o scela jesc navaric. Rozvjazala tu plachtu, C'o jej 
macoha navjazala, ta lem sami popel mala. Ta barz plakala a ni 
iSol v'eC'ar, ta sla von vipatrac oca, tarn dze klopkalo. Tu vidzi, 
^e tam de^^(^ka na tichce pripravena. Se vracela nazad do hiiki a 
barz plakala, ^e ju ocec samu nehal a v tim, jak tak plakala, za- 
klopkal na dzvere jeden dzadek a to bul na pjac hlap a na lokec 
brada. ..No, jak^e se mas tu, dzjeveCko?" .,Ta piano, bo me ocec 
nehal (-[- j,zohabil") samu. A ja teraz tu nemam ani c^'o jesc, bo 
macoha navjazala popel mesto muki.'' „A i^.i bi si nine nepreno- 
covalaV'' ,,Ked vam nemam (^>'o popravic, aj z Mio uvaric jesc, bo 
mam Tem popel mesto muki." ..No ileplaC, dzjevko. niC\ lem idz do 
komori, t^im mas mi C'o i popravic i muki mas dose, f'o mi uvari§." 
Ona sla do komori a tu vidzi polno pernati (:= perie), i posceF, 
i muki mala polne mehi. Ona doraz temu dzadkovi navarila i po- 
pravila mu. Tak se on lehnul spac i ona. Riino jak stanul ten 
dzadek, ta se jej pekne podzekoval a polno penezi jej nasipal na 
komoru a odejsol. Potim dobre si ^ila. Kaz jty ocec donia hvarel 

*) Hozpravala ^larta I^iku, rodoin z Hnilciika. Ziipis vo i'arskej biidove 
20. sept. 189d. 



245 

svojej ieue: „Musim isc svojn dzjevku opatric, jak se ona ma!" 
FMe lem bul daleko, ui mu i§la v streti. „Ah, poce, poce, jak 
mne je tu dobre!" a mu rozpravjala, jak bul pri nej jeden dzadek. 
Oua ocovi doraz navarila a mu dala jesc. I kolaCe mu napekla, 
C'o vzal zo sebu. A do tej plachti, C'o jej macoha navjazala po- 
pelu, ta mu polno penezi nasipala. Pri§ol ocec do domu, ta volal : 
„2eno, daj ko§, bo nesem polno peiiezoch i kolaCe, Co mi moja 
dzjevka nadala." ,3ii kosci z tvojoj dzjevki !"• A ked vidzela pe- 
nezi, ta se zradovala. „Ah, mu2i^.ku, ked jej je tak dobre, ta i 
moju dzjevku odSikuj." „No t^ ja ju odSikujem, Tem nas rano vi- 
prav." Ona calu noc pekia kolaCe a muki do mje§koch nasipala a 
to jej navjazala, nakladla jej slanini, me'sa, 2ebi mala C'o jesc. 
Oce(! sol s fiu, iSli zas hurami, lesami, txi prisli na jednu luku. 
A tam jej tjei vibudoval domek a kazal jej, j^.ebi doraz navarila. 
Ona navarila, se najedol ocec i ona, a on potim sol domu. ^Eiem 
tu, moja dzjeveCko, zostan, mas fi'o jesc a nehladuj, navar si. Ja 
ce pridzem o tidzen opatric." On se posbiral, Sol domu. Ona spi- 
vala si, tancovala a^ kim se nezotmilo. Jak se zotmilo, priSol zas 
jeden dzadek se pitac na noc. Jak se pital na noc, Ci bi ho 
neprenocovala a jemu jesc nenavarila, ona ho okrikala: ^Ci bi 
som mohla? Teraz som prisla. Dzada nocovac a es^e varic mu? 
Mac s dzadom robotu!'* Trepla s dzvermi a zamkla. Ona Ae potim 
lehla spac. polnoci, o dvanastej, ten dzadek priSol dnu dzvermi 
a §ol prosto ku posceFi a milu dzjevku ulapil do harsci a v rukoch 
postrasal, tak ie sicke kosci na kopku z iky vileceFi a skuru i hlavu 
nad dzvore pribil. Ocec ju isol opatric, ta 2ena mu hvarela : .,Vez 
plachtu, '>.e budzeJ mal v Cim donesc penezi." On vzal tu plachtu 
a sol. Es6i lem bul daFeko, \\i vidzel, ie zo dzveroch dzjevka zubi 
viskira: ,,pjj, totej mojej dzjevke dobre. FMi som daleko, ni j^e 
smeje!" Prisol ku dzverom, tu vidzi hlavu i skuru pribitu. VejSol 
do hii'u tam naj§ol na kopke kosci. On te kosci posbiral do plachti, 
i tu skuru s tu hlavu zavjazal a vzal na herbet. A sol domu. ESCi 
bul daleko, xi}. mu 2ena lecela v streti: ,,Ah, muziCku, jakie se 
moja dzjevka mar" ,,Dobre se ma." ..Ci iieseS penezi V" .,0j, 
iieseni !" Ona lecela napredek do h\ii nahotovic kos. Mili hlop jej 
vsipal polen koS koscoch i skuru i s hlavu. ..Tu mas, moja 2ena, 
z tvojej dzjevki/- 



246 

135. §. Mai jeden ocer Jcdneho siiia a on si ho tak vi- 
choval, f.G se hrozfie cesil v liim, bo rem teho jiHlnebo mal. *) Sin 
raz povedzel, f.a se budze ieYiic, bo ?.o \r}. ma §esc i dvacec roki. 
,,A ked si taku itenu najdzeni," povt'dzel, ..bjolii jak sneh a Cer- 
venu jak krcv, ta so o^efiim!" Tak posol hurami rosami a verkima 
pustacinaini. Prisol na jeden verb. Ta tain si miAlel, dze ^e ma 
obraricV Tak vidzel svetlo v jednej \u^A, tak Sol at tani. Ta se 
pital na noc. Stara ^ona nm otvorila a volala ho dnu. Tak on tak 
sebe pomislel, jak vidzel v tini dome tri dzjcvki: ..Jedna z nich 
nioja musi bic." Ona bula bjela jak sneh a 6M'vena jak krev. 
Tak on se pital k te?)* stmej do slu^bi na druhi dzeii. Ta ona 
povedzela, ie vdzeCne ho prijme do slui^J)i, 2e ma veiku robotu: 
,,IUidzes varovac iito i pi^enicu, 'Mn ptacki zarno nevisbirari!" 
Ta V jedno rano mu povodala, ^ebi isol varovac to zaruo. Ale 
tak 2ebi on varoval toto zarno, ^ebi i)taCki ho nevi^.ren. Ked 
prisol domu persi dzen, ta se ho pitala, Ci dolnc varoval? On jej 
odpovedzel: „I)obre!" .,No," hvari, „ked dobre budze?^ varoval, ta 
ci jednu dzjevku dam." A on odpovedal doraz: ,,Totu, C'o naj- 
krajSa!" Tak i v druhi dzeil posol varovac, i v treci a dobre ova- 
roval. To stiirej ne dobre se pa6ilo. Ona povedala veC'ar, 4ebi 
dzjevki st^ivjan vodu, ie budu rano jii-ati prac. A to mala bic voda 
na teho pastira, scela ho uvaric, lebo mu najkrajsu dzjevku ne- 
liccla dac za zonu. Ale ta najkrajsa ho Tubila, ta mu vizradzila, 
jte voda na neho pripravena . . . :^ebi se posbirafi het. V uoci ona 
ho zobudzila. Vzala pohar i hantuch i hrebon zo sebu a poSfi 
hurami, lesami, velkima pustacinami. Jak to stiira zbaCila, s ru- 
kami zalamala: ..No u^ mi ucekFi!" Tak zavolala na dzjevki: 
.,Stavajce, davajce mi 2elezne boti i i^eFezne vidli i iiteleznu lopatu, 
bo mi u'?. Ui ])e.stija ucekla!" Tak ona se posbirala za nima. Ked 
oni ucekafi tak tota najkrajsa volala na neho: ..Ohradni se, Ci wJ: 
nas stara nelape, bo me prave Tico paFi." Ta jak w?. nedaleko nich 
bula, ta tota virucila hreben. Tak se si)ravil veliki Tes. Ta kiiu 
ona, ta stara, obejSla ten les, oni zas dali ucokli. Jak jich dohonila 
zas t*a stara, ta zavolala ukradzena na neho: ,,()hradni se, bo me 
prave lico paFil" Tak ona vzala pohar, prerucila, spravil se skTe- 
neni verh. Ta zas kim ta stara ten skFeneni verb obejsla, oni daFi 



*) Kozpnivala Aniui Lvsko, rodoin z Hnil^iku. Zapis vo farskej Imdove 
•JO sept. r. 1WJ8, 



247 

ucekli. NeskorSi zas zavolala ukradzena na ueho: „0hladni se, bo 
me rave Fico pali. Ui nas teraz isce ulapi. AFe zna§ t'o: Ja pre- 
ruciui hantuch a z teho hantuha se zrobi voda a ja se zrobim 
ka^'ku a ti budzeS kaCurom. Ta stara budze mac okulare, C'o ona 
nas budze Wedac v tej vodze. Ale zna§ C'o : Ti se skrije§ pod molu 
a ja budzem varovac, 2ebi som jej mohla ukradnuc te okulare. 
Ked jich ukradnem, tak biidzeme sCasIive. A ked fieukraduem, ta 
zme zatracene, bo ona nas zmarui/' Jak stara prifecela, tak doraz 
do vodi skokla a jich hledala. Ta tota ukradzena se jej pristrehla 
a okulare ukradla. Tak potim na neho volala: „Plivaj ku kraju!" 
Ta jak vinSH von z vodi, vinSK na verb, tak volala stara na liich : 
„Tak, to va§o SCesce, 2e see mne tak zradzili !" Tak on ju, totu ukra- 
dzenu, doraz oblapil za ruku, ona jeho: „Ti budze§ moja a ja tvoj!" 
Tak zas poSFi hurami, Tesami, velkiraa pustacinami ku ocovi. Jak 
priori domu, ocee ho nepoznal. Ale on oca hej. Tak se oca pital: 
„Ci me poznace?" Ta on hvarel: Ne!'' „§ak ja som va§ sin!'* 
Tak on, ocec, od radosci rukama zalamal nad nim, 2e e§Cik ho 
vidzi. ,,A Ci maS tu 2enu?'' „0, hej! Jaku som hvarel, ta taku: 
Bjelu jak sneh, Cervenu jak krev !" Tak se ui potim o^enil. Ro- 
biO veHku svadzbu. Pifi i jedfi, hoscoch bulo velo. I hrali jim, 
tancovali. — Moje lube blazni, ui po §itkej kazni . . . 

Z Hnllca.*) 

130. §. Bula raz jedna chudobna vdova, a ta mala lem jednu 
dzjevku, ftera se Zuzka volala. Nemali ani roliCki, ani kraviCki, 
tak se museli lem z predzena hovac. Zuzka bulo pekne a poradne 
(b^jevCe, ale mala jednu veliku hibu, ie bula barz leniva, C'o ju raz 
matka ku haSplu posadzila motac, vge se rozplakala, a ked ju matka 
presc prisilila, puscila »Ae nahlas do revu. To matku barz merzelo, 
a jeden dzen tak se na nu rozhnevala, ie ju dobre vibuchtala. Potim 
se tak ialosne rozplakala, ie ju bulo na daleko Cue. 

ZnedobaCki prave vtedi iSla ztamadz kralovna. A ked ten 
^alosni pla6 slisela, zostala stac, zejSla s koCa a vejsla do hii^i, bo 



8tr. 



*} Tiito pripoviedku uverejftil Jan Knvalcik v Slov. Pohl. z r. 1900, Da 
. 393 397, a sice pod titulom „Tri pnidky'*. Ui hAiii titul prezradzuje, ie 
je tarn nie podana verne dla miefttiieho hovoru. Miesto „pradka" povedia 
V Hnilci „kudzolfiica". ('o do jazyka opravila ju Zuzana KaciVy rodoni z Hnilca. 
Oi)rava sa diala v Hnilci na fare za spoluilSinkovania p. fardra Stefana Misika 
1. sept. r. 1904. 



248 

sebe mislela, 2e se v hi2i dajake nesCesce stac muselo. Ked Zuzku 
tak Mosne plakac vidzela, pitala se jej §umne: ,,C'o ci, ie plaCe§, 
niojo zlate dzecko?'* 

„Ach, matka me ubila.^ 

V tim se obracila kralovna kii matke: .,PreC'o2e bijeS to ue- 
boitatko dzjevCe?" 

Matka Ae zlekla a neznala pram, f/o ma na to odpovedzec; 
bo §e hanbila pred kralovnu povedzec, ie ma taku lenivu dzjevku, 
C'o ju preto i bic musi. Naostatku povedzela: ,,A(h, najmiloscivejSa 
kralovna, ja mam s tim dzjevCecom velike trapene, bo nesce niC' 
in§o robic, lem presc, pri kudzeli bi dzen i noc Aedzelo. Dnes 
me \ii barz nahnevala, a dala som jej daskela pejscu po herbece." 

Kralovnej se dzjevCe barz zapatilo, bo i ona barz rada mala 
predzivo a preto povedzela matke: .,Ja vam seem daC'o povedzec, 
matko, ked vaSa dzjevka naozaj tak rada predze, to ju dajce miie, 
ja se nu budzem starac. V mojim zamku mam dose najkrasnej- 
§eho a iiajfajnejSeho lenu, a ked budze u mue taka friSna jak 
doma, ta jej obeoam, 2e to neobauuje." 

Temu so matka barz pocesila a kralovna vzala (b^jevCe pram 
zo sebu na svoj zamek. Ked tam prisli, vzala kralovna Zuzku za 
ruku a odvedla ju do troch velikich hii^och, vo fterich bulo na- 
kladzeno polno lenu a2 po povalinu. Ale jaki to bul len? On se 
blisCel jak zlato, a streberne nitki bull take meke jak napredzeni 
hadbav. Potim povedzela kralovna: „Budz fri^na, moja dzjevko, 
a ked ten len, fteri si tu vidzela, sicek spredzes, vtedi dostanes 
mojeho sina za blopa a budzes kralovnu/* 

Dala jej donesc i barz peknu kudzel (= praslicu) zo zlata a 
polen kos zlatich vrecenoch a nehala ju samu v i)ersej bii^i. 

Ked kralovna od nej odejsla, !>edla si Zuzka ku obloku a po- 
6ala plakac, 2ebi se bula skala nad nu pohla; bo vidzela, ie telo 
lenu spresc nemo:^e, hoc bi predla za sto roki od rana do vec^era 
ka^di dzen! — A jak^.e bi ona bula mohla dat^'o zrobic, ked tak 
nerada predla! — Tak v mislenkoch presedzela calu noc, barz pla- 
kala, a a^ do sameho poledna ani s i)alcom nerusila. 

Ked priMo poledne, prisla kralovna popatrec, kelo Zuzka 
napredla, a barz ^o zaCudovala, ked vidzela, ie s(^ ani palcom 
predzi nedotla. Zu/ka se vihvarala, ze jej je barz 2al za matku a 
2e od plaCu niO" robic nemohla. Kralovna jej uverila a ju pocesila: 



249 

.,Nermuc se, moja dzjeveCko a budz jutre friSnejSa, 2ebi §i mojeho 
sina za Jilopa dostala/' 

Ked kralovna od nej odejSla, zas §e ka obloku sedla, von 
vizirala, zdihala si a niC' inSe a2 do veCera uerobila, a tak i druhi 
dzen ai do poledna. 

Na poledne priSla za§ kralovna a za^udovala se e§£i horSi jak 
vCera, ked vidzela, ie §e Zuzka lenu nedotla (=: nedotkla) i hnevala 
se. Zuzka se tak vihvarala, ie ju hlava barz bolela, a preto ie 
nifi' robic nemohla. Kralovna se s tim uspokojila, ale ked od nej 
odhadzala, ostro jej prihvarela : „Teraz je ni ostatni Cas, abi 6i se 
do roboti lapila, ked sce§ mojeho sina za hlopa dostac a kralovnu 
se sUc." 

Ale aj treci dzen Zuzka niC' nerobila, jak i za per§e dva dni: 
na kudzel se ani neobzrela; ale lem vSe pri obloku sedzela a v§e 
von oblokom kukala. Ked priSlo poledne, vejSla dnu dzvenni kra- 
lovna; a ked vidzela, ie Zuzka zas nW nerobila, barz se pohne- 
vala a skrikla: „Cuje§, Zuzko! dues je ostatni terrain! Ked eS6i 
ani jutre predzi nenajdzem, ta ne lera mojeho sina za hlopa ne- 
dostane§, ale ce dam zavrec do hereStu, dze jest polno hadoch, 
2aboch a jaSCurkoch, a tam od hladu zahineS, potim ui nebudzeS 
vecej daromniCic a mne klamac." S tim Se kralovna od nej odvracila, 
viSla z hiii von, a durkla dzvermi. 

Lem teraz eSCi bula Zuzka v strahu, zirani znoj jej kapkal 
s Cola, ked sebe na jutrejSi dzen pomiSlela. C'o mala po(^ac? Na- 
ostatku lem nadzala (= nakriitila) lenu na kudzel, sedla sebe ku nej 
a poCala presc. Ale jak2e mohla pri tej kudzeli dluk§i vitrimac, 
ked bula taka leniva! A tak zas lem prestala presc, postavila se 
ku obloku a nahlas plakala ai do sameho veC'era. 

Naraz zaklopka dachto na oblok. Zuzka popatri a vidzi tri- 
bridke stare ^eni. Jedna mala taku dluhu spodnu vargu, 2e jej ai 
na bradu visela, druha mala na pravej ruk'e tak veliki palec, ie 
sebe s nim calu dlan zakric mohla, a ta treca mala taku Siroku 
pravu nohu, jak bi ju lem s cepami bula rozmlacenu mala. Jak 
jich Zuzka zazrela, barz Se prelekla a nastraSila, tak ie od obloka 
ai na stred hiii odskoCila. Ale te stare iteni se ku nej usmjevali 
a kivali, ^ebi jim lem oblok otvorila a 2ebi se jich niC' nebala. 

„Pamboh daj SCesce, Sumne dzjevCe!" povedzeli, ,,C'o2e tak 
2alosnc plaCeSV* 



250 

Ziizka se osnielila a s plaCom odpovodzela : „Ach, jak2e bi 
som ja zarmuceiia ueplakala, ked mi rozkazali, 2ebi soin spredia 
§icek len, C'o tu i esCi vo dvoch liii^och druhich iiaukladani." 

Tak rozpravjala Zuzka tini stnrim ^eiiom sirko, C'o se s nu 
stxilo, a i to se jini priznala, f.e jej kraloviia obocala, in ked ten 
t^icek leu spredze, ie jej sina da za hlopa a s iiim i kralovstvo 
ie dostane. „Ale C'o mi to Sicko spomo;^e,'' povedzela dalej, ,,ja — 
zakla budzem 2iva, telo lenii iiespredzem." 

Na to se zasmjali stare 2eni a povedzeli: ,,Ked nam obecaS, ie 
lias na svoju svadzbii zavolai^, ku stolii uas posadziJ medzi druhich 
hoscoch, f.e se za uas haubic ucbuibe^, ta se ci podzvolime, ie 
sicek ten leu spredzeme za tebc, leui jse tak zaCudujes, jak nam 
to hitro pujdze." 

„Adi, z uajvek^u radoscu vam §icko ua volu spravim," od- 
povedzela Zuzka, ..lem poCnice Cim skorej." 

Tri 2eui vejsli prez oblok do hif.u kazali Zuzkc, iehi sebe 
lehla spac a lapili pram do roboti. Stara s velikiui palcom eahala 
uitki z leuu, tu s veliku vargu jich slinila a ta zo Siroku uohu 
eahala kolesko a robota jim isla od ruki jak bi palil. Musim vam 
povodzec, ie to bula kudzel s koleskoui, haspel. Ked rauo poCalo 
svitac a Zuzka z posceli stauula, zacWovala se, ked vidzela pekuu, 
rovuu a ceuuCku predzu tak, ite joj od radosci a^. serco skakalo; 
V loue ale wi bula taka dzira, do fterej bi se i sama bula vmescila. 
2eui odejsli a obecali, 2e na veC'ar zas pridu U odejsli prez otvo- 
reui oblok. 

Kolo poledua prisla kralovna popatrec, (S\ Zuzka zas uedarem- 
uiCila. Ale jak tak du;;io peknej predzi spatrela, za^udovala se uad 
tiui. jtg (3olo se vijasuilo a pohvalila Zuzkinu usilovuosc. 

Jak se zmerklo, stall zas tri stare :l^.eui pri obloku, a Zuzka 
jim s radoscu otvorila. Tak islo ka^.du uoc, ua uierkauu ])risli a 
na svitauu odejsli ; a ked Zuzka spala, leuu v ]u'?A vse odbudalo, 
a naostatku cahi prazua zostala. Za ka^dim razoui, ked kialovna 
na poledue do hi>^j prishi opatnu' kudzeluicu, ueuiohla se aui uad 
pokuu predzu preCudovae a aui nezuala, jak uia jej usilovuosc a 
jej ^;ikovuos(* pohvalic. Vecej razi povedzela: ..Mojo zlate dzecko! 
jak mi ital, i^.e soui ci z pofatku tak ublizila." V druhej \\\'?a tje^. 
tak hitro leuu odbudalo, a ked se i ta viprazuila, poc'ala kralovna 
pripravjac se ku svadzbe; ua ostatku, jak u^ v trecej hi^i leuu 



251 

lem kugfik bulo, dzekovala Zuzka dobrim starim 2enom z caleho 
serca, ie jej tak z bjedi pomohli, te ale jej odpovedzeli : „Lem 
nezapomni, 6'o Ai nam obecala a uvidzi§, ie neobauujeS!" 

A ked Mi zo §ickich troch hiitoch len spredzeni bul, \xi bulo 
Sicko ku svadzbe hotovo. Mladi kral se barz ce§il vo svojej mladej, 
krasnej a piSnej nevesee a jedeii dzen jej povedzel: „2adaj, C'o 
sce§ ode nine a to Slcko Ae ci stane." 

Til priAli Zuzke na raiAel te tri stare 2eni a odpovedzela: 
„Ja mam doraa tri stare cetki, oni su hudobue, ale dobre a sta- 
teCne 2eni a velo dobreho mi zrobili ; ta dozvol mi, i^ebi som jich 
na moju svadzbu sebe zavolac mohla/ VdzeCne na to pristali mladi 
kral i jeho matka. 

V dzen svadzobny, prave ked \xi hosce ku stolu Aedac poCali, 
otvorili §e dzvere a dnu do hi2i vejAli tri stare 2eni, pekne po 
starosvetski obleCene. Lem 6'o jich zazrela mlada nevesta, iAla jim 
V streti a privitala jich sumne: „Vitajce mi, mojo lube cetki, 
z caleho serca vas vitami Poce a sednice sebe ku mne ku stolu." 

Hosce lem jeden na druheho kukali a buli bi Ae Aicke roz- 
rehotali, kebi Ae krala nebuli bali; kral sam jak i kralovna Ae 
zapalili v tvari jako najkrajSe ru2e, ale nesmjeli niC' mladej nevesee 
povedac, ked jej ui pred svadzbu ku temu privolili. 

Tri stole kladla jim Zuzka sama najlepAe falatki na tanere^ 
nalevala jim z najlepSeho vina a nukala jich prijazno, 2ebi lem 
jedli a pili. 

Ked po stole Sicke postavali, priAol kral ku starej 2ene zo 
Airoku nohu a pital Ae jej: ,,Luba matko, povecceie mi, pitam 
vas, C'omu to, ie je vaAa noha taka Airoka?" 

,,0d predzena, najniHoscivejAi kralovski sinu, od predzena." 

A on Ae obracil ku druhej zo Airokim palcom a pital Ae jej : 
.Jiuba matko. C'omu to, ie taki Airoki palec mace?" 

„()d predzena mam, moj pane od predzena." 

Potom iAol eA(5i ku tej s velku spodnu vargu a pital Ae jej 
tjei^: „Luba matko! Od <5eho mace taku veliku spodnu vargu, ftera 
vam a^. ni^ej bradi viAi?" 

„()d predzena, miloscivi pane, od predzena." 

Ked to mladi kral poCul, barz Ae preleknul a zakazal navse 
svojej peknej iene presc, najvecej ale haspla Ae dotnuc, iehi i ona 
nedostala od predzena taki Airoki palec a bridku vargu, ftera bi 
jej Hi niiej bradi viAela. 



252 

V tim se stracili tri stare 2eni z palaca a nichto neznal, dze 
se podzeli. Lem Zuzka jich v sercu po2ehiiavala, kelo razi sebe 
na nich pomislela, a nigdi tak s radoscu 2ena rozkaz svojeho 
hlopa neusluhla, jak Zuzka, u2 teraz mlada kralovna, kralov zakaz, 
2ebi nigdi vecej nepredla. 

Z VySn^ch Repd§.*) 

137. §. Mau mlinar stiuhu. Raz isou do m'jesta, ta temu siiuhovi 
rozkazau, itebi iSou do lesa s voumi na drevo. Suuha poSou. Dreva 
sebe nahotoviu a poprahail to voui. Ale priSou medvedz, ta mu te 
voui pobiu. Suuha se radovau, f.e sam zo zdrav'jom uceknuu. Prisoti 
domu, ta mlinar so ho pitau, dze voiii? Ta un mu tak povedau: 
„Pri§ou medvedz, ta mi voui pobiu." Ta mlinar suuhu vihnau do 
lesa, iiM cholem vuz domu do^ikovau. Suuha poSoil do Tesa, priSotl 
ku jednej dzire, ta naSou tarn muadich medvedzov. Vzati te med- 
vedze, s voza drevo zrucau, ta jich zaprahnuu. Privjizoil vuz domu. 
Mlinar lem o^i vivaliil. Barz se mu zapafju, ^e je taki Sikovni a 
mu obecail, ie ked budze za dzesec roki pri iiim, ie mu da svoju 
dzivku za ienu. I dau mu ju. Tak ^a\\ a teho mlinara chovail do 
smerci. Ale po mfinarovej smerci zrobiu se puani. Zui duch ho 
podStuchovau, cahailo ho krajso, bo buu zo zbu'fiickej rodzini. Mail 
jedenac bratov a ofii buli §itke zbujftici. Posou, ta se s ilima zeSofi. 
Ta chodzili krajsc. Tak raz prisli a2 tam do jeho mlina. Jeho iena 
zbaCiua zbujilikov, poSiia rovno do sipaftca, ta na tri spusti se 
zamkua. Na sipancu buu jeden vihrad^ik, taki, co mohoil chuop 
prez fieho prejsc. Poi^Ii k flenm. Sanii per^i ten jej chuop presou 
proz vihladfik, ale ona ho fiezbafJua. Sla*iu se do susika. Za ilim 
isou druhi, zacaua mu do huavi, ale se preci esCi vcahnuu do si- 
paftca. Isou treci za nim, zacaua mu do ruki. Visou von, neveJou 
do sipailca, bo se bau. Tote ostatfie mu kazali : .,Idz [em oMi raz, 
ti smeui !" Tn ilechceu isc. PoSou druhi, zacaua mu do ruki. ZaS 
i ten odskoCiu. U^ se teraz sitke l)ari ... A prisFi y^andare, ta jich 
sitkich uuapili a do hore^tu vzali, dz(^ sodzeli a:?, do smerci. Ten, 
CO persi vesou do sipaftca, jej chuop skriti, ten ostau v sipaftcu. 
Ked visou zo susika zo sipanca a ukazau se svojej >tefte, ona se 
barz Cudovaua, dzese tu vzau i co tu robifi od telich rokiV Sitko mu 
na oCi vihvarafia. Un se pokajau a potim iiU dobre sxi do smerci. 



*) Rozpr^val Jano Griger, 16-ro6ny, rodoin z Vysnfch Repiis. Ziipis vo 
V. RepaSdcn v krdme Woasza 4. sept. f. 1904. 



i>53 

i;)8. §. Trome panove mali truch sinov. A mali vero gazdov- 
stva. Tich truch sinov vipraviri po Avece na sku§enosc »4veta. Velke 
peftezi zo sebu nabrali, ale Sitko pokeltovali. Ta z domu vse jim 
Tern poAiuali, ked pefiezi pitali. Ale u^ vichadzauo tim occom. Tak 
sinove ostali prez pefiezi, ie ni, nemali afti co jesc. Stretli ofii, 
tote trome cestovnici, jedneho cigaua hoJeho. Ta ho vzali zo sobii. 
PriSIi do jedneho m'esta, nakupili Sumneho papira, co mu zrobili 
s neho grati take jak biskupovi. Bula noc. PriSIi do jednej karCmi, 
ta tak pitaFi kaCmara: „Pan kaCmar, Ci bi ftemali pre naSeho pana 
osv'eceneho biskupa noclik?" A un jim tak povedau: „0h, hej, 
tu maju dze nocovac!" KaCmar jim prediioiiu veFku veCeru. Jak 
Ae naveCerali, ta tote trome cestovfiici pitali od kaCmara pe- 
ilezi, ie se budu na kartoch hrac. Tak un jim daii Sidzom stovek. 
Cestovflici povedzeli, ie jak stafte pan oAv'eceni, ie un to zapuaci. 
Ked na kartoch ui §e dose nahrali, pitali od kaCmara kluCe od 
biskupovej chiii, bo osobAe nocovaii. I kaCmar jim dau kruCe, bo 
hvareli, 2e i v noci muAa isc ku panu osv'ecenemu. Ofii vzaFi te 
kfuCe, zotvirali sebe Sitke chi2e a co ftaSFi, §itko s fiich zabraK. 
Rano kaCmar stanuu, idze patrec truch cestovfiikov, — ui jich 
tam ftet! Na klufovu dziru patri do tej chiii, dze pan osv'eceni 
nocovau, popatri na poscel, — tam cigan houi teii, bo papirovo 
grati se mu ui poterhali . . . 



SarUskd stolica. 

Z Verkdho §an§a.*) 

139. §. Bui jeden kral a mal jedneho sina, chtori sin Sicke 
remesla znal, jake na svece buli.**) Mudri bul, re6 vSelijaku znal, 

*) V meste^ku VeVky Saris pobudnul som bol v prvej polovici aeptembra 
r. 1892 dlhSi 6a8, aby si osvojil hlavn6 pravidid v^chodnoslovensk^ho ndredia. 
Ddval som si rozpravat pripoviedky po cel^ dni. Aj pozdej§ie som bol vo 
V. SariSi, aby dopliioval svoje vedomosti. Minul^ho roku (UK)4) zjednal som 
si svojho najlepSieno rozpr&vkiira Jdna Ka§caka na §esC dnf. Prichodil ku mne 
kfddf defi do Pre§ova, tu som sa ubjiioval, a tu sme osnovy velkoSariSskd 
znova revidovali i^o do re^i. Zdpisy z r. 1892 boly totii iba natolko sprdvn^, 
nakolko vt^dy moje v^chodno-niire^ov^ vedomosti stadily. Za vzor v^chodnej 
sloveniiny j)ovaiujii vfchodni Slovfici re5 Pre^ova a jeho okolia. Osnovy 
z Velk^ho SariSa sd naiprfhodnej§frai predstavitelini vzorcovej reCi v^'chodno- 
slovenskej a preto podavam z nej hojne uki^ok. 

**) Rozprdval Jan Ka§6ak, rodom z V. SariSa. Zdpis vo V. SariSi 6. sept, 
r. 1892. Znova prezrel s nfm v PreSove 16. jdna r. 1901. 



254 

chiba neznal kradnuc. Raz povedal svojim rodiCom, ie ni Sicko 
zna, remesla selijake, reC vsolijaku, hibaj kradnuc nezna. Tak po- 
vodal, ie se musi isc nauCic esCe i kradnuc. Ale ho rodiCe odhva- 
raFi, ^e nia pri i^im }Ai\ ie co niu po takini romesre. AFe on na to 
nodal niC, Feni se vzal a isol se u6ic kradnuc. I prisol do jedneho 
r(\sa, dze buli dvacecstiri zbujnici a dvacatipjati haruad, chtori bul 
vrai^.ec. Tento Sicko znal, naco ten princ prisol. „Panbuh daj §6esce, 
kaniaraci," povedzel princ, chtoreuiu l)ulo nieno Mudroch. „Daj, 
Panebo2e, i tebe princu Mudrochu," Tebo harnad znal jak Se vola. 
„Ta CO tu hcesV" .,Ta ja se priSol uiMc ku vani remeslo, bo ui 
sicke remesla znam, jake na svece jest, Feni kradnuc ueznam." 
Vraitec-harnad niu na to odpovedzel: „I to se nioies nauCic. Sluhaj, 
CO ja ci budzem hutoric. Teraz pujdze za totu i za totu drahu 
joden mesar(> a povedze jedno ceFe, ta k(Ml nui toto cele ukradneS, 
CO on ce ani ncuvidzi ani o tebe znac nobudze a ked to ceFe tu 
prinest^s, ta budzes na niojo niesco, bo ja mam isc do jedueho 
krala za vrazca.'' I t^ik princ Mudroch se vzal toto cole ukradnuo. 
I pridz(» do Fesa na totu istu drahu, zkadzi t(»n mesarf i s tim 
ceFecem mal isc i sednul sobe za kracka. Juk vidzel, lo u^ lie- 
(laFeko ten mesar^, s ceFecem, zobul zoz Fev(y nohi (Mi^mu i polo^il 
ju na stred drahi a sam se skril za kracka. Ked prisol ten mesarC 
ku tej cii^jni i s cc^Feccm, vzal Ci^mu do ruki a opatral ju a misFel 
V sebe: ..Kebi bula i druha, ta bi som ju vzal, aFe t^k co mi po 
jednejV" Zoha])il i^ihmx tarn a odesol daFej. Princ jak to vidzel, ^e 
niesan^ W^mu zohabel, vzal fi2mu zo zemi a obul ju a isol ti^ 
daFej a^. zas tclio nu'sarca pr(»l)ehnul i zas se skril za kraf'ka a 
zobul s pravej nohi tM2mu a rucel ju na drahu. Mesan^. prisol 1 ku 
tej vihwu CO bula s jiravoj nohy, t^i stanul a kajal se a mocno 
banoval, ^.e kebi bul hen tu vzal, ta bi bul u?. mal paru. Co ma 
robicV Vraci se nazad ku tej, co bula z Fevej nohi. CeFe uvadzel, 
^.i^nui druhu zohabel, a vracel se po ptTsu ci:^mu. AFi^ co se st^lo 
do teho ("^asu ni2 mesar^, posol hiedac persu ^iznui! Princ Mudroch 
visol zpoza kraCka, obul i druhu Cii^mu a ceFe ukrad. CeFe zabil 
a hlavu nui odrezal. Tam bula jedna jaruha, vzal hlavu z ceFeca 
a Sturil ju do totej jaruhi (+ mo(^*ari) tak hluboko. }.e Fem roitki 
bulo z noj vidno. Mesar^ darmo liFodal totu persu Ciinm. Febo jak 
zname, Mudroch ni, mal obidva obute. Tak vracel S(» nazad ku tenm 
kraCku, dze c(»Fe mal uvadzene. Prisol a nemal ani ceFeca ani 
druhej iM;?jni. Ilodzil a hFedal ceFe. Jak ho \\>. nateFo hFedal a volal 



^55 

.,na biCu, na," tak Mudroch, chteri za kraCkem Sedzel, ohla^il Se: 
.,be6", Me.^rC i§ol za hlasom i priSol ku moCari i vidzel svojo 
cele uvjaznute, ie lem hlava mu stirCela z mlaki. Kajal §e co ma 
robic, Ci ma isc vicahnuc ho obfeCeno abo zoWeCeno. Smatoch 
vecej pri sebe nemal; tote, chtore mal obIef.ene, sanoval zamoCic. 
Tak miij lubi meAarC co nezrobel, po§ol za jedneho kraCka, zobfik 
se i isol po cele. PriSol do tej mlaki, ulapi cele za ro2ki, i jako 
ho heel vicahnuc, sam §e vivracel do mulu, lebo vicahnul samu 
hlavu. Za ten ^s vzal Mudroch i jeho Smati i cele prez hlavi a 
poSol ku kamaratom. Vra^ec-harnad barz ho pochvalel a povedzel, 
ie ani sam nemi^rel, ^ebi princ tak mudro znal kradnuc i zohabel 
ho na svojo mesco za hlavu totim dvacecStirom hlopom ; sam vrai^ec 
odi^ol do jedneho krala za vra^ca. 

Princ Mudroch vidzel, ie ni nakradzeno bulo dose, povedzel 
svojim hlopom, ie ked \xi maju dose nakradzeno, 2ebi se fem s tim 
rozdzelin co maju, a kaidi 2ebi po§ol tam, zkadzi je. Bo ie bi jich 
mohri zlapac a pozavirac, kebi e§^.e dalej chodzifi kradnuc. Ta 
sicke chlopi ho usluhfi, rozdzeleli se, vzaFi svojo penezi a po^Ii 
ka^di svoju stranu. Princ Mudroch do teho isteho varoSa priSol, 
dze bul vra^ec-harnad, 2ebi se tam dalej uCil kradnuc. Pri§ol na 
konec varo§a, dze bival jeden hudobni Suster, i ve§ol do dvora 
a^. ku jeho hi^i i zaklapkal §ustrovi na oblak, bo u^ duster spal. 
Suster stal i po§ol mu otvoric i vpuSCel ho. „Co hcesV" pital se. 
„0i bi see mi iiedali, pan majster, dajaku robotu?" „Ta jakeho 
si remeslaV Ja Suster, ale hudobni, roboti nemam, ta ce liemo^em 
vzac." On odpovedzel : ,,Zato niC, robota budze aj do sameho krala, 
ja dobre u^.eni, ta pri mne mo2ece dobre 2ic." 

Suster se nato obvesefel i prijal ho za tovariSa. 

Dobre. Dzen-dva robeli, na treci veCar hutori tovari§ Mudroch 
ku majstrovi, zebi mu dal mech. Majster mu dal a Mudroch vzal 
mech a po§ol z nim do kralovej komori na zlate penezi. S^^esce 
nm kvadrovalo, ukrad i prinis. A to nelem jeden veCar bulo, ale 
i na druhi tak zrobel. Majstrovi se to mocno popaCelo a povedzel 
na treci ve&ir: „Pujdzem i ja s tebu; vecej doneseme." 

Are kral zaraz na druhi dzen zbaCel, ie penezi mu hibja. Ta 
se pital svojeho vraica, chtori bul harnadom, ie chto na penezi 
hodzi? Hamad dobre znal, chto hodzi na penezi, ale mu nebulo 
sfebodno povedzec, bo princ Mudroch sidzem raz ho sprisahal, ked 
stupel do zbujuckeho kamaratstva, ie nigda na princa nevivola, 



vo ukradne. Vra^«M- prcto hm radu niohol dac kralovi. A pora4lzel 
mil tak: ^Vikop pred d/veraiiii komornima pod prahem hliboku 
drJinu a daj do U\] iiafac pulno snioli. Toton, chto piijdze na tvojo 
pfMM'zi, spadiH^ do snioli a taiii ho iiajdzes." 

N'a trcci vrf^ar Miidroch poshiral se kradnuc i zo svojim maj- 
stHMii, chtori liiil I)arz lakonii na penezi. PriSri kii kralovskoj ko- 
nior(». Miidroch otvond dzvert* a kazal isc majstrovi napredek. 

Majster sol, afn pred prahoni spad do dolini, dze biila smola. 
TovariS Mudroch ho nijak ztadzi vicahnuc neniohol. A preto se 
barz zastaral, ^.e po tini znaku ula[)ja tcho, chto hodzil na penezi. 
Vzal j^ai)rii, chtoru mal pri sehe, a ocUuial majstrovi hlavu a rucel 
ju hlil)oko do smoli, 2e nebiilo poznac, chto to bul. Mudroch potim 
prosol i)rik teho triipa i nabral sebc pt»nozi a pri§ol do doiAu. 
A pitala se ho majstrova: „A majster dzeV" ,, Majster neSCesFivi 
zostal/* odpovedzel on, ,,un smerc tAm podstupel, ale vi se lie- 
starajc(» zato liiC, vam e§^e lepsi budze jak pri vasemu muj^ovi. 
Ja vam l)iidzem nosic penezi a tak budzem z vami iic jak vaS 
vlasni mu2/' Dos' na tim, j^ena na tim nebula spokojna, bulo jej 
za mii2em M. 

Rano, ked kral prisol ku tej komore, vidzel, ie vo smole Clovek 
prez chlavi, zaraz isol ku vraicovi a pital se ho: „Vraicu, chto na 
mojo penezi hodzi?" Vra^tec znal, aFe mu povedzec nelmlo sle- 
bodno, bo bul prisahani. Vra:!^.ec kazal kraFovi trupa vicahnuc a 
polo2ic na vuz a dac vozic po mesce a ii) ten povi, chto na pe- 
nezi hodzi, — chto budz(i plakac. 

J^ustrova ^ena se doznala, >te jej mu2a budu po mesce vozic, 
a hoc jej bulo dobre pri tim tovarisovi, pre(^i se bala, ?.e budze 
musec plakac, ked uvi(b5i trupa svojeho muita. A preto se pitala 
Mudrocha, co ma robic, ?.ebi neplakala a se neprezradzila. A Mu- 
droch taku radu dal: ..Ja ci dam penezi, pujdzes do sklepu a sebe 
nakupis ^crati, drahe tanire a miski porcinalovo, veznes to na hirbet 
a pujdzos po mosce. Ked tvojeho muia kolo te])e povezu, znam, 
'?.e musiS plakac, bo ci iixl za mu:^.em, tak spadnes na zim, j^rati 
se i)Otrepju a ti nl0^e^^ barz plakac. Ked pridze ku tebe kral a 
budze se ci pitac, zaco places, povidz: ,,Jak^e bi ja neplakala, ked 
me moja pani poslala na ^^'ati porcinalovo a ja spadla a tote ^nati 
se potrepali. Co mi teraz moja pani zrobi?" Tak se stale. Ked 
plakala, kraf vii'ial pudiFar a dal jej pejcdzesac zlati : .Jdz do domu,*' 
povedzel, ..a nei)laC mi tu po mesce." Ale ona Fem vse plakala. 



257 

ked vidzela, jako voza po mesce hore-dolu jej niu2a, a preto priSol 
ku nej kraT eSCi raz a pital §e jej zas, co plaCe? A ona odpo- 
vedzela : „ Jakie bi ja neplakala, ked iieznam, 6i som teraz take 
grati vibrala, jake buli tote, chtore vibrala raoja paiii, bo pani 
sama grati vibirala a ja lem po nich mala isc." 

Minul dzen, minuri dva, tri, a Mudroch v5e Fern hodzil na 
penezi. Tak zas Ae pital kral vrai^ca: „Chto chodzi na mojo pe- 
iiezi?" A vraiec odpovedzel: „Daj vista vie Sibefi za hi2u teho a 
tebo Sustra a daj tam zaveSic teho trupa a daj ku nemu vartu. 
Chto teho trupa ukradiie, to ten zna, chto na penezi chodzi/' Kraf 
tak zrobel, jak radzil vra^ec. Dal vistavic §iben, dal teho trupa 
zavesic a dal ku nemu dvacecStiroch vojakoeh i jedneho kapitana, 
iehi mocno vartovaTi teho trupa, iehi ho nichto neukrad, bo ie 
ked ho neovartuju, ta budu Sicke o hlavu men§e. 

I tak varta stala. Susterki bulo mocno M, ie jej mu2 po 
smerci musi na Sibeni vi^ec i povedzela svojemu tovariSovi Mu- 
drochovi: „Ja to nemo^em scerpic, ^ebi visel pri mojej hi2i, ja 
ho musim dac spratac." Mudroch se zlik, ^e se tak dozna kral, 
chto na jeho penezi hodzi. Tak un sebe rozmisFel a potim po- 
vedzel: .,Nestaraj Se niC, ja sam ho spratam." PoSol potim do 
jedneho varo§a i kupel sebe jedneho planeho kona, chtori neFem 
ie cahac nemohol, ale ani sam hodzic nevladal. I jednu taligu. 
I naklad na totu taligu olovo a dzejake Ceike veci, co ten kun 
za dobru drahu cahac nemohal, ne ?.ebi ked do mlaki dakdzej 
uvjazne. Za sustrem, dze trup visel, bula jedna mlaka. I Mudroch 
vzal totu taligu i s konem a vd veCar bulo, ked i§ol kolo teho 
trupa a zahnal teho kona s tu taligu do tej mlaki. A tu mocno 
plakal a kri^el, ie chto Iloha veri, iehi ho priSol ratovac ! . . . Are tam 
nlkeho nebulo, bo to bulo nakonec varosa, fem tota varta, co stala 
pri totim trupovi. Ta \xi neznal, dze Ae ma podzec, i§ol ku temu 
kapitanovi a pital ho, ichi taki dobri bul, iehi mu poslal tich 
vojakoeh totu tafigu vicahnuc, ie ma barz dafeko esCe isc na jurmak 
a ie vefo utraci. Kapitan neznal co v nim Sedzi, tak 6e na fiim 
zlutoval (+ zmiloval) a mocno ho sanoval i poslal tich Sickich 
vojakoeh, iehi mu totu taFigu vicahli. Vojaci vzaFi a vinesli tafigu 
na Ciste mesco a na dobru drahu. Pital se potim Mudroch ka-, 
pitana, Ci bi nemuh dac pokus palenki tim vojakom. Kapitan 
dozvorel a Mudroch ponaKval vojakom po dva pohariki z takej 
palenki, od chtorej Clovek musel zaspac, i sam kapitan se napil 

SlovenskA ret. 27 



258 

— zoz flaski. Med2i jednu pulhodziiiu tak zaspali sicke, co ncznali 

svece. Vtedi Mudroch vzal teho triipa i odfiis ho na cintir; tarn 
mu vikopal doliuu i tain ho sam pohoval. Potim poSol do jedneho 
sklepu a kupel na dvaccc§tiri vojakoch kilai^ske obleCene, tak jak 
se nosi ku pohrebu, a dvacatepjate oble^ene kupel biskupske. Kupcl 
dvacecStiri kni^ki a dvacatupjatu vekSu, pre biskupa. Vzal tote 
Smati a pooblikal sickich vojakoch, kapitana za biskupa, a dal 
jim i po jednej kniiki, najveksu biskupsku kapitanovi, a sam pri§ol 
do domu ku majstrovej. A povedzel jej, ie jej mu2 ui spratani 
i pohovani. A ona se uspokojila. 

llano, ked (>e vojaci prebudzeli, ta jeden na druheho patri a 
se pita: .,Ta co ti kuazV" Patra Sicke na kapitana, ta ten v bi- 
skupskich gniatoch obTeCeni! Zobudzeli ho a se mu klaiiali jak 
biskupovi. A potim se zastarafi sicke. Kapitan najbarzej. Ilozmi- 
sloval a povedzel: „No mi budzeme o hlavu menSe, lebo nam 
trupa ukradli." A rozmisloval, jak bi sam sebe i vojakoch od smerci 
osFebodzic mohol, lebo kapitan bul barz mudri. Ta jim povedzel 
tak: ,,Teraz pujdzeme sicke, jak zme obleCene vov popovskich 
smatoch, pred krala a ja jak biskup. Ja vam budzem predpovedac 
a vi budzece za mnu spivac." Vz'aK se a isli ku kralovi spivajuci. 
Biskup jim predpovedal a vojaci spivali. Prisli do burku, furt spi- 
vali, a^ kral visol a pital se: „Co sceceV" „Pitame odpovidz, naj- 
jasnej^i kralu, iSebi si nam prebaCil, co zme zavinin.'' Krai neznal, 
CO bi buFi zavinili a preto jim povedzel: .,PrebaCim vam, idzce." 
Ale oni lem dalej spivali. PriSol i druhi raz kraF a pital se jich: 
„Ta CO sceceV" A biskup zas pital kraFa, f.e\n jim prebaCel, co 
zaviniFi. A kraF zas povedzel: „Prebacim. Idzce a nespivajce!'* AFe 
oili Fem furt spivaFi. KraF u2 mocno bul zli, visol vonka treci raz 
a povedzel jim: ..Ale ui vam Sicko preba^im, (M see dobre, Ci see 
zFe zrobiFi. Idzce a nespivajce." Tak tedi ten kapitan, co bul za 
biskupa obFe^'eni, povedzel, co se stalo s trupom, ie ho ukradFi 
a jich ie do popovskich satoch poobFikali . . . KraF bul na to mocno 
zli, aFe na vec zapomnul. 

Zas minul dzen, dva, a Mudroch Fem vse na penezi hodzil. 

1 prisol kraF zas ku vraicovi: „Chto na mojo penezi hodzi?" 
A vraiec, chtori dobre znal chto hodzi, odpovedzel tak: ..Toten, 
chto na penezi hodzi, musi bic barz smeli. Tak, kraFu, daj vi- 
hla.sic, ie da§ temu svoju dzivku za ^enu, chto se opova2i s nu 
jednu noc spac. Tak isce uichto neopova^i se, cUiba ten smeli, co 



259 

iia penezi hodzi. Pri tim daj princeznej taku krejdu, z chtorcj 
farba vejdze a2 pod skuru, 2ebi §e nedalo zmic, co Se s nu uapi§e. 
A tvoja dzivka zrobi na Cole znak temu, chto s m budze spac, a 
teho ulapime." Vra^ec znal, chto na penezi hodzi a ie toten isti 
budze s nu i spac. 

I tak se stalo. Pri^la noc, a chto priSol ku princeznej spac 
jak princ Mudi'och? Jak se ui vispali a un §e od princeznej od- 
biral het, ona mu zrobela na i^ole znak s totu krejdu. Un spozo- 
roval, ie mu daco po Cole s palcem Strejchla, tak ked viSol z hi2i 
von, vzal dzveredlo a opatrel se v iiira i vidzel, ie ma na CoFe 
Cerveni Splach. Vzal zaraz husteCku, posFiftel a uciral ^e s nu, ale 
to pu§Cic iiehcelo. Vzal vodu, umil se, ani tak mu puSCic nehcelo. 
Un vd spozoroval, ie to iii dobre, i vracel se nazad ku princeznej, 
chtora tvardo spala, a hiedal kolo nej, Ci daco nema? A na§ol 
Cervenu krejdu. I vzal krejdu a i jej napisal znak na Colo a potim 
gickim tim, chtore v burku buli, popisal tote iste znaki na Colo. 
Ked rano priSol ina§ ku kralovi a vidzel, ie je ina§ poznaCeni, 
zaraz na neho ostro kriCel: „U2 som ulapil zbu'iiika, co na mojo 
penezi hodzi. Ti bul v noci pri mojej dzivki?" Ina§ na neho patrel 
a mocno se zastaral a pital se, ie preco na neho misli, ie kradnul 
penezi i spal pri princezni? A kral odpovedzel: ,,Preto, ie ma§ 
znak na Cole." InaS odpovedzel : „I vi mace, najjasiiej§i kralu, ti2." 
Krai se nato mocno rozhneval a dobre ie ho takoj nebil. Ina§ 
vzal dzveredlo a pokazal ho kralovi. I vidzel kraf, ie ten isti znak 
ti^ ma. A doznal se, ie ho maju sicke, chtore su v burku, aj 
princeza. 

A Mudi'och zas^ lem na penezi hodzel. A kral pital se zas 
vra^ca: „Chto na mojo penezi hodzi?'* A vra^ec odpovedzel: 
„Toten e§Ce budze dalej ku tvojej dzivki hodzic, tak povidz dzivki, 
iehi mu privjazala v noci misCek s prosem, na chtorim dzirka 
budze; zkadzi on pujdze domu, ta se za nim vsadzi sipac budze 
a tak se dozname, chto na penezi hodzi." 

Mudroch na druhi dzen veCar zas iSol ku princezi, a ked se 
dafi do spana, ona mu privjazala misCek zos prosem nazadek. Ked 
se domu vracel Mudroch i seel sebe vicahnuc husteCku z keSeni, 
namacal mi§Cek s prosem, v chtorim ui lem dachtore zarenka buFi. 
I zaraz pobaCel, ie to ni nedobre. PoSol do sklepu, kupel prosa 
a sipal od burku do kaMcho domu. Tak ie ho zaA nemohli najsc. 

17* 



200 

AFe ua ponezi v.^e lein hodzil Mudroch. A kraf se pital vra2ca: 
„('hto iia mojo penezi hodziV" A on odpovedzel: „Ja ci teraz u2 
povini, musis temu dac svojii princoznu za 2euu, lebo ten je barz 
Sikovni, nauCel se od vra^ca kradnuc a sicke kun§ti, ta Tern tak 
dostaneS svojo penezi nazad i jeho samcho do moci, ked niu daS 
princeznu za 2enu." 

Krar dal vihlaAic, iebi ten Ameli priSol do jeho burku, co 
kradnul jeho penezi, i.e f>e mu niC nestane, aFe ie mu da jako Sikov- 
nemu Clovekovl svojn dzivku za iemi, Princ Mudroch se oznamil 
u krala, preukazal se, ie je on tiit princ, ie kradol lem, 2ebi vi- 
dzeli ludze jeho sikovnosc a i^e ui vecej kradnuc nebudze. KraT 
mu dal svoju princeznu za ienn i kralovstvo po smerci a krafuju 
do dneska dna, ked nepomarK. 

140. §. Bui jeden parobek a toten nial jednu frajirku.*) I ona 
ho rada vidzela, i on ju rad vidzel. Raz priSol ku liej ueskoro 

V noci i ona se opitala: „Oomu si tik neskoro priSol? Ja ui dobre 
neumrem, tak ce Cekani, bo ce barz rada vidzim." A on odpovedzel: 
„Ja ci verini, i^.e nie rada vidziS, afe Tern tak, ked pujdzeS pod 
i^iben a prinese§ mi ztamadz znak." Ona Se vzala a isla pod totu 
siben. Pod totu gibenu nasla jedneho kona stac, chtori mal prez 
hirbet preveseno v mehu txik jak bi dva korce zarna. Ona vzala 
kona za ohlavec i privedla ho aiS ku svojemu frajirovi. I povedzela: 
,,Tu mas znak zpod sibeiii : Privedla som ci kona zpod Sibeui !" 
Vzal kona a uvadzel pod sopu. Meh snal s kona i opatrel, co 
v mehu jest, a vidzel, ^e su v mehu penezi. Zaraz povedzel svojej 
frajirki, f.Q keFo oni maju penezi. Tota dzivka slu2ela u organist! 
a fiemohla scerpic i hned zobudzela or<!:anistu a iriicko porozpravjala. 
Organista se oblik, visol von i opatrel i vidzel veFo penezi. Tii 
se zradoval i fieznal tii ciho bic. Povedzel o tim i kaCmarki 
jtiduvki. Sicko to stale s(» v sobotu veCar. V nedzelu rano priSIi 
zbu'iiici pod totu siben i vidzeli, 2e kona nit s penezmi. Zaraz 
rozbehn se sicke dvacec§tiri po vaUiloch a z nich jeden pri§ol 
prave do teho valala, dze bufi ukradnute tote penezi. A stavil se 

V karCme i pital Ae, co noveV I kaCmarka odpovedzela: „Vera tu 
vefo nove. Organistova dzivka poSla vCera v noci pod siben a 



*) Rozpruvjil tiei Jiin Ka.^cak vo V. SariSi *J. se])t. r. 181)2. Prezrel s nim 
ziioTa V PreSove 16. juiia r. 1904. 



261 

privedla ztamadz jedneho koiia a na nim v mehu velo peuezi." 
I tota dzivka prave vtedi priSla do tej karCmi na vino ku omSi. 
I zaraz jii ukazala kaCmarka teinu cudzemu, chtori bul obleCeni 
za rainarCika, ie to ta fimela dzivka, chtora bula v noci pod Siben. 

I minarCik zaraz zaCal ju poSCipovac, ie t-aka bi mu dobra 
^.ena bula, co je taka Smela, bo ie ma mlin v polu. I dzivka poSla 
s vinem do domu. Ked minar^ik sam zostal s ka(^marku, pital se 
jej, id Ci bi tota dzivka za neho nepoSla? KaCmarka odpovedzela: 
„I)aine ju po obedze zavolac tu, ta ^e jej moieme pitac." 

Kadzi bulo po obedze, zaraz dali dzivku zavolac i pitala se 
jej kaCmarka: „Cuje§, HanCo, nepoSla bi Si za teho pana minaiv 
Cika?" I dzivka obecala, ie pujdze, bo minarCik bul krajSf jak jej 
frajir. I tak povedzel minarCik: ,,Ta mi sebe tu na nedzelu zro- 
bime veSele s tancem. Nas jest vecej kamaratoch, Sicke pridu, a ti 
pridz vepridz nas po obedze." I s tim se vzal a poSol het. Dzivka 
\xi rada bula, ie §e vida, Tedvo Cekala do nedzeli, bo ona neznala, 
jake neSCesce ju Ceka. PriSla nedzela, dzivka ni ani grati neumi- 
vala, lem &e pooblikala jak najkrajSi mohla a isla vepridz svojeho 
frajira, co ju mal vzac za ienn. Isla, iSla tak daleko, ai priSla 
ku jedntvj kapIiCki a vtedi zaCal padac mocni diSC. Ona se skrila 
pod totu kapIiCku, iehi ju nezapadalo. Naraz otvorili se dzvere 
na kapIiCki a dzivka spadla dnuka a dzvere §e za nu zamknuFi. 
Doraz nato i§ol za totu drahu minarCik i zo svojima kamaratami, 
chtorich bulo dvacecStiri. A oiii medii sebu o totej dzivki huto- 
reli: „Hej, kebi zme ju teraz zlapafi, ta bi zme ju od palca ru- 
bali" ... a ka^di jej in§aku Smerc obecoval. A dzivka to Sicko 
Cula, a se barz zlekla, ie to iiedobre s nu. Di§C furt padal a 2i- 
vani (+ zbujnici) se Hi pokrili kolo tej kaplidki. Dzivka se barz 
bala, ie iivani vejdu dnuka. Ale skoro se zaCalo jasiiic, di§C prestal 
padac a 2ivani poSIi dalej. 2ivani se zbirali na toten taiiec a med^i 
sebu hutoreli, ie kadzik zaCnu hrac, ta ju veziiu medii sebe a budu 
s nu tancovac, poki! ju neuSmerca. Dzivka o Sickim znala, co pro- 
civko nej zrobic hcu. 

Sicke dvacec§tiri priSIi do karCmi a barz se Cudovali, ie dzivku 
ani nestretn ani jej v karCme nit. 

A teraz se vracme ku dzivki. 

Jak iivani odesli, jej se dzvere otvoreli i ona viSla a iSla 
stran drahi ai do domu. Porozpravjala organistovi §icko, ie to 
ne minar^ik a jeho kamaraci ne state^ne ludze, ale ie su Sicke 



20-2 

zbujnici. A tak organista dal znac na valal (h)lopom a tote priSfi 
zos sekerami, kosanii, obstupeTi kar^mu dookola a ulapiFi Sicke 
dvacecStiri. 

^ivaui kriCeri: „Ta dzekuj temii, chto ci tej radi dal, bo bi 
zme tebe bufi iiaisce tu usnierceli.'* 

HafiiCka obanovala, ^c zapomfiela na svojeho per§eho frajira, 
ale toten jej prebaCel, i tak se pobrali. Z penezoch dali aj orga- 
nistovi a ostatek sebe zohabeli. A i^Jju Sicke eSCi, jak nepomarTL 

141. §. Bui jedeii ocec i zo i^enii i mali dvojo dzeci *) Hlapcu 
bulo raeno Janos a dzivrecu MariCka. Raz se jim matka pohorela 
i Te^ela na smertnej posceli. Dala ku sebe zavolac kuaza, kuaz ju 
sporadzel jako ka^eho krescana-katolika. Potim dala ku sebe po- 
volac svojo dvojo dzeci, Janosa a Mari(%u, i svojeho Tubeho mnia,. 
I dala jim niacerinske poi^.ehnane a povedzela svojeniu Fubemu mu- 
^.ovi i dzecom JanoSovi i MariCki: ,.Teraz ja ui uinrem; ocec 
s JanoSeni pujdzece za sidzem roki na pusC a budzece putovac a 
za tich sidzem roki nesFebodno vam do domu prise." A dzivki po- 
vedzela: ,,Ti budzes za tich sidzem roki v calim gazdovstve ga- 
zdovac." I v tim ona umarla. Oni ju pohovali i ocec s JanoSem 
v/aFi se i isFi na pusc a Mari^^ku zohabeFi v dome za gazdinu. 
Marifika se usilovala mocno, bula bohabojna, Boha uccela, ludzi 
uccela i tak daFeko gazdovala, 2e sebe vo svojim dome al jeden 
koscilek dala zrobic. V tim istim valaFe bulo vecej pohanoch jak 
katoFikoch a to se na iiu mocno hfievaFi, ^e ona t<ak mocno boha- 
bojna. Ona tak mocno bula bohabojna, ic sebe od rimskeho occa 
jedneho knaza vipitala, co jej kaide rano isol omsu slu2ic do jej 
koscilka. Tak, jak ja povedzel, tote pohani se barz na nu hnevali 
a pisali za jej occem Fisti, ^.e MarCusa piano gazduje, i.e MarCusa 
se ni raz prespala, . . . ale na to ocec nedal ni^, Febo nm iiebulo ^Fe- 
bodno za sidzem roki do domu prise. A ManMisa e§(!i Fep§i gazdo- 
vala a barzej poboinejja bula, za to se pohani na nu esCe barzej 
hnevaFi a zas pisaTi listek ku occovi. Ocec es(^e vse na to nedal 
ni^'-. Pohani ni iieznaFi, co maju procivko nej robic a preto pisaFi 
treci raz, ic jeho dzivka MarCusa uz dva dzeci zahubela perse, a 
teraz trece ui do vodi rucela. Ocec se na to rozhneval a povedzel 



•) Rozpniviil tiei Jan Katicak vo V. .^arisi 5. Rq)t. r. 18.>2. Znova som 
prezrel nikopia « nim v PreSove 17. jilna r. 11)04. 



S63 

svojemu sinovi a jej bratovi Jano§ovi, iehi iSol domu a iebi ju 
zabil a 2ebi z nej prinis jazik i o6i, bo jemu sarnemu lieslebodno 
bulo isc domu, inakSi bi bul priSahu zlamal. JanoS priSol do domu, 
aFe ani dom jich poznac nemohol, na dvore bul ui koscel vista- 
veni. Pri§ol kii koscelu a vidzel, i,e pri oltaru knaz om§u sluii a 
MariCka pri oltaru kleCi a modii se. Aj on sam kleknul a mocno 
plakal a modlel 5e. Po om§i vzala MariCka kilaza na friStik, aj 
jeho privitala a krasne ho pobo2kala a pitala §e ho : „Co tu hce§, 
muj lubi bratu?" Un jej na to iieodpovedzel liiC, lem barz plakal. 
Jak ho telo pitala, iebi jej povedzel, co see, tak jej un povedzel: 
„Ja tebe pri§ol zabie, bo za nami take listi i§li, ie §i se ni tri 
razi prespala a dzeci si Sicke tri zahubela.** Ona mu na to od- 
povedzela: .,Co sees, muj lubi bratu, ta ze ninu zrob. §ak vidzi§, 
jak ja gazdujem. Co Ae ci paCi, to ze mnu zrob." On odpovedzel : 
„Moja luba sestro, ja bi ci iivot daroval, ale ked me ocee muj 
sprisahal, ^ebi som z tebe prinis jazik i oCi." Ona iiedbala iiiC, 
lem telo povedzela: „Co §e ci pafii, ta ze mnu zrobl" Jemu se 
natelo M udal, ie povedzel: „Ja tebe ^.ivot darujem, moja luba 
sestro, mam tu jedneho psika, ta ho zabijem, odreiiem mu jazik 
i vidlubem imi oCi a odneSem occovi." Ona za to bula rada a tak 
mu povedzela: „Dobre, muj lubi bratu, ja Ae vezfiem a pujdzem 
ztadlk, CO mne fiigda nichto tu v tim valale neuvidzi." I ona mu 
prisahla. Tak zamknuli chi^u i koscil a odesli. JanoS ku occovi a 
MariCka i§la po svece. Jak Jano§ prisol ku occovi, tak ukazal toten 
jazik i tote oCi; ocec na iiich aiii patric nechcel, ale kazal jich 
rucic psu. Tak nech lem oili tam dalej putuju po tim svece. 

MariCka v tim bidnim svece neznala, co sebe ma poCac. W.ena 
bula dobre, v postaci hlopskej stala, preoblekla se za hlopa, bo 6e 
jej spaCel — vojenski stav. Ona dala sebe vlasi ostrihac i zverbo- 
vala se. I spravovala se tak dobre, 2e co rok tak vi§e iSla, a2 
na generala viSla. Jak generale po velkich kavehailzoch, diatroch 
hodza, tak i ona chodzela vSadze jak general. Komando mala 
dobre, ale jeden raz buli v jednim kavehadze, ta se jednemu ge- 
neralovi barz ziiepaCela, ie hoci v postaci je hlopskej, ale v reCi 
ienskej. Raz priSol ku jej fuIerCikovi (privadinerovi) a mu obecal 
dobre zaplacic, jak mu dovoli pod posciF Se skric, dze jeho pan 
(generaf MariCka) spi. ObiCajne penezi lakome, tak i vtedi buli. 
FuIerCik dovolil. I general se skril pod posciL General Ma- 
riCka jak pri§la domu, lehnula sebe, a &e nespodzivala, ie dachto 



204 

V tej hi2i jest. Ona veCar jak Tihala, sama bula, jak stavala, tii 
sama bula, a preto hola spala. Ked MariCka zaspala, general zpod 
posceli vi§oI a vidzel, ie na posceli lei^i 2eiia. S tim se vzal a 
po§ol von. General MariCka rano stanula, pooWikala Se, priSla ku 
dzverom a vidzela, 2c dzvere nezamknute. Ale sebe vefo do hlavi 
nebrala, bo misFela, ie ve&ir vecej vipila, jak trebalo a zapomnela 
zamknuc. Ten isti general, co pod posceFu feiel, priSol ku kraTovi 
a povedzol: .,V jich regenientoch maju generala ^efisku!" I po- 
veikel, V ktorim regemence. Krai se na to Cudoval a neverel. 
A ten kral bul eSCe samotni. Tak sebe misFel : „Ked budze i^eiiska, 
tak budze moja 2ena." A tak dal zavolac MariCku ku sebe do jednej 
hi2i, dze fiebuli Tern oni dvojo a postavel na stul revolver i SabFu 
a povedzel tak generalu MariCki : ,,No, ja se stavil s je(biim mojim 
adjutantem. Un povedzel, ie ti inaS biRe celo jak ja, ta teraz se 
presvedCime. Bo ked ne, ta budzeS abo zastroleni abo zecati." 
General MariCka na to roziuisfovala, co ma robic, bo un se jej 
kazal zobrcsc do hola. Ona sebe misFela: ..Abo sCesIiva budzem 
abo neSCesriva.^' Tak se zoblekla i vidzel kral, ie ona 2enska. 
Krai ju poklapkal po pFecu a povedzel jej: ,.Ti budzes moja 2ena." 
I tak oni dvojo prisahli a on jej Mcko dal do vufi, Sicke prava. 
GeneraF MariCka o svojim starim kraju nezapomnela, ale sebe mi- 
sFela v§e ie ma tam occa, i brata Jano§a. Raz se pitala od kraTa, 
iehi jej dozvoFil svoj kraj opatric, zkadzi je narodzena. Ona se 
obFekla do hlopskich kraFovskich gmatoch, 1)0 jej sicko sveMo, 
i itenske i hlopske, i vzala se i isla s paru vojakami. Tak doSla 
ai do teho valala, dze bula narodzena. Dze stanula same perSe? 
Do pFebana na tarn, bo tam insakich i)an()ch fiel)ulo. Tam ju tak 
privitaFi jak kraFa, bo MariCka bula v kraFovskich ^imatoch obFe- 
Cena. Pitala se teho pFebana: ,.Co tu noveV" Tii^ se pitala o ten 
koscel, CO na jich dvore stal a co ona vistavic dala. PFeban od- 
povedzel, ie dakedi tu bul mocni sedlak i zo ienn a 2ena teho 
isteho sedlaka barz mocno pohorela. MaFi i dvojo dzeci: MariCku 
i Janosa. Ta jim pri ostatnej hodzine povedala sedhiCka, ^.ebi po 
jej smerci ocec s Janosem isFi za sidzem roki na pusci a Marifka 
iehi gazdovala v tim istim gazdovstve. AFe v tim valaFe bulo veFo 
pohanoch, a tote zavidzeFi MariCki, ie barz doljre gazduje a ie je 
taka pobo^na a ie ona ten koscilek vistavic daia, ta pisali za jej 
occem Fisti, ie \xi se tri razi prcspala a sicke tri dzeci zahubela. 
A preto ocec poslal sina Janosti, iehi jej za to smerc zrobil. 2e 



265 

•ofti za Sidzem roki po puSCi hodza a ona taki bezperak doma robi. 
A pleban dalej hvarel: JanoS jej zrobel Smerc a tak o ten koscil 
nema chto stac. General MariCka se na to mocno rozhftevala, ale 
in§e ftiC nemohla zrobic, lem velku porciu na nich naloiela, ie 
muSeli Sicko popredac. A potem dala svojeho occa zavolac i s jej 
bratem JanoSem ku sebe a tak §e occa pitala: 

„Preco §i dal totu dzivku zabic?" a ocec jej porozpravjal, ie 
Cul, ie bula marnotratna, ie §e tri razi prespala, ie tri dzeci za- 
hubela a ie Ae on barz na tim pohfieval, ie un zo sinom musi 
^idzem roki po Svece hodzic a ona taka marnotratna bula. 

A MariCka odpovedzela: „PreCi see mohli do domu prise a 
opatric, Ci to pravda, co pohafti hutoreli a potim ju Strofac!" 

Tak MariCka dala veFiku pokutu i occovi i JanoSovi, mocno 
jich hladem morela, iie tak eS^ik JanoSa, jak occa a tak Se vzala 
i odeSla do svojeho varoSa nazad. I tam jich dala ku sebe pri- 
Sikovac, i occa i Jano§a, a mocno dalej jich trapela. Ka2di dzeil 
i Sidzem razi ku iiim iSla a raz bula kral, druhi raz kralovna, bo 
Se preblikala do ^efiskich i do hlopskich Smatoch. A jak Se jej isS 
udal nad svojim occem i nad svojim bratem JanoSem, fie tak e§6e 
nad occem, jak nad bratem JanoSem, ie jej ii\ot daroval, tak Se 
jim zverela: „Vidzice, muj lubi ocec i ti muj lubi bratu JanoS, 
ja vaSa dzivka a tvoja Sestra MariCka, Sicko mi Panbuh pomuh; 
CO som sebe od Boha pitala, ta som i dostala." A potim occa dala 
do jednej hi^i sameho zavric a dala mu jesc i pic co Se mu pa(^elo, 
ale neslebodno mu bulo vonka vinsc lem za dva hodzini prez dzefi. 
Bratovi JanoSovi u^ tiiku pokutu fiedala, bo ho sanovala, ie jej 
2ivot daroval. Dala ho viuCic a i z fleho general bul. I 2iju i do 
dneska dfla, ked nepomarli. 

142. §. Co Sicko je z palenki?*j U nds po karCmoch su same 
iidzi. Z tej palenki, co mi hudobne ludze vipijeme, su po stolicoch : 
fiskare, dochtore a najvekSe panove, lebo 2idzi z naSej palenki telo 
zarobja, ie svojo dzeci za fiSkaloch, za dochtoroch a za velkich 
panoch moin dac viuCic. A preco to, ie z palenki iklzi bohatfteju, 
a Sedlaci hudobneju? Ta preco to? Lebo Sedlaci svojo peftezi zs 
palenku cali rok davaju a iidovske kaCmare penezi call rok do 
buksi skladaju. 



*) Z rozhovoru s Jdnom Eaiiakom, 



266 



143. §. Bui jeden minar i s minarku a mafi jedno dzivCe.*) 
Minarka se pohorela i v tej horosci umarla. Minar gazdovstvo 
dobre mal, musel Ae oi^eftic a vzac sebe druhii ^.enu a dzivCecu 
macohii. Dobre zname, ie esCe afii jedna macoha nebula dobra; 
Icm jedna dobra bula, aj totu dabli vzaFi. Na toto dziv6e iligda 
fledala sci-viri, lem ho v§e lala a preklinala. Pri tim Se i ocec planim 
zrobel, rad§i vidzel macohu, jak svoju dzivku. Raz bulo vo valale 
vesele. Vo valale same perSe volaju kovala, kolesara, minara, 
richtara i burgaroch, — prez tich se flerao2e liiC stac vo valale, 
2adne vesefe, 2adne kerscini, — tak i minara priSH volac na ve- 
§ere. I on fie obecal, ie pujdze i zo 2enu. Zavolal svojo dzivCe do 
hi^i a mu prikazovali, iebi fiedalo ftikemu niC, pokel ocec i matka 
iiepridu domu. „Bo ked da§,'* povedzel ocec, „ta ci, jak pridzeme 
domu, pooccinam ruki ai po pleca/' Jak oili odeSIi na veSele, 
hnedka prisol do mlina jeden stari dzadek, e§Ce tote afii na vefiele 
iledo§ri, a pitiil od teho dzivCeca almuiSnu. DzivCe odpiralo, ie neda, 
^e occa afti matki doma nit, a jej mocno prikazovali, 2ebi fiedala 
nikemu fiiC, bo ked da, ta jak pridu domu, ie jej ruki poocci- 
naju. Dzadek ju unoval a pital, ie aili ocec aili matka nebudu znac, 
ked mu da. DzivCe natelo Ae dalo nahvaric, ie poJlo do Safarfti, 
otvorelo a dalo dzadkovi do priharscii muki. Nasipala mu do tej 
istej torbi, v chtorej ni mal muki. Dzadek podzekoval temu dziv- 
Cecu a visol vonka a rozsipoval totu muku od mlina za tim istim 
peSilikem ai tam, dze oni buli na veseFu. Minar s Minarku dluho 
se nebavili na veselu, pokus se najedii i napili i vraceFi §e nazad 
domu, bo mali doma statki, ta jim trebalo jich karmic. I vi§Ii 
vonka, isli za tim istim posnikem, kadzi ten dzadek muku roz- 
sipoval. I minarka ku minarovi hutori: ,,VidziA, jake mi mame 
plane dzecko, kadzi z domu vindzeme, ta Aicko nam z domu dava." 
I prisli ai ku mlinu a furt totu muku sridzeli a pri mFiile telo 
bulo rozsipano, jak kebi dachto dva korce (korec =: ^tvertka kbolu) 
bul rozsipal. I minar se mocno rozhfteval a na dzivCe mocno 
kriCel i vzal sekeru i dzivCe ku klatu a occal mu obidva ruki a^ 
popri pFecu. I s tim ho vidrilel vonka a povedzel : ..Ice, dze Ae ci 
paCi, bo ja take dzecko nechcem vidzec na oCi." Minarka se temu 
mocno radovala, 4e radsi vidzi ju, jak svojo vhisne dzecko. I ofii 



*) Rozpriival J An Kascak vo V. Sarisi 7. sept. r. 1892. Znova som pre- 
zrel 9 nlm rukopis v PreSove 20. jilna r. 1904. 



207 

(latcj 2iri minar i s minarku, ale tcraz jich zohabme a podzme 
(lalej za dziyfecem. 

DzivCe bidne inak^i 6e pohovac iiemohlo, lem co Ae paslo; 
dakdze naSlo jahodi na zemi abo dajake nizke stromi z ovocu, 
tak se napaslo s gembami jak statek. Ono sebe rozmiAIelo tak: 
Hoc pujdzem po ^obraiiu, daju mi, ale karmic rae fiichto ilebudze. 
Bo dose ie ^obrakovi daju, iie 2ebi ho eSCe aj karmili. Nasa Ha- 
niCka, bo ju tak volali, trafila po velo hodzenu do jednej velkej 
kralovskej zahradi, dze bulo velo ovocnich stromoch, hruSki a ja- 
bhika. A velka trava v tej zahradze bula. Tak ona §e tam pasla. 
AFe lem tak ojidala tote stromi, ie afti jedno jabluCko abo hruSku 
calkom nezedia, lem z chtoreho poloviCku, chtore okusala dookola 
a ohrizku v§e zohabela. Ruki nemala, ta odervac niC nemohla, lem 
CO s gembami dostala. 

Ona z veFkej travi vihodzela Tem rano v&is abo veCar, ked 
nihto V zahradze nebul. Raz mladi princ pridze do zahradi i vidzi 
tote stromi §icke kolo spodku poojidane. On §e na tim zaCudoval 
a i§ol ku occovi a povedzel mu o tim, co v zahradze vidzel a po- 
vedzel: ,,Ocec, co to za dzvir budze v tej na§ej zahradze, htori 
ovoc rem zo spodku ohrize, aFe calkom afti jednu nezji." Krai nato 
odpovedzel: .,Vez sebe, sinu, jagra a idz do zahradi a ovartujce, 
ta uvidzice, co to za dzvir." Mladi princ nevzal aiii jagra, ale 
vzal puSku na pleco a i§ol sam vartovac. Ale iieskoro stanul, ta 
iieovartoval fiiC. Stanul i na druhe rano a i§ol zas vartovac, ale 
ked zas iieskoro stanul, zas iiiC neovartoval. Na trece rano stanul 
barz v6as i vzal pusku na pleco i i§ol a pripatral §e zo strany 
i vidzel tam pod jednim stromem stac jedno dzivCe bez rukoch 
s kandratima vlasami. On nato nacahnui puSku i dzivCe se mu 
stracelo v trave. On sebe §ak zapametal ten isti strom, pri chtorim 
dzivCe stalo i i§ol ku temu stromu i po§ol ku nemu, hiedal po 
trave. NaSol ho. Dziv^e 6e zleklo i kleklo na kolena a pitalo, 2ebi 
mu prebaCel a daroval iivot a takto hutorelo o tim, co 6e z liu 
stalo: „Najjasnej§i princu, ja mala occa i macohu i oui i§Ii na 
vei^ele a mne zohabeli doma a prikazovali mi, 2ebi som liikemu 
niC liedala, pokil oni do domu nepridu, lebo ic mi inakSi obidva 
ruki odetnu a2 popri pfecoch. Ale priSol ku mne jeden dzadek a 
ten ode mne barz pital, 2ebi som mu dala kus muki ... Ja 6e nad 
nim zmilovala i dala som mu jeden romplik (2 deci) muki a vi- 
sipala som mu do torbi, v chtorej ui muki mal. Ocec i macoha, 



2G8 

ked priori do domu, doznaTi so o tim a buTi barz zle i occc oocal 
mi ruki a2 popri plecu a vihnal me z domu, ?.ebi som i§la, dze 
me dva oCi povedu. I ja poSla svetom i doSla som a2 tu. I tu 6e 
hovam a ohrizam ovoce." 

Princ nad nii zaplakal a barz ju sanoval: ,,Nestaraj §e niC," 
hvari, „podz ze miiu do burku, dam ce tarn oblese i dam ci fraj- 
cimirku, co ce budze karmic." I tak ju vzal i privid ju pred sta- 
reho kraFa. Stari kral se tii5 nad im zmiloval i vdzeCne ju prijal. 
Dal ju krasne oblesc, zaCesac i z fiej barz krasna dzivka bula, ic 
jej vo svece trebalo hiedac pari. Mlademu princovi bulo prave na 
^eueiiu, prisol ku svojim rodiCom a povedzel, ie se hce 2enic. 
Ilodi^e se mocno zradovali a pitaFi se ho: „Keho sebe vezneS?" 
I on jim odpovedzel: „Ja sebe vezuem Haniiku, totu bez rukoch." 
Nato rodiCe odpovedzeli: „Naco bi si bral iobraka?" Princ nato: 
,Ja sam pan, mam §ickeho dose, ta mo^.em sebe vzac i hudobnu." 
Rodif.e, ked nescel inakSi zrobic, privoleli, iebi sebe vzal HaniCku. 
I un sebe ju vzal i prisahnul z nu. 2iFi mesac, dva a mediitim 
priSlo jedno pismo, ^e stari kraF musi isc do vojni. Stari kral 
skar^el Se princovi, ta tento odpovedzel, f.e un rad pujdze za occa 
do vojni. Krai: „Ti eSCe mladi, dakdze smerc podstupiS.'' Ale 
princ nato uedal iiiC, Fern se pripravel a odebral Ae. 

Mlada princezna HaniCka u^ bula v Ce2i. I priSol Cas porodu 
i porodzela barz krasneho hlapca. I sednul nato stari kraF a na- 
pisal pismo zo zlatima literami i poslal ho s jednim vojakem za 
princem, bo dakedi posti nebuFi. Vojak se vzal i posol. Tak daFeko 
isol, Sii priSol do tcho niFinka, z chtoreho HaniCka bula. I pital 
se na noc. Minar i minarka odpirali mocno, bo misFeFi, ie to da- 
jaki zbu'iiik, baFi se, bo ten niFin I)ul v poFu. Ale vojak nateFo &e 
pital, bo 2e je zunovani, ie minar s minarku se nad nim zmilo- 
vaFi i prijali ho na noc. .,ZdaFeka idu, pan vojak V" hvarcFi minar 
i minarka. „Idzem z teho a teho varosa od kraFa s jednim pismem 
ku mlademu princovi," odpovedzel vojak. ,,Nasa princezna, mla- 
deho princa 2ena, chtora je prez rukoch, porodzela barz krasneho 
hlapca a to idzem princovi oznamic." Macoha zaraz misFela, 2e to 
budze ta ista HaniCka, jej pastorkina, chtoru prez rukoch do sveta 
vihnali. I zaraz spatrela zrobic hamistvo. Kupela palenki a dala 
vojakovi pic, a2 se vojak opil a sebe Fehnul spac. Macoha, jak u2 
vojak spal, vinala pismo, pre^^itala i vidzela, co tam stoji. Ona 
hned to pismo rucela do sparhetu a napisala druhe a sturela vo- 



2G9 

jakovi do keSeiii. V tim pisnie stalo, ic mlada princeza porodzela 
psa a ie co maju z iiiin zrobic? Vojak rano stanul i podzekoval 
za noclik i i^Jol dalej a2 ku mlademu princovi. Princ odebral pismo, 
s hlavu skrucel a sam ku sebe hutorel, co vojak fieCul: „Darmo, 
CO mi Pambuh po2ehnal, to vdzeCne od Boha primem." I tak sednul 
ku stolu a pisal druhe pismo (a dal ho vibic zoz diamantovima 
literami), 2ebi teho psika jak najIepSi opatrovali i jeho mladu 2enu, 
ie un Sicko od Boha prime, co niu Pambuh dal, a tak poslal vojaka 
domu. Vojak i§ol do domu, ta, dze mu bulo perSi raz dobre, tam 
cahal i druhi raz na noc, bo neznal liiC o hamistve minarki. I priSol 
za.4 na noc do teho isteho mlina, i minarka ho ni teraz vdze(^ne 
prijala a privitala. Zaraz beiela na palenku a tak vojaka opojela, 
2e spal jak bez sebe. Ona mu zas odebrala pismo, co od princa 
nesol i poCitala ho a vidzela, ie v tim pisme barz dobre stoji pre 
Hanif ku ; i rucela ho do Sparhetu i napisala druhe, v chtorim bulo, 
ie kadzi kral toto pismo od vojaka dostaiie, zaraz iehi HaniCku 
i s dzeckem vihnali do sveta. 

Vojak pismo donis. Ked stari kral pismo preCital, mocno za- 
plakal i zo staru kralovnu, bo jim bulo iai i za hlapcem i za nu, 
bo ie CO ona sebe poCne bez rukoch s totim dzeckem. Ale sina 
barz radzi vidzeli, bo lem teho jedneho mali, ta mu zrobeli g vuli. 
Privjazali HaniCki hlapca ku persi i pusCeli ju do sveta. HaniCka 
s velikim plaCem hodzila, ale iiczufala aui nelala mu2a, lem iSla. 
I priSla ku jednej vodze, iiebarz velkej, z chtorej vodi prudzik 
i§oI do band^urika. Ona svuj iivot sanovala, nemohla se odrazu 
zatopic, are lehla sebe na prudzik, 2e poCka, ai ju toten prud 
zhariie ai do band^urika a ie se tam zatopi. 

Ona lehla i jak lehla na levi bok, zaraz jej virosla leva ruka. 
I barz Bohu dzekovala, it u2 jej jedna ruka virosla, ale ona e§Ce 
v§e nebula spokojna, ie to dzecko esCe nehodna vihovac s jednu 
ruku. I rucela se na pravi bok do prudu, ie azda ju znese a ie 
se zatopi. Ale jak lehla, virosla jej zaraz i druha ruka. Tak potim 
zdrava vi§la na bri2ek a barz Bohu dzekovala, ie jej Panbuh dal 
spusob vihovac svojo dzecko. S tim se vzala i iSla. Sama neznala 
dze. Tak daFeko, ai do jedneho vefkeho lesa, dze bul jeden opu- 
§Ceni kaStir a ten ka§til postavel tam toten dzad, chtoremu muki 
dala, a chtori v§e o nej niislel, 2e za svoju dobrotu telo cerpela, 
a teraz jej heel bic na pomoci. Bo ten dzad bul Kristus Pan. Ona 
veSla do teho kaStila a naSla tam v jednej hi2i poscil, kolisku i na 



270 

stoTe pre jednu personu ul>id. a pr»« ilzecko uiTiko. Una tam zostala 
2i(', kaidi dzeii bulo pre iiu postavtrno jtnJzene i pice i Sicko, co 
se jej paCelo. A ona tam iila [loboine. 

Ta toraz se vracme uazad ku princovi. Un >e vracel s Tojni 
domu a zaraz se pital o svoju 2enu HaniOku i o psika. Stari kral 
i kraTo^na na neho Fern oiM visi^ireli a >t^ pitali: .(» jakim ti psikovi 
hutorisV'- A un odpoveilzel: ^0 tiiu. co >oe mi o uim pisali a co 
Haiii(!ka porodzela." A oni se Cudovali a hvareTi: -$ak HaniCka 
porodzela sumneho hlapca a ne psika." Princ vinal pismo a ukazal 
jim. Krai Oital a barz se Cudoval. -To iie ja pisal," hvarel kraT. 
^A dze je moja ienaV- pita se necerpezlivo princ. -Ta totu zme 
vihnan do sveta i zo sinem. bo si tak pisal. ta zme ci, hoc Fern 
s boFescu a zo ialeni, zrobeli g villi.- A teraz Oudoval se za^ princ : 
«Ja tim nepisal." hvarel, -ukaice mi toto pismo.~ Kraf pismo 
ukazal a princ povedzel: ..To tie mojo pismo.- 

Ta princ se zastaral mocno a iienial donia pokoja. lem ho vSe 
z doniu vihanalo. I vzal sebe jatrn\ i hoilzili do Fesoch na poluvku. 
Raz barz daleko za^^Fi. tak 2e ui. veTo ti2ne doma I'lebuFi i nakonec 
natrafiTi do teho isteho Fesa, d/e Hanii^ka i s hlapcem bivala. 
I hodzeli po Fese i fiemohFi najsc valal ani iiijaki varos. Tak po- 
vedzel print* jafrrovi: ..Idz na jedneho visokeho stroma a pater. 
£i nouvidzis, di se <ladze nesviri V* Jairer visol na stroma i vidzel, 
^e se dadze -^vici. ale barz daFeko. Princ niu nato povedzel, 2ebi 
sebe dobre panietal. dze se svici. Jager zesel dolu i i3i i priSIi 
ku teniu kastiFu. v chtoriin Hani{^ka i s hlapcem bivala. I patreTi 
na o]>lak i vidzeFi tam itenu. PopatreFi jej na tvar, ta se jim tak 
vidzelo, jak kebi to biila princezna. zona mladeho princa. I s tim 
poslal princ jagra pitac se, ci bi jich neprenocovala. Jager prii^ol 
do hi:^i i pozdravkal. Ilanicka odzdravkala a povetbela. ie mo2u 
u fiej obidvojmi prenocovac. Tak vesol i princ. 

PokeF Ilaiii^^ka veCeru zrichtovala, tote dvojnii, princ i s jagrem, 
tini se dohvarali. ^e tota domasna gazdifia calkoni tak vypatra, 
jak princeza, :^,ena princova, Fem ^e ma ruki. Ked se nave^erali, 
vecej tim nehutoreFi. 

Princ sebe Felmul na posciF a jager na lavku. Medi^itim Ha- 
iiU'kii sila a hlaper se bavel kolo nej. I visela princova riika s po- 
sc(^Fi dolu. i povedzehi Hailifka sinovi: ..Idz a dzvihni ruku svo- 
jemu tatusovi." Jager ilespal a to (iwl Riino rozpovedzel panovi. 
A pan flescel veric a hvarel : ..Ta ja se hcem presve^'ic. ta bu- 



271 

dzcme do veCera po lese hodzic a za4 tiim pujdzeme na noc." I priori 
tain i druhi raz, za6 Se tiik stalo, jak perSi niz bulo. Princovi 
spadla ruka a Hafii^ka poslala sina, 2ebi mu dzvihuul ruku, bo ie 
mil scerpiie a budze ho bolec a pritim povedzela: „Dzvihni ruku 
temu panovi, to tvuj ocec." Ale princ zaS spal a jagrovi, chtori to 
Cul, veric flescel. Priori na trecu noc a princ barz sebe zaumenil, 
ic teraz spac \\i nebudze. A flespal. IlafiiCka pri stole, a hlapec Se 
bavel kolo fiej. OWadla se i zba^iela, 2e princovi noha s posceli 
visi (chtoru un narokom spu§6el). I tak kazala hlapcovi: „Idz a 
dzvihni tamtu nohu, bo to tvuj ocec." Ale princ §e s nohu zapiral 
a slabi hlapec ilemuh nohu dzvihnuc. PriSla matka a mu pomahaia. 
Tu princ skoCel s posceli a skriCel : „ Jak ti §e opova2i§ povedzec, 
^e ja tvojemu hlapcu ocec?" A ona tak poCala hutoric: „Ja jedneho 
minara dzivka, ocec mi obidva ruki odecal, hodzela som po §vece 
a prisla som do kralovcj zahradi a me vzal za 2enu princ teho 
krafa. A mi iili spokojne, pokel mu2 ueode§ol do vojni. MediSitim 
ja porodzehi teho hlapca a mne z burku i z nim vihnali, bo tak 
mu^. muj rozkazal . . ." Princ 6e na fiu pripatral, vypatrala akuratiie 
tak, jak jeho 2ena, Tem ie ruki mala. A preto se pital: „A dze 
Ai vzala ruki, ked ci jich ocec odecal V" I ona hvarela: „Ked me 
z burku vihnali, ta som se za6 pusCela svetom i priSla som ku 
jednej vodze i scela som Se zatopic. ILehla som sebe na prud 
z levim bokem a zaraz mi virosla jedna ruka, lehla som s pravim 
bokem a virosla mi i druha ruka, bo ten prud mal taku moc.'' 
Tak kral kfeknul pred ilu na kolena a krasne ju prepital, 2ebi mu 
prebaCela, ie on temu iiiC ne vinovati. I rozpovedzel, co Se stalo 
s tima pismami. Ked se vraceli do burku, doraz dali zavolac teho 
vojaka a vlpitali se ho, dze nocoval, ked s tima pismami hodzil. 
A tak Se presvedCelo, ie pisma preCerala minarka, HaiiiCkina ma- 
coha. Krai dal ju roztarhac a princ s princeznu i^iju i do dneska 
dna, ked nepomarli. 

144. §. Bui jeden ocec zoz matku a mali troch sinoch, aFe 
taki i^c'?M rok uderel, ie nemal afti ocec s matku co jesc, m takto 
to trojmi sinove.*) Nato ofii Ae dohvarali sicke nied^.i sebu, ic co 
budu robic. Tak se naradzeli, f.e pujdu Sicke trojmi sinove slu^ic. 



*) Rozpntval Jan Ku.^cak vo V. SariSi 5. sept. r. 1892. Znova som pre- 
zrel fl Dim rukopis v PreSove 18. jitna r. 1904. 



272 

VzaFi se i iSIi, ale nevzali zo sebu niC, aili jesc, afti pic, afii 2ad- 
neho ohfta. Tak djileko iSIi, ie ni dva dili i§Ii a nemohli do valala 
dojse. Na poFu naSIi jedneho zajaca, chtori bul abo zastreleni abo 
zabiti. Ale fteinali ani svablika, 2ebi sebe tebo zajaca buK upekTi. 
KoneCne priSIi ai ku jednemu lesu. Jak priSH ku teiiiu lesu, vi- 
dzeli zdafeka, ie tarn dachto sebe kladze ohfia. Tak povedzeli naj- 
starSemu bratovi: ,Jdz ku temu Movekovi a pitaj od neho kus 
ohfia. Do teho Casu mi nasbirame di*eva, ui2 ti prine§e§ ohfla." 
Un Se vzal i i§ol na ten oheii. I pridze ku temu istemu Clovekovi, 
chtori sedzel pri ohftu a pik sebe jedneho vola, a mu povi : „Pan- 
buh daj SCesce, pracelu!'* Aon na to odpovedzel : „Daj PaneboiSe 
i tebe, muj sinu. Tak co tu hce§, muj sinu?" On odpovedzel: 
,,Kebi see mi dali kus ohfta, bo zme tam trojmi braca naSIi zajaca, 
ta bl zme sebe ho upekli, bo zme \xi tri dili iM nejedli." Un na 
to odpovedzel: „Dam ci, muj sinu, kus ohna, ale ked mi tak budzeS 
cigaiiic, ie ci ja niC za viru iiedam!" Hlapec tak cigaiiel, jak lem 
mohol, ale starec mu Sicko za pravdu dal. Jak u2 ho tak dluho 
nebulo, dvojmi braca Ae radzeli a mocno zle buli, bo ofti sebe 
misleli, ie najstai^i brat zostal jesc a pic pri tim starcovi. Vzal 
Se vtedi ten stredni a iSol. Mocno zli bul. Tak mocno zli bul, 
ie ai basoval. I priSol Hi ku starcovi: „Panboh daj §Cesce, pra- 
celu," a na teho najstarseho brata barz zli bul, ui ze zubami igrital. 
Starec odpovedzel: „I)aj, Paneboie i tebe, muj sinu, ale co hce§ 
a CO si taki zliV" „Jak bi som nebul zli, ked mi brata poslali 
pitac od vas kus ohfta a nedajbo^e brata doCkac.'* ./fa co hce§, 
sinu?" ,,Dajce mi kus ohila, bo u2 zme tri diM niC uejedn a mame 
zajaca, chtoreho bi zme radzi upesc." Starec na to za§ odpovedzel : 
„Dam ci, muj sinu, ale ked mi tak budzes ciganic, ic ja ci uiC 
za pravdu nedam." Tak stredni chlapec tak cigaiiel, jak najFepSi 
mohol, ale starec mu vsicko dal za viru. NajmladSi za ten Cas jich 
v5e Cekal obidvoch a mocno bul zli. Ui mal drevo hotove i zajac 
vipitvani bul, lem ho trebalo upesc. 2e se nemohol tich dvoch 
dotekac, tak se vzal a isol i on za nima a mocno pritim hre§il. 
E§Ce zdaleka u^ jim klad, 2e oili jedza, piju a o iieho nestoja. 
PriSol a2 ku nim. ..Pambuh daj gCesce, stiircu!" „Daj Paneboi^.e 
i tebe, hlapCe! Ta co hceSV" ,,Kebi see nam dafi kus ohila, zme 
trojmi a u2 zme tri dni iMC flejedli, u2 dobre od hladu nepoumi- 
rame." Starec mu na to odpovedzel: „Vidzim vas, ie see sicke 
trojmi tu, ta lem co sce§?" .,Kus ohna," odpovedzel najmladsi. 



273 

A starec mu na to: „Dam ci, ale ked rai tak budzeS cigaiiic, co 
ci za pravdu fiiC nedam. Ked flebudzeS tak cigadic, co ja ci ne- 
uverim, tak ten vul, co peCem, budze mi lem veCera, a tvuj naj- 
starSi brat mi budze friStik a stredni obid, a ti mi budzeS za§ 
veCera." Tak najmlad§i §e mocno zarmucel i dobri ui bul na tich 
dvoch bratoch, a zaCal sam ciganic. I zaCal takto : „Ked ja §e na- 
rodzel, nemal som aiii otca aiii matku..."" Starec odpovedzel: 
„I to mo2e pravda bic." Un za§ : „ . . . Tak som iSol sebe Wedac 
do neba otca i matku . . ." Starec odpovedzel : „I to mo2e pravda 
bic . . ." Un zas: „A staral som se, jak do teho neba vindzem. Ked 
dakedy pred sto rokami som vozil zarno s pola, tak §e mi stracelo 
jedno zarno za kalap. Ja som toto zarno na§ol, ta som ho posadzel 
i taka mi velkd slama hned virosla a2 do fieba. I ja hore tu slamu 
vi§ol hi do fteba. Tak som Medal po iiebe otca i matku ..." Starec 
na to odpovedzel: „I to moie pravda bic..." „Tak potim som 
se vzal a dolu totu slamu som iSol z Aeba nazad. Prigol som na 
stredek slami, hcelo §e mi spac. Ale mi fima bulo. Ta co som 
mal zrobic, som sebe zrobel ze gvablika poscel a zoz ihli ohfia. 
I lehnul som sebe. PriSla jedna mi§. Slamu podiiarla i ja spadnul 
a2 po §iju do zemi." Starec na to odpovedzel: „I to moie pravda 
bic..." Un zas ciganil dalej: „Vtedi i§ri kolo miie trojmi biroSi 
na Stiroch voloch. Pre Boha som jich pital, budzce take dobre, 
vicahilice me z tej zemi. Tak oni jake lancuhi, jake porvazi, Sicke 
mi na Siju pouvadzali a tak zaprahli tote §tiri voli, iehi me vi- 
caWi. Ale Sicke lancuhi, §icke porvazi se potarhali a mfie vicahnuc 
iiemohli." Starec na to odpovedzel: „I to moie pravda bic..." 
A zaCal zas ciganic: „A mali tote biro§i motiku i sekeru, ta som 
jich pital, 2ebi mi jich zohabeli, ie &e odkopem. Tak oni mi jich 
zohabeli i ja se odkopal . . ." A starec na to odpovedzel: „I to 
moie pravda bic ..." Un za§ darej : „Tak jak som ni vi^ol z tej 
zemi, pri§ol som na jeden jarek, chtori jarek zamarznuti bul a 
hcelo se mi mocno vodi pic. Ja s motiku kopal, zo Sekeru rubal, 
CO som heel sebe ^Cerublu prerubac, ale som nemohol afii zo Se- 
keru afti s motiku. Tak som sebe odecal hlavu a tak som s totu 
hlavu do teho Casu bil, fiii som sebe neprebil SCerublu a tak som 
Se napil vodi . . ." Starec mu povedzel : „To ni Hemoie pravda bic, 
Azeie ti sebe hoden hlavu odecac a vodi se napic ..." A un ciganil 
dalej: „A nii^ som se vodi napil, hlava ode mfte ucekla. A ja 
potim za totu hlavu . . . Som ju za(^al dohanac, ale som ju dohonic 

SloyenikA red, ^q 



274 

nemohol, bo mi ucekla do lesa. Tak som se vracel nazad a co 
vidzim : motika i Sekera hori, lem poriska zostali. Ta ja vzal jedno 
porisko a tak alo za moju hlavu. A som ju natelo dohanal, hii som 
ju iledohoflil a s poriskom iiezraiel. Potim som si ju polo^il na 
kark i tu som, kebi see mi dali kiis ohfta ..." A stari mu povedzel : 
.,Dostafies, muj sinu, ale perSe se musice Sicke trojmi najesc i napic 
u mne a lem tak ode miie pujdzece." A dal se jim najesc, napic 
§ickim trom, i ohila jim dal, a oili mu podzekovali a od iieho 
odeSn a pe(^u svojeho zajaca esCe i teraz, ked ho ni nezedli. 

145. §. Prisol ku mne doktor a zakazal mi pic palenku.*) 
I ja ho usluhnul i fiepil som. Ale som zaCal moeno s kervu kaslic. 
Ta som povedzel svojej ^ene: Vi jednak umric musim, ta nej se 
hodz rem naostatku napijem. I tak moja iena posla, prinesla mi 
palenki. Napil som se i — prestal som zas kaslic. I dodneska 
pomali j^ijem i palenku pijem. 

140. §. Bui jeden kraT a mal dvojo dzeci, princa i princezu.**) 
Oili barz se radzi vidzeli i tak so stalo, ie ten mladi princ prin- 
cezu prespal. Potim neznali co zrobic, tak se brali do kupeli. 
I prisli do kupeK a ona tam zlehla. Co robic s dzeckem? Posol 
princ do stolara dac jednu truni^fku zrobic. A ona dzecku uStriko- 
vala mis(^ek i napisala jednu kartku a poloiila do niiSCka a mi§(^.ek 
dala dzecku na siju. Potim dzecko polo^eli do truniCki a dali mu 
peAezi ku hlave i ku nohom a bulo tam napisano, chto ho ulapi 
na more, ^ebi bral tote peflezi od hlavi a ked ho budze hovac 
do sidzem rokoch, 2ebi vzal i od nohoch peilezi. Ulapil dzecko 
jeden ribar a priiiis ho do domu. Jeho zena v polohu bula a mala 
ti2 hlapca. Najdzenemu bulo meno Daniel. Ten ribar vzal peftezi 
lem od hlavi a poloviCku odftis do rimskeho otca i s tini misiiekom 
i s tim pisemkom. Ulapec 2il, hodzel do skoli i s tim ribarovim. 
I dobre se uCil, mudri bul. Ked mu bulo sesc roki, raz se s bratem 
povadzeli. Ten brat mu hutorel: „Ti no muj brat, bo ti lem na 
vodze ulapeni." Ulapec se zastaral; l)arz smutni bul. Prisol ribar 
do domu, pita Se ho: „Co si, muj sinu, taki smutni V" .,Ja lie va§ 



♦) Z rozhovoru s Janom Kiuscakom, 

**) Rozpraval Andrej Krizko vo V. Siirisi 4. sept. r. 181^2. Rukopis znova 
prezrel v Pre5ove r Jdnom Kidcakom 18. jiSna r. 1904. 



275 

sin, bo ja fern na vodze ulapeni. Muj brat mi to povedzel." Potim 
hlapec heel isc het: .,Ked som na vodze ulapeni, tak som priJol 
dolu vodu; a teraz pujdzem hore vodu a mu^im znac, z jakeho 
rodu pohadzam.'* Ribar muAel z ilim pujsc ku rimskemu otcovi 
i vidali mu jeho piserako a rimski ocec dal mu na ka^du faru 
„pisnio", i^ebi po ^obrafiu nehodzel, 2ebi s fari na faru dostal na 
keKik. Kol za sesc roki hore vodu a priSol do jedneho mesta, 
ehtore s &irnu plachtu bulo obite. Ve.^ol do karfimi a pita §e kaC- 
mara: „Co take toto mesto smutue?" KaCmar mu hutorel, ite mladi 
princ umar i stari kral umar, lera mlada princeza zostala. Ona 
zaumenela sebe, ?.e se fievida, bo piano s bratom zrobela." Tak 
Daniel pital §e, Ci bi tam vo dvore slu^bu nedostal ? Doraz kaCmar 
tarn do§ol i Daniel tam slu^bu dostal za inaSa. Bui tam za dva 
menace. Kralovna v§e barz smutna bula, bo ju pital tureckeho 
ba^i sin za ^enu, ale ona odpovedzela, 2e nepujdze za fteho ... a preto 
un 6e jej kazal richtovac z nim do vojni. Ona barz smutna bula, 
tak ten isti Daniel pital se jej raz: „Pani moja, co su take smutne?" 
,,Sinu muj, ti mi v tim nespomo2e§!" On jej odpovedzel: ,,Preco 
neV'' „Ja sebe zaumeilela, ie se ilevidam a pita me tureckeho 
ba§i sin. Hutorim mu, ie nepujdzem za ileho, tak se mi ka2e do 
vojni rihtovac." ,,Paili, tak lem zatoV Nej mi daju zajeden meisac 
vojenskej execirki Ae nauCic, tak ja za iiich do vojni pujdzem." 
Tak on se viui^.el, za jeden me^ac brifung zlo^el i potim vzal zo 
sebu jeden regement vojska i poi^ol. Za sesc dni jej zrobel pokuj 
na tricec roki, ie ju ftebudze ture.ki ba§a liigda za ten Cas ban- 
tovac. Priftis jej to pisemne. Potim ministrove to hceli, ie Daniel 
zaslu^eni, ^ebi princezu za ieuu vzal. Ona odpovedzela, ie nebudze 
od teho odporna, ked on ne. I tak se stalo, ie on ju vzal. I tak 
un z nu zil da s paru mesace. Rad na poluvku hodzil. Raz dal 
jagrom znac, i^ebi o trecej rano ui v burku buli. Jagrove priori, 
trubeli. Un ;^e pooblikal, aFe ten misCek, co mu matka ustrikovala, 
spad pod stul, a tam ho zapomftel. Frajcimirka rano poscilala, tak 
ten miSCek dzvihla a poloi^ila na stul. ObaCela to kralovna: „Ne- 
ruSaj niC, bo pan j5e barz hfieva, ked nenajdze tam, dze co polo2i." 
Frajcimirka poveda: ,,To lem jeden misCek tu spadnuti, ta ho 
kladzem na stul." Krafovna hutori: „Uka2 ho. Daj ho sem." Ona 
mi^^ek poznala, ie ho sama zrobela. Vifte z neho pisemko, predta 
a poznala: ie to mi§6ek jej sina. I doraz zomdlela i lehla do po- 
sceli. Hfiedka za mladim kralem posel isol, iehi Se vracel domu, 

18* 



276 

ie ^e krarovna barz pohorela. PriSol do domu a priSol ku nej ku 
posceli. Oblapela ho a povedzela: „Ti muj sin, ti muj mu2!" 
A ona mu povedzela Sicko od poCatku co a jak §e stale, jak 
ona sama ho na vodu rucic dala, 2ebi svoju hanbu prikrila. Tak 
on jej hutori: „Matko nioja, vtedi ci budze hrich odpuSCeni, jak 
pujdzes na spovidz ku rimskenm otcovi na holich kolenoch. Un §e 
potim vzal a poSol het. Pri§ol un do teho isteho ribara, co ho ulapil 
a pital k'. ho, Ci nit tu dajakej prazdnej jaskini ? Tak ribar mu hutorel, 
ie jest jedna, co v nej nedavno svate celo zostalo. „Tak kebi zme 
ku nej trafeFi?" I sedii na jeden plit a Sti ku nej. I trafeli ku nej. 
Ten ribar mu otvorel jaskinu, jeho tarn pu§6el i tarn ho zavar na 
kladku i oddal mu kfufiik. Daniel ten klui^ik na oblaCek rucil do 
mora a povedzel, ie lem vtedi ztamadz vindze, jak ten kluCik 
dachto z mora vicahne. Treba nam znac, co je tota jaskina. Jaskina 
je V brehu dzira a tam 2iju pustevnici. A ked rimski ocec umre, 
naveki ztamadz hiedaju pobo^neho pustevnika za rimskeho occa. 
Tak Daniel bul tam 6 roki zavarti. A stale se, ie rimski ocec 
umar. Tak prisfi dvojmi kaplani do teho ribara a pitaju §e he, 
Ci nit V dachtorej jaskini taki pustevilik, co bi mohol za rimskeho 
occa blcV „Jest tu v jedncj, kebi zme ku ilej trafeli, ale ked ani 
kluCik od nej ilemame. Bo jak som teho, chto je v nej, zavar a 
dal som mu kluCik, tak un ho rucel do mora. Jednak teraz ne- 
pujdzeme, ai rano," a daTej povedzel ribar ku kaplanom: „PriJIi 
tu a ani ilemam co jim na veCeru dac!" „Ej, §ak nam iietreba."* 
Ale ten isti ribar vzal sak a ulapel jednu ribu. I jak ju vipitval, 
nasol V nej kluCik od jaskiili, ten isti kluC, s chtorim bul zavarti 
Daniel. Rano potim posol s tima dvoma kaplanami a trafeli ku 
tej jaskiili. Daniel i^.ivi bul. Bradu mal ai po pas, pachnosce 
ai po zem, smati z ileho spadali a holi bul. I takeho ztamadz 
hceli vzac i posvecic za rimskeho occa. Ale un nehcel isc. „Co 
ze mnu hcece, ja hriSni Clovek!" Ale jak zaCali dookola sami 
dzvoni dzvonic a priSIi ludze zos procesiami, zo ziistavami, Ui posol 
i bul paru Casi za rimskeho occa. I stale se, ie prisla raz jeho 
vlastna matka ku iiemu na spovidz. Un jej rozhreseiie dal, po rez- 
hresenu umarla a z nej 6ivi holub vilecel. 

Daniel potim esCe paru Casi 2il, ale jemu se clivelo a heel 
znac, jak jeho matka kralovstvo zohabelaV Kaz se vzal here vodu, 
ie opatri kraFovstvo svejich rodiCech. A isol za tri roki, ai prisol 
do svejeho burku, dze najstarSi minister gazdoval. A tak un tam 
sicko podzelel i vracel se nazad a eSCe paru Casi iil a2 umar. 



277 

147. §. Bui jeden princ a bulo mu dvacec roki *) Vzal sebe 
jednu princeznu za 2enu. Jeden rok buli vjedno a mali jedneho 
hlapca; bulo mu meno Belo. V jednu liedzelu poSIi na Spacirku 
na jednu Sumnu luku. Jak na totu luku priSTi, ta teho hlapca 
zohabeli na tej luki a oni iSIi do blizkeho Tesa. Jak nazad pri§Ii 
z teho lesa, tak nagfi na luki pri svojim hlapcu e§£e jedneho, 
chtori bul prave taki, jak ten jich, tak ie §e poznac nedali jeden 
od druheho. Tak oni neznali potim, chtori je jich a muSeli jich 
vzac zo sebu obidvoch. Totich dvoch hlapcoch vihovali i Saceli 
B jednakima Smatami. Po dvanac roki pital Belo tatuSa, iehi jich 
puSfiel §veta probovac. Na drahu 2ebi jim dal jednakich psoch, 
jednake noie, jednake puSki i jednake Smati. Tak oni Se odebrali 
od krala. 

Jak viSIi z varoSa, priSIi do jedneho lesa, v chtorim buli dva 
drahi. Tak Belo povedzel svojemu bratovi Lackovi (bo kral i teho 
najdzeneho prijal za isina): „Daj ten nu2, co §i dostal a zapchaj 
do teho duba." A un Hi tak zrobel zo svojim. A tak povedzel: 
„Ked §e vracime nazad, tak tote no2e vicahneme, a keho nui budze 
zardzaveti, ten umar." Potim jeden poSol jednu drahu, druhi poSol 
druhu drahu. Belovi §e trafela slu2ba v jednim mesce a tam 
zostal. Ten druhi, Lacko, priSol na jednu veliku luku, dze niC ne- 
naSol, lem same liSki. I priSol tam do jednej kolibi ku najstarSej 
nski i muscl z nu nocovac. Jak stanul rano, vzal svoju puSku 
i svojeho psa Lapaja, i poSol na poluvku, dze zastrelel jedneho 
zajaca. LaCni bul, tak sebe teho zajacA pekol pod jednim dubem. 
Zrazu kriCi jedna baba s duba ku nemu: .,Ja bi 6e hcela pujsc 
zohrac ku temu ohuu!" Na to on odpovedzel: „Tak ked ci zimno, 
zejdzi dolu a s5e zohrej." „Ja iiejdzem," hvari ona, „bo Se bojim 
tvojeho psa. Lem tak zejdzem, ked s totim prutem, chtori ci dam 
dolu, uderi§ teho psa!" Jak ten prut vzal a uderel teho psa, pes 
ostal kameiiem i zos svojim panem. 

Vracme Ae ku bratovi Belovi, chtori bul priSol do jedneho 
mesta. On tam 6e zrukoval s jednu princezku a tak Se vracel svo- 
jeho brata volac na veSele. I po dluhim hodzenu trafel ku temu 
dubu, dze mali obidvojo braca svojo no^e Sturene. I vinal svojeho 



*) Rozpr&val Ladislav OroSy rodom z V. Sari§a, vo V. SariSi 8. sept, 
r. 1892. Rukopis znova som prezrel s Jdnom KaSdakom v PreSove 15. jdna 

r. v,m. 



278 

brata nu^ — bul zardzaveni. Zaraz znal, ie je brat umarti. Ani 
Ae ue§ol ukazac doinu vlastueinu occovi, ale sc vracel, 2ebi vihledal 
iimarteho Lacka. KoileCne trafel na totu luku, dze jeho brat dakedi 
nocoval a pri§ol ku tej istej fiSki, s chtoru jeho brat spal. Ei§ka 
i jeho prisilela, iehi isol z nu spac. Un nehcel, ale ked mu^l, 
ta poloiil pod jej zahlavek iiui, 2ebi &e prebila na fiim, ked sebe 
lehne spac. Ona zaCudovana Ae pita: „Comu mi kladze§ nu4? PerSu 
noc si ze ranu spal a &i mi nekladoIV" A un se obezve: „Ja s tebu 
nigda nespal, ani tcbe nepozual." Afe ie musel, do rana vispal. 
Rano vzal so, i jak brat, poSol na poluvku, a zabil jedneho zajaca. 
I trafel ho pise (= piect) na totim mescu, dze jeho brat skame- 
neti bul i zos svojim psem. I tota baba za§ bula na dube a obe- 
zvala Ae: „Joj, jak mi zimno!" Un hutori: „Zejdzi dolu a zohrej 
se." „Ja neidzem," hvari ona, „bo se bojim tvojeho psa, ale ked 
totim prutem," a podala mu prut, „uderi§ svojeho psa, tak zejdzem 
dolu." On uderel, afe ne po psovi, ale Tem popri liim a ona sko- 
Cela. On zaraz, jak skoCela dolu baba, skriCel na psa: „Trimaj, ulap 
ju!'' Tebo vidzel, le tu ma s bosorku do roboti. A potim povedzel: 
„Ked mi mojeho brata i jeho psa tak ^iveho nezrobiS, jak buTi, 
tak ci konec!" Ona se barz zlekla, bo pes bul veiki a straSni a 
preto jich o2ivila. Ale pri bratovi, bo bul na zem piano padnul, 
tvar obracena bula nazadek, a preto polovnik zas skriCel na babu, 
2el)i brata doraz tak spravela, jak bul, iehi mal tvar napredek 
obraccnu. Ked ui obidvojo braca calkom zdravi buli, ta oblapefi 
a pobo^kali Ae a porozpravjali sebe, co se do teho ^su z nima 
stale. Potim spouineli i na babu a bosorku nemiloserdne obidvom 
psom ruceli, chtore ju zaraz roztarhafi. 

Ztadzi Ae potim vraceli na totu luku, dze bulo telo liAkoch, 
a oznamili se u totej najstarsej. Teraz poznala, chto to bul, chtori 
pei-su noc spal z fisku? Belo pital brata, ^.ebi isol ku nemu na 
vesele. Lacko se zaraz i obecal, ale stara liska nehcela ho puSCic 
bez sebe a preto isli i z nu a za nima i^H i Aicke ostatne liAki. 
Barz se Cudov;Ji v totim mesce, ked vidzcli takich neobiCajnich 
hoscoch. Lacko se vedol z HAku popod ruku, bo ho ani na minutu 
zohabic nehcela. Zrukovani brat jich sickich vedol do burku svo- 
jeho svekra. Princeza se barz zaCudovala a kral barz se nahneval 
a nehcel ani do burku pripusCic brata svojeho zeca, chtori se 
s takima potvorami kamaraci. Na velo pitana kral vpuACel Lacka 
a ked un virozpravjal, co to z nim za jake prisli, dozvolel Aickim 



279 

ri§kom vejsc. Zee a brat Lacko i zos Ii§ku, chtora ho popod ruku 
vedla, veSTi do hi2i a ostatne liSki dali do vozarnoch. 

Bulo veSele a bula velka hoscina. Po veCeri kraluv zee poSol 
zo svoju princezu a Lacko musel spae zo svoju liSku. Pri hoscine 
bulo veFo barz gumnieh princezkoch, mohol bi sebe po dzeki vibrac, 
a tu na§ Lacko zostal barz somorni, ie un fiemo^e taku prineezku 
dostac a ie &e mu6i zo staru liSku uspokojic, chtora ho ani na 
minutu iiezohabela. I tak Lacko lehnul sebe i z liSku. Uderelo 
dvanac hodzin z polnoci, prebudzel se a polo2el na nu ruku, Ci 
ju eSCe dabol ztamadz fievzal . . . Ale jak Se barz zaCudoval, ite na 
posceK pri sebe naSol Sumnu princezu. Na rano, ked &e hir roziiis, 
bula V burku veKka radosc a bulo na novo veSele. Lackova 2ena 
bula zaklata a ^ jej zaklaca vi§ol. Zo vSickich liSkoch zostalo 
Sumne vojsko a z totej velkej luki kralovstvo. Ked Se do dzeki 
naveSeleli, obidvojo braca i§Ii svojeho occa opatric a tam za§ bulo 
vesele, chtore iiemalo konca a ozda veSela Se eSCe i teraz, ked 
ftepomarli. 

Z Bertotovlec.*) 

148, §. V toten ^s, jak eSCe sedlaci paiiske robeli, bul v jednim 
mesce bohati pan, chtori bul hudobnim barz verni, dobri, i daval 
vSe almuini pre dzadoch. A vikladal totu almu2nu pod oblaki, ale 
z nej hudobne iiigda niC nedostali, bo ju vse calu zjid jeden Cert, 
chtoreho z pekla vihnali a chtori se musel za isti Cas na zemi 
iivic. I priSol raz tam jeden Clovek, chtori se o tim doznal a roz- , 
povedzel Sicko temu dobremu panovi, jak calu korist toten Cert 
poitere. Pan dal potim vartovac, 2ebi Cert nemohol prise pod oblaki 
a tak ^.ebi almu^na pre dzadoch zostavala. Cert, ked nemal co 
irec, misfel sebe, ie pujdze do slu^bi. A prisol do jedneho valalu, 
dze pan mal veFo Sedlakoch. Ate pod tim panom sicke sedlaci na 
niC visn. Lem jeden zostal z iiich, chtori mal male barz hudobne 
kofiiki. A priSol toten Cert ku temu gazdovi a pital Se pre Boha, 
2ebi ho vzal do slu2bi. Gazda odpovedzel: „Ja hudobni Clovek, 
fiemam sani co jese s dzecmi, fte 2ebi zme mali pre sluhu." Cert 
se nedal odbie, afe nasilu zostal, 2e Sak un mu telo zarobi, kelo 
spotrebuje. .,No, tak zostan u nine/* hvarel gazda, ,,ked heeS," a 



Rozpriival Jan Manniccij rodom z Bertotoviec. ZdpiB v tamoj§ej kr^me 
15. sept. r. 1892. 



280 

poslal ho do roboti. ,.Mi vera takeho pana mame, co zme iiehodni 
pod fiim vi2ic." Ale sluha ho biztatoval, iebi §e niC fiestaral. Ked 
gazda isol na druhi dzcn ku konom, ui vidzel koue krajSc. Na 
treci dzeii za6 krajSe buli. A v§e krajse. Rxiz povedzel sluhovi: 
„Ej, sinu, idz ti ni, raz do koscela." Ale sluha neiSol a hutorel, 
ie uii Se u2 dose do koscela nahodzil a ie hudobni 61ovek musi 
robic. Gazda §ak odpovedzel : „ Ja Se ohladal \ii v koscele po tebe, 
ale som ce torn eSCe fiigda iievidzel." Ale poznejSi iiehvarel nifi 
vecej svojeniu sluhovi, bo vidzel, ie se rau pri nim dobre vedlo. 
Pan skoro §e doznal o gazdovi a o jeho dobrich koiioch i ne- 
bulo mu to po voli, 2e §e sedlak dobre ma. I poslal svojeho haj- 
duka po gazdu: „Cuje§, gazdo, znam, ie ma§ dobre koiie, ta pujdzeS 
mi tamtu skalu z jarku privesc do dvora,'' a tota skala mohla mac 
das tiSic centi, abo i vecej, ,,a ked mi ju nedoSikujeS, ta ce prez 
§ickeho prava dam obesic." PriSol gazda plaCuci domu. „Co plaCece, 
gazdo?" pital ^e sluha. „Ej, nepitaj §e mi, muj sinu," poveda, 
„bo mi nespomo2e§.** „A Ci vi znace, gazdo, 2e vam ftespomoiem, 
lem §e mi priznajce, co vam pan povedzel.'* ,,Ta kazal mi privesc 
totu skalu z jarku, a ja ju privesc nehoden." A sluha povedzel: 
„Ej, ftestarajce ^e, gazdo, to Se priveze panovi." Tak na druhi 
dzeii zaprahnul koiie a panovi skalu na dvur priviz. Jak ju zrucel 
s voza, Sicke piviiice se poburali panovi, ai se muri treSIi. Pan 
vistavil hlavu na oblak a lem sebe bajuzi pouciral a mi§Iel, co 
ma rozkazac temu sedlakovi, ked i toto zrobel? Na druhi dzeil 
zas poslal hajduka po gazdu: „Totu huru mi zrube§ do rana tak, 
iehi buFi haluze osobno, i ka^da saha osobno." Gazda vracel se 
zas plaCuci do domu. I pital se ho sluha: „Gazdo, zaco plaCece?'' 
„Ej,'' poveda, „sak mi ti iiiC iiespomo^eS, co i^e pita^^V" „A Ci vi 
znace, fi vam iiespomo2cm? tern se mi priznajce,'' hvari. Ta mu 
rozpovedzel, ie pan da gazdu bez gickcho prava obeAic, ked mu 
totu huru iiezrube a drevo z iiej iieposklada do rana. A sluha od- 
povedzel: „Nebujce se, gazdo, to budze sicko hotovo." Sluha za- 
volal §ickich Certoch a do rana bulo Sicko hotovo. PriSol rano 
sluha ku gazdovi: „Gazdo, hura scata.'* Ale gazda uderil ho po 
pisku: „Xecigaii!" „Ta pater von, gazdo," hvari. A gazda popatril 
i uveril. Tak gazda isol ku panovi a oznamil, 2e je hura scata. 
Pan popatril na oblak, vidzel, ie to pravda a bajuzami skrucel. 
A rozmisFoval, jaku ma es(?,e robotu dac sedlakovi. Poslal tedi na 
treci dzen hajduka a dal zavolac gazdu: ..Zaprahiies koiie a od- 



281 

vezeS me do pekla!" Gazda za§ plaCuci priSol do domu a pita Se 
ho zas sluha: „Gazdo, zaco plaCece?" „Ej, muj sinu, jak bi ja 
iieplakal, ked ja bohabojni Clovek a pan iiada, iehi zme ho do 
pekla odvezli." „Nebujce se, gazdo," hvari sluha, „§ak mi tam 
pana odvezeme!" A to bulo prave, ked Certovi kara viSla a mal 
se do pekla vracic. 

A tak rano sluha sebe narichtoval kone, zaprahnul do ko^, 
puknul s bitom, a2 se muri streSIi. Pan viSol z kaStila a pomaTu^ki 
sebe sednul do kofia.. . Sluha Se pita: „Ta, dze pujdzeme, pan 
velkomo^ni?" „Ta do pekla, §ak som ni povedzel." Sluha gazdovi 
povedzel, iebi §e lem dobre ko(^a trimal a uderil medzi kofte. „Ta 
pujdzeme do pekla," hvari Cert. 

Sluha puknul s biCom a koiie iSIi jak y lufce. Gazda se dobre 
trimal, ale spadnul mu kapeluch: „Ho6, poCkac, kapeluch mi spadnul!" 
„0j, gazdo," hvari sluha, „tvuj kapeluch ui na tisic mil zemi." 

Vuz stanul a2 pri pekle. I viSK von Sicke Cerci: „Ej, tu si, 
na§ lubi ptaCku, davno zme ce Cekali," a ulapeli pana a vzali ho 
dnuka do pekla. Sluha e§Ce povedzel gazdovi: „Tak teraz ui ma§ 
doma hudobi dose, ma§ statek, dobre kofte, i penezi, ta gazduj 
sebe; ja ni s tebu nepujdzem na toten druhi svet." Dal gazdovi 
e§Ce jedneho psika, chtori ho odprovadzel a2 do domu, a un zmiznul. 

A hudobni Clovek priSol domu a potim lepSi se mafi aj ostatfie 
Sedlaci, ked planeho pana Cerci vzali. 

Zo §lrok6ho.*) 

149. §. Bui jeden kral, mal jedneho princa. Ale un do Skoli mu 
liechcel hodzic. Krai se barz smucel na tim. Raz pital se ho princ, 
ie CO se tak smuci? „Na tim §e smucim, le lem tebe jedneho 
mam." „Ta preto se ftemusiS smucic. Jest tam vonka jeden sirot- 
manik. Vezmi ho ku mne. Un bi chcel zo mnu do Skoli hodzic." 
„Privjedz ho dnuka 1" Jak sirotmaftik dnuka voSol, kral ho opatrel 
a se mu chlapec barz spaCel. Dal ho okupac a druhe Sati mu dal, 
a chodzil zos princom do Skoli vedno. Barz Se radzi vidzeli a se 
dobre uCili. Potim jim kupil kral flinti obidvom a chodzili na 
vadasku. Dobre se nauCili strilac. Jednima razmi, jak iSIi do §koli. 



*) RozprAval Jozef Krescanko, 26-ro5n^, rodom zo Sirok^ho. Zdpis v ta- 
mojSom hostinci 23. jiina r. 1904. 



2?2 

i-Li j'-'lna -tijra if-na: ii»:-la v ruke mriko. v harfii^ku. Print sirot- 
luar'jikovi pove'la: -Ja JTJ totot kir-ilcvk viitrerim." .Neznib to. 
Ui bi re zalala '^zakFalai. a to bi -»: ci mohlo stac." Princ 
[lov^rj/el: »ro hi -*: ii:i Diuhio ^tac. ja jej za to zaplatim." Xe 
vefo ifii-faM vUtreFil jej z ruki t»^n baKit'ek s mlikom. 2eiia se 
obra^'rla a T;tk zalala: -Zebi -i -•: I^-iii vtedi oieiiel. jak vezneS 
ri'lriij-prinr'rznu zpoza Cerveni^ho mora!" S tim poili do Skoli. 
I'otiifi <:ho<l/ifi iia bal. K priiicu bechreTi isc kisosone na tanec, 
h:Ui ku ^irotifjaiiikovi. Friuc se barz smueil a haubil. Z tej taanbi 
tir^rkrjul /taiuafi/. z balu. Uomu. Sirotmafiik ho hiedal na bale. poSol 
xa fiirn rloruu. Pital se ho: .Co 4i. bratu. ztamadz uceknulV' ^Lem 
ti i'lz uazad.- [love^izel prinr, «ja !i2 tain vecej nejdzem, bo ku 
njfi'; ne^'hre i^dna ki.4a.soiia isr na taiiec." .Pravdu ja ci. bratu. 
hvan;l : iHfvibijaj ti har^i^^ek z ruki tej babi. Ona ce zalala." I iifi 
tak daHfj. Prinr ^a chrel ieuk, Xerhctda iadna za fleho isc. Sirot- 
manik uiu povedal: .Mi musime isc za Cervene moro po tu Cidrin- 
prinr:(;zu." Tak oi'ii >(i vibrali. Dva koiie obsedlafi a tak poSTi. 
J'risfi do jfMlneho fesa na noc, do jednej kar^nii otarhanej. Sirot- 
niai'iik povr.Mlal prinoovi: ..Spi ti do pulnoci. ja l)udzem vartovac, 
kone karinit*. a ti zas po pulnoci." I princ vosol do kar(!mi, ta 
Winul. Hirotniai'iik nabral sebe z karc^nii cijjraroch a kurel. jede- 
na.stej v noci i.sfi tri chniari hucaci. Jak se dovedna sbili, tak 
p«frr«i povedzila: ..Ten princ idze po Cidrin-princeznu, afe on ju 
inaksi iutdoitoAi*. chibaj ^e tani da zrobic droveneho koiia u teho 
stofara, ro j«* pri (''ervenini more. Un ma dvacec tovari§och, ta oiii 
mu lio zrobja. afe takeho, co dvojnii do neho sednu.- Persa chmara 
potim to povcdzila: ..('hto to u^uje a vivola, sivim kamenom po ko- 
fina zostane. I)ruha povedzila: „Jest tain pri Oervenim more jeden 
kaiitarik pod Jednim stromom, pod jcdnu skalu, ked toten na teho 
dn*v«*neho kona zaruci, ta pn^jdze prez Cervene moro jak po suchej 
/I'liii.'* I)iiiha chmara jiotim to povedzihi : ..Chto toto u^uje a to vi- 
vola, po pjis skanH'iM'jc." Treca povcdzila: ,,Jak un tam pridze, naj se 
pita do starcj krafovncj na noc. Ona ho prime, da mu se naveferac, 
i kona mu da uvadzic. Ale ;^ebi l)ul mudri, :lte un bi nedal kona 
uvadzic v maAtaFni med;ii druhe koi'ie. Fem tam, dze Cidrin-princezna 
spi, chtora je zamknutu pod jedenidvacec zamkami. KraFovna manad 
Hebu nad lilavu kFu(!e od tich dzveri, dze princeza spi. KraFovna 
V noci I'lespi, lem od jedenastej do jednej, ktiide dzesec minuti na 
princczu vola, ci ju dachto nevzalV Za ten 6is, fiii^ ona budze spac, 



283 

princ mo2e s princeznu uceknuc: ju do kona vlo^.ic a ztamadz vi- 
vjesc, na kona sednuc a tak prez moro prejsc." Treca chmara potim 
to povedzila: „Chto to uCuje a vivola, sivim kamenom calkom 
zostane!" dvanastej zobudzil sirotmaiiik princa a un sam lehuul. 
Mu iiiC iiepovedzel. Eem jak priSfi ku moru, ta mu tak povedzel: 
„Zna§ ti CO, mi inak§i neprejdzeme, chiba ie sebe dame zrobicdreve- 
neho kona u teho stolara. Un nam ho zrobi." A ni2 ho robel, Sirot- 
manik ten vraicovski kantarik pohredal. Jak ni bul kun z dreva ho- 
tovi, po§ri, ale svojo koiie zohabeK u stolara a mu dobre zaplacili, iehi 
na liich dal pozor, ini &e navraca. Sirotmanik vzal kantarik a zalo2el 
na dreveneho kona a sam povedzel princovi: „Sedni ti do teho 
kona. Jak pridzeS do totej krarovnej, co ona ma tu princeznu, ta 
ja kona uvadzim tarn, dze tota princezna spi. A za ten Cas, mi ti 
u flej budze§, vindzi vonka z teho kona a ju vez ku sebe do kona." 
S tim se vzali, poSTi prez Cervene moro. Jak tam priSol Sirotmanik, 
pital se na noc, Ci bi ho neprenocovala ta kralovna. 2e preco ne? 
„Uvadz koiia do maStalni, tam, dze i mojo stoja." „Muj kun tam 
uehodzen stac," odpovedzel, „bo un pod jedenidvacec zamkami 
u mojeho otca stava." „No, i to ci dozvolim. Mam ja jednu prin- 
ceznu, ona tjei zamknuta pod dvacecijeden zamkami, ta uvadz ho 
ku iiej, budze jej smeKi." Jak un kona dnuka vovjed, sam i§ol 
ku kralovnej. Dala mu vefieru a se z iiim dohvarala. Tak mu dala 
vistlac posciT, 2ebi sebe lehnul spac. Un jej odpovedzel, ie un teraz 
zunuti, tak iiebudze Ae vibljekac, lem na divaue pospi diikus. Jak 
ona usla, vzal un te kFuCe, co buK nad nu, pootviral z nima 
dvacecijeden zamki i ukrad dreveneho koiia s princom i s prin- 
ceznu, a ucek z nim ku Cervenerau moru, dokel kralovna spi. Jak 
\xi vonka viSol, ta \xi smeli bul. Kralovna ^e zobudzila, na prin- 
cezu volala: .,Cidrin-princezna! Ci spi§? Ci Cuje§?" Ona §e jej 
neozivala. Kralovna sebe mislila, ie teraz tvardo zaspala, ta jej 
dala pokoj. Druhi raz zas na nu volala, ale Ae jej neozivala. „Co 
to take, ie se fleozivas?" Popatrila na divan, — Airotmaiiika u2 tam 
ftebulo. Aiii kluCe nemala nad hlavu. Doraz skoCila. Patrila prin- 
ceznu, — ui jej tam nebulo, dze bula zavarta. Ta to ti, ptaCku, mi 
ju ukrad! Dala zatrubic alarum na vojsko svojo. Vojaci za nim 
recili. Ui na Cervenim more bul. Ona komandirovala, 2ebi za nim 
iAIi. Ked un prejdze prez more, ^ebi i vojaci preSFi. Ale vekAa 
polovica vojska se v more potopila, bo nemalo moci vraicovskej, a 
ostatflich nazad zavolala. Poslala ona jeden kuC tam do tej karCmi, 



284 



(Ize musili perSu noc nocovac. A to bill taki kiiC... ked do iieho 
sednu, doraz jich spali. Jak oni trojo priSIi do karCmi, sirotmanik 
povedzel: „Idzce vi dvojo spac, ja budzem vartovac. Pridze po nas 
kiiC, do teho koCa vtedi Tern budzece sedac, jak ja vam povjem, 
jak ja ho opatrim, 6i je ne hamigni, 6i je opravdzivi naSeho ta- 
llica !" Jak :^o vispaH, rano postavan, u2 kuC jich Cekal preci dzvcri 
(-[- preci dzveroch). Sirotmanik afii ho ftezbaCil. Jak maK do neho 
Sedac, zakriCel na ftich : ^XeSedajce do neho, jak som vam povedal, 
ini ho neopatrim!" A tak priSoI ku nemu, rucel do fleho jednu §ajtku 
Aahovini, du§kom zhorila. Jim kazal isc nazad do kar£mi. Povedzel 
jim : „To bi se vam bulo stalo, co §e tej §ajtke stalo ; ona zhorila. 
Jak pridze opravdzivi na§ kuC, ta ja vas zavolam. Ja budzem kone 
karmic/' Dokel kone karmil i oCesal, pri§ol ku6 od jeho tatuSa. 
Un ho opatrel, tak na nich zavolal : „Podzce ui §edac, ui je tu 
kuC od tatuSa, do teho moi^ece sednuc." Un sain §ednul na svojeho 
kofia, princoveho vzal na handferda a tak poSK do stareho kraFa. 
Barz Sumne vesele zrobifi. Bo takii siimnu princeznu tam eSCe ani 
nevidzeFi. Mlade Sumne iili, mali trojo dzeci . . . Raz povedal princ 
sirotmauikovi : „02en Se i ti tjei, mo2e§ vzac hocijakeho grofa 
dzivkii, za tebe piijdze, ti budzes pri mne za starseho ministra." 
Ale un mu tak povedzel : „ Ja tebe ilienu dosikoval, i ja sebc pujdzem 
hTedac." Vzal §e i poSol. Do tej istej karCmi trafel, dze nocoval 
i s princom. liehnul sebe tam spac i stanula ku ilemu jedna dzivka 
Skareda, Carna, co se jej ai zFek. Se pitala, co tam hleda? Po- 
vedal, i^e idze dagdze hledac sebe 2enu. Ta mu ona tak povedzela : 
„tem za tri noci, kebi si tu bul, tak bi si zo mne taku 2enu 
raal, jaku §i esCe nigda nevidzel, ked bi si tu za tri noci na varce 
stal. Ni^. nebudzeS robic, fern se budzes tu karti hrac." Un jej 
prizvolel. Sednul sebe za stul, dala mu vina i karti, 2e bi Ae sam 
hral, ie bi liezaspal. „IIoc chto ku tebe pridze^, ku iiikemu Se 
neozvi.'- jedenastej hodzine pred pulnocu prisIi ku nemu jeden 
patalion vojakoch, davali mu ruki: „Tu si, brace, jak zme ce 
davno ^ekali." Un se ani ku jednemu neozval. lem sam se hral: 
,,Tota totu bije a tota totu bije!'* I tak presla dvanasta hodzina 
i posli vojaci het. Ona rano ku nemu stanula, ukazala mu nohi 
po kolena: „Pater, bo bi si fieverel, jaka \\i som bjela po koTena." 
Na druhu noc budzem po pas bjela, ked vitrimeS, :ie se ku iiikemu 
neozveS. Ked se ozveS, ta nine naveki tu zatracis, i sam iiigda 
iiestaneS." PriSlo na druhu noc jeden recrement vojakoch. Znovu 



285 

tak pri§Ti jak i perSe. Ruki mu davali. ATe un &e neozval zaS ani 
ku jednemu. I po pisku mu dali. Prisla dvanasta hodzina i tote 
posn het. Stanula na druhi dzen ta dzivka, ui po pas bjela bula. 
Ta mu tak povedzela: „J]i ci netreba lem jednu noc, ta ui me 
calkora vykupiS, are to ci budze najCe2§i. Pridu teraz husare z ostro- 
hami Cerkajuci, hoc bi ci co robifi, §e neozvi . . . tak jak perSi i druhi 
raz/' jedenastej hodzine priSol jeden Skadron husaroch. Jak iSIi 
na dzvere, mu ruki podavali a tak ho Sumne privitali. Ale un §e 
ani ku jednemu neozval, lem sam 5e hral. Povicahovali 6able, ta 
ho vcale porubali na marne falatki a sami Se zaii, ta poSIi het. 
Stanula dzivka, \ii calkom bjela bula . . . Zala jednu badvanu (v Cim 
§e kupaju), tote falati z neho poumivala, a tak ho poskladala, jak 
i bul, jeden falat ku druhemu. Vzala masc, taku 2ivu, a pomascila 
tote falatki, . . . Fern fie strjas a jej povedzel : „ Jak som tvardo 
spal a .Ai me zobudzila" . . . „Bul bi fii spal naveki, kebi som ce 
nebula skrifiila. I ja bi bula zatracena naveki." S tim fie vzali, 
pofili do teho krala, chtori ho vichoval. Tam se barz radovafi, 
bo efiCe taku fiumnu osobu nigda nevidzeli, jak jeho 2ena bula. 
EsCik tifiic raz krajfia, jak princova ^.ena. Zrobili jim vefiele, take, 
jake bulo princovo. Po veselu priSol ku nemu princ i s princeznu 
a se ho pitaH, ie dze un taku mudrosc mohol dostac, ie princovu 
2enu zpoza mora Cerveneho dofiikoval? A un jim tak povedzel: 
„Vam z teho ni{^., ked vam povjem; jak vam povjem, ta me 
naveki zatracice." A oiii mu povedali, iehi lem povedzel, hoc co 
mu budze, ie ho oili hovac budu do smerci. I un dal nahrjac 
jednu kadzu ceplej vodi a v nej fie okupal. Potim jim povedzel: 
„Ked chcece znac, ta podzce zo mnu teraz." Se obiek do bjelich 
fimatoch. Sam pofiol ku koscelu, stanul sebe ku uhlu, a jim vi- 
povedzel, co jemu persa chmara hvarela, jak v persej karCme no- 
covali, ked isli 2enu princovu Medac. Jak ostatne slovo vipovedzel, 
po kolena skamenel. Oni fie mu pitaK obidvojo, 2ebi u2 dalej ne- 
hvarel. Afe un jim tak povedzel : „Ked see me zapoCali, ta me 
i zjcdzce." Jak vipovedzel, co druha hvarela chmara, po pas ska- 
meiier. Jak vipovedzel, co treca hvarela, lem se strjas, sivim slupom 
zostal. Princ i princezna pofili plaCuci domu, bo ho barz radzi 
vidzeli. Barz za nim banovali. Jednima razmi snivalo se princovi, 
ie kedbi oiii svojo trojo dzeci porezafi a s tu kervu toten slup 
pomascili, i^ebi sirotmanik oiii, Princ to princezne nepovedzel. Das 
na trecu noc snivalo se jej takistno jak i jemu. Rano fie zadala 



286 

chora a un iSol do koscela. I ona, iiii un priSol, clzeci porezala, 
s jich kervu slup poiiiascila, sirotmauik se strjas a — oiil. A jej 
tak povedzel: „Tak som tvardo spal a ti si me zobudzilal" „Bul bi 
ti spal naveki, kebi ja re nebula vikupila. Ale ja tebe vikupila, 
a svojo tri dzeci zahrebla naveki; ja som jich porezala, 2ebi jich 
kervu tebe skrisila.'- „Nestaraj se niC," povedzel, ,,i dzeci ci od- 
^iju." I priSol domu z nu vedno. A dzeci ni Ae hrali po chi2i. 
Prisol mladi princ z koscela, ona mu to povedzila, co jej se 
§nivalo a co zrobila ... a un jej odpovedzel : .,§ak mne vd Anivalo 
se to das tri dni skorej." A ona mu povedzila: „Ti si chlop a 
bal si 6e to zrobic, a ja 2enska, ta som to zrobila. Podz, pater 
do boCnej chiiki, tam je iivi Sirotmanik." A un z radoscu po- 
vedzel: „Hoc dzeci pomarii, Tem naj un ^ije!'* Princezna povedzila: 
,,1, dzeci 2iju, Tem na §iji male §viCki maju." A s tim Sicke vov 
velkej radosci buli. I 2iju i doteraz, ked liepomarli. 



Zo Sobinova.*) 

150. §. Bui jeden kral, mal troch sinoch. Z tich troch sinoch 
najstarsi se vibral do Aveta, krajini probovac. Ocec ho pu^Cll 
vdzeCile, dal mu peiiezi i kona, ^.ebi isol po krajinoch opatric, jak 
se vodzi ludzoni. Un isol svetom, priSol na jednu karCmu. Tarn 
se karti hrali, tak i un gu nim sednul. Dotlik hral, pokli Sicko 
fteprehral, lem v kosuli a v ga^och zostal. A dluzstva esCik narobil, 
tak musel zostac slu^ic v totej karCnie. Ocec se ^.udoval, ia mu 
sin iiepi.^e, ani hiru po sebe ileda. Takte^ stredfii sin se pital: 
,,()t^e muj, a pafie muj, budz taki dobri, pujsC me za bratom, 
j^ebim ho pohledal. Ked ho najdzem, ta budzem ci pisac, jak sme 
obidvojmi a jak stojime.'' Dluhi &is ocec (iekal, obCekaval, nemohol 
se ni(5eho doc^ekac. Taktez najmladsi sin: JMa muj dobrotivi, budz 
taki dobri, pujsC me za mojima bratami. * ,.Ach, sinu muj, Ci ti 
bis mfle zohabil, mi\e stareho, slabeho? Vidzi§, ie som slabi, ilema 
mi chto pomoc ni6, a ked ti nine zohabis, chto mi budze na po- 
mociV" Nestaraj se, otfe, §ak ja dobre verim, ie u Boha zaslu2im, 
ie ^ie navracim gu tebe i tam Hi ozda najdzem bratoch/* Ocec 
plaCe, ie ho opusCili sinove jeho. Tak teraz pusiiil i teho naj- 



*) Rozpraval Andr. Kuzma, 94-rot'^n.<', rodom zo Sobinova. Zapis v ho- 
stlnci Teitlbauma 28. jiliik r. 1904. 



287 

mladseho sina dobreho. Sin povedzel: „Ocec, fteplaCce, ni som 
vam povedzel, ie §e navracira gu vam." Dal mu ocec penazstvo, 
jak i tamtim. V§icko toto, co tamte vzafi. Odebral §e s Bohora 
i s Duchom svatim zo svatu Trojicu. Dal mu ocec poiehnaiie, iehi 
§e navracil nazad a iiezapomnul o iiim. Takte2 sin odhodzil totu 
istu drahu, co i jeho braca. Taktei un prlSol gu tej karCme, afe 
ho bratove nepoznali. Volal ho kaCmar, abi §e priSol zabavic gu 
iiim. Un odpovedzel, ie un nema Casu, ie ma drahu pred sebu. 
Un Ae vzal a odeSol na jeden falat, a tam sebe odpoinul, a tak 
^e vzal a rejzoval a2 pod druheho krala. Jak priSol do krala, 
pltal ^e ho ten kraF, zkadzi je a Cij je? „Ja som z tej a z tej 
krajini. Hodzim 6vet probovac a svojich dvoch bratoch hredam, 
CO odeSn z domu/' Nato kraF mu povedzel : „5fepujdze§, mill sinu, 
ode rafle, bo ja stari, mam jednu dzivku, ta ci ju dam za ^nu 
a budzeS kralovac po mojej ^merci." Na to princ povedzel: „OtCe 
muj, neodrikam Se teho, Tem za mojim otcom me Serco boli, bo 
nas bulo trojmi, kaidi sme ho opuSCili, sam zostal doma." „Jfifi, 
sinu, zato. Do mojej Smerci tu pri mne zostafteS a vSicko na tebe 
poruCim, cale kralovstvo." Ked Buh zebral stareho s teho 6veta, tak 
&e mladi kral zo ienw shvareK, co maju zrobic, Ci flemaju tu zohabic 
ki-alovstvo a isc gu otcovi mu2a? Tak kralovna pristala: „Ta podzme 
gu otcovi tvojemu. Teraz toto naSo kralovstvo na ministroch zo- 
habime, dokli se nenavracime, iehi oiii s tim ridzili, jak kebi ti 
sam bul." Tak Ae vzaK a ode^Ii. I priSIi edt gu tej karCme, dze 
jeho braca slu2ili tak jak bi buK zajate. Un jich poznal, a oni 
jeho nepoznali. Tak se jich pital: „Ci me poznace, Ci fie? Ja va§ 
brat! Tak teraz, jak scece, mo2ece ze mnu prise do domuV" Tak 
ofii mu povedzeli, ie su hole a dlu^iii su velo kaCmarovi. Nato 
kaCmar odpovedzel: „Pane, zaplac mi, co mi dluMi, ta ci jich 
vipusCim." Krai co mal zrobic, viplacil dluzstvo, sati jim porobil 
a tak jich zo sebu vzal. ISIi, isli hurami, lesami, ai priSIi gu jednej 
studzinki, dze odpoCnuc chceli. A tote starve dvojmi se nahvareli, 
ie mladSeho brata zabiju a pred otcom povedza, ie ho ani ile- 
vidzeli. I tak se stalo, zabili ho a ienxi jeho spri6ahali, ie nepovi, 
a ked povi, ta jej smerc zrobja. Ona jim prisahla, ie iliC ftevivola. 
A poSri dalej. 

Tam, dze mladeho krala zabiteho zohabili, bula jedna 2aba, a 
tota 2aba iiesla travu v pisku, taku, co §icko oiivuje. A s totu travu 
previa zabitemu kralu prez oCi a un prepatrel na oCi i o^il, i bul tak 



288 

jak per^e. Tak se posbiral pomali za liima, za bratami svojima 
i za 2eiui svoju. Jak pri§ol do teho mesta, dze jeho ocec bul kralom, 
tak fie pital: „Co za novina v tim raesce?" Tak povedali, ie stari 
kral sina ieni. Tak teraz ten o^iveni poslal do burku jedneho 
gu kucharovi, iehi ho vzal horem za kuchtu. Bulo potrebno kucha- 
rovi, bo velo roboti mal pri veselu, tak ho prijal. A kuchar po- 
vedzel : „Ti budzeS tu patric, ale liigdze iiesmiS odejsc/' Jak po&ili 
davac jedla, tak pri trecim jedle pital kuchara, iehi jeden tanir 
pre mladu krarovnu un mohol dac do ruki temu, co nosi. A do 
teho taflira vlo^.il jej vlasni perscen, chtorim prifiahala. Tak jak 
kraFovna dostala ten tanir, na per§ej li^ki ten persceii se jej vzal. 
Opatrela a utrela, doraz od i^alu zemdrela a skrikla: „Mu2u muj, 
dze 6i ti, co§ mi persceii poslal? Com nepridzeS do hiii?" Tak 
ju okrisic nemohli. PreWk ju skrifiili. Tak zostalo §icko zbureno, 
a tak postalo, ie kuchar mufiel povedzec, od koho ten tanir po- 
slani bul? Tak stanula se inkvizicia. Kuchar povedzel, jak to bulo. 
Tak teraz doraz kuchtu zavolaFi do hiii. Z inkviziciu vibrali, ie 
mladSeho brata starse bratove na snierc zabili. Nato kralovna, 
chtora mala se vidac za najstarSeho brata, svojo sumene podzvihla 
a prifiahla, 2e jej mu2a dva starve bratove zabiFi a ju sprifiahali, 
i^.ebi iiepovcdzela, 2e ho zabili. Tak tich dvoch star§ich sinoch dal 
ocec do vezeua, ie z neho nigda nevisli. A najmlad§i i zo svoju 
ienn v kralovstve panoval. Mal dva kralovstva, jedno po svojim 
otcovi a tlruhe po ^eiiinim. iili pokli jini Buh ^ivota dal. 

151. S. BuFi dva stare Fudze. Mali dvojo dzeci: JaniCka i Ha- 
nif,ku. JaiiiCka karmiFi, bo ho zarezac maFi. HaniCka uCula to, 2e 
Jai'iiCka maju zarezac, tak se shvareFi tote dzeci, iSebi ucekli od 
rodiCoch. Tak Se vzaFi a ucekFi do jednich velkich huroch. Bull 
barz hladne a smadne, liemaFi co jesc ani pic. PriSFi gu jednej 
stu(b5inki. Heel se JaiiiCko napic. HaniCka mu povedzela: „Nepi, 
JaniCku, bo to je zakFata voda, ked se z nej napijes, zostane§ 
jeleiiom.'* Un se preCik napil, i tak zostal jeleilom. IsFi daFej, naSFi 
jednu kopu Sena. V tej kope vibraFi sebe dziru a do liej se skriFi. 
A tu bivaFi. Kaz se stale, ie mladi kraF na poFuvku se vibral. 
A svojemu otcovi povedzel, ie se uebudze ienic, dokFi ienu sebe 
nevipoFuje. Tak se stale, ie mladi kraF priSol poFovac na totu luku, 
dze buFi JaniCko a HaniCka. Krai psoch pri sebe mal. Co psom 
rucil irec, to psi v§e priilesFi do kopi sena. IlaiiiCka Fem ruku 



2S9 

yistavila a odebrala jedzoile od psoch. Mladi kraF se ludoval, dze 
te psi jedzene noAa. Poslal ja^-och, ^ebi patreli, dze to iiosa. Tak 
vipatren, ie do jednej kopi seiia. Tak mladi kraf vzal se a isol 
za psami, dze nosa to jedzene. Obail^il, ie v tej kope jest Clovek. 
Volal: .,Ozvi Ae, co :'i v kope?" ..Ja soni, dzivka, Cista paniia, 
ale ?>e soni hola, nemo2cm se ukazac na svet." .,Na, tu ma§ ze 
mfie kepen a oWe^ se a uka^. se mi, chto siV" Tak musela viusc 
z tej kopi i zos svojim bratom, s jelenom. A tak mu i)ovedzela: 
.,Ked brata nezahubi§, ta pujdzem s tebu/' Un, kraf, jej prislubil 
i prihiahiiul, le jelena, jej brata, ilezahubi, pokli biulze PAc. Tak 
teraz zaprahnun kone do ko&i a kral vzal ju zo sebu do kralov- 
skeho biirku. Ked priSol, otcovi svojemu povedzel: „()tCe muj, \xi 
som sebe 2enu vipoloval." „Tak teraz, miij sinu, o2en se z \\n." 
Stalo se vesele a ocec se barz radoval. Po veselu zostala HauiCka 
V Ce^i a pred porodom priSlo isc mlademu kralovi do vojui. I po§ol. 
Ked mlada krafovna zFehla, bula jendzibaba pri iiej za babu, chtora 
mala dzivku. A totu dzivkii hcela vidac za kraTa. Ta jendzibaba 
vrucila kralovnu na oblak do vodi a {!,\i dzecku do posceFi svoju 
dzivku ulo2ila. Z kralovnej ostala ve votlze zlata kacl^ka. AFe dzecko 
nemalo co cicac, bo jcndzibabina dzivka nemala ho Cim dojCic. 
Tak dzecko vse plakalo. Naostatku dali ho jereiiovi na rohi, 2ebi 
ho odiMs a zahubil. A jelen ii^ol gu vodze a kriCel: .,Vindzi, vindzi, 
zlate kaCe, bo ci dzecko horko plaice!" Vi^la Hani('ka z vodi, stresla 
se, zostala panu, jaku bula, nadojCila dzecko, a tak zas zostala 
kaCku, jak i bula. A povedzela JaniCkovi: „Braci§ku, nenos vecej 
toto dzecko gu miie, bo ked Ae pri nim zabavim, Ce^ko mi je do- 
hanac svojo sestri." Na druhi dzeii zas plakalo dzecko. JaniCko 
pital ho, 2ebi mu dafi ho na ro2ki, in pujdze ho pobavic. Na to 
se ui i mladi kraf pripatral, bo \\i prij^ol s vojni, a Cudoval 
se, dze ten jelefi fieAe toto dzecko. Sednul si kral za kraka pri 
vodze. Ked HaniCka viSla z vodi, skoCil gu nej a zlapil ju a po- 
vedzel: .,Ked nebudzeS taku panu, jak si bula, ta ce nepusCim zo 
svojej ruki." Ona se mu robila vSerijakimi dzvirami, afe un ju 
nepuACil, lem ju bil, pokli nebula taku panu, jak predtim. Tak 
ona se potim zrobila taku. Privid ju do domu, do osobnej chizki 
iu posadzil a dopitoval se od jendzibabi : ,,Dze moja pani?" Jendzi- 
baba povedzela : „Leii na posceli." KraF povedzel : „To ne je tota! 
Chces, 2e ci ukaiem svoju 2enu?" Jendzibaba povecbiela : ,,Rada bi 
vidzec druhu!" Nato mladi kral poSol do boCnej chizki i zavolal 

SloTontk^ xei. \2 



200 

totu bosorku (abo jendzibabu) a pital se: „Ci fie to jest moja iena? 
Co si ti z nu zrobila, dokli ja bill iia vojiieV'* ,,Ja soni jej niC 
nozrobila, ona sama z oblaka do vodi skoCila." ,,To liepravda, ti 
si jii dririla do vodi, dze se z fiej zlata kaCka zrobila." Ta se 
pital l)Osorki: ..Teraz jaku smcrcu hces ti isc s tehoto sveta i 
s tvoju dzivkuV" .Jaku mi siiktc daju, takii musim isc." KTitku 
z dreva iiakladii, obidvo do nej sturili a tak klitku zapalifi a jim 
snierc zrobili. A iiiladi kral i s kralovnu iili, pokH jich Buh 
trimal, aj s tiiii jerenoni. 

Z Lubotine. 

152. S. I^fti^ bill jedeii sedlak, nial troch siiioch a bul barz 
bohati, dva sinove . . . trimali se za iiiiulrich, a o n.ijinlad.sim hu- 
ton^ri, ie je bortak.*) Sedlak sal v Tese hadbab, ale ten hadbab 
vso jedeii medzvedz zvalal, tak ite ho I'lemohli ili^ala odehnac. llaz 
im povedzel ^u svojemu iiajstai-semu sinovi, 2ebi un isol toten 
hadbab vartovac. Tak jeiuu upekli meriiidii (vo V. Sarisii: vakarku!) 
i dafi mu jediui frintii (vo V. ftarisu: pusku) i po§ol do lesa 
hadbab vartovac. Prisol do Tesa, sedniil sebe pod jedeii Strom 
i po6al jesc vec'eni. Prisla j;u nemu jedna mi§ i i)ripatra se, jak 
un ji. Tak ona niu povedzela: ..Muj lubi bracisku, daj mi z teho ' 
pokostovac, ja ci biidzem ua dobrej pomoci." Ale un jej povedzel : 
..Idz do IVasa, ti bri([o, ja s tebu vedno jesc nebudzem." I ona se 
vzala i posla. I tak mu poveibela: .,Oekaj, pobanuje^ ti.** Un se 
najid i Fehnul sel)e pod stroin. I un spal ai. do bileho rana. Jak 
raiio stanul, patri na hadbab, hadbab calkom zvalani. Pozbira un 
se i isol do domu. Pridze un do domu. Ta mu nai)rocivko jeho 
rodziCe feca i se ho pitafi, ci ten hadbab uvaroval? AFe un tak 
odpijvedzel: .,Neiivaroval ja, tatiCku. bo ten hadbab fieuvaruje 
nichto, 1)0 ten medzvedz vse ho zvaFa." Jak un tak rozpravjal, 
ozval se jru temu jeho stredusni brat: ..Ale idz ti do (^erta, po- 
sFicc^ vi nine, tatiftku, ja ho uvartujem, bo ten nic nezna." Tak 
sfredusnemu upcikFi barz sumnu merindu i daFi mu jednu t'Fintu 
i iM»slaFi ho. Pridze un do Fesa, sednul sebe pod jeden stroni. 

*) Uozprjlvabi sh-c^na Ktelka iStdiiihcrfjer, iitl. viery, rodoin z ^illl»(^tiIR^ 
Znpi.H V liiilxnini v dome jej nulicov 11. sept. r. 18I»S. Uiikopis soin pre- 
dital Janovi Kaswikovi v Presove 20. jilria r. 1JH>4. rripomeiiutia v zavorkiieh 
8U Oil iieho. 



291 

Pridze gu iiemu zas mis i hvari ona mu: ..Braciskii, daj mi z teho, 
CO ti jis, ja tebe budzem na dobrej pomoci." AFe un tak odpo- 
vedzel: ..Idz, zazraku boski, ja s tebu vera liebudzem jesc." Tak 
ona mu povedzela: ,,Popameta^ ti mue, co si mi tcraz povedzel!" 
Ta un sebe lehnul i spal do bileho rana. Rano stane, patri, hadba!) 
na velke Cudo zvalani : un se vzal, isol do domu. Pridze un do 
domu, ])\ta se ho jeho oeec: ,,No, muj sinu drahi, uvaroval ti 
toten hadbabV'- „0j, neuvaroval, tatiCku, neuvaroval. Bo jak ja 
usyul, prisol toten nebo^ivi {z=z bezbo^ni) medzvedz i hadbab zvalal. 
Ale \\i nichto repi>i nemo^e pozor dac, jak dal ja, muj mili tatiCku.'' 
A jak oiii se tak dohvaraH, priSol gu nim treci sin a najmladsi 
brat i hvarel: ,,Hmm, tato, posFicc vi nine, tote braca niC neznaju. 
Ja vam ho uvarujem, tato/' Na toto se ozvali hente dvojmi braca: 
„Are idz ti, bortaku, ti uvarujes, ked mi dvojmi nemohliV Tato, 
liepoSIice ho, bo un tarn niC nezrobi!" Ale preCik jeho matka 
upekla mu merindu, afe lem z popelu i dala mu jednu stiru flintu. 
Ta tTinta taka bula zardz^avena, co \M nebula varta (vo V. §ari§u: 
niC stala). I un isol. Pridze un do teho lesa, sedne sebe pod jednu 
jedlicu i po^l totu merindu jesc. Pridze gu nemu mis: .,Braci§ku, 
braci^ku, dale mi z teho pokostovac, bo ja taka hladna, co ja u^ 
hodzic nehodna/* A un hvari: ,,Hibaj, jak ti to budzes jesc, ked 
to take fame, co ja ho jesc nemoi^era." „Are lem mi daj, ked ti 
zji§ i ja zjim, bo ja l)arz hladna." Vera un vzal i dal tej miJi jesc 
i hvaril: Jidz, sestriCko, jidz, ked lem moie§, a sedni gu mne." 
Tak ona gu nemu sedla i jedza oni obidvojo toten Carni pagaC. 
Jak oni toten pagaC zjedii, vibral tri Cervene jabluka. I se roz- 
dzelil z nu, i oiii to zjedii. Potim vzal jednu fTaseCku palenki 
i vedno ju vipili. Hvari : ,.Pi, sestri(iko, pi, tadi ja ci davam zos 
^Cireho serca." I un jej rozpravjal, co un tu robi, le priSol hadbab 
vartovac. Ta ona mu hvari: „Lehni ti, braci§ku, na totu jedliCku, 
ja tebe budzem na dobrej pomoci. Ja v noci pridzem tebe zobudzic, 
vtedi, ked ten medzvedz hodzi hadbab valac. Jak ti budze§ tvardo 
spal a ja tel)e nebudzera mohla zobudzic, ta ti Ae nebuj preCik. 
Ja tebe do gembi vejdzem a tak ce budzem budzic, co ti musis 
stanuc. A jak \ii staneS, ta sednes na mne i mi ten hadbab dvanac 
raz oblecime, ta hadbabu \M nebudze.'' 1 un spi. PriSla ona gu 
nemu, kriCi: .,Stavaj, bracisku, hadbab vartovac!" Ale ona ho ne- 
mohla zobudzic. Vesla ona nm do gembi, i hodzila mu po gembe 
i zobudzila bo: ,,$edni ua nine, bracisku, teraz pujdzeme gu temu 

19* 



292 

hadbabii." 1 un iia liu sediiul i obFeceli oni dvanac raz toten 
lia(ll)ab. A hadbal) l)ul pred niedzvodzoiu zahraucmi. Tak potiiu un 
se vzal, i suniiie so z ini rozcsol i posol do doinii. Pridze do domu. 
ILeca mil iiaprocivko: ,.No, bortaku, uvaroval ti toten hadbabV" 
,.Vcia ja ho uvaroval!** ..AFo idz, idz, neprer do sveta," tak 
nm jeho braca hvarili. ..Xeverce, tati^.ku, tt^niii bort^ikovi. Ked 
mi neiivarovali, tak un l)i uvaroval, taki bortak!" Ale un, ten 
bortak, potim hvarel tak: .,Ked nrchcece vorir, idzce opatrie, ta 
vi uvidzice, jaki ten hadbab ^>umni." Oni posidali na kone i idu 
•xu temii hadbabu. Esiie Teni zdaleka patra, tak vidza, jak ten hadbab 
se sumno meni v oCoch. .,Ach, tato," tak tote sinove gu nemu 
hvareli, ,.tadi (vo V. $arisu: sak) ten bortak hadbab ovaroval! No 
ta teraz, bortaku. ked ti taki mudri, — i)odzme mi na sluibu, chto 
najvecej penezoch domu prineseV" I oni idu, idu, pridu gu jednej 
velkoj dzire, patra do nej: Tam peklo. Tam bulo selijake zlato a 
striblo. Persi hvarel ixu druhemu: «Vejdzi ti, braciSku!" Druhi 
hvarel: Vejdzi ti, bracisku!" Treri hvarel: „Vejdzi ti, braciSku!" 
Naostatku oni teho bortaka poslali. Mali Finvi zo Sparj^i zrobene, 
ta oi'ii na Finvi ho spusCiFi do teho pekla. I un jini nadaval Sickeho 
dose, vseljakich vecoch zo zlata, zo stribla na totej Tinvi. Jak oni 
\v?. man Sickeho dose vieahnuto, tak oni mu zakrie^Fi: „Sodni ti 
teraz braciskul" I un sednul, ale oni ho nazad pusCeli. I hvara 
mu: „()j, bracisku, bracisku, ti si barz Ce2ki, prebaf,, mi to ne- 
hccFi tebe nazad spuscic, to se nam z rukoch vicahlo. Sediii, mi cc 
vicahneme." AFe un druhi raz nesednul, aFe poloi^il jeden kamen,... 
ta oni cahaju, cahaju toten kamen, misFeFi, ie to brat sedzi a naraz 
puseiFi ho nazad do doFini, bo oni hceFi brata zabic. AFe se nezabil. 
I'n znal, '>.e braca ho zabie hcu, tak jiin naostatku z doFini za- 
krirel: ..I'iem idzce, moji Tube braeiskove, uz ja vidzim, :^e vi me 
cheece zabic, i^e u^ ja raz tu musini zostac. Poriii^enu Panu Bohu, 
s vami raz nepujdzem." I un isol potim prez peklo i prisol do 
j(Mlneho domu, vidzi tam jednu babu. Tak un se jej pital: ,,Se- 
strii^ko, daj mi daco j(isc." Ta ona mu dala jesc i un isol zas daFej. 
Vidzel, jak jeden j^azda jahnata pase. Tak un mu hvarel: ,,Ci bim 
nemohol u vas za juhasa bicV" I i)otim tam zostal. .lak pasol ovce, 
ta raz vi(lz(»l, jak jedi;n had jednej vrane nilade ptiiCata hce zo^rec. 
\n ji<h sicke ohranil a hada odehnal het. Prisla potim vrana a 
bula k nemu l)arz vdzef:na. Tak un ju pital, >^.ebi ho vinesla na 
druhi svet. A vdzecna vrana vzala ho do dzubaka a vinesla ho. 



2t)3 

Jak un priSol na druhi Svet, to se barz znidoval, ale J5e barz i za- 
rraucel, bo jedna baba mu hvarela, ie u jeho otca veSele stoji. 
Po§ol un domii, ale jeho tarn nepoziiali, lem bralta streduSileho 
brata ho doraz poznala, bo ho ni predtim rada vidzehi. A lem 
preto ju rod/Ate sileli za streduj^neho brata, bo misleri, ^e naj- 
mlad^i ui, zahinul. Bo tak o fiini braca hvareli. Tota bralta 51a 
von i Se zas do neho zaiubela, bo svojeho braldiana (vo V. SariSu : 
brajtina) ilehcela, — i vidala se za bortaka. I jim potim vesele 
obstalo i 2iri, poke! neuniarli. 

153. §. Bui jeden raPinar a bul barz hudobni, nenial co jesc.*) 
Kaz iSol ribi lapac s hlopcom. Jak velo u^. mail, ta se hlopec 
pita mlinara, pri 6im uvara ribi? A nifinar hvaril, f.e tarn klacik 
dolu vodu idze, 2ebi sebe ho vicahn. Oiii ten klacik ulapifi, ale to 
trunka bula. Jak totu trunku otvorili, tarn bul JaniCko i HaniCka. 
Mali hvizdeCki na Cole i na perAoch. A jabluCka niali zlate v ruC- 
koch. Mfiuar prisol domu, ale ^^e bal tote dzeci do hiii prinesc, bo 
mal barz iiedobru 2enu, bal se, ie budze na iieho kriCec. Ta jich 
poloi^Jl do prikleta za dvere. Ked prisol do hi^J, ta hvarel ^efte, ie un 
priiils co.4ka, ie ti ilebudze na neho kriCec, jak un to prinese do 
chiii? Ta visol do prikfeta a prinis dzeci s trunku. ,,Ta naco ti tote 
dzeci ulapil, ked ja mam sama barz velo dzeci domaV' Ta ])0- 
vedzel: .,Panbuh nam pomo>^e, ked mi tote cudze dzeci vihovame.*' 
Ta oni tote dzeci trimali, do skoli posilaJi. Tote dzeci raz prisli 
zo Skoli i stAnuIi sebe do kucika gu posceli a horeCne plakaFi, ?.o 
oni ani otca aui matki nemaju. Oni hvareli, ^e pujdu dagdze ro- 
di^-och hledac. A posH, dze jich dva oCi vedli. Prisli do jednoho 
Tesa. Tam vidzeli jednu kopu penezoch a kolo tej kopi peilezoch 
bulo porvislo okruceno. Vzali sebe toto porvislo i rucafi za calu 
drahu po jednej slamki, ^ebi nazad tratic mohli, ked 6e vraca po pe- 
nezi. I priori do jednej karCmi. Temu kaCmarovi hvareli, Ci bi jich 
neprenocoval a Ci bi jim po tote penezi rano ileposlal. KaCmar 
hvarel, le un jich prenocuje a in jim rano po tote penezi posFe. 
I oni vc\is rano stanuli a isFi s vozem po tote penezi do lesa. 
Jak prisli s tim vozem, nakladfi penezi do mehoch i isFi nazad 



*) Rozpnivala si. (Tizelbi Stamherger, 8-ro6iA, iid. viery, rodom z l^ubo- 
tine. Z^[>i8 v dome jej rodi^ov v Liibotini 11. sept. r. 1898. 



V / 



294 

do kar^lmi. Potim sc oni dzerili s tiina mehauii s penezmi, Janifikovi 
i Ilanicki buli rtzesec mehi a kaCniarovi tri. Tarn bul jeden kaStir 
nodaleko, tak JaniCko i HaniCka ten kastir kupeli a tarn bivali. 
V till! ka^4ti^u l)uli dvaiiac chi^.e. JaniCko jeduii chi^u raal pre sebe 
a z tej chi^.i [em un kluCik inal. Do HaiiiCki jediia jendzibabci 
hodzila, chtora chcela JaniCka usiuercic, 2ehi jeho peiiezi dostala. 
Tota jendzibaba povraiela Hanit^ki, iehi se na brata hnevala. Raz 
hvarela AniCki, 2ebi se horu zrobila. Jak raz Jauifiko priJol domu, 
Hanicka ui hora biila. Pital se, cojejje? Oiia hvarela, ie je hora, 
2e se jej snilo, ?.c kel)i jej saniarske iiiliko priuesol, i^ebi ozdravela. 
Tak un posol po toto niliko a nadojil a priiiis jej domu. A un 
sebe ztiimadz dva samariCki vzal. Jt\j mliko dal, ale oua mliko 
nevipila, bo zdrava bula, ale ho do koncika do posceli viFala. Potim 
un isol na poluvku a ona donia zostala. Tota jenibcibaba za§ do nej 
prisla a jej povedzeUi, ^ebi od JailiCka teraz pitala ralika od hada. 
I ona pitala. Un isol, aj nadojil teho nilika a jej ho dal. A sebe 
dva hadziki priftis a jich do svojc\j hi^ki zavar a kluCik {jfu sebe 
vzal a zas lui poluvku isol. Jendzibaba zas do nej priSla i jej po- 
vedzela, i.Q jak pridze JailiOko domu, 2ebi mu povedzela, i(^ se jej 
snilo, Xe jak bi jej priuis nilika od medzvedza, loh\ se jej poIepSelo. 
Ta JaniCko posol po toto niFiko a prinis mlika a sebe vzal dva 
uK'dzvedziki. V tote medzvedziki sebe zavar Hi do svojej hiiki 
i klurik ixn sebe vzal. A HafiiCka afti teraz mliko nevipila, Teni 
ho do koncika do poscefi vilala. Kaz prisli se tarn hoscic harnadzi. 
Ta jendzibaba navarila kave a dala jim do poharoch Ciste kave, 
lem JaniCkovi dala do pohara otrovi (+ otravi). AFe Jaul(5ko fte- 
scel otrovene kave vipic. To hoscine vzal najstarsi harnad, mu2 
jentlzibabin, sablu do ruki a sickim harnadom hlavi poodcinal, bo 
sam (heel mac sicke peilozi z kastila. JaiMckovi lieodecal hlavu, 
bo telo moci ilemal. Jani^ka chceli do kotla rucic. AFe jak ho 
chceli vrucic- do kotla, ta sicke jeho dzviraUi z jeho hiitki viskoCefi 
a Janicka oratovaFi a mesto ileho do kotla jendzibabu i harnada 
vruceFi. Ked dzvirata jendzibabu i jej nni^.a u2 do kotla vruceFi, 
.lanicko od dzviroch se doznal, ie mu ilanii'ka :^.ivot see odebrac, 
til un se pital Ilanicki: ..Ci se nepokajesV NeV Tak do])re, ja ee 
dam s konami rozervac!" I dal ju s konami rozervac. 
I potim se <):;^efiil a bival tam Ui^. v pokoju daFej. 



295 

154. i5- Bui jeden princ *) Un se zaiubil z fortogratii do jednej 
princezi. Mali jeho rodziCe dvanac hiii. Od jedenac hi^och mal 
kluCe un. ale od tej dvanastej nimal. Raz jeho rodziCe iSIi opatrec 
jedneho krala. Ta princ v ten 6as potrepal dzvere dvanastej hi^i a 
totu fortografiu zas uvidzel tam, ta ju zos sceni zejmal a vzal a i§ol 
princezu hfedac. . . i^ivu. Jak se vzal, tak isol prez jeden les. Uvidzel 
jedneho pastira, eo jahnata pas. A ten pastir barz Sumne piskal. 
Princ prisol ku nemu a se ho pital, Ci un preda totu piScalkuV 
Pastir hvarel, 2e hej. Ta un totu pisCalku kupel. I§ol zaS dalej. 
PriSol ku jedneniu voFarovi, co statki pas. Volar barz sumfie hral. 
Princ prisol ku nemu i mu hvari: „Preda§ ti totu rauziku?" 
Un hvarel: „Hej!" I princ ju kupel. l^ol dalej. Trafil jedneho, co 
kone pas. Un mal barz sumnu harmoniu. Princ se ho pita: „Preda§ 
ti totu harmoniu?" .,0, hej!" I princ ju kupel. Idze dalej. Prisol 
do jedneho velkeho dorau a pital se na slu2bu. I zostal U\m — 
slu^jc. 1 un tarn totu princezu uvidzel i^ivu, co un se do nej z forto- 
fjjrafii zaiubil, ale un nikemu niC nepovedzel. V nedzelu rano kazali 
koCiSovi, ^ebi na ko6u do koscela odviz mladu princezu. Princ, co tarn 
sluzel, se sponahlil, zaprahnul kone do koCa a odviz panu princezu 
do koscela. Jak do koscela zadzvanali, pani princeza vesli do ko- 
scela i se modlili. Ten princ, co sluzel, vi§ol na horu.^ v koscele 
i za6al na tej pi§6alki piskac, co rau toten pastir dal. Jak un piskal, 
tot<a pani princeza barz se ohiadala po koscele, chto to tani tak 
sunine piska, ale ona nevidzela nikeho. Tak potim z koscela visli ; 
ona na koC sedla i isli domu. Na druhu nedzelu zas kazali koCi- 
^iovi, teniu princovi, co tarn slui^el, prahac. Un se sponahlil i chitro 
zaprahnul, naji>umnej§e Stverce na kone dal, i stanul pred kastil 
i mlada pani princeza sedla na koC a isla na liim do koscela. 
Zadzvanali do koscela. Ona tam ve§la i se modlila. I un, ten kocis, 
zas visol na horus i barz sumne hral na muzice. Tak princeza se 
zas po koscele ohiadala, ale uigdze nevidzela, chto to tak sumne hra. 
A to bul jich koCi§, ten princ, co tam sluzel. Jak oni \xi z koscela 
visli, princeza ^^edla na ko6 a isli domu. Na trecu nedzelu zai^ 
koi^isovi, princovi, co tam sluitel, kazali kone prahac. Un zaprahnul 
i chitro prisol na koCu pred kaStil. 1 pani princeza na kot sedla 
i isli zai^ do koscela. PriSli taraok, e§Ci vfas bulo isc do koscela. 



*) Rozpravala t/i istji si. Oizelln Sfamhertferj rodom z J^ubotiiie. Zilpis 
V Liibotini v dome jej rodidov 29. juna r. 1904. 



Ta ten kotiiJ uinial co robic, ta sebe vzal svoju harmoniu i har-z 
sumne iia ilej za&il hrac. Ona doraz pozaala, ie to jich koCiS 
musel i heiite dva nedzefe tak sumne hrac na piSCalce i iia tej 
niuzice. Zadzvanali do koscela, i ona isla, i ten koWS za.4 na horuS 
visol a za^^al teraz na tich sickich niuzikoch hrac, na piSCalce, na 
niuzice i na harmonii. Tak ju to barz cesilo, ie un take Sumne 
mu/iki nia. Jak z koscela i^Ii von, ona na koC sedia, ale liiC ne- 
hvarola. Aui se ho \M nepitxila. Fieni jak doniu prisla, ta poslala 
IVajconiirku ku fieniu, i dala odkazac, i^.ebi un jej poslal jednu 
z totich suniuich niuzikoch. i^e mu ona penezi posle, kelo chce. 
AFe un j(y dal odkazac, ia jak budze jeho i^eua, ta un jej tote 
ninziki sicke zadarnio da — po sFube. Ona o tim \M iieznala, ie 
un z fortoji:rafii od davncho &isu zaiubeni do iiej. Potim ona sama 
ku fiemu prisla a ho barz suniue pitala, i^ebi jej dal jednu inuziku. 
Un jej u sebe totu fortografiu ukazal, co nial, a ona calkom ostopela 
(uberraschtj a neznala, co ma hvarec. Bo jedna jenib^ibaba predpove- 
dzela, ie teho 2ena budze, chto jej totu fortogratiu uka2e... Calkom 
cicho ostala a se zabrala, a ztaniadz posla. Ked to vidzel princ, 
zas zaCal na tich muzikoch hrac. A princezu barz to merzelo, 2e 
un jej nechce predac tote muziki. Zas ku nemu posla a mu hvari: 
.JvoiMsu, pitiim ce pekne, daj mi z tich muzikoch jednu." „Ne, ja 
ci iiedam." Tak un wi. jej ,,ti" povedzel. Ta ona z teho vidzela, 
fA' un sprosti koCis nit, ie un musi z kralovskeho rodu l)ic, ked 
to sebe dozvolil. Tak ona se ho pitala: „Zkadzi tiV" Ta un jej 
livarel: ..Toten valal mena nima, zkadzi ja."* A piUil se jej: ./fak 
chces ti mile za mui^a?" Ona nepovedzela na to ni(i, Tern stala 
tak jak drevo, co ilezna hvarec. Tak un se jej pita: .,Ci pujdzeS 
ze mnuV" Ona ni(\ Tak un j(*j potim rozpovedzel, ie preco un 
prisol do nich za koi^isa slu^ic: ..Zato ja prisol do vas za kotMsa 
slu2ic, ie ja do tebe zaFubeni bul i soni. Ja princ, ne koCis>." Ta 
ona v ten ^as hvarela, ^e pujdze za iieho. Ta un jej hvarel: 
„I)obre, ta mi se pobereme." Tn jej potim poveiL^el, ^.ebi ona 
ve<*ej do domu ku rodziCom neisla, ie veseFe tiim budze, co ani 
jcho ro(b5iCe, ani jej rodziCe o tim znac nebudu. Tak oni isFi. IsFi, 
prisFi do jedneho dvora i se pitaFi, iehi niohFi slu/,i<' za pastiroch. 
Vn vzal kaidi dzeil tristo ovce na poFo, i ona ho(bila z ftim pajsc. 
?A> un se tak trapic musel, niz ju za ?.enu dost^il, ta zato un za 
juhasa poi^ol a ona ovco musela navracac, co un jich rozhanal. Ale 
ona taku robotu nemohla diuho koncMc, ta un jej hvarel: ,.Oj, co ja 



^97 

zrobel, 2e ja tebe za 2enu vzal!" Zas isfi, isli, pri§Ii ku jednemu 
harCarovi i kupili barz veTo harkoch. I un jej tote harki poskladal 

V jednim valafe i hvarel: „Teraz predavaj toto harki, ja idzem 
do mesta/* A un iSol, i poslal jeden vuz, 2ebi jej na grati vi§ol 
a sicko potrepal. I tak se stalo. Jak mni pridze ve^iir ku nej, ta 
^e jej pita: „Ta dze ci penezi za tote grati, co &i popredalaV'' Ta 
ona hvarela: „Niinam, pri§ol vuz a grati potrepal." Tak jej mni 
hvari: „Bodaj ce Buh skaral, ta co ja s tebu poCftem? Podzme 
dalej !" ISIi do jediieho pana sviiie pajsc. Oni tote Svine pasli, ale ona 
sebe nemohia z nima radi dac, bo un lem le^el a ona muSela za 
sviiianii litac. Tak ona hvari : „0j, skaral me tu Panbuh, fiehodna 
ja to vitrimac/* Ta un jej hvari : „Podz e§Ce dalej." Ona isla z niin 
barz dluho a neniohri nigdze sluibu najsc. Kli, iSFi barz dluho 
i l§Ii prez jeden Tes. Tarn kralove, jeho tatuS i jej tatuS, na pofo- 
vance buli. Doraz poznali svojo dzeci a buli barz naradovane, ie 
se jini naSfi. PrebaCeli jini, ie prez dozvoleua od rodziCoch ode§Ii, 
a zrobili vesele . . . 

Z Plavnice.*) 

155. §. Buli dvojo hudobne ludzi a mail jednu ceru. Un 
z lesa majitek sebe zrobil To urobilo korec dukatoch. Te dvojo 
Fu(b5i oferovali tote dukati na svoju ceru, jej na vjano. V tej dze- 
dzine buli trojmi parobci. Tak chodzili ku ftej na fraj. Casi u^^ 
dochodzili do vidana. Tote trojmi ku nej chodzili a jeden o druhem 
neznal. V jeden v'e(^ar ona povedzela jednemu, druhemu i trecemu 
toto. Per^^emu povedzela, iebi prisol o §estej hodzine, druhemu 
povedzela, 2ebi prisol o osmej hodzine, trecemu, 2ebi priAol o dze- 
satej hodzifte. Tak ten per§i priSol z rodziCami o tej hodzine, jak 
mu povedzela. Zabavili Ae i odhodzil z domu. I ona mu povedzela, 
2e pujdze za ileho, ale ked zrobi jeden kunst. Un se jej pita: 
„JakiV" Ona mu odpovedzda: „Idz do koscela, tam jest trunna 

V babincu, vez totu trunnu, vines prosto dzver, otvur veko a TehiM 
do nij a Ie2 tam dva hodzini." Un se posbiral na jej slova. Urobil 
to. osmej prisol druhi na spitovini, zabavili Ae i odhodza domu. 
Ona mu povedzela, ^e pujdze za ileho, ale ked zrobi jeden kunst. 
Un se jej pita: ,,Jaki?" Ona mu odpovedzela: ,.^Iuj ocec ma tu 



*) Hozpnival Sftndor Solecki, fiO-rot^n^^, rodom z Plavnice. Zajiis v IMuv- 
nici V liostinci Leop. P^uhrera 26. aug. r. 1904. 



2iM 

stari r'czak, dam ci oselku a idz ku koscehi, tani jest trunna prosto 
dzvir, vindz na tu trunnu a toten r'ezak ostri za dve hodzini." 
I'll sebe tak pomisrel: „Budzem mac v niki reziio, ta se uebudzom 
nik'eho bac." Uu to urobil i poSol, na tu trunnu stauul, i ten 
r'ezak (= kosak) ostri. A ten persi, co v trunne lei^el, hrozni 
strach mah dzesatcj prisol treci na spitovini. Jak se zabavifi 
i odhadzaju domu, tak ona mu povedzela, ie pujdze za neho, ale 
ked zrobi jeden kun^^t. Un se joj pita: ..JakiV" Ona mu odpove- 
dzehi: ,,Muj ococ kediska mal koni, ta su tu shire puUi od iiich, 
ja re do nich 8[)utam a ti idz sputani a prejdzes tri razi kolo 
kos((>la, ked to zro])is, tak vtodi pujdzem za tebe." Blizko koscela 
bul jeho dum, tak un se misrel: „Ta co mi budzeV Som bfizko 
domu." Jak ho sputala, tak un posoL 1 idze kolo koscela. Tote 
puta, to buli i^elezne. Jak nadhodzil ku tej trunfle, ta puta hroziic 
^>erOeli. Ten, co na trunne stal, hrozfie se zleknul, ucekal do uce<!?.ki. 
A ten druhi, co v trunne Tezel, hrozne se t\i, zfeknul . . . Jak ten 
s trunni skocil, trunna se prevracila, lapil i toten z trunni i ucekal! 
Tak tote dvojmi ucekli. A ten, co bul sputani, lapil t\i do uceCki. Ner 
dab'ko mal dum, tak do domu priSol s vefikim strachom. Tak i tote 
dvojmi ti^. s velikim strachom prisli do domu. lined vtedi tote 
trojmi i»ochoreli od strachu po tri menace. 

V tej chorosci parobci doznali se, 2e to dz'evCe ilepujdze za 
takoho doveka, co po zemi chodzi, :?:e ona pujdze lem za svateho. . . 

Po troch mcsacoch oni se vizdravili. Najperse prisol do kari'.mi 
toten, CO V trunne leM. I sednul sebe na lavku. pul hodzini priSol 
ten, CO na trunne stal. Ten, co perse prisol, snmtiie na svojeho kama- 
rata pokukal. lined ten druhi prisol ku ncmu, podal mu ruku: „Muj 
Tubi kamarat, ja som bul chori za tri mesac(» a ti nepriSol nine opa- 
trecV" .,Muj Fubi kamarat, ja som tii^. re:^.el tri mesace." Na tote slova, 
CO se te dvojmi dochvarali, prichodzi toten, co bul sputani. I smutue 
na tich dvoch popatral. AFe hned prisol ku nim: ,J)zekujem vam, 
kamaraca, U* see tak*e buli... Ja som bul tri mesace chori a see me 
neprisli opatric!" Unedka te trojmi popatraju sebo do ui'.. Stuchnul 
jedcn do druheho: .,Podzme do malej chi^ki !'' I zavolali kacmara: 
..lined nam prifiesu kvartu palenkil" Hned kaCmar jim donesol. 
Tak sebe po])ijaju. Najperse ten, co v trunne leJtel, pocal diskurovac, 
ie bul na spitovini pri totej osobe a ona mu povedzi^la, i.ii pujdze 
za neho, ked zrobi jeden kunSt Ta se ji pitam, jaki? Ona mi po- 
vedzela, ze jest V koscele v babin( u trunna, 2ebi som ju viilis prosto 



299 

dzver a lehnul do nij za dva hodzini. Ja som to urobil. Lehuul 
SOU! do nij." Hnedka ten, co ostril r'ezak, hutori tak: „Bratu, to 
ti h'M V truiine? Ta ja nad tebu stal i r'ezak som ostril!'* Ten 
treci hutori: „Kamaraca, to vi see dvojmi ucekaliV Ta ja som tii^ 
bul dzesatej hodzine pri temu dzivCecu, ta ona miie povedzela, 
ie pujdze za mile, ked i ja zrobim jeden kunJt. Ja fie ji pitam, 
jaki? Ona nine povedzela: ,Muj ocec ma tu stare puta z konoch, 
tak ja ce sputam a idz v tich putoch kolo koscela tri razi/ Ja 
som to zrobil. Idzem kolo koscela per§i raz, obaCil som trunnu, 
na trunne jeden stal, jak idzem v totich putoch, tak hroziie 
te puta CirCeli, ie ten s trunni skoCil, trunna Se prevracila, vi- 
sko^^il z trunni i druhi, i lapili do uceCki. A ja som bul sputani, 
nemohol som v strachu ucekac, ledvo s veliku bidu som domu 
prisol zostraSeni. Tak mi trojmi za tri mesace — z teho chore buli." 
Potim se tote trojmi parobci radzili, co robic maju, ^ebi se 
totej dzivki vimscic. Jak se ui uradzili, jeden povedzel: „Ta mi 
se uradzili. Tak ked ona nam taki i^pas zrobila, zrobme aj mi jej. 
Ona see se vidac za svateho. Tak mi se poubirame za svatich. Mi 
pridzeme tam do nich, oni nas budu hoscic s Carnim chlebom, s pa- 
lenku i zes slaninu, ale mi, jak svate Tudze, povime, ie to iiemoiteme 
u2ivac. Kupime sebe v mesce tri charingi. Jednu ffaSu vina i pseniC- 
neho chfeba. Ked pridzeme tam, fTasu vina uvadzime na sparj^^u, 
spuscime ju do studili ; tote tri charingi puscime do jaref.ku a hleb 
zlo^ime do stodoli ku vratom a vejdzeme potim do chi^.'* Stalo se tak, 
jak se uradzili. Oblekli se za svatich a prisli do chii^, dze bivalo 
dzjevCe. Povedzeli: ,,Ponajbuch!" (z= Pomahaj Panboh!). Ocec i 
matka se barz cesili. Hnedka sumiie jich privitali. Dzevfie zrado- 
valo se Hi i odpovedzelo: „Vidzice, matko, i vi ocec, chceli see 
miie vidac za teho, i za teho, a ja vam povedzela, ic po nine pridu 
svate z neba. Tu su." Hiied sebe tote trojmi posedali. I po^ali 
diskurovac. Hned ocec here flasu a chce isc do kar(^mi po napoj, 
ale so tote trojmi ozvju: „Muj lubeCiCki staruski, vi dobre znace, 
•>.e mi V nebe palenku nepijeme!" Matka zloiila chleba 6arneho 
na stul i falat slanini. Tote trojmi odpovedaju, ie oiii to nejedza. 
..Ked nas chcece uhoscic," povedzeli, ,,idzce vi, starusku, ku vasej 
studni, tam poklopkajce a najdzece tam tTaSu vina." Stari tak urobil. 
Pridze ku studni, poklopka, najdze tam Spargu, caha do huri, vi- 
cahne tTasu vina. Priloii ku ustom, potknul, hutori matki : .,Cuje§, 
matko, pater, koStuj, v nasej studni vino." Matka pookostovala 



i rekne tak ku imi^ovi: „Muj lubi imi2u, prcci na§o dzivfie setie 
zasluitilo." Pridu rodziCe nazad do chi2, tak jich hosca nukaju 8 tim 
prinoseiiim vinom. Povedzel z totich troch jeden: „Mace r'efcicu?" 
,,Mani." ..Idzco do va^eho jarku, tarn ulapi<-e tri ribi." Hiiedka 
iiiatka posla. Zaloi^ila r'ec^icu i ulapila tote tri charingi, chtore oiii 
tain zloMi. Priuese jich domu: „Kukaj, ocec, v naSim jarku iiigda 
ribi nebiili a teraz su tu." Huedka z tich troch jeden sporadzii 
tote tri charingi. Jeden z tich troch hutori: ,,Idzce ku stodole, 
tarn najdzece jeden pseni^Jii chlib. Posol stari i nasol tam jeden 
chFib, CO bul od tich troch parobkoch, jak i vino, tak i ribi, pri- 
richtovani. Tak se hoscili sicke na tim chlebe, na tich riboch i na 
tim viiie. Dohadza dvanastA hodzina. Jeden se ozve z parobkoch: 
,,Vi, ocec i niatko, co see oferovali Mar<5usi, to dajce, bo to budze 
do neba potrebno!" V tim se zabral ocec i s matku, poMi do ko- 
mori, aji to dzivCe. Meraju tote dukati do korca. Hvari stari tak 
do matki : „Matko, mi sebe zohab'mc holem dva haibi na stare 
dui." V tim se ozve dzivCe: .,()cec i matko! Znace vi o tim, 4e 
oni su svateV Ta oiii znaju o vSickira!" V tim z troch vi§ol jeden 
do prikleta i poCul o tim slove, ie se stari dva haIbi zohabil. 
Huedka pridze ku tim dvom i hutori jim o tim. Jeden povi: 
,,Neboj se, da on jich tu." Pridze stari i s matku do chi2 s tima 
dukatami i zloiti jich na zim prosto uich. V tim here jeden do 
ruki tenmisek: skrucil s hlavu, v tim bere druhi, skrucil s hlavu, 
bere treci toten misek, hutori: „I)va halbi dukatoch chibja." DzjevCe 
se ozve: .,Nehvarila vam som, matko, ?.(} oni o tim znaju." V tim 
posol oc(;c i s matku do komori, dze mali ostatni grajcar tak jim 
dali sicko. Potim prichodzi c^as: .,Man'us, odber se od otca, od 
matki, bo u^ pujdzeme." V tim se odebrala. Tak idu do lesa do 
jedneho verchu. Jak pridu do lesa ku jedncanu stromu, hutorja 
tote trojmi tak: .,^Iar(5us, vivFeC se z tich satoch, bo tote sati to 
su hrisne." Tak ona to urobila. Huedka pri tem strome bula kupa 
nuiran&i, vzali a rozhrebli tu kupu a Mari'.usu do nej zlo>^eli i ku 
stromu privadzili. Oiii zabrali tote dukati, prisli domu. Mali za 
CO nuilatovac. Dal Buh dzen. Muj stari vzal kos a b'e^i do lesa 
na chubi. Prihodzi ku lesu, a dzjevCe, chtore bulo privadzene 
V totij muraui'ej kup'e, hrozne plakalo, bo ju muranki hrozne ku- 
sali. A calkom bula hola a do stroma privadzeua. Hrozne plakala. 
Jej ocec nigda take v^^i wha^'M. ZFeknul se, uccka domu. Pridze 
domu, hutori ?a']\v: ..Oujes, esci som se nigda tak nezreknul. Coska 



301 

stoji V Tese pri jednim stronie a hrozne iiarika/* Hiiedka matki 
priSlo do luisli. Schvacila se, b'e^i ona do lesii. Pridze ku lemu 
stromu, dzivCo kriCi: „Matko, matko, podzce me odvadzic." Matka 
prisla ku nej, odvadzila ju, vzala 6atinii, oharnuje muraiiki z iiej. 
Jak ohaiia, neniala ju do Ceho oblesc. Matka nemala fern jediiu 
kif^Iu na scbe i kosuru. V tiin zdjala ki^^Iu zc sebe, vloiila na svoju 
ceru, i idu obidva domu. Ocec kuka na oblak, pozuava svoju ceru, 
b'e^i do kuta a bere palicu do ruk. Jak idu to dva do chi2, ocec 
stari per§e dzivku vipasal a potim matku za toten korec dukatoch. 
Zrobila ona parobkoni kunst, a oui jej zrobili lepsi kunst. 

Z KapuSian.*) 

loO. §. Bui jeden chudobui 61ovek i zo 2enu. Volal se Pavel. 
Zlehla mu i^.ena, nemal mu chto vislu^ic do kerstu. Povedzel 2ene: 
„Veznem dzecko, a pujdzeni sam do kerstu. Afe na draze ho trafila 
jediia stara baba, a to bula jeiibaba: „Ja vam pujdzera §lcko vislu2ic, 
i dobre vam zaplacim, ked mi svojo dzivCe o dvanac roki dace 
za svoju, a na toto mesco ho privedzece, zkadzi ja ho berem od 
vas teraz. Tu je kraCek, ta pri tim kra^ku, budzece pametac." 
I nesla dzecko do kerstu. Jak pre^Ii dvanac roki, privid Pavel 
dzivCe na toto mesco zas. Je^ibaba vzala dzivCe Maricku a dala 
jeho otcovi dzveredlo: „Ked se vam budze za MariCku cnuc, ta 
Icm popaterce do teho dzveredla, ta uvidzice ju vse." A dala mu 
teFo penezi, co jich nemuh prechasnovac. Nakupil sebe Sicko, co 
mu chibilo. Eudze ^e Cuduju, zkadzi Pavel taki bohaC ostal, f.c telo 
penezi ma a kupuje fajne veci. Tote penezi trimal pod jednu hru§ku 
a vse z nich bral, kelo mu trebalo. Tak otcovi-maceri bulo tu dobre, 
aFe Mari(^ce bulo zle. Tet krak jei^ibaba vichvacila a doraz z Ma- 
riCku posli do zakletej zemi. Jak tampriSIi, ta povedzela Mari^ce 
je2ibaba: „Vidzis, MariCko, jake tu krasne veci: zahradi, donii, 
sicko mas, co ci treba a niC nebudzeS robic, Tem to, co ci teraz povem : 
Dvanac chi^e budzes zametac, a do trinactej ci neslebodno zakuknuc.** 
Jak MariCka zametala das pejc-§esc dni, prislo jej do misli: „Ej, 
CO bi to bulo, 2ebi ja iiezakukla i do trinactej ?" Vzala kluC, otvo- 
rila do trinactej chi^i. ObaCila tam je^ibabu na pokuce, co se 



*) Kozpruvftl Stefan Ikiiay rodom z Kapu§ian. ZApis v Kapu^flnoch v krfime 
Calerovej 9. jiila r. 1904. 



302 

furt kivala. MariY'ka se zlekla, doraz zamknula ilzvere a ucekla do 
svojej chli^i. Pridze babirka rano: ,,MarickoI (.'o si taka smutna, 
CO si taka Meda jak hila chustkaV Co si robila v trinactej chiii?" 
..Ja, babiCko, tarn ilobula." ..Marii^'ko, priznaj se, bo ce doniz dam 
virkoni zesc." .J^abifko, ja tarn nebula.** Vzala jii do zahradi a jej 
povedzela: ..Kcd so iiepriznas, duskom ce rucini nied^.i tote hadi 
a dzvire a ce roztarhaju." .,ela calkem, babi^ko fiebuhi, ui po treci 
raz hutorim." ..Marii^ko, viriicim ce iia tamteii svet, ale budzeS 
iiaveki ilema." ,Ja ilodbam." Vzala, vinicita ju. TiiFala se po lese. 
Ml z kralovskeho doimi polovac, ta bi ju sani princ bul zabil 
mesto dzvira, ite uezuala hutoric, aFe oiia noma napisala na kar- 
tet^.ku teniu princovi, i^.ebi jej ^.ivot daroval. Ona barz sumna bula, 
ta ju vzal niladi kraF do krafovskeho doniu zo sebu. I vera natelo 
vislo, ^A) ju niladi kral za hmw vzal. Jak itili jeden rok, tratila 
krala vojna. Posol do vojni. Ona zostala v i^{>'?A, Jak niaia zFehnuc, 
dari jej taku visluhu, jak kralovskej nevosco. Jak zFelila, tote babi, 
CO pri nej l)uli, posnuli, prisla je^.ibaba ku ilej a se jej zas pitala: 
..Mari^.ko, co si vidzela v totej trinactej chii^iV" .,Habi(!ko, iiiC." 
.,Ked nepoviS, ta ci tehu chlapca zo2ri;ni." Nechcela povedzec, 
vzala chlapca je^ibaba. (MariOka vtedi znala hutoric, ked z fiu je2i- 
baba hutorila.) Na rano stanuli v krafovskini dome, chlapca flit. 
Ona pise na kartku, le ho jezibaba ukradla. Tu pisu nilademu 
kralovi do vojni, 2e vzal za ;^.enu bosorku neniu, ta i^e mu zo^arla 
chlai)ca. Barz na nu zFe islo. Krai prisol nazad, lem se Cudoval 
na to. Ocec, mac kazali ju spafic, aFe un sebo pomisfel, f.e eSCe 
ju poprobuje pri druhini zlehnucu. Po2il z nu zas rok, ostala zas 
v ceii. Krai posol zas do vojni. Jak bulo pri persini chlapcu, tak 
aj pri druhim. Jak zFehla, vartoski posnuli, prisla jei^jbaba, zas 
p()V(Hlzela : ..Maricko, co si vidzela v trinactej ahl^A, povedz, bo ci 
teho druht»ho chlapca ukradnem a zo>^rem!" ..Babi^ko, ja iM ne- 
vidzela." Vzala je2ibaba i druheho chlapca i ucekla. Vartoski spaH. 
Kano staflu, povodzeTi starej kralovne i kralovi, h) zas mlada kra- 
fovna mala chlapca, aFe ho zas zozarla. Pisu mlademu kralovi do 
vojni, ^e mu ^.ena zas chlapca zozarla a pitali ho, i^.ebi ju dal 
spaFic, :^o.bi ne^il z fiu, s taku bosorku. Mladi kraF prisol zas domu 
a i)ovedzel otcovi-matki : ..EsCe do treceho razu dam jej pokuj. 
Pri trecim, ked tak zrobi, ta ju u;^ dam spaFic. Vo?A\ z nu rok 
zas, zostala v Ce>^i. Dal Panbuh jej zas chlapca. Mladi kraF ui bul 
doma, u'?. nebul na vojne. Chcel so i)resvedCic sam, co to budze. 



303 

Vartoski buli pri iiej i niladi kral. Prisla je^jbaba, puscibi na nich 
take spailo, co fteznali o svece. Je^Jbaba MariCce poveda: ,,Co si 
vidzela.v trinactej chi^i, povedz, bo ci i teho treceho chlapca 
ukradiiem a zoirem!'* „BabiCko, ja ilevidzela fii^." Je2ibaba vzala 
chlapca, ucekla. Rano stanuFi, mladi kral i vartoski vidzoTi, 2e 
chlapca zas ilit. Kriceli na M: ,,Zas si ho zo^.arla, treceho?" Mladi 
kral poveda: .,5Jechceni \xi dal(\j s takii bosorku 2ic." Vislovil sud 
na nil: .,Bf^rce jii a spalce ju za niestom/' elak ju vzali za niesto 
palic, prisFi i mladi kral i stari kraf na totu smerc patrec. Jak 
u^ ju mali do ohfia rucic, leci na ko(^u jedna paili a kriCi: „Pokuj! 
Netreba ju spulic!" Tota jezibaba v tini koCu bula, i tote tronii 
chlapci, CO od MariCki ukradla, bo ona jich nezo^arla: Mari^ku 
leui stra§ila. Yistavila jich z koc'^ von a dala jich otcovi, mlademu 
kralovi: „Tu ma^, kralu, svojo dzeci a dzekujem tvojej 2ene Ma- 
ri^.ki, ie me vi^Iebodzihi zo zakletej zemi!" Tak ju pobo:!tkala, 
Maricku, a Mariiika ui vocej nebula noma. U2 hutorila. Veliku 
radosc mali stari kral i stara kralovna, mladi kraF e^Ce vekSu. 
I chlapci tu, i 2ena hutori, i jeiibaba visFebodzena. Bula barz 
veFka radosc. Po^^idaFi nazad do koCoch a vezFi se doburku sicke, 
cala fameFia i s visFebodzenu je^ibabu. A tak tani ^AU a2 do 
smerci. 

Zo SIov. Raslavlc.*) 

If)?. §. Bui jeden bohati kraF, a mal Fern jednu princeznu. 
Xechcel ju dac za chudobnejSeho od sebe. Ta se mu i)respala 
s jednim vojakem. Ta ju chcel dac /abic, aFe ho upitali, a dal ju 
inaksi pokutovac. Dal ju na §if na moro a dal jej vii^ivuosc na 
sidzem roki. Tak jak sedmi rok dosol, ta se sif zastavil pri jednim 
brehu. A vtedi ona spala, Fern jej chlapec visol na verch §ifu. Na 
brehu bul jeden eFefant a chlapec se z nim dohvaral. Chlapec zesol 
potim dolu ku matce a povedzel: „Na brehu su Fudze." Tak visla 
maHva na verch sifu i z nim. Ta un ukazal teho eFefanta: ,,Ta, 
mamo, patri, to tarn {^lovek!'* Ona hutori: ..To dzvir." „Ja u^ pri 
Aemu bul; on nine ilezrobi nic. I teraz ku nemu idzem." I se vzal, 
posol. Ten eFefant mu hutori: .Jest tu dobra vec pre tebe, aFe 
ked si esCe mladi." A un se pital: „Jaka to vec, ukaz to mi!'' 

*) Koz[)rjival Giistiiv Huhadi^ 44 rocny, rodom zo Slov. liiislavie Ziipi.s 
V k^lov. Ka^^laviciach v liostfnci Tzuku Atlnsji 3. jiila r. liR>4. 



a04 

KFefaiit se pital: .,A ziiaS (Mtac?" In povedzel. f.e hej. Potim ho 
elofaiit odvid ku jedueimi kaiiienu. Tain bulo napisano : „Tam jest 
jediia rapka. Chto totii capkii biidze mac, l)udze mac sid;9em razi 
tcTo moci, Jiik ma." Tak chlapoc proboval virucovac kamefi ze 
zeiiii ku totc»j Capki, aFe nemuh ju dostac. Tak mu elefant kameA 
odrucol. Totu ^apku chlapcc sebe vzal. I tak prisol ku maceri. 
I jej hutoril: „Vidzis, jaku mi ton clovek (?apku dal: Sidzcm raz 
telo je Y ik\j moci, jak ja mam. Ked chce§, ta tvoja vola, mo2eme 
s nim dalcj pujsc." Ona hutoii : .,A dzeie mi pujdzeme s tim 
dzvirem." A chlapec hutori: „To ne dzvir, ale Clovek, ked se 
ze mnu dohvara. Ked ileveris, ie to Clovek, podz i ti ku fiemu." 
Jak priSIi ku ncmu, elefant i ku nej hutori : .,Idz ztadzi dalej, bo tu 
nemace co jisc." Tak se vzali, a elefant jich vid napridz. Tak ze 
Sifu odesli a isli do velikich lesoch za elefantem. Prisli do jedneho 
husteho lesa, a tam jich cmota zasla. Patreli, ci neuvicba dagdze 
svicic se. Svicilo se, aFe dafeko. IsTi ku temu svetlu. Vo§ri dnuka, 
tam ui. mali na stole veCeru pre tri personi. I mali tam na spaiie 
posceFe. PofihaFi tam. llano stanu, ta visol chlapec Janko uavon 
pred dzvere. Cital, keFo jest tam oblaki. NaCital dvanac. Potim 
isol hfedac chiiki. Tak nasol lem jedenac a dvanactu nemuh najsc. 
Are ju potim nasol. (Jtvoril. I tam na jednim hvozdu visela jedna 
sabfa. 1 na stole bula kni;^ka, i cital tam, 2e tot^i sabFa ma sidzem 
raz telo moci, jak chto ju vezne. Tak un ju vzal i seJ)e pripasal. 
Jak z chii^ki isol, tak tam jeden ptak v komine za nohi visel. Jak 
ho obaCil, ta mu ptak kazal, 2ebi ho ztamadz odocal. I un ho odecal. 
Jak ho odecal, tak ptak povedal: ,,Cekaj, dam ja tebe doraz, Tem 
vezuem svoju Sablu!" Ale SabFu ptak u;^ nenaSol, bo ju Janko mal. 
Tak po^ol ptak — na elefanta. Janko visol navonka, ptaka zos 
sabhi odbil. ..Vidzis, tu mi \xi liehodni bic, bo \ii ten ptak nam 
ileda j)(>kui. A dobre nam tu bulo. Mali nui tu co jisc, teraz 
musime isc daroj. Tak se vzali, isfi zas. I zas prisli do druhich 
fesoch. Tak zas tam na nich noc prisla. Zas vidzeli na jednim 
mescu se svicic. Tak isli tam prosto. Tam nasli veCeru ui 
hotovu. I najedli se, i polihan. I rano postavali. Janko isol 
zas po chi^tkoch opatrac. V jednej chii^ki nasol, co dva svifki 
horeli. I medii nima jeden zlati remen, i pri temu knizka. Tak 
V niy stale, '>.e „chto ten remin na sebe opaSe, sidzem raz vecej 
moci budze mac." I un ten remen na sabFu sebe pripasal. I zta- 
madz iSoL I vidzel tam jednc^ho chlopa visec. I ten chlop mu 



305 

hutori: „Vez, odetni me ztadzi." Un mu tak hutori: ,,U2 mi 
jedneho ocal, ta tebe neodetiiem." Ten obeseni mu hutori: „Lem 
me odetfli!" Tak un ho odecal. Tak un hutori: „Dam ja ci, lem 
sebe remen pripa§em." Ale remen iienaSol, bo ui ho Janko mal. 
Obeseni poSol elefanta mordovac. Janko vi§ol navonka i chlopa 
z elefanta odbil. Elefant hutori: „Ta ja ni nehodzen tu bic, 
bo bi me ten chlop domordoval." Tak mu Janko hvari: ,,Podzme 
dalej!'* Tak §e vzali ztamadz, poSIi. I pri§Ii za§ do jednich velikich 
lesoch. I tam jich noc zascihla. I vidzeli na jednim mesce zaS 
svetlo. Tak ku fiemu cahali. I priSIi tam ku brane, ta stali tam dva 
zbujiiici na varce. Zbujuici hutoriri: „Dze vi tu idzece, chrobaCkiV* 
Janko odkrucil hlavi jednemu i druhemu i rucil jich do krak. Same 
§e vzali i poSIi do chiiki. Tam zbujnici vtedi fiebuli. Roz§vicil Janko 
V chi2i Sicko Svetlo. Tak jak zbujftici zobaCili, ie v jich chi^i mocne 
§vetlo, Teceli popatrec, co to? Sicke po jednemu i§Ii tam. Janko Tem 
jich bral a po jednemu jim hlavi odkrucoval. Hamad naostatku i§ol, 
ta bal se i ucik! Do rana tam prenocovaK. Prepatral tam Janko §icko 
i hutoril elefantovi: „Podzme ztadzi indzej, do mesta." Elefant 
hutori : „Podzme, ked 6e ci tu ftepaW ." Tak se vzaTi ; poSIi ztamadz. 
I zas priSIi do druhich lesoch. Zas tam buTi zbujnici. Zas zo- 
baCili Svetlo. Janko ni znal, ie tam zaS budu zbujftici, i takoj 
tam buli §tirmi na varce. Preto Stirmi, bo jich tu bulo vekSa banda. 
Janko jim §ickim Stirom hlavi poodkrucoval a do krak jich po- 
§maral. A tak iSol tam, dze $e svicilo. Popalil tam §icko svetlo. 
Zbujnici to obaCili, le tam chtoSka jest, bo mocno Svetlo hori . . . 
Tak be^eli skorej do domu, i vidzeli tam jedneho chlapca. Prosto 
do dzvir uderiK. Janko i tim §ickim hlavi zo sablu poodcinal. ILem 
ten jeden, co ucik od tamtich zbujnikoch, zas se skril. Oiii tam 
do rana prenocovali. Na rano zas ztamadz i§Ii dalej. I zas prij5Ii 
do druhich lesoch, co tam buH Hi zbujftici. Ten pergi zbujftik, 
CO ucik, priSol ku tim. AFe jim fii6 ftepovedal, co §e s jeho 
kamaratmi stale. Janko priSol tam, tak zas tam pri braile varta 
stala, ze sesc chlopoch. Janko ku tej varce priSol a ftici se ne- 
pital, lem jim hlavi poodciftal a daTeko jich do krak poodrucoval, 
iohi tamte zbujnici trupi z umartich ftevidzeli, A tak i§ol tam do 
chiiki, pozapaloval Sicko Svetlo. Tak bula vefka jasnosc. Zbujuici 
to obaMi, tak se ponahlali, . . . ie v chi2i coSka iiedobre! Ee- 
ccFi mocno i priSIi Sicke do dvora, i nevidzeli Tem Janka v chi^i. 
Tak ku nemu kaidi i§ol. I un ka^demu hlavu odcal. Lem ten jeden 

SlovenskA red. 20 



306 

z perSej bandi zas ucik. Tak tain prenocovali, i mail tarn friStik. Po- 
opatral tarn Janko §icko, i na§ol tarn v jediiej chiice jedneho zbuj- 
nika, co kolisal jednu i^efisku. I pital se ho, co un tam robi? 
Zlnijnik odpovedzel: „Ja neznam, co Ac stalo, ja tu koHSem har- 
nadovu 2enii a ui me afii neveCerali, afti nefristikovafi, afti ku 
nam nichto uejdze tu.'* Ta Janko tak hutoril: „Ui harnad vecej 
tu nepridze, bo ui ne^Jje, a vi podzce ze mnu obidvojo do kuchiii." 
Tam se Janko pitAl zbujnika, dze oni tam co maju? Tak mu 
zbujnik poukazoval sicke voci, lem totu piviiicu, dze ludzi rucaTi, mu 
nechcel ukazac. ATe mu musel. Jak mu ukazal, tak zbujnikovi hlavu 
odkrucil a, dze tote ludze pobite buli, ti2 ho tam rucel. A vracil 
se uazad. A pit<al se harnadovej 2eni, zkadzi jeV Tak ona hvarela, 
^e je jedneho krafa dzivka. Tak un jej povedzel, ie ked chce, tak 
ju viprovadzi na drahu. Tak ona hvarela, 2ebi i un iSol z nu. Un 
jej povedzel, ie eSCi flema kedi. Tak ju provadzil ai na drahu 
vozovu. Ona jemu dala svoj persceil i svoju Snuptiglu (+ chu- 
steCku do nosa) i zrobila mu slub, 2e se ftigda nevida, — ked za 
ileho fte. I s tim se vzal Janko a vracil se nazad do lesa. A ona 
poSla do domu. V lese naSol i matku i elefanta. I tam kuSdCko 
pobuli. Un chodzil na poluvku, a matka zostavala doma. V tim 
CO so stalo V Jeho matka, Jankova, se zalubila do teho nezabiteho zbuj- 
nika a toten chcel od Janka odebrac — moc. Jak Janko raz odesol, 
tak ilezabiti zbujflik ku matki prisol, a povedzel: „ritaj se sina, 
dze un svoju moc ma?" „Ta ja se ho opitam." I jak ve&ir priSol 
do domu, ta se ho pitala: ,,Dze ma§, sinu, t*aku velku moc?" Un jej 
tiik povedzel : ..Tebe, matko, po tim nif , to nemusiS znac." I tak 
pofihali. Rano zas stanul i posol zas po lesoch, bo mal velku 
passiu z erefantem chodzic. Ten ftezabiti zbujiMk zas se ku Jan- 
kovej maceri priblukal. Zas se jej pital : ..Ci si se ho pitala, dze 
ma taku moc?" Tak ona mu povedzela, ^e nechce jej povedzec. 
Tak zbujilik: .,r.em se ho zas pitaj, co bi me znaFi, dze ma svoju 
moc?" Tak ona se Janka na ve&ir zas pitala, 2ebi jej povedzel, 
dze ma totu moc? Un jej zas: „Tel)e, matko, po tim iMt\'* Ona 
mu tak odpovedzela: „Ta jaki ti sin, ked mi se ilepriznas?" Tak 
un jej povedzel: „Mam moc v Capce, v sabli i v remeiiu,'* i s tim 
poIihaFi. Rano stanuTi, zas Janko i z olefantom posli do Tesa a 
zbujnik ku maceri prisol i zas se jej pital, Ci se od sina doznala, dze 
ma totu moc? Ona mu hutori: „V Capce, v saWi i v remeilu." 
.,Tak dobre, ta ho pitaj nautrc veiiar zmic se, a ja 6ipku, sabhi 



307 

i remen veznem, poke! ti ho zmijeS ; ta potim budze jeho moc u mne 
a Ae ho nebudzem bac." Jak Janko priSol, mac ho volala, iehi se jej 
dal poumivac, bo ie po le^e je prach. Ale un iiechcel. Mac ho pri- 
siFila, i tak ho mila... A zbujiiik v te Casi zaloiil Capku na hlavu, 
remen i Sablu pripasal a tak z nu o dile Cerknul: „\]i §i, Janku, muj, 
\xi se cenebojim." Janko odpovedzel matki: „U2 §i me, matko, zedla... 
Tak teraz, co chcece, ta mi zrobce!'* Zbujnik mu nechcel smerc 
zrobic, ale matka zbujnikovi rozkazala mu o6i vidlubac. I zbujnik 
tak zrobii. Mu oCi vidlubal a ho do Tesa zavid. I tam ho zochabil. 
I sam §e nazad vracil ku Jankovej maceri. Tak &e ho pitala: „Ci si 
ho daleko odvid?" „Nebuj se, u2 iiepridze nigda, tam ho dajaka dzvir 
zi." Tak oni zostali dvojo tam vjedno 2ic. Ku Jankovi priSol jeho 
elefant, i mu hutori: ,,Vidzi§, vidzi§, povedal ja ci, ie si e§{ik 
slabi, ked mi ci totu Capku daval, teraz co budzeme robic? A mohlo 
nam dobre bid Teraz sidaj na mne, tak ce odiiesem Jai Cisarskej 
draze, tam, zkadzi chodza ludze, ta nam dachto daco da..." I tak 
ho priilis al ku draie. ISol jeden pan na ko(^u, tak stavil ko6 
i pital Janka, 2ebi mu predal teho elefanta. Janko tak povedal: 
„Ja ho predac fiemo^em, bo ja nemam oSoch, tak un mfie muSi 
vodzic." Pan mu tak povedal: „Ja ce odvezem do krala, tam kra- 
lovska dzivka dala vimurovac gpital a do teho Spitala ka^deho 
2ebraka (-{- dzada) here. Tak ce tam odvez'em, ta ci budze dobre." 
Ale un nechcel efefanta predac. Tak pan odeSol na ko(!u a elefant 
mu hutori: „Com si me nepredal? I tebe bi bulo dobre i mfte." 
Tak Janko povedal: „Ked pujdze pan nazad, ta ce mu dam, afe 
zadarmo, bo mne do Spitala pefiezi fletreba." I tet pan §e vracil 
nazad i zas pital elefanta. I u2 mu ho dal. Janka pan vzal na 
koC a zaviz do Spitala a povedzel ve dvore, ie jedneho cemneho 
priviz do spitala. Sam &e vzal i po§ol do domu i z elefantem. Janka 
zochabil v gpitalu. Tam ho pri§la opatrec — tota ista princeza, 
CO ju vislebodzil od zbujftikoch. Ona ho spoznala. Doraz poSla 
na masc a mu z iiu dolini v oCoch zamascili, iehi prepatrel, afe 
neprepatrel. Raz ona Se tam skrila, co un budze robic? Un vinal 
totu chusteCku, co mu dala na draze i s perscenem. Perscifi se 
]nu vitracel, spad na dile . . . ona ho dzvihla i spoznala. PoSla 
ku otcovi a povedzela : „Toten v Spitalu prez o6och je, co me vi- 
slebodzil!" I tak poSIi kral i s kralovnu i s princezu opatric 
ho. I lapili §e ho pitac, co Se jemu stalo, ie taki mocni bul 
a oCi mu vidlubali? Ta rozpovedzel Sicko, ie mu matka priCina, 

20* 



30H 

a 2e jej frajir, chtori se z liii spFichcil, jemu moc odebral. Tak oni 
jeinu doraz dali okulare zrobic, iebi flebulo poznar, ie je cemni, 
i ho vzafi iia slub do koscela, i princcza prisahala z lum. I tak 
vjedno i\Ii za rok, za dva, iiio2e i do pejc, i jich Panbuch po2ehnal 
s dzecmi. Jeden raz v Fetusiii (!as iSena ho volala na Spacir do 
kerti, a un jej tak hutori: „U2 si ze ninu zunovala, tak me 
dagdze odvedzc§ zabic, bo ja bi u2 sam bul zunul, kebi mi tre- 
balo 8 oemnu ik. Ja ci verim, ie ^^e ci donulo." Ona §e mu 
spravja, te to neurobi ani za svet, hoc bi se eSCi bariej trapila, 
bo ie ho rada ma. I tak se vzali, i tak isli do zahradi, i priSIi 
kii jednej studni. Tarn l)ula barz dobra voda ... I ona tam vidzela 
jedneho zajaca jak kolo tej studni behal a s hlavu do stromoch 
vse bil, i do jedneho tak uderil, a2 se do tej studzinki skotulal... 
I jak z tej Yodi vifiol, Tem Se stris a ui hore kertu ucekal . . . Tak 
ona sebe mislela: „Ten zajac musel nevidzec, a jak z vodi vlSol, 
ui vidzel dze ucekac.'' I ona svojeho mu?.a tam volala, iehi ku 
tej studni iSol. Vn jej tak hutori: „Ta \\i me dagdze do debri 
drilij^V" Ona: ..Nebuj se, lem podz ku tej studzince, bo Se mne 
tak vicbi, ie tu bul zajac, co ftevidzel, bo od stroma do stroma bil 
8 hlavu, a jak z tej vodi viSol, Fem Ae stris, a \ii prosto ucekal . . . 
Ju tebe tvojo doFini pomaCam. nio2e Panbuh da, ie ci budze 
lepsi, ie dostailes o(^i." Ta tak ho tam privedla, chusteCku za- 
mo^ila, po(!apkala mu doTini i kuS^iCko prepatril. Q na stromoch 
vidzel risce. Tak jej hutori: ..P]§Ci raz zamoii, a mi poCapkaj tote 
dolini, moie budzem vidzec Fepsi." Ona tak zrobila, mu druhi raz 
po&ipkala, — ui dostal oCi ! I ui vidzel nebecku oblohu. Tak jej hu- 
tori : „EsCi raz zamoC, ui vidzira, aFe mo^e budzem vidzec lepSi.'' 
Ona tak zrobila. Ks^i raz zamaCala i mu po^ai)kala. I dostal krasue 
oci. Lepse jak perse mal. Tak vtodik ju oblapil a pol)Oikal. 
„Teraz ce tak poznnm, jak ked mi ce z Fesa odprovadzil. Tak teraz 
u^ poznam kaideho!" I vraciFi se do burku nazad ku kraFovi. I tak 
se tam sumfte privitali. I z teho se barz ceSiFi kraF aj s kraFovnu, 
ie zee doatal ocM. I Janko se barz ceSil, bo Fem teraz vidzel, jake 
ma sunme dzeci. I tak vjedno ^iFi,... aFe Jankovi priSla na miseF 
fapka, sabFa i renien. Tak kraFovi hutori : ,,()t6e a kraFu, barz mi 
^aF za moju mocu, ie me ten zbujilik tak obkradnul i s moju ma- 
ceru; ja bi svojo veci chcel nazad dostiic." Rodzi^e i iena ho barz 
pitiiFi, iehi ni^^dze nechodzil, bo zbujiMka moie ui^ fienajdze . . . Un 
jim tak povedzel, ie hoc za rok ho budze hFedac, nmsi Capku i ze 



309 

^blu i s remefiom mu odebrac. Kra? mu tak hutori: „Netreba ci 
2adnej moci, bo ma§ vojsko, to ce ochrafii!" Janko tak hutori: 
„Ja prez svojej moci iiechcem umrec." I tak §e vibral na drahu 
a tak jim povedal: „Ked nepridzem o rok, o dzevec mesace, ta 
ilepridzem ui fiigda, tak .^e moja 4ena moie za druheho vidacc." 
Tak vzal sebe jeden Skadron husari, i vzal sebe kraTovsku peCac, 
iehi muh peiiezi sebe po2i£ic v draze. I tak se vzal, i s tim i§oI. 
ISol das dva-tri diii za drahu, i stretnul se na draze zo svojim 
elefantom, i tak elefant ku Jankovi hutori : „Dze ti, Janku, idze§?" 
„Idzem po svoju moc." „A jak2e ti ju dostafieS?" „Ta ja fieznam." 
„Ta ked fleznaS, vrac se nazad ku iefie i ku svojim dzecom, bo 
ce zbujfiik tam zabije, bo nad fieho flit teraz ve svece mocfiejSeho." 
Tak Janko hutori : ,, Ja tam pujdzem a radSi smerc podstupim, jak 
mu mam totu moc darovac.'* I tak zochabil husaroch v jednej 
karCme na jednim valale. Kazal jim jisc a pic, a richtarovi oddal 
svojo koiie pod ruku, 2ebi jich obchodzil; jak se nazad vraci, 
ta ie mu Sicko zaplaci. S tim 6e vzal i iSol i z elefantem; zas 
ku lesu cahal. PriSFi a2 tam iledaleko, dze zbujilik mal bivac 
i 8 Jankovu maceru. Tak mu elefant hutori : „Dam ci dobru radu, 
ale me muSiS sluchac. Teraz sebe pospi kus tu, ja tebe zobudzim, 
jak budzeS mac tam pujsc." Janko sebe pospal. Ked ho elefant zobu- 
dzil, povedzol Jankovi: „Staft, a idz teraz ku zbujftikovi. Pocichi idz 
popod oblaki a vejdz do kuchfii a dotia tam stuj, fiii dzvere ne- 
zamkilu. A jak polihaju, ta das hodzinu po^ekaj a zobIe£ se do 
hola a z kachrovca sebe vift dva kachle, cobis muh do chiii ku 
ilim prise. Tam SaWa vi§i i remen, dze i ti jich viSal, tak sebe 
jich vez pocichi, pripa^ na sebe, i Capka tam, tepku daj na hlavu. 
Vtedik jeho zobudz, ja ui budzem pri tebe." Tak Janko zrobil, 
kachle vilupal a pocichi do chi2i ku Aim pri§oI; Sablu sebe pri- 
pasal i rcmeA, i (^pku na hlavu dal, a smelo zbuji[iikovi povedal: 
„No stavaj, bo u2 moja moc tu!" Vtedik elefant priSol i zbujftika 
na marne falati potarhal. Janko tak povcdzel efefantovi: „Co si 
zrobil zbujftikovi, to zrob i mojej matki." Tak ju elefant Hi, zabii. 
S tim Janko se vracil nazad. I priSH tam, dze buTi jeho kofie i vo- 
jaci. Vipiacil tam kaCmara i richtara i §ickich, co tam obchodzili, 
i poslal jedneho husara vepridz sebe, — 2ebi tak ucekal, pokfa 
kufi budze starCic, a povedzel jeho 2efie, ichi se flevidavala, bo 
Janko idze nazad pri dobrim zdravju. Preto poslal teho husara, 



310 

^cbi se ponahral. bo vd terinin dochodzil. co jeho 2efie bulo STe- 
bodno se vidac. Ta mu prisli v ustreti a bula radosc Terika a 2iju 
dodfieska, jak Aeumarli. 

Z Bardijova/) 

lf)8. §. Hodzila ^eredz do kudzefnej hiii na predki. Haz po 
predzefiu po^iTi se bavic na pari. Kaida dzivka mala svoju para, 
hibaj lem jedna iie. To se jej vidzelo za hafibu, ie kaida ma fra- 
jira a ona fie. Na druhi dzefi ni, fiescela pujsc. Ale poSla pre(^ik, 
bo ju vivolali kamaratki. Po predzefiu zas se bavili na pari. Zas 
ksdisi ze svojim bula a ona zas pari ilemala. Ked ju priSIi Tolac 
druhi raz, \xi vecej isc Aeseela... A bula v tim valale jedna stara 
vra^kiAa, tota jej povedzela: ^Ti glupa, 6oniu AeidzeS, teraz u2 
pridze i tebe frajir." V ten veC'ar kaidi sebe sednul ku svojej 
pari. I ku ilej sednui chtoska, ale ho flichto ftevidzel, bo to bul 
^:ert. Kelo razi jej vrecinko spadlo, ta un jej ho vse dzvihnal. 
r.u(bce to obadeli, ie chtoAka pri nej. a na M patreFi. A tak sebe 
Aeptali: ..Ku keniu ona se dohvaraV" ,,MarCo! Ku kemu ti se do- 
hvaras?- ,,Ta 6i ftevidzice, ie i ja mam paru:- Naostatku poSFi 
do doniu ka:^Ali zo svoju, ale ona lem sama — naoko. Babi med2i 
sebu hutoreli : ,,Tota MarCa jakehosi Certa za frajira ma. Chtoska 
vA<! jej vrecinko dzvihal ze zemi a mi ho afti jedna nevidzeli?"' 
MarCa se doznala o tim, eo o ftej hutoreK po valale, i poCala plakac. 
Na stvarti dzeil iSla ku tej starej vraikiili i tak jej povedzela : „ Ja- 
keho vi mi frajira porajefiV" Tak povedzela tota stara vraikifla: 
„Nebuj se fti6. Zrob, jak c.i kaiem. Co si, MarCo, napredla za tote 
dva veC'are predzi, ta zvi najedno klubko a jak pridze esCi fteska 
ve(*. ar tvuj frajir a jak ci budze chcec vrecinko podac, ta se hilevaj na 
fteho a povidz: ,Nepodavaj mi, bo Se ludze pripatraju, ja ho sebe 
Kama dzvihnom.' A totu predzu s klubkem dolu spus(i na zim a 
vrecinko Hi spusi, a potim tak zrob, jak bi si hcela vrecinko 
dzvihnuc, a v tim z klubka koilec ilitki kolo nohi mu ovi." A Mar^a 
na druhi ibseu zas poSla do kudzelnej hii^.i a tam sicko tak zro- 
b(}la, jak jej vra^.kifia kazala. I vzali se i rozesli se zas z ku- 
dzefnej hiiti. Ka2di posol zo svoju paru, ona posla teraz sama, 

*) Kozpnival Jozef (iajdnr, rodom z Biirdijovu. Ziipis v Bardijove v Meat- 
Hkoni lioteli 14. w^pt. r. 189S. 



311 

bo Cert se pohfieval, 2e mu iiedala dzvihac vrecinko, a poSol. 
Ale pul hodzini vracil se Cert a durkal jej na oblak: „MarCo, 
spi§?"^ Ona fiiC. „Povidz mi, chto ci tej radi dal o tim klubku? 
Ked mi fiepoviS, ta ci umre ocec." Potim druhi raz kriCel: ,,Ked 
mi i1epovi§, ta ci umre matka." Ona §e obezvala: „Ked umre, ta 
budze leiec." Na druhi dzeft i ocec i matka umarli. Pohovali jich 
jak obiCajile Cloveka. Ona lem sama zostala. Po§Ia zas ku tej starej 
vra2kiili na poradu: ,,BabiCko stara, dajce mi radi, bo mi ocec 
i matka umarli a Cert pevfie pridze i po mile." Un i priSol na 
druhi veC'ar: „Jak mi nepoviS, MarCo, chto ci tej radi dal, budze§ 
banovac!" Na treci dzeft zas poSla na poradu ku tej starej babi. 
„Umre§," poveda baba, „i ti, ale §e ftiC fiebuj ! Eem §e nedaj iiesc 
ponad prah, ale povidz svojim, ked pridzeS do domu ode mfie, 
ie bi ce mertvu — popod prah precahli." Pri§ol na treci veC'ar 
Cert: „i^pi§, MarCo?" „Ne6pim!" „Ta mi ftepovi§, chto ci takej 
radi dal?" „Nepovim." „No, ta umres i ti." „Ked umrem, ta 
budzem re;2ec." Ona tak sebe zrobila pred Smcrcu, 2ebi ju ftigdze 
do cintira ilepohovaTi, Tem na kri^ne drahi. Pohovali ju, jak ona 
sama scela, — na kriine drahi. PriSol toten Cert po pohrebe, 
hodzil ju hiedac po ^ickich cintiroch, perSi po katoHckim, i tak 
dalej po luteraftskim, po ruskim i po 2idovskira, iligdze ju ftenaSol. 
Vracil Ae do pekla. Tota predza na noze se za fiim i potim eSCi 
cahala, ale un ju ftevidzel. V pekle dabli na ileho kriCeli : „Zkadzi 
ti hodzis, CO mas na noze, ti dzeSka po predkoch hodzi§?" Ve zlosci 
vracil se zaiS do teho domu, dze frajirka jeho bivala, a tam Sicko 
potrepal, ale ju najsc fiemuh. 

Na jej hrobe na kri^nich drahoch virosnul §umni pahnaci kvitek 
(+ kvitka). Isol jeden princ za drahu na koCu. PoCul toten pah, hu- 
tori koCisovi : „Postuj fem," hutori, „jak tu dzeska kvitek preuce- 
sefte pachfte." Stanuli na draze s koCem, rozkazal princ koCisovi : „Idz 
ti mile toten kvitek utarhnuc." KoCis tarha, — ilemuh ho utarhnue. 
„Najjasilej§i princu, ja ho ftehoden utarhnuc." „Ta co Ai taki slabi, 
ie si ho flehodeu utarhnuc, ta ho zlam!" „N?mo^.em ho aili utarhnuc 
aili zlamac." ZeSol s koCa princ, Tem se ho dotchnul, ta ho zlamal 
i vzal ho sebe a zalo^il za kalap. I isFi na koCu dafej. PriSIi do 
jedneho mesta do kavehauzu, stanuli tam s koilmi. Povedzel pan: 
..Idz le, opatri, Ci bi mi tu ilemohli daco dostac jesc, bo ja barz 
hladni." KoCiS po§ol se opitac. KaCmar povedzel: „U mfie vSelijake 
jedla jest, bo ja trimam velku trakterfiu.'* Pan vefiol do traktenli: 



312 

„Ta ftej mix priftesu jedeii obid," pan sebi rozkazal. Ka£mar p6- 
zakrival stul v panovej hi^i, a pan se lapil do jedzefta, ked kalap 
zIo2el a zavesil na koiek i s kvitkem. Pojid ^icko, bo hladiii bal. 
Pan po^^ol vonka. V tim z teho kvitka zrobila se krasna princeza 
a skrikla do trcceho razu : ,.Muj pan jid, pil a mne tit fiezohabil 
!'* A to Sicko vidzel i t^ul panov koCiS, htori stal v otvorenich dzve- 
roch. Ked prisol pan do hi^i, ni pafiej nebulo, kvitek ui zas na 
mescu stal. KoCiS hutori: ,,Najjasilejsi princu, ked oili buli vonka, 
z teho kvitka se zrobila krasna paiii a do treceho razu skrikla: 
,,Muj pan jid, pil a mfte fiiC ftezohabii!" Pan to ilescel veric, Po- 
vedzel koCisovi : ,/fa e^Ci jednu noc budzenie tu ftekac i jeden 
dzen." Na druhi veC ar zas sebe rozkazal pan jedzeile a z ka2deho 
jedzeila i z pica pokus zohabil a sam Se pod stolik iihilil. Tu 
z teho kvitka se zrobila za6 krasna prineeza. Mala dluhe vlasi a2 
po zim. A ten pan mal pri sebe v ke§eni korbaC pririhtovani, 
CO budze z iiim babonstvo vihailac z kvitkovej pafiej. Ona jak 
Se pokazala, popatrela na stul a skriCela: „Muj pan jid, pil 
i mne zohabil." Pan ju zaraz ulapil za vlasi, korbaC z keSeni 
vibral a poCal ju bic. Tak ju bil mocno, co se mu ai po zemi 
valala. „Ta ti me budzeS klamac?" Jak Se jej u2 dose nabil, ta 
vselijaka hadzina Se z nej sipala. „Dotri ce budzem bic, ui^ mi 
ileprisahileS, ie me iiebudzeS klamac." „Muj drahi, nigda ce vecej 
u^ klamac nebudzem.'' Vtedi se princ zaradoval, ^.e taku krasnu 
panu mo2e mac. Sedii na koC obidvojo a ona mu povedzela : „Muj 
lubi, drahi kvitku, ja s tebu dalej nehodna isc, Tem na faru, bo 
ja vMe od Certa iie ista." ,^Ta pujdzeme na faru. Ta preco lem 
na faru Se pitaS?" „Ta ja Se bojim, 2ebi me Cert lievzal, bo ja 
bula jeho frajirka.*' Potim mu vsicko virozpravjala, jak Se z nu 
stalo. „No dobre, pujdzeme na faru/' Prisli na faru, zeSIi obidvojo. 
Ona povedzela: „Pan velkomoiui, Ci bi nam neraCili dac slub?" 
„§ak ja na to, duSo moja, iebim do stavoch manitelskich svjazoval." 
Ona rozpovedzela panu plebanovi o vSickim svojim povedzenu, jak 
se z fiu stalo. VispovedaFi Se tam obidvojo, jej dal pan pleban kri2 
do ruki, 'MA Cert ilenmh k nej dostupic . . . PoSidali do koCa a na 
Stiroch konoch obidvojo poSFi do koscela. Jak iSFi za drahu ku 
koscelu, Feci Cert prosto ku koCu a ju see zedrec s koCa, — ale 
lienuih ku ilej dostupic, bo mala Krista Pana v ruce. PosFi do 
koscela, priSahFi obidvojo. Jak viSFi z koscela, Cert jich Cekal pri 
kosceFe. AFe Cert iii sebe nemuh poradzic, Fem odvadzil dva koile 



313 

zpredku a poSol jak viter ... A tote dvojo priSIi na dvoch koiioch 
do jedneho domu, dze zrobili ve^ele; velka radosc bula. I ja tarn 
bul na tim veselu. Za pecem som stal. MaUem v ruce dzvonek, 
ta i tej pripovidki koilec. 

Z Gaboltova.*) 

159. §. Bul jeden ocec chudobni. Mai dvuch sinuv. Haj, dvuch 
sinuv. Tote sinove pasli ovee valalske. PoSIi z nima v jesefii do 
zrubana. Bulo zimno, nakladii sebe ohna. Afe trava vefka bila, tak 
se trava laplla od ohna; ohefi i§ol pomedzi ovce tak, co ovce he- 
mohli poueekac z tej travi. I velo ovce pohoreli. Sin, co mal dzevec 
roki, fieznal, ie to Skoda §e stala, ale ten, co mal dvacec roki, 
vidzul, ie to piano zrobiH, ie ohna nakladii v trave. Ta un Ae 
bal domu pujsc, ie ho budze ocec bic, ie musi valalske ovce placic. 
I tak bratovi povedzel : ,,Idz ti, bratu, do domu a ja pujdzem; dze 
me dva oCi povedza." I ten mladSi brat se rozplakol a pitol se 
ho: „Ta dze ti, bratu, pujdzeS?" A un mu odpovedzel: „Ta ja 
som fteznam, kadi pujdzem, lem ie ja ku otcovi ui iiepujdzera, bo 
§e jich bojim." I tak se rozluCili s plaCem. Jeden poSol do domu, 
mlad^5i, a starSi poSol do Tesa. Chodzi po tim TeAe calu noc. Ai 
raz trafi nade dilem ku jednej velikej jedli. A tam nasol zbujnikuv 
spac. Un se zick a poSol nazad dafej. Schoval se do jedneho husCa 
i daval pozur, co rano zbujflici budu robic. Jak rano zbujiiici po- 
stavali, ta sebe vidali rozkaz, ie kadi maju isc na vandruvku. 
I poSri od svojeho obisca, co nezostal aiii jeden tam. Jak un vidzel, 
ie ni iiit ani jedneho, poSol ku ti jedli i viSol na jedlu na sami 
verch, i tam sebe le^el na konarach a2 do veCera. Prihodzi veCar 
i dvanac zbujnici veda ze sebu jedneho vola. Jak priSIi na vatrisko, 
vola zabili; pivfiicu mali pod bokem, vitodli jednu beCku vina, 
vola na ro^.fte brali, pekli a vino pili. Tak sebe trimafi poradnu 
hoscinu. Jak se dobre napili i najedfi, tak najstarsi ze zbujnikuv 
poveda tak : ,,No, kamaraca, ni ma dvanac roki vedno i dvanacmi 
mis jest, teraz je ni Cas, iehi see ukazali, chtori jake kumSta znace." 
No til dobre . . . Palko na Sicko daval pozur s huri s jedle. Ked 
u^ jedne poCali Se zmahac, ie chtori mocftejsi, tak zbujnikom priSlo 



*) RozprAval JAn Mojcher, rodoiu z Oaboltova. Zupis v Gaboltove, v ta- 
mojSej kr^me, 2. jilla r. 1904. 



314 

ze zniahana 2e ai bi se bun tarn pobili... §icke se zmahaTi, Tern 
trojmi zostali na pokoju. Tak se jich najstarSi pita, kapitan zbuj- 
ftirki: „Ta vi trojmi co setkire, ileznace ftiC?"* „Ta jak bi ma ne- 
znaTiV" Jcden stane. ta poveda: ,,No, kaniaraca, mne bi nemuSelo 
s vanii tu bic a zbujilicki 2ivot provadzic, bo ja mam taki miSek, 
prai^^ni, v.o kcro raz do neho posahfiem, tak vse dvanac dukati 
z ileho vicahneni." A Paiko jak na jedTi u6ul, ie taki mifiek 
ma, dobre patril, ie zkadi ho vibira a dzc ho budze chovac. Jak 
ten misek vibral ze svoji torbi, tak davol ka2demu jednemu do 
miska sahac, i ka2di z jedenac zbujnikuv z neho sebe po dvanac 
dukati vicah. I vtedi kapitan zbujnicki mu poveda: ^No, brace, 
to jest pravda, ie ti bi z nami tu uemusel bic, bo ti mo2e§ pri 
svojim misku velikim panem bic/' Vtedi ten miSek zas do svoji 
torbi sturil a torbu na jedlu na suka zavesil. Druhi z tich tinich po- 
veda : .,No ta ja bi t\i Aemusel pri vas bic, lem ie se mi ti2 paCi ten 
zbujilicki 8tav. Ja mam taku pis^olku o tri dzurki, co ked hoc na 
chturi dzurki zapiskam, ta na ka^du dzurku jeden regement vojska 
se mi postavi a s tim vojskem vibijcm cali svet." Kapitan mu fie- 
scel veric, ie to nemo^e pravda bic. Zapiskol na jedni dzurce, 
idze jeden rejrement husari i pita se ho: ,,Co sees a co 2ada5, 
nas natjasfiejsi krarV" ,,Ja liiC iloscem, aiii ne>^.adom, lem zkadi 
SCO i)risri, idzce nazad." Zapiskol na druhi dzurce i na treci, 
tak se mu postavili vojaci i se ho pitaFi tak jak i per^^e, a un jini 
odpovedz(»l, iehi isli tiim, zkadi prisli. 1 pi§Colku vzal do torbi, 
s<*hovol i zavesil torbu na jedFu. Palko dobre pozur daval, dze zbujuik 
pis6)lku krije. Treci zbujnik, jak stane, ta poveda: „Ta kama- 
raca. to pravda, ie ja bi Hi nemusc^l pri vas bic, bo ja mom taki 
pasek, CO ked se do neho opasem, ta dze sebe pomislim, jak naj- 
dari, ta v jednim oCimnc^ilu v luchce prejdzem." Tak sebe nami- 
sFeli zbujilici o najdaFi mesce a povedzefi : ,.Z teho mesta prines 
hus peCenu i litru vina, a od kaCmara kartku, iehi ma uverili, 
io^ tam bul." Ten se do paska opasol, poskoiiil do huri i poSol. 
V jednim ofJmuenu, ni:^ oili tam paru slova medzi sebu hutoroFi, 
ten s vinom i s husu tu, i kartku od kaiimara prinis na znak, ie 
akurat z tej karcmi. 1 uveriFi mu. Tak kapitan poveda: ,.No ka- 
niaraca, dvanacmi nas jest, i dvanac roki jest, jak ma vedno, tak 
Mi ma se napili i najedFi i zname, chtori jaki mocni, chtori jake 
kun^ita ma, Ui moiema isc spac." Tm treci svuj pasek poloiil do torbi 
a zavesil torbu na jedlu a Palko s jedFe daval dobre pozur, dze 



Si5 

ten pasek kladze. Tak zbujnici posnuli po dobri veCeri tak jak bi 
jich porezal. A Palko, jak ui znol, ie zbujnici v najFepSim spanku, 
s konarika na konarik pomali dolu jedlu se spuStol ku tim 
trom torbom, dze tote tri drahe veci bili. I ze§ol same perSe 
ku ti torbe, co v ni bul pasek. Torbu otvorel, pasek vzal a opasol 
se do ileho. Vtedi iSol ku mi§ku: „Kebi ja ten miSek dostal," 
sebe Palko tak povedal, ,,tak hoc bim pi§£olku nemal, ta bim i tak 
panem bul/^ Afe jak mi§ek dostal, vidzi, ie zbujnici §icke spja, 
tak sebe Palko misK : „Idzem ja i po pi§iolku." I piSColku dostal. 
Tak ui mal Sicke tri veci. Un Cul dobre, ie zbujnici o chtorim 
mesce kazaTi, i un toto mesto sebe zapametol. Naostatku neznal, 
CO zbujnikom zrobic, tak vzol i po nich — Sfiol. A zbujnici jeden 
ku druhemu povedza: „Kamaraca, na bidznom mana z iieba feci." 
A jeden poveda: „Haj, mana ci tarn leci. Spi, ked ci dobre." 
Palko podskoCil a sebe povedzul: „Scem v tim i v tim mesce 
nocovac." I poSol v luchce. PriSol na stred mesta, ale ul ne- 
nasol gvicic Se iiigdze, Fem z jedni mali chiiki, tam bednar 
obruCe struhal. Palko pridze pod oblak, ta pita §e na noc. Be- 
dnarski majster barz chudobni bul, ale velikim panem &e trimal. 
Jak ten na oblak durka, kriCi z chi2e: „Chto to tam? Co2e mi 
balamucii^ noc?" Ale 'Palko barz poniiSene a pokorne pita, lem 
i^.ebi mu otvoril dzvere. I bednarski majster mu poveda: „Hoc biim 
ce puS^il, ja tu Aimam obisco svojo, lem bednarnu, dze obruCe 
struham, ta tu nimaS afii dze nocovac." Afe Palko Tem se pita, 
2ebi ho pu§Cil dnuka. I bednar §e rozmek(^el i pu§Cil chlapca do 
bednariii. Pita Se ho, zkadi je? Palko mu poveda, ie un som iiezna, 
zkadi je, ie un od maluCka od otca poSol, i nezna zkadi je. Potim 
ho Palko pita: „Pan majster, budu take dobre,... kebi oni e§Ci 
posK na mesto a dajaku nam veCeru donesli, ... bo ja laCni, i oni 
pevno eSCe neveCeraJi, ta bi Se i jim sdalo daco preku.^ic." Palko 
posah do miSka, vicah sebe dvanac dukati i dal bednarovi jeden 
dukat, iehi i§ol donesc veCeru. Bednar poSol na trakternu, eSCi 
telo upital, ie mu otvorili i prinis jednu hus peCenu i dve halvi 
vina. Jak priSol bednar do bednariii, dobre se najid i napil, 
potim ani do domu iiepoSol, aM ku dzecom, ani ku 2ene. SpaTi 
vedno s Palkem na triskach z dreva, co obruCe struhol. Rano pri- 
chodzi bednarova iern, s velkim krikem : „Co ti, befaru, tu s ja- 
kimsi dz'adem le^iS a do domu ku iene ani ku dzecom nejdzeS?" 
Ale vidzela, ie na stole huS peCena ei6i zostala od veCera i vino 



316 

es(5e bulo vo flaSce... Un ji povedal: „Cicho lem budz, 2efii£ko, 
cicho, §ak to zato ni(, iem doma nenocoval. Tu priSol ten chapec 
na noc ^e pitac i ja ho prenocoyal. Tak un mi dal jeden dakat, 
iehim prinis ve^eru. A to mfie do domu iieskoro bulo isc. Ta tu 
preleMem i z fiiin.'^ Potim Palko pita: ^Paiii majstrova! Budu 
take dobre, Iem liej iiekriCu na svojeho muia, ie me prenocovaTi. 
tepSi bi bilo, kebi oni posli dajaki fristik doiiesc" ... I vzol, 
dal dukat, 2ebi iSla po friStik. I poSla, donesla friStik, jaki najIepSi. 
(-0 ji z dukata zvi§ilo, to dala Palkovi. Ale Palko poveda: „Pani 
majstrova, Iem ftej to sebe schovaju za drahu." Majstrovej §e barz 
paCilo, ie tak hnedka veci zarobila, jak jej m\ii prez dzin pri 
obru&ich. Zradovala se penezom ; vinka §e tak opila, ie naostatku 
sebe spivala i na obruCach pijana zostala Teiec. Palko dali pita 
se majstra, ie Ci bi un ho iievzal za sluhuV Ale majster po- 
veda: „Muj sinu, CO ti budzeS u mne robic, ked ja nemam co 
robic sam." Afe Palko preCik nescel od neho pujsc. Lem ie un 
budze u neho slu2ic. Jak st^inul do slu^bi, majstrovi zakazal obruCe 
struhac, hned mu peiiezi nadol, co sebe budinek okrasil kraSne 
a pital ho, 2ebi Palka do Skoli daval. Tak Palko do §koli chodzil, 
r(»C Se ho dobre lapala, uCitelom un dobre placil, Iem iehi ho 
dobre uCili. Po kela rokach dobre se viu(^il, ie muh za hodza- 
jakeho pana stanuc. I naostatku podzekoval krasiie gazdovi, penezi 
mu zochabil, i tak po§ol preC. Trafil do jedneho krala, pital se 
do slu^.bi. Slu2bu nasol za koCi^. Dobre mu koCiSstvo islo. Raz 
pri^ilo kralovi, ie musi na vojnu isc. Kraf z domu posol. Jak Palko 
znal, ie ud dobre vojna stoji, tak pomaluCki vzal sebe jedneho 
kona i posol za valal z ilim, ie idze na vojnu. Jak za valal pri§ol, 
teho koiia uvadzel do jedni lo^Jni (,,kraki, abo viklina" !) a zapiskol 
sebe na jedni dzurce na pisColce. Prisol Skadron husari i pitaju 
se ho: ..Co sees a co iadasV na§ najjasnejSi kralu Palko V" „To 
scom a to 2adam, ieln see mojemu panovi do vojni isli na pomoc," 
a husare i pre Palka takeho akuratneho kona dovedii, jak i oni 
mali. Palko sid na osedlaneho kona i isol z nima. I tak vojovali, 
ie nestiUa Iem 6irna zim, kadi presli. Ten jeho pan scol se mu 
zadzekovac, ^.e mu tak dobre poniuh, ale Palko so afti neohlad, 
ani iiichto neznal, zkal prisol, ani ie dze posol V Tak iSol kral 
druhi raz na vojnu. I treci raz. I Palko v§e niu bul na pomoci. 
Ale na treci raz jeden nepracelski vojak ze sablu kusCik jakosi 
do nohi Palkovi zacal. Ten kral, jak to vidzol, doraz ze svojeho 



317 

kona skoCil, vzal svoju chusteCku ze §ije, i zakrucil mu nohu. I pita 
Se ho: „Zkadi §i?" Ale Palko mu neodpovedzel ni6, viskoCil na 
svojeho kona, i ze svojim vojskem poSol. Inichto iieznal, co je za 
jeden. Ten krar, ked priSol do domu, barz 2aloval, ie mol takeho 
dobreho Cloveka, ie za kaide tri razi na veliki pomoci mu bul, 
a 2e §e mu nimuh za to ani odplacic. A ten kral mol tri kiSasofie. 
Ta ^e ho pitaju: „Tatu§, jaki to bul ten Clovek?" „§umni mla- 
dzeiiec, lem ie ja neznam, zkadi je, abo co je za jeden, bo ze mnu 
hutorec nimol kedi, ani nescel." Tote kiSasonki na druhi dzin cho- 
dzili po dvore... a najmladSi kiSasoni §e barz koCi§ paCil. VeSla do 
magtaFni ku koCiSovi, vidzi, ie koCi§ Spi a mo nohu zavitu s tatu- 
§ovu chusteCku. Doraz lecela do chiii i hutori ku ojcovi: „Tatu§, 
CO to za robota, ie na§ koCiS s jlch chusteCku mo nohu zavjazanu?" 
Krafovi hiiedka na rozum priSlo, ie un na vojne temu dobrodin- 
covi ze SYOJu chusteCku ukafiCenu nohu zavil. Doraz leci prez du§e 
do maStalni i najdze ko6i§a spac a vidzi, ie jeho vlasnu chustku, 
s chtoru un na vojne svojemu dobrodincovi nohu zavil, koCiS na 
noze mo. I doraz ko^iSa zehnal i pita §e ho : „Sinku, zkadi ti totu 
chustku i jak vzal?" KoCi§ poveda: „Najja^nej§i kralu, o tim oiii 
dobre znaju, bo mi z ilu sami nohu zavili." Vtedi svojeho koWsa 
kral oblapil i poboikal a poveda mu: „Ti veci nebudze§ u nine 
koCi§ic, ale dom ci za 2enu, chtora §e ci kiSasona moja paCi ! I kra- 
Tovstvo svojo poru&im tebe." Zrobili veAere; kraSne ill z najmlad§u 
dzivku, — ale ieni chlapa v§e prevedu. V§e ho trapila 2ena, 2ebi 
posla z nim do jeho ta'tuSa, ie zkadi un. Un ji to odplral, bo dobre 
znal, ie un z dzadovskeho rodu, ta ie 6e tarn budze hanbic ku 
jeho rodziCom prise. Ale iena, vse ho trapila. I raz ji povedzel: 
.,No ta u^ pujdzeme!" Jeho iena do teho Casu neznala o Palkovich 
truch drahich vecach. Tak richtovala koCiSa s vozem i s jedzenom 
na drahu, bo un ji hvarel, ie to barz daFeko... Palko ji poveda: 
„Mne iietreba fiijakeho koCi§a, pujdzeme peSo." Kralovski kisasoni 
sc to Cudno vidzelo, ie tak je z dafeka a ie peSo see isc. Palkovi 
to i^xidno fiebilo. Ked \xi Se zmirklo, zavolal svoju ienn do zahradi, 
opasal ju i sebe paskem dovedna i poveda: „Scem u svojeho otca 
veCerac." Palko se kus do huri podal i poSFi — ai pod oblak otcovi 
^c postavili. Tarn e§Ci ocec isvicil. Chii^ otarhana lecela na kupu. 
Un ji poveda: „No hibaj, moja ^eniCko, dnuka, to je muj ocec." 
Ona nescela do chi2e isc, ie dze bi ona, kralovska dzivka, do 
chliva na noc isla? Ale un ju primuSel, ie musela z nim vejsc. 



318 

Jak veSn do chi2e, tote ludzc v hi se barz porakali, 2e co to za 
panove do chi^e idaV No dobre, — Palko §e na noc pita i s^paf^u. 
Tak gazda: „A panove, dze bi oni tu nocovali u mfie? Sak tu 
jest na fare u plebana skori dze prenocovac, jak v takim chudobnim 
dome/' Palko poveda, ^e iin tam see zostac na noc. Tote dvojo 
stare ludze, rodzi(Je Palko ve, ho vidrilic nemoWi, i zostal na noc. 
Tak dol svojemu otcovi jeden dukat, 2ebi iSol veCeru doiiesc. Ale 
V tim valaFe in§e nebilo co kupk, Tern za Stiri krajcare kolaC i kus 
mlika zkadi^ka matka donesla. Dali tim dvojo panom jesc. Palko 
ve^eral'a paiii jeho lem s chuste£ku oH ucirala a barz plakala. 
Ocec jim prinis kus slami, polihali na zim. Palkova 2ena dobre 
patrela, dze Palko ten pasek skrije, co jich tu donis. Palko po- 
loiil do jedni torbi Sicke tri svojo veci. I polihan spac. Ked u2 
dobre Palko usnul, ona pomali totu torbu Palkovi zpod hlavi vi- 
cahla i viSla navenka a sebe povedzela, ie see u svojeho tatuSa 
veCerac! I v tim oCimnenu se do doniu navracila a Palka segina 
zochabila samotneho. Palko, ked Se v noci prebudzil, vidzel, ie 
i^eni pri iiim nit, doraz sko(i a zhana gazdu. ATe ho u^^ gazdu 
nevolal, afe veFikim hlasem skriCel: „Ocec, stavajce, bo ze mnu 
zfe!" Ocec, jak Cuje, ite ten veiki pan ho ojcem vola, pita Se: 
„A CO oni miic ojcem volaju?" Vtedi Palko oblapil o tea, poboitkal 
i zaplakol a skriCel: ,,Sklamani soral'' I rozpovedzel otcovi Sicko, 
i niatki, 2c jak, co a kadi pochodzil. Vtedi un neznal, jeho ocec, 
CO od ialu robic, malo se mu Serco nepuklo. A Palko Tem zatim 
banoval, ite kebii mu veCar bul peiiezi nadol, iehi much bul jeho 
ocec tii panem bic. Rano Se od ojca i od matki odebral, svojo 
kralovske Smati ze sebe zeblik a potarhane dzadovske lachi i dve 
torbi na sebe vzal. I posol, dze ho dva oCi poveda. Bo un neznal 
totu drahu, zkadi prisol a dze ma isc. Ta lem iSol bludem. Tralil 
do jcdneho velikeho lesa. Tam mu zapaehli barz jabka a un u2 
hladni bul. Ta sebe poveda: „Ej, Bo2e, kebii ja ku tim jabkom 
trafil, iebi'im hoFem dajedno zjid.'' Idze za tim pachem, idze i tralil 
ku tej jabloni. Co tam popod jal)lon bulo nacupkano, un lem co 
skori jid. Ale co Palkovi se stale? Od jabka virosli mu na hlave 
dva veTke rohi. Un neznal, 2e co ma na hlave. Jak seul isc ni 
pr(iz hus^, ta pred rohami nemuh, ale na to §6esce mol v torbe 
mafuCke preziratko, pozri do preziratka, vidzi, ie ma velke dva 
rohi. Vtedi klik na kolena a poveda: „Boi5e muj, Bo2e muj, co ja 
previiiil, 2e ona miie tak oklamala, teraz eSCi Panbuh na raiie rohi 



319 

dopuSCil, aFe budz jeho laska svata za naSCiveiie!" I idze dali po 
lese, hfiedka trafi ku jednim hru§kom, ta sebe poveda Paiko: 
„Boie, Bo2e, zidlem jabko, virosli mi rohi, teraz hru§ku ked zim, 
CO se mi zav4 staiie? Ale poprobujem jednu." Zid jednu hruSku, 
spad mu jeden ruh, ta jak vidzel, ie mu spad, zid i druhu. Spad 
mu druhi ruh. Vtedi zas na kolena klik a Bohu dzekoval, ie z neho 
Panbuh rohi vzal. Un se navracil ku jabloni, nasbiral sebe do 
jedni torbi jabiek a do druhi hru§ek i Sol dali. Trafil potim do 
teho mesta, dze jeho 2ena bula. Mesto bulo s Cervenim bar§unem 
ovinute, na ka^di ulici s beCkami vino vistavene, radosc velika, 
— jeho iSena ^e vidavala za druheho-.. V mesce hutoreli, ie perSi 
jej muiS §e tak dzeSka podzel, co nichto nezna, ie dze je? I teraz 
radosc velika, za druheho §e vidava! Pridze Palko do karCmi, pita 
Se: „Co to za novina, ie taka radosc v tim mesce?" Tak mu 
kaCmar poveda: „Radosc velika! Na§i kralovni mladi se dzeska mui 
podzel, nichto nezna, dze, a teraz §e za druheho vidava!" Jak 
Palko to u(!ul, pita §e kaCmara, ie kedi b'udze Slub? „Ne§ka o dze- 
vjatej hodzifle maju isc na Slub." Palko poSol na ulicu, kadi mali 
isc na sFub. Rozvjazal torbu s jabkami, veliki pach po calim mesce 
bul. Ked kralovna i§la na slub: „Ach, jak tu dzeSka jabka pachnu!" 
Ida dalej, vidza, ie tam dzad trima v torbe jabka na predaj. I ona 
pita se ho, ie kelo jedno jabko stoji? Ten dzad poveda, 2e dukat 
stoji jedno. Bo Palko znal, ie ona ma dukatoch dose! Palko odCital 
jabka: Kelo jabiek, telo dukatuv dostal. I hnedka vracil se do 
jedneho sklepu, kupil sebe dochtorske Jmati i jednu li2ku malu, 
kus papira i male tarko (+ tarlo )). ViSol za mesto, tote dzadovske 
lachi ze sebe zrucil, oblik dochtorske a friSno medecinu richtoval. 
Tote hruski Cuchrol na tarku a Sumne po jedni li^ce do papirikuv 
zakrucol. Ked u^ bul hotovi ze svojim planem, vtedi ni priori ze 
slubu a mali se hoscic. Tota mlada iieznala se s ^im pirse pred- 
lo^ic, jak . . . kelo bulo panuv, natelo falatki pokrajala jabka i pred 
ka^deho pana, kelo jich na veselu bilo, falatek na tanir dala. Jabka 
biri barz pachnace, tak ie ka^di vlasfie naraz ukuSil. Tak kelo bulo 
panuv, i chto lem z jabka ukusil, ka^demu po dva rohi na hlave 
viroslo. Tak se stol velki krik : „Za tim dzadem, co s tima jabkami 
bul!" Ale dzada \xi nebilo. Vtedi po dochtoruv! Ta jak? Jednc 
po6iIi rezac, krev i§la, bolelo. Nesceli dac rezac. Velike Cudo tam 
se stale ! Naostatku jeden dochtor Se natrafi a to bul Palko. Ten 
se podnima, ie un kraSne rohi poznima. Ale pitali se ho panove, 



320 

ie CO za to zesce? Ta un povedzel: „Ja nescem niC, lem iebi mi 
moja itena tri veci mojo dala." Jak mlada to uCula, skrikla... ie 
ona do Smerci budze rohi nosic, a ie mu tote tri veci neda! Pa- 
nove jako uCuIi, ju nasilili, ie mu jich musela dac. A Palko krasAe 
jim rohi poznimal. Naostatku ji fiescel zeiiac, ale ho panstvo pri- 
uucilo, ie ked ona mu dala tote tri veci, ie un ji mu§i rohi ziiac. 
I tak potim §e pitali panove, ie Ci to jeho 2ena? Un povedzel 
§ickim, i tak j^e zeznal, jak bilo i rozeSFi se. Palko poSol s Bohem 
svoju stranu, kadi zual. 

Z Giraltovlec.*) 

100. §. Pri§ol jeden rechtor do jedueho valala, bul £lovek 
mladi. Oieiiil se, chudobnu sebe vzal a zosta.! chudobni. Dal mu 
Panboh dzecko. Ta sebe pita! za kmotra jednoho minara, chtori 
bul bohati. Tak sebe mislel, ie ho obdaruje... I tak bulo, ie minar 
dal tomu dzecku do kri^nia jak bohati Clovek. Po tomu rechtora 
docislo, ie flemal co jisc, tak iSol ku kmotrovi minarovi a pital 
ho, 2el)i mu zomlel dva korce iita i dva korce pSefiici. Minar to 
vdzeCne urobil. Pan rechtor toto zid, tak nebulo zaS za co druhc 
kupic, posol naznovo do minara a pital ho: „Pan kmotcr, ftej mi 
zmehi es6e dva korce 2ita i dva korce pSeiiici." Minar to vdzeftne 
urobil. Na treci raz po§ol rechtor znovu do minara a pital ho, 
iehi mu e§Ce zomfel dva korce 2ita i dva korce pSeiiici. Minarovi 
to se vdfi nelubilo. Povedal: „Znaju, pan kraoter, ie ja mam vi- 
chodki a tak mi flehoden z vlasneho zarna zadarmo mlec." Ale 
povedal mu minar: „Pan kraoter, fte dva korce 2ita, ne dva korce 
pseftici, ale dva vozi muki jim dam namlec, ked me po mojej 
smerci budu tri noce vartovac." Rechtor se i na to vdzeCfie obecal. 
TreSIi se ^asi a minar umar. Tedi pan rechtor se bral na vartu. 
Vzal sebe palicu i kniiku pod pazuchu a i§ol na vartu do mlina. 
Tam niu nahotovili vo mline i jisc i pic. Rechtor sebe sednul ku 
stolu a (^ital kfiii^.ku. dvanastej v noci minar sebe sednul na 
desku. Pita se ho: „Pan kmoter, tu suV" Rechtor se obezval: „Tu 
mi." Minar se prevracil a zas le^el. U^ jedna noc previa. Na druhu 
noc poSol rechtor znovu na vartu. dvanastej hodzine minar sebe 
sednul na desku a pita se rechtora: „Pan kmoter, Ci tu su?" 



*) Rozprdvul Andr. MataS, 76-roifny', rodom z Girftltoviec. Zapis v Gi- 
raltovciach v hostlDci u „Kuvika" 7. jdla r. 1004, 



321 

Rechtor se obezval: „Tu mi!" Na trecu noc \xi treba buJo pujsc 
na cintir vartovac minara. Tak se radzil s panom fararom, ie co 
ma zrobic, Ci ma na cintir pujsc vartovac? Farar mu poveda, Iq 
to nebarz bezpeCno, ale i^ebi fie obcirkloval svecenu vodu a 2e tak 
obstoji V pokoju. Rechtor stoji vartu na cintiru. dvanastej ho- 
dzine pri§Ii dva psi, hrebli, hfeWi ten hrob, dze minar bul po- 
chovani. Jak vihrebli minara, strefili jeho kosci a skuru poloi^JIi 
ku sebe. Rechtor to vidzei, a totu skuru vcahnul ku sebe do cirUu. 
Psi jak zahrebli hrob, hiedaju skuru ... u2 ju v cirkTu mal rechtor. 
Psi brcchali, ale do cirkFu ku rechtorovi nemoWi vejsc. Rechtor 
jim poveda: „Darmo bre^^ece, bo ja vam skuru iiedam, chibaj, 2e bi 
see mi priiiesli velo penezi. Psi se pobrali jeden za druhim, pri- 
flesli peiiezi velo a poCali brechac na rechtora. Rechtor jim po- 
veda: „Darmo breSece, bo ja vam skuru fiedam, chiba 2e bi see 
mi prinej^Ii veiku hrudu zlata." Psi se posbirali a priileSIi veiku 
hrudu zlata. PoCaFi brechac, ale kohuci zafipivali, tak museli pujsc 
het. A tak rechtor zostal pri peiiezoch i pri zlace. Jak Se po6ilo 
rozsvicovac, pri§ol i pan farar opatrec rechtora. Tak poveda pan 
farar: „Za dobru poradu, daj i mne z tich pcilezi." Rechtor to 
vdze^'fie urobil, s peflezmi se rozdzelili a zlato zostalo rechtorovi. 
Tak se pital rechtor farara, co s totu skuru ralinarovu ma urobicV 
Farar mu poveda, iehi igol od chotara na hranicu a i^ebi totu 
skuru spafil a ten prach zobral a 2ebi ten prach posipal tam, dze 
najvecej Tudzi chodzi od jedenastej do dvanastej hodzini v nedzelu. 
Rechtor tak urobil, posipal ho pred koscil po briloch, a na to 
daval pozur, co z toho budze. Tak tima Casi z toho prachu se 
zrobil sivi holub a ten holub vilecel ku rechtorovi a oblecel mu 
tri raz hlavu dookola, jak bi mu dzekoval a tak prosto posol do 
neba. 

Z Hanu§oviec v §ar.*) 

KU. §. Ked ja bul e^iCe mladi, ta v Ilunusoucoch bula veFka 
povocbc. Zobralo velo chi^e. Ta ^c stalo, ^e jednu chi2u obstahi 
voda. A V tej chii^i bulo dzevec ludzi. Z tich dzevecoch ludzi sicke 
se potopiri, lem jedna baba z ilich visla. Zilesla ju voda tukoj na 
stverc mifi zeme. Tak vona tam musela nocovac do rana na jednej 

*) Rozprdval Jdn Pohloil, rodom z Hanusoviec v Sar. — Ziipis v Ilunu- 
Sovciacli V not. kancellitrii 7. jiila r. 1904. 

SlorenskA ree. 21 



322 

virbe. Jak §e rozvidnalo, pooWadala se, vidzela, 2e §e daco CarAeje 
a to se mrin (darnel. Ta poSla do toho mlina, pod humno; tarn 
state, bo naha l)ute, z uej voda starhate techi (-f Sraati). Tak Se 
haiibite. I§ol niinar opatric hac, Ci mu ju nevzalo. Vona minara 
zobaCite, tak kri^^ete nauho: „Minaru, minaru, poSIice ku mile 
svojii ^eiiu/* Miliar Ae vracil, ve§6l do chiii: „2eno, idz, chto^ka 
ce tam pod humno vote." Vona na minara: „Ja nepujdzem, bo 
V noci povodz bate, chto zna, jaka bida tam priSte. Poda: „Podz, 
nas trojo chlopi, mi idzeme s tebu!" Tak minarka po§te a tote 
tromi chlopi za fiu ze sekerami. Tota baba pod humnom kri^eta: 
„riem ta baba nej idze, chlopi fie!" Bo se hafibite. ZaS tota baba 
pod humnom votete: ,,Minarko, budzce take dobre, prinesce mi 
techi z chi2i. Minarka poSte, priiieste jej aj ju pooblikate. I vzala 
ju do chi^i, bula same bteto. Polo^ite ju spac, iebi Ae uhrala. NiC 
se j(»j ilepitaFi. A2 jak se uhrate, vispate, ta minarka ju do baCki 
sturite a viWscite ju od bteta. Jak baba ui bute Usta, tak jim vec 
rozpovedate, jak se z nu vodzilo, i s jej mu2om i s jej dzeemi. 
To se stalo, ked ja bul mtedi, a teraz nine osemdzeAat, mo2e 
i tri abo Stiri roki. 

Z Kendzlc.*) 

1(52. §. Bul jeden remesernik chudobni, laikar. Ion prisol do 
mesta a laiki predaval pod jednini domom. V tim dome bival 
jeden malar. Ton laikar mal pri sebe jedneho chlapca pejcroCneho. 
Malar ho uvidzel, tak se mu spaCel. Prisol ku la^karovi a pita! 
teho chlapca za svqjeho. I ten laikar mu ho dal. Mater na ileho 
dal svoju chudobu prepisac a dal ho do Akoloch. Jak se viuCel, 
pital se ho, jakim dice bic panomV On mu odpovedzel, 2e chce 
bic rem remesernik, mater. I on se toto remeslo viuCel. Jak mu 
bulo dvacec roki, tak se odb'eral na vandrovku. S jednini kama- 
ratoni r'ezbarom se odebral do Ameriki. Sli na mor'e. Na nior'e se 
stretii s jednini sifoni itivanskim a dali Ae do bitki z uini. Tak 
dluho se bili, ^.e z jich site ftezostali zo sto personoch lem ofti 
dvomi; mater a r'ezbar. A z teho i^.ivanskeho site nezostalo aiii 
dusi. Oni, mater i r'czbar, priAFusovali ku sifu iivanskemu a veSK 
do neho. Xenasli tam \\i iliC 2ive na Aifu, okreni vero zlata a 



*) Ri>zpr5ival Jozef SebeNvak, 7()-roifD<% rodom z Kendzlc. ZApis v Ken- 
dziciarh v krCine Jnkuba Weisna :>1. jiUa r. 1!»')5. 



323 

strebla. Ze§Ii a2 na sami spodek; na§Ii tarn dva Sumne dzjevMa. 
I oni jich ztamadz vzali. A s tim odeSIi do Ameriki. Jak priSFi 
do Ameriki, pitali §e jich tam: „MaIi prise sto personi a vi see 
priSIi lem dvomi, dze hente ostatne?"* — I povedzeli tote dvomi, 
ie hente su zabite na mor'e od ^ivanoch. Tak ofti se tam usado- 
meli, i pobudovafi §e tam a robeli svojo remesla. Tak §e i o2eiieIi. 
Malar vzal najdzenu prineeznu a r'ezbar hofdamu. A tak iili tri 
roki V Ameriee. Pri§io raz pismo z druheho kraju, ie dze jest taki 
malar, co bi kralovi a kralovnej mi^el vimaroval, 2ebi &e ohlasel . . . 
I na§ malar &e odebral z Ameriki do teho kraju, dze ten krar bul, 
a i^enu svoju na kamarata ochab'eL PriSol do krafa a malova} 
miAel jeho. Jak odmaFoval, oddal UuC od ehi2i kralovi. Ked krar 
8 kralovnu poSIi opatric, doraz veliku radose mali, bo vidzeli svoju 
dzjevku vimalovanu, — co jim bula v miSIi. Malar jich miser dobre 
odmaloval, bo jich vlasnu ceru za ienxx mal. I hned velika radose 
bula. Dal krar vojska na drahu zecovi svojerau, iehi priprovadzil 
2enu svoju. A dal mu jedneho v'erneho generaFa, 2ebi zaopatroval 
dzjevku jeho na draze. Jak priSIi do Ameriki ku temu mestu, dze 
malar bival, jeho i^ena ho uvidzela uit z oblaka. Mala pri scbe 
dvoch chlapcoch svojich; ona se tak niocno zradovala, ie jej tote 
dvomi chlapei z ruk spadli a na smere se zabifi. Mocno se rozpla- 
kari, are pomoci iiebulo. Tak §e rozluCel malar s r'ezbarom. Ochabil 
mu Sitku chudobu svoju a sam §e posbjiral zos ienu svoju a ode§ol 
do .4vekra svojeho. SedH na §if. General ho vivolal na verch §ifa 
a ukazoval mu vSelijake inzuli a v tim ho zrucil do mora, bo bul 
zaviCIivi, ie sprosti remeselnik budze teraz velikim panom!... 
Potim po§ol ku nej general a spri.4ahal ju, iehi ona povedzela, ie 
on, general, ju po druhi raz visFebodzil. — Ked ui priori do mesta 
occa svojeho, pital 6e kral, dze je zee? Razom odpovedzela dzjevka 
i genera!, ie se sSalel a spad do mora ... a 2e bi se i ona bula 
zatopela, ked general ju nevimentujc . . . 

Jak general drilel malara do mora, on plival a pri^ol ku jednej 
inzule a tam na nu se vichrapal a tam bul do roka. Sebe ohiia 
tak zrob'el, ie sprachnelku o sprachnelku dotfik Cuehal, poke! se 
mu oheu nezrobjel. VSe na jednim dube nocoval, tam sebe poscel 
zrob'el a choval se s bandurkami; perSu nasol v ohui upeCenu. 
On e§Ci V svojini kraju bandurki nejedol, neznal, co to ? Xi na tej 
inzufc V ohiiu upeCenu naSol. Potjem hrebal po zemi, vibjiral jich 
a p'ek sebe. Ta jemu tam barz Ceiko bulo do roka 2ie. rok 

21* 



:V24 

mat sen Uki, 2e jeho dva sinove priSFl v noci, 2e ho prez nioro 
prenesli ai do jeho svekra a v kralovskej zahradze ie ho polo- 
Mi . . . Ked on se prcbudzel, vidzel, ?.c jeho sen i^e vijavel, ie je 
lie na dube, ale pod stronioni v zahradze kralovskej ... On stanu} a 
posol do niestxi do jednej traktirni, bo se mu scelo jesc. Pital sebe 
od ka(!inara za paru j^rajcari daco zjesc. Povedal kaCmarovi, 2e on 
jc malar vandrovni ; jak zarobi, ta iSe mu zaplaci. Povedal ka^mar, ie 
tertiz princezna potrebuje malaroch, bo jej misel smutnu ka2di dzen 
nuiliiju, ta fsd moie sebe tarn zarobic . . . Oznamil kaCmar princeziie, 
ie tu jest jeden malar, co mo^e prise ku iiej misel malovac. I od- 
provadzeli ho tarn. Dala mu princezna jednu chiiku. On pita! od 
uej doraz peiiezi na farbi, ona mu dala dva stovki do malovafia. 
On posol do karfmi a s kamaratami j'ed a pil. A jak mu peiiezi 
visli, poSol nazad ku princezne, ^c to mu sicko malo na farbi. 
I dala mu poznovu, xii tri stovki. Z tich sebe pokupil, co mu potrebno 
bulo a za ostatue zas j'ed a pil. Potim posol malovac. Vimaloval 
jej C'istu misel, chtoru ona i^adala od mafara. Vimaloval, jak ju 
na sife visFebodzil, jak ju vzal za ;tenu, jak ho f^eneral do mora 
zdrilel a jak ho prinesK jeho dva dzeci s tej inzuli prez moro do 
kralovskej zahradi a sicko vimaloval, jak se z nim a z nu vodzelo. .. 
Ked u^ bulo sicko hotovo, in. jej dal kluc'. od chiiki a sam se 
navracol do traktirni a zas j'ed a pil. Ona chiitku otvorela a hned 
se zradovala, . . . spoznala, '?a) jej vlasni mu2 jej miseF vimaloval, bo 
Fern on sam mohol znac tak dobre, co ona ma vo svojej misFl . . . 
S tim z radoscu veFiku dala zaprahnuc ^tiri koiie do koCa a priSfi 
s bandu veFiku ku tej traktirni. Jej vojaci vzaFi maFara do ko&i a 
tak ho priprovadzeFi do burku. KraF i kraFovna i jich dzjevka dali 
zrobic veFiku hoscinu a tam hadki hadaFi, io. co zasluii Clovek, 
chtori druhemu na ?,ivoce zastoji? Tak ten jreneraF odpovedzjel: 
..Smerc za smerc; jaku on dakemu, tak i jemu t<aku'- . . . Tak ho 
povjazaFi a do vodi ruceFi. Ostatne ^Jju i doneska, ked neumjurFi. 

1(1-3. §. Bui jeden husar, chudobnej matki sin. Hit dvanac roki 
mal visluzeno. On zo svojeho Fenunku vse f^rajcare odkladal, co 
svojcy chudobnej maceri a ocovi poselal. V?. mal i pre sebe paru 
^Tajcaro naskladane. Doznal sii jeden hijtnant o jeho penezoch. 
I prisol ku nemu a pital od neho poiiCic. 1 on mu po5^i6il, keFo 
mal. Lajtnant kazal liikemu o tim nepovedzic, ie na druhi mesac 
to mu vraci. Lajtnant ne o mesac, aFe 1 o dva mesace mu lievracil. 



S2& 

A ked husar pitai od neho peiiezi, ta ho dal lajtnant do raportu, 
a povedzel tarn lajtnant, ie od husara eMik nigda nepoiiCil. Kapitan 
husarovi pov'edzil: „(5i neznag prepisi voj'enske, ie fleSfebodno, 
iehi vojak vojakovi po^iCil?" Kapitan dal husarovi pejcidvacec pa- 
lice. To sebe husar za C'eiko trimal, . . . odkedi je pri vojsku, esCi 
fligda strofani nebul, a teraz za svojo vlasne peiiezi tak pokuto- 
vani bul ! Dal &e zapisac do raportu pred pana majora. Major jemu 
tak odpovedzjel, jak i pan kapitan, a dal mu poznovu vicac, teraz u2 
tricecpejc paTice. Husarovi eSCek liebulo dose, dal se do raportu za- 
pisac pred pana oberStra. Jak pri§ol pred pana ober§tra, pan oberStcr 
mu odpovedzjel, ie co pan kapitan a pan major mu povedzeli, to 
dobre: „Ta tak i teraz budze§ pokutovani," i dostal teraz Stiricecpejc 
palice. Husar z velkeho Mu, ie nigdze pravdu iienaSol, vzal svojeho 
kona, oSedlal ho a vzal svoj cali ristunk a sednul na koM a uceknul 
do jedneho Tesa. Zabil sebe v lese koIiCek a kofta uvadzil. Svoj 
mundjer zlo2jel na zem a vicahnul ^ablu svoju a stal vartu pri 
nim. — Krai dal poIovaCku velku v tim Ie.4e zrobic. Kraf pobludzil, 
odeSol daleko od svojich oficjeroch i pri§ol ai ku temu husarovi 
a povedzjel mu: ,,§Cesce ci Boie daj, husaru, co ti tu robis?" Husar 
se pital krala: „A ti tu co, jager, robi§V" Povedzjel, ie zbludzjel. 
„A ti, husaru, co v Tese robi§, 2e pri svojim mundjeru vartu stojis?'' 
Odpovedzjel husar jagi'ovi : „Ci ti neznaJ, ie toten mundjer kra- 
lovski, ta ja musim na fteho pozor dac?" Potim husar rozpravjal: „Ja 
slu2el dvanac roki . . . Nigda som nemal 2adneho Jtrofu, Sii. teraz na 
starosc muSel som uceknuc z vojska. . . Nemal som tam ftijakej pravdi. 
Zo svojeho vlasneho leftunku som grajcare skladal. Jeden lajtnant odo 
mne tote naskladane penezi vipoiiCil a ked ja jich od neho pital, on 
mi jich odtajel, eSCek me do raportu dal pred pana kapitana. Kapitan 
mi dal pejcidvacec palice, 2e ja znam prepisi vojenske, ie nesFe- 
bodno jedeu-druhemu po^iCic. Ja s tim ^e dal zapisac do raportu 
pred pana majora, 2e ozda tam najdzem pravdu... Pan major Uik 
mi sudzjel jak i pan kapitan. Zas som se dal vpisac do raportu 
pred pana ober§tra, ale i pan oberst t4ik mi sudzjel jak pan ka- 
pitan a pan major. Pan oberj^t mi dal tje^ stiracecpejc palice. A tak 
som iMgdze ilenaSol pravdu" . . . Jak oni se dohvarali, ta se u^ 
zmerkalo. Pita se jager husara: „Bratu husaru, dzeie so teraz 
podzejeme, ked zme v takim velkim FeseV" Husar jagrovi poveda : 
..Podz, bratu, a sedni na kona, bo ja znam, ie ce nohi boFa. Ja 
se u:^ dose za dvanac roki na konu nasedzjel!" Jager na koftu, 



a26 

husar popri koAu iSIi dalej za drahu ile z lesa, ale do vekfieho 
Tesa. I calkom nemohri vinsc. llusar visol na jedneho stroma a 
patrjil, Ci dagdze svetlo fiespatri i uvidzjei jedno male Svetio. Sfi 
presto ku teniu svetlu a to bula tain jedna 2ivanska chi2a medii 
velkima hurami v jednej doline. I priJIi tam. Nebulo tarn eSfiek 
fiikeho, lem jedna dzjeveCka, co iivanom jesc varela. Ona jim po- 
vedzela, ia su neSdesrive, ked tam prisli, bo tam su 2ivani, Stirii- 
dvacer. „Ztadzik odejdzice, ked chcece iive bic!'' .\Ie husar nato 
mH nodbal, lem dzjevce povedzjel: „Ked ma§ daco hotove, daj nam, 
fiej z'eme, bo zme laCne." tem co daco zjedTi, u2 2Lvani priSIi 
i pitaK se dzjevki,.6i daco iiet novehoV I povedzela jim, le dvomi 
vojaci tutak. I ^ivani pri§Ii do chiii a privitali hoscoch. I roz- 
kazali sebe ^ivani veCeru. Po veCeri pitali se tich dvoch vojakoch. 
i.e jaku oiii veCeru chciiV Oiii povedzeFi, ia oiii su ui po veCeri. 
ATe rabkapitan jim povedzjel, ie on se nepit^i o jedzenu, ale 
smerci i o 2ivoce? Husar odpovedzjel: ,,Co se na nas strojice, 
mi zme od vojska ucekfi a o vas zme se doznali, ta mi ku vam 
priSri za kamaratoch!" OdpovedzjeJ rabkapitan: „Ked uka^ece dobri 
tiger, ta budzece naso kamaraci." Odpovedzjel husar: „Ci mace 
Stiriidvacec fTaski? Nalejce do nich vina a toto vino do jedneho 
harf.ka zlejce, nej se vari a ja ho horuce vipijem.'' A ked toto 
vino varlo, dal do neho popelu a soli. Ked \ii bulo hotove, 2ivani 
sedzeTi pri stole. Husar ho vzal do dvoch ruk a povedzjel jim: 
..Paterce na nine, jak ja ho vipijem!" A povedzjel eMe: „Bo2e vam 
daj zdravje!" Jak oni na neho patreli, on se rozehnal a §itkim 
jim o^i viparil. Vtedik harCek ruc'el a vzal svoju sablu a tak jim 
lilavi poscinal. A jager v kutku sedzel, bo se barz bal. Riino prislo. 
Posol jager do mosta po voz, 1)0 v chi:iti zivanskej bulo velo bo- 
hatstva, zlata, strebla. Pital se jager: ..Dze ho podzejeme toto 
bohatstvo, Ci se podzelime, t\ ho kralovi dameV" Husar odpovedzjel, 
^e to patri kralovi. Poslal jagra pre vozi vojenske, ^.el)i priSIi po 
totu chudobu. Tak prisol jager s vojakmi ku chi^J zbojnickej a 
tak zobrafi sicko, co tam bulo. S tim sti do mesta, d/e kral bival. 
.lager husarovi povedzjel: „Ja idzem napredek to oznamic kraFovi, 
a ti pomali ku brane za mnul" Jager, kolo chtorej varti sol, kazdej 
rozkazal, jak husar s vozami ztadzi pojdze, :^el)i mu do gveroch 
volari. Husar dosol. Jak U(?"ul, ?.e mu varti do gv(jroch volaju, dal 
ka>^d(»j varce paru dukati na paFenku. Ked prisol husar pred burk 
kralovski, visol mu kraF v streti i pital se ho: .,Co tam v totich 



327 

vozoch, husaru, noveho?" Odpoveclzjel mu husar, ie zvicezel tej 
noci nad Stiridvacec iivanami, ie jich pomordoval, ta jich chudobu 
veze kralovi. Krai §e ho pital, Ci mal pri sebe Svedka dajak'eho? 
„Najja§iiej§i kraJu, mal som jagra jedneho, ale dzeSka odesol odo 
nine. Tu ja jeho Cekam, ja neznam, dze je." S tim kral dal rozkaz 
oficjerom svojim, 2ebi penezi do kasi oddali a husara vzal zo sebu 
do burku. I posadzii ho ku sebe ku stolu svojemu. Tak vtedi pred 
Siekima generarami vihla^il ho za najstarSeho generala. Ale husa- 
rovi preCik nebulo na voru, ie jager pri nim net. Krai preto poSol 
do druhej chi2i a obiek &e do jagerskich Smatoch a priSol ku hu- 
sarovi a povedzjel mu: „Ci me poznaS?". „Ti Si jager 1" AFe kral 
ukazal mu krii na perSoch, ta husar povedzjel: „Ti §i jager, ti 6i 
kral!" Krai mu dal svoju princeznu za 2enu. A ten regement, 
V chtorim husar sluiel, dal mu pod moc, iehi z nim robjel, co see. 
Husar vidal rozkaz regementu svojemu, iehi vojaci virukovali pred 
iieho. Ked ui regement virukoval, husar, jak najstar§i general, ho 
vizitiroval, i vojakom podzekoval, ie je sicko dobre, ale oficjeroch 
Sickich na stranu zobral a tak same per§e lajtnantovi, temu, chtori 
od iieho penezi po^iCil, Amerc obsudzel. Kapitanovi rozkazal §ablu 
dolu zloiic a temu kapralovi, chtori mu pejcidvacec na ric b'el, 
kapitansku slu2bu dal. A temu kapralovi, chtori mu tricecpejc dal, 
majorsku slu^bu daroval. A majora vihnal z vojska. To samo i pa- 
novi obei-^trovi se stalo jak i majorovi. PreCital jim list, ie co 
on je za general, ie on toten husar stari, chtori slui'el za dvanac 
roki a iievinne biti bul. S tim Ae rozluOl s dobrima ofigirami 
a navracil 6e do burku kralovskeho a i\il ai do 6merci pri kra- 
lovi V dome jeho. 

Z Lemedian. 

1G4. §. Bulo jedno dzivCe na kudzelnej chi^i a liemalo frajera, 
txi sebe barz §{^e2ovalo.*) Ta sebe tak mislelo: „ChoC bi ku mne 
dabol priSol, ta bi mu bula za frajerku!" Ta doraz se dabol stavil! 
Sednul ku ilej v Carnej gube a ked jej vrecenko padlo, ta jej ho 
v^e podal. Tak bulo i tri raz, co ku nej priSol. Radzila §e Celedzi, 
ie tak i tak se z nu vodzi, ie co ma robic, ie ma Certa frajera?... 



*) Rozpravala Borka Gajdos, rim. - katoli^ka, rodom z Leme§ian, asi 
50-ro(;'nd. Zapis v LemeSanoch v kr^me Nagya, drendatora Markuj^a, 14. uo- 
vembra r. liKH. 



Tak jej Medz dala radi, i^ebi ukrucela khibiesko z predzi a ua- 
dzala do iliH a jak pojdii doiiiu, ^ebi vzala klubieoko do Sorca a 
ihlu niu do gubi zapchahi. A povcdzeTi : ,,Ti idz za iiim, za dablom, 
a mi ^eledz pojdzeme za tebu!" Tak dze poSol dabol? Ku koscelu. 
Tri raz obej^ol kolo neho a potim presol do koscela prez kruiovu 
dzjeru. Posol za oltar, vzal hlavu niertvii z kripti, ta ju jed. Tota 
dzivka se barz zlekla, bo to §icko vidzda na kluCovu (byeru. Prisma 
doniu, ta tfik iiiatki povoda: „Ja unirein, mamo, ale i^ebi see me 
iiepohrebali tak, jak druhe niertve celo. licm mi popod prah vi- 
kopre jamu, i popod jeden i popod druhi, a do cintjera me necho- 
vajce/' Ta dzivka umarla a v poFu feitela. Isol jedeu pan na koCu. 
Na jej hrobe sunuia ru2a vikvitla barz pachnuca tak, ie ten pan 
ju poC'ul. Tak poveda: „KoCi5u, tu dzeska kvet barz pachiie, idz 
hFcidac, zervi ho." Koeij^ ho nasol, ale se mu kvet zervac nedaL 
,,Pane, uemoi^^em." „Ta ho odre^,'* pan poveda. „Neda se mi ani od- 
rc'zac ani zervac." „Co to bi bill za kvet, co bi so nedal zervac?" Posol 
pan sam, zerval ho. PriSol domu, polo^il ho do pohara. Jak 6e na- 
ve^eral, ta daco ostalo na tanoroch, afe rano nenasH niC. To bulo 
(las tri raz. Tak dali vec pozor. Vidzeli raz krasnu paiiu z teho 
kveta. Doraz vedzeFi, i^.e to Certova robota. Pan ju raz dolapel, 
ked visla z kveta. Pan jej okrucil vlasi kolo rukl a ona se zrobila 
>^.abu . . . aFe pan ju dote! bil, zakel se mu taka i)«ana nezrobila, 
jaka bula. Tak se mu zrobila. Tak povedzel ten pan: ,,Ti teraz 
budzes moja pani." Tak z nim ^ila dluho, das za sedzem roki. 
AFe z nim iligdze nemohla isc. Raz jej pan povedzel: .,Sicke paile 
idu s pananii a ti zo mnu lieidzeS?" Tak se mu zverela, preeo 
ncmo^.e isc na uFicu, ^e pre teho dabla. Bo dabol ju vSe hFedal. 
Sedzem pari (^i:^moch podar, co ju hFedal. Tak jej pan poveda! : 
..Xeboj se niC, perse pojdzeme do koscela. Dam ci z barsonu drahu 
vibic a vojsko ku tebe postavic, i ja s tebu pojdzem." Tak prisli 
do koscela, stanuFi pod lampu, mod^i vojsko na strcdek. Jak stall, 
prisol k iiej dabol prosto oC, ten isti, co ju hFedal, a tote cM^mi 
jxxlarte na pFecu mal. Tak se jej pital: ,,1'lijanko, co si vidzela, 
ked si ku koscelu zo mnu prislaV" ..Ta ti si j)osol ku oltaru a 
vzal si hlavu mertvu, ta si ju ^ar!" ,.Ta daj i ti svoju hlavu, 
riijanko!" i zerval jej hlavu. Ta z Ulijanki zostal trup, to jest celo 
prez hlavi. Utracil pan panu... 

..Dzivcata! Jak frajira nemace, nesc^ezujce scOie, a dal)la sebe 
fie^.adajc(\ Pridze i frajir, Fem vam tn^ba {'ekac!" 'lake j(^ z teho 
nauilcne. 



S^i9 

165. §. Buli dvojo Tudze a mali chlapca i dzivte .*) Von za- 
strelil sebe jedneho holubka a ho prines do domu a dal ho 2ene 
upra^ic. PriSla ma^i^^ka, ta ho vzaia a zedk. 2ena &e barz baia, 
ie ma^i^ka ukradla teho holubka, ta odrezala pravu pers a upekla 
raesto holubka. Von priSol domu, ta §e pital: j^Co to za m'esko, 
ie to take dobre?" Vona jemu hutori: „Moj lubi mu2u, to zato 
m'esko dobre, bo to z mojej pravej perSi. Zato ja totu perS od- 
rezala, bo mi maCka ukradla holubka a zedla.^' ,,Ta znaS, moja 
Tuba 2eno, mame dvojo dzeci, ta jlch zareieme, bo m'eso z Cloveka 
dobre." „Ta kedi jich zare^eme?" povedzela 2ena a tak sebe roz- 
mi^Iela: „Ked jich budzem volac umivac, v sobotu." A chlapec to 
Cui, jak §e oni dbhvarali. Tak povedzel Sestricce: „SestriCko moja 
Tuba, na§a mamka &e dohvareli i z apkom, ie nas pore^u, tak §e 
jim vistupme." Tak voni &e vzali a poSIi. Sestricce ie barz chcelo 
vodu pic, ale bracik jej fiedal pic, lem ju v§e dalej yolsi. Potim 
von §e chcel napic, ale vona mu dedala: „Braciku moj lubi, nepi 
z tej vodi!" ISIi prez jedno polo, tam bula stopaj z jeFefla a buia 

V iiej voda. Tak bracik lehnul, co §estra nevidzela, a von §e napil . . . 
Vona 6e za nini ohiadfie — dze jej bracik lubi? A von ostai jelen, 
bo z tej stopi jelefta ^e vodi napiJ . . . 

Isol jeden pan na polovane. A §estra i s jelenom bula na jednej 
pustacine. Jeliiiek §e chodzil pasc na jednu luku zelenu. Poloviiik 
mal inai^a, ten povedzel panovi: „Tam jeden Sumni jeleuek jest, 
treba bi ho zastrelic!" Polovnik fieveril, ta tam poSol patric. Ta 
pan naSol sestriCku teho jeFeftka. On se jej pital, co tam robi? 
Ta ona mu rozpravjala, ie ocec i mac jich chceli porezac... Polovnik 
ju vecka vzal ku sebe i pri^ahli vjedno. Vona mu^.ovi felovala, 
ie ten jeleflek je jej bracik, ie ho mni ne.4mi zabic. Mali voni 
jedno dzecko. PriSla raz jedna je^ibaba, chtora mala dzjevku, ta 
chcela ju dac za teho pana. Ta ta jeiibaba, ked Se nichto fiepri- 
patral, drilila jelenkovu SestriCku prez oblak do vodi. Ona zro- 
bila se ve vodze kaCku. Jelenek to §icko vidzel . . . Polovnik se 
barz zastaral, ie mal dobru panu aj dzecko, a ie utraci dobru 
ieuxi a ie dzecko stracclo matku . . . Jelenek chodzil ku temu dzecku 
a ho sCipal, iehi dzecko plakalo. Polovnik ho dal raz jelenkovi na 
roiki. Jelenek poSol k vodze, ta tak kridel: ,,Vindzi, vindzi, zlate 

*) Rozpravala Mdria Chovanec^ asi 27-ro6nii, rodom z LemeSian. Ziipia 

V LeinpAaiiocb v krdme Nagya, lirenddt^ra MnrkuSa, 14. nov. r. 1904. 



330 

kaCe, tvojo dzecko horko plaCe." Sestra vi§la, podojfiUa dzecko. 
Polovnik to vidzil, ulapil ju, ta ju privjed ku chiii, 2ebi vona 
poi^la do domu. Zrobeli hosciim a vona rozpravjala, co se z nn 
stalo, 2e ju je^ibaba do vodi drilila. PriSIi velo panove, zrobiFi 
sesiu, ta poIovAik hadku zahadah ^Co takej ieue treba zrobic, co 
chcela duSu zmariiic?" Je^ibaba povedzela sama: „Treba ju za 
konskima chvostami rozodrec/* Ta jeiibabu privadzeli na konske 
chvosti, ta ju kone na falatki roztarhaTi. 



Z Malovesky/) 

16(). §. ISol jeden stari husar na urlab. Predtim nebuli 2elez- 
nice. Musel isc pe§o. Jak bul zunovani, priSol do jedneho lesa, 
Aednul sebe pod jedneho stroma a tain odpo^ival. Daku^^ik chleba 
zajed, CO mal zo sebu, teho koinisnaka. Naraz priSol ku nemu 
jeden stari dzad. Pozdravkal mu a pita! ho : „Daj mi dakus chleba, 
bo som laCni/' Stari husar vdze^ne mu dal z teho komisnaka. Jak Se 
stari poiivel, pital Se husara, co za to 2ada? Stari husar pital vra- 
2ecke tri veci : Pusku, hui^re aji mech. I doraz se pri iiim stavelo. 
A stari dzad zmizol. Stari husar vzal puSku, husFe i mech a poSol daFej. 
PriSol do brizkeho mesta, tam bulo v tim mesce vSadzi Came za- 
stavi viloiene na domoch. Pital se husar v mesce, co to za novina, 
?.e tu telo &irne zastavi viloiene? Nato mu odpovedali : .,Na§ kral 
zos druhim kralom vojnu trime a najutre rano §icko vojsko idze 
do vojni.'* On se oznamel, '}.e i on chco isc do vojni. Prijali ho 
vdzeCne. ChceH mu dac sati, pusku, ale on hutorel, ie jemu liiC 
netreba. A tak posol popri vojsku poskakujuci a usm'evajuci . . . 
Mat pu§ku, i mech i husle, — ia jemu inse fM netreba ! Jak se prace' 
z nepraceFom na druhi Azeh schodzeli, za^t stari husar na husFoch 
hrac. Perse pomali, tak zaCali nepraceFovo vojaci tancovac. Pu^Cel 
potem do skoku, ie vojaci viskakovaFi visej stromoch... PitaFi se 
liepraceFe, 2e u2 dose tancu; tedi stari vojak chcel otvoric mech, 
2e jich sickich do mecha vloii a tak potem postreFa zo svoju pusku. 
Vidzel iiepraceF, ie iieporadzi niC, tak se pital, iehi bol pokoj. 
Husarov kraF se mu pital, ie co chce za totu pomoc, ta ie mu 
sicko da. On nechcel niC, Fem jednu horu, a Mn tam bul za ke- 



*) Kozpravul Andr. Kmlaj rodom z Poatredoevai, IKva od ncpamati v Mulo- 
veske. ZApis v Miiloveske v kn'ime Teutelbaunm "22. jiila r. 11K)5. 



331 

rula. Krai vdzeCiie mu to dal. Vojak Se potem o2eneI a totu horu 
obhaAat. Raz po§oI do lesa. Pri§}a ku nemu Smertka a povedzela 
mu: ,,Ber §e!" „Dze?" „Zo mnu!" „E;j, daj mi pokojl" „Musi§!" 
„Mu§im? Daj mi eSCik raz na huSFoch zahrac* „Toto ci dovolim." 
Yzal husle a za^t hrac, tak ie Smertka sd viSej stromoch viska- 
kovala. Smertka Se mu pitala: „PrebaC mi, nehraj na tich hu^Iochl" 
„NeprebaCim," eSCi lepSi hral. Smertka tak tancovala, a2 jej kosci 
pukali. On otvorel mech — dnu z nu! Ona skofida do mecha a 
on friSno zavjazal mech a vlo^eJ do pivfiici i zo §mertku. Paru 
roki tervalo, ie ludze ftemarH, bo Smertka bula v mechu. Raz §e 
Yibral husar do mesta zamulatovac. Jeho 2ena ostala doma, chceta 
znac, ie co v tim mechu ? PoSIa, otvorela mech a z mecha viskoCela 
Smertka a ucekala proci staremu husarovi. Na druhi dzen ho naSIi 
vov gftehu umarteho. 

Kebi fiebuta 2ena rozvjazala mech, ta bi i dodneSka buta 
smertka v mechu. Nebuli bi um'erali ludze. Ale zato, 2e husarova 
2ena vipuS^eta z mecha Smertku, ta muSime um'erac ka^di £i bo- 
hati Ci chudobni Ci kral Ci dzad. 

167. §. ZeSIi Se dvomi kmotrove: „Kmotre," jeden ku dru- 
hemu, „ej, u nas je zle, podzme do Ameriki." Druhi hutorel: 
„llad§i pujdzem do PeStu. Tam tei dobre placa!" Jeden poSol do 
Ameriki a druhi do Pestu. PriSol do PeStu, obzeral §e po velkich 
domoch; uvidzel tam ludzi naverchu. Ta sebe miSIel a sam ku 
sebe hutorel: „Jak tote tam viSIi, ani drabini nevidno?" Tote 
sverchu na neho volali: „Co bi Si chcel?" On odpovedzel, ie 
robotu. Tak ho volali ku sebe. On povedal: „Jak tam vindzem, 
ked afii drabini net?" Oni mu ukazaK, 2ebi veSol dnuka do 
kapuri a hore schojdami 2ebi vi§ol. Pri§ol sd ku fiim na druhi 
stok. Tote panove miSIeli, ie s sprostim Slovjakom maju do 
roboti. Pitali se mu, ie co bi chcel? On povedzet, ie ro- 
botu. Ofli mu povedzeli, ie mu robotu nedaju, ale ie pefiezi mu 
daju. Tote panove polo^eli dvasto zlati, ie ked jim odhadne jednu 
hadku, ta budu jeho dvasto zlati . . . Ale on povedzel, ie on lem 
na robotu prisol, fie na hadki. „AIe preCi, ked odhadneS, ta tvojo 
budu dvasto zlatil" „No ta zahadajce!" „Povedz nam: Jak vi- 
soko do fieba?" „No lem toto? Tak jak od neba ku zemi !" „Pravdu 
mas. Tvojo dvasto ztati. Ale odhadaj nam eSCi jednu hadku, dame 
ci stiristo ztati. Povedz nam, dze je svetu stredek?" „No ta lem 



to? Ta dze Ame. Ked neverja, iiaj idu pomerac!'' Vihrat. Tak u2 
mal §esto zlati. Nato povedzel: ,,Panove, ja tu nepriSoI na dm'ech 
do PeStii, ale na robotu. Ja jith penezi nechcem, ale naj poIo2a 
oili e§Ci sesto zlati, aji ja tote §esto zlati, co ja vihral, teraz treci 
raz ofti mne naj odhadftu, co ja zahadani" . . . Polo^eli tote panove 
sesto zlati aji on tote, chtore mal vibrate, a tak jim zahadal: 
..Panove, naj mi odhadnu, jak moj kmoter Se pisal, co me do 
PeStu na zarobek poslalV" Jeden na druheho patrel, ale odhadnuc 
ileznal. Tak vzal penezi dvanacsto zlati, co leko zarobil i povedzd : 
^Naj zostafiu zdravi!" 

PriSol domu, ta se chvalel, ie on vecej zarobel v PeSce pri 
panoch rozumom, jak jeho kmoter v Ameriki zarobi . . . v zlatich 
bailoch kopa^^om. 

1()8. §. Chodzel som po svece i vidzel som, ie jeden poFski • 
!^Ai\ vozel hnoj na somarovi. Stretnol ho jeden figlarski Clovek. Tak 
mu povedzel, ie jak ten somar tri raz perdne, ie i\A umre! PoSol 
iid dalej hore brehom. Somar perdnul raz, potem druhi raz, a 
potem treci raz . . . ?.id Se vivracel, ie ni umar. PoJol kolo fteho 
solgabirov. Pital se: ,,Chto tarn leii?" 2id se obezval: ,,Ja, umarti!" 
Vtedi rozkazal solgabirov hajdukovi, iehi dal 2idovi na zadek . . . 
Jak mu jednu dal, ta — ob^el a povedzel: ,,Dzekujem pekne, ie me 
obiiveli. Ta ja u^ tu, chvala Panul)ohu, ui som 2ivi, ale dze je 
somar V"" PoSol z valala na valal hfedac somara. Posol, dze naj- 
vecej Tudze . . . Bulo to pri koscele. Tam se pital : „NevidzeIi see 
tu somara?" Na to dostal odpovedz: ..Doraz pridze do koscela!" 
I'kazafi mu, jak richtar prisol ku koscelu: „Tu je Somar!" i^id 
prisol ku fiemu, podal mu ruku: ..Viti\j, somaru! Jak ti se dobre 
ma§. Ti sumfie pribFe^eni. Ui i do koscela chodzis. Vi i si richtar! 
A Ci nepamctas, jak si u mfie hnoj vozilV" Richtar, chtori Ae pisal 
Somar, Fem na licho patrel . . . ^AA mu povedzel daFej : „Ta Fem se 
dobre spravuj jak doteraz, ta nel)udze.^ vozic hnoj !" S tim se roz- 
hi^lefi. Somar posol do koscela a iid do domu. Prisol domu, tak 
^.eile povedal: ..Xeno, nas somar se dobre ma, ni i do koscela 
chodzi, sumue je pribFeiieni i richtiirom je. Mame kravu. Dame 
ju ui^ic, tota budze solgabirovom'* . . . Posol do blizkeho mesta, na- 
kupel kni^.ki, iehi se krava uCela, ie budze solgabirovom. PosUivel 
jej kniiki na stol a kravu uvjazal ku stolu, a fiedal jej ^rac. Ked 
poc\ila krava ri(Mc, povedal iid ii^uc: .,y5eno moja, \\i se krava u^i, 



333 

bo riCi." Ale na treci dzen zdechia . . . ^id zahrefiel: ,,Naj ce Boh 
skare, ked si se nechcela uCic. Mohla si bic solgabirovoin, jak je 
somar richtarom" . . . 

1(39. §. PoSol jeden cij^an na spovedz i zo sinoni. Ale barz 
veTo ludzi bulo vtedi na spovedz. Zavolal ho koscelnik: ..Janu, 
idz dorau a pridzeS najutre, jak ja persi raz zadzvonim. Ta ja ce 
vispovedam. §ak ja tak modern, jak i pan pleban." Pri§oI cigan 
i zo sinom na druhi dzen vCas rano, 2ebi lem skoro se vispoveda?, 
i^ebi mu netrebalo do obedu hiadovac. Koscelnik jich obidvoch 
vispovedal a potem dal prijiniac. Odkral zos hr'enu okoluska a 
posipal s paprika. Perse dat starenui. Jak stari prijal, ta zvir(i'el: 
„Jojj! Teniu mtademu Sicko nedavaj, bo ho doraz od oltara dabli 
veznu'' . . . 

170. §. V obci Maloveski pojednal Ae jeden cigan za nocneho 
vartaSa. Richtar mu dal visvedCene ku panu solgabirovi, iebi ho 
sprisahal za nocneho varta§a. Jak prisol do solgabirovig kancelarii, 
podal visvedCene a povedzel: ,,Pan velkomo^ni, prisol som na pri- 
sahu!" „Dobre. Zkadzi si?" „Tu maju pisemko, pan velkomo^ni!" 
Solgabirov odubral visvedCeiie od cigana: „No, cigan, stan rovno! 
Polo^ ruku na scrco!" Cigan poloitel ruku na serco. Solgabirov 
nm povedzel: „IIutor zanmu!" Cigan povedzel: „Hutor zaninu!" 
Solgabirov s nohu dupnol: ..Basomciteremtete!" Cigan: „Basomci- 
teremtete!". . . 

Jak prisol cigan domu, dal mu richtar buben, 2ebi i§ol bub- 
novac, ie budze porcija v tim dnu a v tim diiu, ... a 2e tam a tarn 
vojaci budu str'elac do Sajbi z ostrima kulami, 2ebi fiichto tam 
nesol... Cigan tak bubnoval: „Dava se na znaniosc jednemu- 
kaidemu, 2ebi kaMi porciju nosel, bo se budze do Sajbi str^efac" . . . 

Sra'jali Ae ludze s neho, ta povedzel, ie nebudze veccj bub- 
novac, ale radSi budze chodzic ku gazdom oznamovac po oblakoch . . . 

To se stale u nas, to je spravodliva pravda. 

171. §. Posol jeden cigan na spovedz ku plebanovi. Pital se 
nm pFeban, co hre§el? Cigan povedal, 2e nehre§i, lem zle misli. 
PFeban mu zadal taku pokutu, itebi mu kolo luki jednu prekopu 
vibral, iehi vodu nemal na luki. Cigan priobecal, aFe presol mcsac, 
i dva i tri a prekopu liebral. Stretnol se raz s pFebanom, pital se 



334 

ho plebaii, 2e Comu prekopu nebere? Cigan povedzet: „VSe o nej 
mislini!'' PFeban: „Mo2e§ ti o nej misric, ked nebudzeS brae pre- 
kopu, ta saraa Ae nevibere" . . . Cigan odpovedzel : „ Jich mflosc, 
§ak i ja fwhre^ef, Tern som zle mislel a oni mne pokutOYali, iebi 
som Iral prehopu. Ja o nej mislim^ 



«a 



Abaujskd stolica. 

Z Barce.*) 

172. §. Bui jeden legifi. Von se scel 2efiic. Trafila 6e mu taka 
2ena, co mala svoju chi^u aj daku§6ek zemi, aj matku pri sebe. 
Legin se z nu oiteiiil. Ofii Uli jedno Steri abo pejc roki vedno, 
ale mu barz piano iSlo, bo pre matku se nemohol obstac. S tim 
se Yzal nocnu hodzinu, po§ol do jedneho mesta slu^bu sebe hiedac. 
Trafela §e mu slu2ba do jedneho velkeho sklepu. I tak von v tej 
slu2be bul sedzem roki. Yon se potemka staral za svojlma dzeeami. 
Pan oba^il, 2e sluha se stara a Ae mu pital, 2e torn §e stara? 
I von panovi povedzel, 2e ma dvojo dzeci aj ienu doma, 2e jich 
sedzem roki lievidzel, ta iebi jich rad uvidzic. Pan ho barz bohato 
viplacil za sluibu, e§(^ik i jedneho koiia mu dal do darunku. Jak 
ho pan viprovadzil, tA mu povedzel tri pravdi. Po per§e: ,,Dze ce 
noc zajdze, tarn nocuj!" Po druhe: „Ked sam nejdze§ abo tvoj 
sluha zo statkom, ta svojo statki iligda druhemu do ruki liedaj!*' 
Po trece : „Ked ce budu dakedi volac na kerscini abo na vesele, dze 
se velo pije, iebi si svoju ienu samu fiepu§(iil, fem ked i sam idzeS!" 
Doraz pcrSi dzen se mu per§a pravda vijavila. Zacmelo Se na neho, a 
von iiezostal tam nocovac. Von sebe pre^ik tak dumal: „NedaIeko je, 
esCik domu dojdzem." Ale Se barz zacmelo, kon nm na draze stanul, 
nechcel mu isc. Potem von s kona zesol a koiia za naruCki cahal, 
tam bul most rozbrati: spadol do vodi; kebi se konovi za cugel 
nebul trimal, ta bi so bul utopel . . . Doraz povedzel : ,,U2 je tu 
persa pravda, co moj pan povedzel." Potemka posol do domu, za 
cmi es^ik, rano. Treceho suseda mal za kmotra, ta poSol do neho, 
do jeho domu, i s koilom. Tam ho nepoznal nichto, bo von bul 
barz sumne po panski oWeCeni. Hibaj jeho kmoter ho poznal. Von 



*) Rozpraval Jiiro i^edlnk^ 48-rocn^, rodom z Barce. Zapis v Barci v krfime 
Salamilna Klausnera 17. no v. r. 1904. 



335 

svojeho kona dal kmotrovi do maStalni a poSol zos kmotrom do 
komori, dze jich ftichto nevidzel. Tam Ae zoblik a kmoter dal mu 
§ati, jake najplan§e mal a bo^kori na nohi . . . Tak po§oI rano do 
teho domiku, dze jeho 2ena bivala. Von stanul ku dverom, zdratlkal; 
jeho Svekra ho doraz poznala a doraz kriCela mu na 2enu, iebi 
Yzala metlu a bila ho von z chi^i, ie §e tak Ae§umne zaslu^il za 
sedzem roki! AFe 2ena ho prijala ydze^ne a tak potem zaCal po- 
mali gazdovac. Barz mu dobre iSlo, bo peiiezi mal dose, co sebe 
zaslu2el. Potemka o kratke Casi wl taki gazda bul, co ho za rich- 
tara postavili. Mal teraz \xi velo kmotroch, doraz ka2di rodzina 
bul, i kmoter. Mal Sumne Stiri kone, voz dobri. PriSol ho raz 
volac jeden kmoter do lesa po dubi. Ale on povedzel : „Mam pilnu 
robotu, ta nemoitem pojsc/* Kmoter: „Ta mi daj lem kone aj voz, 
ta ja sam pojdzem." Natelo ho kmoter pital, ie mu dal kofie do 
lesa. Chcel viprobovae druhu praudu, co mu pan na drahu pove- 
dzel. Kmoter potem zo sebu zavolal das §tiroeh chlopoch do lesa. 
Tak oni vera nakladli barz velo dreva na voz. Na§ gazda §e poSol 
pripatrac, co budu roblc; aj zo sluhom. Ta co vidzeli? Kone ne- 
birovali, stanufi do breha. Jeden z chlopoch povedzel, iehi drevo 
zrucaK, druhi povedal, ie netreba, ie take Stiri kone za hvostami 
moiu. voz vicahnuc ftelem za Strangami. SkoCil jeden z nich nabok, 
virubal dobri Catlou a kone po boku . . . Dva buli akurat 2rebne 
kobuli, doraz tam obidva porucali hafeta. HaCeta vzali chlopi a 
vruceli do krakoch. Gazda konoch &e pripatral zo sluhom zpoza 
krakoch, co ho nevidzeli. Von vzal tote haCeta do travnici a prines 
jich donm a rucel tak na Sopu. Tam buH das paru Casi. Vi von 
bul doma, jak kmoter mu kofte prihnal do dvora. Pital Se kmotrovi, 
ti ilemali dajaki baj? Kmoter odpovedzel, ie Fem kus dreva bulo, 
ie dobre priSK. AFe von v§icko znal. paru Casi prisli ho volac 
na vesele na druhi valal. Tam mohol trecu pravdu svojeho pana 
viprobovae. On iiescel pojsc tam, ale barz moeno ho volali, iehi 
hocFem ieuM puSCil, ked sam nemo2e isc. Von tak povedzel : „Moja 
2ena ma dzecko, jak mo2e iseV* Tote povedzeli: „Naj pridze na 
vesero i matka 2cnina, ta budze male dzecko jedna kus bavic, kus 
druha.'' I von tak urobel, ie pu§Cel ienw i zo svekru i s dzeckom. 
Jak von to urobel, poSol do svojeho kmotra, tam, dze mal svojo 
panske Sati odlo^ene, a oWek Se po panski. Barz se Sumne virieh- 
toval, a tak poSol na ten valal, dze mu ieixa bula na veSele. Na- 
bral sebe penezi a poSol do karCmi, placil za redom a poCal mula- 



tovac. Odvedli ho Fudze do teho doniu na vesele, dze i jeho iena 
bula. Von potem za^l ciganoin rozksizovac, placel a do tancu akurat 
zo svoju ieuu . . . Vona ho nepoznala. VeCar okolo dzesatej po- 
vedzel tcj svojej 2ene, jak z nu tancoval a jak u2 bula dakus pi- 
jana: „Nevesto, neprlsli bi see zo mnu spac, dam vam stotiku?" 
Tota priSla ku niaceri a povedzela tak: ,.Mamo, ten pan me vola, 
id Ci bi z iiim spac iiej§la, dava mi stoiiku/' Mac jej povedzela: 
Idz, ti blazon, 5ak ci zato \M a stoiika veike peflezi." I tak oiii 
to urobeli; von jej stoiiku dal. To bulo dajak v TetuSfli Cas, vofli 
po§Ti do sopi i s matku i s dzeckom spac, aj ten pan poSol, ... a to 
jej vlasni mu?. bul. Po svoj(y roboce pozaspavali, ale ten pan lie. 
Jak voni zaspaFi, pan stanul, a vzal dzecko a prinesol domu do 
teho perSeho svojeho kmotra, co nial vo valale, a preblek §e nazad 
za prostaka. J^ena se prebudzela, zobudzela rano macer: „Mamo, 
Sak ten pan nam dzecko ukrad." Matka povedzela: ..Co teraz zro- 
bime? Sak ce mu2 zabijel" Tak voiii sebc co vidumali? Zapalin 
totu sopu a z iiu i vccej budinki pohoreli. Voni plakali, ie jim 
dzecko zhorelo, i.e nezasciWi ho vzac. PriSIi rano domu plaCuci 
obidva gii muiovi, ie dzecko zhorelo. Von povedzel: ,,Ui darmo, 
ked zhorelo, moja Tuba 2eno." A wi, mal porvaz namoCeni, co na 
im bulo. Vtedik povedzel: ..Zavolajme nasich kmotroch, suSedoch 
na tor, ked zme ni tak obstali." Jak u2 se fudze zeSIi, ta von Se 
pital: „Ta, 2eno, zhorelo dzecko?" Ona: ,,Hej!" A u2 sluinica 
s dzeckom v prikfece stala. Vtedik zavola »razda slu2uicu s dzeckom 
do \\ifA a se opital kmotrom, susedom: ..Ci to ne toto dzecko?" 
Ka^.di povedzel, ^o toto, bo to aj toto vlasne bulo . . . Tedik ulapel 
i^enu a za&il ju bic. . Ludze tam buli a fiichto ju neratoval, bo 
kaidi znal, ^.e piano zrobila. Ten kmoter ju zaCal ratovac, co mu 
pod ruku kobili pometali. Vtedik ni ^ena mala dose, ulapil kmotra 
i zo sluhom a povedzel kmotrovi: „Hoj, kmotre, ta mojo kobuli 
dzo pometali ?" Ta kmoter ni znal, co to? Doraz so zFekol, ui 
neznal veFo co hutoric. Tedi skriCel gazda na sluhu : ..Janku, 
prines tote haCetii tu!" A tedik obraeil Catlou na kmotra : ..Kmotre, 
ne pod vaSu ruku tote kobuli pometali?" 

Tak se vipoliieli §icke tri praudi, co mu pan povedal dakedi. 
PerSa: ..Dze ce noc zajdze, tam nocuj!" Druha: „l)ze sam nejdzes 
zo svojima statkami, abo hoc lem tvoj sluha, ta statki na eudzi 
ruki nedaj!" Treca: „Ked ce na vesele volaju abo na kerscini: 
ked sam nejdzes, svoju iSenu nepusC!" 



337 



Z MIndsentu.*) 



173. S. BuK (Ivomi braca. Jeden bul barz bohati a druhi chu- 
dobnejSi. Taraten bohati uemal dzeci, a ten chudobfiej§i mat. Po- 
veda tamten : „Bratu, Com ti nehodzen tak 2ic jak ja?" ChudobnejJi : 
,,Ta, bratu, ti fiemaS nijaki rozchodek, nemaS dzeci" . . . Bohati : 
^Daj mi, bratu, jedneho sina, veznem ho za svojeho." Ocec mal 
dzeku sina dac, ale mac fie. Poveda mac : „Ked zme jich vihovali 
doteraz, ta ni, jich teraz nedame." NeskorSi povedzela mac: „Jak 
brat da zapisac na sina svoju majetnosc, ta mu ho dame." I dali 
mu ho. Jak ui sin chudobnejSeho pobui u svojeho noveho occa, 
ta raz novi ocec mu povedzel: ,,Okantaruj kone, pujdzeme do lesa, 
poukazujem ci svoju majetnosc." Ofti posedali na koiie. Jak i§Ii 
za drahu, ta tam v leAe bula jedna studna pri draze. Pri nej buli 
dva dzeveCki a se umivari. Tote dvomi pozdravkali: „Panboh daj 
sCescel" „Pan Boh daj i jim!" Idu dafej, idu, daleko po§Ii a,i naverch 
na jeden veiki breh. Vi se privet,' erovalo. NaSIi ofii tam ohnik. 
Stari poveda: „Moj sinu, odpoCinme sebe pri tim ohniku." Kone 
pouvadzovali a veC'erali. Sedza oni pri temu ohnu, idze ku iiim 
dzivi kornsiz, ai mu peni z piska isli . . . Poveda stari : „Sinu, ui nas 
ten roztarha" . . . Ale sin povedzet : „Mame pu§ki, nebojime 6e" . . . 
Kornaz u^ lapel stareho a zaCal ho Sudrac . . . Mladi obracet puSku 
a strelel . . . Zabil kornaza, ale i svojeho occa. On se barz ufek : 
,,Co ja teraz pov'em?'* Vzal koiia, kantar zakapCal mu na §iju, 
a pusCel ho: ,,Dze sam pojdze§, ta idz!" Potem idze starajuci na 
tim konu, za drahu. Trafet za§ ku tej studfli, kadzi iSK. Jedna 
dzeve(!ka e§Ci tam bula. Kol za drahu smutfie, afii neohlado! se na 
iiu. Ona skriCela: „Parem jak idze paradnik, ani §e iieohladne na 
mne!" On §e ohladnul, poveda mu dzevka: ,,Nestaraj se, Mirdardu, 
CO si zrobel, to ja napravim. Podz hev a pobesedujeme!" On se 
uiek: ,,Ta ti Sicko \xi zna§, eMi ja ani domu nepriSol?" Dzevka: 
,,Nebuj se, ja Sicko dobre zrobim, ale Ci ti miie vezfteS?" On se 
na nu patri, §umna dzevka... Poveda! : „Ja ce veznem!" I pri- 
jsahnul, ie on ju vezne. Jak jej prisahnul, ta mu taku dala radu: 
„Budu chcec tebe zahubic, 2ebi ci mohli odebrac majetnosc, co 
ci ocec zohabil Ale ti se iiebuj iiiC, lem ti nine sluchaj . . . Povedz, 
ie occa zajed kornaz dzivi ... 2e ti ilevinni** . . . Mirdard pri§ol 



*) Ro74)rrival Jozef Leskoy 64-ro6D<', rodom z MIndsentu. Z^pia v Mind- 
seutc V kr^me Grunbauma 24. jiila r. 1905. 

SloTonskA refi. 22 



3:w 

(lomu, ta se inu doraz pitali, dze stari? On povedzel: „Tak se 
s naini stalo, na jedniin brehu... prisol kornaz a zajed stareho''... 
AFo ])ircse posFi hledac i naSIi ho zastrereneho, i kornaza . . . 

13uto zlii na Mirdarda! On, iobi ma} pokoj, povedzel, 2e niC 
n(»2ada z niajetnosci po ocovi, lem telo, co mu jeden statek za- 
I(»hne. V rodzine se barz cesili. Ale jeho dzevoCka taku jemu radu 
da)a, ^ebi zabit statek, skoru z iieho dal postrihac na ceAuCko, na 
reniene^ki cenke, a dal dookola obcalinuc veTo poFa . . . Mai calu 
tablu. Tak ostal pre(^ik bohati . . . 02enil se s totii dzeveCku, a iiU 
sebe potini u2 v pokoju. 

Z Cede.*) 

174. §. Dze biilo tara bulo, v sedmorackim krajii, tam bul 
plani rok. BiiTi tam dva havraiii, samica zo samcom. Mali dvojo 
nilade, ta nemohli jich vihovac. Samec povedal: .Jdzem ja do dru- 
heho krajii, jak je tam urodaj, tam Tepsi vi2ijeme jak tu/ I on 
posol. Samica zostala s tima dvoma mladima tam. I jedno zdehlo, 
1)0 nemohla tota jedna samica vihovac dvojo mlade. Havran samec 
parii mesace se vracel nazad. Samec pov'edal, 2o — jeho toten 
mladi havran. co zostal; samica, ^e to jej. Ofii so sami nemohli 
z nim rozdzclic. I tak oni scoFi, 2ebi jim kral pravo odsudzel. Ale 
oni neznaFi hutoric, tak oni lem chodzeli za nim krankajuci, to 
jest ^rauC(»Ii. Ci l)ul kral na §ife abo na masine, abo doma pri 
obedze, ta mu vsadze na oblaku krankali. Kral neznal, co oiii scu. 
Dal po krajifie rozhlasic, jte chto mu to pov'e, co oni scu tote dvomi 
havrani, in temu da pol kraFovstva i svoju princezu za ^enu. pani 
dni se poshodzelo veFike panstvo, kraFove, tistove, a jak oiii tam 

tim re^. maFi. ta tote havrani na ol)lak priSFi a zas krankaK. 

1 tedi jeden pan, co jim rozuniel, to pov>d?.l kraFovi : y,Najjas- 
nejsi kraFu! Tote dvomi havrani scu, ^(^bi jim odsudzeFi pravo. 
Oni, hayrafti, maFi dva mlade a v tim kraju, dze oni buFi, bul 
plani rok. Samec Ae odebrat do druhi^ho kraju hFedac FekCejSe 
viiiveiie. .lak iiosol, jeden havran mladi zdeh. Jak se navracil 
samec nazad, oni so na tim vadzeFi, hi chtoremu ten mladi zostal V 
Oni tcdi scu, ^.ebi jim kraF odsudzel, ^ij mladi, i^i havranCin Ci 
havranovV Ona povedzela, ie mlade jej, bo 2e ona ho pokocela, 

*) Kozpravul Andre j Miijuro^, 54-rocnv, rodom z (ifede. Ziipis v GeCi 
V sklope Ji. Gruiibauiiia -24. jiihi r. liK)5. 



339 

a on povedzel, ie on mu but ocec. Ona povedzela, ie ona ho 
iielem pokocela, ale i vihovalal" Tedi kraF odpovedzel, ie ui do- 
konCeno: „Chto ho vihovat, ta je teho mlade!'* I tedi tote tri 
havrani zaA Sicke skrankli ; mtadi jJe vzal zo samicu i obidvojo od- 
receli svoju stranu, a havran sam. 

175. §. Dze bulo tam bulo ... but jeden chudobni Movek i mat 
on jedneho sina. Jak bufi pri obedze, sin 6e rozSmeja?. Pital ^e 
mu ocec: ,,Co §e SmejeS, sinu?" Sin iieseeJ mu to povedzic. Ocec 
ho v§e donuval, ie co 6e smejal pri obedze? Jak ui ho telo do- 
nuval, sin pov'edzel, ie jemu jeden sfavik zaSpival, ie on taki pan 
budze, ie ocec mu budze davac vodi na umivane i ru6uik do 
rukoch. Ocec §e barz nahneval. Dal spravic ko§ik, sina polo^el 
do neho a — puSC'el kosik do mora. Boh zna, dze voda nesla 
teho chlapca . . . UlapiFi ho dajake sluhove kralovske i odfieSIi ho 
do svojeho kraTa. Chtapec but barz gumni ; kral ho trimat jak za 
svojeho. Kosnut, rosnut, jak virosnut veiki, kralova princeza sceta 
ho za mu^a. Ale kral ani stuhac nescet o tini. I mala ui prin- 
ceza svojo roki. Buli vohledi, ale nikeho nescela, Tem Lajo§a. PriSot 
vohlednik druhi, treci ... ale princeza koncom ftikeho nescela, lem 
LajoSa. A kral mu ju nescet dac. But v tim mesce jeden sluha, 
Sandor, v parsuni taki vlastni jak LajoS. Povedzel mu LajoS : ,,Mne 
kral princezu ileda za 2enu, ale ja ilescem, iehi buta ienu kralov- 
skich sinoch. Ti na parsun jak ja, ta seem, iehi bula tvoja!" I tak 
oni se dohvareli, ie princeza mu§i bic Sandorova, ked iiemo^e bic 
LajoSova. — LajoS povedzel kralovi, ie musi het gu maceri, ie mu 
je na smertnej posceli, iehi ho puS^'/el z kralovskeho domu. Kral 
but rad, puSC'el ho. rok vracil se Sandor v obleCenu LajoSa do 
kralovskeho domu, a ka^di mislel, ie to LajoS. I princeza tak mi- 
slela a barz buta rada, ie se jej vracil ... I vtedi but jeden vo- 
hlodnik u princezi, ta princeza mu povedzela: .,Budzem tvoju 2enu, 
ked ^e virubeS s tim, keho lubim, a ked ho premoieS." Princeza 
znala, ie LajoS dobre zna rubac zo Sablu, a nebala se. Ale Sandor 
se barz bat, bo nigda nemal SaWu v rukoch. Pisal LajoSovi, co ma 
zrobic? LajoS, chtori zo svoju Sablu znat sebe i chleba vihiedac, i 
naSol on sebe aj princezu u druheho krala, krajSu jak tamta buta, 
napisat Sandorovi: ,,Ja Se budzem rubac s vohlednikom mesto tebe, 
bo seem, iehi princeza bula tvoju iemi. Ale o tim moja 2ena ne- 
snri znac ! Podz do mne, budzeS mesto mne s moju 2enu, ... ale zfe 

22* 



340 

s tebu budze, ked me z m ok?ame§!" Saiidor priSot do LajoSovej 
2eni a Lajo§ se s vohredfiikom sf-eslive virubal . . . Ked se vracil Candor 
do svojeho krala, ta sc pobral s princezu; ona ho fieznala roztufiic 
od Lajo^i;a. MiSIela, ie je 2enu I^ajosa... I LajoS priSol domu. Ked 
isli spac, ^eiia se ho pitala: „Jak mam poscelic?" „Jak naj- 
vissi a jak naju^.jfi!" Ona mu odpovedzela: ,,C'om Si kazal tamte 
dva nocc poscelic jak najsirsi a jak iiajui^§i, a C'om si polo2el SaUu 
medzi nas, a ^'om si povedzel, ie chto se nisi jedno gu druhemu, 
ta ho saWa zrube?'* Lajo§ \M fiepovedzet, aFe \xi znal, ie ho Sandor 
ileoklamal . . . Ale ona ho donuvala, ^e C'om jej fiesce pov'edzic o tej 
SaWi? Ta on jej odpovedzel: „Hoc svoj 2ivot utracim, preCik fle- 
pov'em nif/' Ona se nahnevala i tak mu porobela, ie tek opar- 
Sivel, CO u?. na calim svece tak'eho dzada fiebiilo, jak on... I tak 
on se vzal i posol po iobranu po svece jak dzad. I hodzel paru 
a paru roki. I (ke trafel jak — do Sandora. U neho buta velka ho- 
scina. Tarn stala varta i fiepus^/ela nik'eho, ale on znal, ie tarn 
Sandor biva. On se pital tej varce v mene Sandora, 2ebi ho pu- 
sCeli do dvora. Varta posia gu Sandorovi i Sandor povedzet: 
,,PusCic ho treba, chto se v mojim mene pita!'' Ale Sandor tedi 
z nim nebesedoval, bo mal hoscoch. Jak \ii se rozegli, ta Se tedi 
sbesedovaFi i poznali jedcn druheho. Pital Ae Sandor, ie co on 
taki sparsiveniV Odpovedzel mu, ^e mu 2ena to porobeta. Candor 
dochtora za dochtorom vozel gu nemu, ale 2aden dochtor mu ne- 
moch na lek tratic. Lajot^ovi se jednu noc nuitoielo (-f- ^iiilo), 2e 
>^andor ma Atiroch chlapcoch, i^e ked jich ocec zareie a s totu 
kerVu ho pomasci, ta budze eSCi raz krajsi jak bul. Ale LajoS to 
ftescel pov'edzic svojemu kamaratovi, bo nescel, 2ebi on chlapcoch 
utracel pre neho. Na druhu noc se l?>andorovi matoi^.eJo, 2e ked 
svojich stiroch chlapcoch zareie a s totu kor'vu LajoSa po- 
masci, ta budze esiii raz kraji^i jak bul. Posol Sandor gu LajoSovi, 
ta mu povedzel, co se mu mato2elo . . . 2e ked svojich stiroch chlap- 
coch zare^e a jich ker'vu Lajosa pomasci, ta l)udze esW raz krajSi 
jak bul... Lajos to odpovedzel: ..Mne se to wi per^^ej noci mato- 
Mo, ale ja to nescem, 2ebi ti svojich chlapcoch pro mfie zarezal.'* 
Posol ftandor gu ^ene, ta i jej povedzel, co se mu matoitelo, 2e ked 
svojich chlapcoch zare^.u a jich ker'vu Lajosa pomasca, ta budze 
LajoS esW raz krajsi jak bul . . . Ona odpovedzela, ie hoc eSCi 
stiroch budu mac, i tak treba jich zarezac ... I tak ona ulapela 
lav or a ocec jich rezal, i Lajosa s jich ker'vu pomascili . . . Sickicb 



34i 

stiroch zarezali i poobrekaK jich jak umartich ludzi, ale co Se stalo? 
Narano u2 sicke Stirmi tancovali, rem na Sijoch mali zlate lan- 
cuski. LajoS but e§Ci raz kraji^i jak predtim. Ta ai tedi se zverel 
Sandorovej ^ene, ie to on, co ona ho scela, i ie on se bu! za 
Sandora rubac. I aju i doteraz Sicke, ked neumarli. 

Zo Sace. 

176. §. Dze bul tam bul, bul jeden Gal; mal jednu fraj'erku.*) 
Posol gu tej fraj'erce. Pitala se mu: „C'o sceA Gal?" „2ebi Si mi 
dala daC'o/" „Ta C'o ci dam, chiba totu ihlu, fi'o mam!?'* Dala 
mil totu ihlu. I§ri uhfare. Rucel totu ihlu do uhloch a poSol do 
domu. Pitala se mu mac: „C'o ci dala fraj'erka?" ,, Dala mi jednu 
ihlu, ta som ju rucel do uhloch!" „Ta ne tak ci trebalo, moj sinu, 
zrobic, ale ^turic ihlu za kalap a priftesc do domu.'' „Tak ja zrobim, 
mamo, druhi raz.'' Ta posol zas gu nej. Ta zas §e mu pitala: „C'o 
sees Gal?" „2ebi si mi dala daC'o." „Ta Co ci dam, chibaj teho 
psika, C'o mam." Dala mu teho psika. On ho porubal a kosci za 
kalap poloiel a poSol do domu. Ta se mu pitala mac: ,.Ta Co ci 
dala tota fraj'erka?" „Dala mi jedneho psika, ta som ho porubal 
a kosci za kalap polo^el." „Xe tak ci trebalo, moj sinu, zrobic, 
ale uvadzic na porvazek a volac do domu." ,,Tak ja zrobim, mamo." 
Po§ol zas gu nej, pitala ^e mu: „C'o sees Gal?** „2ebi si mi dala 
daC'o." „C'o ci dam, chibaj ten bok slanini, C'omam?!" Dala mu 
ten bok slanini. Uvadzel ho na porvazek a cahal po zemi a volal 
psoh, ta mu po^arri slaiiinu §icku. PoSol do domu, ta hutorela nm 
mac: ,,C'o ci dala tota fraj'erka?" „Dala mi bok slanini. Ta som 
cahal po zemi, ta se zharfi psi a po^arli §icku slaninu." ,,Ne tak 
ci trebalo zrobic, moj sinu, ale uvadzic na porvazek slaninu a vzac 
na hribetl" „To ja tak zrobim, mamo, druhi raz." Posol zas gu 
nej. Pitala se mu: „Co sceS Gal?" ,,2ebi si mi dala daCo." ,,Ta 
Co ci dam. Chibaj totu kravu, Co mam?!" Dala mu totu kravu. 
Ta on uvadzel ju na porvaz a vzal na hribet. Jak iSol za drahu, 
zavalela se mu jedna dzera, ta spadla krava mu do dolini. Neznal, 
dze se mu podzela . . . PoSol do domu, pitala se mu mac: „C'o ci 
dala fraj'erka?" „Dala mi jednu kravu. Zavalela se jedna dzera, 



*) RozprAvala Mdria Bet^y 10-ro5n&, rodom zo Sace. Zdpis v Saci v b^- 
vani p. u^. Jdna Kozsurkn 26. jdla r. VJOb, 



•Ai : r:-vi., ::>.. i.:.: zr.'.\ \Zt isiir.^ ;* !i± pr/rriz a Tobr. 
:.>- V//A. r.^ - .T . ,^ ZT:'..::.. ::^r. .. ini: TXi'r P':-k»l o^ en bcj. 
i'/AiJi -> .Vi.: y/v vr^ •'/*:!'- .i^-r'.l -^ rr.! ditLi iMtijr -C"o d 
■:-<:;* 'r..h^^ '^::jt, ->'.- I^ili ^ rr.- 'ATla. ^ i odred jn do domo. 

<fu 't\:i*hT^\: -S>. rriAfr.o. !*:L. i-iz' c do £•>•.; eU. 4ak ja nape^raL" 
hii \/Ah]^h\ l.'*fz hi-i i/fr:--i^l .i.. j^-a, Pri^^JI mu mac z koscela. 
j»i?;iii -> Kiu: -^J -I s^JJ n^pfrk*:-! hu.-! r* Ta on h^itoreL ie ii2 na- 
p^:kol: A v<rr -V h'/i'>fi . . . Je»leB dzTi hator*:lA mac: -Idz ti do 
ko'*/<rla, ja j;opr*:'lAffi platno.* On h7it*.irel. ithi mac i3i do ko- 
f.^t'lA. a on poi>r*:da . . . Mar mu p<r*ri do kori«rela. On vial platno 
uiL hnhi:i n i-/il za rlrahu, Tani bulo jf^lno dzevLt-. On rucal toto 
pl;if fio na t/ito rlzev^ri; a hutorel t^^niu dzevi^ecu : .Narano pridzem 
I»o \fi'.\\*':/.'\." Naraiio jio-ol po pen^zi. pital m: dzev^ecu: -Daj mi 
(Krr'i^^i :- Oiio mju Mhtf'Ut due. On po^ol pod pojHrel, vieahnul jeden 
rrifh \9i'.\\id\ a por.ol rio dornu. V^ixftix vi>ipal na dvorik a 2e jich 
hiilo vfrfo, volal [lulzi. tHh'\ \m'A\ sberac peiiezi. ZharH se ludze, 
jiOHh^rrafi p*-n«rzi . . . S'ftbiilo platna. fiebulo penezi . . . 

177. ;. I)/i; bui tarn bill, bul jcden hlop.*) Mai troch sinoh. 
I'itafi (A \\t'\\i} pf'iHjzi, li* pojdu ^vf^t probovac. Dal jim ka2demu 
po Mtovr*!, piMfi \i\\ j^Mlnernu fesu. Tarn bul jeden dub. Ka2di sebe 
\vi\i'U karb virulml. 7j', chtori umre, ta mu budze kiev dolu iiim 
Auric. NaJHUrsi jAol /a drahu, ta posol do jedueho pana, ta pital 
■<•, h- ('\ I'lenio^^e tain slu^irV Ta inu hutorel pan, 2e mo2e. Pan 
poAol do koHcela. Ta mu dal od jedenar chi^och klu^e a od dva- 
iniHtifj ne. Ofv<*ral s ka;^.(lini kru6)ni, ta otvorel totu dvanastu. Tarn 
bula jcflna Fiska a to boHorka bula. Ta ucekla do lesa. Von se bal 
0(1 tf!ho pnuii) Ui wvvV i von za ilu. I'osol pod teho duba, dze 
voiia bula. Voua bula na (lub(^ Von v/al panovi i jedneho kona, ta 
uvii(l/cl h(i trho dulia a naklad ohna. I'lapel zajaca a ho pekol. 
Totii hoHorka s duba kri^,(»la: „Juj, nine zinmo!" „Podz dolu, ked 
v\ /inuio." /cAla dolu a mu dala jedon prucik, 2ebi uderel kona. 
Von v/.iil pnirik, uderel kofta. OdUil ten koil kameu. Vec vona 

*) l<it/)iriivnlii Ali^.liclii Luvkniy ll-ro^.iui, nxlom zo §acc. Oa» a mie»to 
Kit|ilNti jiikf) iimloMJc. 



343 

zeSla dolu. Ulapela jednu iabku a zdzala iia paliCku a tat huto- 
rela: ,,Pe6'e pan peC'eneCku, budze jesc pan iabeCku a ja peC'e- 
neCku!" Von ju ulapel za §iju a ju seel zaduSic. Vona §e mu ne- 
dala. Vona ho vcc shvacela za §iju a zaduisela a do duba Sturela. 
Vracel 6e druhi brat s vandrovana gu temu dubu, ta vidzel, ie 
dolu karbom najstar§eho brata C'eC'e krev. Vracil §e za drahu bra- 
tovii a po§ol do teho pana a pital 5e, CI nemoie tarn sluiic? Ta 
vzal ho do sluibi. Pan poJol do koscela a dal mu od jedenac chiioch 
kluCe a od dvanastej ne. Otveral totu dvanastu chi2u, ta ju otvorel. 
Tarn bula za^ tota liska bosorka, ta ucekla do lesa. Von vzal temu 
panovi kona, ta po§ol za n\i do lesa, pri§ol pod jedneho duba. 
Ulapel zajaca a pekol. Tota bosorka kriCela z duba: „Juj, jak mi 
zimno!" Von kriCel: „Podz dolu, ked ei zimno!" Ze§la dolu a 
dala mu jeden prucik: „Uder teho kona.'' Von uderel ho. Ostal 
koil kamen. Ked zeSla dolu, ulapela jednu Mbku, zdzala ju na 
paliCku, aji vona pekla . . . Tak hutorela: „PeC'e pan peC'eneCku, 
budze jesc pan iabeCku a ja peC'eneCku.'' Von ju lapel za Siju a 
seel ju zadusic, ale fiemohol, bo vona §e mu liedala. Vona ho vec 
svacela za hlavu a zadusela i jeho a sturela ho do duba gu bra- 
tovi. Vracel se najmlafCi, vidzel, ^.e ni z obidvoch karboh krev 
c^'uri. Ta poSol za najsta.r§eho drahu. A poSol do teho pana. Pital, 
se, ie Ci nemo2e u neho sluiSic? Pan hutorel, ia moi^.e. Pan 
mu dal klufe od jedenac chiioch a od dvanastej iie. Otveral totu 
dvanastu vhiin s ka^dim klufiem, ta ju otvorel. Ztamadz zas ucekla 
jedna FiSka a to bula tota bosorka, co u pana sluitela, 2ebi ludzi 
mariiila . . . Ucekla do fesa. Von vzal panovi jedneho kofta a poSol 
za ftu do lesa. Ulapel zajaca, naklad ohna a pekol. Bosorka kriCela 
zaA zo stroma: ,Juj, jak mi zimno!" „Podz dolu, ked ci zimno." 
Vona zeJla dolu a dala mu jeden prucik, iSebi uderel svojeho kona : 
koii ostal kamen. Vcc mu vona dala zas jeden prucik, 2ebi se sani 
uderel. Ale von iieuderel jse sam, ale tich koiioch. Zrobeli ^a na 
kofie. Von vidzel, ic se dostal do rukoch bosorki, i jeho braca, ta 
ju seel zadusic. Afe jej povedzel, ie jej odpuSCi, ked pov'e, ie dze 
podzela jeho bratoh. Ta hutorela, ie jich do teho duba Sturela. 
Se jej pital, ie C'o ma z nima zrobic, 2ebi odi^ifiV Hutorela, 2ebi 
visol naverch stroma, ie tam jest zole, ta naj jim pocaha popod 
nos, ta in staiiu. Vona sama jich musela skrisic. Voni stanuli. Vec 
l)raca konom kazafi, 2ebi bosorku rozkopali a po calim Svece roz- 
rucali . . . 



rr 



:i44 



Zo Siplaku/) 



178. §. Bol jeden pan, mal troch sinoch, a dal jich uCic za 
plebanoch. To se jim nepaCilo vecka. Ta povedzeFi svojemu ocovi : 
„rrebanstvo se nam nepaCi, apo! Mi pojdzenie inakSe remeslo se 
uCic." „Ta, raojo sinove, i ja pojdzem s vama; odneSem vas na 
koCu." Tak i^^K das dva dfii, ocec zo siuama. Ta vec sinove ocovi 
hutorja: ,,Apo, vracce vi se doinu, bo mi se ftebudzeme u6ic, poUa 
vi z nama budzece/* Tak vecka tote tromi braca vzali se a poSfi 
do lesa. Bol tam v lese jeden veiki buk a od teho buka buli tri 
drahi. Tak vec oni tromi sebe hutoreli: ,,Mi se nemo^eme fiicke 
tromi vjedno uCic!" „Tak vec/* povedzel najstar^i, „mu§ime &e 
rozisc, bo se ilenauCime iliC vjedno." Ta vec mlaCi povedzel: „Braca 
mojo lube, zrobme probu! Zare^cme do teho stroma, a ked voda 
budze z lieho isc: ta ^e uauCime daco!" Ta vec zarezali z no^Jkom 
do teho stroma. Ta i^^la voda z fteho. Ta vec voni se vzali. Ta 
jeden isol za jednu drahu, druhi za druhu, treci za trecu. A ura- 
dzeli sebe, ie o sedzem roki se maju navracic na tote iste mesco 
^ai tenui stromu. Ta jak \xi sedzem roki priori, ta se navraceli 
sicke tromi, jak sebe uradzeFi, na ten dzeii. Ta Tern jeden na dru- 
heho popatreli, jak se ze^Ii dovjedna a od radosci plakali sicke 
tromi. Vecka sebe dakus hoscinu zrobeli a najstarsi se pital mlad- 
j^emu: „Jake si Ae, bratii, remeslo nauCel?'* Ta mu odpovedzel: 
„Bratu, to niC nestoji, co som se nauCel." „A preCi povedz, jake 
si se naufel?'' A von povedzel: „Hoc l)i chto bul hoc i Sarkafi 
dajaki, ked mu povim ,zaspi !*, ta musi zaspac!" ..To, bratu, dobre!'* 
Ta vec se pita stredilemu bratovi : „Ta ti :^e jake nauCel ?" ,,Ta," 
poveda, .,mojo remeslo tei, \M nestoji." .,Ta vec Tem povedz, jake 
si se nauCil?" ..Ked popaham, ta hoc pod horama, pod skalama 
budze daco zamurovane, to. ho musim vinajsc." Ta povedzel starSi 
brat: ..Ta vec to dobre, niC se nestarajce!" Tak vec tote dvomi 
braca se pitali temu starsemu: ,,Co ti se, bratu, nauCelV" Tak vec 
jim povedzel najstarsi brat: ..Mojo remeslo nedobre; Fem pre fur- 
mana. Ked na mne centi kladu, t^ami v§e lehCejsi." Tak vec voni 
se vzali, posli do jedneho mesta, do j(Mlnej trakterni a pitaK se 
trakternika: „Co tu za novina v mesce?" „Ni^. teke," poveda, ,,rem 
naSeho najjasnejseho Cisara tri princezni sarkane ukradfi." Ta vec 

*) Rozpnivul Andr. Behun, rodom zo Siplaku. /iipis v Kosiciach na ev. 
fare 18. sept. r. 189b. 



S4r> 

ten star§i brat pital se stredfiemu, (-f- stredfierau) poda : „Bratu, Ci 
jich dostailerae?" A ten popahal, ta vec povedzel: „Dostaneme jich!" 
Tak ten trakternik poSol gu Cisarovi a povedzel mu : „ Jest u mfie 
teke trojmi panove, co bi jich princezi visrebodzili." Tak ten Cisar 
kazal: „Icc a posli jich heiika gu mfte!" On po^ol domu a kazal 
jim... Oili odpovedzeli: „Ked see pan Cisar, naj pridze sam po nas." 
A vec Cisar pjiSol na jednira koCu a odnes jich do svojeho domu. 
Ta vec se jim pital: „Ci dostanece tote mojo princezi r" „Dosta- 
iierae jich, najja§nej§i Cisaru. Ale co nam daju za to?" „No, ja 
vam," poveda, „in§e iiemo^em dac, ked jich dostanece, jak jednu 
jednemu za 2enu, druhu druhemu a trecu trecemu!" A vec jak 
jim to priSIubel, ta vec jim povedzel tak : „Ta co vam teraz mam 
dacna drahu?" Ta ten najstar§i povedzel: „Nam treba dzevec voli 
peCene i dzevec beCki vina i dzevec peCiva chleba." Tak tu vec 
se kral zastaral, ie dze von budze mac teki voz, co Sicko skladze 
na nim. Tak vec najstarSi povedzel: „E§Ci nam teki mech gu temu 
treba, co se do neho Sicko spakuje i jeden porvaz, co kolo sveta 
obstane. Tak vec spakoval ten mocni do teho mecha §icko a vzal 
na hribet a kral se lem ulapil za hlavu: „Ked ti teki mocni, in 
'ti i moj burk prevraciS!" Ta vec §e vzali a i^Fi tote tromi mla- 
dzenci. Tak vec iSii dzefi, aj tri dfti. Odjedli i odpili z teho, co 
mali. Ta ten najmladSi poda: „U2 me nohi bola!" ^Ta,'' poda, 
„vindzi na ten meh'' ... „No vidziS, ni mi lehCejSi !'* Ta oni zaj^ idu 
das za tri dni dalej. Zas i druhi brat povedzel: „Uit i mfie nohi 
bola.'' „Tak vec," podal mu starSi brat, „vindzi i ti na meh, ked 
ce nohi bola!" Zas star^i povedzel: „U2 mi lehCejSi." Ta vec zas 
isli tri dni. Povedzel najstarSi: „Ej, ui i mile nohi bola!" Naj- 
mlaCi: „Ta zruc totu zajdu!" Stredfii gu najmlaCemu: ,,Zejdzeme 
perSe a tak naj zruci!" Ta vec zeSIi a najstarSi povedzel jim: 
,,Braca, Ci to e§Ce daleko tote princezi ?" A vec popahol ten stredili 
a podal, ie ile daleko uL Jak povedal, ie ni ile daleko, ta hutoril 
ten najstarsi: „Nanosce mi skali domeha!" Jak mu nanoseli tote 
skali, vzal jich na hribet a iSIi e§Ce za jeden dzeil. Tak vec pital 
se zaA strediiemu bratovi: „Ci eSCe daleko V" A on popahal: „Hop," 
poda, „u2 zme tu!'' „Ta zruc totu zajdu." ,,Ej," poda, „ja ju zrucim, 
ale zejdzice dolu !" Jak zrucel totu zajdu, — ai tote hori zahuCeli ! . . . 
Tak vec pojdze ten stredili brat pod jedneho kraka a opatri — tam 
veike dzvere. Tam buli i^elezne dzvere a na tich dzveroch jedna 
velka kladka jak korec. Tak vec mu podal brat stredili: „Are jak 



'^^ 



-^ 311 '^MiOf. 



rr .— : 



- .-Z- - ... -— ■ Iw 






r ■ . ■ - . ■ - _ ; ._^ '^ .-mu 

J - - .- J-OLi ■" .Ti 

I .- / / . •. -1 . . .. -^ • - "LL It-T Tl-7 t* 

I / •/ - •' .; \ .. • /tui. .t! 1.!. 

? • - ■•••..: -- - -. ii*t iH*ifj- 



.: .• .:. ■'. ■• • 7-. vrir Jinio 
J ■/ ,.'. ',. ■ ■. ;,.-...■ / '/.....: -.::...: '■ :!i. .t'^mboh 

J'* / " ...... . . - ;. ..."/', ' .1/. f; /■ \ •-;" - .-ize -; ^ 

S: , '/■ '.'./''- / ..;;/'?.', ■*'*;:'■ .J.: -a j/r! -•; ^ . v-" : izli: ttbt." 

fl I /..."' M, .. . ;.',/' 'i/' ,,» i't//.'t *o ■! . J/'-, f/ij :i ::. ..:i. ^rkana 

■. 'I/' '' hi»'j "» ,-. i/ii Mil / fiiMi /;' !' ..To hi'", ftriii 'i *t.' sberaj. 
».'. |. (.'. »' t,' ).n 'il I / I tvojii '•■tf;i iiil.nl-;i -i- .-;>»:ra.' I tfho 
'loiii'ii'i .iii-.i/i.i I'i'i |iM 'il )rOf itl'.'il. T;! viT 'ff jiita: .Jak <e ma 
J'Miii ii.i| Lit .1 ' ' » I' j nii»/ noni;i /' ,.l>onja Jir."* jioila. ^roii na 
/•h/rd) |«i 'ih Von I l.ini, /c jak tain un iicinii liudzo trcba 
|iM|-i mIi I iii|/ii/<l .1 |io III ,,('ii linli ila, U) lioh da, ta ja idzeni." 

Ih v'ln I M h n il/wir i .ul n Icii I'.arkan iia :^.(Te/iH*j ]iosceTi 

u' riiiil liil .' inn / |ii KimIi )ilainrn iAoj. Tak .laiiko povcdzel : 

,.IhiI Ii I-, ilnlin. Ill rrtii liv," ta :.jii'kai'i /aspal. .lanko v/al sablii 



U1 

jeho vlastnu a orubal mu §icke petnac hlavi. Ta vec princeze 
povedzel tak: „Sberaj se, bo \ii ci Aestri hotove obidva... I ti se 
sberaj; ja vas vislebodzil Sicke tri!" Tak vec voni iSli z radoscu 
ai j?u tej velkej dzere. Tak vec uvjazal najstarSu princezu na porvaz 
a vicahli ju tarn hore. Ta zas i strednu. A tarn hore se iiad- 
mahnul jeden C'arnokueitnik. Tak vec von jim povedzel: „Musice 
i mile dac z fiich jedou!" „Najstar§ii ci nedam,** povedzel ten 
mocni, „bo to moja!" Ta C'arnokfieinik povedzel: „Ta stredila 
moja musi bid" I strediii povedzel: „Totu ja ci fledam, afe," 
poda, „vicahneme tu trecu, ta tamtu ci dame." Ta vec jak ju vi- 
cahli totu trecu, ta ju dali C'arnokne^ilikovi. „A s bratom co zro- 
bime teraz?" pitali se (^'arnokne^nika. „Zohabce ho v dzere a 
zaprisahnice se a ftepovecce jeden na druheho u stareho kraFa, ked 
Ae budze pitac." Ta vec zapriAahli. SpuJCili po teho najmladseho 
porvaz. A ten bol v tim Casu pri tatoSikovi ho zohnac. Ta ten 
tatoSik mu povedzel: „5s^e6edaj na ten spuSCeni porvaz, ale uvjai^ na 
ileho skalu na teku vahu jak ti vaitis, ta uvidzis, co se s tim stafte." 
Von uvjazal skalu. Tak cahali, cahali, da na poli, odrazu pu^CeFi 
toten kamefi dolu. Tu mu ten tatoSik tak povedzel: „To bi §e 
i s tebu bulo stalo i tebe bi buli pu§CiIi, bo ce scu zabic." Tak 
vec von za6al plakac, ie co von teraz tam budze robic? A tatoSik 
mu povedzel: „NeplaC, i mi pojdzeme z liima vjedno." Ale mu 
povedzel esCi ten tatoSik: „§arkane maju tu eSCi jednu staru maccr 
a ma vona teke tri veci: NoMiCki, co sami strihaju, hernadle, co 
sami Strikuju, i teku masc, co ked porubaneho, posekaneho z ilu po- 
masci, ta stafte. Ta idz a pitaj tote veci. A vec i ju porubeS, iebi 
nam daco fiezrobila. Tak vec von po§ol a pital Sicke tote tri veci. 
Von pital : „Babo, daj totu masc, co ked porubaneho z nu pomasci, 
ta stafie!" „Ja iiemam, dze bi ja vzala." „No musiS dac, daj!" 
Jak mu dala, uderil ju o zem: „A teraz daj tote noiiiiCki, co sami 
strihaju, i tote hernadle, co sami Strikuju." Tak vona dala sicko; 
odrubal jtvj hlavu. Ta poSol gu temu tatosikovi: „No ni som tu 
zo sickim, a teraz jak ja pojdzem?" „XiC se flestaraj, lem idz a 
priiles ten kantar, co tam viSi, dze najstarsi sarkail le^i.^ Posol 
i po ten kantar a vzal ho ztamadz. Ta mu ten tatos povedzel : 
„Vilo2 na mfte ho!" Vilo^el ho a povedzel mu tato§ik: „Sedni na 
miie!" Von sednul, tatoS raz skoCel i doraz z dzeri vonka bol. 
Najmlad^i vidzel, jak se vedu tote tri pari popod ruki, ui ftedaleko 
krala buFi, a gu ocovi princezoh dohodzeli. Janko na tatoj^iku jich 



:;4- 

'lohofiil. afe -€ jim do znamosci nwlal. Voiii fK>sIi z radoscn sru ocoTi. 
i^i.-arovi. I bulo o (mru di'ii ve^efe. Najmlad^i. Janko. pOdOl do 
j^-tlneho aabola za rovari:^a ^e (>onuknar. A to ten tatos teka rado 
niu <lal . . . pani dfji malo bk vf^efe. Tota najstai<a princeza dala 
H(:\tf' n tiiho ii^}>(AsL ?ati robii-. rlze bul Jauko. Ta vec teke jej zrobil. 
ch f:^^A teke I'lebulo hirovar. Ta to se jej barz pa^ilo. Pitala se: 
^li/e to voi'ii ^e tak nautili strihac. stari panr* -Ta dostal som 
jerlneho tovari-a teraz, von zna tak strihac. .Scela ja hi ho UTidzic. 
jak to. ^e von prez ineraria teke ^ti zrobi r* .No ^ je tu v var- 
f.Uikn'r Tak ten stari pan po.^ol po teho tovarisa. .Podz Tem, 
Janku. pani princeza «ce ce vidzic!' Tak von i>o<ol. a ol)daroTaIa 
ho. pani di'ii i stredi'iej ve^eFe bulo, ta i tota dala sebe §ati 
robir a tej e^fA tslz kraJH zrobel. Tak vec i tota posla po tote 
-ati a oprobovala jirh na sebe a barz <e jej pat^iri. I tota vec teho 
tovarii^a obdarovala a povedzela mu: -Naj pridu aj ofii na tote 
vf-efe. Janku I" Ta von povedzel: j,Ja nepoj<Izem. stari pan majster 
naj idu: ja mam verku robotii. ja se zareknul. ie nepojdzem na 
ve-^efe.- .V ver: ten stari po^ol i zo svoju panu. Tak tarn ve^^ele 
?:talo a von, Janko. po.sol do zahradi a plakal . . . Ale potresol 
r< tini kantiirikoni, ro zo svojeho koiia zejmol. tak prisol kouik 
uu neniu a pital >e ho: -Co sees. Janku?" -A Ci ja bi fiemoh na 
tote ve>ere i.sr niojemu bratoviV* -Ba jak ue. pojdzeme, ale miLsiis 
mar kralovske sati." Mai doraz i sumne hadvabne isati a na (lapce 
zlati lanr. A ten konik se na tekehu koi'ia spravil, co aili tekeho 
verej na >vere nebulol... Tu von posol na dvor, dze toto vesele 
bulo. Ta vee ho tarn selijake kraTove volali dolu s koiia. ^Ja ne- 
mo^em isr, bo ja veFki litir. ja mam wlkn drahu preci sebe. Ate 
ked laska od mlad<.'ho, jeden pohar vina vipijemi** Tak vec mladi 
mu dal pohar vina. Kulo i trecej princeze o paru diii vesele, 
afe vona aiii iHjscela isc do teho miijstra, 2ebi jej sati zrobel, bo 
sr, nescela vidac za (^'arnokne^nika. Lem v§e plakala. A vec jej 
ocec pre(^i rozkazal do t(?ho sabola isc a dac sebe jedne Sumne 
^iiti zrol)ic, tek(f jak i sestri njaju. Ta jej zrobel e^Ci raz krajSi 
jak sestri jej mafi. Jak ni: mala isc na prisahu a obTekla na sebe 
tote sati, rem vSe plakala a liescela koncom isc s c'arnokiieinikom 
na i»risahu. Janko zas zatresol s kantarom a priSul pu nemii ta- 
tosik a pital se ho: „Co sees, Janku?" „Ta teraz tota priceza se 
vidava, co moja mala bic. Jak to budzc?" „Tvoja budze, lieboj 
se!" Jak ni, vesefe stalo, — bul tarn i sabolski majster s majstrovu, 



349 

Janko id po§ol na jednim Suninim C'arnim konu. Mai na scbc 
gumiie hadvabne (+hadbavne) Sati. Hodzi tain po dvore a pitaju 
ho princove, 2ebi zeSol dolu s kofla. „Ja fiehodzen, bo ja veiki 
litir, a mam velku drahu pred sebu. Ale ked laska od mladeho, 
jeden pohar vina vdzeCiie vipijem!" Ta tii tamte braca jeho kazali 
C'arnokne^niku, iehi zaiiesol Jankovi vina. Ta von iiesol s velkim 
strachom toto vino a daval mu. A braca eSCi dalej ho pophali gu 
teniu konu, a^. &e calkom gu konu dostal . . . koA kopnul, doraz se 
C'arnokde^nik na kofimaz rozlal. Janka zlapali doraz a scefi ho 
Strofac. „No," poda, „ked moj ho kon zabil, veznem ja totu prin- 
cezu!" Tak doraz pristalo cale pokolefte... Je vesele, i tote tri prin- 
cezi sedza za stolom i s tamtima jeho bratami dvoma. Pita Se jich 
vec Janko: „Dze princezom tote §ati strihali?" „Ta tu jeden stari 
sabol nam §el." „Dze je? Ja bi ho rad vidzec." Von priSol. „Ta 
ti oni §ili tote §ati?" „Ne, mam tekeho tovariSa, co to zrobel." 
„Ta dze je?" „Doma je!" „Naj idu po neho, ja bi ho rad vidzil." 
I poSol i priSol prez iieho. Janko: „A poznali bi ho?" „Poznal bi 
ho." Nepoznal ho. „S kim hutora, to on; ja bul jich tovariS, chtori 
tote §ati zrobel. Ja tote tri princezi vislebodzel od Sarkanoh. Mojo 
braca mile sceli zo Svetii zmarnic, ale ja tu, a veznem najmladSu 
princezu za 2enu". . . Svojim bratom odpuSCil a kraloval. Stari 
boCkor novi remen, ai naveki vekom amen. 

Z Rozhanoviec.*) 

171). §. Bol jeden chudobni Clovek a mal veFo dzeci. Telo mal 
dze(!i jak na r'eCici dzerki, esCi jedno vecej. Nemal von co jesc. 
Jak mu ei6i raz 2ena zFehla, nemohol sebe jak poradzic. Nemohol 
V calim valale dostac kresneho occa, ani kresnu matku. Ta von 
se zobral, isol sebe na druhi valal hledac. I§ol prez jedneho Tesa, 
stretnul ho jeden stari dzadek. Poveda: „Dze ti idzes CloveCe?" 
„Ta idzem sebe, pan ocec, hFedac kresneho occa." Dzadek povedzel, 
^.e von mu pojdze za kresneho occa. Ten Clovek odpovedzel: „Ta 
u^ kresneho occa mam, ale esCi kresnu matku nemam." Dzadek 
mu odpovedzel : „Pojdze ci moja i^ena. Najutre rano priiles dzecko 
ku koscelu, ta mi ce budzeme tam i^ekac." Ta ui von jich rano 



^) Rozpriivala Anna fjaholko, rodz. Varthalj asi 40-ro^Dd, rodoni z Roz- 
hanoviec. Zapia V b^vani p. u^. Jozefa N. Feddka 27. jdla r. 1905. 



;«)0 

tarn Cekal s dzeckom. Vecka von jim povedzel: „U2 ja vas tu 
(lavno fekaii), mojo lube kmotrove!" Jak dzecko pokerscili, von 
jich vzal do scbe a hutori kresni ocec i kresna matka, 4ebi daco 
zedli i vipiFi . . . Von jim povedzel : „Mojo Tube kmotrovc, nemam vam 
CO dac, aili odrobinu!" Voiii niu odpovedzeli : ^liUbi kmotre, mace, 
aFe nescece dac!" Von: „ Nemam ani odrobinu." Vzal §e chudobni 
preCik a po§ol do komori... Tam mal ui jeden chfebijednu kantu 
vina. Jedii a pili a vSicko vse v calosci bulo. Jak se rozchodzeli, 
tak kmotrove daH do kriitma temudzecku: „Ked budze plakac, ta 
mu budu zlate peril z oC lecic, a ked se budze sm'ejac, ta mu 
budze zlata ruita z ustoh kvitnuc. sedzem roki pridze kresna 
matka, a dzecko vezile." Zatim mal se dakus dobre ten chudobni 
Clovek, ta nechcel \ii dac svojo dzecko kresnej matki. Vikopal pod 
stolom dz'eru a tam ho ski-el. Prisla kresna matka, kriCi na oblak: 
„ Kmotre, kmotre, doma see?" Von odpovedzel: „Doma, doma!" 
Vona: „Ta 6i mojo dzecko ^ije, moja Marijanka?" Von odpovedzel: 
„Vera vona \i^. ne^ije, vona u^. umarla!" Vono skri6elo zpopod 
stola: „Doraa som, kresna, doma, janeumarla!" Kresna priSla, ho 
vzala zo sebu. A to bula Panna Marija, zakleta. Vona se vSe koTisala 
doma V trinastej chiii v ohnovej kolisce. Dala Marijance doma od 
dvanas chi^tkoh kluCe, do trinastej 2el)i aili ftepopatrela! DzevCe se 
])avelo zo zlatim jablukom. I na^ilo vono kluC od trinastej chi2ki. 
Vono ju otvorelo: Tam se Panna Marija kolisala! Tam mu zlate 
jabluko do kervi spadlo, bo tiim krev bula. DzivCe se zleklo, ta 
chi^ku zamklo nazad . . . „Marijanko, co si vidzela, ked si do tri- 
nastej {\\y?Mi patrelaV Povedz, l)o ce z oblaka zrucim, ked nepoviS, 
CO si vidzela V" Vona: „Zrucice me, nezrucice, ja niC nevidzela" ... 
Tak vona ju vzala a zrucela dolu na jednu luku. Hodzel jeden 
kral na poIovaCku. Tak von ju naSol, i ju vzal za ^enu. Ked vona 
u;^ bula V i'e^A od neho, kral niusel isc do vojni. Jak zlehla, priSIa 
tota kresna matka do nej: „Marijanko, co si vidzela, ked §i do 
trinastej chi?.ki patrelaV" „Ja \M fievidzela!" „Ilada vidziS toto 
dzecko V" ,,Kada." ..Ta ci ho vezilem.'* .,Vozfiece, neveznece, ta ja 
iiic nevidzela!" Ta jej vzala toto dzecko a jej unuizala usta s kervu, 
jak bi ho Marijanka zedia... PisaFi kralovi, ^e teku itenu ma, co 
dzeci j*e. KraF: .,Poruc^eno Bohu, ked ho zedla; tak Panboh dal, 
tak niusi bic." Na druhi zavod zas vona bula v C'e>^i, zas druhe 
dzecko jej tak vzala kresna matka. Zas se jej pitala: ,,Marijanko, 
CO si vidzela, ked si do trinastej chi2ki patrelaV" Vona in niC 



uovidzela... ,,Ta rada vidziS toto dzeckoV" „Rada/' ,,Ta ci ho ve- 
zftem, i toto druhe/* Vona: „Veznece, fievezftece, ja fliC ilevidzela." 
Vzala jej zas i toto dzecko druhe a jej usta s kervu zas pomazala 
a ju zanomela. I na treciin zavodze zai^ zostala v t'ei^A a kraf za.^ 
po§ol do vojui. Zas ku ilej priSla kresna matka: .,Marijanko, co si 
vidzcla, ked si do trinastej chiiki patrelaV" Vona povedzela, ia 
niC nevidzela. ^Rada toto dzecko vidzis?" ,,Rada." .,Ta ci vezilem 
i toto trece dzecko, ked nepov'e§." Poveda: ,,Veznece, flevezftece, 
ja uiC fievidzelal" Krai se \\i na to pohfieval, 2e ni i trece dzecko 
zedla, tak dal navozic kopu dreva a dal zapalic toto drevo. Vi ju 
vezli, Marijanku, spaKc... AFe tota jej kresna matka furt kriCela: 
,,Pardon! Netreba ju rucic do ohna, pokel ja fiedejdzem!" A kresna 
matka s tima trojoma dzecma lecela . . . Tak jej priiiesla Sicke trojo 
dzeci, poveda: „Tu ma§, Marijanko, svojo dzeci. Ti mile viSrebo- 
dzila s tim, 2e si nevivolala, co Ai vidzela v tej trinastej chizce!'* 
Ta z kresnej matki'spravil se holubek a odiecela. Marijanka vecka 
zostula zo svojima dzecma i zo svojim mu2om (+ chlopom). 

Zo iiroviec. 

180. §. Bol jeden kral v sedzemdzesatejsedzmej krajine.*) Dal 
zbudovac jednu kasaren, are v tej kasarni ftehodili bull vojaci bivac, 
bo V fiej bivali dabfi . . . Dal se jeden husar na report zapisac 
pred kapitana. Pan kapitan kralovi meldoval, f.e jest teki husar, 
ie von za tri noce vi2ene dabloch z kasarfii, ie budu tak vojaci 
])ivac tam jak indzej . . . Ilusar pital sebe od krala jeden korec ore- 
choch a jeden korec olovenich kulkoch. Aji pital sebe, kelo treba, 
vitrioleju. Aji pital sebe vina, kelo mu potrebno, i cigarovi. Krai mu 
sicko dal. PriSol v'eC'ar dabol, pital se husara: „Co ti tu chcesV" 
Husar: „NiC, fiiC, bratu, Tern podz do chiii, podz, budzeme se 
kartac i pic vino!" Dal dabloj vitrioleju mesto vina. Dabol mu 
povedal, jak vipil: „Co to za Skrentni napojV" Husar liepovedzel 
ani slova, ale vipil pohar vina. Potim dabloj dal kulku zakusic a 
sam kusal orechi. Dabol mu poveda : ,,Ta jeke ti zubi ma§, ie ti roz- 
kusis kulki a ja iiehodzenV'* Husar \M, lem na ileho poveda: ,,Podz 
se kartac!" Jak Ae pokartovali, dal zas dablovi vitrioleju a sam vipil 



*) Tuto i naslediijdcu pripoviedkii rozprdval Juro VairOf 61roc^n<', lu- 
teran, rodom zo 2iroviec. Zjipis v ^irovciach v b^vani Jdna Mitrisa 30. jiila 
r. 1905. 



352 

viua. Zas kusal dabol kuiki a husar orechi. — I§Ce raz Se hrali na 
karti; i na treci zavod. Zas dabol vipil pohar vitrioleju a hasar 
pohar vina. Jak vipil dal)ol tot treci pohar, ta se rozFal na kolimai. 
Ta ui jednu noc liusar prebol. Rano priSla ho patric patrol, ie (i 
2ije? Pitali se ho, ked ho nasli 2ivoho, 2e Ci ma Sitkoho dose? 
Von povedzel : „Mam dose sitkoho, iietreba mi fiiC." PriSol v'eC'ar 
druhi dabol, pital se hiisara: „Co ti tu chce§?" „NiC, fiiC," poveda, 
,,Iem pridz do chiiSi, budzeme se bavic na karti." Jek §e baveli 
na karti, dal dablovi husar pohar vitrioleju a sam vipil pohar vina. 
Dal dablovi kuiku a sam zakusel orech. „Co to za Skrentni napoj?" 
Husar ho volal zas na karti hrac. Hrali, dokel mali dzeku. ZaS 
husar dal dablovi vitrioleju a sam vipil pohar vina. Dal dablovi 
zakusie kuIku, a von sam kusal orechi. Ta dabol povedzel : „ Jeke ti 
maS zubi?" f)abol vipil treci pohar vitrioleju, ta §e rozlal na kolimaz. 
Pri§la rano patrol gu husaroj, ie Ci ^ijeV Pitala se ho zas, ii ma 
dose Sitkoho? .,Mam dose, ale od osv'ecenoho krafa pitam Stangu 
ieleznu." Dali mu stangu. PriJol u^ treci v'eC'er. Prisol gu fiomu 
treci dabol. Pital se ho dabol : „Co ti tu robis V" Tot dabol flechcel 
ui afii karti hrac s husarom, aiM pic hit f)abol povedal lem to: 
„Toho budze kasaren, chto prebije prez mura dzeru zo stangu" . . . 
Husar na dabla: „Ti prebijaj dzeru perSi!" Ta dabol prebijal. 
Husar vidzel, ite \ii ileveTo treba prebijac, ta na dabla: „Idz ti 
vonka a budzes sluchac, Ci i§Ce daleko treba rubac zo Stangu." 
Ta dabol visol a sluchal pri mure. Husar prebil dzeru a povedzel : 
.J)aj, bratu, ruku, budzeme merac, jeki murhrubiV" Dal mu dabol 
ruku prez mura, ta husar dabloj zo itereznim kliuom ruku zakli- 
noval. Prisla rano patrol. f)abol visi za ruku dolo' nmrom. Patrof 
posla hef gu panoj ^isaroj, ie husar dabla ulapil. Pan Cisar to afli 
ileveril, dokel sam fieuvidzel. Obecal mu svoju princezu za ienu. 
f)abol tak povedzel husaroj : ,,PuS' me ztadzik, fiigda tu vecej dabol 
^.aden ilepridze*' ... A iligda do tej kasanli u^. daWi 2adne ilepriSIi. 

isi. §. Bol jeden pan s pafiu a mali jednoho sina a tot sin 
umer. ISol jeden Clovek hore mestom poskakujuci a to bol teki 
klamar. Zavolala ho paili do chi^>i, ta se ho pitala, f.e co von tak 
poskakujeV'' ,,Ta ja z fieba spad, ta bizmi zas tam chcel viskoCic!" 
Pafti se ho oi)itala, ie ci jej sina nevidzel na tamtim svece i ie 
jak mu tam? „Barz mu tam dobre, v kaucelarni pise, ale se stara, 
bo bal budze a fiema sati Sumne, aili peiiezi." Ta se ho paui opi- 



353 

tala, ie keFo bi mu bulo treba pefiezi na bal? Von: „Das tristo 
zlati §e mu prida." Pani mu jich dala. PriSol pan domoti, panoj 
Ae chvalela, ie jednomu Cloveku dala tristo zlati pre sina na bal 
do fteba . . . Pan poveda na lovasa : „Chtori koA najrepSi zna b'ehac, 
toho mi osedlaj !" Pan Sednul na koiia, dohonil klamara u jednoho 
fesika, iiTe klamarov chlapec poSol \xi napredok s vozom. Tot klamar 
mal kalap poloieni na drahu a trimal ho s ruku pricisnuti . . . 
Pital ^e ho pan: „Co ti tu robi§?" ,,Ja tu zlatoho vtaka trimam!" 
Pan poveda na klamara: „Cuje5, nevidzel si tu jednoho isc na 
voziku?" Klamar: „Bfi jak ile?" „Ta dam ci toho kofta, iehi Si 
ho ulapil, a ja budzem trimac tvoj kalap." Klamar na koiiu po§ol, — 
ta Se nevracel. Jak §e pan liemoh klamara do^ekac, dzvihnul kalap, 
jiemal pod film Ai£ . . . ZahreSil a povedzel : „Ta ti bul vlastni 
klamar!'* Pridze domou gii panej a 6e skar2i: „Oklamal tebe,... 
aji mne oklamal!" 

182. §. Buli dvojo ludze, mali dvojo dzeci: JaniCku i HaniCku.*) 
Ta tak §e mac dohvarjala z occom : ,,Mu2u moj, mohli bi zme toho 
chlapca zarezac." Amu2: „2eno, ked zme ho doteraz chovali, ta u2 
mu dajme pokoj!'' Mui po§ol rano na polo kosic a i^eua zostala 
s dzecmi doma. Ta vona gu nim hutorela: „Dzeci mojo, idzce na 
drevo a chtore skorej pridzece, dostanece s maslom chleba.'* Tak 
chlapCik skoro dreva nabral, ale dzevCe chcelo vecej nabrac, ta se 
dlu^ej zabavelo. Jak pri§ol JaniCko, ta povedzela mac : „Idz do suseka, 
vez sebe masla, fomsd sebe chfeba." Jak chlapCek se schilel do 
suSeka ta matka vzala topor, odrubala chlapcu hlavu. Jak mu ju 
odi'ubala, ta ni na obed navarela z chlapca poleuku. Jak u2 bol 
obed, ta hutori mac: „Hani^ko, vez occoj, a odues mu ob'ed." Jak 
vona mu odnesla tot ob'ed, ta ocec se pital: „Dze JaniCkoV" bo 
von u^ merkoval, ie ho mac zarubala, ta 2e z JaniCki navarela po- 
leuku. Ocec u2 liemoh aiii jesc, barz bol zastarani. Jak von po- 
leuku z'ed, vecka m'esko jed a kostki odrucoval. Dz'evCatko, jak 
vidzelo, dze on kostki odrucoval, ta do fartuSku kostki posberalo. 
Jak i§lo domo\ tak pod jednoho kraCka sebe kostki posadzelo. I 
vera z tich kostkoch jeden barz pekni vtak viros'. Tak tot vtaCok 
viSol napoledfie na chi^u gu kominu i zaCal sebe rozkoSiie spivac. 



*) Trtto i naslednjilcu pripoviedku rozprdvjila Anna Tlichta, dievca ruskej 
viery, rodom zo iiroviec. Z^pis v 2irovciach u J^a AJitriSi^ 30. jilla r. 1905, 

81oyen8k4 reft 23 



354 

Tak sebe spival: „Ma(* me zarezala a ocec me z'ed, Hani6ka, se- 
strk%a kostki ze mne pod kra^ka zasadzela, a ja virozumui vtak, 
spivam sebe tak!" Tam i§ol jedeu teki chudobni aovek, co vozil 
po valaloch galuuki i na sukile. Tak von zasol do tekej hlibokej 
jami, CO fiemoh ani ruSic. Tot vtaCok mii tak hutorel: ^CloveCe! 
Ja ci spomo^.em v tvojim su2enu, ja oi vimentujem tot voz z jami 
(-U dolini), ked mi da§ toto, co ja budzem ^iadac!"" Tot Clovek 
mu tak hutorel: „Dam ci vta^^kii co ^adaS, loin mevlmentujl" Ta 
vtaCok i^adal na jednu siiken i tam dajeku pantliCku, i tri refi na 
jopku. VtaCok zaiial zas spivac na kominc: .,Mac me zarezala, ocec 
me z'ed, Hani(^ka sestriCka zo mna kostki pod kraCka zasadzela a 
ja virozumni vtak spivam sebe tak!" HaniCka to 6ula, po§la pod 
strechu a pati\la na toho vtaka. Vtak joj spusCel toto, co jej vi- 
pital, od toho CFovcka. Jak vona to vzala, po§la z radoscu gu ocovi 
do chi^i. Kol druhi voz, co vez fapki i gubane. Tot voz do istej 
tej jami zaSol, co i tamtot. Tot vtac^ok sebe spival na chi2i a tak 
povedzel tomu CFoveku: .,croveCe, ja i tebe vimentujem z tej jami, 
ked mi das^, co budzem ^.adac." Tot c^Iovek tak povedzel: „Dara ci 
vtaCku, CO 2ada5, lem me vimentuj z tej jami!'' Tak von pital jednu 
Capku i jednu gubanu. Ta sebe zas zaCal rozkosiie na tej chiii 
spivac a Hani^'ka otcoj tak povedala: .,Apo, idzce von, ked mfte 
ten vtaCok daCim obdaroval, tii i vas mo2e ol)daruje." Ocec poSol 
pod strechu a tot vtaCok s tej strechi spus^el fapku i gubanu. 
Ocec poSol gu 2ene z radoscu, 2e i jeho vtaCok ui obdaroval. 
Jak ocec darunok dostal od vtaCka, zas tam iSol voz, u^ treci. Ta 
pitile do tej jami zasol, co i tamtot. Mai na voze C'ei^ke kamene. 
Xenioh z tej jami se vimentovac. Tot vtaCok zas i jemu povedal: 
..CFoveCe, ja ce vimentujem z tej jami, ked mi das, co ja budzem 
^adac." ,,Ja ci dam vtaCku co po>^.adas. Tern me vimentuj." VtaCok 
2adal najC'e^si kamen, co bol na voze. VtaCok vzal kamen a zas 
z iMm lecel na totu strechu a zas sebe za^ial spivac : ,,Mac me za- 
rezala, ocec me zed, Haili^ka sestri^'ka zo mile kostki pod kraCka 
zasadzela a ja virozumni vtak, spivam sebe tak!" Mu2 na 2euu 
hutorel: ..'/Sleno, ked nas ui, dvojo ten vtaCok obdaroval, ta mo?.e, 
ie i tebe obdaruje" . . . i?ena poSla, stanula pod strechu, tak tot 
vtaCok zrucel jej tot kamen na hlavu, co ztamadz s mesca nigda 
ncstanula. Tot vta(^ok se vec stras na tekeho pitneho chlapca jak 
i predtem bol. I doteraz 2iju, ked neumarli. Isol dzad od Rosj^- 
novec — mojej pripovedce koiiec, 



355 



183. §. Bun dvome braca. Jeden bol chudobni a druhi bol 
barz velki bohaC. Tot chudobni nemal vecej pri svojej duSi jak 
jednu kraviCku. Tak ui vidzel, 2e nema co i'esc zo svojima dzecmi 
i zo svoju 2enu, tak hutorel na 2enu: „2eno, xxi musim s totu 
kraviCku isc na jormak, bo \\i nemame co z'esc i mi nehodni bic 
dalej hladze." Tak itena mu vimetla ostatiiu muCku z baCki a 
upekla mu na drahu jeden vakarovik. Von vzal i sebe i kravce 
tarn CO mal a i§oI na jormak i s bratom bohatim. Poke! do jor- 
maku deSol, ta i svojo co mal z'ed i kravka mu Sitko zedla. I stalo 
§e, ie on kravku na jormaku nepredal. Barz §e staral^ jak von 
domo' dejdze o hladze i co budze s dzecmi jesc, kedz \xi nema ni- 
(^oho niC? Barz bol laCni, co ui^ iiemoh od hladu vitrimac. Kravce, 
CO tam dzejeke koCiSe karmeli, posberal po draze, ta jej dal, a sam 
\xi nemal co z'es'. Ta hutorel na brata: „Bratu, pre Boha ce pitam, 
daj mi holem na raz do list." A brat mu tak povedal: „Dam ci, 
ked da§ sebe jedno oko vidlubac. Dam ci falat opreska i porciju 
palenki." Chudobni Clovek tak povedal: ,,Bratu, ni teraz mi ne- 
hodzen vi2ic na Svece, co vidzim, a jak si dam vidlubac oko, ta 
ui zahinem i zo svojima dzecmi" . . . Jak ho raz hlad dop'el, dal 
sebe oko vidlubac. Tak mu brat dal toho opreska i porciju palenki. 
Prekusel a iSol s Bohom dalej. Pridu do druhej karCmi, za§ tak 
barz se vilaCilel, ta zaS sebe pital od brata . . . „Dam ci bratu, i 
teraz, ked da§ sebe i druhe oko vidlubac." ,,Jak \ii dam i druhe, 
ta ja nehodzen ani gu svojim dzecom dejsc; daj mi jesc teraz a 
oCi a2 doma vidlubes, bo i§Ce afti totu ostatiiu krauku mi ilebudze 
mac chto povesc." „Vera bratu ja ci tu jesc iiedam, ked neda§ 
sebe i druhe oko vidlubac. Ja i tebe odvedzem domoii i krauku 
ci." Jak \xi iiemoh dalej hladu vitrimac, tak dal sebe i druhe oko 
vidlubac. U2 nemal ani jedno. Co mu brat tam dal, ta zed i krauce 
mu daco rucel . . . Mi dalej. Jak iSIi, ta pri§Ii do jednoho barz 
velikoho Tesa. Jak prigli nastred Tesa, tam pitiie utrafeli pod Siben. 
Bohati brat hutori na chudobnoho: „Bratu, ostan ti tu, ja idzem 
dalej na stranu, ta do tebe pridzem doraz." Jak von ho tam ochabel, 
po iieho iiigda vecej nepriSol. Vzal se i s kravku, ta poSol domu. 
Dzeci jak Se doznali, 2e brat ocoii vd tu, poSK se pitac, 2e Ci ile- 
idu i jich ocec. Tot bohati brat jim tak hutorel: „Ja vaSoho occa 
na jormaku nevidzel, ani ja se z iiim nezeSol." Tak plakali dzeci 
i s maceru; \xi nemohli od hladu ani vitrimac. 



35G 

Jak tot chudobni zostal pod sibefiu, ta Panboh zoslal z neba 
tekich troch vta^koch, co mu hutorefi: „Idz, CloveCe, na kolenoch 
dajak, smlkajuti, ta na jediiej luce iiajdzes jednu studzenku, pri 
tej studzence jest teka trava, co ked s totu vodu oCi vimijeS, 
a s travu se pouceraS, ta doraz prepatris" . . . Von poSol jak mu 
tote vtaCki hutoreFi, Fera isol . . . ta de§oI gu tej studzence. Jak s vodu 
oci sebc pot'.apkal a s travu so pouciral, doraz prepatrel! Ta barz 
se zradoval, leni se zannucoval, ^e jak pojdze gu svojim dzeeom, 
ked iiema ani krauki aui niCoho pri svojej du^iV Ta co budze 
s dzecnii jescV rrlleceli tote tromi vtaki zas gu nomu, ta tak mu 
hutoreli: •.Chudobni Clovece, ui me ci jednu poradu dali, ti si pre- 
patrel na oCi! Teraz ci dame druhu poradu, ^e l)udzeS mac i co 
jesc s dzecmi!" Dalej hutoreli: ,,V jednim valaFe voda skapala, 
vodi net niC, idz prez toho lesa, trefig na jednu luku, tam najdzefi 
jednu studuu a na nej vefki kamen i)rivareni ... Ti ho neodkulaj, 
aFe idz persi do valala do karcmi. Tam povedz ludzom, 2e tak i 
tak... ti jim vodu pusCis, ked ci dobre zaplaca.'* Tak se stale. Eudze 
mu velo pefiezi obecali, lem naj jim vodu pusCi . . . Von poSol na- 
totu luku, odkuFal ten kamen, \xf. mali ludze dose vodi. PoSol na- 
zad do valala, ta telo nm dukatoch zlatich dali, co ledvo jich poiies 
domo' Jak prisol gu svojim dzeeom, barz se zradovali. I plakali, 
'?.(i dze bol teFo. Von jim ^icko porozpovedal, ^.e jak se z ilim vo- 
dzelo, id mu brat oCi vidlul)al . . . Rano jim kazal, iebi poSFi do 
brata mu po korec, co pomeraju penezi. AFe jim tak povedzel, 2ebi 
nepovedzeFi, ^.e naco jim tot korec. Dzeci posFi. Pital se jich baCik, 
^e CO budu s tim korcom merac, ie ani psenici nemaju ani niC, 
ta naco jim tot korec? Dzeci s korcom prisFi domo\ ta pomeraFi 
tote penezi, aFe dzeska na obruCku se uFepel jeden dukat. Jak po- 
nesFi korec, ta baCik patrel, >^.e co z nim meraFi. (5i se dagdze 
daco nezapchaloV . . . Ta jak obracel korec naspak, ta naSol tam 
jeden dukat zlati, doraz popchnul do brata chudobneho, ^e zkadzi 
vzal tote penezi? Tot brat chudobni mu tak povedzel: „Bratu, 
daj sebe tak o{ii vidlubac jak i ja, ta i ti teFo penezi prineSes!" 
Bohati brat tak hutorel : ..Ta vidlub nine o(^i, bratu, a povedz me 
tam na toto mesco, dze ja ce tedi ochab'il!" „Ja ci to vdzeCne 
tez zrobim." Tak vidlubal mu oCi a poved ho tam pod totu 
siben. Jak ho tam ochab'el, tam zostal. I tam je i doteraz, ked 
licumar. 



85? 



lb) Osnovy v^chodnoslovensk^ho ndreCia 
poinieSan^ho. 

a) Podre5ie zemplfnsko-ungsk6. 

ZempUnska stolica. 

Z TrebiSova.*) 

184. §. Dakedi vojaci slu^iK po dvanac roki, ta Sicko i dobre 
i podle znali. Bui jeden vojak, — JanCo mu bulo meno, — co iigli 
robil. Ta raz zrobil taki figel . . . KaCmar mu hutori : „ JanCu, ja mam 
tri vepri a mam dobrich psou, ked voni mi toti vepri viiiu z moho 
dvora od tich psou, ta ja jim toti vepri podarujem!" Vun vec tak 
zrobil : Vzal sebe pajtaSou a oni nalali piva pre tich veproii do va- 
lova, a rucifi dnu kolaC, 2ebi §e ulapili jesc a pic. Jak buH ui veprove 
spiti, ta jich toti pajtaSi poobfikafi do vojenskich Sat i tak jich 
vojaci povivodzali ztamadz jak pijanich vojakou. A jeden vojak 
zabavjal psou. Vec jich povedii do truparfii pri kasariii, ta tam 
jich do por'adku priileSIi, zoblekli jich a dafi pod plachtu, 4e to 
mertve cela. Rano prisol kaCmar, ta hieda veprou, veproii nit. 
Posol do kasarfti, bo vedzd, 2e tam mu§a buc ... Ta mu kapitan do- 
zvolii hiedac. Sadzi hiedal, ale nenaSoi. Bui i v totej chi^i, u tru- 
parni, dze buli veprove pod plachtu prikriti, tak vipatraK jak 
mertve cela, aj §tiri sviCki pri nich horeH. Mislel, 2e to vojaci 
mertvi, i kfeknul na kolena i pomodfil se, jak obiCaj pri umar- 
tich ... 

Tak se vun pomodlil pri svojich veproch ukradzenich. Ta vojak 
vihral zastauku. 

2o SeCoviec.**) 

185. §. Ddze bui tam bul, bul jeden sklepar i skleparka, mali 
vofti jedno dziiiCe, co mu bulo meno ILenorka. A barz bohate fudze 
bufi. Tak voni toto dziuCe do Skoli davali. Vono take glupe bulo 
jak huska, ale dze se vzal tam Ae vzal jeden pastir u tim mesce. 
A vun mal jednoho chlapca, co mu bulo meno JanCo. Dal ho do 



*) RozprAval Michal Jhiriiiin, ()4-roc^n^<', gr^ko-katolik, rodom z Trebi- 
Aova. ZdpiH V Trebi§ove v not. kanceMrii 17. okt. r. 1904. 

*♦) Rozprdval Jdn Benedeky kalvin, rodom zo 8edoviec. Zdpis v Sedov* 
ciach V hostinci Jdmbora 16. okt. r. 1904. 



3f)S 

i^koH a tot chlapec tak se fajne u(i), co o dva roki u2 barz fajne 
(Iruhi dzeci vuii ucil, ta i totu r.enorku. Tak jedeu Cas priSla vona 
(lomu na obid. Apo i mama se jej pita: ..ILenorko, £i ti \ii znaS 
daco?" ..Apo, ja \\i ziiam daco!" .,Ta, chto ce nauCil?" „Ta pa- 
stirou JanCo.'' ,,Vun ce uCiV'* „Hej!" ,,No, ta znaS co, vez cukru 
do papira a daj mu ... A tak mu povidz, ie bi ci ukazoval Sicko, 
CO vun zna." Tak dziuCe nabralo zos sklepu do papira cukfu, poSlo 
do tikoli a ponuklo cukru pastirovomu Jan(^oj. Vun cuker via] a tak 
isCe Tepj^i ju u^il. Dziu^e pris^lo iz radoscu domu: ,,Apa, mama, 
jak ja mu cuker data, tak vun mne i^^e TepSi u6il." „No tak mu 
povidz, }.e bi taki dobri bul a prisol na veC'ar do nas i s tobu jak 
vijdzece zo §koli." liOnorka pastirovomu Jan^oj to povedzela; vun 
se zradoval. Tak dumal, 2e joho tarn na cuker volaju. Tot pan 
sMepar i pani skleparka dobre ho opatreli. A vun — barz plani 
satki mal na sebe. Ta pan sklepar pomerjal ho, jaki je velki a jaki 
hrubi aji jaki Ci^emki mu trebalo a tak mu povedzel: „Idz, Janfiu, 
domu, ja tebe najutre taki Sati dam usic, co vecej chlapci taki mac 
nebudu jak tvojo.** Chlapec z radoscu prisol domu, ta hutori occoj 
svojomu: „Apo, kebi see znali, dze ja bulV'' .,Ta dzesinu?" „No, 
apo, ta u toho bohatoho sklepara, co ma toti sejsc sklepi." „Ta 
CO si tam robilV" „Ta ma vun jedno dziilCe, Lenorku, ta to taka 
trlupa bula jak hus a tak ja se ulapil gu nej, ta mi jej daskeTo 
raz \i^i\ : .^Pale, liCnorko, vidzis, to a, to u, to Jc, vidzi§, dobre 5e 
pripat na tote literi" ... a tak dziili^e se daco nauCilo. Jej ocec 
mi dai za to u§ic satki" . . . .lan(:o uCil Ijenorku vse. Vona raz prisla 
do domu zo skoli, ta poveda: ..Afus, naj Fem pridu, co jajim uka- 
^em!*" Vzala krejdu, napisala a a pitahi se: „Afus, {^i voni to po- 
znaju, CO ja napisala?" Tot pan skFepar patri. ta se zradoval: 
„Chvahibohu! Ta i vecej daco znasV" ^6, hej!" Zala, zas napisala 
a u e a tot pan sklepar z radoscu posol na oblaCok, zaklopkal na 
svoju paiiu: ..Podz leni podz, paFe pa, chvalabohu vcifku radosc 
mam, pale naSa Lenorka ui5 zna daskelo literi napisac!'* Tota skle- 
parka tak se zradovala co z radosci ni, lieznala ani co robic. „Ta," 
poveda, „^i ui toti Sati tomu pastirovomu Janfoj hotoviV Ked su 
hotovi, ta jich zaplac a daj mu jich, naj ju iSCek lepSi u6i." SkTepar 
poveda: ^.Ja i§6e neznam, Ci su hotovi I'i ne, ale poslem ta do 
toho sabola, ^e bi jich virichtoval." A tak pani poveda: ..A narano 
jak budze isc lienorka do Skoli; ta mu poSIi das paru ^Tajcari, 2e 
bi Se zradoval, ta sebe kupi Sumnu t^ku i Aumni kalamar aji pirko 



3h9 

farbene, ta budze mac Tepsu dzeku gu naSej ILenorkoj." SWepar 
vzal daskelo grajcari, ta dziMecu do ruki dal: „To da§ pastirovomu 
JanCoj, ie hi ce lepsi uCiJ, aji daj mu kolaCka, tu ma§ jeden fa- 
latok pre sebe a druhi pre noho. Ta tedik budze mac dobre serco 
gu tebe." DziMe toti grajcari JanCoj dala, aji falatok kolaCka. Tak 
von s veiku radojscu u2 i rachunki jej po&il ukazovac. Toto dziiiCe 
tak sebe do hlavi bralo, jak bi mu sam Panboch nakazal, a tak 
prislo raz do domu iz veliku radoscu: ^Apo, co koStuje tota la- 
diCka kaveju?" „Ta co chce§?" „Ta, apo, ja bi chcela jim poracho- 
vac, kelo budze funt kaveju koStovac?" „Ta ti to u2 zna§? Ta tota 
ladiCka mne ko§tuje dvasto zlati" . . . ,,Ta kelo funti va2i?" Ta to 
sidzera dze^ac funti wl^A, A tak dziQCe dorazuCka virachovalo : „Apo, 
ta — po telo jich funt koStuje!" Tot pan sklepar lem &e za(^udoval: 
„Bo2e, ta CO se s tobu stalo, ie ti taka glupa bula a teraz ui zna§ 
daco. Tak vun po§ol do Skoii gu panoj rechtoroj. Tapoveda: „Pan 
rechtor! Co se stalo iz mojira dziiiCecom. Stiri roki do SkoU cho- 
dzilo, a vono iMC neznalo, — a2 teraz?" ,,No, ja jim povim. Jest 
u skoFe pastiroii chlapec JanCo. Ja ni velo roki dzeci uCim, iligdam 
takoho chlapca flemal jak tot. Co mu uka2em a napiJem, to pitne tak 
— jak bi ja — zrobi ; to Cudna vec. Ja jim povim : Ja ui^ dzeci malo 
i uCim, lem tot pastiroii JanCo jich 5icki uCi, ja barz §e radujem 
u tim chlapcu, Boh zna, co z toho chlapca budze jak pridze do 
svojich rokoch'' ... A tak sklepar Tern sluhal. No pri§ol domu, ta 
poveda svojej pailej: ,,Pare, nam treba chlapca uCfia, zna§ ti co, 
vezmemi toho pastirovoho JanCa, pale, §ak ui mi mu i Satki kupil. 
Ta najbi bul tu u sklepe. Ta i dziiiCe budze uCic, bo rechtor tak 
povedal, ie vun dzeci neuCi, Tem pastiroii JanCo, — ta naj ju uCi 
doma. A tak sklepar dal pastira zavolac do sebe a tak mu hutorel : 
„Muj lubi pastiru, mace vi vecej dzeci jak toho jednoho JanCa?" 
,,(), hej, pan urodzeni, sak 'Me doma sidzem, stiri chlapci a tri 
dziiK^ata, co mi pomahaju statki pajsc, ta i^om se pitajuV"* „Ta ja 
vam povim: „Muj lubi, ja toho vaseho chlapca chcem vzac do 
skFepu, bo 6ujem, ie je mudri chlapec, ta ja iz noho fajnoho CIo- 
veka zrobim." Pastir se zradoval, ta skleparoj tak povedal: „Chva- 
labohu, ta naj sebe ho vezmu, sak ja znam, ie jomu tu Iep§i budze 
jak doma, ... aji dakus in§aki Clovek z ftoho budze." PoJol pastir 
domu a tak poveda svojej iene: ,,I!.uba 2eno, co ja ci povim, novinu, 
naco me tot skrepar volal gu sebeV" „Ta nacoV" ,,Zna§ ti coV 
Vun nasoho JanCa here do sklepu, budze se uCic za sklepara aji 



3G0 

joho dziuCe budze u($ic." Pastirka poveda: „Ta naj idze, Sak rerii 
dakus inSaki (^Tovek budze jak mi teraz." A tak vzal pastir chlapca 
i povid ho do pana sklepara : „No, ta ked nefifrruju, ta tu je ! Ta 
naj ^e baCi, naj sebe ho odo mile odberu!' SkFepar iSCek pastira 
daSCim tam i obdaroval a tak mu poveda!: „Budzce vi pastiru na 
pokojii, vaSo dzecko budze SCesrive, ja ho postavim za Cloveka!'' 
Tak pastir poSol, a chlapec JauCo ostal. Mama poveda: „Eenorko, 
pale \ii pastirou JauCo u nas u sklepe!" „Ta co tu budze robic?" 
„Ta se budze za sklepara uCic/' DziiiCe Ae zradovalo: ..Jajaj, mama, 
Sak ja ho tak lubim jak tebe." Skleparka pobehla gu svojomu pa- 
noj ta poveda: ,,Kebi si bul vidzel, jak se naso dziuCe zradovalo 
tomu JanCoj, ie voni Se budu vjedno uCic!" „ Chlapec barz mudri, 
znaS CO, ja mu nf. ukazal svojo rachunki, ta puukt tak virachoval 
jak ja." 

Co ale se sUilo? Chlapec a dziu6e vjedno rosli. Jak rosli tak 
roSIi, a stra^ne Ac lubili. Ilaz se boCkafi, a mama prik sklifia- 
nich dzveri Sicko vidzela, a tak vona posia gu svojomu panoj : „Ti, 
znas ti co? Veike neJCesce se s tobu i zo mnu stmle. Mi budzeme 
u velkej haiibe!" „Ta Com?" ^Pafe, tot 2obrak, pastirou Janfio, 
naso dzifiCe boCkai, i vona joho, dobre se iiedojedza... Ja to neenge- 
dujem. Takoho iobraka ckecko 2ebi mojo dziilCe za 2enu vzalo, — 
toja nescem vidzec ani Cue!'* A skFepar tak poveda: ^SakjaSicko 
vidzim jak voiii se radzi maju toti dvojo (keci, ja se za to barz 
radujem, §ak tot chlapec u^ mudrejsi jak ja, budz na pokoju, dal 
bi Panboch, ie bi Ae pobrali ! Vtedi ja bi se radoval/* Ale skle- 
parka zjojCela, tak jak ked bi do nej perun uderil : ,Jajjaj, doraz 
umrem,... choC me niC neboli." Tedi sklepar tak poveda: „Ta co 
z nim mam zrobic?'* .,Ta znas co, idz na poFo na vadasku a vez 
ho zo sobu a zastrel ho tak jak psa a ochab ho u kenderici!" A tak 
raz sklepar na noho poveda: „JanCu, pojdzes ti zo mnu na vadasku?" 
,,Pojdzem, ked me raCa vzac zo sobu,'' a s velku radoscu hlapec 
se oblikal. IsCe i panoj sWeparoj puSku kam-skorej oCiscil. ,,No, 
pan urodzeni, ja wi hotovi!'- SkFepar tak poveda: ^Cekaj kus!** 
Nabral prevero-vefo penezi gu sebe a tak se zobraFi obidvomi. Ta 
iSFi na poFo. Jak prisFi na jeden safiec, ta sebe posidaFi, ta tak 
poveda skFepar: „JanCu, povidz mi teraz po vlasnej praiidze, Ci ti 
moju licnorku FubiS, Ci ne?" Chlapec tak poveda: ..Jaj, pan urodzeni, 
tak ju Fubim jak samoho Boha!" Tedi skFepar zaplakal, slizi mu 
kapkaTi od veFkoho Mu... Chlapec patri: ^Co jim, pane, ie vofti 



36l 

tak horko plafiu, Sak ja ilemusim u fiich buc, ked §e me haiibja a 
jich dziuCatko ja nemuSim lubic, ked se me boja, ie ja chudobni ; 
najdzem sebe taku, jaku mi Boh obecal !" Sklepar chlapcu to po- 
vedzel: „Ti tu ma§ iiyot polo^ic, bo moja paiii fiehodiia na tebe 
patrec, ^e ti naJo dziMe Eenorku rubig."* „Isce ju lubim, to jim 
povim." „No tu ma§ tisice, a tisice a merkuj na sebe! Tu ma§ totii 
kartku, atress ; to za Cervenim morjom toto mesto, dze ti ma§ tot 
atress. S Bohom idz, a ml pi§... Znas, chto ja, jak ja, co ja, ta mi 
nazad pi§ o Sickim ; pozdravujem toho pana skFepara, dze ti pridze§ 
s tim atresom/' No dobre, chlapec ruku panoj poboCkal, kleknul a 
mu Sumne podzekoval; zobral se i poSol. Skfepar pri§ol domu, pri- 
behne dziui^e Eenorka: „Apo, ta dze JanCo, a Ci za^trelii daco?" 
Panoj se slizi skrucili a dziuCe, ked to vidzelo, poCalo plakac ti2. 
Pobehla gu mamoj: „Mama, ja §e pitala api, dze Jan(^o, ta apa 
flehutori ftiC, lem tak mu slizi kapkaju co i ja se rozplakala/* Pani 
Mi dumala sebe: ,,Aha, tauihoiiit!" Ta poveda: „Eenorko, budz 
na pokoju, chlapec JanCo poSol na vakaciu do domu, zato ho apa 
tak §umile oblik i puSku mu dal, 2ebi chodzil po polu za kraumi 
strifajuci, — bo joho ocec taki 2obrak, co fem valalski kravi pase." 
PriSla pani gu panoj: „Ta jak tarn?'' .,Ta co 6i chcela, ta ui mi 
skonCil." ,,Chvalabohu. Ta u2 budzem zdrava!" PoSla, spivala, hviz- 
dala, z velkej radosci i sivar sebe zakuriia. 

Dobre, co Ae staio? Jan^'o za Cervenim morjom fajne se spra- 
voval, ale \xi joho roki priSK a tak jomu priSlo na rozum, ie jomu 
se o2enic treba. A tak Yun pisal tomu panoj skleparoj pismo na 
recepisse. Pan dostal, veiku radosc mal, ale JanCo i Lenorkoj pisal . . . 
Mama od briftragera I!.enorkovo pismo odobrala a poCitala a tak vona 
pismo spalila... Eenorka za sidzem roki ftigda jedno pismo od JanCa 
nedostala. Dumala, ie Boh zna, dze se podzel. Dojsc vona kai^di 
dzen za nim plakala, ale ked neznala, ie dze je? 

Co se stalo? Pri§ol jeden general, mladi pekni chlap, a Ee- 
norku spital za 2enu. No ui Eenorka spitana! Co aTe ^e stalo? 
Janfoj za Cervenim morjom se prisnilo, ie joho Tubi ocec na smer- 
telnej posceli lei^i, ta vun dotia neskona pokel svoho JanCa ne- 
uvidzi. JanCo rano vstane a ruki svomu panoj boCka: „Pane muj 
fubi, kebi oni znali, co miie se tej noci sftilo ... ie muj ocec 
dotra neskona, pokel miie neuvidzi!" „No, ta znaS co, porichtuj sebe 
tarisnu na drahu a ja ci dam das paru tisice na drahu ... i tak s Bo- 
hom pojdzes." Dobre. JanCo penezi nabral, prisol do toho niesta dze 



ten pan bival, co Lenorku mal. Posol do traktirni a tak Se pita! 
traktirnika: „Pane, co in jest za novina?" Poveda: „Barz velka 
novina tu, pane; najutre preveike a velke vesele hudze, bo jeden 
general tu jednoho sklepara kisasonku here za ienu, co jej meno 
r.cnorka. JanCo sebe poduraal: ^Hohoho, 5ak to tota, co ja ju da- 
kedik u skoFe uCil, ach, Bo2e muj, engeduj mi ju, sak voua miie 
t^k Alubovala, ie vona radnej Araerc podstupi a krem mne &e 
ileodda, Bo2e muj, Bo^e muj, co ja mam roblc? Pan traktirnik, 
naj taki dobri budu, naj mi po^Iu tu jednu staru ienu." „Dobre, 
to jich budze peiiezi kostovac!" „Dobre, ja jej zaplacim." Tak 
JanCo pital falatok papiru, napisal svojo meno a tak dal tej 
starej iene do ruki: „Ninko moja Tuba, pre Boha ja vas pitam, ... 
totu karto^ku, . . . ochpajce se gu tej mladej, ... a dajce jej do 
ruki, a tu mace sto zlati, ale to zrobce na va§o sumene'* . . . Baba 
bohabojna bula a tak se ochpala na AiJu, choiS ju jak nechceK 
tarn puSCic, a kartoCku do ruki mladej ochpala, ked ju oblikali • . . 
Mladu dvanac frajcimirki obrikali. Mlada totu karto(^ku do pazuchi 
puSi^ila. Dobre. PoSIi do koscela i s panom generalom. PriSahli. 
,,Chvalabohu!" mamka so raduje, jak ju pan general poboCkrf a 
pozval pani matku. JanCo u traktirni horko plakal: .,Bo2e muj, 
ta vona o mile zabula alcbo tota stara 2ena kartoCku jej nedala!" 
Dobre. Jak prisli iz koscela, — jak ju dvanac oblikali, tak ju dvanac 
zobrikaFi, — tedi jej iz pazuchi kartka vipadla. PoCitala, lem se 
stresla, umarla. Co robic? Velke panstvo povolane, hojscina vi- 
richtovana, — ale ui smutok a velki M. Co zrobiliV Umarte ceio 
do koscela pofiesli. Velka hutka (-f ( hir) po^la po tim mesce, 2e 
tota, CO teraz s panom generalom prisahala, — u^ umarla. JanCo 
u traktirni gu Bohu zdichnul: .,BoJ^.e muj, a?, teraz uznam, ite chto 
prisahu pohime, ta ho Panboh najdze. Vona mi slubovala, teraz muj 
chir' uvidzela i pu(^itala, tak ju Panboch na druhi svet odobral! 
Poru(5enu Bohu, idzem ja se pomodlic za jej dusicfku do koscela." 
Bui tam, V traktirni, jeden cudzi vandrovnik, povedzel mu JanCo: 

,,Pajt4ii^, ti neniaS penozi" Vera ne, a ti ma^^?'* ,,Ja mam dojsc. 

Znas CO? Podz tf zo mnu do koscela, cholem uvidziS totu umartu 
lienorku, co ja ju dakedik u skole uCil, aji luboval. Vona mi sFubila, 
ie vona se nigda za druhoho neodda, a teraz prisahla s generalom. 
Ta preto umarla ! — Jak Boch da, tak budze. Podz, pajtas, zo mnu ; 
budzeme se Bohu modric, ozda Boh mi pomoie, ^e iSi^ek obitije a budze 
moja 2ena"... a tak posFi do koscela. Tak se Janc'^o Bohu modlil SCiro, 



S6^ 

ie dobre toti muri uepopukali . . . Dze §e vzal, tam se vzal jeden 
veiki had. Zpod kainefia u koscele viSol a tak gu JanCoj be^el Se 
metajuci . . . Jan^o Se bal, ale od hada uceknuc nemuch, bo koscel 
zamknuti bul. Iz piska ochpal JanCoj do niki jednu litorosc, tak 
JanCo poveda: „Co mi Boch poslal jaku kvitku, taku ja tebe Le- 
norko dam popachaci" Had Se zobral, poSol nazad pod kamen. 
JanCo s litoroscu pomajda} jej popod nos, Eenorka Se stresla a 
iz truni hore stanula. „Ach, ach, muj miU verni JaniCku, ta dze 
Si Se tu vzal?'* „Lenorko moja Tuba, Com si taka zaGzata bula, ja 
tebe sto a sto listi pisal zza Cervenoho morja a ti mi fligda ani 
jeden iiepisala,... a teraz Si dostala muj list? „Hej, JaniCku i za to 
mi pre tebe umaria jak mi tvojo meno a slovo poCitala. Ale znaS 
CO, ked ci Boch engedoval, 2e si me skriSil tak ja budzem Bo2a 
a tvoja JanCu, duSo moja!" Tak vona iz truni viSla a gu iiomu na 
stolok Sedla. A tak iz joho kiiiioCki Se obidvojo modlili. Tak, ale 
CO se stalo? Pridze rano koscelnik, otvori dzveri do koscela a 
patri: ,,Bo2e muj, Ci mi SaTeni, Ci mi pijani? §ak tam dvojo Sedza, 
a Se modfa, Sak ja veC'ar ka2doho vihnal, Tem umarta samabula? 
Idzem ja gu panoj plebanoj : „Jich milojsc, kebi znali, co ja jim 
povim?" „Co take Jo2ku?" Jich milojsc, umarta stanula i s fra- 
jirom sedzi !" „Ti Saleni abo Si od veCera pijani, idz gu panoj ka- 
planoj, ta opafce dvomi, bo ja to neverim." „Pochvaren Je^iS, naj 
stavaju, pan kaplan!" „Jo2ku, co scece? Sak pan pleban idu na 
omsu, lie jal" „Hej, hej, Sak ja znam, ale znaju coV Umarta sta- 
nula a iz frajirom Sedzi." j^Idzce, Joiku, lehnice spac, bo see §a- 
leni, pan pFeban vas doraz daju zamknuc do Samuna (do dziri)." 
Tak — Jo2ko poSol do orgonisti: ,,Pan orgonista, naj stavaju!" 
,,Co za novina? Vi see zazvaftali?" „Ne, ale umarta v koscele sta- 
nula!'* „No, no? Jo2ku, to praMa?" „6h, hej, no podzme." Pan 
orgonista scahnul kamaSIi na nohi a tak iz Jo2kom, koscelnikom, 
priSol do koscela. „ Jo2ku, ochpajce kluC do dzveri, vi stujce tu, a ja 
opatrim." Jo2ko otvoril, pan orgonista vojdze, patri, — to prailda! 
„Joj, Jo^ku, Jo2ku, fiigdam to fievidzel, ie bi umarti z hrobu stanul, 
a tota kisasonka stanula! Ta co to budze?" I rodiCe Se doznali i 
general a s velku radoscu do koscela poSH. General ulapil Ee- 
norku za jej bilu ruCku a chcel ju poboCkac, vona ale skoCila zo 
stolka a zjojCela: „Paiie muj, naj me lieruSaju, bo ja ne jich, bo 
ja . . . tu je pri mne, ja toho mam buc, ja Se tomu obecala, ja 
z nima vCera priSahla, ale zmi svomu frajiru slovo netrimala, zato 



304 

ja uniarla. Teraz vun nine skrisil, ta ja joho chcem buc." Tedi 
naznovo iz Jan^.oni prisahri. (lencral horko zaplakal, ani na tim 
veseFu u^ nobul. Dobre. Vi ves(»re se odbulo, JanCo posol do skle- 
poch, tak sklepar da} inu sejsc skfepi : ,.Tu mat), gazduj jak zna§, 
a sejsc ochabil sebe. Janfo vefke SCesce mal, ta zo sklepoch Sicko 
popredal, ta poveda : ^lienorko, ja idzeni na tovar tarn, dze ja to- 
varis bill!" Tak nabral peilezi, scisnul ju za jej bilu raCku a tak 
ju poboCkal: ,,Budz zdrava, 2eno moja Tuba, do vidzefta!'* JanSo se 
zobral a posol na tovar za Cervene morjo do svojoho pana. Pan 
nui tovaru tisice a tisice dal napakovac . . . No, co se stale? Raz 
prislo avizo do toho mesta, dze Lenorka bivala, ie tarn pridze 
jedna kompanija vojska. liOnorka donia bula. Kisbirove kvartele 
rozdavali, ka^doho oticira na fajne, siimne mesco besterovali. PriSK 
^u Fionorki : .,Pani urodzena, dame jiin na kvartiF jednoho pana 
niajora, barz sumni (Tovek'* . . . „I)obre, barz vzdeCfte primem." 
Prislo vojsko, prisol pan major, daju mu cidulku, ic ^na toto nu- 
mero tam ma svoj kvartif" . . . Dobre. Pan major tak se paaej 
pobaCil, (0 odrazu sidzcni raz ju zima zbila za nim. Jak voni, toti 
vojaci, odchadzali na druhe mesto, Lenorka se vlpakovala a za 
panom majorom ucekla. Rodic'e iliC fieznaFi, fern tot tovariS, co da- 
kedik iz Jant'tom u traktirni pil, ta vun tak povedal: ..Pani uro- 
dzena, voni budu plakac a ialovac za svojim jjanoin a za mojim 
kamaratom." A Fein ucekla. Janc^o prisol domu. ,,Bi*atu, dze moja 
>^.enaV" ..Xopovim ci teraz iiii''. Spakujme tovar do skFepoch. I tak 
ponosiFi, skladFi sicko jak se patrelo. ,.Ta, pajtasu, tvoja iena 
ucekla za vojakami, za jednim majorom. Voni u2 teraz Panboh 
zna dze!" Tak JanCo kFeknul a zaplakal: „Bo^.e muj, Boie muj, 
sak ja ju uCil kedi maFucka bula ... a pre nine i umarla ! Co to 
l)udze z tohoV Podz, pajtas, mam ja pcnezi, pojdzeme iiu tomu 
vojsku a se zverbuj(Mii(», sak pan major liodzen za vojakoch odo- 
brac, napise cidulku panoj doktoroj, - tak budze dobre." 

V?. Janfo iz pajtasom zverhovani; slu:l^.a. JanCo \\i frajter, Jan£o 
\x>. straiamester, .lanfo u;;^ lajtnant, .Ian(^o u^ kapitan, Jan^o \\i oberS- 
lajtnant a tak von pisal estanciju do pana iMsara, itebi mu najjas- 
nejsi pan Oisar enjiedoval, >^ebi vun u tej krajine panoch majoroch 
much povizitirovac iz jich panami. Dobre. pan c^isar to enjjjedoval 
a tak .Ian6) oberslajtnant, u befeFu vidal, 2ebi od kaidoho infan- 
teriskoho rejiementu major** na vizitu se i)OStaviFi i zo svojima pa- 
iiami u tim i u tim dnu... I tak se sUiIo, chtori major 2enu inal, kaMi 



365 

zo svoju priSol ; ten major, co Lenorku ukrad, postavil Se sam, 
ale joho pani ne. A tak se ho JanCo pital: „Pan major, oni su 
2enati Clovek?" ,,Hejl" ,,Orii maju svoju pafiu, jak jej meno?" 
.,Leiiorka." ,,Do1)re, cho(^ je jaka chora, tu ju chcem vidzec!" A tak 
sidzem dochtori na hintovi posidali a paiii majorovu opatreli a tak 
priSikovali. „No, pan major, co sebe odsudza za jich sumeiie, ie 
moju 2enu odo nine odobraliV Znaju, ,^ena dluhe vlasi, kratki 
rozum a taka jak suka', ale voni horSi od psa ; teraz jak Boch da, 
tak budze zo mnu. Dam jim Standrek! Ti Eenorko, ti bula moja, 
uzna§ me, poznaS me? Chces prise gu rane?" Vona Se rozplakala 
a tak jomu prisFubiia, ie ui dobra budze, a joho nigda neopuSCi 
do joho Smerci a tak i doteraz iiju, ked neumarFi. 

Z Vranova.*; 

18(5. ${. Jeden ocec posol do kar^mi. Sin za nim pri§ol i tarn 
se povadzin, bo ten sin barz podlo robil. Tak ocec ho napominal : 
„Sinu, nedobre robi§!" Sin natclo se pohneval, ie occa uderil tri 
razi po tvari. Ocec vtedik zo 2alu velkoho poSol domu i tak se za- 
staral, ie o paru dni z toho iain umar. I sin do takej chorosci 
prisol, 2e liezadluha i vun umar. Jak umarii, u tej karCrae, kadzi 
pri§la dzesata hodzina veC'ar, ui ilichto ftemuch se obstac, bo barz 
stra^ilo. I velo ludzi tarn umarii zo strachu, co tam nocovali. 
paru roki priSol jeden vandrovni, kovalski tovariS, i pital se kai^- 
niarovi na noc. Ka(^mar mu to hutori: .,Ja jich liehodzen preno- 
covac, bo i ja tu nenocujem ui tri roki, bo tu barz straSi." „Pan 
kaCmar, ja se straska ftebojim, ja zostafiem tu na noc!'* „Dobre, 
ale ja za fiih nestojim." Richtar bul u karCmi a hutori na to: 
..Naj mu daju pokoj, kaCmaru!'' KaCmar mu dal jednu halvu pa- 
lenki i karti i sviCki. KaCmar odeSol do druhoho bivaiia. Tot sebe 
sedzi, prisla dzesata hodzina. ILem raz Cuje velki krik a vSelijake 
Tarmi, z lancami Cerkotaile, jak ked bi furmani iSH. Naraz lem 
se dzvere do karCmi otvorja, i pridu dvomi vojaci i patra na ko- 
vala. Vun lem sedzi a patri Hi, na nich. Tote se vikrucili i poJH 
vonka. I priftesu zo sebu dva kozlini. Zas se vikruca a von poSIi. 
Tedi prinesu jednu trunu a polo^iK ju na tote kozlini. Jeden z tich 
vojakoch stanul gu nohom, druhi gu hlave. Tedi truna se zaCile 



♦) Rozprdval Michal Balogh, 72-ro6n^, rodom z Vranova. Zdpis vo Vni* 
nove v hostinci pod Uborskoq koruuon 13. okt, r. 1904, 



366 

otvirac i vindze z iiej toho staroho umartoho occa umarti sin. Po 
s>merci staiiul, i sediiul sebe na taiiku gu tomu kovafskomu tova- 
riSovi. A vSe idze gu iiomu a vSe ho ciska gu mum dalej. Ko- 
valski tovari§ mu hutori : .,§edz sebe, ked ci dobre, bo jak iie, ta 
ci dam jednu na pisk!" Ale tot umarti zas ho dalej ciska, tedi 
kovarski tovariS dal mu jednu na pisk . . . Kratki 6is posedzel umarti 
a znova za6al ho ciskac. KovaFski tovariS zas mu dal jednu po pisku.. . 
Zas iSiH posedzel sebe spokojne tot umarti a zas se obraci} a zaS 
zaCal ciskac kovala. AFe koval mu toto povedzeJ: .,Kedz ilebudzeS 
spokojni, ie me esi^e ciskac budzeS, ta ci taku dam, co ce fras 
ulapi'' ... I dal mu. Ctedi tot umarti stanul a podzekoval mu za 
za tote tri po pisku, a povedzel mu : „Ti me vimentoval, bo ja bi 
bul tu na veki chodzil strasic, dokfik bi ja fledostal bul tote tri 
po pisku, CO ja svomu occoj dal. I vtedik Sicko se stracilo, i vo- 
jaci, i truna, i kozlini, i umarti sin. Rano priSol kaCmar, ie co se 
stalo s kovalom, Ci vun isCe 2ije? NaSol ho zdravoho a pital se 
ho, CO vidzel? Vidzel mi to i to, i porozpravjal mu, co se z nim 
vodzilo. KaCmar se barz Cudoval i barz se zradoval, i viflal dvacec 
zlati a kovaloj podaroval. I odtedik tam iiigda iiestrasilo. 



Z Dobrej.*) 

187. §. Jeden Tesfiik bul u lese. Prisol gu fiomu jeden leu a 
nanho poveda: „Hop, stuj!" Tot se odstrasel a se ho pita: „Co 
chcesV" Ta tot leu: „Ti chlop?" Vun, tot Tesiiik: „Ta 6om pitaS 
seV" „Ja Cul, ie chlop barz mocni, t<ak bi mi se z nim pasoval!'* 
liesnik poveda: ,,Ja ne chlop, bo ja lesnik, ale doraz budze isc tu 
jeden chlop.'' PoCekali kusCok, tA isol jeden husar na koftu. Tot 
lesnik poveda: ..Tu chlop idze, ta s ilini se pasuj." Jak husar isol 
na koflu, leu gu ftomu idze: ..Hop, stuj!'' Ale husar ilestal, vun 
zaCal striFac na leva z revolvera, haj, z revolvera, aFe Teu liedzba 
ilii!. Tern idze gu ilomu dalej. Jak vidzel to husar, ta zaCal rubac 
Feva po Wave, po Cole zo sablu. Jakos se vimentoval od leva, i 
husar poSol svoju drahu, dze iSol . . . Leu se vracil gu Tesilikoj, bo 
lesilik Ae priziral zza buka, ta poveda lesilikoj: ,.Cul mi, ie chlop 
mocni, a vun naiscc mocni, bo jak raz za&il pFuvac mfte do oC, 



*) Pozpriival J6n Baky 43-rodn^, rodom z Dobrej. Zapis v Dobrej v ho- 
Htinci Majera Lebovi^ 11. okt. r. IIKH. 



367 

ta Hi me zasrepilo ... (A to co husar strilal z revolvera.) ... a to 
iliC iSCe, ale jak vicah z rid jazik, ta mc za^al z ftim mocne niajdac 
po Wave a po Cole, a2 me calkom zaAIepilo. 

188. §. Jeden mu2 zo 4enu se coSka povadze}. I mu2 ju ocha- 
bel i posol od ilej. I naSol sebe sluitbu i sluiil da za jediio petnac 
roki, ochabil dvoch malich chlapcou pri iefie. Chlapci chodziH do 
i^koH i barz se fajne u^'Jri. Jak visri z valalskej Skoli, potim iSIi 
do vek§ej §koli. Ufifi Ae v skoloch barz fajile, tak buli klerici, 
priori domu gu matkoj svojej, opatrec ju. VeCer sedzeli pri stole 
a jich ocec prave zo sluibi odeSol, dze slu2el, popatrel na oblak 
a vidzi, ie tarn dvomi gavalire sedza za stolom. Vun patri a duma 
sebe, jak to, 2e gu jeho 2ene cbodza gavalire ? . . . I dumal, 2e na 
oblak streli do ilich. Ale dostal od Panaboha inaksu dumu: „0d- 
lo^ini ja to do rana!'' A ilepoSol do 2eni, afe do jednoho suseda 
nocovac. I ^e pita toho suseda, — a tot sused ho ui iiepoznal, — 
jak tota va§a suseda se ma? Ta sused poveda: ,,Barz se dobre ma, 
dala dvoch sinou viuCic, ui su klerici." A vun sebe podumal vec: 
.,Dobre, 2e ja ilestreFil, bo to mojo sinove!" Rano vec po§ol domu 
a tak se privital zo 2euu i zo sinami a maFi veiku radosc, ie se 
zeSn tak vjedno. Tak Panbuch spravuje 2ivot ludski. 

189. §. Na lukoch kosime seno, kosa ho kosaCe. Kedz je po- 
kosene, ta ho obracaju na druhi bok, 2ebli vischlo. Jak vischlo, 
tak ho skladaju do kupkou. Jak je u kupkoch dzefi-dva abo i tri 
diM, ta opatrime ho, Ci je suche? Kedz je fie suche, ta ho rozca- 
hiierae na Wich, ie bi 6e suSilo Tepsi. Tak, haj! Kedz je u kup- 
koch suche, takoj ho vozime domu. l^eno se s pola vozi na Sop, 
abo do oborova (nom. oborov. Zapisov.). PerSa trava, co rosile na 
lukoch, vola se seno, a druha je otava. — Mi tu tak zvikli na 
huroch, 2e ochabime na oziminu uhori, potim pred iftivami jich 
oreme perSi raz. tJ augustu odvracame. Dachtori gazda i hnuj na- 
vozi a potim odvraca. Pluh je lem jednaki. Kedz se po treci poore, 
tak posejeme i^ito abo pSeiiicu. Chto ftehnojel zem na iito abo na 
pSenicu, napred rozseje iito a vec potim da muCku mesto hnoju. 
Potim zabrailime. Ked muCku sejeme, trafi se, ie se lepSi urodzi, 
jak bii me hnojiH . . . 



308 

Zo Stropkov.*) 

190. §. Dakedi v Stropkovoch bul na tui-iii bachter a viJcri- 
koval hodzini sverchu s turiii. Kri^'el ka^dii hodzinu: „Vidzim ce, 
vidzim za murein, prebijem ce s kostureiii!" Jeden zlodzej ukrad- 
iiul raz kozu i jsol z liu prez uTicii v noei a uCiii bias s turni: 
,. Vidzim ce vidzim za murcm, prebijem ce s kosturem!" Jak zlo- 
dzej uCul toto vikrikovaue, ta kozu pusCil a sam uceknul, bo mi- 
6Iel, 2e bachter joho vidzi a ^e iia noho kri^i. 

Dakedi tii v Stropkovoch esCi bubna iiemali. Ta rozkazi tak 
pubnkovali: Staniil prisainik najmlafi na be^ku a ztamadz sverchu 
s beCki kriCet: ..Schockce se shiiri i sdoli, budzem vam daco hu- 
toric! Vtedi i vtedi bmlze u Stropkovoch (abo indze...) jurmak" 
atd. Potim dvomi Indze vzali be^ku a preiiesli dalej a pri^ni 
zas visol na beCku dohuri a zas vikriCel rozkazi richtar'ske. 

Za starich Casou t<ak porcije u uas vibirali: Isol richtar' zos 
prisa^fiikami a jeden za nima liis na pTecu rovase na §pargi na- 
cahnute. Na totej spargi viseli toti rovase za redom. Chto placit 
porciju, t^i kelo zaplacil, — telo mu na rovas narezaTi. Na jednej 
straiie rezali zlati nemecki, a na druhej strane dutki, a na boku 
dzirki naznaCili, to buFi fi:rajcare. Na totu porciju jeden nosil ta- 
nistru a do tej penezi skladali; toho volaFi hromadski gazda. Dudek 
buli tri grajcare, a do grajcara isli dva pena^ki. 

Z Banoviec.''') 

101. §. Bui jeden kral, mal vun troch sinoch. Ale vun ii4 
stari bul, Ui tak povedal tini sinom: „Sinove mojo, teraz neznam, 
komu mam dac kraFoustvo svojo, Ci najmlaCc^omu, Ci najstarSomu, 
Ci strednomu. Ja vam poradzim: Chtori dali vistreFi, ten budze 
kralom !" Sami persi najstai*i^i strilal. Pokadzi mu padla strilka, 
tam zrobili znak. Potim stredni. Zas tam postavil se znak, po- 
kadzi strelil. Naostatku najmlaCci streFil. Toho striFka iJla barz 
daFeko ait zem parala. Za tim sFidom isFi hFedac i veFo kopali, 
1)0 striFka posla popod hum. Tam kopaFi, a vsadzi bulo znac, kadzi 



*) Kozpruval p. J ozcf Zanoniy 65-ro6n^, rodom zo Stropkov. Zdpis v Strop- 
kovach V not. kAnccllilrii 12. okt. r. 1904. 

**) Kozpruval JAn Pajyciiii (Koren), 55-rocn^', rodom z Bunoviec. Zdpid 
V liaDovciach v hosti'nci Adolia Maiidulu 4. okt. r. 19<)4. 



309 

ona i§Ia. I prekopali voiii se i naSIi strilku. AFe to ui bulo na tauitini 
kraju huri v druhiin kraloilstve, dze bul jeden barz krasni zakrati 
kralouski burk. Ta priSol gu nomu najinlaCCi kraloviC, co najdali niu 
po§la strilka, iz jedenac husararai, — vun bul dvanasti. U tim burku 
bulo prekrasile §icko, i maStarfie. PoSIi do maStalnoch, uvadzili kone, 
kaidi mal osobitue svuj valou i drabinku. Pred ka^xlim koiiom porcija 
ousa, porcija Sena, ale nikoho nebulo u tim burku zachiric. Jak ni 
jim kone jedli obrok, tedi poSIi dnuka do burku toti jedenac husare 
a dvanasti kraloviC. Tarn u jednej chi^i bul obid pre dvanac personi. 
Najedii se, bulo i vina jak obiCajne gu obedoj. Potim, jak poobedo- 
vaK, se zabraK von. ZabaviFi se do olovrantu, potim poSIi za§ do sati, 
zas tam bul olovrant. Po olovrance se zabavjaH a2 do veC'ara. Na 
veC'er zas kone mail svoj obrok a toti zas po§ri na veC'eru a mali 
Sicko jak §e patri. Po veC'eri poSFi a obzirali burk, a naSfi tam 
jednu chi2u, co se u nej spalo. Bulo u nej jedenac poscifki jak obi- 
Cajne, a dvanasta striberna. I tak povedzel jim kraloviC: „Cimbo- 
rove, kaMi do svojej lehnice, a ja do stribernejl" I pofihari voni, 
jak bul rozkaz. Sicki zaspali, i kraloviC, lem jeden bul, co iiespal. 
Xespal, aFe vun se zadal, ie Api. Kolo jedenastej hodzini priSIi je- 
denac frajcimirki a dvanasta princeza, co buli zaklati. Sicki dva- 
nac buli Carne. A kaida Tehla do poscilki gu svomu, a princeza 
gu kraloviCovi. I nichto o tim neznal, lem tot jeden, co nespal. 
I dziuki spali tam, a nichto neznal, kedi voni od iiich odiSIi. 
Rano povstavaFi toti dvanac, poSIi do maStalni, kone Sicko maR 
jak predtim. ISti do svajej chi2i a zaA mali friStik jak i pred- 
tim. I zabaviri Ae do obedu. Obid zas tak bul jak i predtim, i olo- 
vrant, i veC'era. Ten perSi, co per§u noc ftespal, tak hutori kra- 
loviCovi: .,Co bi ja jim povedzel, kcbi me posluchaFi? Jak Ami 
per§u noc spali u tich posciFkoch, priSFi dvanac dziuki, a ka2da 
Fehla gu svomu, a Carne buFi. Kebi oni daFi pozor, kraFovi6u, ta 
bi to i oni zbaCiFi." Tak jak u^ po veC'eri poAFi spac, ka2di spal 
zas, Fem kraFovifi dal pozor, aj tot perSi. SpaFi toti dvomi, aFe 
preCik ilespaFi ... I prisFi kolo jedenastej hodzini zas toti dziuki a 
zas Fehla kaida gu svomu. AFe po pas buFi u^ bili jak Auich, ka2da. 
KraFoviC to \xi vidzel. Jomu iiedalo sumofte spoCinuc, tak se ruAil... 
a toti sicki doraz zFekFi se a poAFi het a nichto neznal 2e kadzi 
abo dze? PrespaFi voiii tam, toti dvanac, do rana; rano stanuFi, 
poAFi do maAtaFni... kone rehocu, bo nimaju oilsa, aiii Aena. Toti 
dvanac poAFi potim na friAtik,... prazni Aicko bulo. „No kamaraci, 

SloTonskA re6 24 



370 

povidzce, co see teraz narobili ! Kone nemaju co jejs', afti mi . . . 
Dobre. Teraz, kamaraci, dzeAec se vracce nazad do moho occa, 
zkadzi see priSIi, a ja zoz mojim vernim kamaratom pujdu za to- 
tima dziilkami." Toti dzesec Ae vraciFi, a dvomi poSIi hledac dzidki. 
I i§ri vofii, aj isli, pri^Ii do jednoho kraja. I vofii sebe tarn pitali 
slui^bu i zaii jich do sluHn. Obomi iiiaSe buli. Ale u toho krala 
Iep§u mal poCIivosc sluha jak kralovK^. Voni tarn sluitili... Jeden 
raz tot cimbora kralovifoil tak hutoril svomu kamaratoj: .,Je to 
prekrasna princeza, coujej occa slu^.ime"... Kralovi^, tak povedal 
cimborovi: .,Kamarat, sunma tota nasa princeza. ale tota moja fra- 
jirka, co se mnu spala, ma spodok nohi sumnejSi jak princezni tvar !"* 
I cimbora kralovi^ou to povedzel princezoj... Jak princeza toto Cula, 
duSkom dala kraFovica zavric a povedzola: ..Ked do osem diii fle- 
uka^.e mile tvoja frajirka spodok nohi, ta biidzes zaveseni!" I tak 
van zavarti bul do oseni dfioch. Vi osmi dzen prisol. Vi ho vedFi 
pod sibeil nakonec mesta. V?. stal pod Sibeilvi... Pfeban ^e z iiim 
modni naostatku . . . ( )d poiudna slunka zrazu vidza, ic idze bile vojsko 
aj stiri bili kone aji bili koC... Jak to vidzel narod, co ho odpro- 
vadzil pod Sibeii, rozkazal stac katovi, zakol to vojsko nepridze. 

pejc-§ejs' minut u^ tam bulo to vojsko. Tota, co na tich Stiroch 
bilich konoch isla, stanula pred sibeilii, i to vojsko bili. i zloiila 
zo svojej nohi zlatu CereviCku i obracila nohu tak, 2ebi spodok 
bulo vidno: 1 pekftejsi jej bul spodok nohi jak priucezi tvar! I 
duskoni ludze povedzeli, '?.e kraloviC nezaslu^il smerc, bo praiidu hu- 
toril! Ta joho frajirka, co prisla na stiroch bilich koftoch, tak mu po- 
vedzela: ..Xechvar so vecej zo mnu. Tedi me dostanes jak jednu paru 
iteleznich boCkoroch podres!" I s tim prepadla i nichto ju vecej 
ncvidzel. 1 tak vun se zabral sam jeden a isol hurami-resami, sta- 
rima drahami i naSol vun ielezni bot'kori ; \\i svoji podral, co mal. 

1 tak u tich boCkoroch iSol. Ked raz kroWl, na mifu zeme naraz 
kroHl! I isol, iSol i u2 toti bofkori popredziral. Doraz to zbaCil, 
bo mu ui cirne do nohoch bilo. Isol vun u velkej cme u noci i 
fteznal dze je, ale zdaleka vidzel svetlo i posol vun za tim svetlom. 
Dze vun prisol V Tam, dze se svicilo, to veFki bulcinter... Pridze 
vun gu tomu svetloj ... To svetlo stale na jednim kamefiu okruhlim 
a veFki bulo. Kolo svetla dvanac truni buli skriiieui; na je- 
denac trunoch sedzela carna vrana a na dvanastej havran. Vun 
duSkoni zlo2il verch dolu s tej truni, dze havran sedzel . . . tam bula 
joho frajirka, i sam do tej truni lehnul <,ai ne:j . . . Jak lehnul, Cuje 



371 

^e dzvoni dzvona, vojsko bubnuje, vojaci se execiruju, oficire se 
prechodza . . . Nasol ju, bo u2 ielezne boCkori podral. Vona mu 
povedzela u tej trune: ,,Ti si me teraz vislebodzil, ti muj mu2 a 
ja tvoja iena!" Z cintera po§Ii do jej burku, clitori bill zaklati a 
chtoroho kraloviC vislebodzil. Tak mal tot kraloviC dva burki, po 
iene jeden a po occoj druhi, bo vun bul ten sin, co najdali 
strelil... I dofleska ^iju ked ftepomarli. 

Zo Stra2sk^ho.*) 

192. §. Dze bul dze fiebul, bul jeden chudobni fievek. Tot 
chudobni (ilevek mal 2enu, s chtoru 2il Stiracec roki, ale iiemali 
dzeeka. I voili to za potupu maFi, ie Panbuch jich dzecmi flepo- 
2ehnal. Tot chudobni {^levek znal ribi lapac i z toho zo svoju ienn 
^il. PriSol jeden Cas taki, ie dal Panbuch dii^di^u i priSla voda 
velka. Tak tot ^Jevek poveda svojej ieiie : y,2eno luba, prisla voda 
velka, snilo se mi, ^.e ja teraz budzem mac SCesce veike do riboch. 
tem skoda, ie ilemame pomoci nijakej; ludzc maju dzeci do po- 
moci a mi nemame 2adne, mi se musime sami dvojo muCic." Tot 
{^levek se zabral lapac ribi. I mal vun jednu kobulu i jednu teligu, 
tak vun poveda svojej ieiie: „Ja znam, 2e budzem mac veIke 
Stiesce do riboch, ta ja veznu i svoju kobulu i teligu" ... I vun 
se zabral i poSol gu vodze ... I vera jomu Panbuch dal SCesce, 
i nalapal pounu teHgu ribou. Viende vun se tam zabavil a2 do 
Vetera, fticke ludze poi5li domu, co ribi lapali, bo mali pomoci. 
Vun fiemal fiikoho, bul lem zo svoju kobolku i zo svoju teligu, 
a vera joho zamerklo. Jak vun ui tote ribi nalapal, pohnul teligu 
i puJCil vun se do domu. Idze do domu, ale joho kobulka ne- 
birovala cahac, bo barz mechka draha bula. Vona jomu naStred 
zemi stanula jak i§ol do domu. Barz vun se Bohu ialoval, 2e co 
tak joho kriudziV Stoji, i lem se Bohu 2aluje, ai plaCe. Pri tim 
tota joho kobulka odpo^inula, i dalej pocahla. I priSla na druhe 
mesco. Dokonala se zas — a stanula. Tot CFevek zas lementuje a gu 
Bohu se vola, 2e Comu ho tak opusWl V 2e nema do pomoci nikoho, 
hi joho s dzecmi nepo?.ehnal! Kobulka odpoCinula, vun zahnal, a 
prisli ai gu draze. Jak priSIi gu draze, — kobulka zas stanula. Vun 



*} Rozpriival Jozef Vilegi, 66-ro6n^, niskej viery, rodom zo Straisk^ho. 
Zapis V 8tra2«kom v hostinci Sam. Gliicka. Prva polovica je zapfsand 10. okt., 
druhd 14. okt. r. 1904. 

24* 



372 

zas pita Boha na ponioc a place jak predtini, 2e co joho Panbuch 
tak ikpo^ehnal s dzeciui a s poinocu jak druhoho i^Ieveka? Kobulka 
zas odpoCinula, ta i caha Jalej... Afe co se staneV Z tlch riboch 
jfidna ^e gu noniu ozve i tak jomu liutori: .,Ti, Cleveku, preco ti 
tak plaCeS, preco ti tak bidkas BohuV" Vun poveda : ^Sevidzini 
kolo sebe iMkoho, neziiam chto gii nine hutori ?" Tota riba nau tak 
poveda: „Jest tu nied^i tima ribami, co ti lapil a co vezes, jedna zlata 
riba. Jak ti pri(bjes do domu a jak budzes toti ribi dolu sbirac 
s vozika, ta ti ju najdze§, bo ma zlatu lupu ; — ti me potim poznaS. 
Potim me veznes a poloi^is do takej sudziui, dze bi mala vodu, 
f.e bi ja 2ila. Potim da Panbuch dzeft, naj mile tvoja 2ena veziie 
a naj mfte odftese do varoSa, ta me preda za drahe penezi, ta ci 
l)udze lepSi 2ic na svece. Ale jak ti pridzeS do domu, tak odorveS 
zo mile dva lupi a da§ zejs' svojej kobule, odorves druhe dva lupi 
a daS zejs' svojej 2efle, a odorves trece dva lupi, da§ z'^js' svojej 
sukoj, odorve§ Stvarte dva lupi a zasadzis do zahradki a zapraviS, 
CO bi tam iii^ fteposlo! . . . Potim mile tvoja i^ena ilaj odilese do mesta. 
Tam me preda za drahe pefiezi." S tim skrii^el tot chudobni Clevek 
na svoju kobulku „Vjo!" i pocahla. I icke vun za hradsku prosto 
do domu, ale to u^ bulo cma. Joho 2ena nakoilec valala u2 ho 
vipatra i hutori tak: „Muiu muj Tubeni, dze ti bul do takej noci?" 
Vun jej tak hutori : ,,Nebuj so, moja 2eno, niC. Ja, chvalabohu, mal 
scesce. Odkadi ja 2ijem iz tobu, ta ja take gi^.esce iSCe ilemal iiigda 
jak teraz/' Jak prisFi do domu, toti ribi sbiraTi s vozika... i vera 
potrafiri i na totu zlatu ribu, chtora tJ^w ncnui hutorila. I doraz 
totu ribu okreine polo^ili do jednoho korita do vodi. I vona tam 
bula iiva. i^ena z totich riboch zhotovila vetou. VeCerjaTl, ale 
vun nezabul, co jomu zlata riba povtulala. I doraz poJol i od- 
lupil dva lupi z totcj zlatej ribi i odnis do svojej mastalni. Zaiepil 
do chleba a dal zcjs' svojej kobuFe. Odlupil druhc dva lupi a dal 
vun zejs' svojej itene, a odlupil trece dva lupi a dal vun zejs' svojej 
su^.koj. Odorval stvarte dva lupi i poilis do zahradki a zasadzil do 
zemi. I s tim polihali spac. Dal Panbuch narano dzeil i joho iena 
vezne totu zlatu ribu i nese ju do mesta. Riba bula ?.iva. Jak ju 
vona priilese do mesta, viloii ju na plac. Tam preveFo ludzi se 
ze§lo jak na ukaziju, 2e taku ribu ilij;da nevidzeli... i^idove a pa- 
nove, baroni a grofove pitali se tej chudobnej i^.eni, co vona za totu 
ribu pita? Vona, jak chudobna 2ena, neznala co pitac. .. PriSol jeden 
bohati grof. Jak vun totu ribu uvidzel, doraz tej zeiie povedzel: 



37:1 

,,l^(lz, i^eno, poiieA totu ribu za mnu/' I voiia poiiesla totu ribu 
ti^. do grofa. Grof totu ribu od nej kupil i dal jej za flu tiSic 
zlati. 2ena chudobna z radoscu domu uceka, ie vona tak SCesIiva 
bula! Ten grof dal skleneni lavor viduc a do iioho vodi puSCic a 
totu ribu do toho lavora. .. A dal na svojim dvore jeden gumni ship 
zakopac a dal ho pozlacic a na toho slupa dal totu ribu na zlati 
lane uvadzic. Priori panove i grofove z caloho sveta patric na totu 
ribu jak na ukaziju, bo uigda taku iievidzeri . . . 

A teraz Cujme, co se s tiuia chudobnima ludzrai dalej stalo. 2ena 
pri§la do domu gu svomu mu2oj s veliku radoscu, ie priiiesla tisic 
zlati za zlatu ribu. Voiii dvojo potim 2iri sebe dobre. Ilaz ten chu- 
dobni Clevek patri na svoju 2enu, — jakbi bula v Ceii . . . Patri 
na svoju kobulku a vona, — jakbi bula ^rebna. A patril na svoju 
suCku, . . . vona jakbi bula kotna. I dal Panbuch Cas, ked preSo 
dzevec niesaci, ^e joho iemx zFehla, i mala dvoch chlapcoch. A taki 
toti chlapci buli krasni, co jim v calim svece pari iiebulo. Mali 
zlati vlasi. Pricbce (5as, okocila se su(ika, mala dva pi^iki, a maH 
na sebe stribernu sersc a jednaki buli, ?.t iiichto fiemuh spoznac, 
chtori jeden a chtori druhi. Aj toti dva chlapci taki bufi. Pridze 
Cas, o2rebi se kobulka; mala dva koniki, taki, co u calim svece 
taki nebuli. Mali na sebe zlatu sersc. Ta ten chudobni Cfevek barz 
se radoval, in gu joho starosci dal niu Panbuch SCesce. PoSol vun 
do zahradki, dze vun toti dva lupi zasadzil. Co vun tarn uvidzelV 
?je tarn ro^fiu dva zlatc sabFi. I tak hoduje vun toti dva chlapci 
i toti dva koni i toti dva psiki i vihodoval jich do dvanac roki. 
Dal vun chlapcou do skoli i chlapcove se viuCili Selijaki jazik aj 
Selijake pismo. Toti chlapci o svojej krase neznali. Jak mali oj5emnac 
roki, tak ul buli viuCeni SelijaCinu. Tak voni povedaju svomu occu 
aji svojej maceri, ^.e voni gavalire, ta jim skoda u tim chudobnim 
valaFe . . . ,.Mi ked pujdzeme po svece — hutori jeden — ta me hodili 
'Me kraloustvo vihrac." Druhi povoda: ,,Hej, bratu muj, Panbuch 
dal nas na radosc nasomu occoj aj na^ej matki a mi teraz na stare 
dni 6i jich zochabimeV Co voni budu teraz robicV" Poveda mu 
brat: ,,No, bratu, mi obidvomi razom nepujdzeme, jeden pri svojim 
occoj a pri svojej matki zostaneme, a Tem jeden pujdzeme probovac 
svet." Ileutot mu hutori: ,, Chtori, bratu, napridz pujdzeme?'* 
.,Ta chtori zme starsi." ,.Hej, bratu muj Tubeni, ta chtori mi star§i, 
ked mi se dvojnaki narodzili?" Afe tot mu poveda: „Hej, bratu, 
ale obidvomi zme naraz se nenarodzili. Eem jeden bul napridz a 



374 

a druhi bul za iiim. Mi se popita,ine svojej inaceri, chtori mi ^e 
napridz narodzil, tot ziue starsi. A chtori bul za liim, tot je mlaCCi.** 
I prisri voni domu i pitali Ae svojej niatki: ,,Matko naSa, vi nam 
povidzce, clitori zme starSi a chtori mlaCCi?" A jich matka po- 
vedzela: .,Siim muj fubeni, ti se narodzil napridz, ta ti starfii, 
a ti Ae narodzil za nim, ta ti mlaCCi." ,,No teraz, niamCo moja 
luba, aj vi apko nas^ lubi, jeden od vas odejdzeme, mi pujdzeme 
svet probovac, bo mi mo2eme i§{^e sebe dagdze kraloustvo vihrac." 
Ocec a matka zafxili plakac, ^e dal jim Panbuch dva dzeci na 
radosc a voni jich cliceju zochabic na starosc../' Vofli, dva siuove, 
tak povedaju: ^Nebujce se, mamko, ani vi, apko, bo mi obidvomi 
naraz nepujdzeme. Jeden pujdze do sveta Svet probovac a druhi 
zostcaiie pri vas: vas hodovac." Ta star§i se sbira, ie idze... i vidzi 
ocec jich aji matka, ie to \ii fie figle, Jte starsi sin naisce jich 
zochabi . . . 

Sinove, jak pri svojim otcoj ^ifi a jak u skoloch se ui^iK, 
nigda iievidzeli toti dva krasni kone, aili toti dva pj^iki, co jim 
ocec hodoval. Jak ocec vidzel, 2e voni se iii isce roztiCuju, ie 
jeden odchodzi a druhi ostava, tak povedzel : „No podzce, dzeci, tu, 
iS^e vam daco uka^u/* Vun jich privid do totej mastalili, dze toti 
dva kone buli i tak jim poveda: ,,Pafce, dzeci mojo, to vam 
prislucha, ne mile/* I toti dva chlapci, jak toti dva kone uvidzeli, 
odrazu skoCili na dzvere do mastalni i doraz skoCil jeden gu jed- 
nomu, druhi gu druhomu konu i svomu occoj povedaju: ,,No, ocec 
nas, ta mi lem a^ teraz budzeme princove!'' Ocec jich potim za- 
volal do druhej maStalenki, dze buli toti dva i>slki: ,,No, dzeci 
mojo, pafce, i to vam prislucha, ne niAe. Voni z radosci gu tim 
psikom skoCiK a chopil jeden jednoho a druhi druhoho. I prevefiku 
radosc dostali. IsCe jim ocec poveda: „ Podzce, dzeci mojo, i§(5e 
vam uka^Ai jednu vec, i to pre vas, ne pre nine." Privid jich do 
zahradi i ukaie jim dva zlate sabFi: „No, dzeci mojo, i to va§o, 
Ae mojo.'* Chto veksu radosc dostal jak toti chlapci, ^e jich Pan- 
buch s jich chudobnim occom tak po^ehnalV Co se staneV Na^i 
dvomi gavalire idu do mesta a na svojo dva kone taki niundur 
daju zrobic jak se na ilich prislucha: sumne kantare, zubadla a 
stremena striberne a sedla pozhicene... Jak jim to virobili majstrove 
V mesce, zaraz svojo koilc sumne posedlali a na svojo dva psiki 
dafi zrobic sumne kariki na sije aj ^umne lancki pozlacene, co 
jich za iie gu sebe prikapc^n... Tak zro])iIi. Jak voni to skonCili, 



S75 

pri^la hodzina i se odbiraju. Star§i brat idze do Sveta i tak mlaC- 
comu poveda: ,,Muj Tubeni bratu, ja idzem do sveta, ti zostavaS 
pri naSomu occoj aj pri naSej matki. Dopat jich, bratu muj, u jich 
starosci, ked voiii nas vihodovali u naSej maluCkosci. Ja budzem 
hfedac svojo §Cesce i pre sebe i pre tebe. Ja tebe zochabim znak . . . 
Vidzis tot nu2? Ked ti pridze5 do svojej maStaliii svoho kofta 
futrovac, ta na tot iiu^, co tu zapcham do hredi, ti budze§ pozo- 
rovac ka2di Cas . . . Dokedi z toho noia kreti iiebudze isc, ta ja 
dotedi budzem ^ic, ale ked z toho no2a kreii budze isc, ta ti mfie 
pridz hledac, hoc umartoho." I §e rozluCili. Star§i bul Ludvik a 
mlaCCi Sandor. Ludvik idze na svojim konu za drahu z varo§a do 
varoSa, z mesta do mesta a v^elijake novinki presluchuje aji od 
kaidoho ^e dopituje . . . na Sicko. Raz heii napridz noho jedna 
dzitika. Vun kri^^i na ilu: „Stuj, iiebuj $e, moja dziuko!" Tota se 
ohladla, ta dostala velki strach. Ludvik zaraz iz kofta dolu ze§ol 
a hutori gu nej: „Nebuj se, moja dzitiko, ja je§ dobri Cfevek,** 
i vifial dva talari: „Tu ma§, moja dziiiko, budze§ mac na 6i2mi. 
Com 6i Se tak zfekla?" Vona mu hutori: „Bo ja takoho, jak ti, 
liigda ftevidzela." „Nebuj se, ja Clevek taki jak ti. A Com ti 6e 
tak ponaWaSV" „Bo ja nes^em od paiiej kurent fri§ni, ja slu^niCka, 
ta se bojim, 2ebi na mne ftekriCeli." „Uka2, dziiiko moja, ten 
kurent/* Vona mu ho pokazala, vun popatrel, co u nim stoji. 
U tim kurentu tak jest pisano : Stala se taka vec u mesce RaguIiC, 
ie tam buli tri ^arkane nad raestom u jednej hure. Mali voiii tam svuj 
kIa§tor (+ zamok). Vofii se tak zmocovali nad mestom RaguIiC, ie 
jim trebalo ka^di dzeii dac pojis' jednoho CFeveka. Vi tak se vodzilo 
Stiracec roki. Dva raz obesli krala, ale priSlo na trecim na krala. 
Krai mal tri princezi. Ka2du sanoval. Dva princezi, najstarSa aji 
Stredna, buli sunine, ale najmlaC^ najSumnejsa. Mala zlate vlasi. 
U calim svece takej krasnej iiebulo jak vona. Tak priSlo na kraFa, 
^ebi vun dal jednu princezu sarkanom . . . Ale kral barz Tubil svojo 
princezi. Dal pisac na sidzem strani kurenti po krajine, ie chto 
bi Ae nasol taki vitez, iehi pri§ol mesto joho princezi stanuc pred 
Sarkanoch a princezu od smerci odejme, ie dostane ju za 2enu aji 
pol kraloiistva z nu . . . 

Ked Ludvik tot kurent preCital, scisnul svoho kona i ucekal 
do mesta RagiiriC. PriSol tam na samu dvanastu hodzinu do jednej 
trakterfti. Mesto bulo calkom obcahnute s {'arnu tafotu. Ta se Ludvik 
pital: „Co tu je za novina?" „Tu velika 2aloba, bo tu naSoho krala 



>;j.**x . ' .•:. . '-.••.• . :r ;. -'Z". -• 'W'j'iz.. i rAT'tki:*! iT't-ic'FK-^ 

r.ji;/ .r,r,-\ r.'/.\ >::. .^a — ::. ., £-. • :i2r '.Ajii^ *ji ilb; pes. 
V, ..-;. y/^//'' . V,;. :■•.■•:;- ;•>-'.. -•>>:.■:. 1.4 :■'•■*■> =:ts?:v. dze BftC 
;..•,:;"// ;;.'.'.--v '• rj;: r'-*:--] •Jc;:. . -V.-.i. ;>.:r:. irTlozi 'Aok* 5*be 
• ./'/f// J':.'*/': ';'"a :.v'i/!5;- p.; ^/■rLZfr. '"^i" pn':-h'>dzi saricinoBi 
'/';';«'y-»;i/ j/fi/j' <:/ I . . i'.-.-.-/. ;.r;:.'-^- :-a k>;u i j^kk ;a f ^m zloiili 
./ <^'/>-: 'ioiii. '»'fUH r^i'y/.rU \/A'-ir:'± i •**-/; j-j ivitu : ubklaci ho 
*tKh\h 'i.t / f';k;jMii i \f*r<(z'\a iu\ T^k: -Ti nju; & ja rvoja. ja ce ^ 
/Wrji'j'/r-ni > toi/u 'f/i<:r'- jio^i'j^fru !"" AN- ^un jej Tak: —Strac ti :le odo 
Hij'i<! a fU'j*\/.t: '*' -.'h';vaj, ja /a t^-b'- tvuj i^JvoT ^kladam!* Princezi 
\fti'h'ft'\ii Hftj) ift'T'ic.u A Ijjflvikorri i j^rdnu rhiLstorku hadvabnu na 
);'/to ro/oHr;ila a j<;f|rjij poloi'ikii Ludvikovi dala a jeliiu ?ebe zotrimaU. 
Vuii j<rj pof JKi ka/al r^hovar -<' a ^jAA at na tr^^ri dzf-n svoniu otcovi 
■(■ ijk;i/aia.., t'opolaflnu dva horl/jui pri:^ol iiajirtar.4i ^arkaD. chtori 
\uii\ 'fif idvarw- hlavj a povcrl/f;! najrnla6:oinii bratoj. co mal dzevec 
hl;ivi ..rtio'l/. popafri. ('\ \x?, tarn iia> ohidV* Jak tot vileci. za- 
p;itnl Lii'lvjka i kr\<\ ria noho /dar^^ka: ..Vitaj, i>i''0 som taka pe- 
6'nku iMrjidol. jakii / t<'bf; hii(l/<fi]i j'^Hr." Ijidvik hiitori tak: ,.Jedol 
1, ;i bud/*-' jirj.-i abo ri(;I" Sarkaii zo zlosri jmscil nai'iho veFki ohen, 
iu i\>. pod niiii tniva honda. Liidvik inal hadvabnu chusto^ku pri 
r-.fbi' dora/ na Aarkiina s totu <'hii.sto(':ku niachnul i doraz oheA 
fia r'liiii /aha-il. I^;irkan skoi":!) ^mi noiiiii dolu i pital se ho, jak se 
i\\('i'. bir, (-'s na \\\{*('A\ (\\ na kijjiV Ludvik niu tak poveda: „Ja ne 
/ivfin, ja na kijrf h^ bir nc./nani, ja fcin s nic(!o!n vojovac znaiu!*' 
I uljipiri ^(*, poniFi sr hir i liiidvik inusel sarkanovi tri ra/i ka2du 
hliivu orrjir, ho kod niu jt^dnii onal, vona posko^ila hore i zaraz 
priioHlii... /iito vun niu niusri ka:^dii hiavu tri razi nibar. Jak mu 
onal d/rvcr hiavi, ka^^.du po tri raz, tcdi sarkan spadnul na zem 
i ti'di ho ro/rjil nn kri^. s nuM'oni. rem sc / fioho kolimaz vilala. 
/iirn/urkn srbt* / kii;^.(b'j hiavi jazik vinv.al, virezal z dzevec hiavou 
d/rvrc jii/iki i to scIm^ odlo^JI, bo vun K(;bo Uik dunial, i^.e to jomu 
MO tlitkrdi prida . . . .bik u^. sobo toti ja/iki odlo^Jl, najstarsi Aarkan 
piiiri /.oM Hvoho /aniku^ h' (Nnn nila^.^i brat niu nofiesc obid, i doraz 
krioi nil nlriMhudio brata, chtori nial dvanac hhivi: ,.Idz Tern tarn 
pcipiilrir, ro vun tain t^ro diskurujo!" Vidze tot strodni sarkan. tak 



877 

jak led od klaStora, ta kriii : „Hej, vitaj, Ludviku, dumaS, ie ked 
si moho brata zo sveta znis, ta i mne zfieseS? Zftesem ja — tebe!" 
Liidvik mu tak hutori: „Ziiesa^, abo fte!" Tot Sarkaft na ftoho iSCe 
vek§i ohefi puSCil. Ludvik doraz svoju chustoCku vzal i zaraz ohefi 
zaha.^il. I Sarkan kriCi na noho: „Jak se budzeme vojovac, Ci na 
kije, ^i na meCe?" Ludvik mu hutori: ,,Ja ne 2ivan, ja s kijami 
se ileznam bic, ja lem s meCom nau^eni vojovac!" I doraz se ula- 
pili rubac. I rubali 6e, dokFa Ludvik §arkafiovi kaidu hlavu ne- 
occaI po tri raz. Tedi §arkail padnul na zem i Ludvik ho rozcal 
. na kri2, tak jak aj joho mlaCCoho brata. Ludvik, ked ho rozcal, 
barz Se dokonal. Barz bul zoznojeni, pouciral se, afe zaWa vun se 
pouciral, najstarSi Sarkaii, chtori mal Stiridvacec hlavi, nemuh se 
doCekac i vun rad-ilerad musel sam vise zo svoho klaStora. Kadi 
vun zo svoho klaStora vilecel, doraz vidzel, ie ui joho dvomi 
braca porubane i vun dostal velku zlosc na Ludvika. I kriCi: 
„ Dumas, 2e i mne zo sveta znese§, ked si mojich dvoch bratou 
zo sveta ziiis? Teraz znesem ja — tebe!" Ludvik se barz ustra§il, 
ie nevidzi nikoho okolo sebe. Tota baba u trakterfli zadrimala, 
a ilebul, chto bi joho kona i psa pusCil jomu na pomoc. Sarkan, 
jak se puSCil gu ilomu, taki veiki oheil na ftoho puSCil, co a2 pod 
Aim zem horela. Ludvik na tri razi machal na noho s totu chu- 
stoCku a ilijak ohefi fiemuch zahasic. Tak vun sebe dumal, 2e nf. 
naisce musi tam 6merc podstupic. PoMi voni se dvomi bic. I Sarkan 
ni Ludvika premaha... Ludvik &e ohlada, fievidzi okolo sebe afii 
svoho kofta, ani svoho psa... I teraz mu trebalo ka2du hlavu §arka- 
novu tri raz rubac . . . Vun sebe neznal ui co poCac, ta vizul s pravej 
nohi (^i^mu i s totu d2mu rucil na oblak tej trakterfii, dze ta baba 
zadrimala. Baba se schopila, pobehla do ma^talfii, puSCila joho kona 
i psa... Tote dva be2a gu Ludvikoj i vun se obradoval i osmelil. 
Jak pribeWi gu nomu, doraz mu buli na pomoci. Chtoru vun hlavu 
occal, pes ulapil a trimal a kun z nohami bil . . . i tak mu Panbuch 
dopomuch, ie i toho trecoho zvojoval. I vtedi zo Sickich hlavou 
jaziki povirezoval, 2ebi jich mal na znak, ked bi se ho dachto da- 
kedi pital, Ci to vun tich Sarkanou zvojoval V Vun se s tim po- 
sbiral i Aednul na svoho kofia aji svoho psa uvadzil gu sebe. I tak 
posol prez raesto, jak bi lem raz blisklo. Nigda fieznal nichto, chto 
bul a CO za jeden bul? Ludvik s tim bul pochibil, ie vun se 
u krala fieohlaSil, ta kral o fiim neznal niC. . . Ta teraz ho zochabme, 
fiaj idze za svoju drahu. 



v,v ;/,'.;: '..: :V..:. *h. '.::. -r ;- kizs! rkri- za Tri -ilii do d±)i- 
ic.;.. T: , : .-.r-oh . ■Jr-.-ki. A^- v i;;^ :^ hitl>:li is^: dft chadobn^ho 

'-•.':a;: ';i .-.;; o'vf T*:*^ ; prlr'/A l • j*:!::*:; j':v:,ir:. do pu^ej. «• 
:> ;;;'.. 'i//*rr. ..f-sulo. .>!!• '^k^ ilji zavar-j!!. f.'Ula ui fern dzzn. 
. ->\:.4. '". *\h ?i: ]■■*?•*.; ;.'^ :':!•-; v.h'.'val«i. Ta ha; vona t^m nebolu 
''-;/. ./ v'/irr; -.-.'ikini .sT;;h'.n^. rera/ bu'l/eice hutoric. co ?^ 
-v,// -. •;.';. k'/:i-'jm. '0 ;u i»r'''i ;arka:':'..'* j»rivi/. Kofi<. ked prin- 
"•/ . 'i'/'.J/ -'hoval '-r '!•» '•-'inoti'i kr^ika ;» pnzirai -e eobudze... 
I ^A -.Ml M'k'/ vMzf-1. >k vj^Lzrl. /•- Ludvik tich >arkanoa po- 
r.i\»;j! i viO/*:]. };ik potji/i h*:fka pM.«oI. — Ui vud ^^be tak dumal: 
.< ht/i /na. '0 ^h '/M Y'i'U'.h bul. ri vuu vrzr'i^' tota prineezu za ienu 
;ji.o ut-.'f" Kori- prolyova] rr'-'.-wf:. Vun harz uiorni bul. tak §*?]»€ po- 
Mi.rnal : . Ja -'rU- prol/uj*-!/! -r^-re. Ja I'Oviiu. ze to ja tich <arkaAo(i 
j»OMJh;»l. t;j ozrla nnj' <lajii jirinc^rzu za /eiiu." Tak ro vun zrobil? 
\'h'h\ 'lo nj<:-ta rio j<'<lijolio i.ikatoAa a <lal seho .spravic jednu baltu 
/o -ar/i<j fn*'V\. 0-t.rii j;ik biitj-ij a pnAol clo j»*(lnoho kofesara. dal 
-<'[;«• pra-.jr rlo t<?j halt] dlulj»* porisko. rak co malo >ahii. i pri^ol 
-. nil i\:\/.:m\ faiij iia toto iii<:sto i tolii baltu ok<-rvaviL i na sebe 

ati. ralkoiii -(; -k«-rvavil. j;ik bi vun tii-h >arkariOu l»ul ponibal. 
I'li-lo joiiiii <lo rozuina, ^i* Vi-A l;i >r' ho opitali panove a kraFe, 
*\/.i- /. \\i\\ -arkanoi'i hlavi, tak vun toto niu-i povedzec. Vun 
v/;il tof<' hlavi a no^il jich do tr-j dziri. dzc princvza bula scho- 
v;ina. I'rii'ii- raz. po^d dnihi raz i prii'iis dnihi raz. I na treciui 
po'fd i fMinis Inr^i niz. I' tej dziic dz<* buk princeza. bulo cma. 
i -talo -I'. 7m prinrfza ku>r:ok ska>nda. bo u sel)e zo strachu paru 
fojiovahi. I ko^'i* ik'-uI. z«- tani kto>ka skasFd i doraz na iiu skritJi: 
„rhlo -i til. ozivaj -ol l»o w?, soiii ponibal troch sarkanou i tebe 
porub;fiii. i'\\{}(:' bi si sain dj:ibol bull"* Vona se vera bala ozvic. 
Villi pov<!da: „Ozivaj si*, bo cc hr<»dani, ked se neozves i ked ce 
iiajdii. doraz re ponibaiiil" I po^^al Ju lifedar po tej pivnici... Vona 
Htraeh doslala, isre hor>i, jak od tirh sarkanou mala, i rada-flerada, 
la Mt nin ozvala : „Jaj, Jozku nas, Jo:?ku. ja to. ja!'* Vun doraz 
na nil kri^i : ^To ti, VeronoV Ta teraz prisahni predo ninu dvanac 
raz, '>M tak budzes hutoric, jak ja ce naucini, bo ked I'le. tak ked 
ce iiezeiiri sarkahe, i stanul j(J s baltu nad hlavu, - ta ja ce 
porubanil" Vona m* barz bala, jmratunku nijak(dio iieniala, - i tak 
vera pred nini prisahla, 7m tak povi pn^d svojiin o<coni, |)red kraloni, 
7m ju vera krafonski ko^iis od sarkanou odilal, 7m vun tich sarkanod 



379 

porubal. I V totej (Izire od ilej persceii pital. Ale voiia povedala, 
ie se jej u tej dzire s paica stracil, vofti ho hledafi, ale ho najsc 
liemohn. S tim se oni dvojmi ztamadz rozeSIi. Ko^iS po§ol do domu, 
do burku, i poSol do svojej maStaliii i zoWik toti Sati kervavi, 
i totu baltu okirvavenu odlo?.il . . . Pri§la i princeza na treci dzen do 
domu. Jak ju. uvidzeli, ie vona se nazad vracila, s veliku radoscu 
a s baiidu gu iiej heidi a se jej pitali, jak se jej stalo? I vona 
tak povedala, jak ju ko6i§ spriSahnul, ie ju koCiS kralouski od Sar- 
kaiiou odftal a ie vuu §arkanou porubal. Doraz koCiSa zavolali: 
„Povidz, jakim sposobom ti much tich sarkanoii zvojovac?" KoiMS 
doraz se oblik do tich kervavich Sat a vzal baltu, i pri§ol pred 
krala... Ta, ie vun bul mocni chlop, ta mu uverili, ie vun muh 
tich Sarkanoch zvojovac. Pital se ho kral: „Com ti, sinu, skorej 
nespomahal, ked si vidzel, ie kelo ludzi Sarkane museli potratovac?" 
A vun tak kralovi feleloval: „KraIu na§, dokedi nas neruSali, ta 
ja na pokoju bul. Ale jak na nas dor priSol, tak ja po§ol stac za 
na§u princezu." Doraz koCiSa oblekli do princouskich §at i dali 
mu zlatu saWu, aji princezu pod ruku, a doraz kral dal pisac po 
krajine, ie stala se taka vec u mesce RaguIiC, ie kralouski koCiS 
stanul za princezu i Sarkanou troch porubal a ju odnal od smerci 
a teraz ju budze brae za ienn, tak iehi se schadzali panove, gro- 
fove, kralove, arcibiskupove, velki premasove na toto vesele . . . 
Po§Ii kurenti po krajine... 

A CO ^e stalo s LudvikomV Jak chodzi, dostaiie i vun taki 
kurent do ruki, i Cita co se vodzi u mesce Ragunc... I be^J vun nazad 
do mesta RaguIiC na toto vesele. Jak vun pridze tarn, pridze do 
kralouskoho burku. Jak ho spatreli panove, barz se na nim Cudo- 
vali, ^e takoho nigda nevidzeli i brali ho zo sobu na totu hoscinu 
dnuka. I vun se pital, chto se taki vitez (-j- ritir) nasol, co tich 
sarkanou porubal V I doraz totoho obleCenoho koCi§a mu ukazaFi, 
2e tot bul vitez. Tak vun tich panoii prepital, 2ebi ten vitez ukazal, 
jake Sarkafi hlavi maV KoCiS doraz dal priuesc tote hlavi a ukazal. 
Ludvik poveda; ..Chto zabil tich sarkanou, (^i tot, co uka2e hlavi, 
Ci tot, CO uka^e jaziki z nichV" Zavolali koCisa, i tak se ho pitaju: 
„Preco u tich hlavoch nit jazikouV" KoCis tak poveda: ,.Dze bi 
&irkau jazik malV'* Ale Ludvik ukazal z kaidej hlavi jazik. .. Tak 
povedzeli, ie tot zabil Sarkanou, chto ma jaziki ; to je persi vitez. 
Ale koCis tak poveda gu princezi : „Vidzi§, moi^.e bic, ie vun vtedi 
V tej dzire bul, kedi ja tote hlavi nosil, a mo2e bic, ie tam tote 



3S0 

jaziki povirezoval". .. Ludvik potim iikazal aji persceu od princezi. 
Ckazal i totu ('hu:ito(:ku. chtoru princeza na dvojo rozodrala a 
z chtony polovicu sebe zochabila a polovicu LudvikoYi dala. Vi 
biila Feni jedna hoilzina do prisahi. zaraz princeza prepitala Sickich 
paiiou. ^e vona bi se rada pujsr vispovedac. Doraz jej vibraTi 
jcdiioho ar(il)iskupa i doraz ju vispovedal i voiia pri spovedzi po- 
vedzela. 2o ne kofis zabil tirh Aarkanou, ale Ludvik. Doraz vzali 
ko^isa napredok 1 doraz z noho priiicouskc sati zoblekli doloil, aj 
sablu odpasafi, a doraz ho stirmo husare pod vartu vzali a tak mu 
na tri stranki pravo sudziFi. KraFove jeduo pravo, panove a gro- 
fove druhe pravo a knazove trece pravo. Panove a j^rofove i kna- 
zove mil iisudziFi smerc, aFe kraFove mu smerc nesudziFi, bo ie 
vun fiikoho fieusmen-il. Potim daFi opatric princezu doktorom, Ci 
vun ju neposkvernil, aFe bula cMsta od fioho, tak mu Sibeiiicu ne- 
odsudzlFi. Lem vzaFi jedno ;?eFezo, na chtorim sibeftica virajsovana, 
i tak mu lioruce na chribet priloilFi, tak mu sibenicu na chribce 
vipekFi jak bi obeseni bul. Potim Ludvik i s princezu poSol i pri- 
sahFi se i PAJl sebe za jmru 6asi v pokoju*)... 

Z Humenn6ho/*i 

WK). S. Mai tiirecki tisar jednu jedinu dziuku, chtorej pari 
nebulo na calim svece. Co se aFe staloV Princeza jednu noc pre- 

*) Rozi)rHviu' vie pripovicdku .silvJHle a plynne rozprdvai Ale po JHtom 
rase opustia ho diicln)Vii(5 rtily a — zastane. V ten deft s nim ui iii^'oho ne- 
pcn'iie^. Prvu polovicu tu i»odanej okiiovv zapisal soiii si 20. okt. Bol aom 

V Stra^.^kom z HuineniU'ho. 14. oktohra vylotel som ta z Vranova po ostatok 
pripoviedky. Hozi)ovedal mi druhu ])olovicu tu vytla^enej o.-3uovy. Potom zastal, 
a nevcdel Ha dalej limit. Poailfiovacrie prostriedky maly opaC-ny' ilfiinok. Po- 
danA tu ownova obsahuje dve tretiiiy celej pripoviedky. Pri])oviedka kondi sji 
takt<»: iMlad<' kntF J^udvik isiel raz na poFovacku a zahlildil v lesocli. Doatal 
Ka do jedodho zamku, kde b^'vala matka tyoh sarkanov, ktorych zmtlrnil. 
Matka ehcilc pomstit avojicli Kynov, Ludvika 8vojou niocou usmrti. lirat Lud- 
vikov naSiel nato vo Hvojej „mastarfii" akrvaven<' n62, znak smrti Ludvikovej, 
a vybral sa vyhTadat ho. V?ielijaky'nii iirostriedkami matku sarkanov priniltil, 
aby vzkrieaila Ludvika a ju ])otoni zabil. Zamok a lea t^'in odklial a oatal 

V fiom Hiiui kraFoval 

"*) Napi.sal pre povodcu tejlo praee pan or^anista z Humenndho Jan 
Pumhuj 1. jula r. 189S. -- Kukoj»ia snie jirezerali po dva razy so strany Fu- 
dovej reOi. Pan Vamhuj, meataky ]). notir Jozef Goes a ja. Po druhy raz 
10. okt. r. 11K)4. ' ' 



381 

padla. Dal turecki Cisar mudercoch posvolovac, 2ebi mu povedzeli, 
chto princezu ukrad? Nebulo muderca u calej krajine, co bi znal 
povedzec, dze se podzela princeza, ai jedna jed^ibaba to povedzela, 
a2 ju moskoiiski kraloviC ukrad... Cisar vidalrozkaz: „Chto princezu 
najdze, budze joho 2eiiu, aj dostaiie pul kraloustva!" I iiaSol se 
jeden bubnar, chtori se volal Garas. Ten Ae podnal, ze princezu 
viWeda cho6' za Carnim morjom. I vifasoval korec dukatoch i sidzem 
Comovi dohanu. Garas priSol fjju jednomu viternomu mlinoj, a kuka 
zdaleka : mrin ^e obraca a viter neduje ... A co vidzi V MinarCik 
nohauki spuSCil a taki vichor robil, ni dobre mlin neprevracil. 
,,Daj Bo2e s^^esce, bratu, co ti tu robi§?" „Ta fti<?., kedz vitor ne- 
duje, spu§Cim nohauki, ta dujem na kridla sani, co bi zme mice 

mohli" Podz ti, bratu, zo mnu, mam na ce potrebu!" Idu, 

idu dalej, stretnu se s jednim chlopom, co nese duba s korenom 
na plecoch. „I)aj Bo2e Stece, bratu, dze ti ne§e§ toho dubaV" 
„Do varo§a fte^em na predaj!" .,Truc toho duba a podz z naini, 
nianie na ce potrebu!'' Idu, idu i pridu na jednu hum a tarn sedzi 
jeden chlop. Taki oCi ma, jak na furiku koleska, a patri ku Car- 
nomu morjoj. „Nevi§kiraj od, ale podz z nami, mame na ce potrebu !'* 
PosK. Sidzem mes^ce, Sidzem tizne i sidzem dfli preslo, o princezi 
ani chiru nit. Naraz vidza, 2e jeden chlop s huri na huru ska^e. 
„Hore, bratu, dze idzeS, zkadzi si?" „Ta list zmi nosil od mo- 
skouskoho Cisara ku muriilskomu kraloj, iehi na vesele priSol, bo 
princeza, co ukrad sebe moskouski (!isar od tureckoho Cisara, budze 
se vidavaC' . . . „Daj heii tot list a podz z nami, mame na ce 
potrebu!" Garas pita Se od noho: „Ci daleko je ztadzi toto 
mesto, dze princeza bivaV" Odpoveda: ,,Na peSo Sidzem dfti, ale 
mne — na sidzem skoCefte i tam zmi." „ Vez nas na gingi, a skakaj !" 
.,Hip, hop — u^ zme na moskouskoho Cisara dvore!" U2 buli na 
moskoiiskoho Cisara dvore. Jeden Deniral gu nim idze a pita se: 
„S Cijim dovorenom vi tu priSfi a komu see se meldovaliV" „Mi 
priSIi od tureckoho Cisara po princezu, bo kedz nam ju nedaju, 
rozbijeme calu rezedenciju!" f)efierar melduje Cisaroj, ^e tu su 
stirmi, chtore po princezu prisli, 2ebi ju gu occoj nazad odSikovali.. ." 
Cisar: „Dobre, kedz mi na obid z Carnoho morja vodu prinesece, 
ta princeza vasa!" „01e, bratu SkoCikraku, priiles korSou vodi''... 
Hip, hop, SkoCikrak \xi vodu Cerpa pri Carnim morjoj . . . AFe ni 
i na dvanastu a SkoCikraka nazad nit . . . „AIe ti, Okalu, popaf lem, 
CO tot se tam telo baviV' Okal viskiri oCi . . . „IIej, nedobra robota, 



No>rr;. r.ri* ; M'/.Ti>ir:. .rr:.^.r •i'Vr.hv •• kin-rivm i prebudz ho. bo 
»k ';v&r,;sr*;j -y./ico',' MvL^^r •■h'.-p; kimra & >arhne do noho. ai 
ff,;: VhU'il'A ?*:;i'.i zj/.-l hUvi virkfxila ... I'rave co SkoOiknk dobich. 
:;^ UH, '}\rA f .Wusa^Vi. ^>ar ar'.i ob«=:dovar; iei.hcel. lem na tim Stu- 
t\\ro''Hl. *h :un ^ tirriA kurn-tarnjajstranii T*M*y'f... Dobre. Am! tisar 
'A/j'Ui hnwoh: rkuri /Jr-if. a princezi ^ii-ki ve«i i ju dal do tich sknroch 
z^pakova/' a pov<-dzel: -Kfcd/ vi tote ve*;! odne>ece. ta princezai 
va-a!* -Oj. f" ti, Mo^naru. vez tot«r ve<i na sinai. a podzme doma!'* 
Jak ^j.-ar viriz^rl. ^e to rie ri^ffe. -iilzem reirementi pui^il za nima a 
V jdal ro/ka/. ^cA^bi jirh do rpeiitu po>trirari. Kuka nazadok Garas. — 
kufki hvizdaju... .f'hlapci. to fie ^pa.s. co budzeme robic?- -Ejh"-.. 
naraz Minar^rik «pfjA^-i nohauki. — durk. Sidzem re?ementon odnzo 
r-padlo. Co -<* potiin zoz priiia^zu staloV To bi aiii vea^ecC+TeSfuchi 
iit'//Mh\ vihadniir . . . 

r.M. .;:. Iloku HfiO vraiiouski I'iPinecki .solv'abirou dal pred sebe 
/avolar jvduoho ^'azdii, chtori >kodu zrobil na lukoch, a tak gu 
I'lonni hvaril : ^Ijubi bratu, vi see skodu zrobiH na lukorh, a budzece 
karani na m^jkc paric." (iazda ze vihvarjal. ^.e vun totej §kodi Ae 
\}rMiui. naj ho Uik nokara... ..Tota voc inak^si Aemo^e buc, bo zakon 
tak urid/u )<!, a kf;dz iM^'verico. ta kukajce tu" . . . Oazda se odmahal, 
a pital sol^alfirova, ^ebi niu totu pokutu oden<;eudovaI : ^Ja kukac 
n(!lMi(l/(Mii, bo u nas Tom d/eci kukaju!** ..To je ne vihvarka, tu 
Jf* zakon, kukajcf? tn!" A tak j/azda schini se na zakon a za&il 
kiikac : kukuk . . . kiikuk . . . kukuk . . . 

\\i^}. j^. Wj)\ pisal z l'(»stu do Kosic gu KlimkoviCoj, 2e pridze 
tot.ii Hkalii opaf.rir, co na FiirCi stoji. Jak se KoSi^ane doznali, ie l4ov 
prid/(* do Kosic, vefiku porova^'ku dali na slavnosc Kovovi. Panove 
posFi pofovac, a lM)\ s Krinikovi6)ni, aji dva cahanouske chlopi, 
p«»sri skalii opatrac. hoy nial na sebe z gutapergi kepenak, lebo 
(lis^. za^4il kropic. I^.ov viiM* notez a skalii malujc, ... a cahanouski 
rhiop livari gii dnibonni: .,()nder, nine se ten pan ilepa^i, bo tak 
vipatra, jak chinarriik, preco vun skalu niarujeV" Kedz odmaloval 
skalu, navraciTi se nazad, dze ()l)id richtovafi . . . Jak gu ohnu priSIi, 
nara/ panove poskakari, a zoz ^pasu puski chvatari: ,,Stuj! co 61 za 
je«len;" Nati» ralianofiski dilop gu druhoniu hvari: ,,Ja ci hutoril, ie 
lot pan jakis Oudni elovek, zato na fioho s puskanii cilovali". . . Potom 



383 

l2ov vine zlatouku a (lava CahanouCanoj. Cahanou^an zadkom fartuje 
a hvari : „Dzekujem, mi od takoho pana pefiezi ftechceme, co skali 
maluje." KlimkoviC se pita: ,,Ta preco nevezfieS, §ak to pan dobri 
zoz PeStu!" „Ne pan to, ale chmarilik, co chmari na rcmeftu 
caha" . . . Druhi dzeii cahanoiiski chotar kameftcc zbil. Cahanou^iiie 
poslali deputaciju do Kosic gu polgarmeStroj, ^.ebi toho Cloveka 
kiirentoval, chtori na cahanoiiski chotar karaeftec puSCil . . . 

196. §. Hennana Kelnera poFske iidzi preklali preto, bo pred 
iiima hutoril, ie ni stiri roki fiebul u buziM, a preklace §e na ilim 
stanulo . . . jak \ii 2enati bul. Herman kupil jedno kilo mesa a dal 
2efte, 2ebi ho pririchtovala na saba§. Jak meso do peca zabardzili, 
meso poCalo jojkac . . . Susedki §e posbehovali, ie ^e veike Cudo stalo, 
bo 2e u Hermana meso plaCe u harkii! Po§Ii gu rabinoj, a pitali 
Ae ho, CO za priCina, ie meso u harku jojka? „Preto jojka, bo 
trafne meso kupil na saba§!" 

Na rozkaz rabina meso i s harkom zakopali do hnoju. Tak se 
polskim iiAom preklace stanulo. 

197. §. Lesni kerulprigol do birova a mu povedzel, ie u jednim 
buku u dudfe take ptaCki su jak duch svati : „To naisce budu svate 
ptaCata, tak jich treba vibrac a do koscela prinesc!" Birov dal 
valal svolac. V okam^enu jednu dluhu drabinu zrobili a za kerulom 
isli do lesa, tam, dze buli tote svate ptaCata. Ale drabinu fte na 
zdlui, ale na §ir' iiesli popred sebe. Dze buk na zavadze bul, 
potamadz z drabini v5e odrubafi tak, ie kedi gu svatim ptaCatom 
priori, z drabini ui lem da na sahu zostalo. — Komu 6e robota 
iledari, ta na toho u nas toto prislovko chasnuju: „ldze jak Hru- 
bovci s drabinu!" 

19H. §. U tich Casoch, kedi ieTeznice afti orsacke drahi fte- 
buri, furmaftoch, chtore vino z Hedali vozili do PoRCi, zaiiva 
napadla. Tam musefi rostokovac. To, co tu povim, stanulo se 
u KoSkoucoch. Furmafli zos beCkoch natoCili jeden saflik vina 
a ochabili ho pod vozom. Deres, kun, barz smedni bul, odvjazal 
se a zos SafTika vino do Spentu ( f- do maku) vipil a 6e opil. 
llano furmani prahaju, kun Dere§ se neru§a ... Co zrobili? 
DereJa odarli, skuru ^.idovi predali. Ale jak furmafti na koncu 



n 



384 

valala buli, Dere§ se vitri^bil a za furmanami rehotajuci i§ol — 
prez skuri. Z toho je u nas prislouko o KoSkotiCanoch. Ked se 
dachto opita: „Zkadzi Si, bratu?" a povi: „Z KoSkovec" — tak 
mu povedza: „Aha, ta to ztamadz, dze Dere§a odarii!" 

Z Udav8k6ho.*) 

199. §. I§Ii furmaii, vezli rebe a tain jedna liSka bula pod 
bukom, CO se neru§ala, tak vofii, toti rebare, povedali: „Veznime 
ju, ta ju udrime, tak budzeme z fiej mac skurku." A vecej voiii ju 
polo^ili na voz, tarn ku tern reborn. LiSka bula ^iva, tak vona te 
rebe pounoSela sebe po jednej pod buka. PriSou ku nej velk a von 
od liej petau, co bii mu dala z teh rebou. Vona mu dala jednu 
zesc, . . . a vec von ju volaii, sobti poSla ukazac, dze tote rebe jest. 
A tak ona ho povedla do jednej prilube; tak povedzela: „Zachpaj, 
veKku, tu chvost do tej vode, ja budu hnac, ta ci §e nalapa" . . . 
Vun uchpau chvust, ta mu primarz, a kedz ho chceu vicahnuc, ta 
§e mu odorvau. A vec poCau plakac, hvari: „Vidzi§, Ii§o6ka, jak 
Ai me podlo navedla." A vec vona: „JfeplaC, veKku, neplaC, jest 
tam u valaFe jedno veseli, ta pujdzeme tam na hoscinu." Tak voni 
tam u§Ii do komore, tam belo m'eso, beliSa (+ langoSa) a voni to 
pojedii, i popili, co na§ri, a tak toten veKok, pijani, na liSoCku: 
,,Ja budu Spivac!" A ona na noho: „Ej, veKku, neSpivaj, bo bii 
nas tu uCuIi, ta bii nas zabili!" Ale vun ju nesluchau, lem spivaii. 
Tak to svadbene ocec uCuu, tak on priSou do komore i biii ho; 
nSoCka se uschovala pod §Qpu, ta vona nebula bita. Vona §e z noho 
dobre sm'ala. Gazda behau za velkom povon a liSoCka u§la — do 
chi2i. Ta naSla u korice cesto, co na chlib biilo spravjane. Tak 
vona se povaFala po nim, po tern cesce, a vii§la pod §opu. Tam 
Se povalala po pazdzer'u. Tak vona priSla vejc ku velkoj a tak 
vona na fioho poveda: ,,Vidzi§, jak i mna mocno bili a zo mna 
celo opadalo!" A tak voni vec ui poSIi ku svojej dzire do lesa. 
VeKok §e barz na flu hnevail, ta povedau, aii ju zje . . . I chceii ju 
lapic, ale vona uskoCila do svojej dzire. VeKok Tem chodzi kolo 
dzire: „Ja ce zim!" A Ii§ka podala mu koreii zo stromu, abii 
uchopiu a povedzela: ^^SaTene velk, uchop mna, ale iie za nohu, 
rem za koren!" 

*) Bozpr^yala Anna Stitdta, starSia osoba. ZApis v Udayskom, v b^vani 
p. not. Stef. Kulu, 18. jiila r. 1898. 



385 



Z Kodkoviec.*) 



200. §. Bui jeden princ, a mal jednoho inaSa a tot ina§ velo 
roki unho sluiel, ta §a ho chcel u2 stracic, ie bul stari. Bui jar- 
marok, ta von, tot princ, mal ouca. Tak von tak povedzei tomu 
inaSovi: „Hon t5 tote ouca na jarmarok, ale tak, so bii si penezi 
prines i oGca nazad prihnal. Kedz tii to nezrobiS, ta tu zaveSani 
budze§!"Von na tot jarmarok iSol barz piaCuci, bo neznal, jak von 
to ma porobic? Jedna dziuka chudobna i§}a Hi na jarmarok, ta se 
zi§Ii; ta Se ho pitala: „So ti, iieboiia, plaCeS?" „Jak bii ja fle- 
plaka}, ked ja prihnal predac otica, ta mi kazali i penezi prinesc 
i ouca nazad" . . . Vona mu tak povedzela : „NeplaC, iiebuj Se ni6. 
Zavolaj sebe Stiroch chlopoil a poStrihaj tote ouca, ta vounu preda§ : 
i penezi poiieSaS i o^ca nazad poiieAeS!'' I tak zrobil. Honi tot inaS 
tote ouca domuu a princ stoji na ganku, ta pov'eda: „Jftk §i po- 
robel?" „Ta tu maju penezi i ouca ja nazad prihnal poStrihane. 
Tak ja to porobel!" „Tak chto ci takij radii dal?" A von tak po- 
vedzel mu: „ Jedna dziiika, so bula na jarmarkul'' „Ta idz zaS na 
jarmarok, ja idzem s tebu, a ked tii totu dziiiku fiespoznaS tam, 
ta preC'ik zaveSani budzeSI" Jak doSIi na jarmarok, von dziiiku 
spoznal. Tak tot inaS na svoho princa pov'eda: „Tota je!" Ta princ 
fia pital: „Odker tii?" „Ja z toho i z toho valala/ „A jak tii Se 
piSeS?" „Ja Se piSu S konca na jaziku." Tak princ i z inaSom 
poSIi do jej chii^ii. Barz chudobna bula. PriSH voni tam, povedzeli 
jej „Dobre polodna!", ta Sa jej pitali: „So robiS, iiemaS ftikoho, 
lem sama Si?'' „Mam ja i brata." „Ta dze tot brat?" „Po§ol na 
poIovaCku." „A na jaku to poIovaCku?" „Ta na taku: So iienajdze, 
ta prinese, a so najdze, ta zabije, aAi skurki domuil fieprifieSe.'^ 
„No ta jake to dzvirata? Povedz, tii barz mudra Si"... „Ta von 
na taku poIovaCku poSol, ie Sol do kerti uSi bic . . . Bo von barz 
chudobni. Ta kotru zabije, ta ju ochabi tam, ani Skurki z flich fte- 
prifieSe domuii a kotru fienajdze, ta ju prifteSe domuii. Taka to po- 
lovaCka." PoSol princ i z inaSom do domu. PobuFi doma dzeft, dva 
dni, povedal princ inaSovi: „Idz nazad gu tej dzitikoj, tak jej 
povedz: „Jak vona chce biic moja 2ena, iehn s tebu priSla. Ale 
naj pridze fle hola, fie oHeCana, tie laCna, fte seta i flaj neSe da- 
runok i ne darunok, ta vona budze moja 2ena!" 



*) Rozpr^vafa M^ria SaboVf asi 55-ro£nd, rodom z Ko»koviec. Z^pis 
V KoSkoYciach v hostfnci fierkovi^ 9. okt. r. 1904. 

81oyentk4 red. 25 



;3S6 

Tak vona sebe zhotovila, prepetuju. jednu kozu,... i jednu moS 
sebe uasla. A obfikla se do saka. Idzc voiia, jiik se oblikla, do tolio 
priiica, kolo kozi sla. Priiic stal na ganku, ta na toho inaSa: ..Vona 
ni idze . . . vona barz niudra, bo jiik ja tebe nakazal, ta vona 
idze zo sitkini tak. Ale ja ju preC'ik ficchi-u za ienu: VipuJC pejci- 
dvacec psou, fiaj ju roztarhaju!" Jak tot inas psoii vipusCil, tak 
vona nasaniiprldz kozii puSCila... tote psi sa y:\x tej koze sbehli a. 
vona sama a^ na jranok pribehla gu princoj. Jiik prlSla jni princoj : 
„Ja prisla gii iMni hola, bo v saku. neoblefana, aji ilesu daruhok 
i lie daninok!" Jak vosla do princouho doniu, ta tak rau hutorila : 
„Ta kelo maju u svojini dome dzirofi, ta naj setke pozapiicliaju, 
bo ja priilesla darunok i ile darunokl'' Ale jednu dziru ochabin, 
so zabufi o fiej pod poscelu . . . ^Td uka^^. tot darunok!" Vona, 
put>fJla z ruki niu§ i niiis ucekla do dziri pod poscel... \ii jej net! 
Taprinc: ,,Ta kedz ti taka mudra, dziuko, ta tii budzes preC'ik 
nioja 2ena. Aj ti, inas, budzes aj dalej shi2ic u mile!" 

Z Papina.*) 

201. §. Buol jeden hudobni slovek, ta mal vife dzeci, ta neznal 
jich jilk hodovac, bo chFeba nemal. Tak von sobii pital od Boha 
jodne husli*, tak'e, jiik zahra, zel)U dzecko zapomnulo, ^e je lacne, 
a zebu kaMi tancoval, jak jich oAuje... Ta jomu Panboh dal tak'e. 
AFe dzeci vse pitali jesc, tak von sja pojednal do dvora ^u kravoni 
a tam u>^/ buli stiri majernici. Ilonil jeden, ta kravi dobre davali 
niFeka; honifi setke, ta dobre davali . . . Ale honil von pjitti, ta 
\\1 podFeji dali inleka. Tak joho se ^id pital, ('oni tak podlo kravi 
mljeka dali V . . . 2id po^^ol za fiim na druhi dzen na polo, ta patrol, 
so on s kravami rol)iV i^.id sol)ii posol do cirna sadnuc a tak on 
patrel i vidzel, jiik sja kravom pasc fiedal: Jilk jim zahral, ta nm- 
seli tancovac... I zid u cirnu tancoval, so na sja sotke ^ate i skuru 
podral . . . 2id prisol doniofi, ta povedzel: ,./!!eno moja, zato na§o 
kravil tak podlo mljeka davaju, bo majernik jich nei)asii, lem jim 
hra, ta mus'a tancovac." Majernik prihnal kravil, ta mu tak >^idouka 
povedzela: .,A so to za frasa robis s kravami V" A vona sobii mezi 
kravil stanula. Majernik zahral,... ta musela i s kravami tancovac! 
I ZUl tancoval, chteri sja pripatral... i^.id tak povetlzel: ..Triviizcc 

*) Rozi»r;ivjila Juliana J)tipkds. clievficn, rodoin z Pajnua. Zapi?4 v Udav- 
skom 18. jilla r. 1S<J«. 



387 

mfia ku slupoj !" A tak mu ruki i nohi privjazali ku slupoj, ale von 
zato musel tancovac kolo slupa, jilk majernik zahral, ai soba skuru 
na chrbce zodral . . , 2i(l sja mocno pohneval, ta von dal ^andari 
privesc, so bo dasco iz tim chlopom robiK. 2id zhotovil §ubin 
(= §iben). Pri§Ii iandarii. Jiik prisli 2andara, 2idouka poliuku 
na miskoj fiesla . . . Majerflik pujtal tiijch iandari, co bo mu defi i§a 
raz zahrac. Deli mu, tak von soba zahral. Ta tak po^^eli i 2andara 
tancovac, a 2idouka, jak poliuku fiesla, ta musela s totu poliuku 
tancovac, iz vrjacu. Ta ona soba barz na ruki zlala, so jej z ftich 
wi. skora opadala . . . Pri§ol ^id gu ftej, ta sja jej pital: ,,So to toba, 
^eno moja?" A ona tak povedzela: „Tot majernik tak mi narobil, 
ja poliuku nesla a on tado zahral, tak ja musela s totu poliiiku 
tancovac pred priklata, jak zrai z nu i§la." Majernik i po druhi 
raz zahral... Ulapili se obidvojo, iiA zo ^idouku a tak tancovali 
po priklece... Majerftik prestal vec hrac. 2idouka chljeb mjesila. 
Jak ho uffijesila, tak korotko vzjala do ruk a on zas' zahral . . . Ta 
tak vona s tom korotkom mocno tancovala, so z iiej a2 §ato spadaJi . . . 
Vec vona sadzala chljib, ta tak tancovala, jak von zas' zahral, a2' 
soba pec rozvalala. 2id fteznal so z nim robic, iz tim majernikom, 
tak von ho dal iandarom do ore§tu. Jomu Panboh dobre dal iz toma 
huslami; pailstvo sa chcelo mulatovac, tancovac, ta majerfiik ne- 
po§ol do orestu, ale mezi paiistvo. Panstvu jak tam zahral, ta 
museH sitki tancovac. Jedna pani, so stul zakriivala, tak musala 
tancovac kolo stola, so sitki'i grati na zem zmetala . . . Panove 
mu prebaJili, i zoz ore^tu ho puS^iH. Panove ho soba pojadnaTi, 
ta mu kazali hrac na varosu. Ta chto Sol, ta ka^di musel tancovac. 
A jak