(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Słownik gwar polskich"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legał copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated ąuerying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the file s We designed Google Book Search for use by individuals, and we reąuest that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated ąuerying Do not send automated ąueries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machinę 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legał Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legał. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be ąuite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the fuli text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 




Jest to cyfrowa wersja książki, która przez pokolenia przechowywana była na bibliotecznych pólkach, zanim została troskliwie zeska- 
nowana przez Google w ramach projektu światowej biblioteki sieciowej. 

Prawa autorskie do niej zdążyły już wygasnąć i książka stalą się częścią powszechnego dziedzictwa. Książka należąca do powszechnego 
dziedzictwa to książka nigdy nie objęta prawami autorskimi lub do której prawa te wygasły. Zaliczenie książki do powszechnego 
dziedzictwa zależy od kraju. Książki należące do powszechnego dziedzictwa to nasze wrota do przeszłości. Stanowią nieoceniony 
dorobek historyczny i kulturowy oraz źródło cennej wiedzy. 

Uwagi, notatki i inne zapisy na marginesach, obecne w oryginalnym wolumenie, znajdują się również w tym pliku - przypominając 
długą podróż tej książki od wydawcy do biblioteki, a wreszcie do Ciebie. 

Zasady użytkowania 

Google szczyci się współpracą z bibliotekami w ramach projektu digitalizacji materiałów będących powszechnym dziedzictwem oraz ich 
upubliczniania. Książki będące takim dziedzictwem stanowią własność publiczną, a my po prostu staramy się je zachować dla przyszłych 
pokoleń. Niemniej jednak, prace takie są kosztowne. W związku z tym, aby nadal móc dostarczać te materiały, podjęliśmy środki, 
takie jak np. ograniczenia techniczne zapobiegające automatyzacji zapytań po to, aby zapobiegać nadużyciom ze strony podmiotów 
komercyjnych. 

Prosimy również o: 

• Wykorzystywanie tych plików jedynie w celach niekomercyjnych 

Google Book Search to usługa przeznaczona dla osób prywatnych, prosimy o korzystanie z tych plików jedynie w niekomercyjnych 
celach prywatnych. 

• Nieautomatyzowanie zapytań 

Prosimy o niewysyłanie zautomatyzowanych zapytań jakiegokolwiek rodzaju do systemu Google. W przypadku prowadzenia 
badań nad tłumaczeniami maszynowymi, optycznym rozpoznawaniem znaków łub innymi dziedzinami, w których przydatny jest 
dostęp do dużych ilości tekstu, prosimy o kontakt z nami. Zachęcamy do korzystania z materiałów będących powszechnym 
dziedzictwem do takich celów. Możemy być w tym pomocni. 

• Zachowywanie przypisań 

Znak wodny "Google w każdym pliku jest niezbędny do informowania o tym projekcie i ułatwiania znajdowania dodatkowych 
materiałów za pośrednictwem Google Book Search. Prosimy go nie usuwać. 

• Przestrzeganie prawa 

W każdym przypadku użytkownik ponosi odpowiedzialność za zgodność swoich działań z prawem. Nie wolno przyjmować, że 
skoro dana książka została uznana za część powszechnego dziedzictwa w Stanach Zjednoczonych, to dzieło to jest w ten sam 
sposób traktowane w innych krajach. Ochrona praw autorskich do danej książki zależy od przepisów poszczególnych krajów, a 
my nie możemy ręczyć, czy dany sposób użytkowania którejkolwiek książki jest dozwolony. Prosimy nie przyjmować, że dostępność 
jakiejkolwiek książki w Google Book Search oznacza, że można jej używać w dowolny sposób, w każdym miejscu świata. Kary za 
naruszenie praw autorskich mogą być bardzo dotkliwe. 

Informacje o usłudze Google Book Search 

Misją Google jest uporządkowanie światowych zasobów informacji, aby stały się powszechnie dostępne i użyteczne. Google Book 
Search ułatwia czytelnikom znajdowanie książek z całego świata, a autorom i wydawcom dotarcie do nowych czytelników. Cały tekst 



tej książki można przeszukiwać w Internecie pod adresem http : //books . google . com/ 



i 




STANFORD UNIYERSITY LIBRARIES 



r 

.1 



SŁOWNIK 
GWAR POLSKICH 



UŁOŻYŁ 



JAN KARŁOWICZ. 




TOM PIERWSZY. 
A do E 



KRAKÓW 
NAKŁADEM AKADEMH UMIEJĘTNOŚa. 

OHUKABNIA O. K. UNIWERSYTETU JAaiELLOŃSKlROO 
pod saisądem Jósela Fillpowskieno. 

1900. 



SŁOWNIK 
GWAR POLSKICH 



UŁOŻYŁ 



JAN KARŁOWICZ. 

fi 




TOM PIERWSZY. 
A do E 



KRAKÓW 
NAKŁADEM AKADEMU UMIEJĘTNOŚCI. 

DRUKABNIA O. K. UNIWBR8TTBTU JAOIBŁLOŃSKIBOO 

pod manadem Jusela Filipowskiego. 

1900. 



\j. i 



ALMAK MATKI CRACOYTKNSI 



MCD — MCM. 



NIE widzę powodu uzasadniania potrzeby słownika gwarowego, 
gdyż w obecnym stanie pojęć jest ona rzeczą dowiedzioną. Na- 
tomiast winienem tymczasem napisać słów kilka o dziejach i sta- 
nowisku Słownika mojego; po ukończeniu dzieła rozwiodę się o tym 
obszerniej. 

Słownik ten jest owocem starań przeszło trzydziestoletnich; mimo 
to nie rości sobie prawa do zupełności; ogrom zasobu nie dał się ogar- 
nąć wysiłkom jednostki, zwłaszcza wobec innych zajęć; to leż wiele 
źródeł, nawet drukowanych, pozostało niewyczerpanych, jak np. Wisła 
od tomu X, Zbiór wiadomości do antropologii krajowej (obecnie 
Materjały antropologiczno - archeologiczne i etnograficzne) 
od tomu XVI, Lud (lwowski) od tomu II i inne. Przewidując, iż nie 
zdołam wyzyskać wszystkiego, wolałem ograniczyć się zasobami nie- 
zupełnemi i takowe ogłosić, niżeli pomnażać zapiski i przekazać je nie- 
przyjaznym zwykle losom rękopisów pośmiertnych. Korzystając przeto 
z uorzejmości Krakowskiej Akadenyi Umiejętności, postanowiłem, nie 
zwlekając, rozpocząć druk dzieła, w tąj myśli i nadziei, że położę pod- 
walinę pod wspaniałą budowę kodeksu gwar naszych i tym sposobem 
dam zachętę i ułatwię pracę przyszłym pracownikom, którzy ją ulepszą 
i wykończą. 

Wobec niejednostajności pisowni drukowanych dotąd przyczyn- 
ków gwarów ycli, zachodziła trudność w wyborze jednolitej przepisowni 
(transkrypcji). Miałem do wyboru: albo powtarzać bez zmian pisownię 
przyczynków, albo też obmyślić jakąś jednostajną, normalną, powsze- 
chną. Wybrałem tę drugą drogę, mniemając, że oszczędzi ona Słowni- 
kowi nieuniknionej w przeciwnym razie pslrocizny. któraby była tylko 
zawadą dla czytelników. Za punkt wyjścia w pisaniu wyrazów naczel- 
nych i w przopisowni teksinw obrałem jeżyk tak zwany ogólno-|K)lski, 



czyli literacki, cieniując brzmienia jego, ile się dało, znaicami djfikry- 
tycznemi i pomijając drobniejsze odcienie wymawiania, których odda- 
nie utrudniłoby układ Słownika i korzystanie z niego; językoznawcy 
znajdą je, w razie potrzeby, w źródłach, które zaw.sze wskazuję. 

Nie dodaję tutaj objaśnienia i uzasadnienia znaczków, które w nie- 
wielkiej ilości do Słownika wprowadziłem : są one tak proste i jasne, 
że każdy, choć trochę z djalektologją obeznany, zrozumie je bez ko- 
mentarza. 

Ktokolwiek zechce dopełniać, objaśniać lub prostować zebrany 
przeze mnie materyał, niech raczy przyczynki swe nadsyłać Krakow- 
skiej Akademji Umiejętności, z nadmienieniem, iż czyni to w celu wzbo- 
gacenia Słownika; mnie bowiem na ogłoszenie dodatków, a tym bardziej 
na drugie w^ydanie, życia i czasu nie wystarczy; w Akademji zaś każdy 
przyczynek znajdzie bezpieczne schronienie, a z czasem zużytkowanie. 

Należy się tu odemnie serdeczne i)odziękowanie osobom, które 
raczyły mi dostarczyć większych lub mniejszych przyczynków słowni- 
kowych, oraz ustnych i listownych objaśnień. Niech więc będzie zło- 
żona za to cześć świętej pamięci Andrzeja Cmciały, Amelji Derewiń- 
skiej, Oskara Kolberga, Izydora Kopernickiego, Aleksandra Osi|)owicza 
i Augusta Wrześniowskiego. Niech panie i panowie: Stanis.faw Cercha, 
Ludwik Czarkowski, Tadeusz Dow^gird, Adolf Dygasiński, L^on Hempel, 
Szczęsny Jastrzębowski, Zofja Antonina Kowerska-Rzędzina, Wacław 
Kudelski, Jan Łoś, Piotr Maszy liski, Aniela Milewska, Bfażej l*awłowicz, 
Melanja Parczewska, Aleksander Petrów, Ignacja Piątko wska-Kuczborska, 
W. Pracki. Władys-Faw Siarkowski i Seweryn Udziela raczą przyjąć wy- 
raz szczerej wdzięczności za chętne wzbogacenie Sfownika wielce pożyte- 
cznemi przyczynkami. 

Gorące też podziękowanie składam Krakowskiej Akademji Umie- 
jętności, która nakładem swoim pracę moją oizłasza. oraz Drukarni 
Uniwersytetu Krakowskiego, której inteligientni a chętni pracownicy 
trud korekty niezmiernie mi ułatwiają. 

Chwila wydania tomu I Słownika przypada w pięćsetną rocz- 
nicę odnowienia Wszechnicy Jagielońskiej. Ośmielam się więc skro- 
mny dar mój poświęcić Uniwersytetowi Krakowskiemu, temu staroży- 
tnemu rozsadnikowi wiedzy polskiej, tej gwieździe przewodniej (►światy 
naszej i najdroższych naszych nadziei. 



A. 



A: >A a. a= i*. Hilf. 159. || »Czf- 
sto, zamiast 'tak\ b^^^-a uby- 
wano 'a\ połączone z kiwni<*- 
ciem głowy* Pr. lii. V, 691. 
II A = ale: »VV jednym grobie, 
A nie w jednej trumnie « Rog. 
n® 11 1. »Nie był zawiązany, a tylko 
zakr(j»cony« Zb. II, 152. »Nie zdą- 
żyła uciąć, a tylko drasnęła* ib. 
162. »Nie wieziemy carownicę, 
a wieziemy grzecną panią «Sand. 
30. »Tam nie ogryzki, a kości 
lezą* Zb. Vm, 291. » Oknem, 
a nie dźwierzarayc Pozn. VI, 230. 
Porówn. Wal. p. w. A. 

Aba = »wykrzyk, oznaczający po* 
dziwienie, niedo>vierzanie « Spr. 
IV, 19. 

A b c e n g = baczność, czujność, uwa- 
ga (wyraz złodziejski) Ust. z War- 
szawy. 

Abdukat p. Adwokat. 

Abeceda = » abecadło * Rozpr. XII, 
7. 85. 

A b I e u c h a , A p 1 e u c h a , O p 1 e- 
ucha = policzek (soufflel) Ust. 
z Litw^y. Por. Alap. 

Abłaucha = czapa futrzana z u- 
szami. O. 

Abo = > ziemniaki (w języku ma- 
łych dzieci) « Spr. IV, 19. 

Abo p. Albo. 

A boć p. Albo. 

Abo inaczej p. Albo. 

Abo jak o p. A 1 b o. 

A bo li p. Albo. 

A bonować: ^Ambonować-t Ust. 
z Li!wv. Pr. fil. III, 756. 

Słownik. 



A bot i». Albo. 

A bram: »Jabram« Rozpr. IX, 174. 
»Jabron« ib. VIII, 243. »Jabra- 
mek« Zb. XII, 73. »Abram, Ja- 
J)ram i Jabramk« Ram. 1. »Ja- 
bram święty* Krak. III, 11. 

A bres p. Adres. 

Abrzędzie == » topola nadwiślań- 
ska, rosnąca w dolinie Powiśla* 
Pr. fil. V, 691. Por. Jabrząb. 

A b s z a u r (au wymawia się "lu jako 
dwn samogłoska) = > urzędnik cło- 
wy (celny), który dawniej szukał 
|K> wsiach przemycanego tytoniu* 
Rozpr. XII, 29. »Habszaur, Inj. 
habszaurzy, z Nm. Abschauer* ib. 
XVn, 35. 

Abtryt = wychodek. Tyg. ii. 1874, 
n, 185. 

Abu = »bnty (w języku dzieci)* Spr. 
IV, 19. 

Abucht = » koźlina wędzona * Roczn. 
XLI, 182. L. 

Aby = choć, choćby, byle; tylko; 
przynajmniej: Pr. fil. III, 359. Cen. 
Zar. 75. Ram. 1. »Pofolgujże jej 
aby z niedzielą* Łęcz. 129. •Daj- 
cie abv ze dwanaście (jaj)* Kai. 
I, 91. ib. 129. 172. 194. » Tań- 
cują panny . . . Aby jedna nie tań- 
cowała* (tylko jedna K.) Pozn. IV, 
10. 222. > Prosi, aby do kuchni 
sobie wlizie* ib. VI, 113 (ż(» 
łvlko K.) ib. 176. 177. 181. »Abv 
jeden* ib. 312. Maz. II, 11. 87. 
208: III, 109. 119. .Zalicaj sie, 
aby wiedz komu^^ ib. 206. 
> Wstydź się aby cienia swojejro 
1 



Aby coś — A ci<^». 



(kiej się nie bois skarania)* Kici. 
I, 109. »Abv raz* Zb. XI, 97. 
Ghełcb. I, *36. 78. 92. 139 itd. 
Fed. 144. Wisła II, 470. »Aby 
kaj« (byle ^dzie, gdziekolwiek K.). 
Zb. XI, 75. Rad. II, 65. Lub. I, 
199. »Aby coś* (cośkolwiek K.) 
Pozn. VI, 72. >Stój aby na chwi- 
leczkę* Rog. n** 183. Ib. n** 239. 
268. 269. 299. »Abt na rok* 
Derd. 110. »Nie cJiceray, aby 
dziesięć* Pozn. II, 201. >Aby 
półkwaterek* Wisła VII, 159. 
>Tam była aby (= tylko K.) sta- 
ró baba* ib. VIII, 132. »Tylko 
aby pies i kura widzą śmierd* 
Wisła VIII, 149. » Nikogo nie by- 
ło, aby jedna zbójczyna* ib. 225. 
Por. ib. 811. 819. » Dobrze, że 
aby jedną mam wierną żonc« 
Kuj. I, 131. » Powiedźcie... cy 
aby nie płochliwa (krowa)?* Sand. 
43; ib. 186. >.Iedzta, pozywaj ta, 
aby za pazuchy nie chowaj ta* 
ib. 291; ib. II, 23. » Powie... aby 
jedno słowo* ib. >Jabym ci po- 
wiedział, abv sie nie lękdj* Kozł. 
65; ib. 125. Krak. IV, 161. Kętrz. 
55. 60. >Aby się tam nie pobij- 
cie* Kolb. 235 (== tylko). »Czy 
to będzie aby szło?* (czy tylko 
pójdzie dobrze K.) Kosiakic^wicz 
• Rodzina Łatk.* 1893, str. 28. 
>Żeby się aby nie zakochać* ib. 
183. >Nie są to abf (= może 
.są to K.) dwierze do koscoła?* 
Derd. J. 29. || Aby = chybaby: 
>Aby ja był błazen do tej wody 
.^^kakać* Zejsz. 95. Pozn. VI, 233. 
II Aby jak = byle jak Ust. 
Litwa. 'ii* Aby (a także Ry, (A) 
Żeby, które patrz) wyraża roz- 
kaz, z domyślnym przed 'aby' 
wyrazem: chcę, każę, pamiętaj, 
lub coś podobnego: >0j wyjeż- 
dżaj , Abyś o tem wiedział I te 
ławy powyrzucam. Na którycheś 
siedział* Wójc. I. 247. Porówn. 



Pauli 110. >Moja ceruszko, obyś 
(zap. zamiast 'abyś") statkowała, 
Abvś na niedolą pot^Tn nie pła- 
kała* Zb. IX, 269. Lip. 118. 
»Abyś ty mi wygodziła, Żebym 
ja mógł zdrowo wstać* Wójc. I, 
362. » Zalecaj się, abyś wiedział 
komu* Pleszcz. 214. 

Aby coś p. Aby. 

Aby jńk p. Aby. 

Aby kaj p. Aby. 

A cal = okrzyk przy odpędzaniu 
kóz Wisła III, 664. 

Ace ! p. Cesiu. 

Ach stoi często pleonaslycznie na 
początku wykrzyków w pieśniach, 
np. »Ach babin ach topór ach 
mider* Łęcz. 156. »Ach jaj ja* 
Lip. 198. 

Acht p. Akt. 

A eh te 1, Aftel: >Achtel = ósma 
część beczki* Pauli, 18. L. > Wy- 
staw, pani, piwko! — Niema go 
ta wiela, Ino dwa jachtela* (Id.) 
Pauli, 18. »Achtelek, aktelik, 
czyli garniec, garncówka, do prze- 
chow(yw)ania masła* Pozn. I, 97. 
» Achtelik do masła lub smalcu* 
ib. 111, 133. »Achtel do przecho- 
wywania masła, statek dębowy, 
u dołu szerszy, z dwoma małemi 
uszami i z dopasowanem denkiem 
okn^głem* Kuj. I, 86. >Achtol 
drzewa = sążeń « Pr. fil. IV, 
180. 796. > Aftel = ceber, szo- 
fel; aftol masła* ib. »Jachtel = 
beczka na piwo* Cisz. I, 265. »Pó- 
jachtel = półachtel, beczka na 
piwo* ib. 266. 

A eh ton, wjTaz improwizowany do 
lymu: »Achton achton podście- 
lona płachtą* (zagadka o lodzie) 
Zb. VI, 7; tamże 'trachlum' za- 
miast Achton. 

A ci p. Ać. 

A c i a ha! j). C i a ! 

A cię! p. Ci u. 



A ci ha — Adjuwanl. 



JA c i h a I =: > odpędzając od szko- 
dy cielęta* Krak. I, 179. 

A cipa ! p. Cip ! 

A c i u I = dziękuję (w mowie dzie- 
cinnej) Ust. z Litwy. Gdzieindziej 
*dia', *dja'. 

A ciu I p. Ala. Gin. 

A co = niech: > Otwierajcie szeroko 
wrota, A co sobie Jasiów konik 
Nie otrze złota« Pozn. IV, 10. 
• Pościel mi fóżko... A co ja się 
z tobą trochę położę* Zb. II, 44. 

-A cy eh rysi p. Antychryst. 

Acz = »a co, np. 'Acz to?' = a 
co to?« Ram. 1. 

A czu p. A ciu. 

-Ad I: >Orze, pokrzykując na woły: 
sel aćl« Aten. XIII, 503. >Na 
woły w zaprzęgu wykrzykują chło- 
pi: 'edi ad I,' gdy one mają iśd 
na prawo* Maz. III, 46. Toż Wi- 
sła III, 665 i dalej: » Dodaje się 
'aci wracaj', jeżeli woły mają za- 
wrócid na prawo.* Por. Wisła V, 
751. »Hed* Wisła III, 665. 

^6 = niech: >Pożeńżeż... niewia- 
steczke, Ad doi ty krowy* Zb. 
IX, 195. » Da wam chldb żebrd- 
kom... Ad sie na rok (zap. za- 
miast za rok K.) wydam* ib. 
235. Por. ib. 290. \\ >Ad* = 
choć (to samo, co powszechne 
acz): »Adźb\Tii posłał* Zb. IV, 

235. »Ad to i nie dziw* Fed. 
141. II »Ad* = alod, a oto, 
ano: »Goz to chcecie? — Ad! 
przysyła pani młoda... ruciany 
wieniec* Fed. 56. »Prosiemy! 
Niech będzie pochwalony Jezus 
Ghrystus! - - Na wieki! Ad przy- 
dziewa służyć* (zaproszenie go- 
ści na wesele) Sand. 48. 

Ad ha! a. Akś! Aksycha! » od- 
pędzając od szkody .świnie lub 
prosięta* Krak. L 179. 

.Adam: » Jadam* Kuj. I, 211; II, 
282, n" 34. Kozł. 167. Zb. II, 

236. Matusiak Kw. 11. Zejsz. 93. 



Maz. II, 80. Rozpr. XII, 73. »Ja- 
damek* Zejsz. 51. >Jadamcio* 
Wisła IV, 97. >Jadasio* Kai. I, 
172. »Jaddm* Zb. II, 228. Rozp. 
IX, 150. 174. Bisk. 45. » Jadom* 
ib. 57. Ghełch. II, 132. >Jada- 
meczk, Jadamówic, Jadamójc* 
Ram. 58. »Jadńm, Jaddmk* ib. 
59. »J&dam* Pr. fil. IV, 823. 
Pobł. 152. 

Adamaszek = roślina athanasia 
annua Lub. I, 68. » Adamaszko- 
we ziele = herb. Lychnitis Herb. 
Pulmonariae) * Giesz. 1. || » Da- 
maszek * = adamaszek Ust. z róż- 
nych okolic. 

Adamaszny: »Jadamaśny* = 
w adamaszek ubrany: >GhodziH 
jadamaśni słudzy* Rad. II, 2. 

Adamowa ziemia = calina, ca- 
lizna, głęboki pokład pod ziemią 
orną Ust. od Olkusza. > Adamów- 
ka* patrz pod Galina, w przyto- 
czeniu z Rozpr. XVII, 28. 

Adelajda: >Glajda* Zb. I, 25. 

A d e s t = atestat: świadectwo, » Ade- 
sty albo oświajcenie z gminu* 
(= świadectwo z gminy) Aten. 
VI, 644. > Złodziejski adest* Na 
dziś I, 310. Opól. 34. Krasn. 298. 

Adjukant p. Adjunkt. 

A d j u n k t : > Jadyjąt, jadyjan *Rozp. 
IX, 174. »Adyjan*' ib. 149. 
»Adyjąt* ib. 169, 218. >Hady- 
]hnU ib. VIII, 74. >Ghadyjent 
a. Ghadyjent* ib. 173. »Adyjent 
a. Adyjął* ib. 243. »Adyjąnk« 
ib. Xn, 7. > Adjukant lub adu- 
kant (urzędnik)* Krak. IV, 303: 
>Adyjunt* IMz. 

A d j u w a n t : > W Raciborskiem pro- 
boszcz, organista, adjuwant (nau- 
czyciel), kościelny i dwóch czy 
trzech ministrantów kolędują na 
Nowy Rok* Rog. 208. W pieśni 
(tamże n'' 425) adjuwant nazwa- 
ny jest 'preceptonmi'. W szkole 
na Szląsku > wykłada nauczyciel 
1* 



Adres — Ady, Adyć. 



i jego pomocnik (adjuwaiit)* 
Aten. V, 362. 

Adres: >Abres« Pr. fil. V, 691. 
II A dres a ż. Rozpr. XII, 7. 47. 
Ram. l.Krasn. 298. Pr. fil. V, 691. 
II »Antresa« Pr. fil. V, 692. 

Adresować, się: »Adrasowad«: 
Adrasowad = zbytkowad* Chełch. 
I, 227. »Jak zacno sie z niem 
wodzid, jak zacno sie z niem 
adrasowad, jak zacno go drzyd, 
bębnid« ib. 

Adukaeid p. Adwokat. 

Adukant p. Adjunkt. Adwokat. 

Adukat p. Adwokat. 

Adwent: »Agwynt< Mil. »Agwent« 
Pr. fil. IV, 18Ó. .Agwańt* Nadm. 
61. 147. .Jadwent* Krak. IV, 
308. Rozpr. X, 282, Pr. fil. IV, 
201. Wrześn. 9. »Jadwynt* Zb. 
U, 228. »Jadwint* Zb. VUI, 251. 
322. Wisła I, 188. »Jadwient« 
Spr. IV, 304. Pr. fil. IV, 201. 
>Jadwienta< ib. »Jagwint« Bib. 
War. LXXX, 623. Kuj. II. 271. 
279. 282. 283. Bisk. 22. Zb. 
Vm, 251. »Jagwińt« Derd. 4. 
136. »Jagwient« Rozpr. XII, 7. 
39. Ust. od Cieszyna. »Jagwent« 
Kai. I, 36. Pr. fil. IV, 201. Bisk. 
22. Pleszcz. 36. 81. »Janwent« 
Krak. IV, 308. Zb. U, 228. 
»Jandwent« Zb. II, 228. »Jan- 
wiet* Rozpr. VIII, 74. »Janwie- 
ta< Pr. fil. IV. 201. >Jędwięt< ib. 
II »Jadwent także zam. grudzień* 
Rozpr. X, 282. Por. Adwen- 
tnik, Adwentowy. »Jadwat, 
Jadwftcek« Ram. 59. »Jadwiet, 
JagwieU Spr. IV, 356. 

Adwentnik: »Jadwiętnik, Jagwię- 
tnik = miesiąc grudzień, od przy- 
padającego nań (= w nim K.) 
adwentu łak nazwany* Spr. IV, 
356. Por. Jadwent pod Adwent, 
w przytoczeniu z Rozpr. X, 282 
i A d w e n t o w y. 

Adwentowy: » Jadwientowy (mie- 



siąc) = grudzień* Spr. IV, 304. 
Por. Adwentnik. 

Adwokat: »Abdukat* Pr. fil. IV, 
180. > Adukant, adukat* oraz Spr. 
IV, 19. »Adwukat = wygadany, 
umiejący się wyłgad* Sand. 269. 
Spr. IV, 3.74. »Hadukat, Hajdu- 
k?.t* Pr. fil. I, 306. > Adukat*, 
Im. >Adukacid* ib. 318. »Owu- 
kat* WisJa III, 86. .Dukat a. 
Habdukat* Pozn. I, 58. >Hadu- 
kant* Spr. IV, 19. 22. .Agwi- 
kwat* Pr. fil. III, 304. 

A dwu kat p. Adwokat. 

Ady: > Ady i ady w znaczeniu nu- 
że! (age)* Rozpr. IX, 148. »Ady 
ady* (zachęcając psa) Ust. pod 
Kutnem. >Ady go, ady go schwy- 
tać iago ptaszka! < (o wilku). 
Pozn. VI, 325. »Ady, ady, bo 
uciecze!« Ghoc. 92. >Pyta go 
sie: — A wej sasa! (hejże, ady 
tu!), coś ty za jeden?* ib. 95. 
II >Ady« = a toć, a toż, a oto: 
• Popłynęło dziecię pod babinę 
wrota I woła: — 'Babulu, ady 
ja sierota!'* Maz. V, 293, n*» 323, 
zwr. 8. Por. Wisła VIII, 279. 
>Hady = żadnym sposobem. 
'Hady nie mogę\ 'Hady sobie 
rady dać nie mogę' Sand. 262. 
(Mylnie tam objaśniono: 'hady' jest 
to samo, co 'ady' i znaczy: a toć, 
otóż, jak wyżej K.). 

Ady, Adyć, Edyć, Hadyć, Że- 
dvd: »A dvć = przecież* Krak. 
IV, 303. '»Adyd = przecie, 
wszak < Zb. II. 6. 'Ady = wszak' 
Rozpr. IX, 218. »Ady już bę- 
dzie!* (= dosyć) Mjityas, Poda- 
nia i baśni 18. »Ady = przecież* 
Pr. fil. IV, 180. Rozpr. XI, 182. 
»I)y, dyć = ])rzecie, toć* Bib. 
War. LXXX, 622. » Edyć = zai- 
ste, zaprawdę* Rozpr. X, 277. 
»Zedyć = wzmocnione dy, dyć = 
wszak, przecie* ib. 309. Rozpr. 
XII, 70: ady-je. ^Powiadali, że 



Adyć — Agnieszka. 



ja zbójnik... Ady ja sam (zap. 
zamiast sem K.) nie zbójniczek* 
Zejsz. 148. » Żydzie I Ady to Me- 
.syjasz!« Zb. IV, 99. >Mięsam nie 
jad, Adym wesół* Kolb. 873. 
Pozn. V, 207. »Wybiera3 dziew- 
cyno, na wybiór; Ady so wybie- 
rze?, kieby na plewy wór« Krak. 
II, 41. »Adyżem się nie zrosit^* 
Pozn. IV, 200. »Gbo<5 mi sóra 
nie oddajcie, Ady mi skoczno 
zagrajcie* Maz. III, 66. » Otwie- 
raj, dziewcz\TioI... — Adyby ja 
ci otworzyła, Aleby mnie maniu- 
liczka biła* Kieł. I, 159. »Adyś 
ły mnie karała* Rad. II, 86. 
Adyd ta niewiasta nie taka zła 
była* Lub. II, 11. »Ona mi od- 
powiada: Nie umiem robić I — 
Adyć pćles Ien!« Kuj. II, 9. 
• Hadyć* Rozpr. VIII, 99. •Mam- 
ci ja... bogatego 1 — Adyć, moja, 
dyć, Moją miałaś być?* Maz. II, 8. 
> Spodobała mi się Walasowej 
córka, Adyć mi jej nie chcą dać* 
Sand. 84.'Porówn. Kuj. I, 185; 
II, 38. Cisz. I, 65. Pozn. VI, 12. 
97. 277. 305. Maz. II, 101. Rad. 
I, 226; II, 45. 84. Łęoz. 114. 
124. 150. Kai. 125. 152. 155. 
Wisła V, 46. Fed. 57. 109. 
Wójc. II, 258. »0 cóż płaczesz? 
— Adyć mnie gwałtem nie 
wzięli!* Rog. n° 4; ib. n" 507. 
Sand. 91. 92. 109. »Adydźeś 
(a dyćeś) ty pdn dobry* (prze- 
cieżeś dobry pan K.) Opól. 36. 
Ady się tez poniiłiijcie, Jaki taki 
(dom. czepiec) podarujcie* Rud. 
213. »A dyś to ty sama!* Cisz. 
I, 147. »A dyć = jużci: 'Adyć 
racyja?'* Pr. fil. 111,308. Krasn.298. 

Adyć p. Ady. 

AdyjAn p. Adjunkt. 

Adyjąk p. Adjunkt. 

Adyjunt p. Adjunkt. 

A d y n o w y p. A n o d y n o w y. 

Adze (autor nie podaje wymawia- 



nia K.) = » patrz, oto* Pr. fil. 
V, 691. »Ajdze* toż znaczy ib. 

A dzie ha! p. A gdzie. 

Af p. Afu. 

Affe! = » odganianie psiaków « Wi- 
sła III, 664. Na Litwie mówią 
tak do ludzi i do psów, chcąc 
ich zawstydzić, lub w czymś 
przeszkodzić. Porówn. Fe! Fuji 

A flik! = wołanie myśliwskie, gdy 
się ujrzy sarnę Wisła VII, 387, n** 7. 

Afrykanka: » Pytała się aprykanka 
(= mysz) dzwonka (= świercz- 
ka): cy jes hapciś (=kot) w dom- 
ka?* (zagadka o myszy i kocie) 
Wisła VII, 151. 

Aftel p. Achtel. 

Aft... p. Haft... 

Aftyledra = » skóra twarda na 
zapiętki u butów* Kolb. Słown. 

Afu! (zap. z przyciskiem na u K.), 
Af!: » Bierze świece i dmuchd...: 
afu! afu I* Zb. IV, 198. »Wzión 
świćce i dmuchd: af, af!* ib. 

A ful! = wołanie myśliwskie, gdy 
sie ujrzy lisa Wisła VII, 387, 
n"' 7. Pr. fil. V, 691. Toż Ust. 
z Litwy. 

Afyna = » borówka czernica (vac- 
cinium myrtillus)* Wisła VIII, 
360. Por. Rozpr. XVII, 94 i J a- 
fera. 

Agata: »Jagata* Wisła VI, 316. 
Sand. 267 n° 5. Kuj. I, 199; II, 
282, n" 34. Kam. 87. Bisk. 57. 
•Jagalka* Sand. 219. »Jaga« 
Wisła VI, 316. »Jagata, Jagat- 
czyn* Ram. 59. Por. Hapka. 

Agażanty p. Angażanty. 

A gdzie! A dzie ha! == ♦wypę- 
dzając krowę ze szkody* Maz. III, 
47. » A dzie ha! wołają, odpędza- 
jąc bydło od szkody* Kuj. I, 59. 

Agielancki p. Elegancki. 

Agier p. Aj er. 

Agleja p. Jodła. 

Agnieszka: » Jagnieska < Sand. 
267, n" 5. Aten. VI, 625. »Jag- 



o 



Agnusek — A ino, A ihod. 



niska < Zb. X, 108. »Jagnyska« 
WisJa III, 28. Rozpr. IX, 150. 
174. » Agnieszka* Kuj. I, 49. 
»Jagnysia« a. >Jagny8< Wisła I, 
23. Krak. II, 32. 138. »Jagusia 
a. Jaguś« Krak. IV, 164. Sand. 
116. Pozn. II, 238. Was. 145. 
Rad. II, 65. Lub. I, 132. >Ja- 
gosia a. Jagoś« Sand. 115. 283. 
>Jaguosia« Rozpr. VIII, 174. •Ja- 
gna* Sand. 283. Kam. 102. Kuj. 

I, 48. 49. II, 39, 282, n** 34. 
Bib. War. LXXX, 623. Lub. I, 
132. Łęcz. 249. »Jagula« Kuj. I, 
54. Pozn. VI, 34. »Jaga» Roczn. 
202. Kieł. II, 78. »Jagienka< 
Chehn. II, 68. »Jagunia« WisJa 
V, 637. » Jagna, Jagnin, Jagnisz- 
ka, Jagni.szczyn < Ram. 59. >Ja- 
gula, Jagulka, Jaguleńka, Jagna = 
Agnieszka « Pr. fil. IV, 822. 

II > Jagusia*: » Śmierć rozmaicie 
nazywają: Kostusia, Prusaczka, 
Jagusia (Krakowskie), Baśka (So- 
snowice pod Kalwarją Zebrzvd.)« 
Wisła VIII, 98, ods. Por. Jaga. 

Agnusek: >Jagnusek = medalik* 
Rozpr. X, 283. Toż. Wrześ. 9. Spr. 
V, 362. Por. Rozpr. IX, 150. 174.L. 

Agrest: »Angrest« Ram. 3. < Agrest* 
Rozpr. X, 227. 269. »Agrys* 
Rozpr. XII, 7. 40. »Agryz* 2. 
pp. »agryzu* Ust. z Jaworza. 
»Agryst* Zb. VIII, 307. »Angres* 
Rozpr. IX, 150. »Angrest« Prz. 
ludu VI, 91. Zb. I, 17. Pozn. II, 
322. Krasn. 298. Zb. XIV, 211. 
Rad. II, 180. »Angrvst* Kolb. 
427. Rozpr. IX, 150. Pr. fil. IV, 
180. Zb. X, 331, toż i »Angrv- 
stek*. Rad. 11, 44. »p:grcst* Hilf. 
164. >IIangres« Święt. »Hangi'(?s« 
Rozpr. VIII, 183. »IIangrvst* Kie). 

II, 87. Zb. II, 228. *Jagryst* 
Zb. VIII, 257. >Jangrvs< Zb. IV, 
233. Spr. IV, 23. '»Jangryst* 
Kuj. II, 282. 284. »(H) Angrys* 



Spr. IV, 19. 22. »Jangrest, Ją- 
gryst* Pr. fil. IV, 201. 

Agrest p. Agres t. 

Agrys(t) p. Agrest. 

Agryz p. Agrest. 

A gryź!: »Chłop woła na psa, by 
odegnać bydło i konie: ...'sa, sa,. 
sa, a gryź!'* Pozn. I, 101. 

Agust(yna) p. August. 

Agustów p. Augustów. 

Ag w- p. Adw-. 

Agwikwat p. Adwokat. 

Agzorta p. Egzorta. 

Aha nie = »tak: 'czy ojciec cho- 
ry? — Aha nie' = tak* Pr. fil. 
V, 691. 

A he! = wołanie, popędzając kro- 
wę Święt. > Odpędzając krowę 
wołają ^a hee!'* Wisła VI, 317. 

A heruś ha! p. Heruś. 

A het! p. A hol 

A h i 1 a ! = wołanie, odpędzając gęsi 
Ust. z Litwy. >A hylal a. hul, 
bul* Wisła' III, 664. >A hula 
hal* ib. »A hula k hula* = od- 
pędzanie gęsi* Spr. IV, 372. 

A hol = wykrzyknik przy pogjmia- 
niu koni a. wołów: *a hol', 'het- 
ta!' = na prawo* Sand. 269. 
»Co chłop naprzód powie, jak do 
łasa przyjedzie? — A ho! (na 
konie lub woły, żeby stanęły)* 
Zb. VII, 94. Porówn. »ahooI* 
Roczn. 247. »Ahet, Ahojt!* = kie- 
rując końmi w lewo Spr. IV, 372. 

A hu! = wykrzyknik biadający Ust. 
z Litwy. 

A hula ha! p. A hila! 

A hyj! = wyki-zyknik, odpędzając 
psy Roczn. 247. 

A hyla! p. A hila! 

A ino, A i noc, Ajno,Ajnok: 
>A ino = tak, potwierdzając za- 
pylanie* Pr. fil. IV, 180! »A 
inoć* ib. »Ajnok* Rozpr. VIII, 
115. >A ino = nic inaczej, tak 
jest, a jakże< Sand. 262. ib. 272. 



Aj aj aj — Ajw, Ajwaj. 



Zb. II, 244. Chąd. I, 119. KJosy 
VII, 79. Krak. IV, 308. Kieł. I, 
73. Wymawia się czasem pyta- 
jąco, odpowiadając niby » innym 
pytaniem «: »A ino?« Rad. I, 
301 (porówn. odpowiedź potwier- 
dzającą: 'abo co?'). »A jeno nie 
co« Kam. 49, znaczy; »a jużci 
nie co innego, nie inaczej. »Ajno« 
Ust. z Domaniewic. »A jino = 
tak jest, prawda, shisznie* Spr. 
IV, 318. »A ino = tak jest* 
IJdz. »A ino = a jakże « Pr. fil. 
III, 304. »A ino (drwiąco, nie- 
chętnie) = przeczenie: 'Kaśka, 
pódzies za mnie ? — A ino, za- 
raz, zapewne' ^ a jakże, nic 
z tego« Pr. fil. V, 691. »A inoże 
w tymże znaczeniu* ib. »A jęno« 
toż znaczenie ib. Por. Jeno. 

Aj aj aj = » oznacza granie ogara* 
Pr. fil. V, 691. =^Ajajij« toż zna- 
czenie Ust. z Litwy. 

A j^, a jak: »Ale, aló? W odpo- 
wiedzi na to mówią: 'aj^\ albo 
'a jakże', co znaczy: tak, tak 
jest« Zb. I, 63. »Czy pojedziesz 
do miasta? — A jak! (potwier- 
dzając)* Roczn. 202. 

A jak! p. A ja! 

Ajdze p. Adze. 

Aj^j = wykrzyknik zachwytu a. 
biadania Ust. z Litwy. »Ajeju 
jeju! A jejku jejku!* Parcz. 

A jej (k) u! p. A jej. 

Ajor = tatarak: »Agier, 2 pp. 
agm = źle zam. tatarak* L. 
Kłosy XXII, 370. »Ajer«, »Aje- 
rowy* Ust. z Litwy. 

Ajernik a. Ajerówka = wódka, 
nalewana na tatarak Ust. z Litwy. 

Ajerówka p. Ajernik. 

Ajno(k) p. A ino. Hajno. 

A j n s z p e n e r : » Zajechała jedno- 
konka, którą ci borbifaksy (Lwo- 
wianie) njizywają einsponnerem « 
Przygody Krakowianina na wy- 
stawie lwowskiej, 1877, str. 268. 



Aj nu p. Hajno. 

Ajskieler = lodownia Ust. z Ja- 
worzą. Znany też jest tam wy- 
raz lodownia. 

Ajta = » obława na złodziei: 'ajte 
założyć'* Ghełch. I, 249. 250. 
»Ajta, Hajta* toż znaczenie 
Rozpr. XVII, 20. || »Ajtii = po- 
lano* Spr. III, 362. 

Ajtowad, Hajtowad = »urzą- 
dzać obławę* Rozpr. XVII, 20. 
»Hajtować = robić obławę: 'Cas 
juz hajtować na złodziejów'* 
Spr. V, 109. II » Hajtować = 
swywolić, igrać. 'Jemu się chce 
tylko hajtować'. (rzadko używa- 
ne)* Kuj. II, 271. 

Ajtuś: »Szelma Węgrzyn, ajtuś, 
pajtuś!* Wisła VI, 569. 

A juksz! p. A juś! 

A juśl a. A juksz! = wołanie przy 
wyganianiu świń ze szkody Wi- 
sła III, 379. Ust. z Litwy. 

A juści p. A j użci! 

A jużci: »A juści* Was. 239. 
»A juźcik* Pozn. IV, 331. »Aju- 
ści = tak, odpowiedź potwier- 
dzająca* Pr. fil. IV, 796. »Aju- 
ści = a jakże? dla oznaczenia 
potwierdzenia* Pr. fil. V, 691. 

Ajużeć: »Ajuzeć = a już, gdy 
się mówi o czynności dokonanej* 
Pr. fil. IV, 796. 

Ajw, Ajwaj, Ajwo, Ajwu, Aj^ 
wuj,Awo, A woli, Gwoli: 
»Pódź ajwo, pódź ajw = pójdź 
tu« Bib. War. 1860, II, 748. 
»Ajwo, ajwaj = tutaj* Pr. fil. 
IV, 180. »Ajwo = tutaj, tu* 
Wisła III, 743. »Ajwo = tu, do- 
tąd. Pójdź ajwo< Pobł. 149. »Aj- 
wo = oto, tu* Zb. II, 6. «Ajwu 
lub aj wuj = tu« Aten XIV, 113. 
»Ajwo siedzi za stolikiem* Nadm. 
163. »Awó!* Ust. z Litwy. 
»Ajwo sa!* kierując woły na 
lewo Nadm. 149. »Awo ja, 
wyrwikołek, byłem za woźnicę* 



Ajwa 



Akurat. 



Koii. 76 (Krak. I, 275. 286). 
»A\voli ja zdaleka Wiozę kloc 
dla deka* Krak. 1, 270 (z Kon. 
68). »0\voli tu gospoda, chwjiJa 
Bogu z tcgo« Wisła 1, 30. »Ajwo, 
Aj woj, Ajwu = tułaj* Pr. fil. 
V, 691. Por. Ajwela, Hajw, 
Oj w o, Oj wuj, A o. 

Ajwa: » Pigwa, po turecku *ajwi\ 
stąd i nas w niektórych miej- 
scach Ukrainy zowią lo drtewo 
ajwą« Muchl. 102. 

A j w A j ! = biadający wykrzyknik 
żydowski: »Tw^oje dalibóg, a ży- 
dowskie ajwaj, to jedno* Zb. 
U, 177. 

Ajwela! = wołanie na świnie 
Bib. War. 1860, II, 748. 

Ajwo p. Aj w. 

Ajwu(j) p. Ajw. 

Ajzybon, Ejzybona, Ezybona, 
H aj z y bon, Izy bon = kolej 
żelazna Ust. na Szlasku Austr. 
i Prus. »Ajzyban* Spr. IV, 19. 
»Bana, Ejzebana = kolej żela- 
zna* Krasn. 298. 

A kac! = odpędzanie kotów Wi- 
.sła III, 663. » A kacia! p. Kić kić! 
II »A kaca!* = odpędzanie kaczek 
Maz. V, 57. »A kacze!* p. KaczI 

Akacja = » zwana tu (w Tarno- 
brzeskim i Niskim) wakacyją* 
Zb. XIV, 211. 

A kant: »A gdzież się podzieją twe 
złote akanty? — Złote akanty, 
w proch pójdą brylanty* Wisła 
VIIT, 295. 

A k c y z n y : » Arcyzny. < » 'Smoczek 
arcyzny' = akciznyj nadsmotr- 
śćik-B** Pr. fil. V, 693. »Hancy- 
zny, Anc^-zny* ib. 91. 

A k ieć ! = okrzyk > odpędzając cie- 
lęta* Roczn. 247. 

A kie o ! = wołanie, pędząc kro- 
wy Zl). XIV, 157. Por. Hela! 

A k i s z ! p. A k y s z. 

Ako = »jak < lliir. 159. » Spanie 
ako karno-, (spadnie jak kamień) 



ib. 108. »Nichl... ako...* (nikt... 
jak tylko...) ib. 103. Por. ib. 95. 
99. 109. Pr. fil. III, 359. 

Akord: » Robota na ankord* (nie 
na dnie, lecz na ilość) Ust. z Po- 
enańskiego. 

Aksamit: » Posłał... służkę w sa- 
mym eksamicie* Zb. VIII, 282. 
•Jaksamit, Jaksamitka* Święt. 

Aksamitka: »Jendyka = jondu- 
ducha, na Litwie 'aksamitka^ ta- 
gelis (chyba 'tagetes' K.) palula* 
Lub. I, 68. 

Aksamitowy: ^Trzewiczki aksa- 
mitowe* Rog. n** 363. 

A k s u 1 a ! = wołanie na świnie Bib. 
War. 1860, II, 748. 

A ksyha ! p. Ać ha! 

A k s s y ! = odpędzanie świń Wi- 
sła VI, 317. »'A ksyk, k ksyk!' = 
odganiając młode świnie* Spr. 

IV, 372. 
Akś! p. Ać ha! 

Akt: »Acht weselny* Wójc. II, 61. 
Por. ib. 52. 109. Oles. 46. Kuj. 
I, 257. 264. 317. 318; II, 284, 
n" 59. Pozn. V, 201. Zb. I, 80. 
Maz. III, 101. Pr. fil. IV, 796. 
» Cały 'akt weselny' (== cała gro- 
mada K.) idzie do organisty* 
Maz. V, 203. 

Aktakórka = » aktorka* Pozn. 

V, 208. 

A kur! = odpędzanie indyków 
Roczn. 246. 

Akuracik p. Akurat. 

Akurat: »Rekurat, Rekuratnie = 
zupełnie tak samo* Rozpr. iX, 
202. 221. ^ Akurat = zupełnie, 
w sam raz* Kuj. II, 268. 279. 
»Óna akurat sła po wodę* (wła- 
śnie K.) Zb. Xl, 125. » Ociec 
akuratnie wtedy wyizdzał* Chełch. 
I, 282. » Rekuratnie = prawda, 
istotnie* Wrześ. 19. Pozn. VI, 
169. »Jaknrat , Jakuratnie* = 
w^łaśnie Ust. z Litwy. ».Iftkurat, 
Jakuratnie = akurat, akuratnie «> 



Akuratnic 



Albo. 



9 



Pr. fil. IV, 823. >Jakoralnie« Pr. 
fil. IV, 201. Zb. VIII, 261. 320. 
.Jjlkurat* Zb. V, 150. 160. »Aku- 
rałnie = dokładnie « Rozpr. XI, 
182. II »Akuracik€ Ust. z róż- 
nych okolic. 

Akuratnie p. Akurat. 

Akuratny = »ziipełnie taki, jak 
potrzeba* Spr. IV, 19. 

A kusz! = woJanie, odpędzając 
źrebięta Roczn. 247. Porówn. 
A kysz! 

Akuszerka: »Arkusierka« Zb.VlII, 
250. »Kusierka« Krak. IV, 310. 
»Kuśmirka« Wisia 1, 153. Bib. 
Warszaw. 1892, II, 65. »Aiiku- 
śyrka« Spr. IV, 19. »Aku8i^rka« 
Cisz. I, 125. 

Akusiórka p. Akuszerka. 

A k y s z I = odpędzając kiiry Ust. 
z Litwy. Mick. w Dziadach. Cza- 
sami: A kisz! 

Ala I: »Ala, Alaże = wykrzyknik 
zadziwienia. 'Ala Bugu' = a dla 
Boga, przebóg; 'ala złdnHi'= a do 
licha* PoW. 1. »Ala sa = pójdź 
tu« Hilf. 159. »Ala złemu = 
niech złe weźmie« Derd. 135. ib. 
9. Pr. fil. III, 359. »'Ala knś- 
py!' = hej, chłopcy! 'Ala psf !' = 
a do kata!< Ram. 2. »Ala, ala, 
duso moja. Odetchnij se, długoś 
spała* (ejże! no! K.) Zb. IV, 93. 
• Szczujac trzodę chlewna: 'a ciu, 
a ciu', a. 'ala, ala!'« Wisła IV, 
ł)90. »Ala, ala, świnki!^' Wisła 
III, 00. »Ala = dalej, nuże!* 
Święt. »Na gęsi wołają: a lala- 
ha!* Kuj. I, 59. Toż Święt. »Alaże 
= a hej! a hejże! no! Alaże, 
chłopi, ala hahfl* Ram. 2. »0d- 
pf,'(lzaj;jc gęsi, wołają 'aliilacha!'* 
Wisła VI, 317. Por. Hala, Ha la- 
ka ć, 01 i kac. 

Alabaster p. Halabarda. 

A 1 a ć p. Hal a ć. 

Alagan t p. Elegant. 

A i a k s a n d e r p. Aleksander. 



Alala! p. Ala! 

Alalacha! p. Ala. 

Alamentarz p. Elementarz. 

Alamuczny p. Animuszny. 

Alamuśny p. Animuszny. 

Alamynt p. A li men ta. 

Alap = policzek: »Dał mu halapa, 
jaz sie zakurzyło* Rozpr. VIII, 
170. 

A 1 a r u 8 : » Alarus, alarus. Dam ci 
grusek na galus* Zb. XII, 169. 
Ma to być » jakiś wykrzyk tane- 
czny* (J. Kopernicki List.). 

Ala s a ! p. Ala. 

Alaże! p. Ala. 

Alągit = koń przed koń, w lejc 
Ust. z Litwy. 

Albo: »Abo« : »Abo mi wiAnek 
wróć, abo mi go zapłać* Kozł. 
93. »Abo, łebo = albo* Zb. 1, 
29; U, 244. »Jedź po dochtora, 
abo po pana* ib. rV, 127. » Kasię 
wezną, abo pódzie sama* ib. 181; 
VII, 62. Zejsz. 45. Pobł. 1. Chełch. 
I, 293. Rozpr. IX, 148. 149; 
X, 238. Kuj. I, 125. 325. Sand. 
29. Spr. V, 341. || >Abo* = 
czy: »Abo ja ją mam daleko 
sukać?* Sand. 120. »Abo to 
z kim przepiuł? Tylko z dzie- 
wuchami* Oles. 169. »Abo jś ta 
twoich zaletów potrzebnji?* Kuj. 
I, 50. »Aboć to i twój syn Jaki 
wojewodzin?* ib. 306. »Aboć ja 
wiem?* ib. 327. »Aboś ty jest 
młodzieniec ?« Kozł. 261. »Myśli 
sobie: abo się sp\i.amV* (= czy 
mam się spytać K.) Krak. IV, 
148. »Aboli to kciał?* (= czyż 
tego chciał K.) ib. 300. Zb. V, 
258. Pr. fil. III, 359. »'Abo ina- 
czy?' = nie inaczej* Cen. 92. 
II Abo = bo: »Nicht nie chcal 
stojec, jibo tión bf^l tiubogi* Hilf. 
90. » Gadki nie pomogą, abo ja 
jem chytrzą, jako łf* ib. 99. 
Por. Ho. II Abo = ale: »'Abo' 
zamiast 'ale' Pozn. IV, 331. »Ja 



10 



Alboli — A lela ha. 



wiis wypomogi* stąd, abo my 
dacie żelaza* ib. VI, 94. Ib. 311. 
II Abo jako = i jak jeszcze ! : 
»Gy ta krowa bodzie? — Abo 
jakó!« Rozpr. X, 204. || »Aboć 
= alboć« Pr. fil. IV, 796. 
II »Aboż«: >Aboz = alboż nie, 
tak; ma zawsze znaczenie odpo- 
wiedzi potwierdzającej, np. gdy 
się zapyta chorego: — 'Czyś 
chory?', odpowiada: — 'Aboż', 
lub 'Ajuści' ib. Por. Ale bo, Ano 
jako, Bo. 

Alboli = albo: »Idący, alboli ja- 
dący z kościoła« Pozn. I, 209. 

Alcabon: »ObraJ się jeden Alca- 
bon... Zjadł kobyłę w poście. 
O mój Alcabonie, Na cóż to tak 
wiele?... Co Alcabon skoczy, to 
ma obręcz brzęczy* Zb. IX, 57. 
W odmiankach pieśni powyższej, 
zamiiist 'Alcabon', spotykamy 'ra- 
bina' (Miiz. II, 152), 'księdza' 
(Zb. XIV, 65) i t. d. 

Ale = a oto, otóż, więc, na po- 
czątku zdania w opowiadaniu, jak 
u Homera (xXki: »... Pojechali 
w drogę. Ale jado, prec jado...« 
Chełch. I, 105. )^ Idzie, idzie, ale 
stoi pałac przy drodze...* ib. 106. 
» Zajechał do wielachnygo boru; 
ale idzie dwoje dziadów...* ib. 
254 i często u Chełch. »Jak po- 
wrócił, ale pyta go się gospo- 
darz...* Kozł. 352; podobnież ib. 
354. 355. 359 i ind. || »Ale* = 
ale: »Hale* Kuj. II, 282, n*» 34. 
Zb. I, 16. »Alek znowuk Boga 
prosi... c Kuj. I, 184. »Le = ale* 
Hilf. 95. » Mówiłem..., aś (aleś) 
ty nie zważał* Pozn. VI, 60. 
II »Ale« = nonne Rozpr. IX, 
137. II *Alt;* = czy tak?: 
>Ale, ale? = czy tak? W od- 
powiedzi na to mówią : 'aji'« 
Zb. I, 63. »Ale = tak, tak jest 
Ust. z Litwy. »Ale« = ale, umie- 
szczane (z niemiecka) nie na po- 



• czątku zdania : »Nie mam ja ma- 
jątku... Jednak ale serce skłonne 
do miłości* Rog. n'* 276.» V^ parę 
dni ale złożyłem mu u.szanowa- 
nie* Witw. 19. »W średnim 
wieku mało umierają, za to ale 
wielkim jest pomór dzieci* ib. 
85. Por. ib. 87. 89. 94. 102. 
108. 109. »Trzeba ale hodować 
rasy* Przegl. krytyczny 1877^ 
n°3, str. 98. »Gzłowiek ten ale 
wyznał...* Choć. 45. » Zwolna ale 
smutek... wząn sę (zaczął) w gorz 
(gniew) zamniniac* Derd. 53. 
»Przytym ale dobi*ze .smakuje* 
Wisła VII, 94. »Też ale...* ib. 
95, n 7. 

Ale o ! = » jeszcze co I (z oburze- 
niem)* Czark. 

Ale bo = »albo* Listy filol. a paed. 
XII, 471. »Alebó!* = a jakże, 
a jużci! Ust. z Litwy. Por. Abo, 
Ano jako. 

Alechryst, »Hajlechjyst = 
lalka, wyobrażająca dziadka z si- 
wą brodą, z gałązką choiny, sprze- 
dawana na Boże Narodzenie 
w Warszawie<. Pr. fil. V, 692. 

Alegant p. Elegant. 

Alegański p. Elegant. 

Aleja: »'Galeja' = aleja. Nazwa 
" ta, przysługująca jednej tylko alei 
przy drodze z Szonowa do Ostra- 
wy, powstała może pod wpły- 
wem wyrazu GalileJH< Rozpr. 
XII, 7. ^ 

Alek p. Ale. 

Aleksander: »Alaksander* Kuj. 
11,283, n*'48. »Leksender* Święt. 
*01eś* Zb. I, 98, II, 39. »01i- 
.siejku !* Maz. III, 235. »01isień- 
ku!* ib. »01ek* Zb. I, 98. >01e- 
siowe pólko, podwórko* Maz. III, 
235. '^Laksander, Olech* Jastrz. 

Aleksy: ■> Oleksego* 2 pp. Maz. III, 
83. Por, Olekszy L. 

A lela ha!= > odpędzając gęsi od 
szkody* Knik. I, 179. 



Aleljid — Altelorja. 



11 



Alelija p. Aleluja. 

A leluj a: » Aleluja, leluja! « Wisła 

II, 117. :^Alelu lelu lelu. Boże 
narodzenie!* Zb. IV, 101 (Kieł. 
I, 189). :^Lelujji!* Wisła V, 652. 
Maz. III, 57. Zb. IX, 15. ^Ho 
bo leluja! « ib. 13. » Leluja!* 
Pauli 3 — 5. Wójc. I, 203. »Hej 
leluja! < ib. 216, 272. Zb. XIV, 
43. »Alelija^ Kozł. 192. Porów. 
Łałowad, Łałownik. » 'Śpiewać 
alejuja = krzyczeć z bólu pod- 
czas chłosty* Pr. fil. V, 692. 

Aleju lelu! p. Aleluja. 
Alcmbikować sięV: »Niech się 

panowie tak nie alembikują nad 

Jerzym* Dickens, Klub Pickwi- 

ckal, 132 (Lwów, 1870). 
Aleraynt p. Alimenta. 
Alenina p. Anilina. 
Ale o p. Ale. 
Aleweja p. Aloes. 
A 1 g i e r a = » burka bez kaptura* 

Pleszcz. 16. Pr. fil. V, 692, oraz 

ib. Angiera. 
A 1 i ć : » Ja słowa duti-zyinara , Alić 

rai bieda, ze majątków nie mam* 

Pleszcz. 205, n" 14. 
Aligancki p. Elegant. 
Aligant p. Elegant. 
Alimenta: » Dożywocie zowią 'ala- 

myntem' lub 'alemyntem'* Wisła 

III, 377. >Na Kujawach dożywo- 
cie naz^-^^a się 'lament.' Ojciec 
oddaje majątek jednemu z synów, 
a sam 'wyrabia lament', tj. żyje 
z dochodów, które sobie zastrzegł. 
Widoczną jest w tern wyrażeniu 
aluzja do nieszczególnej często 
doli takich lamentowiczów* ib. 
Por. Pr. fil. IV, 213. 

Alimenta p. Elementarz. 

Alina p. Helen a. 

Al kier p. Alkierz. 

Alkierz: » Pokoik jadalny, dość 
często nazywany 'alkierzykiem'* 
Wisła IV, 827.' ^Alkierz* Was. 



237. »Hałkierz.< Pr. fil. IV, 200. 
»Ałkirzeczek* Pr. fil. IV, 180. 
»Anklirz< ib. 181. Rad. II, 44. 
Lub. I, 274. . Wjiłkier* Maz. III, 
193. j^Jalkiesz* Rozpr. IX, 136. 
» Alkierz, Alkier = izdebka za 
świetlicą, czyli główną izbą. Nie- 
którzy wymawiają 'Ałkierz'* Pr. 
fil. IV, 796. »Izba mniejsza, zwa- 
na 'komorą', a. 'alkierzem' Pleszcz. 
20. »Ałkierz a. Komora* Czark. 
»Alki(5rz = stancyjka obok pierw- 
szej izby w karczmie* Parcz. 
»Ałkierz = alkierz* Pr. fil. V, 
692. »Ankierz« ib. 

Almarja: »Jarmica = półka dre- 
wniana do mis i garnków* Spr. 
IV, 304. Rozpr. XVII, 39. || »0d- 
mar\ja = szafa* HofT, 41. Por. 
Rozpr. XVII, 49. || ^Olmaryj* 
(tak K.) Rozpr. XII, 9. 30. 36. 
47. Por. ib. XVII, 49. 

Aloes: »Helijas, helijasu : przero- 
biony z aloes pod wpływem ety- 
mologii ludowej, tj. poczucia wspól- 
ności pochodzenia z wyrazem 
'Eljłisz', który wymawiają podob- 
nież 'helijas'* Rozpr. IX, 150. 
Toż ib. 174. »Elijasz, elijos = 
aloes* Krak. IV, 306. » Aleweja = 
aloe< Wisła IH, 90. »Helijasz€ 
l]dz. »Elijasz* Wisła VII, 596. 
• Helena, Alona* L. 

Aloizy: »Lois« Rozpr. XII, 9. Por. 
ib. 73. »Lud... Alojzego przemie- 
nia na 'Gielazy', albo '(łieleza'* 
Zb. I, 25. (Być jednak może, że 
to nie przekręcenie Aloizego, lecz 
istotnie 'diehizy', łac. Gelasius K.). 

Alskieta = » naszyjnik, noszen- 
nik* Pr. fil. III, 359. 

A 1 s z t y b e 1 = bucik, półbu cik Ust. 
z Chełmińskiego. '•Al szły bel = 
trzewik wysoki < Krasn. 298. 

Alt! p. Halt! 

Altanka: » Antałka*: ^ Górki usia- 
dły do antałki * (altanki) Cheł. H, 30. 

Altelorja »i Antalorja=unguen- 



12 



Alleliiruni — Ameryk. 



tum allhaeau cum oleo lauri* 
Wisła III, 90. 

Altelurum = » unguentum lau- 
rinunu Ciesz. 2. 

Alu a 1 u a 1 u s i e I = wabiąc świ- 
nie Wisła III, 665. »A iusialc 
odganiając owce Was. 50. Por. 
Lusi, Lusia, Luśki. 

Alwernia: Lubernia Skj. IV, 25. 

Alwernja: » Lud Alwernję nazywa 
'Lnbernija'* Krak. IV, 295. »Lu- 
bornia* Wisła I, 188. 

Ałk ierz p. Alkierz. 

Ałun: »Hałun<c Spr. IV, 376. >Ha- 
łun« Kuj. II, 282, n" 34. »Ha- 
łon, Hawon* Rozpr. VIII, 243. 
II »Hałunka«= pisanka: » W wielu 
miejscach nie znają go (malowa- 
nia jaj) już zgoła; w innych po- 
został po nich ślad tylko w for- 
mie kra**zanek (krasek, 'hałunek') 
tj. jaj, zdobnych jedną barwą, 
bez rysunku. Wisła VIII, 842. 

Ałwa p. Hałwa. 

A m a d e j : » Madyja « , » Madeja « Wi- 
sła III, 105. »Meda« ib. V, 48. 
y Madejowe łoże« Wisła II, od 
804; III, od 102, od 300, od 
602: V, od 43. 

Amana p. Enema. 

A m a r a n t : » Aramant = carminium; 
'aramanlowe krople' = tinctura 
coccinellae* Ciesz. 5. 

Amąn p. Amen. 

Am bar = »śpichrz« Kalendarz Ja- 
worskiego 1867, str. 51. » Ganek 
jest złączony z komorą większą, 
zwaną 'ambar\ to jest spichlerz* 
Witw. 43. » Rodzaj lamusu, zwa- 
ny 'ambar'« Kłosy XV, 324. 
W Wilnie część Wielkiej ulicy 
nazywa się )^Na imbarach*. 

A m b i c V j n y = »ambitnv« Pr. fil. 
V, 692. 

A m b a ł e k : » Poprzeczne belki mię- 
dzy krokwiami , czyli spojenia 
tychże u góry, są to 'ambołki', 
'ambałki', czyli bunty v. bonty c 



Kuj. I, 76. »Ambołek = kro- 
kiew poprzeczna* ib. II, 268. 
»Hymbałek = belka nad war- 
sztatem tkackim (Hangebalken). 
^Stawiać komu hymbałki na oczy' 
= starać się go podejść* Rozpr. 
XU, 90. 

Ambołek p. Ambałek. 

Ambonować p. Abonować. 

A m b r a n = duża bułka z szafranem, 
polewana miodem, którą Ormianie 
rozsyłali po stypach krewnym, 
przyjaciołom i ubogim Słownik 
Warsz. 

Ambrozja: »Hambrozja = herba 
chenopodii* Ciesz. 32. Toż ib. 
33 »Jambrozja«. 

Ambroży: »Z chłopska 'Jamroz' < L. 
pod wyr. Ambroży. » Jamroz* 
Zb. IV, 172. tJamrozy* Wisła 1, 
190; VIII, 284. »Jamróz* Spr. 
IV, 304. »Jamroś* Wisła I, 190. 
• JanM-oż* Kuj. II, 282, no 34. 
» Lasek Jamrożów* Zb. III, 41. 
»Jamrózowa« Święt. 247. 

A m b u s = » rozpalone żelazo, na 
które kładzie się wosk czarny; 
woskiem tym (szewcy) czernią 
obcasy* Rud. 21. >Ambus = 
żelazo rozpalone, któro szewcy 
kładą w wosk czarny i tom buty 
pocierają* Pr. fil. V, 150. 

Amedyny p. Anody nowy. 

Amełus p. Eman s. 

Amen : »Amąn, Haman* Rozpr. VIII, 
242. >NjI wieki wieków jamen^^ 
Zb. XIV, 180. »Na amen ostało* 
(= na wieki) Kam. 86. ib. 125. 
180. 192. Córki czarownicy 
»u6.staty siedzieć na wieki amen* 
(z= na zawsze) Rozpr. IX, 202. 
y> Juzek sic ożenił, a juz to i amen« 
(:= i po wszystkim) Zb. XII, 
143. »Jesz nie amen = jeszcze 
ni(^ koniec* Ram. 2. »Na wieki 
wieków amen!* Wisła IX, 227. 

Ameryk = urodzaj pługa amery- 
kańskiego* Pr. fil. V, 692. 



AnuTyka — Andrzej. 



18 



Ameryka: » Jamenka* Krak. III, 
37, 38. .Jdinerykac Zh. XIV, 
209. »Aniorvkajski == amery- 
kański « Spr.IY, 374. 

Amerykanka = rodzaj pszenicy 
Ku.i. ló. 

Ameryki = » rodzaj ziemniaków « 
Was. 14. l^arcz. »Amervkany< 
to* Zb. XIII, 153; XIV, 26. 
» 'Amerykany' białe i żółte* = 
rodź. ziemniaków Rud. 16. » Ame- 
rykany* = toż Wisła VIII, 812. 
• Hamoryki a. Tlimeryki, Amery- 
kany = rodz;łj ziemniaków* Ust. 
z Hawskiepo. || »Hameryk« = 
}>hig żelazny Doman. 

A m e r y ł a p. V. m o r y t u r a. 

Ani fiut taput iłd. = przyśpiew 
w piosnce Kuj. U, 64. 

Amnielski [». Anielski. 

Amoretki a. Lamoretki blp. = 
potrawa ze szpiku cielęcego Ust. 
z Warszawy. 

A mor oj dy p. Hemorojdy. 

Ampeł p. Hampeł. 

Ampułka: »J&mpułka« Rozpr. VłII, 
73. II » Ampułka* « = żartobli- 
wa nazwa gorzałki Maz. V, 29. 
»Czyścid ampułę* = pić go- 
rzałkę ib. 

Am to wy = > urzędnik policyjny 
(Amt8vorsteher)« Pr. fil. V, 692. 

Amunicja: »Munic\jA« Opól. 46. 

Ananasz p. Annasz. 

Ands p. Annasz. 

Anastazja: »Anastazyja króle wi- 
czówna* Pozn. VI, 91. »Nastka« 
Kam. 136. Kuj. II, 318. ).Naw- 
tka« Kam. 172. ^Nastusia* ib. 171. 

Aną p. Ano. 

Ancychryst p. Antychryst. 

Ancykrys(ł) p. Antychryst. 

Ancyzny p. Akeyzny. 

A n czyn p. Anna. 

And »a. Ampt= dawny dwór sta- 
rościński w Kłodawie: 'lżyłem na 
andzie (z nienuec. Arnt)* Pr. lii. 
V, 692. 



And arak p. Inderak. 

Andel p. Handel. 

Anderak p. Inderak. 

A n d e r.z o n y (r oddzielnie od z) = 
rodzaj ziemniaków Ust. z .la- 
worza. 

Andl- p. Handl-. 

Andres p. Andrzej . 

A n d r u s = » oznacza złodzieja, lakże 
każdego aresztanta« Estr. 11 — 12. 
Kolb. 282. 283. »Andrus = roz- 
bójnik* Wrześ. dod. »Pije piwko 
z andrutami« Pozn. IV, 213. 
»Andruty, andrysy = złodzieje* 
ib. Pobł. 127. -Przyjechali trzy 
jędrusy« Lub. I, 300. -Przyje- 
chało trzech augrezów« (zapewne 
pomyłka druku, zam. angrezów K.) 
Zb. X, 330. Por. Maz. V, 286, 
n° 315. »Andruskie przysiudy* 
ib. zwr. 23. 

Andruś p. Andrzej. 

Andrut p. Andrus. 

Andrychów: »Nasz Andrychów% 
chociaż hchy, Przyodziewa świal 
w drelichy* Del. 14. || »Jędry- 
chów«: »W Jędrychow^ie* Zb. 
XII, 136, n' 224. || »Andry- 
chowiak* Wisła IV, 832. 

Andrys p. Andrus. 

Andryska = -gruszka zimowa, 
około Św. Andrzeja dojrzewająca* 
Pobł. 1. Pr. fil. III, 369. Ram. 3. 

Andrzej: -Andres, Andrzyj, Jan- 
drzyj* Ram. 3. -Andreska, An- 
dresowa, (J)Andrzejowa't = An- 
drzejowa; ib. -Andresów, An- 
drzejów, Jandrzejów* przym. ».1;"t- 
di-zyj, Jędrzejów A Ram. 61. »Ję- 
drzyj* Zb. II, 228. Rozpr. IX, 
168. ^Andruś* Kieł. II, 41. *Jn- 
drzyj* Rozpr. VIII, 243. ^.Fędrek. 
Ja^drek^- ib. J^and. 26S, n"" .k 
-Jandrnś* Rad. I, 119. «jHdrn> 
Oies. 86. ».l(Mlni(*h < Kam. 1 i 2. 
143. .^Klrach^ Kuj. Ił, 271 
(z Hil). Waisz.). .le<ro żona x,jr- 



16 



Annasz — Ano, Ana. 



282, n° 34. 318. Kozł. 277. Bal. 
78. Zb. IV, 135. Rozpr. IX, 150. 
174. »Anula« a. »Hanula« Zb. 
II, BO. 61. Hiif. 147. Rani. 2. 
Łys. 24. Wójc. U, 121. 123 
i ind. do str. 188. »Anulka« a. 
»Hanulka« Wójc. 1, 78. Ram. 2. 
Rog. n" 357 (Annulka). >(H)Anu- 
leczka* Wójc. I, 79. »(H)Anu- 
leńka* Kolb. 85. Kuj. II, 43. 
Łęcz. 189. Maz. II, 6; III, 138. 
>Hania« Zejsz. 90. »Hańka« 
Pozn. V, 83. »Anuchna« Kuj. II, 
43. »(H)AnuIinka« Kolb. 112. 
99. 269. Rog. n'* 112. 467. 
Ram. 2. »(H)An(n)eczka« Zb. II, 
61. Kieł. I, 155. Zb. XII, 133. 
Kozł. 90. .(H)Andzia<c Kozł. 151. 
»(H)Anusieńka« Wójc. I, 239. 
Oles. 85. »Haniczka« Aten. VI, 
629. Zejsz. 69. 90. »Hanidk<c 
Aten. VI, 114. Hoff 40. »Han- 
czak« Hoff 40. »Handzla« Kolb. 
176. »Handziuika« ib. »Anuline 
konie « Lub. I, 260. »HanuIcęn 
chłop, kawaler* Zb. VII, 50. 
»Anczyn sYn« Ram. 2. »Annu- 
szyn« ib. »Anulin« ib. »Nusza« 
Ram. 55 p. w. ChMzfc. »Han- 
dziunia«, »Handziusieńka« Wisła 
VI, 854. 

Annasz: » l)u6 (do) Andsa « , » Anas « 
Rozpr. IX, 190. »0d Ananasza 
do Kaifasza« Ust. z Lit^^. 

Annioł p. Anioł. 

Ann u szyn p. Anna. 

Ano, Aną,Anok, Anoli, Han o, 
Hanu,Janoli, Noli: »Ano, 
spójnik używany często w opo- 
wiadaniu; nie łylko wiąże i utrzy- 
muje tok opowiadania, lecz za- 
razem odświeża je i wzmacnia 
następujący obraz: »Ano tak po- 
sed i ukrad*. »Ano jak upiekła 
łę dziewcynę, to ją wyjęła z pie- 
ca « Spr. IV, 319. »Ano, pasło 
pod la^em 12 parobków kónie« 
(początek bajki) Wisła VI, 314. 



Por. ib. VIII, 99. »Ano (= oto) 
mamy smoka, co ludzi zjddii* 
Cisz. I, 50. Por. ib. 85. »Prze- 
dajcie mi* psiaka! — Ano kup!« 
Kuj. I, 139. »Goż ci pan powie- 
dział? — Ano, cóz my (= mi) 
powiedział, żebym ten bór prze- 
wrócił« ib. 174. »Hej nam, hej! 
ano o zdrowicko Pana Boga pro- 
sić* Krak. I, 234. »Ostawili tego 
OzwaUgórę, zęby gotował obiad. 
Ano i ponastawiał, zapalił, go- 
tuje* ib. IV, 77. ib. 303. »Shi- 
zuł 20 roków... aną potem idzie 
i potkał dziada* Zb. V, 245. 
» Kurzy (fajkę); kurzy się, aną 
dobrze* ib. »Ano niłk mi tego 
nie zaprusa, żebym był zły = 
rzeczywiście, nikt mi tego nie 
zarzuca i t. d.« Zb. II, 234. 
• Schowze mid gdzie! — Ano, 
niech Jegomość wMzie... w piec* 
Zb. IV, 199. ib. 200. »Pro<zę 
panny o wieniec. — Wisi ich 
tam ano seść, w^ybierz sobie...* 
Kai. I, 130. »Ndjjaśnićjsy mo- 
narcho, ja to przedam. — Ano 
przedajl* Cisz. I, 204. »Tocy- 
grosek sobie myśli: hano, takby 
mi byli zrobili, żebym...* Krak. 
IV, 80. » Żebyś ty my (= mi) 
pozycył pieniędzy! — Hano (mówi 
djabeł), przyniesę!* Kuj. I, 180. 
Krak. IV, 162. Matusiak Kw. 18. 
»Tu tak ciemno! — Anu, u świa- 
tła mogliby nas zdybać* Przyj, 
ludu VI, 261. » Macie jełowickę 
na sprzedaż? — Anu, dyć ma- 
my!* Pozn. II, 255. ib. VI, 73, 
319. Maz. V, 202. » Czego po- 
trzeba? — Hanu, pieniędzy!* ib. 
>Cego potrzebujes? — Daru Bo- 
żego... — Anoli jest... < Rozpr. 
VIII, 219. ^> Gdzieś podziała .szwa- 
gra, Jasia? — Anoli jest za sto- 
likiem* Pauli 103. » Anoli = 
a oto* Swięt. »Noli , z naci- 
skiem , anoli = tam , lam oto. 



Ano 



Ao. 



17 



<»Io włjiśnie. ^Noli idzie = 
oUj właśnie idzie ^ Spr. IV, 325. 
Anok , anoli , janoli = lam 
(z nacisk ioni), lara oto Zb. I, 38. 
A ly, chłopie zaspały, Anok 
konie w życie mas* Kieł. II, 28. 
Ano = tak, zwykła odpo- 
wiedź twierdząca- Was. 239. 
Ano = tak*" Pr. fil. IV, 181. 
Ano jako = a jakże, np. 'Cy 
bodzies jad? — Ano jako'< Rozpr. 
.\, 37. 4-5 (por. A bo jak 6). 
Anoć widzicie!' Kaspr. 7. 
Ano = przecież < Pr. lii. III, 
3()i. II Ano< = alboż, czy: »A 
kaj oni polecieli? — Ano wi^m 
j.iy< Cisz. I, 128. II vAno!^ = 
wołanie woźnicy na konie Pleszcz. 
JO, n" 15. II »Enos< (= ilnoż K.) 
Pr. fil. V, 730. 
Ano (ć) p. J e n o. 
A n o d y n y i pch.: Anodynowy : 
Dyniowe krople* Rozpr. XVII, 
7I>. > Krople adynowe< Pleszcz. 
142. ^Amedvny< = anodyny 
Parcz. Pr. fil.' V, G92. || > Dy- 
ny c Pr. fil. V, 726. 
Ano jak o [). A n o. 
Anok p. Ano. 
Anoli p. A n o. 
Ansa: Ansja- list. z Litwy. 

II Knsa-< lisi. od Włostowic. 
A n 1 a I k a p. A 1 1 a n k a. 
Ania lor ja p. A Ile lor ja. 
Aniołek p. Antoni. 
A n I o n i : * Anion, Antonk, Antosz, 
Anioszeczk, Anloszk< Ram. 3. 
Anton* Rozpr. XII, 1 1. 49. »Jan- 
loni< Kozł. 253. Rozpr. TX, 150. 
1 7 i. Zb. T, 42. Krak. II, 231. 
Janlóni< Wisła IV, 71. -Janto- 
niowa* Sand. 111. »Antek« Kuj. 
I, 323. *Janlek< Kam. 64. Kuj. 
Ił, 282, n-* 34. 318. Rozpr. VIII, 
243. IX, 174. >-.rantka< (= An- 
loiiina) Kam. 134. 136. >Jantek« 
Zl). I, 98. vJanlka< (Antonina) 
Zl). XIV, 175. *Moja Anioś I< 

Słownik. 



Rad, II, 8. :>Anloszka« Ram. 3. 
»Jantoi^« Sand. III. Kam. 64. 
Rozpr. Vni, 243. Antoś* Lip. 
174. •Jantosia< (= Antonina) 
Zb. X, 299. Sand. 115. Wisła 
Vn, 689. *Antosia< (Antonina) 
Lip. 54. >Anloiikn ! < Roj?, n** 360. 
Aniosowa* Maz. II, 220. »Dla 
JentoIka< Kuj. I, 47. >Jantocba« 
(Antonina) Kuj. II, 318. »Tonicz- 
kul< Zejsz. 69. » Aniołek < Łęcz. 
248. Kolb. 72. .Janlolek< Lub. I, 
222. »Jantkowe granie* Kam. 140. 
^Janlosina mad^, »0d Janłosi- 
nycb kwiatków < Kam. 132. >Jan- 
lusowe kozy* Zb. XII, 204. » An- 
tonów, Anlonków, Anloszeczków, 
Anloszków, Antoszów < f)rzvm. 
Ram. 3. »Janlolo< Wisła VIII, 284. 
Janlosin tatulo< Wisła VII, 695. 
^.Tantosina rodzina < ib. 693. >Jan- 
tosine goście^ ib. 697. »Anlo- 
siczka^ Ust. z Piotrkowskiego. 

Ani- p. Antoni. 

A n t r e s a p. A d r e s. 

Antychryst: * Ancvkrvsl < Wisła 
VIII, 102. Pozn. V, 75. Kaspr. 
85. Pr. fil. V, 692. Krak. IV, 165. 
Na dziś I, 309. >JancykrysU 
Pozn. VI, 81. 196. 223. Zb. X, 
244. ^Antychrysta* 1 pp. Wisła 
V, ii. »Jancykrys< Spr. IV, 23. 
»Ancychryst< Krasn. 298. »An- 
cykrys^K Udz. »Acychryst'« Parcz. 

A n t y f a n I y p. A n t y p o d. 

Antylerja p. Artylerja. 

Antypko = »djabełx Zb. I, 63. 

Antypod: .^W antypedyi i pod- 
ziemne kraje* Zb. XIV, 59. Za- 
pewne dalszym przekręceniem 
jest »Antyfanty« Zb. XIII, 61. 

A n t y s t a p. Dentysta. 

Ann p. Ano. 

Anuczka p. On u czka. 

Anul p. A n n a. 

Anzelm: »Azoli< Pr. lii. V, 693. 

Ao!: »Ah, oh! lub a, o = oto jest 
lulaj; patrzajno lu!^ Lub. II, 210. 
2 



1^ 



A on — Aprend. 



A on: » (Ojciec prosi) Na tego je- 
lenia, a go z obory wyprowadze- 
my« Pauli, 35; w odsyJaczu 'a go' 
objaśniono: 'którego'. W mowie 
powszechnej zamiast tego uży- 
wamy: 'co on' np. » jelenia, co go 
z obory wyprowadzimy*. Jeden 
tylko powyższy przykład tego ro- 
dzaju znalazłem; prz\ioczył go też 
Miklosiołi w Syntax, str. 80. Tam- 
że czytamy odpowiednie zwroty: 
serbskie: nadje caricu, a ona sedi 
sama u dvoru; sreŚdeS ćoreka, 
a on nosi orluśinu; staroczeskie: 
uzfel lodi, any (= a ony) stojl 
u jezera; ohledal k(»rd, a on byl 
ukrvaveny. 

A ono = »tak jest^. Pr. til. V, 692. 

A [) a r t = » osobno, prócz tego. 'Ma 
apart jesce dwa morgi' = ma 
prócz tego jeszcze dwie morgi' 
Wisła I, 152. » Apart = oprócz 
tego, oddzielnie, osobno « Bibliot. 
Warsz. 1860, IV, 619. »Ai)art 
zapłaci za las i za piisowisko^^ 
Kam. 28. * Kużden i)arobek — , 
apart dwóch* (oprócz) ib. 69. 
»List oddał... apartnie« (na stro- 
nie) Pozn. VI, 110. L. ma apart 
tylko jako rzeczownik. 

A part nie p. Ai)art. 

Apat yk p. Apetyt. 

Aputak p. Depu tat. 

Apcesor = »snkcesor<^ Pr. fil. 
IV, 180. 

Aj)el = »posłuj>zeiistwo wyżła na 
każde zawołanie myśliwego. Ten 
pies nie ma najumiejszogo apelu'« 
Pr. fil. V, 692. 

A p e 1 c y n a = pomarańcza Ust. 
z Litwy. Wal. pod wyrazem. 

Apelacja: >• Hapel « : » 'Chłop pój- 
dzie na hapel' = do apelacji. « 
Kam. 55. 

Apelować: * Hapelować = kłócić 
się« Wrześ. 9. » Hapelować sie = 
kłócić sięv. Ilozpr. X, 281. 

A|»em = otworem: » Drzwi zosta- 



wił apem« Bib. War. 1860, II, 
748. »Apen = otwartym Słów. 
gieograf. IV, 229. 

Apen p. Apem. 

Apetyk p. Apetyt. 

Apetyt: ^Apetykć Kuj. U, 284, 
n^ 62. Wisła I, 317. Pr. (ii. IV, 
181. Krasn. 298. »Hapetyk« 
Derd. 45. Rozpr. VIłI, 74. Pr. fil. 
IV, 181. :^Japetyk« Rozpr. VIII, 
74. » Apatyk* Rozpr. IX, 150. 218. 

Apetytu y: >'Petytny» Zb. I, 58. 

Apf! = >gdzie tam I nie!* Spr. 
IV, 19. 

A p 1 e n d o w a ć p. A p r (» n d o w a ć. 

A p I e u c h a p. A b 1 e u c h a. 

Apodeldok p. Opodeldok. 

Aplikować = » zalecać się« Piijtk. 

A pol ! = » wołanie myśliwskie, gdy 
si(» njrzv zająca bielaka*^ Wisła 
Vn, 387, n*^ 7. 

Apolonja: »Polusia« Sand. 115. 
Pozn. IV, 127. Zb. XII, 131. 220. 
>Poluś!* Zb. XII, 140. 146. 
• Polu ieiika- Lip. 155. »PoIu- 
^iecko!« Zb. XII, 116. > Połocha* 
Kuj. Ił, 275. 318. »Połonka« 
Kuj. n, 318. Zb. VI, 265 (stoi 
'Połanka', ale rvmuje z 'zwonka') 
Lub. I, 132. ^Połanka. Wisła I, 
71. Por. L. pod wyr. Apolonja. 

Aporty p. O por I y. 

Apostolski: » Lubiejusz poslolski« 
(jubileusz aoostolski) Pozn. IV, 312. 

Apostoł: »Świaci a[)ostoli« Kieł. II, 
145. )>Aposzl()ł* Rozpr. XII, 34. 
Derd. 123. ^P&n Kiyslus z ja- 
postołami* Zb. XIV, ' 208. )>Ci 
p')st()łowie« Kon. 76. flo samo 
Krak. I, 275). Mtiz. III, 95. Por. 
Apostołka, Postolski. 

Apostołka: » 'Apostołka' = rodzaj 
ż. od 'apostoł'« Ram. 2. || > Apo- 
stołka = książka obejmująca ewan- 
gielje niedzielne i świąteczne Pozn. 
I, 147. 

A p o s z ł o ł p. A p o stół. 

Aprend: >'()n je naremny, ś nim 



Aprendowad — Arbuz, Harbuz. 



19 



niina aprendu' = on jest gwał- 
towny, z nim nio przelewki* 
Spr. V, 341. Por. Aprendo- 
w a ć. A p r e n .s j a. 

Aprendować = > zważad na co, 
obawiać się czego « Kaj. II, 268. 
ib. 279. > Aprendować = bać się, 
dbać, zważać* Sand. 269. >Aprę- 
dować = uwzględniać co, oba- 
wiać się* Rozpr. X, 269. > Apren- 
dować = wahać się, namyślać 
się« Wrześ. 3. ^A na ciebie, ty 
kpie, durniu, Nic nie aprenduję* 
Maz. II, 4. >Szkaplerz został na 
jej piersiach, lecz tego chłop zdjąć 
nie chciał. Djabli nie aprendują... 
a szkaplei-z zdjąć nakazują* Krak. 
IV, 161. >Nic nie dbam, ani 
aprenduję* Kieł. II, 43. >Więc 
my wszyscy aplendujmy, kolendę 
wyśpiewujmy* Maz. V, 66. Tam- 
że objaśnienie: > Aprendować = 
bać się Boga, uszanować*. * Apren- 
dować = zastanawiać się, na- 
myślać się, wahać się. 'Nie apren- 
duj, ale sie spies!'» Spr. V, 341. 
Porówn. Aprend. Aprens. 
Aprensja. 

Aprens = »pretensja, żądanie: 
'Jaki masz do mnie aprens?'* 
Słown. Kolb. 

Aprensja: >W aprensyi być = 
w uważaniu (= poważaniu), po- 
wadze* Sand. 269. Por. Apren- 
d o w a ć. 

-Aprykozy Przyj, ludu VI, 91. 
»Aprykoza = większy gatunek 
moreli* O. » Aprykozy = morele 
szczepione* Zb. I, 17. 

Apryl = kwiecień: »Aprel« Ram. 
2. > Apryl* Ust. z Litwy. »Aprf- 
lowy^ Ram. 2. 

A p r y ni o w a ć s i ę = > kształcić się, 
uczyć się, edukować się* Słown. 
Kolb. 

A p r z t y f i k a n t = adonis, kawaler 
starający się Ust. z Warszawy. 

A p r z t y f i k o w a ć się = y smalić 



cholewki, koperczaki stroić, zna- 
czyło co teraz nadskakiwać, umi- 
zgać się* Pozn. V, 188. »Apstry- 
fikować się* Ust. z Litwy. 

A psik! p. Psik! 

Apstryfikować się p. Aprzty- 
fikować się. 

Apteka: »Chapteka* Pozn. I, 58. 
>Haptyka* ib. IV, 260; VJ, 116. 
295. kam. 106. Rozpr. XII, 7. 
.Japtyka* Rozpr. IX, 150. 174; 
X, 283. Toż Ust. z Janowskiego 
w Lubelskiem. Por. Doktor- 
apteka. Hipoteka. 

Aptekarz: »Japtycarz* Rozpr. Vin, 
251. Ust. z Janowskiego (w Lu- 
belsk.) >Japtykarz* Rozpr. IX, 
158. » Aptćkdrcęta = dzieci apte- 
karza* Pr. fil. V, 692. 

Aptekarzyć: » Aptekarz^ c = tru- 
dnić się aptekarst wem * Ram. 2. 

Aptka p. Haftka. 

Aputak p. Deputat. 

Arak: >Harak* Kam. 85. 126. 
Rozpr. IX, 150. 

Aramant p. Amarant. 

A r a s : > Haras * : > Kupił sobie czei^ 
wonego harasu* Rog. n** 353. 
» Haras, Aras, Rasa, Rasza = 
gatunek lekkiej materyjki wełnia- 
nej* ib. str. 20 ods. >Góż tam 
masz za pasy, Zielone harasy?* 
ib. n° 40. > Haras = rodzaj czer- 
wonych nici* Rozpr. XII, 7. 

Arasówka: »Harasówka« = czer- 
wona tasiemka wełniana, którą 
koszulę pod szyją zawiązują Kłosy 
Xni, 44. Toż Krak. I, 126.Przem. 
56. Roczn. 199. Zb. I, 67. Tyg. 
ii. serja 1, n'* 225, str. 22. 43. 
II »Karasówka<^ Wisła IV, 772. 

A r a s t n y p. H a r a ś n y. 

Arba = wóz tatarski z równym 
niby skrzynia, wasągiem, z dwo- 
ma dyszlami Łowiec 1888 (z Beł- 
skiego). 

A r b a t a p. Herbata. 

Arbuz, Harbuz = rodzaj dyni 



20 



Arcaby — Arkan. 



Ust. z Litwy. Osip. Por. Wal. p. 
w. Kawon. Roczn. 182 (toż Zb. 
I, 63). Gra 'w arbuza' Wisła IV, 
850. II > Arbuz = rodzaj gry 
w piłkę < Pr. fil. V, 692. Por. 
Wer bu s. 

Arcaby p. W^ a r c a b y. 

Arch = »1, arkusz 2, arkusz ka- 
tastralny* Rozpr. XII, 7. 85. 
»Arch = arkusz < ib. XVII, 25. 
Parcz. Por. Arkusz. 

Archada p. Arkada. 

Archangielski p. Arcbanielski. 

Archanielski: »Najświętsa Panna 
Gidelska, Tyś jest pani jarchan- 
gielskłi* Zb. IV, 97. »Archan- 
gielski a. archanielski korzeń = 
rad. angelicae« Ciesz. 5. 

Architekt: »Architek, 2 pp. Ar- 
chiłka. 'Nie jestem architkiem, 
jeno mularzem'* Pr. fil. V, 693. 

A r c i a k p. A r c z a k i. 

Arcybiskup: > Harc^^^iskup « a. 
»Arcywiskup^ Rozpr. VIII, 74. 
Por. Biskup. 

Arcyposada » biała , brunatna = 
aqua valner, vin., mixtura vul- 
ner. acida* Ciesz. 5. Por. Wisła 
IV, 193. (Na rany) żądają 
z apteki arkiposadv (mixł. vnln. 
acid.)* Krak. III, Itil. 

A r c y w i s k u p p. A r c y b i s k u p. 

A r c z a k i = rodzaj zieumiaków Pr. 
fil. I, 13'k Krasn. 298. >Harca- 
ki*, Jarczaki* Pr. fil. IV, 647. 
vArciak^ Pr. fil. IV, 652. *Har- 
caki blp. =: kartofle* O. 

ArcMida = karczuia Zmor. 134. 
>IIarenda' Zb. 11, 228. ^Zapra- 
sjirn na harendc< (= do kar- 
czmy) Zb. XIV, 84. * (Para woł- 
ków) w harcnde wydana^ ib. 
113. *IIarcda' ^karczma Rog. 
n" 407. Haręda = dzierżawa, 
zwykle żydowska-^ Sand. 267; 
ib. 269. Por. >IIaręda< = 
nazwa polany Ruzpr. X, 266. 



Arendarek: ^Harendarku! < Rozpr. 
XIV, 98. 

Arend ark a: Harendarce- 3 pp. 
Ip. Rozpr. VIII, 223 bis. 

Arendarz: »Harądarz* Rozpr. VIII, 
242. >Harendarzu żydzie!* Rog. 
n** 489. ^Harendarz* Sand. 159. 
Por. Arenda. 

Areszt: »Harest« Rozpr. XII, 34. 
>Hareśt* Sand. 267. 269. lldz. 
»Hareszt« Kuj. II, 279. »Herest« 
Zb. II, 229. Spr. IV, 377. ^Ile- 
reś, 2 pp. hereśtu* Rozpr. IX, 
150. 170. 174. >Hereśt* Cisz. I, 
146. >Do ereśtu* Wisła IX, 247. 
II > Areszt- = zasuwka rucho- 
ma na ławce zamku u strzelby 
pistonowej: gdy się ją nastawi, 
nie pozwala si(^» opierać kurkowi 
na pistonie i pi*zez to zabezpie- 
cza od wystrzału przypadkowego* 
Pr. fil. V, 693. W temże zna- 
czeniu słyszałem 'Ostrożnik' na 
Litwie. 

Aresztant: Hereśtant* Rozpr. IX, 
174. 

Aresztować: >Hereśtuj(^»* Krak. 1, 
213. >Hereślujes* Kon. 20 (Krak. 
11,414). »Hareśtować' Sand. 269. 

Arfa i poch. = wialnia, młynek 
Ust. z Litwy. Osip. O. >Arfować< = 
wiać młynkiem zboże Ust. z Li- 
twy. Osip. O. Arfowanie< z=z 
czynność czasownika powyższego 
ib. 1 1 . II '^Dzierzgony zowią się tu 
'arfy'^ Maz. V, 58 (chyba 'dzier- 
żony' = rodź. uli; jest tu jakieś 
nieporozumienie K.). 

A r f r u n g: Pomiędzy roślinami, które 
święcą na Najśw. Pannę Zielną 
Hilf. 77, wymienia i pow^-ższą. 

Arkada: > Archada-^ Ust. z Litwy. 

Arkan = taniec*' Roczn. 183. 
241. Na Pokuciu jest laniec 
narodowy, arkan zwany < (opis) 
(lołęb. Gry, 325. (Iłncnii) ^Tań- 
czą wołoskiego arkana i koło- 
myjkę< (opis) Kłosy XV, 360. 



Arkiposada — Asenterunek. 



21 



:^ Arkan, Iłinioc głównie na Bu- 
kowinie, a miejscami i na Po- 
dolu tańczony* (w odsyłaczu 
opis) Pok. III," 8. 

Arkiposada p. Areyposada. 

A r k o c z y ć p. C h a r k o c z y ć. J a r- 
m a r c z y d. 

Arkusierka p. Akuszerka. 

Arkusz: > Artusz * n. p. papieru, 
Usl.zJaworzji. || >Harkus« z różn. 
okolic. Por. Arch. 

A r m a c z y ć p. J a r m a r c z y ć. 

Armata: »Harmala« Kam. 84. Ust. 
z Litwy. 

A r m a t o w y : > Kula armato wa« Kolb. 
249. 

Armidrować p. Harmidero- 
w a ć. 

Armikuł = armja, korpus Ust. 
1884 z Poznańskiego. 

Ar raj a: >Armija = dużo ludzi ra- 
zem idących* Udz. 

Armoryty bip. = » pewna potra- 
wa mączna (arme Ritter)* Krasn. 
298. 

Armunija p. Harmonja. 

Arnatel p. Harnadel. 

Ar on: >Awaronowa rózga* Lub. I, 
323. 

Arować p. Harować. 

Arszenica = zła baba, sekutnica, 
jędza Ust. od Nieszawy. 

Art os p. Artus. 

Artus: »'Arłuz' jest to chleb po- 
święcony, który leżał na grobie 
Zbawiciela w W. Piątek* Zb. III, 
92. Por. ib. 125. »Chleb pszen- 
ny poświęcony, zwany *artos** 
Chełm. I, 142.' 

Artusz p. A r k u s z. 

A r t u z p. Artus. 

Ar ty eh a p. A r tyka. 

Ar tyka, >Artycha = wódka > Estr. 
12. >Artyka = gorzałkji, po zbó- 
jocku* Wrze.ś. dod. »Artycha = 
wódka* Wisła IV, 843. Por. 
Maz. V, 28(i, n'^ 315, zwr. 12. 



Artylerja: »Antylerja* Czark. i 
list. z Litwy. 

A r w a n p. Por w a n. 

As, A s t o = i : > Sędzi ta paneszka 
as na szepra lik zdrzi* (= sie- 
dzi ta panienka i na pasterza 
wciąż patrzy) Hilf. 96. »Weznie 
miecz os uczj^ trzf krz^e* 
(= weźmie miecz i uczyni trzy 
ki-zyże) ib. 106. Por. ib. 90 i 
często ind. »Helanie od Beloków 
różnią się przysłów^kiem 'as\ któ- 
rym rozpoczynają każde zdanie* 
Nadm. 29. Tamże str. 34 ustęp, 
w którym *as' kilka razy wystę- 
puje: ^Uón słt wsadzi nd len 
kamę, aste pocznie kazać * (= usią- 
dzie na ten kamień i pocznie 
mówid) Hilf. 90. »Pomjiże zas 
uóżóg, ast^ rzek...* (= pomaże 
znów ożóg i rzekł...) ib. 96. 
vDzewcz^na rzuca'... włosy na 
ogniszcze. Asto krasniit przin- 
dze...* (= dziewczyna rzucała 
włosy na ognisko; aż oto krośnie 
przyjdzie...) ib. 123. 

A sa! p. Sa! 

Asanka = waćpanna: >A jd tyz 
asanki nie chce* (waćpanny) 
Kieł. II, 192. 

Asekuracja: >Asekurant* a. »Ase- 
kuranty* blp. = asekuracja, ubez- 
pieczenie od pożaru. 'Wziąć A., 
spłacid A.' Ust. z Jaworza »Se- 
kuracyja* Pr. fil. IV, 246. 

Asekurant p. Asekuracja. 

Asencyja p. Esencja. 

Asenterować: » Doradzili dać go 
do wojska asenterować* Zb. VII, 
1 0. Por. Asenterunek. 

Asenterunek, > Senterunek, Od- 
biórka = branka do wojska* 
Wrześ. 3. >Assenterunek = spis 
i pobór wojskowy < Krak. IV, 
303. > Parobcy... stawjić mający 
do assenłerunku* ib. II, 9. >Ha- 
synteronek< Spr. IV, 22. >Ha- 
svnt\Tka* ib. 23. 



24 



Ausknochl — Aż, Ażo. 



A u s k n i! c h I p. H a u s k n e c Ii t. 
Aiisterjłi: >Osleryjłi- Wisła I, 30. 

A u s t r j a: »>f ó.strv'ja« Hozpr. IX, 151. 
221. >rosłryjd^ ib. VIII, 75. 

Ausz! = odpi^dzając kury Roczn. 
2Ui. 

A u s z p i k j' do zimnych potraw « W. 
A. L. Z.(a\vadzka) Kucharka li- 
tewska Wihio 1858, str. 184. 
>Auszpik z nóżok cielęcych* ib. 
192. 

Auż p. Aż. 

A w a!: »A wa kotki dwa Letij do 
lasa^ (kołysanka) Kuj, 11, fi 3. 
Toż Ust. z Litwy. 

Awansować: A wanzować - Pozn. 
VI, 171. vAwanżować'^ ib. 174. 

Awantura: >Jaw^łury = awan- 
tury* Krak. IV, 308. >Wantura« 
Wisła 1, 188. 

Awaronowa (rózjra) p. Aron. 

A wanzować p. Awansować. 

A w ej! p. W ej. 

Awizv: »Havvizv Ini. = j)lotki* 
Rozpr. XVI I, 35. 

Awo p. Aj w. 

A w o I i p. A j w. 

A w ul p. Auł 

A w y ć I =; (>dp«^dzanie świii Ust. 
z Litwy i Hiałejrusi. 

Az p. Aż. 

Azać = czyżV: ^Mozeby-ście me 
pi-zyjeni na słuzbe? — Azać ja 
mogę wziąć kogo na słuzbe! Chełch. 
II, 101. >iMój Hiutosku, azać to 
sie tak robiV* ib. 107. »Azać 
óni mnie słuchać bedo, eżii óni 
ciebie .słuchać nie chco!* ib. 141. 

A zatem p. Z alem. 

Az aż: >Azaż ja cię nie kochała, o mój 
.lasiuleczku ?» Kolb. 147. j^Azjiż 
wy to słuchali , Cohy zmarli ga- 
dali V«^ f= czyż słyszeliście, żebv..) 
ib. 179. 

A ze p. Aż. 

Azo eh = > zaduch, feh>r- Pr. fil. 
IV, 181 (może = azol ? K.). 



Azorotować = » desperować « Pr. 
fil. V, 693. 

Ażurowy: >Ja miał prześlicny 
ubiór, słomiane jraloty (spodnie), 
Jizurowy nmndur* Krak. II, 189. 

A ź p, J a z. 

Aźl i p. Jeżeli. 

Aż, A że, Auż, Jaż, Ja że: •Uką- 
sił ją... jaze do boltjca<^^ Simd. (>(>. 
»Leci kula, jaze furczy. Leje się 
krew, jaze ciurczy* ib. 15(5. »Jedz, 
mój dudo, Aze mi się najes< ib. 
172. »Jakci zająn p.szenickę do 
ko.^a, Jaze wysła na Miirynę rosa* 
Krak. II, 71, n" 145 a, zwr. 4. 
»Jas ku kościołu* Rozpr. IX, 199. 
Pr. fil. IV, 202. >Jasz« Hilf. 166. 
^Jaż dwie!" Fredro w Panu Jo- 
wialskim. >Jaz, Jaze = aż(e)* 
Rozpr. IX, 150. >Jaż, Jaże* Ram. 
61. » Płakały jaż do ranią* WMsła 
VII, 159. Rud. 155, n" 13. S|)r. 
V, 341. II ^Aże = aż« Pr. fil. 
V, 693. -Miała ja też miała fra- 
jerzy aże dwok (= dwóch)- 
Zejsz. 57. * Kasinka winko niesie, 
Aże jej się rączka trzęsie* Ro<(. 
n" 132. 'Aże mi się serce kraje ^ 
ib. n" 192. 248. > Miesiączek... ja- 
śnie świecił, Aże się Wyszczył- 
ib. n" 209. » Pójdź ze mną... Aże 
do gaiczka'^ ib. n" 259. > Dobrze 
się siekło, Aże się kosisko po zie- 
mi wlekłoś ib. n" 460. >Aże 
dziwi « Kam. 39. Mawa (= ma- 
my) swoich (robotników) aże nad- 
to^ ib. 55: por. ib. 19. 27 i ind. 
Bal. 133. Zb. L\, 8; III, 15; XI, 
120. Rud. 163. 253. ^ Nie przy- 
chodź, aże do siego roku ^ (= do 
j)ł-zyszłego) ib. 34. > Przywiodłem 
ci niewolnicę, Aże z Polski ro- 
botnicę- Wójc. I, 126: por. ib. 
200: II, 64. ''Aze sie ksiądz mu- 
siał uośmiiu" Opól. 4. >Wy>ce- 
ri\\ zębw aze mu się bielom^ 
Zb. IV. 223. v(:ekaj inie dziew- 
cvno, aze ci doro>ne Zl). XII. 



Aż. Aże. 



2ó 



183. Por. Kozpr. X, 22(k Fed. 
231. Wis^a VI, 141. >Auż miło!* 
Pozn. VI, 9. > Jazom do Czesze- 
wa przyleciał ^ ib. 18. ^Jasz na 
grancą« (= aż do granicy) Hilf. 
122. 127. >Jazc miło* (= aż rai- 
ło) Rozpr. VIII, 107. Podobnież 
Maz. III, 88. Fs. 100. 231. Rozpr. 
X, 39. 45. 226. Kieł. I, 73. Rad. 
I, 127: II, 56. Zb. VII, 29. 47. 
Lislv filo), a paed. XII, 470. Krak. 
I, 284. Cisz. I, 151. 248. >Jaże 
do trzeciego (pokoju) < Kuj. II, 
32. Spr. IV, 322. »Ni mniał 
(= nie miał) chtórędy uciekać, 
jaz oknem uciek< Chełch. I, 21. 
>Jaz skry leco« ib. 127. || >Aż 
w znaczeniu nim (nie), póki (nie): 
>Az me przepuście, to ci dopirój 
powiem* Chełch. II, 19. » Czekam 
aż świt rany* (= aż do świtu 
rannego) Wójc. II, 178. »Jak jóm 
wzión bid, az jóm nie zal)ił* 
(= o mało nie zitbił) Zb. IV, 
202. >Miałym cekilć, azby i nmie 
obiuł?* ib.'VIII, 310. >kw pój- 
dę, aże sobie s|>oczn(v Bal. 108. 
»Głód i mróz tez uh nich wpar- 
ły, Azo ich wc/lle i)oz&rły« (o Fran- 
cuzach) Kętrz. 87. »(Konie) je- 
szcze nie takowe były, Aże pa- 
robeczek do nicłi nastał miły* 
Wójc. I, 193. vPrzejecliali pole, 
drugie przejechali... Aże zajechali 
nad szeroki Dunaj* ib. 235. » Cze- 
kaj... aże ja ci powiem* Rog. n° 
(ł3. »A ja b(^»dc spjiła. Póki będę 
chciała, Aże mi je (wołki) każą 
gnać- ib. n" 75. >Ja cię tu my- 
ślani (= zamyślam)... zabić. — 
Mój miły.... Jeno nie do czysta 
(= nie zupełnie = nie natych- 
miast), Aże ja się wyznam Swo- 
ich gizechów wszystkich < ib. n° 
117. »\V.szysłkie groby obeszedł, 
Aże na jej grób przyszedł* ib. 
n" 124. »Tak długo jj| nama- 
wiali, Aże jej wianeczek Z głowy 



zerwali* ib. n'' 125. >Nie będę 
ja prędzej Inszej miłował, Aże się 
ten twój grób Będzie zielenił* ib. 
n" 196. » Świeć mi, miesii^czku, 
jaśnie, Aże mi moja koc-haneczka 
nie zaśnie- ib. n" 278. >Już tu 
nie [)rzyjdziemy, Aże na bezrok« 
(= za rok) iii. n" 422. Podob- 
nież ib. n" 317. 353. 371. >Za- 
czekaj... Aże ci powiem nowinę* 
Kolb. 224. >Kca wleź (= wleźć) 
do raju, ale ni mog?^ aze iiodpo- 
kutują< Zb. VII, 26. Podobnież 
ib. 47; ib. IV, 123. >Juz sie nie 
wyprzęzes (z jarzma małżeńskie- 
go), aze w grobie lęzes (= leg- 
niesz)* Zb. XII, 194. »Prędzy 
temu nie uwierzy, jaż żona swój 
pierścień odda i jaże mu go przy- 
niesie chło na pokazanie* Kuj. I, 
120. >Nie będę ja na Jasieńka 
dobra, Jaz dopókąd nie opadnie 
choin ecka drobna* Kieł. II, 95. 
>Hale ji nie trzeba capecki iiod- 
dajać (= oddawać), jjiz dziecko 
iiodda* Archiv V, 643. >Po trzy 
razy na ratusu zwonili,Ażci wszy- 
stkie panieneczki zwołali* Pozn. 
II, 234. » Studniarz kopał stu- 
dnią..., ażci się zmęczył, wody nie 
było* Krak. UF, 34. >Pótyśwa sie 
krążyli, aśwa (= ażeśmy) skoń- 
cyli* Zb. XIV, 166. > Chowałam 
cie... Jjize mi cie wzieni* Sand. 
49. » Usłuż mi... Jaz sie zjadą 
przyjaciele* ib. >Poglądała nizy, 
wyży, jaz go dojzrała* ib. 110 i 
122. >(Kani) nie wolno pić wo- 
dy, jaz dysc leje i la tego to ka- 
nia tak wy cek uje dysca* Wisła 
VII, 109. » Będzie wa grać Zośce, 
Aż się ze snu ocknie* Wójc. II, 
205. II W połączeniu z nie, ze 
znaczeniem *łylko\ 'dopiero' (jak 
franc. ne... que...): »Ku[)iła baba 
w mieście konia bez ogona. Nie 
pi-zyprawiła mu, aże w doma^ 
(zagadka o igle) Zb. VI, 19. »Już 



2H 



Baba. 



aku>ziMka: HdZpr. X, 2(>9. Krak. 
IL i:), allM) > babka : III, 1 {-9. 
Uorzii. XM, ISH. /b. I, 68. Wi-zoś. 
:\. Maz. II. 08. II i, vnaba^ a>or. 
Ha bu u ci a, Habia inaćf = 
rzarownica: Nadni. 132. >(idy 
piłM-wszy szron [H>l»ioIi szozyly 
p»r Kar|»ałkirb, jjóral, pokazujący 
tu iirn|;i(Mnu, wyraża >ic, iż 'już 
>ic bal)a zamroziła- Scbnoider 
Kncyklopcdja (labcji II, 1<)9. 
II r>, haba* = sójka: Przyj, hidu 
VL 1 26. II 6. Haba = duży snop: 
-|)zic\vczcla, kończąc zjrrabianio 
zlH)ża. związują ogromny snop, 
przystrajają j:o w różne dziwa- 
czne ulńory i nazywają 'l>abą'* 
/b. IX, ótł. ^(idy ostatnią turę 
zboża zwoża^ z i>ohr; Kobiety i 
dzicwł'zcta stroją 'l>jdM»*... Klóra 
ostatni snop zwiąże. ilo>tanio 
'dziada', a jeżeli kto z mężczyzn, 
'IwIh/. . /mu^zajii tę, która i>sla- 
tni ^uop związała, zabrał- jro na 
jrrabli>ku, a wtedy mówią: *idą 
z babą*' Nadm. 9 i-O:). lVr. !» a b^ 
ka. > l>al»a' ze ^lomy i popiel- 
ców a Pie-zi-z. S.">. II 7. naba* = 
pr.'.v!.:.;d do pokrywania !ub za- 
tykania płeca: Kominek... pokryty 
babą*, czasuni z drzewa i irliny 
ulepior.ą Po/n. I, VM. Haba = 
de<*ka. zatykająca bul, zwany irru- 
ba a. >->ja a. ^winka^ z (>|h>- 
c»\u-k;ei:o I ^t. ini J. ł.o-ia. ^ Ha- 



\^l 


_r: 


w iiizk; 


i ^on:iana di» z;( 


itka- 


:.;;i 


k. 


•inina- 


Clvhv.. 1 78. 


ib. 


2:>T 


. 1 


\-\ N 


2. P;o>xcz. 21. 


Mil. 


Kr 


■;i:ii.', k ł<\\v;'. r,:- ihk- .a:\k;iny 


łvrr 


■•:"• 


.::\-b:. 


i<n:i :.K >lvv.,\. 


we- 


poi:- 


.iV • 


; w s 


1,1 r\ woick i 


piui- 


;■■.;!' 


.; 


kjt. :vi . 


: .. :v\ .'ciiy ci 


»|vło 


; '.1 


;«\ 


ktM^; 


.-. :: \:\i' wviaivw 


:^?o. 


/.^ 


IV, 


. !>:. 


Tl.; i -a := ] rk ^; 


:r.at. 


-.-''in' 


i* 


:.» i... 


*^ ^iżku, -i^' : ?.:\ k 


;una 


00.:: 


.•.■^■ 


w \ .V 


:i:' k-;. ..:.:; :^:: i 


V^' 


■ i '■ '»> 


M 


. W. >. V. 


Sil. 



znacz. 2. > Haba = otwór w pi*zy- 
j)iecku na węjrje, które się tam 
wsypuje dla prędszego ojn^ania 
izl)v- Ram. 4. Por. Babica, Bab- 
ka" Babula. Por. Pr. fil. IV, 
TlKł. II 8, ' Baba* = jjruby kawał 
drzewa do wbijania pali, wytła- 
czania oleju itp.^ Ust. z Janow- 
skiego. Toż Pr. fil. IV, 796. Osip. 
II 9, Baby = na saneczkach na 
lodzie ustawione wązkie beczułki 
z dwiema dziurami, w l)oku wy- 
wierciaiemi , przez które obwija 
się częś(* liny od niewodu z prze- 
rębli WNciąpiiętej i t. d.« Posui. 

III. 187. Mil. (Cbłop no.si) w zi- 
mie czapkę, zwana *bńba*; jest 
ona średniej wysokości, sukienna, 
jrranałowa, z dnem czasem czwo- 
rograniastem. z l>arankieni siwym 
lub <*zarnym wkoło- ib. II, 172. 
II UK liabv = rodzaj giiiszek Zb. 
XIV, 28. Pr. lii. IV, 796. 
II 11,^ Baki = gwiazda: - Niekie- 
dy gwiazdy otrzymują żartobliwą 
nazwł' 'bab*, np. 'babv zachodza'« 
Kuj. ii, 28U, n" t. -Myli się Kol- 
berg, mówiąc o 'żartobliwości' lej 
nazwy: por. L. pod wyr. Baba). 
- Babv, Babki, (iromadki = gru- 
pa gwiazd, zwana 'pleiades** Pr. 
Iii. IV, 797. Babv. = gwiaas- 
dozbiór Uud. S»8. .Mii. Por. Zb. 
VL J96: XIV, 188. Baby = 
pleja«lv kworzka Pawł. Por. 
Babkii. znacz. 12. II 12. vBabR«= 
ciastu: To su będę dzy> zaja- 
da! baiiibam i ki4acze f)erd. 4. 
Por. Pr. "til. ł. I ł9: IV, 796. 
II 18. ł>:iba =z ^\urd, gruba sosna* 
IV t;:. iV. 7iMv || 1 L ^Baba = 
w ki4owii.!kn du przędzenia część 
kp>ika, iriui»a, v»kr;igb. na śrubie 
p:/v *<ti^łkii' umocowana- Pr. fil. 

IV. 7^*7. II l.\ Baba = rybka slru- 
it':rn i'wa, <.:\\aii:i iaki> przez Ind 
\l^»w;.^■.'.• !!;': i.\r.:t k cH:in> trobio.>: 



Uabtich — Babi mór. 



29 



poławia się w Czarnej Hańczy, pod 
Maćkową Rudą* Osip. || -Babi- 
szczo a. Babsko -c Ram. 4. 

B a b a c li = buch, bach Ust. z Li- 
twy (o wywróceniu się i upadnię- 
ciu) np. »Lala babach!^ (w mo- 
wie dziecinnej = człowiek upadł). 
» Babach! = wyraz na oznacze- 
nie, gdv coś upadło < Pr. fil. IV, 
797. 

B a b c z y ć : * Babć v(* = byd aku- 
szerką* Rozpr.' VIII, 170. 226. 
Chełm. I, 176. 

Babi: * Babia łyła a. Kleń = gal. 
ryby jazia, doj^ć dużej, białej, gru- 
bej iid.c Pr. fil. IV, 797. || »Ba- 
bia mać = akuszerka: > Pojadę 
ja po babią mad* Kuj. II, 38. 
Por. Baba, Babka, Babuńcia. 
II » Babie drzewo = ononis spi- 
nosa, Flauenbaum* Frischbier 
Wórterbuch p. w. Leibehenkraut. 
II » Babie lalo = rośl. chamae- 
nerion* Wisła II, 7. Pelr. Por. 
Ś wię to-Marcińsk ie. || >Ba- 
bie uszy* : » Babie usy = pewien 
gatunek dużych, jadalnych grzy- 
bów* Spr. IV, 301. ^ Babio uszy = 
smardze* Wisła VI, 9. » Babie 
u>zy rosną w maju , koloru sza- 
n^go ('sadegoO i^^- ^^''^^^ VI, 678. 
• Babie usy = rodzaj grzybów* 
ib. VIII, 360. II ^Babie zęby*: 
>Zęby babie = nieśmiortnik gna- 
phalium arenarium Lin.)< Zb. II, 
258. Babie zęby = cephalan- 
Ihera grandifol.* Ciesz. 6. Pozn. 
I, 145. Wisła VIII, 143. || >Babi 
korzeń = rad. filicis feminae* 
Ciesz. 6. II »Babi pies = gatu- 
nek włosami pokrviej gąsienicy* 
Spr. V, 341. II /Babi ząb< = 
>łrzmielina< O. » Babie zęby* (nie- 
obj.) Pozn. I, 145. 

Babia góra: ♦Za Babiom górom 
jes tam laka woda, có cłowieka 
skrzysi (= \vskrzesi)* Zb. V, 
225.' Wróżba z B. góry ib. VI, 



197. >Ku Babi górze^ Zb. V, 
261, n 62. ^Babigórcy a. Babio- 
górcy = górale od Babiej-góry, 
Jordanowa i Suchej^ Encykl. roln. 

II, 824. Słownik gieogr. II, 693. 
B a b i a r k a = > akuszerka < Spr. IV, 

301. 

B a b i c a : 1 , V Babicą ntizywają tę część, 
która łączy piec z kominem; •za- 
stawić się babicą* = schować 
się za piec* Pozn. V, 186. (Może 
raczej mowa tu jest o zatyczce 
kominowej, por. Baba, znacz. 7). 
II 2, » Babica = babka, rodzaj 
pieczywa* Rozpr. XII, 85. || 3, 
» Babica = baba, akuszerka* 
Wrześ. 3. Por. Babula. 

Babice: »Babłckie pole* Kolb. 332. 
>Babickie chłopcy* ib. 334. >Ba- 
bicka skała* ib. 335. >Pana Ba- 
bickiego słudzy* Maz. II, 81. »Ba- 
biczak< Kolb. 330. ^Babiczanki* 
ib. 314. 

Babiczak, Babiczanka p. Ba- 
bice. 

Babiczka = > krzew róży polnej* 
Spr. IV, 335. 

Babic = czepić, wkładać czepiec 
podczas oczepin : »Swachna... czepi 
czyli 'babi' młodą- panie* Pozn. 
11,^253. Por. Babko w ać. 

B a b i e n a :^ nazwisko krowv Rozpr. 
XII, 76. 

Babieniec = »izba dla służby 
kobiecej w domu szlacheckim* 
Pr. fil. IV, 797. 

Babilon: - Wieża Babilol < Krak. 

III, 8. 24. (Mąż Suzanny) *Mie- 
szkał w Babilonie < Łęcz. 177. 
>Dwa orły porwały ją (córkę kró- 
lewską K.) i zaniosły na wieżę 
babilońską* Cisz. I, 159. 

Babilol p. Babilon. 

Babimór: ^Babimur* Krak. III, 168. 
Widłak babimor = lycopodium 
clavatum < Przem. 234. Pelr. 
>Babimur ^=: lycopodium chiva- 
lum < Cie>z. 6. Babi mór< Wi- 



34 



Haczii — Bać ^>i(^^ 



, pasttM'ska w górach, w której no- 
cuy<\ pasterze, wyrabiają ser i żę- 
tycę* Rozpr. X, 212. Por. Przyj, 
ludu VI, 5. Stęczyriski Talry 161. 
Goszczyński Tatry 130, 141. Zb. 
IX, 245. Rozpr. X, 269. Wrześ. 
3. Spr. V, 342. 

Baczą p. Baca. 

Baczeć p. Baczyć. 

Baczenie: » Ten infalita (= inwa- 
walid)... nie ode.^zod, ino z dalki 
(= z daleka) dał baczenie na 
tego tambora (= uważał, i)ilno- 
war;^ Pozn. VI, 172. *Nic nie 
mówiła, ino se dawała bacynie 
na niego* Zb. XI, 96. »Baccnie = 
uwaga, dozór* Sand. 260. ^Dać 
baczenie = zwracać uwagę, uwa- 
żać* Mil. 

Baczność: > Proszę, aby się na 
baczność miał* (= na baczno- 
ści K.) Wisła VII, 89. 

Baczoń p. Bocian. 

Baczyć: »Baczyć* = widzieć: »A 
za rzeczką, a za bystrą, Tam ja 
baczył ciebie* Lub. II, 59, n° 180. 
>Tflo juz roków, jak was bacem, 
a jescek was nie widział weso- 
łego* Zb. V, 191. »Czy śpicie, 
czy który baczycie?* Wisła VIII, 
65. II > Baczyć <= zważać, uwa- 
żać* Mil. »nacyć = uważać* 
Sand. 260. »Nic nie bacy (= nie 
zważa), ino odjechał* ib. 276. 
•Jadwiga tak baczyła na wiarę, 
jakby leż i patronka jej« Kam. 
150. Krak. IV, 303. Ram. 4. Pr. 
lii. III, 359. II ^Baczyć. = my- 
śleć: >Baczcc = myśleć* Hilf. 
159. Toż Pr. m. III,' 359. » Ba- 
czy so w głowie* (= myśli so- 
bie) Derd. 98. || » Baczyć* = 
pamiętać: »Nie baczę dobrze, 15 
czy 16 lat...* Tyg, ii. ser. 1, t. 
IX, str. 210. Kam. 17. 47. 61. 
180. Parcz. Bib. War. 1860 
t. IV, str. 620. >^L;acvć* Spr. 
V, 342. Krak. IV, 199. 363. 



Zb. V, 189. Rozpr. IX, 155. 
Derd. 108. Rozpr. X, 269; III, 
368. Wrześ. 3. Zb. XII, 196. 
Ust. z Domaniewic. Wisła VI, 144. 
II > Baczyć* = przypominać (so- 
bie) Sand. 260. »Rano sie obu- 
dzieł i bacył se, co to wcora 
wiecór powiedział* Zb. V, 199. 
II > Baczyć = pilnować, czuwać* 
(3sip. 

Baćkać się = >• walać się, babrać 
się w błocie, chlapać się* Słown. 
Kolb. 

Bać kor = » tłuste dziecko; prze- 
zwisko: 'ty baćkorzu!*'^ Spr. IV, 
19. Por. Boczkor. 

Bać się: 1, bez 'się': >Nie bój, nie 
bój, siostro naszal* Kolb. 242. 
» Jedzie, drużba, jedzie. Nie boi 
nikogo* Zb. XII, 200. >Bać = 
bać się. >Nie bój, maleńki!* Pr. 
fil. IV, 181. II 2, >Bojać się, bo- 
jał się* itp.: Kętrz. 76. 85. Łys. 
38. 39. Kam. 78. Kuj. I, 180. 
260; II, 44. 47. 49. Kozł. 40. 
52. 53. Kolb. 118. 119. 222. 
Zb. VIII, 299. 309. ^Ja sę bo- 
jał* Derd. 20. Rozpr. VIII, 87. 
310. Pozn. VI, 109. Cheł. I, 19. 
122. 218. Was. 94. 191. Rad. 

II, 48. Lub. I, 265. »Bojemy się< 
Pozn. I, 159. Zb. IV, 256. >Bo- 
jeli się* Pozn. VI, 8. Cheł. I, 37. 
• Boić się* Wisła III, 324. Gzark. 
Zb. VI, 122. 156. Pozn. VI, 73. 
Krasn. 299. » Bojąc sa« i >Bojec 
sa* Hilf. 160. Bisk. 56. Pr. fil. 

III, 364. vBojeć się« Pozn. VI, 
73. -Bojoć się* Wi.sła III, 84. 
>B6jec są* Ram. 11. || 3, > Bo- 
jący* = tchórz, bojażliwy: Hilf. 
131. » Śmiały dali zajedzie, jak 
(= niż) bojący* Cinc. 34, n*'770. 
» Tatulu, tera się straswa (= strasz- 
my), który bandzi (= będzie) 
bojący, który się bandzi żyda bo- 
jał* Zb. Vin, 310. »Chto nie 
bojący, to mu sie może dusza 



Bać to — Bagniątko. 



35 



pokaza(-< Wisła VIII, 148. Por. 
ib. 717. II 4^ Nie bójś« = nie- 
wątpliwie, oho, z pewnością (z od- 
cieniem ironji): »Nie bójś, to me- 
dyki = oho, to szczwany lis« 
Maz. V, 32. Toż Ust. z Litwy. 
Dalsze przejście znaczenia »nie 
bój sic« jest: 'nie wątp', *aiii 
wątp', *ani myśl' (że unikniesz), 
jak w pieśni następnej: *Do cie- 
bie jadę... na zdradę. Nie bój się... 
nie bój zdradziny (zdrady), Bo 
choćbym ja cię nie zdradził, zdra- 
dzi cię iny da inv (= inny)« 
Pozn. V, 103. II »Bajać się = bać 
się: *Bajałem się mówić' « Parcz. 

Bać to = ale prawda..., ależ to... 
(spostrzegając się) Bib. Warsz. 
1860, t. II. 

Badel(ak) p. Badyl(ak). 

Badeła p. Baryła. 

Baderka = kąpielowa, posługacz- 
ka w kąpielach, zakładach wodo- 
leczniczych itp. Ust. z różnych 
okolic. 

Bad i aga = » nazwa pospolita ro- 
śliny nadecznik « O. Por. B a d i o k. 

Badiok p. Bodziak. 

Badjan p. Bodzian. 

Badunia= » bagienko, głęboka ka- 
łuża na drodze < Udz. 

^ady blm. = »kąpieU Wisła I, 151. 

Badyl: 1, »Badylka« ż.: » kilka ba- 
dylek (= łodyżek)* Zb. VI, 245. 
Tożib. V, 114. > Wiatry napchają... 
kupy śmiecia, Hści, badela* Krak. 

III, 37 (Czy to rodzaj nijaki? K.). 
» Badelak « : > Listeczki obdhi żnie 
na dużym badelaku« (= łody- 
dze) Krak. III, 130. »Badyl = 
łodyga, kijek. Dzieci śpiewają: 
'Dylu dylu na badylu'* Pr. fil. 

IV, 797. .Badyle* (lnu) Wisła 
VII, 80. II 2, .Badyle = rogi 
jelenie* Przyj, ludu VI, 111. 

Badylka p. Badyl. 
Badziać się a. Bodziać sic = 
wałęsać się Ust. z Litwy. 



Badziewie = > kawałki słomy, 
chróslu na podwórzu, śmiecisku, 
lub na brzegach rzeki, w^Tzucone 
przez wodę* Pobł. 127. 

B a f ! = paf, bach, buch Ust. z Litwy. 

Baga = .tytuń do żucia* Spr. IV, 
354. »Baga = tytuń przeżuty* 
Święt. »Bago = a) sok tytunio- 
wy, b) tytuń do żucia* Ust. od 
J. Bystronia. Toż Pr. fil. IV, 281. 
Spr. V, 342. 

Baganciarz = > wyraz obelżywy: 
człowiek ciężki, niezgrabny, nie- 
dołężny, mający liche obuwie, 
a chód bardzo powolny; żebrak* 
Święt. 

Bagancie = » wielkie buty, zwła- 
szcza stare, podarte* Święt. »Ba- 
gańć = trzewik kobiecy. Lm. Bd- 
gańcie* Udz. .Bagańcze lm. = 
obszerne a niekształtne obuwie, 
kapciska, baćkory* Słown. Kolb. 
Rozpr. XXVI, 370. 

Bagańcze p. Bagancie. 

Bagatelność= bagatela, drobiazg 
Kam. 157. 

Bagaż ja: .Bagaz^je (= materje) 
kupują od żydów nic nie warte « 
Pozn. II, 42. .Bagazyjś = tkani- 
na bawełniana, drukowana w kwia- 
tkic Spr. IV, 353. 

Bagienko p. Bagno. 

Bagienko p. Bagniątko. 

B agi as ty: .Mogiła... baglastćm za- 
rosła zielskiem* Łepkowski O Tra- 
dycjach, 39. 

Bagniak »a. Koźlak = grzyb 
jadalny, rosnący na bagnach* 
Osip. 

Bagniąć p. Bagniątko. 

Bagniątko: .(Wierzby) z pączka- 
mi czyli 'bagniątkami'* Krak. I, 
274. .Bagnięcia (lm.) czyli pal- 
my* Zb. VI, 206. .Końce gałą- 
zek z bagnięci* ib. 283. .Wiązki 
gałązek (wierzbowych) zowią *róż- 
dżkami', powszechniej 'bagnięcia' 
lub 'bagienkiem'* ib. 288. »Za- 
3« 



38 



Bajdaś — Bajtalanka. 



Baj duś: »Gdy kto (podczas zabaw 
zapustnych) prawi wiele a nie do 
rzeczy, otrzymuje miano: *ksiądz 
Klituś-bajduś, Zaręba -Wojtuś'* 
Maz. I, 121. Por. Baj dała. 

Baj duże = » małej wagi, nie dbam 
o to, mniejsza o to« Zb. I, 63. 
Linde ma *Baj dużo' pod wyr. B a. 

Baj dyg: » Zagrajcie mi z góry... 
Badę (= będę) i tak latał: Siaj- 
dyg, bajdyg, portki zgubił* (piosn- 
ka weselna; *siajdyg bajdvg' = 
Siudy, tudy K.) Zb. VIII, 272. 

Baj dyga >a. Bajda = plotkarz, 
bajczarz, od rzeczy mówiący* 
Święt. >Bajdyga = człek rozlaz- 
ły* IJdz. Por. Bajdała. Bał- 
dyga. 

Bajdziurzyć = bajdurzyd, gadać 
Lub. 217. Por. Bandura. Ban- 
du r z y d. 

B a j e r = przyśpiew: » Pójdę ja z to- 
prem (= toporem) do łasa; Ba- 
jer topór konder honder itd. ł.ęcz. 
156. 

Bajerować = » dzwonić odmien- 
n\Tn od zwykłego sposobem..., za- 
prowadzonym przez biskupa Ba- 
jera* Pobł. 127 (Nie od *Bajera', 
lecz od Nm. 'beiern' = dzwonić 
w pewien odmienny sposób K.). 

Bajgiel = » trznadel* Wisła V, 751 
(Może = 'Bargiel'? K.). 

Bajka, » częściej 'Bajki' = fraszka, 
fracha, głupstwo: 'Trzeba się śpie- 
syć... — Ej, bajki, odezwała się 
inna, przecie'...* Sand. 109. Por. 
Pr. fil. IV, 797. II >Bajki = do- 
brze, i jak jeszcze!: 'Waspana 
sąsiad dobrze się ożenił? — O 
bajki posagu nabrał'. 'Powiadają, 
że żonka jego bardzo dobra ko- 
bieta. — Bajki! (znaczy: dosko- 
nała)'. 'Podomno u waspana kar- 
tofle obrodzili? — A tak, bajki, 
nie mam co narzekać'. 'A toć 
pan N. mocno chory? -- Choć 
bajki, ale wyliże się* Maz. V, 36. 



> Bajki = dobrze, nie źle, nic 
złego; owszem; dużo. 'Co tam; 
słychać?— Bajki!' *Czy Waspan 
zdrów? — Bajki!' 'Jaki też to 
urodzaj u Waspana? — Bajki I* 
'Droga chyba już się psuje? — 
O jeszcze bajki!' 'On podomno 
biednie się ma ? — Ale gdzie tam, 
jemu bajki!' 'On jakiś niezdrów? 
— Y, bajki, jemu nic!' 'Może tam 
w misie nic już niema? — Baj- 
ki, jeszcze jel' 'Służąca Waspana 
to żwawa dziewczyna. — Bajki, 
wykręca się jakoś'* Czark. (od 
Siemiatycz). 

Bajon = > bajczarz, plotkarz* Udz. 

Bajorek = » nitki złote kręcone. 
Kapelusz upstrzony w 'bajorki', 
w paletki* O. » Bajorek* Ust. z Li- 
twy. Por. Pr. fil. IV, 797. 

Bajoro: >Złe śmieje się na bajo- 
rach* Sienkiewicz w Gaz. Pols. 
1877, n® 17. »Bejoro a. bewo- 
(= beło) = głęboki dół w rze- 
ce przy brzegu* Spr. IV, 374. 
>Bajura = kałuża* Roczn. XLI, 
183. Toż Zb. I, 63. ^Bajory = 
zarośla, gąszcze niedostępne, zwła- 
szcza na błotach* Pr. fil. IV, 797. 
»Bydełecko... pódzie do bajorka, 
napije sie wody* Wisła VII, 119, 
n* 1. > Bajor = staw, bajoro* 
Petr. > Bajoro = staw z mętną, 
błotną wodą* Udz. 

Bajówka = spódnica z baju lub 
innej materji wełnianej* Pobł. 1. 
Toż Ram. 4 i Pr. fil. III, 360. 
• Kobiety wkładają na spód 'ba- 
jowkę' tj. ciepłą spódnice z baju* 
Wisła III, 727. 

Baj rak = » drzewo sosnowe kar- 
łowate...* O. » Wyraz w Litwie uży- 
wany* Kozłowski Słownik leśn. 
» Pagórek bajraczkami so<nowemi 
porosły* Zmor. 95. Baraki = 
gęste krzaki* Zb. II, 214. 

Bajstr- p. Ba*! trak. 

Bajtalanka p. Bajdała. 



Baj lała — Ba]as. 



39 



Bajtała p. Bajdała. 

Bajtałachy= » opowiadanie roz- 
cił|głe a nieużyteczne; mowa nic 
do rzeczy: *prawió bajtałachy'« Bib. 
War. 1860, 1. IV. .Bajlałachi = 
piosnki, przyśpiewki wesołe lub 
dowcipne Pr. fil. IV, 798. Por. 
Bajtałaszki L. Fatałaszki. 
Batałaszki O. Bandałacha. 

Baj tka p. Bajdka. 

Bajtczdrka p. Bajdczdrka. 

Bajtlik = » torebka; wyraz mało 
używany* Wrześ. 3. » Bajtlik = 
łorbeczka« Nowicki, Kozica, 103. 
> Bajtlik = 'tórbka na brok' = 
na śrót* Spr. V, 342. 

Bajtlować= » zawracać głowę* 
(= durzyć) Wisła IV, 843. .Baj- 
tlować = blagować, okłamywać 
Ust. z Warszawy (szkolne). »Baj- 
tlować = pleść, gadać niedorzecz- 
ności. 'Bajtlować komuś głowę' = 
zawracać, zakręcać głowę* Sło- 
wnik Kolberga. »BajtIować = 
oszukiwać* Udz. 

Bajtoć p. Ba. 

Bajura p. Bajoro.. 

Bajusy = » faworyty* Wrześ. 3. 
.Bausy* Spr. IV, 301. Por. Rozpr. 
XVn, 21. .Bausy, Bajusy = fa- 
woryty; czasem wąsy* Spr. V, 
342' ' 

Baj wół p. Bawół. 

Bak p. Ba. 

Baka I ar- p. Bąkał ar-. 

Bąkała rka: »Bakalarka = a) nau- 
czycielka, b) bakałarzowa; orga- 
ni.ścina« Ram. 4. 

Bakałarz: » Bakalarz* Rozpr. IX, 
157. Toż Derd. 77. Kieł. II, 180. 
Ram. 4, z dod. = »organista«. 
• Bakałarz, Bakałar, Dyrektor = 
nauczyciel wioskowy w porze zi- 
mowej* Pr. fil. IV, 798. »Beka- 
larz* Rozpr. XXVI, 371. 

Bakfon p. Bak wan. 

Baki, Ba(!zki, Bakiem bard y, 
B a k i e m b r o d y, B o k o m ba rd y, 



Bokobrody = faworyty Ust 
z Litwy. vBaki* i » Bokobrody* 
O. » Bakembardzista* Padalica 
Opowiad. krajobr. I, 62. 

Bakiem b- p. Baki. 

Bakier a = » koszyk* Pr. fil. IV, 
181. 

Bakiesisty= » okazały (o owcy)« 
Wrześ. T. 44. >Bakiesisty = kę- 
dzierzawy (człowiek, baran, owca) « 
Wrześ. 3. »Bakiesisty = kędzie- 
rzawy* Spr. V, 342. 

Bakieska p. Bakieszka. 

Bakieszka: » Nazwy owiec; 'bakies- 
ka'...* Rozpr. X, 267. •Bakie- 
ska = owca biała, policki md 
cisawe, abo came* Rozpr. XVII, 
6. Por. Bakiesisty. 

Bakulić = kłamać w oczy, oszu- 
kiwać, okpiwać Petr. 

Bakuły Im. = >oczy* Petr. 

Bakun = lichy tytuń Tyg. ii. ser. 
2, n** 110. »Bakuń* Przegląd ty- 
godn. 1877, n» 45, str. 515. »Ba- 
kuń* Chełm. I, 101. »Bakuri* 
Maz. V, 29. 

Bakuniarz = » przemytnik baku- 
niu z Wołynia do Królestwa « 
Chełm. I, 101. 

Bak wan = »nowe srebro, najzyl- 
ber* WVześ. rękop. »Bakwdn = 
najzylber* Spr. IV, 301. •Bak- 
fon = aljaż miedzi, cynku i ni- 
klu* Rozpr. XVII, 25. .Bakwan = 
mieszanina cyny i miedzi* Spr. 
V, 342. 

Balabajda = »zawadjaka, awan- 
turnik* Rozpr. VIII, 226. 

Balansować = •włóczyć się, pró- 
żnować, wałęsać się* Słown. Kol- 
berga. 

Bal as = » przegroda w kościele, 
oddzielająca nawę od sanctuarium« 
Spr. IV, 319. •Balasy łomali, gon- 
ty przebijali* Zb. IV, 84. »Balas- 
ki (prowincjonalizm) = pi*zegro- 
da ze słupków, oddzielająca nawę 
kościoła od sanctuarium* Poezje 



Halasny — Bałaban. 



Kondratowicza 1872,11, 352. >Ba- 
la>a« i >Ba!aska' Tsl. z Litwy. 
Toż Petr. Por. Zb. I, 56. Por. O. 

B a 1 a s 11 y = > zrobiony z balas* Petr. 

B a 1 a s o w a n i e : » Balasowcnio = 
przestrzeń , ogrodzona balijerem 
(barjerami)< Pr. fil. IV, 181. 

Balaśnik = >palisadnik« (zape- 
wne = miejsce ogrodzone balas- 
kaini K.) Petr. 

Balbina: »Balwina* Kuj. II, 318. 

Balcer p. Baltazar. 

Baldachim: >Baldachin« Pr. fil. 
IV, 181. »BaItafija« Spr. IV, 374. 
> Bajdach < Rozpr. XXVI, 370. 

Bal ej a p. Bal ja. 

B a 1 e r a n = » mięśnie karkowe świ- 
ni* Kryn. 

Bali = a także, owszem, nawet: 
»Z wielkiego kochania, Bali mi- 
łowania Nie rado co (= nie do- 
brze) bywa-' Kog. n® 32. > Roz- 
noszą (braciszka Iwogo) kruki, 
wrony. Bali gawrony < ib. n" 35. 
V Posłuchajcie, panny. Bali wy, 
panic y* (= paniczej ib. n^ 117. 
»Przy>zedł ci jeden raz. Bali osta- 
tni raz ib. -Dziwajcie się, panny. 
Bali wy, j)anicy' ib. >Winem się 
częstowali Przed sienią na ławce. 
Bali i w komórce- ib. n" 180. 
-Wisi ich (rzćpców) lam bab 
sześć, Wybierz fobie, klery chcesz ^ 
ib. 374. Toż Aten. VI, OóO. Kto 
ma .^zwarnu (= ładną) żonkę... 
Da jej gęby (ucałuje j we dnie, 
Bali bez j)ołu(inie (=:: w połu- 
dniej'^ ib. ii" 390. (Mamuliczka) 
odegnali mię Daleko od siebie... 
Bali zakazali Chodniczki di> sie- 
bie ib. 4SH. >Ja(li SC na nię 
ryła (:=: jam kopała j)()d Hlję), 
Balich ją sadziła ii). > Ci juz i 
wy o tym wiecie? — O bali, zeć 
hńii (= łu! ludzie doniesom* 
Rozpr. X, 255. 

Balice: -Na Balickim }iośriiicU'< 
Rud. 188, n" 87. 



Balijer p. Barjera. 

Balja: >Balija* Kuj. I, 86. »Bali- 
ja = naczynie, zrobione z dąg 
(== klepek); jest dwojaka: a) na 
trzech nogach z krótkich dąg, 
służy do prania; b) bez nóg, z dłu- 
gich dąg, do kąpania* Spr. IV, 
374. >Balejo = wanna* Hilf. 
159. »Baleja, Balejka«,Ust. z Li- 
twy. >'Baleja' czyli balja do pra- 
nia* Maz. V, 48.' 

Balka p. Belka. 

Balmosz = »leniieszka kukury- 
dziana, mainahga, gotowana na 
śmietanie* Kalendai-z Jawor. 1867, 
str. 52. Por. Kłosy XV, 426; XVII, 
184. Witw. 99. 

Balować się: »Dużo bogatych pa- 
nów balowało sie* (= bawiło 
się, balowało) Zb. XIII, 76. 

Balownik: »(Debał ^ djabeł) za- 
pisywał... grzechy balowników (= 
balujących) -c Zb. VII, 64. 

Balsada p. Palisada. 

Balsam: > Balziun na ciecz = bals. 
copaivae« Ciesz. 6. 

Balsamin p. Kin der bal sam. 

Baltafija p. Baldachim. 

Baltazar: >Balcer< Kuj. II, 318. 

• Balcerka = żona Balcera* ib. 
> Balcer, Balcerek^ Zb. I, 98. 

* Stach Balcerowej* (= svn) Maz. 
111, 84. 

Bałtyk: >Bałtek' Ram. 10. 

Bal w i n a \). Balbin a. 

Bała: » Głupi Bała, co ci panna da- 
ła V< (z bajki) I sł. od J. Baudou- 
ina de Courtenay. Por. Baj lała. 
Baj dała. Baj duła. ■ Głupi Cia- 
ła < Rad. 11, 203. 

Bała baj a = Bałaban. 

Bałabajka :=i > ruski instrument 
strunowy, rodzaj małej gitary* O. 
> Ruska bałałajka Jurewicz, Li- 
twa, 199. Por. Bałaban. 

Bałaban: > Bałaban = wielki kar- 
tofel- Bib. War. 1860, l. IV. > Ba- 
łabany =^ posp. nazwa kartofli ^ 



Bałabanisko — Bałamucie. 



41 



O. >Bałabany« = rodzaj ziemnia- 
ków Zb. VIII, 257. >Bałabun = 
ziemiak (tak); Bałabunisko = 
a) miejsce na którym były kar- 
tofle; b) suche łodygi* Pobł. 149. 
Toż Wisła III, 743. >Bałabajka = 
rodź. kartofli; 'Bałabaje' = kar- 
tofle; Bałabuny = drobne kar- 
tofle* Pr. fil. IV, 181. »Bałaba- 
je = kartofle* Lub. II, 210; ib. 

I, 45. II >Bałaban = bałwan 
(o nieruchaw^^n człowieku)* Bib. 
War. 1860, t. IV. » Ożenił się 
Bałabaja, Pojął żonę Łuppuc* Zb. 

II, 120 (W takiejże pieśni, z Po- 
znańskiego, żeni się 'Szałamaja' 
Pozn. ^V^ 232). Por. L. pod wyr. 
Bała ban. 

Bałabanisko: » Bałabdnisko = 
kartoflisko, pole po kartoflach* 
Ust. od Ostrówka (Lubels.). 

Bałabasom!: » Fitasom bałabasom 
bałabinka opinka* (przyśpiew) 
Maz. II, 148. 

Bałabinka p. Bałabasom! 

Bałaboste = żartob. nazwa go- 
spodarza lub gos])odyni zajazdu 
żydowskiego Ust. z Litwy. 

Bałabucli= » mała bułka « (za- 
pewne tak, ale nie 'Bałabuch' 
czytać należy) Roczn. 183. Toż 
Zb. I, ()3. »Bałabuszek* = bu- 
łeczka do wróżb w przeddzień 
Św. Jędrzeja Koczn. 183. Toż 
Tyg. ii. ser. 1, t. IX. str. 90. 
»Bałabuszka = bułka z mąki 
żytniej* (zap. tak, ale nie 'Bała- 
baszka') O. > Bałabuchy = a) pie- 
rogi, owinięte w^ liście kwaszonej 
kapusty b) rocuszki* Pr. fil. IV, 
181. >Bałabuchi = pączki za- 
pustne u ludu na Podlasiu i Ma- 
zowszu, pieczone w [)iecu* Pr. 
fil. IV, 798. 

Bałabun- p. Bała ban. 

Bałaburka = rodź. zicnmiaków 
Zb. VI. 293. 

Bałachan = ^zwierzchnia odzież 



męska, chałat, używany przez Fi- 
liponów i Żydów* Osip. Toż Ust. 
z Litwy, również w postaci 'Ba- 
łachon' i w znaczeniu kitla, le- 
tnika. 

Bałachwósty = niedorzeczności, 
bajki; 'bałachwśstów patrzeć* = 
spędzać czas na pogadankach, pi- 
jatyce Święl. »'Bałachwosty ple- 
cie* = mówi do niczego* Udz. 

Bałaczka = gawęda, rozmowa Zb. 

IV, 14. 

Baładać się = bełtać się, dyn- 
dać, belędać się Ust. z Litwy. 

Bałaguła >a. Baraguła = a) 
żydowski woźnica, a także fur- 
man , trudniący się wynajmowa- 
niem koni; b) Młody człowiek, 
niedbający o wygładę i obyczaj- 
ność, lekceważący zwyczaje w świe- 
cie przyjęte, oczajdusza, znawca 
i amator koni, sam siebie powo- 
żący zwykle czterma końmi w po- 
rąoz, na jarmarkach bywalec, do 
szklanki zuch, niewybredny w ni- 
czym* Roczn. 184. Por. Kłosy 

V, 45; XXIII, 291. Bejła (Rze- 
wuski), Mieszaniny obyczajowe I, 
21. 23 i dal. Filipowicz (Olizar) 
Pomieszanie Bcjły, 1 5 i dal. Zb. I, 
63. Rzewuski pisze: Baragoli. Po- 
chodne: Bałagulstwo i Bałagulski. 

Bałakać = » gawędzić, gwarzyć* 
Roczn. 184. Toż Zb. I, 63. Por. 
L. >Bałękać a. mówić grudowato, 
co znaczy mówić niepłynnie* 
Rozpr. VIII, 170. 

Bałałajka p. Bał a bajka. 

B a ł a m ą- p. Bała m u-. 

B a ł a m b a s = ludowy taniec we- 
selny Słown. wielki. 

Bałamucić: >Bałamącić* Parcz. 
Rozpr. XXVII, 370. Pozn. V, 113; 
IV, 223. Kuj. II, 286, n» 81. Zb. 
VIII, 87. »Nio bałamąć skrzypek, 
kiedy dobrze grają* Cinc. 27. Zb. 
XII,' 12. Spr. [\\ 19. »Bałamę- 
cić* Pozn. IV, 217. Kuj. II, 286, 



42 



Balamuctwo — Bahichy. 



nO 81. Pozn. VI], 140. Zb. I, 17. 
»Bahimącić« ib. 33. || > Bałamu- 
cić = próżnować* Czark. || >Ba- 
małucić = bałamucić* Udz. 

Bałamuci w o: » Bałamąctwo « Parcz. 

Bałamut a) a. 'Sakwa', a. 'Sakiel- 
nia' -= palfrres. b) worek płó- 
cienny do karmienia koni w za- 
przęgu Ust. od Olkusza. >Bała- 
mąt« = bałamut: Cinc. 34. Rozpr. 
XII, 26. Spr. IV, 19. >Bałamą- 
tny« Opol. 24. || »Bałamut« rodź. 
gry karłowej Krak. I, 330, opis ib. 
329. II >Bałamuta«: >Jeden zbie- 
rał, drugi trzymał (wiśnie) Trzeci, 
przysed, bałamuta, porozpraszał< 
Maz. II, 94. II >A do domu, ba- 
łamutku, do domu!« Wisła VII, 
122, n<> 19. » Bałamut = próż- 
niak* Czark. 

Bałamutny: >Balamątny< Rozpr. 
IX, 331. 

Bałan = »wół« Roczn. XLI, 184. 
»Wół 'bałan' = maści jasnożół- 
tawej, albo czysto biały « ib. 245. 

Bałasury = > paciorki i kolczyki 
szklane* Roczn. 181. 

Bałąk p. Bałuk. 

Bałbotać = » mówić nie do rze- 
czy* Sand. 260. >Bołbotać* O. 
»Odkazywać się, czyli odgryzać 
na wszelkie obelgi nazywają tu 
'bołbotać', 'bełkotać' Maz. V, 31. 
»Bołbot, Bołbotać = bełkot, beł- 
kotać, mówić wadliwie, niezrozu- 
miale* Pr. fil. IV, 902. 

Bałda = »dom* Wisła I, 151. 152. 
Por. miejsc. 'Charcia-Bauda'. Por. 
Buda. 

Bałda = » worek na kij nabity do 
zatykania komina* Aten. XIII, 
222. Por. Baba. >Bałdy, Boł- 
dy (bałdy), także Bandy (?) czyli 
l^audy = nagie skały gipsowe* 
Słownik gieogr. I, 95. »Bołdy* 
toż znaczenie Przyj, ludu VI, 34. 
Por. Bałdyga. 

Bałdan: ^.Mazurzy zwracają się do 



bożków, całkiem różnych od bóstw 
biblijnych; takich bożków nazy^ 
wają 'bałdanami'* Wisła VI, 162. 

Bałdasz = przezwisko żyda, szcze- 
gólnie w wojsku Ust. z Gfdicji. 

Bałdyga = »ti) niezgrabny, nie- 
równy a wielki kij a. łodyga; b) 
człowiek podobnych przymiotów* 
Bib. War. 1860, t. II, str. 749. 
Ust. toż z Litwy. » Bałdyga* = 
o wysokim i niezgrabnym pa- 
robku Maz. V, 32. » Bałdyga = 
drab* Osip. Por. Baj dyga. Bał- 
da w znacz, worek itd. 

Bał(e)k p. Belka. 

Bałęczyć p. Baręczyć. 

Bałękać p. Bałakać. 

Bałgochwal- p. Bałwochwal-. 

Bałka = 1, jeziorko w wądole; 2, 
suchy jar stepowy Słownik wielki 
z W. Pola i Kraszewskiego. 

Bałonie p. Bały. 

Bałować = »jeść wiele, pakować 
w siebie* Bib. War. 1860, t. II, 
str. 749. 

Bałować= » dźwigać ciężary. 'Kar- 
tofle do piwnicy bałuje'. 'Niesil- 
na piastunka tłuste dziecko nie 
nosi, ale bałuje'* Czark. 

Bałt = »snop długi a cienki, wy- 
raz rzadko używany* Pr. fil. IV, 
798. 

Bał ta = » siekiera* Petr. 

Bałtruk = »bękart* Petr. 

Bałtyk p. Bałtyk. 

Bału-bału = » gadu -gadu. 'Bału- 
bału i tak czas niespostrzeżenie 
uciekł' < Słown. Kolb. 

Bałuch = » zając* Roczn. 184. 

Bał u cli = » gadanina, hałas '^ Krak. 
IV, 303. > Wleciał komar do ko- 
mina, Narobił moc bauchu< Zb. 
IX, 247. Por. L. i O. 

Bałuchowaty = 1, »ktoś o du- 
żych wytrzeszczonych oczach; 2) 
ktoś o dużych obwisłych uszach* 
Słown. Kolb. 

Bałuchy p. Bały. 



Bałuk — Banatki. 



43 



Bałnk: >Baląk«: »Na baląku cho- 
dzić = na czworakach, jak dzie- 
cko* Kuj. II, 268. »Bałyguowaó = 
posuwać się jak dziecko na rę- 
kach i nogach* Rozpr. VIII, 170. 
• Bałygować = rozwalać się, pró- 
żnować* Ust. od Ostrówka (Lu- 
bels.). Indziej Ba^kować*. 

Bałun = >nogietek« Zb. II, 218. 

Bałwan: >Bfthv'an. Pr. fil. IV, 798. 
Toż Osip. Czark. 

Bałwanić = »nie mówić czysto 
po polsku, językiem przewracać* 
Pr. fil. IV, 181. II »Zeby się mleko 
tak zgotowało, jaze (= aż) się 
będzie bałwanić* Kieł. II, 235. 
» Kiedy się obłoki na niebie 
w chmury zbijają, mówią: *bał- 
wani się niebo'* Lub. II, 209. 
Por. Belśczyć. Bełować. Bu- 
łanić. Podwałczyć. 

Bałwanka = > cienki kloc, tro- 
chę w odziomku ociosany* Upo- 
minek Wileński 130. 

Bałwochwalca: » Bałgóchwdica* 
Ram. 4. 

Bałwochwalczy: »Bałgóch walczy* 
Ram. 4. 

Bałwochwalnica: » Zabierając się 
nie do żadnej bałwochwalnice, 
tylko do boskiej świątnice « .. (z ora- 
cji weselnej) Pozn. II, 224. 

Bałwochwalstwo: >Bałgóchwal- 
stwo* Ram. 4. 

Bały = >oczy* Rozpr. VIII, 170. 
»Bałuchy = oczy (pogardliwie) 
duże, wystające* Roczn. 184. 
Toż Zb. I, 63. .Bałonie*: •Wy- 
walają... Kicharzanie oj bałonie 
(= duże oczy)< Sand. 61. •Ba- 
łonie = duże oczy, wytrzeszczo- 
wate* ib. 260. »Wytrzescają ba- 
łonie* Rad. I, 140. » Wywalają 
bałonie* ib. 191. »Bałuch, zwy- 
kle w Im. Bałuchy = 1, wielkie 
wytrzeszczone oczy; 2, duże ob- 
wisłe uszv* Słown. Kolb. 



Bałyk = •wycięty grzbiet wędzo- 
ny jesiotra lub wyza* Roczn. 184. 
II »Na ba^y^« = na brzuchu, 
na czworakach: »GćTniiy jtazi na 
bałyku* Cisz. I, 134. Por. Na 
bojaku. 

Bałykować p. Bałuk. 

Bamałucić p. Bałamucić. 

Bambaryła = przezwisko dzie- 
cka Cer. 

Bamber(ka) p. B ambry. 

Bambiz p. Bombiza. 

Bambiza p. Bombiza. 

B ambry: 1, »Wsie Winiary, Wilda, 
Dębieć, Rabaje i Zegrze (pod Po- 
znaniem) zamieszkuje lud, zwany 
Bambrami* Pozn. I, 45. •Ubiór 
kobiet, 'Bamberek'...* ib. » Ubiór... 
od *bamberskicgo' > różny* ib. 60. 
Por. Pamiętnik fizjogr. II, 497. 
Encyklop. ilustr. VI. 850. || 2, 
• Bambry = ziemniaki wielkie 
pękate* Zb. 1, 26. Pozn. I, 45. 
II 3, >Woły (nazywają) *pamper' 
(gruby i mały), 'bamber' (gruby 
i duży a nieruchawy)* Pozn. I, 
104. Por. Durlaki. 

Bambuch = » niezgrabny, gruby* 
Udz. 

Bambury = rodź. jabłek Zb. XIV, 
28. Por. Bambry (ziemniaki). 

Bana p. Ajzybon. 

Banach = » niezgrabny młodzie- 
niec, niezgrabjasz* Kuj. II, 268. 
Toż Bib. War. 1860, t. IV, str. 620. 
» Banach = dzieciak niegrzeczny* 
Pobł. 149. » Banach = przezwi- 
sko dziecka, znaczy bękart* Wi- 
sła III, 743. 

Banach p. Benedykt. 

Banachy = rodzaj gruszek Zb. 
XIV, 28. 

Banadek p. Benedykt. 

Banagdyk p. Benedykt. 

Banaśka = » nazwa klaczy « Zb. 
XIV, 27. Por. Banach. 

Banatki: »Wanatki = rodź. ja- 
błek < Rozpr. VIII, 207. || '^Ba- 



46 



Baniaty — Bdnt. 



Baniaty = » baniasty* Zb. 1, 38. 
Ram. 4. » Baniaty = pełny, na- 
jedzony* Święt. 

.B a n i o r: »Bśniory = głębokie miej- 
sca w wodzie* Rozpr. X, 283, 
pod wyr. Jdrek. Toż w rękopisie 
Kopernickiego. >Bonior, Banior = 
wir wody* Wrześ. 4. Spr. V, 
342. » Jeżeli dziura w potoku 
wybita i woda wir tworzy, to go 
nazywają baniorem* Spr. IV, 309. 
>W 'baniorzo' rzecznym, lub głę- 
bokim stawie, siedzi Hopielec'* 
Wisła VII, 103. .Bdnior, B&nior = 
głębia w rzece* Udz. »Bdnior = 
wir na wodzie* Cer. 

Banka = papierek guldenowy Ust. 
od Hucułów. 

BankiecetIa = bankocetla Kam. 93. 

Bankiet = chrzciny Ust. z Wi- 
leńskiego. 

Banko w ać p. Bainkowad. 

Bankrut: » Bankrut hflU (= zban- 
krutowali) Derd. J. 30. >Bi^ret* 
Ram. 6. Por. Zbankrutować. 

Bankrutka = (żartobl.) papiros, 
ręką zwijany Ust. z różn. okolic. 

Bano = żal (mi), tęskno: »Bo mi 
jej (matulki) tak bano* Del. 41. 
ib. 142. 

Banować = > wynosić się; bawić 
siew pana* Święt. Por. Bonować. 

Banow^ać = żałować, trapić się, 
tęsknić* Goszczyński Tatry 133. 
1 46. »Nikt nie wie, za kim ja banu- 
ję« ib. 146. >Ja se mam takiego 
(dom. chłopca K.), co za mnóm ba- 
nuje* Wisła VIII, 218. »Banuje po 
swoim* (dom. mężu) Rozpr. III, 
368. > Banować za czemś = tę- 
sknić za czemś* Zb. I, 63. > Ba- 
nować kogo = niepokoić, zacze- 
piać; napełniać tęsknotą* Rozpr. 
X, 212 (zdaje się, że objaśnienie 
to jest w pierwszej części mylne 
K.). >Nie banuj o trupa jednego* 
Zb. IX, 213. »Moje serduszko za 
loba banuje-* Zejsz. 72. >Ty my- 



ślisz, Janiczku, że ja cię banuje? 
Ja cię nie banuje, tylko cię pró- 
buje* ibi 84. » Banować := ża- 
łować czego* Rozpr. XII, 85. 
> Banować = trapić się, smucić 
się* Wrześ. 3. » Banować = ża- 
łować, smucić się* Spr. rV, 353. 
>Nie po wiedzom: żałuje tego, ino 
'banuje'* Rozpr. XVII, 6. •Ba- 
nować = tęsknić , smucić się. 
'Nie banuj, smutkiem sie zyć nie 
opłaci'* Spr. V, 342. Zdaje się, 
że znaczenie » niepokoić, zacze- 
piać*, podane w Rozpr. X, 212, 
powstało ze zmieszania (czy przez 
lud, czy przez autora) 'banować' 
z 'bonować', które patrz. 

Banowanie = żal, tęsknota. » Zgry- 
zy i banowania* Tyg. ii. ser. 1, 
t. XII, str. 27, 

Bńnt: >Krokwy... w połowie wyso- 
kości złączone kawałkiem drzewa, 
zwanym 'bontem' czyli 'bantem'; 
stąd wyrażenie: 'powieszę tam co 
na boncie' itp.* Krak. I, 151. 
>Bat = poprzeczka* Hiif. 159. 
» Bonty = wiązania krokwi mniej 
więcej w połowie ich wysokości* 
J. Łoś. »Bont, Bonty = żerdki 
w budynku, wiążące krokwie pod 
grzebieniem tj. u wierzchołka* 
Spr. IV, 302; V, 344. Kuj. I, 92, 
n^ 6. » Krokwie stykają się 'bon- 
tami'* Lub. I, 54. » Krokwie po- 
łączone są z sobą 'bantami' a. 'ben- 
tami' = belkami poprzecznemi* 
Chełm. I, 71. » Kij trą o bont 
lub belkę w stodole, dopóki nie 
wydobędą ognia* Kuj. I, 92, n® 
6. » Obwiesił psa w stodole na 
boncie* Krak. III, 87. » Bonty łą- 
czą z sobą krokwie* Maz. III, 40. 
Por. Wisła VI, 426. » Pająk przy- 
gryAvał na bacie w stodole* ib. 
306. » Postronek powiesiuł na 
boncie* (dla powieszenia się) Lub. 
II, 199. > Niosą nam z bantów 
koguta* Pauli 8. >Rzuć kurom 



Bantka — Barabasa. 



47 



talarki, Niech idą spać na ban- 
teczki« ib. 124. »Na buncie wie- 
sać« (chłopów) Cisz. I, 219. 
• Bunty a. Bonty = spojenia be- 
lek* Kuj. I, 76.' »Belka 'buntem' 
zwana* Pozn. 1, 88. » Krokwie 
powiązane 'buntami* « Wisła IV, 
884. »Bant a. Jęlka* Pr. fil. IV, 
798. Por. Ambałek. || »Gont«: 
» Skóra na goncie wisiała « Skrz. 1 9. 

Bantka = rodź. ryby Ust. od Ja- 
starni. » Bań tka = młoda flądra* 
Pobł. 2. »Batka = mała flądra* 
Ram. 6. 

Bantować = » zachowywać się 
niespokojnie, o pijaku, który wiele 
hałasuje, nikomu spokoju nie da- 
je* Spr. IV, 374. »Bantować = 
niepokoić kogo: ban tuje po no- 
cach « Rozpr. XII, 85. >Banto- 
wać = trzaskać z bata* Hoff, 39. 
Por. Rozpr. XVII, 6. »Bantować = 
stukać* Pr. fil. III, 304. Por. 
Bań czy ć. 

Bantramy = wiązadła płotwi Ust. 
z Jaworza. 

Bańbor: »Na Bańborze (ludzie są) 
Zęby ćkórze (= tchórze)* Wi- 
sła VII, 370, nO 4. 

Bańburka: »Sto dziurek, sto bań- 
burek; w każdy dziurce po bań- 
burce* (zagadka o bronie) Zb. 
VII, 80. W takiej samej zagadce 
zamiast 'bańburek' jest: 'koc(z)u- 
rek' Fed. 379. Zb. I, 117, nM4. 

Bańczak = »duży dzban* Rozpr. 
XII, 35. Toż ib. 85. Por. Ba- 
niak, Baniacz. 

Bań czy ć: »Bańcyć łeb komuś = 
męczyć kogoś* Rozpr. XVII, 6. 
Por. Bantow^ać. 

Bańdos p. Bańdoch. 

Bańduch »a. Bańdos = potra- 
wa ze szczawiu* Spr. IV, 335. 
>Jako zwykłej potrawy, używano 
'bańdosu', zrobionego z kiszonych 
liści szczerbaku, przyprawionych 
z mąką, a. z młodych listków 



ostu, pokrzyw a. pszennaku, a. 
wreszcie lebiody* Wisła VII, 77. 

Bandura = » człowiek, który i»ada 
od rzeczy* Rozpr. X, 270. Por. 
Bajdziurzyć. 

Bańdurka = » naczynie a) dre- 
wniane do wódki; b) gliniane do 
wody* Pr. fil. IV, 182. •Bań- 
durka = fujarka, dudka do gra- 
nia* ib. 798. 

Bańdurzyć »a. Baj durzyć = 
pleść, gawędzić, gwarzyć* Pr. fil. 
IV, 797. Por. Bajdziurzyć. 

Bańdzioch p. Bandzioch. 

Bańka: > Koszyki plecione, 'bańki', 
podobne do flaszek, oplecionych 
słomą, służące za gniazda dla go- 
łębi* Krak. I, 152. »Gołybie bań- 
ki* Wisła VII, 363. || >Bańka = 
główka* Ram. 4. Por. Bania 2. 

Bankowa »a. dzwonkowa maść 
kart* (= karo) Pozn. U, 121 
(dzwonki na rysunku kart podo- 
bne są do baniek = pękatych 
flaszeczek K.). Por. BunkowaL. 

Bań kowanie p. Bainkować. 

Bański = » górniczy. 'Bańskie pra- 
wo' = ustawa górnicza* Spr. V, 342. 

Bań ta: » Bajki, czy banty* (bajty? 
K.) Przyj, ludu 1891, str. 112. 

Bantka p. Bantka. 

Baraban = bęben Ust. z Litwy. 
•Przyjechali przed Radom, Ude- 
rzyli w barabdn* Rad. II, 67. 
• Przyjechał przede dwór I zawo- 
łał : baraban!* Kozł. 131. Por. 
Ta raban. 

Barabanić = bębnić: »Wu wu 
brzęczą, barabanią* Kuj. II, 61. 
Ust. z Litwy. » Barabanić* = 
pleść, bajdurzyć, gadać Ust. od 
Płońska. Por. Tarabanić. 

Barabański p. Barabąs. 

Barabasa: »Zyg żyg żyg mazura 
filosa barabasa itd.* (przyśpiew) 
Zb. IX, 246. .Barabas a. bar- 
was = krzyk, hałas, wrzawa* 
Spr. IV, 319. 



48 



Barab}|s — Baranica. 



Barabąs: >Wąs barał)ć|s, czapka 
czerkieska* Darowski Przysłowia 
1874, str. 4. Zamiast lego: *wąs 
barabański* w Dwutygodniku nauk. 
11 (1879), sir. 385. Por. Vara 
wąs' Maz. II, 266. 

Barabole = ziemniaki Roezn . 1 84. 
205. Zb. I, 63; VI, 293. Por. 
'Garagola' Zb. VI, 294. 

Ba rag- p. Hałag-. 

Barak p. Baj rak. 

Barakan p. Barchan. 

Barakan p. Francuz. Kara- 
czan. Tarakan. Targa n. 

Barakanda p. Barchan. 

Baran: > Baran buc, baran buc!< 
(wołanie na owce) Cenowa Zar. 
77. II > Jelonka (lucanus cervus) 
zowią w Kołomyjskim baranem* 
Zb. V, 134. Toż w Przyrodniku 
Iwows. 1872, str. 65. || »Koła 
(wozowe) mają szpice, zwona, 
okute obręczą żelazną, osadzone 
na 'baranie^ Pozn. I, 110. Toż 
ib. III, 138. » Część środkowa 
koła... przez którą przechodzi oś, 
zowie się 'baran'* ib. II, 53. 
> Mówił (do czarta), że jeżeli mu 
naniesie pełen baran od koła, to 
mu da dusze < ib. VI, 246. || Gra 
»w barana* Pauli, 63. Pozn. II, 
326. II Nie rozumiem: >Jak stra- 
cis pieniążki, pójdzies na barany* 
Zb. Xn, 123, nO 33. || Baranek: 
Nad skrzydłem (rondem) kapelu- 
sza... okala go gruba na palec 
wełniana sznelka z żółtej , czer- 
wonej, błękitnej i zielonej wełny 
strzyżona; wałeczek ten, czy ba- 
jorek zowią 'barankiem'* Krak. I, 
127. Toż kłosy XIII, 44. >Daw- 
niej były czapki wysokie z ' ba- 
ran yszkiem' i wstążką* Pozn. II, 
158. II F3aranek = rodź. beka.«ła 
Przyj, ludu VI, 112. »Baranek = 
bekas krzyk, nazwany od głosu, 
klóry wydaje wieczorem* Ust. 
z Janowskiego. || » Stonogi, zwa- 



ne niekiedy 'barankami'* Wisła 

IV, 863. II' »Baranki Najśw. Pan- 
ny (krwiściąg pospolity, sangui- 
sorba ofT.)* Krak. III, 132. »Czer- 
wione baranki* = jakaś roślina 
Hilf. 77. II » Baranki ^ pewne- 
go kształtu serki* Encyklop. roln. 
II, 820. II >Baranki = obłoczki 
(żartobliwie) *Kuj. II, 268. Toż 
ib. 280, n® 4. > Kiedy wieśniacy 
ujrzą na niebie mnóstwo białych 
maleńkich chmurek, nazywają je 
'barankami bożemi' i wróżą z nich 
stałą pogodę* Wisła III, 513. 
» Chmury runiaste i poszarpane 
(baranki) są zapowiedzią kilko- 
dniowej suchoty* Fed.287. || •Ba- 
ranek a. tracz = skrz\Tieczka 
na dwóch kółkach, z 'barankiem' 
i ruszającym się traczem, obno- 
szona w drugie święto Wielkiej- 
nocy Kon. 79. foż Krak. I, od 
283. II » Baranek ^ barometr* 
Mil. II »Baraś = baranek* Spr. 

V, 342. II »Harasiek = baranek* 
Osip. 

Barani »syr = kamień, który się 
przy ważeniu syra na szała^^ie 
dokłada do syra, dla zrównowa- 
żenia wagi kotła* Spr. V, 342. 

Baraniarka= »kosar, ka (gdzie) ba- 
rany zawierajom* Rozpr. XVII, 25. 

Baraniarz = > juhas, co na wie- 
sne jagnięta pasie w halach* 
Rozpr. XVII, 21. > Baraniarz = 
owczarz* Pr. fil. IV, 182. •Ba- 
raniarz = pasterz do (!) bara- 
nów* Spr. IV, 341. 

Baranica = »czapka barania* Pr. 
fil. IV, 273. » Rękawy obrębione 
'baranicą' (futerkiem baraniem) 
zamiast kłapciow* Lub. I, 40. 
» Baranica* = futro na nogi do 
sań Ust. z Ukrainy. Gra w >ku- 
kielicę*: » Dzieci wyłażą (= wła- 
żą) na ogrodzenia ogrodów i wo- 
łają: 'Kicu kicu baranicn, za trzy 
grosze kukielice, kie kie baranic. 



IWaniec -— Burch. 



49 



za trzy grosze kiikielie* Zb. XIII, 
80. » Żebyś była moja, kupiłbym 
ci bulki, Barani(*e i spódnice i ko- 
żuszek królki* ib. 157. •Bara- 
nice (= struny) do skrzypek za- 
motał* Kani. Sij. 

Baranieć = > baran, wyraz sło- 
wacki, tylko w picśniacli uży- 
wany* \Vi*ześ. 3. >Baraiice rze- 
zali* Bozpr. X, 270. » Pójdziemy 
na baraiice* [zup. = kraść ba- 
rany) Zejsz. 140. >Dyciek (= 
przecieżom) so nie ukrjidł, ino 
dwa barańce* ib. 155. •Bara- 
nieć = niłodv baran* Spr. V, 
342. 

Baranina: »Cbłopak brał od maj- 
stra *baraninę'« (= plagi, cięgi, 
basarunek) Zb. YII, 32. 

Baranów: >A my dziady z Bara- 
nowa, Niedaleko od Krakowa* 
Krak. II, 230. 

Baraszek = dykteryjka, ga wędka: 
»Jowjalny baraszek* Del. 108. 

• Proste serca, do śmiechu po- 
chopno, lada baraszek zadowolni* 
ib. 109. 

Baraszek = » domek* Pr. fil. HI, 
304. 

Bar ba p. Barbara. 

Barbar p. Bawarski. 

Barbara: >A prosiłam boga i święty 
Barbary, Zęby mój Wosinek nie 
stawał do miary* (= do wojska) 
Kuj. II, 61, n" 246. Podobnież 
Zb. II, 89, n« 112. ^Daj mi gę- 
by, Barbara! < Lip. 114. || > Ba- 
sia* Uog. n® 364. 494. 542. 
Sand. 46. 109. Zb. II, 64. » Mo- 
ja Basiu t* Sand. 44. »Ba.sza, Ba- 
szka^ Basze<?zka* Kam. 10. * Oba- 
wiaj się swojej Barby (Kolberg 
dodaje: żony). Być nie zajźrała 
do torbv* (wiec zap. Barby') 
KłosY Xni, 73. ^hasia^ Zb. I, 98. 

• Baśka* Wójc. łl, 196. 259. Oles. 
171. Kuj. II, 318. > Maska ^ Zb. 
I, 98. » Barbarka, Han^sza, Harć- 

Sfowiiik. 



szka* Barn. 5. »Basiunia* Sand. 
114. »Basienia* Sand. 28. 29. 
38. 39 i ind. >Basieńka* Sand. 
188. »Basiiika* Maz. II, 53. •Ba- 
cha* Kuj. II, 318. >Bachna< Zb. 
I, 98. »Bachniczka* Oles. 85. 
> Barwa, Barwusia* Czark. »Kto 
ma żonę Barbaikę, sieje tatarkę, 
krowami orze, pożal się go, boże U 
pi-z. Krak. IV, 258. »0 święta 
panno Barbaro, bądź barbani Tur- 
kom tyranom, bądź święta chrze- 
. ścijanom* (modlitwa od grzmo- 
tów i piorunów) Zb. IX, 49. Co 
do Warwarki, porówn. Barbarka. 
Por. Baśka. 

Barbara ^ » gruba i długa lina, 
przy przewozach na rzekach uży- 
wana* O. Petr. > Każda wicina 
zaopatrzona jest w dwie liny: 
grubszą, 'barbarę' i cieiiszą, tra- 
lówkę* Wisła B, 256. 

Barbarka: » Dawniej w budowania 
szkut wyTabiano na przodku stat- 
kowym wyobrażenie św, Barbary 
(patronki żeglarzy i flisów) i ża- 
den m{ijt<'k bez 'barbarki' na wo- 
dę się nic puścił (= puszczał)* 
Maz. 197. » Flisy... gdzie tylko 
się wznosi kapliczka św. Barbary, 
o[)iekunki lycji żeglarzy, przybi- 
jają do brzegu... dzwoniąc w dzwo- 
nek ś. Warwarki', jak tę pa- 
tronkę po swojenui nazywają* 
Krak. II, 522 iz Kłosów' 1871, 
nO 332). 

B a r b a r o w y : » Bieży zając przez 
kierchów, wywrócił zwonice. Nie 
miał jej czym zapłacić, barbaro- 
wą świece* Zb. IX, 262. 

Barbarski p. Ra war s ki. 

Bari) i na = mizwa krowv Wisła 
V, 923. Por. narwi na' 

Barce p. Bark. 

Bar eh = »a) kołowacizna: h) obłęd, 

głupota. 'Rarch międz<' fiówcami'. 

'Ma banrh we łbie, w głowi(»'« 

Kam. 5. Por. Pobł. 2. Pr. (ii. III, 360. 

4 



52 



Barłóg — Bartki. 



II »Barłożyć< = zawadzać: >Cóz 
ja tu bede barłozył ciemny < (mó- 
wi ślepy mąż do żony, prosząc 
ją, aby go utopiła K.) Cisz. I, 215. 
Barłóg: > Gdzieś dzińtki podziała? 
— Jedno leży pod progiem, Juz 
ziirosło barłogiem* Kozł. 261. 
*Miscysko (= misa) pod progiem, 
przykrA^te barłogiem* Krak. II, 
117. >BarJóg« = słoma zmierz- 
wiona* Rozpr. VHI, 226; IX, 202. 
> Barłóg :=: plewy, słoma ^ Hilf. 
159. » Barłóg =: ściel, szpilki 
drzew iglastych, służące na pod- 
ściółkę bydłu, allw) jako nawóz* 
Rozpr. X, 270. Spr. V, 342. 

• Barjóg = słoma pomierzwiona 
i zużyta* Rozpr. VIII, 170. » Bar- 
łóg = nieporządna pościel < Rozpr. 
XII, 85. »Berłog* =: legowisko 
zwiei-za, np. niedźwiedzia Ust. 
z Litwy. >Tam, między dwoma 
bydlątkoma. Tam leży słoma bar- 
łożeczkoma, Tam porodziła pana 
Jezusa panna Maryja* Lub. 1, 108. 

Barn a p. Brona. 

B a r n a ba: Za dusze Barnabv i jego 
babyl' IV/n. 111,^15. 

B a r n i a k i := >zarośhi, chrósty, mło- 
da sośninka na miejscach piasz- 
czyslycii Pr. fil. lY, 7t)8. 

Bar on k a = baronowa a. baro- 
nówna < IJam. 5. 

Baro liski: .Baninski = haronow- 
ski. Baronsr^- jfidze Ram. 5. 

Barować sic = »brać sic za bary* 
Pr. lii. łV/ 1 82. .Barować sio = 
mocować si«» - ib. 273. Toż Kuj. 

1, 178. vBarujma się:< ib. 180. 

• Barlkowac sc = mocować się 
z kim, ujmując jro za barki' Pobł. 

2. Toż Pr. lii, 360. ^Bartkówac 
sit' :=: toż ziiarz. Raili. 5. -Ba- 
rowa(' sio. Iść w bary =z moco- 
wać się. pasowat'-, siłować Pr. 
fil. IV, 798. Por. P.iady. 

Ba rirlo [). R a rd z o. 

Barszrz: 'Baizr ^-. rodzaj zupy 



z żyta lob owsa* Rozpr. IX, 202^ 
ib. 170. Toż Rozpr. Vffl, 224. 
Zb. XIV, 24. Wisła V, 918. 
>Baszce (blp.), potrawa niezbędna 
na weselu w Sandeckiem; robi 
się z syro watki z mąką* z listu 
K. Miit^^sa 18. 4. 88. >Prosemy... 
na te baszce, co kucharce po 
kuchni parzce(?)* Matyas Z ust 
ludu, 6. >Barsc, Prawy barsc = 
roślina, używana do leczenia koł- 
luna* Pr. 'fil. IV, 798. Por. Zb. 
VI, 260. II »Makowian naz^'wają 
'Barszcze Makowskie', od barsz- 
czu buraczanego* Wisła IX, 79. 

B a r s z c z o w i n a = lichy barszcz: 
»A cóz to fam za kucharka... Co- 
nam tego barscowiny nie dogo- 
towała?* Rad. I, 232. 

Barszczówka: > Dawniej pijali 
pi*zed jedzeniem w kolej *barsz- 
czówkę' (taka^ samą 'pniżoną' wód- 
kę, jak inna, lecz nazwaną tak 
dlatego (? K.), że każdy i każda, 
musiał wypić barszczówkę za je- 
dnym pociągiem do dna* Maz. V, 
119 ods. 

Barszewnik =z * roślina hcrba. 
genistae S[)arlii Ciesz. 7. 

Barszy (stopień wyższy od sla.i-o- 
pols. 'Bai-zy'): Barsy = gorszy, 
uj). 'on barsy od złodzieja'- Zb. 
II, 244. II vBarNZv, najbarszv = 
lepszy ^ Pr. fil. IV, 182. Więcej 
przykładów lego nader ciekawego, 
przejścia znaczenia w wn^»cz prae- 
ciwny kierunek nie znalazłem.. 
Por. Bardziejszy. 

B a r f a II i k = b(*czułka kilkogarn- 
cowa ( )sip. 

BarfkI p. li ark i. 

Bartek = wialr kręcący się, mły- 
nek, wir Rad. I, 95. > Wiatr 
w rzasie żniwa, pi-zewracajacy 
snopy. nazNwaja w Kiele<kiem. 
Srala-Barfek' /b. IN. 12. Por. 
U ar tło m i <»j. 

Bartki p. P>arki. 



Barlkować ś. 



Bdrzc. 



53 



Bartków u ć ś. p. Barować się. 

[Bartłomiej: > Bartom iej* Aten. VI, 
117. Bartłomień^ Rozpr. VIII, 
201. » Bartłomiej ka* = Barlło- 
miejowa Pozn. II, 63. » Bartek* 
Wójc. II, 233. Kuj. I, 323. Rog. 
n» 77. Sand. 139. Krak. IV, 254. 
!Zb. VI, 137. >Zona Bartkowa* 
Kuj. I, 32i. »Barteczek< Krak. 
II, 218. »Bartosz< Wójc. H, 369. 
Koj. ri, 29. V Bartosie !< Krak. I, 
211. 259. >Bartoszu!. Zb. II, 95. 
.Bartos. Pozn. VI, 55. 56. 303. 
>BartosiuI< Chełcli. II, 105. .Bar- 
tos!* Kieł. II, 101. >BartoszkuI* 
Zejsz. 43. » Bartuś* Rozpr. X, 
244. >BartusiuI* Krak. II, 218. 
.Bartolinku!< Kuj. II, 28. »Bar- 
tulinek< ib. 245. » Bartosie, damy 
ci po grosie* Wisła VI, 568. 
Por. Bartek. Bartoszek. Ba r- 
tłom iej sk i. 

R a r 1 1 o m i e j s k i (domyśla si«^ mie- 
siąc) = sierpień Rozpr. X, 270. 
Toż Wrześ. 3. Spr. IV, 301; V, 
342. >Bartłomiejski a. Bartłomiej- 
skie = wrzesień, a właściwie 
czas od ś. Bartłomieja (24. 8) do 
ś. Michała (29. 9j, np. >Na bar- 
tłomiejskie* ib. 353. >Siew bar- 
tłomiejski = siewba na ś. Bar- 
tłomieja* Tyg. ii. ser. 1, t. X]V, 
str. 137. 

Rartnicza »maść = unguentum 
basilic* Ciesz. 7. 

Bartol inek p. Bartłomiej. 

Bartosz p. Bartłomiej. 

Bartoszek = » chłopczyk, siedzą- 
cy konno na karku drugiego, prze- 
branego za osła, podczas zabaw 
w zapusty* Lub. I, 114. 

Bartos p. Bartłomiej. 

Bartulinek p. Bartłomiej. 

Bartuś p. Bartłomiej. 

>Baruś bezia bezusia be!* = 
przywoływanie baranów a. owiec 
Wisła III, 219. 

Barwa p. Barbara. 



Barwałd: »VV^ Barwackiem lesie « 
Rozpr. IX, 200. 

Bar w as p. Barabasa. 

Barwiki Im. = rodź. grzybów Lud. 
], 201 (opis). 

B a r w i n ^ » barwinek * Pr. fil. IV, 
182. »Pod winem, pod ziełeneń- 
kim barwinem* (przvśpiew) Lub. 
], 202. 

Barwina = > nazwa krowy: cała 
jednej maści, z białą plamką na 
czole, podobną do listka barwin- 
ku* Rozpr. X, 266. ib. 245. Por. 
B a r b i n a. 

Barwinek: .Barbinek* Zb. VI, 306. 
>Wianecku z barwineckul* Wi- 
sła VI, 199, n^ 14. .Barwineczek 
zielony* ib. 854, n'» 66. »Bal- 
winek * Czark. 

Barwniczek: > Obrazy świętych, 
pi-zystrojone w palmy, zioła, bar- 
wniczek-^ (może = barwinek?) 
Fed. 9. 

Barwusia p. Barbara. 

Bary = duże, tęgie barki: » Kra- 
snoludki... mają tęgie bary* Bib. 
W' ar. 1864, I, 270. »Ghw7ta czło- 
wieka za bary, czyli za ramiona « 
Gluz. 476. 

Baryła p. Bryła. 

Baryła: >Wzioł Kuryła Kuryjannę, 
A Baryła Maryjannę* Maz. III, 
305. »Bareła, Badeła, Grubas =; 
człowiek otyły* Pr. fil. IV, 798. 
*W^ baryłkę' wzór na pisankach 
Dowg. od Radzynia. Baryłki a. 
Krążki wialraczane, toż Dowg. 
z Hrubieszow.^kiego. »Bapeła, Ba- 
rełka* Czark. 

Bary ni a = taniec (powiat Wiłko- 
mierski, parafja Kowarska) Tyg. 
ii. ser. 1, t. IX, str. 171. 

Baryszowy (np. fartuch) = weł- 
niany Wisła Vł, 492. 

Bar z p. Bardzo. 

Barzbok = »kożuch* (w gwarze 
złodziejskiej) Maz. V, 287, zwr. 18. 

BArzc p. Barszcz. 



50 



Barchan 



Bardzo. 



B a r (.-han: - Ba raka n = barchet < 
(barakan a. barchan) Świcl. >Bar- 
chaniak = barclianka* Pr. fil. 
IV, 182. ^Barakonda (\vła.4ci\vic 
'Barakanda') = spódnica barcha- 
nowa< ib. »Parkan< Kryn. 

Barchan i ak p. Barć lian. 

Barchet p. Baja. Barchan. 

B a r c h n i e ('• : » Barchniec = a) do- 
slawać kołowacizny: b) głnpicr, 
tumanior: -Kioj (=kiodyi jedna 
u6\vca ftobarchnioje, lej (= tedy) 
wszflkic za nią barchnieją Kam. 
5. • Barchnic = jjłiipicć, cierpieć 
ból głowy. Mówi się o owcach 
w chorobie, podczas klórej w koło 
się kręcą i o ludziach. 'Owce bar- 
chnieją'. 'On pewnie obarchnijU' = 
ogłupiał* PoW. 2. Por. Pr. fil. Ul, 
360. 

B a r c i o w a (i = * włazić na di-zew^o 
trybem niedźwiedzi ^ Osip. 

Bar czai: ^Barczol = staw u ręki* 
Hilf. 159. >Barczal = staw ręki, 
bark< Pr. fil. IB, 360. 

Barczyk p. Bark. 

Barć: ^^ Barcie są przy szynkach < 
(szynki = trzcinki, około których 
okręcone są nici) Lub. 1, 91 (opis 
przyrządu tkackiego). 

Barda = >mały lo[)ór ciesielski 
właściwej formy, ze skrzywioną 
na bok rękojeścią^ Boczn. 184. 

Barda wka p. Brodawka. 

Ba r d 1 i ć = > śmiecić, brudzić ^ 
Bozpr. XVII, 25. 

Bardo wka p. Brodawka. 

Bardunka: >^Bardunki = chuste- 
czki na głowie różnokolorowe* 
Pozn. 1, 67. 

Bardzo: ^Bar.zo Zh. L i 7. GO. 
Hilf. 105. Kam. 5. Pr. łil. 360. 
Zb. Vri, 70. ł»obł. 2. Bib. War. 
1873, t. IB, sfr. 55. Aten. VI, 
633. 655. Bozpr. X, 182. 202. 
203. 212. Bi.sk. 28. Pozn. YI, 19. 
Wisła III, 83. Opoł. 36. Pr. fil. 
IV, 798. Spr. V, 312. || Barzo< 



(= baro): Bozpr. X, 239. || ^Hm" 
ro* Hilf. 121. 122. »Baro< Pobł. 
2. Barn. 5, Pr. fil. IB, 360. 
II -Bar.z (wymawia się bars') Spr. 

IV, 311. Tvg. ii. ser. 1, t. XII, 
str. 71. Zb. I, 60. 63: V, 149. 
154. Bad. II, 105. Wrześ. 3. Spr. 

V, 342. >Barz (bai) Rozpr. VIII, 
203. 208. Wi-ześ. 3. Spr. IV, 319. 
'Basz^ Wisła Vn. 103. 108. lldz. 
>BjiŚ' Lub. II, 217. II vBar.zyj^, 
>Bar.zej«, ^łiar.zy-* (= bardziej) 
oraz Nabar.zyj^ itp. (=z najbar- 
dziej) Kuj. I, 182. 184. Pozn. IV, 
21'k 2M: VI, 338. Wisła BI, 
525. Łęcz. 37. Pr. fil. IV, 182. 
Zb. VII, 103. Opól. 36. >Barzy- 
Parcz. >Bar.ziej« Rozpr. X, 182. 
Spr. V, 342. II .Barze* (r-z) Hilf. 
117. II »Barzej-, >Barzćj«, >Ba- 
rzv (wszędzie fj Rozpr. X, 182. 
239. 270; IX, 142. W Pracach 
fil. IV, 182 nie określono, jak się 
wymawia Vz\ Spr. IV, 19. Wisła 
ViB, 494. ^Barzi = bardziej < 
Pr. fil. ni, 304. ^Barży. itp. Ce- 
nowa Zar. 71. Nadm. 54. Ram. 
5. Wisła VI, 213. .Bardży< itp. 
Rozpr. Xn, 45. Cinc. 9. II ^Barz- 
dzy< Pozn. VI, 304. || Co do 
znaczenia, to, oprócz zwykłego, 
spotykamy: >Bai-ży = (stHrkerj 
silniej Cenowa Zar. 7 1 ; szczegól- 
nie, najbardziej: ^Możecie wsy- 
ścy wsyćko wysłuchać, barzej wy 
młodzi* Kieł. I, 73. > Uciekają 
bardzo do lasu < Zb. II, 243. 
»Bardz.) wnet ^ rychło, natych- 
natychmiast< Zb. I, 29. || »Ba- 
rzutko (r-z)« Parcz. || >Bardzoj = 
bardzo -= Spr, IV, 319. IJdz. 
II liardzok = bardzo* Spr. IV, 
319. Zb. V, 177. Matusiak Kw. 
11. Rozpr. Vin, 108. Wisła III, 
597. Zb. XIII, 36. Jagicza Archiv 
V, 645. Młityas Świat i pi*zyr. 15. 
IJdz. vJasieniek hardzok zraniony 
Wisła VII, 13 i. >Bardzok dobrv 



Hardziak — Barfożyd. 



51 



bycok^ Wisła IX, 228. || ^Bar- 
dzeczko«: >Bajr.zeczkó< = bar- 
dzo i bardzo Ram. 5. || »Bar- 
dzeiice = bardzo, bardzo « Zb. 
XIV, 33. Udz. II »Bardzychno«: 
>Barzfchno* = bardzo i bardzo 
Ram. 5. || >Bardzuczno :=: bar- 
dzo*: >Jjik wodzicki nabrała, 
Bardzucuo zapłakała « Zb. IX, 217. 
II >Bardzouko = bardzo < Pr. Gl. 
IV, 182. .Bardzeńko = bardzo, 
bardzo (najbardziej), np. 'Bardzeń- 
ko mi tu dobrze'* Zb. XIV, 33. 
Toż LMz. >Bvła bardzeńko ładna < 
Wisła IX, 105. Bar.zylko = bar- 
dzo: »r6ni są barz^lkó zmara- 
fhówall* (= straszliwie sie po- 
męczyli) Ram. 5. »Barzylko = 
ł)ardzo, nader bardzo « Pobł. 2. 
Pr. ni. III, 360. .Barz^lko* Ce- 
nowa Zares 69. Barzyk (zap. 
Bar.zyk' K.) = bardziej: » Ociec 
jeszcze barzyk sie smuciuł< Pozn. 
VI, 78. Por. Dobrze. 

Eardziak p. Burdziuk. 

"Bardziejszy, np. >Bardziejszy le- 
gat = więcej niż bardzo leniwy* 
Osip. Por. Barszy. 

Bardzylko p. Barzylko. 

B a r d ż y p. Bardzo. 

Bareła p. Baryła. 

Baresz(k)a p. Barbara. 

Baręczyć = >dużo gadać « Pr. fil. 
IV, 182. > Długo w noc baręczy- 
li« (^= gawędzili) Bal. 52. >Ba- 
ręczyd = mówić komu nad usza- 
mi* Zb. II, 6. > Baręczyć = pod 
nosem mruczeć, bredzić* Pobł. 
127. Toż samo tamże >Bawc- 
czyć (Ij. bałęczyć). »Barzęczyć = 
brzęczeć: mucha barzęczv< Pr. 
fil. IV, 182. 

Bargować: » Bargówac = zbierać, 
(*bronić. Jest to wyraz rybacki, 
odnoszący się głównie do zbiera- 
nia szczątków rozbitych okrętów* 
Ram. 5. 

B a r g o w u i k : v Bargównik = ten (*o 



barguje, tj. zbiera resztki rozbi- 
tych okrętów Ram. 5. 

Barjera: » Balijer = barjera, płot, 
składający się ze słupków, na 
które kładą długi drąg* Pr. fil. 
IV, 181. »Balasowęnie := prze- 
strzeń, ogrodzona 'balijerem'- ib. 

Bark = orczyk: >Bark = drążek, 
służy do zakładania przy stelwa- 
dze, u szlachty zwany 'orczyk'* 
Kai. I, 43. » Barczyk = orczyk* 
Pobł. 127. Mil. vBraka = 'bar- 
czyk', bark* Pr. fil. III, 365. »Na 
końcu ciężadła (= dyszla) są 
barce na parę koni* Lub. I, 83. 
»(Do kaczki) przypina się stel- 
waga z *barcami^ ib. 87. 'Bra- 
ka = przednia waga u dyszla* 
Ililf. 160. > Barki czyli 'barczyki' 
do zaprzęgu^ Pozn. II, 182. >Bark 
drewniany* ib. III, 138. »Bark* 
i > Barki* O. » Barki albo orczyk* 
Zb. IV, 191. > Furmanek... do za- 
kładania bark dla przednich koni « 
ib. 189. » Barki < Im. ib. 190. 
>Brząkajóm barki da barki!* ib. 
252. 

Barka ć się p. Parkać się. 

Barki: »'W' bartki ic' (= iść) = 
mocować się wziąwszy się za koł- 
nierze* Hilf. 159. »Bartki, 2 pp. 
Bartk = *dążki', gra chłopców... 
Tojma (pójdźmy) w bartki!'* Pobł. 
2. Pr. fil. III, 360. Ram. 5, pisze: 
Bartcie (tj. ^Bartfcf K.). 

Bar kół: » Drugi gatunek sążni (do 
mierzenia długości wstążki, z któ- 
rej się plotą kapelusze), zwany 
*barkoły', a mierzony od stóp do 
głowy... 'Barkoły' zwane zapewne 
od 'bark\ około których mierzą 
także wstążkę (plecionkę), roz- 
krzyżowawszy ręce-^ Lub. 1, 39. 

Barłomiejski p. Bartłomiejski. 

Barłożyć = zanieczyszczać, za- 

śnńecać Ust. z Poznańskiego. 

II » Barłożyć^ = mówić ni w pię<'j 

ni w dziewięć Rozpr. VIII, 170. 

4* 



52 



Barłóg — Barlki. 



II »Barłożyć< = zawadzać: »Cóz 
jłi Ul bede barłozył cićmny« (mó- 
wi ślepy mąż do żony, prosząc 
ją, aby go utopiła K.) Cisz. I, 215. 

Barłóg: » Gdzieś dziatki podziała? 
— Jedno leży pod progiem. Juz 
zarosło barłogiem* Kozł. 261. 
>Miscysko (= misa) pod pr(^iem, 
przykryte barłogiem* Krak. II, 
117. >BarJóg« = słoma zmierz- 
wiona* Rozpr. VIII, 226; IX, 202. 
» Barłóg = plewy, słoma* Hilf. 
159. > Barłóg = ściel, szpilki 
drzew iglastych, służące na pod- 
ściółkę bydłu, albo jako nawóz* 
Rozpr. X, 270. Spr. V, 342. 
• Barjtóg = słoma pomierzwiona 
i zużyta* Rozpr. VIII, 170. » Bar- 
łóg = nieporządn a pościel* Rozpr. 
XII, 85. »Berłog* = legowisko 
zwiei-za, np. niedźwiedzia Ust. 
z Litwy. >Tam, między dwoma 
bydlątkoma, Tam leży słoma bar- 
łożeczkoma, Tam porodziła pana 
Jezusa panna Maryja* Lub. 1, 108. 

Barn a p. Brona. 

Barnaba: >Za dusze Barnabv i jogo 
baby:< Pozn. IJr,^if5. 

B a r n i a k i = > zarośla, chrósly, mło- 
da sośninka na miejscach piasz- 
czystych < Pr. (ii. IV, 798. 

B a r o n k a = > baronowa a. baro- 
nówna< Rani. 5. 

B a r o ń s k i : ^ Raronski = baronow- 
ski. Baronsc^' Ifidze- Ram. 5. 

B a r o w a ć sic = » brać się za barv « 
Pr. fil. IV/ 182. >Barowaćsię = 
mocować się* ib. 273. Toż Kuj. 

1, 178. >Barujma się!< ib. 180. 
»Bartkowac sc = mocować się 
z kim, ujmując jro za barki Pobł. 

2. Toż Pr. lii, 360. >Bartk6wac 
sjt* = toż znacz. Ram. 5. ^Ha- 
rować się, Iść w bary = moco- 
wać się, pasować, siłować < Pr. 
fil. TV, 798. Vi)v. 15 i ad y. 

Barfr)o p. Bardzo. 

Barszcz: ^ Barze = rodzaj zupy 



z żyta lub owsa* Rozpr. IX, 202 > 
ib. 170. Toż Rozpr. Vin, 224. 
Zb. XIV, 24. Wi^a V, 918. 
»Baszce (blp.), potrawa niezbędna 
na weselu w Sandeckiem; robi 
się z syro wałki z mąką* z listu 
K. Mat^^a 18. 4. 88. .Prosemy... 
na te baszce, co kucharce po 
kuchni pdrzce(?)* Matyas / ust 
ludu, 6. »Barsc, Prawy barsc = 
roślina, używana do leczenia koł- 
tuna* Pr. fil. IV, 798. Por. Zb. 
VI, 260. II »Makowian nazywają 
'Barszcze Makowskie', od barsz- 
czu buraczanego* Wisła IX, 79. 

Barszczowina = lichy barszcz: 
»A cóz to tam za kucharka... Go- 
nam tego barscowiny nie dogo- 
towała?* Rad. I, 232. 

Barszczówka: » Dawniej pijali 
przed jedzeniem w kolej ^barsz- 
czówkę' (taką samą 'prdżoną' wód- 
kę, jak inna, lecz nazwaną tak 
dlatego (? K.), że każdy i każda, 
musiał wypić barszczówkę za je- 
dnym pociągiem do dna* Maz. V, 
119 ods. 

Bar szew ni k = -roślina hcrba. 
genistae Sparłii< Ciesz. 7. 

B a r s z y (stopień wyższy od slaro- 
pols. 'Barzy'): > Barsy = gorszy, 
u\). 'on barsy od złodzieja'* Zb. 
II, 244. II *Barszy, najbarszy = 
lepszy* Pr. fil. IV, 182. Więcej 
przykładów łejro nader ciekawejro. 
pi-zejś(*ia znaczenia w wręcz pi*zo- 
ciwny kierunek nie znalazłem.. 
Por. Bardziojszy. 

B a r ł a n i k = ^ beczułka kilkogarn- 
cowa -' Osip. 

BartkI p. harki. 

Barlek = > wiatr kręcący się, mły- 
nek, wir< Rad. I, 95. > Wiatr 
w czasie żniwa, przewracający 
snoj)v, nazNwają w Kieleckiem. 
'Srala-Bartek'< Zb. 111, 12. Por. 
n ar tłon» i ej. 

Bart ki p. Barki. 



Burlkować ś. — Bdrze. 



53 



Bartkowuć ś. p. Barować się. 

[Bartłomiej: >Bartoinioj* Alen. VI, 
117. Barlłomieii - Rozpr. Yfll, 
201. »Bartłomiojka<' = Barllo- 
niiejowa Pozn. 11, H3. » Bartek* 
Wójc. II, 233. Kuj. I, 323. Rog. 
n« 77. Sand. 139. Krak. IV, 254. 
7jh. VI, 137. >Zona Barlkowa* 
Kuj. I, 324. »Barleczek« Krak. 
U, 218. » Bartosz^ Wójc. II, 369. 
Kuj. II, 29. V Bartosie! < Krak. I, 
211. 259. >Barto.szu!* Zb. II, 95. 
> Bartos* Pozn. VI, 55. 56. 303. 
>Bartosiu!* Chełch. II, 105. »Bar- 
tośl* Kieł. II, 101. ^Bartoszku!* 
Zejsz. 43. > Bartuś « Rozpr. X, 
244. >BarlusiuI< Krak. II, 218. 
>BartoiinkuI* Kuj. II, 28. »Bar- 
tulinek* ib. 245. » Bartosie, damy 
tji po grosie < Wisła VI, 568. 
Por. Bartek. Bartoszek. Bar- 
tłomiej sk i. 

Bartło miejski (domy.śla sic^ mie- 
siąc) = sierpień Rozpr. X, 270. 
Toż Wrzcś. 3. Spr. IV, 301; V, 
342. »Bartłomiejski a. Bartłomiej- 
skie = wrzesień, a właściwie 
<'zas od ś. Bartłomieja (24. 8) do 
ś. Michała (29. 9;, np. »Na bar- 
tłomiejskie« ib. 353. >Siew bar- 
tłomiejski = siewba na ś. Bar- 
tłomieja* Tyg. ii. sor. 1, t. XIV, 
str. 137. 

Bartnicza »maść = unguentum 
basilic.< Ciesz. 7. 

Bar to linek p. Bartłomiej. 

Bartosz p. Bartłomiej. 

Bartoszek = > chłopczyk, siedzą- 
cy konno na karku drugiego, prze- 
branego za osła, podczas zabaw 
w zapusty* Lub. I, 114. 

Bartos p. Bartłomiej. 

Bar tu linek p. Bartłomiej. 

Bartuś p. Bartłomiej. 

>Bariiś bezia bezusia bc!« = 
przywoływanie baranów a. owiec 
Wiksi III, 219. 

Barwa p. Barbara. 



Barwałd: »W Barwackiem lesie* 
Rozpr. IX, 200. 

Barwa s p. Barabasa. 

Barwiki Im. = rodź. grzyl>ów Lud. 
1, 201 (opis). 

B a r w i n = > barwinek « Pr. fil. IV, 
182. >Pod winem, pod zieleneó- 
kim barwinem* (przvśpiew) Lub. 
I, 202. 

B a r w i n a = » nazwa krowy: cała 
jednej maści, z białą plamką na 
czole, podobną do listka barwin- 
ku* Rozpr. X, 266. ib. 245. Por. 
B a r b i n a. 

Barwinek: >Barbinek* Zb. VI, 306. 
»Wianecku z barwinecku!* Wi- 
sła VI, 199, n^ 14. 'Barwineczek 
zielony* ib. 854, n" 66. »Bal- 
winek < Czark. 

Barwniozek: > Obniży świętych, 
przystrojone w ])almy, zioła, bar- 
wniczek* (może = barwinek?) 
Fed. 9. 

Barwusia p. Barbara. 

Bary = duże, tęgie barki: » Kra- 
snoludki... mają tęgie bary* Bib. 
War. 1864, 1, 270. > Chwyta czło- 
wieka za bary, czvli za ramiona « 
Gluz. 476. 

Baryła p. Bryła. 

Baryła: »Wzioł Ku ryła Kuryjannę, 
A Baryła Maryjannc< Maz. III, 
305. »Bareła, Badeła, Grubas = 
człowiek olyły< Pr. fil. IV, 798. 
*W baryłkę' wzór na pisankach 
Dowg. od Radzynia. Baryłki a. 
Krążki wialraczane, toż Dowg. 
z Hrubieszowskiego. >Bapeła, Ba- 
rełka* Czark. 

Barynia = taniec (powiat Wiłko- 
mierski, parafja Kowarska) Tyg. 
ii. ser. 1, t. IX, str. 171. 

Baryszowy (np. fartuch) = weł- 
niany Wisła VI, 492. 

Barz p. Bardzo. 

Barzbok = » kożuch* (w gwarze 
złodziejskiej) Maz. V, 287, zwr. 18. 

BArzc p. Barszcz. 



54 



Bńrzdzy — Bastrak. 



Barzdzy p. Bardzo. 

Barze p. Bardzo. 

Barzechno p. Bardzo. 

Barzeczko p. Bardzo. 

Barzej p. Bardzo. 

Barzęczyć p. Ba ręczyć. 

Barzi(ej) p. Bardzo. 

Barzilko p. Bardzo. 

Barzo p. Bardzo. 

Biarzówka p. Barzyna. 

Barzutko p. Bardzo. 

B a r z y p. Bardzo. 

B a r z y c h n o p, FJ a r d z ó. 

Barzyj p. Bardzo. 

Barzyna »a. Barzówka ^ ba- 
gno, moczara< Rozpr.XII, 85. Por. 
Barzyn, jezioro w Suwalskiem. 

Barzy się p. Bażye się. 

Barży p. Bardzo. 

Basalisla p. Basetlista. 

BasaJyga p. Basałyk. 

Basałyk: »Basał)'ga = 1, bat z ły- 
ka; 2, próżniak, rozlazły^ Święt. 
'Basał^^k = drągal, próżniak, nic- 
poń* Osip. >Basałyk = chłopak 
kilkoletni; psotnik < Czark. Por. 
K a s a ł y g a. 

B a s a m a ć: Podczas jasełek (= szop- 
ki), » Bartosz, wywijając harapem, 
woła: Spać! basamaćl« Zb. XIII, 59. 

Basamiiny p. Pas arna ny. 

Bas ani sta p. Basetlista. 

Basarenek p. Bas a runek. 

B a s e 1 1 a : * Basetnia = kontrabas < 
Pr. fil. IV, 182. Rozpr. XVU, 75. 
'BascHla = pochlebca^ Parcz. 

Basetlista (basista) : * Ty, graczy- 
ku, będziesz w niebie, Basanista 
obok ciebie. Basanisto, dobrze ba- 
suj!... Basanisto, źle basujesz!* 
Pozn. V, 98. ^ Graczowi wątrobę... 
łiasaliście płuce- ib. III, 69. 77. 
> Będzie jeden skrzypista, będzie 
drugi basalista< ib. 70. Por. Ba- 
sista. 

Basetnia p. Basetla. 

B a s i a k = > ł ytuii węgierski ^ Roz[)r. 



X, 270; XVII, 20. ^Basiak = 

gatunek tyfuniu< Spr. V, 342. 
Bas i en i a p. Barbara. 
Basior p. Baś baś! 
Basior p. Basiu r. 
Basior p. Bazie. 
Basior = batog Krak. I, 313. Zb. 

III, 17. 18. Zawiliński Z etnogr. 

kraj. 13. Fed. 169. Święt. Kai.. 

1, 116. Spr. IV, 319. vBńsior* 
Matyas Z ust. ludu 7. > Basiory = 
sińce, znaki po pobiciu * Sand. 260. 

Basiórnidk = >1, bity basiorem; 

2, przezwisko mieszkańca niegdyś 
pańszczyznowych wsi Grodkowie, 
Łysokań i Szarowa< (w Bocheń- 
skiera) Święt. 

Basista: »Ty, basisty, źle basujes« 
Zb. XII, 169. vBasista< ib. 222. 
^ Basista < ib. X^V^ 175. > Basi- 
sta* Ram. 5. 

Basi u r = »wilk w języku strze-- 
leckim< O. > Basior = wilk« 
Roczn. 18i. 245. 

Basiurka p. Bazie. 

Basiuszka = owieczka: > Dzieci 
robią z kłaków basiuszkę< Pozn.. 
I, 119. 

Basłonić= » gadać baśnie , mówić 
niezgrabnie, pleść « Bib. Warsz. 
1860, t. II. 

Basować: >Na kozie (= kobzie} 
basował< (= grał) Krak. IV, 98. 

Basować = pochlebiać: Zb. I, 56. 
Święt. Słown. Kolb. > Basować 
(komu) = nakłaniać, namawiać* 
Pr. fil. IV, 306 (czy pewno? K.). 

Bas ter p. Bastrak. 

Bastjon: >Besłjon* Rozpr. XXVI, 
371. 

Bastrak = > chłopak od 8 do 12 
lal ^ Kam. 53. ^Baster^ r= chłopiec 
Pr. fil. rV, 182. >Bastruk = dzie- 
cko nieprawe < Was. 68. 96. 
240. ^Bajslruk = a) bękart; b> 
zły duch, siedzący pod korzeniem 
bzu, który łamie rękę temu, co- 



Bastrągi — Batlejczyki. 



56- 



krzak wykopie* Uoezn. i 83. »Pa- 
slruk^ = chłopak Kam. 85. »Baj- 
slrnk, Bajslniczek < iii. i >Baj- 
slruczka< ż. Ust. z Litwy. » Dzie- 
cię nieprawego łoża nazywają 'ba- 
stroni, bajstroń'< Maz. ]V, 146. 
»Bastry« = jiagnicta marcowe 
Ust. z Płockiego. 

Bastrągi = »coś grubego a ko- 
smatego: włosy w nieładzie, ku- 
dły, powrozy < Krak. IV, 303. 

B a s t r o ni |). B a s t r a k. 

Bastriik p. Bastrak. 

B astry p. Bastrak. 

Basu ren ek p. Basarnnek. 

Basy = »kontrabas, marMia* Kuj. 
II, 268. 279. ^Basy = bas, ba- 
setla: 'Grają na basach'* Zb. I, 
56. Parcz. »Na wozie siedzi dziew- 
ka z basami w ręku< Pozn. II, 
209. »Do basów (= nmzyce) 
płacą po dziesięć centów* Mś- 
łyas Z ust ludu 9. » Tańczący... 
rzuca parę centów 'na basy' za 
I o, że mu muzyka grała* Zb. 
XII, 233. Zagadka o basach Zb. 
XI, 128. »Bas a. Basf = base- 
tla* Ram. ó. Po czworaku do ba- 
sów złóżcie* Rud. 68. 

Bas z p. Bardzo. 

Bas z (^ basza) »turecki* Krak. 
II, 233. 

Basza p. Barbara. 

B ń s z c e (barszcze) p. Barszcz. 

Baszę czka p. Barbara. 

Baszk |). Bazie. 

Baszka p. Barbara. 

Baszka baszl p. Bas baś! 

Baszłyk = kapiszon, kaptur Ust. 
z Litwy. 

Bas z o u! = » precz, won, fora I* 
(zap. baszuu K.) Słown. Kolb. 

Baszo wice: ^Moje Baszowice, Na 
górce stoi<Me< Rad. II, 105. »0j 
<*hłopcy moi, chłopcy, Basowskie- 
go pana!* ib. 106. 

Baszta = »lama* Rozpr. XVII, 21. 

Bas z tan ^ >kaw€ił pola, czasem 



ogn)< lżony, częściej okopany, n* 
którym sieją kawony (= arbuzy),' 
melony itd.* Roczn. 184. O. Pa- 
dalica Opowiad. i krajobrazy I, 
29. 34. > Potocz okiem... po zło- 
tych tych basztanach* W. Pol 
Pieśń o ziemi. 

Baś p. Bardzo. 

Bas p. Baśń. 

Baś baś! = przywoływanie jagniąt* 
Wisła III, 378; IV, 690. »Baź 
baź!* nawoływanie owiec Wisła 
III, 664. »A baź!- odpędzanie 
ich ib. »Na owce wołał: Baśka, 
baska!* Derd. J. 30. >Baszka 
basz basz!* nawoływanie owiec 
Cen. Zar. 77. Toż Nadm. 148. 
» Basia, basiory, baska = nazwy 
owiec. Nawoływanie ich: 'Basia 
basia baś baś basiecka!'* Wisła 

VII, 749. »Baź b. b. baziu!* = 
nawoływanie owiec Spr. IV, 372. 
>Baźka, Baziuchna* = owca 
(pieszczotl.) ib. >A baź!* = od- 
pędzanie owiec ib. > Baziu, ba- 
ziu!* wołanie owiec Dyg. 

Baśka p. Barbara. 

Baśka p. Baś baś! 

Baśka p. Bazie. 

Baśka p. Agnieszka. 

Baśka = >w Lublinie oznacza wię- 
zienie, kryminał, np. Wojuj, wo- 
jiij, chcesz iść do baśki?'* Pr. 
fil. IV, 182. II »Baśka* = śmierć: 
»Jak nogi zimne, to juz 'Baśka^ 
przychodzi* Wisła VIII, 113, ods. 2. 

Baśń i ak i = » plotki, bajki* Zb. 

VIII, 250. 294. 

Baśń: » Baśń i a*, obok »Baś* Rozpr. 
VIII, 122. Toż ib. IX, 177. 

Bat al ja: >Cfgńn (= Cygan)... po- 
con robić s temi kuźlokami (cza- 
rownikami) patalo* (== batalję) 
Listy filolog, a. paedag. XII, 470. 

Bal i ar = oberwaniec, łapserdak 
Ust. ze Lwowa. 

Batlej p. Belleem. 

Batlejczyki p. Be tlej ki. 



56 



Batlejki — Bawić. 



Ba tlej ki p. Bo tlej ki. 

Ba tle wis ko = > biczysko* Wisła 
m, 86. Toż PoW. 2, pod wyr. 
BatożPszcze. 

B a 1 1 i n a * a. B a 1 1 a = szczepa do 
oświetlania mieszkania < Spr. IV, 
374. 

Batlorzysko a. kozica = bi- 
czysko Maz. Y, 55. Czark. 

Batła p. Batlina. 

Batog: > Wierzbowe batogi < (zap. 
rózgi K.) Zb. VI, 206. » Gałązki 
wierzby... z palmą związują *ba- 
togienn'* ib. 288. »Cykorja zwy- 
czajna (nosi nazwę) u ludu 'ba- 
togi ś. Jana'« ib. 243. » Trzaskają 
*batyganii*« Nadm. 73. » Batog, 
Batozek = roślina wodna w Nar- 
wi, (opis) Pr. ni. IV, 798. 

B a t o r ó w k a : » Magierk i (= czapki), 
zwane 'batorówkami', podobne do 
wysokich kołpaków* Zb. XIV, 
156. Ust. toż z różnych okolic. 

Batożysko: > Batoż^.^zcze * Raui. 
Toż Hilf. 159. Bisk. 59. PoW. 2. 
»Balożesko< Derd. 126. Por. Ba- 
t r z e 1 i s k o. 

Batożfszcze p. Jiatożysko. 

Batrzelisko = > biczysko « (3sip. 
Por. Batożysko. 

B a t u ł ó w p. R a t u ł ó w. 

Batyg p. Batog. 

Baty -kije = >nygusy, próżniaki* 
Krak. IV, 303. 

Baty staś = batyst Łęcz. 157. 

Bau ba u! >(ZwoniH na pogrzebie) 
baranim rogiem: bau bau baul< 
Zb. VII, 37. 

Bau eh p. Bałuch. 

Bau da p. Bał da. 

Bausy p. Bajusy. 

Bausiatv = >z faworytami* Spr. 
V, 342. 

B a w a n t = > ui-zj^d budowniczy* 
Słown. Kolb. 

Ba war ko wy p. Bawarski. 

Bawarski: » ' Bar barsk ie' piwo « 
Kozł. 114. »Piwo bawarkowe< 



Was. 198. » Barbar = ba war, 
piwo bawjirskie* Wisła 1, 152. 
Por. Bejorsz. 

Bawełniany: >nawołnianny'» Rozpr. 
IX, 133. » Fartuchy bawońcowe* 
(= bawełnicowe) Pozn. HI, 124. 

B a w e ł n i c a : > M iała ni złota ba weł- 
nicę* (= chustko)* Kozł. 33. 
Toż Kolb. 66. vPrzynieśze my 
(= mi) bawełnicy I ociraj rany 
moje* Wisła II, 149. >Bawełni- 
ca = spódnica wełniana* Parcz. 

Bawęczyć p. Ba ręczyć. 

Bawiąc i Bawiąc się: » Chowaj 
mi młodego, bpn się z nim ba- 
wiała* Kon. 8. Toż Kieł. II, 35. 
Bądźcie zdrowe łyżki, miski I wy, 
druchny towaszyski, Com tu ba- 
wiała* Maz. I, 271. ^Jjikem się 
ba wiała... z dziatkami* Rud. 151, 
nO 7. 

Bawialny > czyli piersy' pokój = 
salon, saloniki Pr. fil. IV, 798. 
> Pokój bawialny* = salon Usl. 
z Litwy. 

Bawić = zati-zymywać: >Aeh, nic 
bawcie nas!* Rog. n® 426. »Nie 
długo nas bawcie* Zb. IX, 7. 
• Dawajcie gorzałki! Cztery kwar- 
ty stawić, Aby nas nie bawić* 
Pozn. IV, 242. ♦Nie bawcie mis, 
odprawcie nas!* Nadm. 76. || »Ba- 
wić< = bawić się, zatrudniać 
się: -Nio polem mu bawić* (= 
ni(^ rolą mu się zatrudniać) Kam. 
93. Chłojm nie lukajką (= lo- 
kajstwem) bawić < ib. 175. || Ba- 
wić się = zwlekać: »Kto chce 
bez pole do miłej bieże('-, Niech 
się nie bawi. Niż (== nim) pój- 
dzi(» leżeć* Rog. n^ 307. » Bawić 
się := zatrzymać się (= zatrzy- 
mywać się), mora! i* Rozpr. XII, 
85. >Nie bawiąc się szła dalej* 
Pozn. VI, 33.' II Może 'Bawić* 
zam. 'wabić': »Czem będziemy 
Jasia bawić. Czy srebrem , czy 
złotem? — Ty go będziesz ba- 



liiwidło — Bażant. 



67 



wic- złotem, A ja go oczyma* 
(piosnka nieludowa) Pozn. V, 17. 
II > Bawić = trwać. 'Bawiło to 
ze trzy godziny a. pacierze'* Mil. 

Bawidło: » Bydło moje, bydło Po- 
sło na bawidło, Z bawidła na 
bagno, Tam mi się najadło* Zaw. 
81. Toż Wisła VII, 119, n^ 2. 
II Hawidełko: » Miała złoty krę- 
zołek (= kijek do kł^dzieli)... na 
ozrywke (= rozrywkę), na takie 
bawidełko* Zb. XI, 100. 

Baw ols ki: »Mój ojciec jest Bawol- 
ski, Z tćj to ziemi od Polski* 
Rog. n® 132. 

Bawołniany p. Bawełniany. 

Ba w 011 co wy p. Bawełniany. 

Ba w ot = »1, przecież: 'Bawotżeś 
mówił' = przecież mówiłeś; 2, 
Bawot! = ot! jeszcze czego nie 
stało, zachciałeś I* Słown. Kolb. 

Bawola: » Bawuła (= krowa) z roz- 
łożystemi rogami i wzrostu wiel- 
kiego* Rozpr. X, 266. ib. 245. 

Bawół: »Bajwoł* Czark. 

Baw u lec = belka o niepełnym 
kancie Maz. V, 46. 

Bazarnica: »Idź mi, Jasiu, do 
Śklenice, Przyprowadź mi bazar- 
nice. Niech mi owinie te rany* 
Wisła IX, 349, n« 20. 

Bazio = » kotki wierzbowe* Spr. 
V, 342. »Bazja* (!) O. >Gałązka 
z baziami* Zb. VI, 288. » Bazie 
blp. = wiązeczka gałązek wierz- 
by białej, okwitłej, kión\ święcł| 
w niedzielę palmową* Rozpr. X, 
270. » Bazie = kotki wierzbo- 
wo^ Wrześ. 3. Wisła VIII, 354. 
» Bazie na gałązkach wierzbo- 
wych* Wisła IV, 867. ^Gałązki 
wierzbowe z baskami* (= baź- 
kami) Pozn. I, 132. » Baśka = 
kotka, bazia u drzew* Zb. II, 
244. »Dają psu zjeść... bńsiek 
z palmy* Zb. X, 223. »Puch 
z basiek stawowych* Fed. 270. 
»Do pierwszego siewu starają się 



domieszać... kotkę, czyli 'bazię' 
z palmy święconej* Zb. III, 8. 
» Baśka, Baźka = bazia, kotka* 
Pr. fil. IV, 182. »Baszk = pą- 
czek kwiatu na wierzbie* Ram. 
5. »Baszki blp. = a) rośl. ty- 
pha; b) szyszki sosnowe i świer- 
kowe* Pamiętnik fizjogr. V, dz. 
IV, str. 14. »Baź = pączek na 
wierzbie, kotek* Ram. 5 pod 
wyr. Bardnk (wyraz nie Kaszub- 
ski, ale podany przez autora jako 
wyjaśnienie). » Bazie = pączki 
z gałązek wierzbiny* Wisła VI, 
192. II »Basiurka<: »Z opadają- 
cych *basiurek' topoli (kwiatu)... 
wnoszą o zimie* Wisła VII, 276, 
n® 5. » Gałąź wierzbowa basiorów 
dostanie* Konopnicka. 

Baziuehna p. Bas baś! 

Bazja p. Bazie. 

Bazona = puzon, ligawka, trąba: 
» Wziąwszy bazonę, przyzywał pa- 
sterzy* Kuj. I, 331 (z Jaskól- 
skiego 1827). >Pastórz trąbił na 
bazunie* Nadm. 67. > Pasterze 
trąbią na rogach lub bazunach* 
ib. 73 (następuje opis narzędzia, 
tożsamego z ligawką). 

B a z u n a p. Bazona. 

Bazyli: > Jedno kurczątko — Mło- 
dy Iwasio; Drugie kurczątko — 
Młody Wasylko; Traecie kurczą- 
tko — Młody Jędrusio* Chełm. 
I, 150. 

Bazy Iowy: » Bazy Iowy koniec a. 
Bazy Iowa maść gojąca żółta = nn- 
guenlum basilicum cutei* Ploszcz. 
143. 

Baź baź! p. Baś baś! 

Baźkap. Baśbaś! 

Baźka p. Bazie. 

Baź ni k = bez hebd, sambucus 
ebulus Zb. VI, 290. 

Baźń p. Bo jaźń. 

Bażant = v pieczony kapłon lub 
kogut na uczcie weselnej* Zb. 
I, 81. 



'60 



Be 



Beczek. 



Be p. Rędo. 

Be! a. Beel = miśladowanie głosu 
owiec, a także ich przywoływa- 
nie Rozpr. X, 267. Wisła Ul, 219. 
»Adyć ty spałeś, koźle - baranie ? 
— Boł)ebe, bebebe, wielmożny 
panie I < Wisła V, 747. » Baranek 
beku, beku! A świnecka kwiku, 
kwiku!* Kozł. 160. 

Be! = > wykrzyknik, przestrzegający 
dzieci, by czego niewłaściwego 
w ręce lub usta nie brały. *Nie 
bierz tego, to be, be!' Por. bla, 
ie, fi* Pobł. 2. Cen. Zar. Rozpr. 
Xli, 108. To samo znaczy 'Beki' 
Nadm. 149. 

Bebech = 1, >pi-zezwisko czło- 
wieka, który ma wielki brzuch* 
Spr. IV, 374. '►Bebech* = wielki 
brzuch Wisła III, 743. Toż Pobł. 
149. V Bebech żart. = 1, kałdun, 
bi-zuch: 2, dziecko tłuste (bech); 
3, licha i)iorzYna* Kra.sn. 298. 
II 2, > Bebech* = szmata, łata 
Zb. II, 6. > Grabią (hrabia) odrze 
prepinatora z ostatniego bebecha* 
Kam. 116. || » Bebech* = wnę- 
li-zności (cz(j»ściej w Im.) Ust. od 
Janowa Czark. |] » Bebech* = 
pościel, betv, pierzyny (częściej 
w Im.) Spr. 'iv, 19. Pobł. 127. 
II Bebechy blp. = wnętrzności, 
jeHta, flaki. 'Człowiek poczciwy 
z bebechami' Ust. z Litwy. »Tak 
drogo rachuje, coby chłopa i z be- 
bechami nikiedy (= nigdy) nie 
stało* Kam. 13. Toż Łomż. Zb. 
I, 17. Osip. Cheł. I, 210; II, 107. 
Pr. fil. IV, 182. 306. 798. Spr. 
IV, 19. 362. jl >Bebechy< = 
pościel, betv, pierz vny Ust. z Li- 
twy. Zb. l/l7. Pobł. Pr. fil. IV, 
274. 

Beblać: »Beblac = mącić wodę 
lub jakikolwiek płyn, chlapa<'» się 
w wodzie, mieszać płyny Ram. 
6. >Bebla<* = gadać niepotrze- 
bnie, zwła-izcza to. co zakazane* 



Pr. fil. IV, 306. >Beblać = mó- 
wić źle* Udz. Por. Babrać. Be- 
błać. Paplać. 

Bebłacz p. Bebłać. 

Bebłać (L. ma bęblić, beblić i be- 
błek) = » wypaplać (wodę, mo- 
wę), wygadać* Krak. IV, 303. 
Bebłać = »peckać, grzebać w pły- 
nie* Pr. fil. III, 361 (z Pobł. 2). 
• Bebłać = mącić. Rozkaż, 'be- 
blij' i ^bebłaj'* Pr. fil. IV, 273. 
Bebłać = mówić szybko a nie- 
wyraźnie Święt. »Pod gęgnotem 
bebłacz < (= pod nosem język, 
w zagadce o człowieku) Zb. VI, 
17, nO 155. 

B e b ł a k : » Bebłilk = niewymowny* 
Udz. 

Bębnić (może pomyłka, zam. 'bę- 
bnić'?;. *(Wilk) bębni = po 
straale zaraz pada* Prz. ludu 

VI, 111. 
Bebrać p. Babrać. 

B e c = tłuste, rozkoszne, dobrae wy- 
glądające dziecko Ust. z Ukrainy. 

Bece p. Beczą. 

Bech p. Bachur. 

Bech p. Bębełuszek. 

Bec berek: »Bacherek a. Bacher- 
ka ż. = kubek* Krasn. 298. 

B e c h n ą ć = walnąć, palnąć, rzu- 
cić: » Druciarz bechnął (= rzu- 
cił) mundur i wdział gimię* Zb. 

VII, 64. ^ (Baran) bechnon wilka 
rogami*. Por. Bach nać. Bu- 
c h n ą ć. B ę k s. 

Becik, zdrob. od Bet = pierzyna 
Kuj. II, 268. 279. 

Becyrk =^ powiat; uraąd powia- 
towy. >Posed do becyrku i lioska- 
rzył... żydów. Zb. VII, 42. 

Beczą = beczka: >(^Dla dziecka) 
kąpielaców (= kąpieli) trzeba bę- 
dzie. A mamci ja stare bece. Zro- 
bię tęgie kąpielace< Kon. 138. 
*Bece Im. = beczki* Jaslrz. 

Beczek = płaczek , dzieci(j» za- 
|>łaknne Zl). I, 1 7. 



Bei'zka — Bej. 



6f 



Re czka = miara zboża Ust. z Li- 
twy. » Beczka wileńska do wy- 
mierzania zboża stryehowana, 72 
garnców* L. z V^ol. leg. Obecnie 
beczka na Litwie składa się z 8 
'ośmin' dwudziestogarncowych. 
II W beczułkę* = wzór na pi- 
sankach Dowg. (z Krasno.sław- 
skiego). II >Becziiszka« = zdrob. 
od Beczka: > Prosimy... na be- 
cznszk(> piwa* Pozn. HI, 80. 

Bede p. Będę. 

Bddem p. Będę. 

Bedka p. Bedłka. 

B e d 1 i w y = » troskliwy, uważający; 
cz. bedlivy< Hozpr. XII, 85. 

Bedłka: >Gi-zyby (u Mazurów) na- 
zywają si<^ bedłkami< Kętrz. 14. 
Por. Pozn. I, 81. "Na pniu be- 
dły obrastają* Zb. VI, 186. >Be- 
łek = bedłka, grzyb* Krak. IV, 
303. >Bedka = bedłka* Pr. Gl. 
łV, 798. >Bełlk = rodzaj grzy- 
ba. Por. kasz. bedłk, beltk, bełtk« 
Pr. fil. III, 362. »Bełtk = rodź. 
grzybów < łlilf. 'Tańcuj, budnik, 
boś ty letki. Nie jesz cliloba, ino bed- 
ki* Maz. U, 20t). -Wianki su- 
szonych grzybów i b(»łduclu')w« 
Fed. 8. »Bf^»tki mają oznaczać 
grzyb debniak (bolelus SchiilTeri 
V. arboreus sessilis) ^ Lub. II, 159, 
n® 9. .Belki = bedłki, Ij. grzy- 
by wogóle* Maz. V, 64. » Bedka, 
2 pp. Im. Będków = gi-zyb* 
Czark. » Witaj, babko z bedłekl* 
nmwia, gdy kto ciągle powtarza 
jedno i ło samo i po pewnej 
chwili znowu do tego wraca Jaslrz. 
II =^ Betki = krosty, pokazujące 
sie na wargach dzieci « Wisła VI, 
664. Patrz Dymn y. 

Bednarka = - klepka « Wi-ze.ś. 3. 
Spr. IV, 307 p. w. Mosurowy. 
-Daga a. Bednarka = klepka* 
Spr. V, 350. »Geleta... w poło- 
wic ma 'bednarki' wvższe ih. 



356 p. w. Geleta. > Bednarka =r 
klepka* Spr. V, 342. 

Bednarz: » Bednarz* i poch. Ust. 
z Litwy. >Lud w okolicach War-^ 
szawy. Błonia i Czerska mówi 
bębnarz*, 'bębnarczyk'* Beitr. VI, 
303. >Bębnarczyk* Pr. fil. IV, 
183. Toż Kozł. 159. 219. Pr. fil. 
I, 307. >Bębnarz* rod. Rozpr. 
VIII, 218. > Bednarczyk* Zb. XII, 
220. Rud. 135, n^ 49. »Bednar- 
czuczek* Pr. fil. IV, 182. »Miły 
bednarkul* Krak. II, 467. >Bon- 
dar = umiejący wyrabiać z drze- 
wa łvżki, grabie, wozy, jarzma* 
Tyg. U. ser. 2, n^ 110 (L. Kuni- 
cki). >Bębnarz = Bednarz* HofT 
39. »Be(inarczyczek« Rud. 133, 
n® 38. II »Bondarówna« w pie- 
śni Wisła VI, 858, n^ 13; VII, 
700. Por.TatarównaMaz.V,301. 

Bednarzyć: »Bednarzfc = tru- 
dnić się bednarstwem* Ram. 6. 

Bednia = kubeł zamczysty (opis) 
Tyg. ii. 1884, n^ 55. Por. Zb. 
XIII, 213: I, 63. Bodnia = tzn. 
O. Chełm. I, 75. 81. Bodenka 



Tvtr. ii. ser. 2, 



111 , str. 77. 



Bodeńka Chełuh I, 76. Będnia = 
beczka na pierze, na Wołyniu O. 
> Bania, Bodnia, Bańka, Słomian- 
ka = naczynie, u[)lecione ze 
słomy i wikliny Pr. fil. IV, 798. 
» Bodnia = naczynie z klepek, 
podobne do 'kłody' a. 'stawni', 
w której kiszą kapustę, z wierz- 
chnim dnem otwierającym się* 
Maz. V, 363. 

B e d u s = » niezgrabny do nicz(»go * I idz. 

Bedynter = sługa Rozpr. IX, 291. 

B e d ź c i e p. B a d ź. 

Bedziu: -Edzin hedziu dylu* (przy- 
śpiew) Mfiz. 11, 21. »Beńdziu by- 
\\i< ([)rzyśpiew) Sand. 128. 

Bedźgać p. Peckać. 

Bej: »Kj ciuch bł»j ciuch dylu* (przy- 
rśpiew) Rad. 11, 7. 



04 



IMtk — Horbciiicha. 



łowioniii ryb sakiem* I*r. fil. IV, 
183. »Boli = długi kij, którym 
rybacy nadnarwiaiiscy naganiają 
ryby do sieci i niewodu* ib. 801. 
>H6llak« patrz Bełtjw'. »Bołtak = 
długi kij, z gałka na końcu, do 
wystraszania rvb i raków z pod 
brzegu* Wisła " IX, 96. »Bełt = 
dhigi kij do straszenia i napę- 
dzania ryb do sieci* Prac. 

Bełtk p. Bedłka. 

Bełtować = »źle i-zjidzić, lekko- 
niyśhiie gospodarować* Wisła 
III 71. 

Bełtucha [>. Bełtuga. 

Bełtuga >a. Bełtucha = mie- 
.szanina ciekła, niopi-zezroczysta, 
mętna* Roczn. Tow. XLI, 185. 
Zb. I, 38. For. Berbelucha. 

Bełtun »a. Bołtnn. = jaje, któro 
kura bez koguta niesie* Zb. II, 
6. > Bołtnn = zaparslek* O. Boł- 
tnn = zbuk, zaparsiek L'st. z Litwy. 

Bełty bip. = męty, hu*a, miesza- 
nina: »Prepinator dar chłopów za 
bełly, jak chciał* Kam. 78; ib. 
obja.śniono: »(iorzałka, zaprawio- 
na kwaseu) siarkowym*: ib. 8-i. 
J53. »B(^lv = molv< Pr. fil. IV, 
183. 

B e m ł> o k i j = » cielę nieżywe, w y- 
dobyle z krowy; pogardhwie tak- 
że o r/eźnikn* Zb. I, iVó. 

Be mb- |). Bęb-. 

Ben = do, w, wewnątrz: »Ben jic = 
wchodzić, i.ś<'- do środka* Hilf. 
91. 110. >Bene blęk I buten 
blęk* (= w .środku błyszczjicy 
(= blank) i zewnątrz błyszczą- 
cy) Nadm. 113. 

B e n a t k i: » Pnżeną was do Benatek 
(= WenecyiV Zb. JX, 2n'ó. 

B e n e p. B e n. 

Ben eh lik p. Benedykt. 

U e n e d y k \>. Ben e d y k t . 

Benedykt =^ roślina geum O. »lhi- 
nagdyk • L. »Bana<łek = geum 
montamnn* Wi-ześ. 3 i Wrześ. 



T. 9. » Benedyk = geum urba- 
num* Zb. VI,' 205. 258. Spr. IV, 
301; V, 342. 

Benedykt: » Benedyk « : > Na święty 
Benedyk Gęsi jaja myk* Ust. 
z Kaliskiego. Rozpr. VIII, 205. 
217: IX, 172. Roślina 'benedykf 
(geum) nazN-wa się 'Banagdyk' a. 
Banadek' a. 'Benedyk'. Wrześ. 3 
i Wrze.ś. T. 9. Zb. VI, 205. »Be- 
negda* Lub. I, 132. » Banach* 
Lub. I, 132. Zb. Vni, 65. Kai. 
I, 64. Por. Banach i Bana- 
.śka. » Banku!* Krak. I, 241. 
*Benebuk* Wisła I, 188. >Be- 
nuś, Benusiecek* Kieł. I, 159. 
»Banasiek« Kozł. 183. 

Beneficyt w pi-zysłowiu: >Ja cyt, 
cyt, będzie beneficyt* Pleszcz. 
159, nO 33. 

Benegda p. Benedykt. 

Benjel = bałwan, cymbał: »Beł 
kask noparty benjel ju od dze- 
cka* (= był nieco uparty bał- 
wan już od dziecka) Dei-d. J. 17. 

Bent p. Bant. 

Benuś p. Benedykt. 

Beńdziu p. Bedziu. 

Ber = rodzaj rośliny: >Ber gen. 
'lw»ru\ w berze' ild.« Zb. I, 38. 
Por. ib. VIII. 256. »l)zisia tego 
jako ber, jutro tego jako żber 
(=: ceber)*, przy.słowie (!inc. 11, 
n'* 185 (= dziś bardzo mało, 
jutro wiele; A. Cin<Mała listownie 
objaśnia: robić z muchy słonia). 
»C)j w polu ber, Da na porębach 
proso ^ Lub. II, 50. '^Bor* = 
gorszy gatunek ])rosa l'sl. z No- 
wogrodzki(»go i Ihumeiiskiego(Miri- 
skiei. 

Ber = szlak, ścieżka: >Iść czarnym 
szlakiem albo berem' = |)od- 
chodzić lotną zwierzynę ^ Prz. lu- 
du VL 126. b. odsyła 'do Czar- 
n y, ale tam nie objaśnia. 

Berbelucha = znaczy to samo, 
co B<»łtuga Tst. z Kujaw. || Ber- 



ll(»rl)(Miica — IJornanl. 



65 



l)oliicha< = wudkji Tst. z Cio- 
cliaiiowskiogo. 

B t' r b o II i c a = * zawiera 1 8 niirlu- 
ków bryndzy, a mirtiik 1 ^ '^ kwar- 
\)\ czyli ()ko« Kncyklop. rolii. II, 
Mi\. ^łiorboInca = dzieża, na- 
czynie bednarskiej robol y, u góry 
w<jższe, a dwa blizko razy wyż- 
sze od szerokości swojej* Hoczn. 
Tow. 18.'). ■ Terch jest dwie *ber- 
l)enicy' (= berbenice)< Wilw. 
12(). »Herbenica sera* Bar. 117. 
Por. Zb. X, 15. 18. 

Ber da = »szczvtka« (= szeznlek) 
Wisła HI, 8«.' 

Berdo = płocha (Ikacka) list. z Li- 
twy. O. fiia Bardo, odsyła do 
Berdo, ale tego nie podaje. Por. 
Chełm. I, 79. 

Berdy Ini. = » miana skał dziwa- 
<-znych w Kar])alach, w różnych 
okolicach < Prz. ludu VI. 84. 

Berdyja = » niniejsza klątwa, wię- 
cej pie.^^ZłzoMiwa t Świ(^»t. > Ber- 
dyja = besLyja; także w połą- 
czeniu z [)ora; pi*zezwi.sko. a. 
żarloi)liwy wykrzyknik rado.ści lub 
zdziwienia Spr. IV, 319. I*atrz 
Bestja w prz\ioczpniu z Hozpr. 
XXVI, 371. 

B e r e h u I k a: ^ Sikorkę zowia^ w Dzie- 
więlnikach berehulką** Zb. V, 
1 H3. Por. U r z e <r ó w k a. 

Berek: »IIpi-zywil(»jowanenH zaba- 
wami dziatwy są... Berek, Hoża 
itd.< Wisła \\\ 839. 

B e r e s i ć = » dokazy wa('% psol y i 
ł«:carstwa czynić^ Lub. II, 210. 
»neresić = hałasować < Idz. 

Berę tyk: Na i)ytanie myszy, czy 
kot jest w domu, szczur rjdpo- 
wiada (w zajradite): »Jesł, leży 
na bereł vku' (= łóżku)* Zb. I, 
129. 

Ber(»zyje blj). =r. ^niejrodne spra- 
wy, zdro/ności , bezeceństwa* 
Krak. IV, 303. Por. Beresić. 
Per e ź n i k. Z b (» r <» z y j e. 

.S/o\vnik. 



Bereźnik p. Zbereźnik. 

Bergajst = > dawniej Skarbnik*, 
duch gór Kamińska Legiendv bi- 
sior. 243. 

Borgleder: ^ Ubrany po górnicze- 
mu, Ij. w killę i 'berglwier' = 
|»as. Zb. XI, 21. 

Berjolt = gościniec za pilnowanie 
czegoś: »Ausknecłilowi dałżem 
{== dałem) berjell, bf pilnował 
.sani* Dei-d. 10. 

Berka p. Birka. 

B e r 1 i c a: »(Zydoskie zołni(»rze) stali... 
w pokr^Tnkaeh, w ślochmycach, 
w 'berlicach'* Maz. V, 314. »Żyd... 
z pejsanń, w 'bierlitku' na gło- 
wie < Wisła VłII, 10(5. 

Berlin: Ilog. n'> 28. 44. 40. 99. 
2B0. 4(>7. Kolb. 2f)9. Zb. II, 109; 
IX, 184. 215. Pozn. IV, 216. 
25(). »Berifno« Ram. 0. || •Berliń- 
ski*: » Przed Berlińską brane* 
(= bramę) Rog. 12. v Przechodzi 
się (= przechadza się) po Ber- 
lińskim moście* ib. 260. »Funt 
wagi berhńskiej =: 14 uncji* 
l'sl. od Augustowa. 

B e r 1 i n k a = » kartofel podługowaty, 
ciemno-Ijoletowego koloru* Pr, fil. 
IV, 183. » Berliny* Im. = rodź. 
kartofli Wa.s. 14. Por. (iudak. 

Berła bip. = »kule, kióremi się 
posługują kulawi. 'Chodzić o ber- 
łach'* Rozpr. XII, 86. .Bierla, 
Birla = kula: 'O birlach cho- 
dzić'^ ib. XVIL 26. » Berło, Im. 
Berła = kule, któremi się po- 
sługują kulawi < iV. fd. IV, 281. 

Berło p. Berno. 

Berło g p. Barłóg. 

Berło wy (o (thiebie.) = z plewa- 
mi, gniby ll.st. z Litwy. 

Bern ad- p. Bernard-. 

Bernard: ^Berniid* Zb. I, 98. 
>Bernal* Krak. III, 25. Kieł. I, 
174. Rozpr. XIL 73. >Bernaś« 
Zb. I, 98. ^Pernat* i .Perna- 
tów* przynj. Ram. 6. 



()6 



Hornardyn — Bestyjnik. 



Bernardyn: » Zjedli wilcy Bernady- 
na; Bemadynka lala, krzycy: Ber- 
nadyna zjedli \vilcy« Kolb. 415, 
n^ 857. »Bernadyn« Pozn. V, 113. 
172. » Miała matka bemadyna, 
A ojciec se bernadynkę* Zb. IV, 
223, n® 57. »Bernadvn* Cheł. I, 
235; II, 10. Rani. 6. |'| >Berna(r)- 
dynek = herba cardiii benedicti* 
Ciesz. 9. Por. Przyj, ludu VI, 
239 ods. »Bernadyński zagon 
Irzyniam* Kiei. II, 85. >'Berna- 
dyńska sosna' = podwójna, z je- 
dnego pnia wyrosła itd.< Pr. fil. 
IV, 799. II »Bernadyn< = od- 
miana jesiostra, uważana za naj- 
lepszą Łowiec 1888, str. 116. 
Ust. z Płockiego. 

Berniak p. Berno. 

Berno: »Z Berna* Zb. IX, 253; 
XIV, 113. Toż Rozpr. VIII, 225. 
»Do Berna- Wisła I, 191. »Do 
Bemv« Rog. n® 6. »Do Berła* 
Zb. X, 302. »Berniak< Wisła I, 
191. » Jechali sukiennicy z Wer- 
na« (zap. ^ Berna K.) Krak. 
II, 70. 

Berwina = zap. bierwiono: »Ce- 
gon (= Cygan)... woblók jedne 
berwine a przyprawiuł te berwi- 
ne tak, ze weziorała jako ten Ce- 
gon« Listy filol. a paed. XII, 470. 
Patrz Bierwiono. 

Berwiono p. Bierwiono. 

Besaty blp. = biesagi: »Besaty, 
pełne suplik na księży* Witw. 76. 

Beskid: » Górale karpaccy zowią 
bór na górze 'beskidem', 'biesz- 
czadeni'* L. pod w\t. Beściad. 

Beskid: > Beskidzie, Beskidzie, Co 
po tobie idzie?* Zb. IX, 245. 
» Dalej, chłopcy, do Bieskida, Wy- 
gnała was z Polski bida* ib. XII, 
207. 

Beskura p. Beskurcja. 

Beskurcja: » Bezkurcya = niezda- 
ra, leniuch, skórka -na -buty, do- 
niczego, psia-dusza, bestyja* Krak. 



IV, 303. >Be.skurcyja a. Besku- 
ra = pi-zezwisko częściej żartob- 
liwe, niż złośliwe: ty, b.!; to 
psia b.!< Zb. 1, 38. »Beskuryja = 
przekleństwo; podobnie: Beskur- 
dyjA, Beskura, Beskurcvjd« Rozpr. 
X, 271. Toż Wrześ. 3. Dyg. >Ty, 
beskurcyjol* Zb. XI, 64. »Bes- 
kurcya* Święt. »Beskurcyja a. 
Beskurdyjd = przezwisko żartob- 
liwe* Spr. IV, 353. » Beskura, 
Beskurcyjd = wyraz obelżywy* 
Pr. lii. IV, 183. >Beskuryja,' Bes- 
kura, Beskurcyja = przekleń- 
stwo* Spr. V, 342. Beskurcja = 
pogardliwie o świni Dygasiński 
w jednej z powieści. >Beskurc\ja 
a. Beśkuryja * patrz B e s t j a w przy- 
toczeniu z Rozpr. XXVI, 371. 

Beskurdja p. Beskurcja. 

Besku rj a p. Beskurcja. 

Besowy p. Bez (roślina). 

Best(ek) p. Bez (roślina). 

Bestja: »W siole naszym mieszka 
zwierz jakiś tajemniczy..., nazwi- 
skiem 'bestyja'* (następuje opis) 
Wisła VU, 108. > Wyrazy 'ber- 
dyjń\ 'beskurcyja' a. 'beśkuryja' 
i 'bestja' zastępują wyraz 'besty- 
ja', którego użycie jest grzechem* 
Rozpr. XXVI, 371. 

Bestjon p. Bastjon. 

Bestr- p. Pstry. 

Bestyjnica = > kobieta niegodzi- 
wa, gwałtowna, złośliwa* Ram. 6. 
»Wv, bestyjnice, wv, paskudnice!* 
Pozń. VII,' 112. Pobł. 3. Pr. fil. 
III, 362. 

Bestyjnicki (bestijńicki) = •nie- 
godziwy, łajdacki* Ram. 6. 

Bestyjnictwo (bestijńictwó) = 
»niegodziwość, łajdactwo* Ram. 6. 

Bestyjnik O. »Ty, bestyjnik!* 
Sand. 43. Zb. II, 174. •Bestyj- 
nik = człowiek złośnik, ladaco, 
niegodziwiec < Pobł. 3. Pr, fil. III, 
362. Ram. 6. »Bestyjniki* hn. 
Chełch. I, 69. 



Besiyjski — Bez. 



67 



Beslyjski: »Tę bestyjskóm świecę 
zagśsńm (= gaszę) « Zb. IV, 198. 
»Tęn beslyjski Janśsek« ib.YII, 46. 

iBestyjstwo: » Bestystwo = brzy- 
daciwo, paskudztwo « Łomż. 

Bestystwo p. Bestyjstwo. 

B es z te franty p. Beś te franty. 

Beszycba = »róża (erysipelas)« 
Roczn. Tow. 185. 

Beśpekta p. Perspektywa. 

Beśt p. Bez (roślina). 

Beśtdk = »hultaj< Rozpr. VIII, 
245. 

.Beśtefranty= >(=be«terFreund) 
gadanina uprzejma, aby okpić ko- 
go; *bjeśte-frant' (może pomyłka 
druku, zam. 'biśle-*? K.) = oszu- 
.kaniec: *on mi ino biśte- franty 
gada'« Krak. IV, 303. »Beśte- 
franty a. *deśtefranly' = żarty, 
fraszki* Rozpr. VIII, 227; IX, 
203. Udz. »Besztefranty = żarty, 
drwiny: ^stroisz ze mnie beszte- 
. franty^; 'powiedziałeś, jak na be- 
sztefranty'* Roczn. Tow. XLI, 185. 
Toż Zb.I, 63. .'Beśtefrantów pa- 
trzeć'^ = spędzać czas na figlach 
.itp.« Święt. «Besztefrant, *na be- 
sztefrant' co mówić = mówić co 
przekręcając, udając < Słów. gieogr. 
IV, 229. Por. Rozpr. IX, 218—19; 
XVII, 26. »Bysztofrantny, Byszto- 
francki = człowiek udający głu- 
piego, przewrotny, z głupia frant* 
Krasn. 299. 

IB et ech y Im. = to, co leci z wia- 
trem z młynka przy czyszczeniu 
zboża, prochy, paprochy, plewy 
Ust. z Galicji. Por. Rozkurz. 

IBetki p. Bedłka. 

.Belleem: Zb. IV, 102. »W BeUe- 
jem miastecku* Zb. IV, 99. •Ka- 
zał anioł do Betlejem Juda* Maz. 
III, 58. .W BeUemiec Zb. IX, 
272. »W BaUeju* Lub. I, 323. 
»Nad Betlejemską sopką< Zb. 
XIV, 163. »W Betlejeńskiem żło- 
bie* Maz. III, 62. »W Betleju* 



Wisła VI, 578. »W miasteczku 
Betleemie* ib. VIII, 66. »Do Be- 
tleje biegajcie* ib. 294. Por. Be- 
tlejki. 

Betlej p. Betleem. 

Betlej: »(Owce) do uciecki I do 
pena (pana) Betleja... Cóz tdm 
tako pjtaca U pena Betleja?* Zb. 
XIV, 162. 

Betlejem p. Betleem. 

Betlejki blp. = szopka, jasełka 
Ust. z Litwy. »Batlejki* = tzn. 
Wisła II, 729. >Batlejczyki = ci, 
co pokazują Batlejki* (szopka- 
rze) ib. 

Betlem p. Betleem. 

Betonika = rośl.: »Betąnik< Zb. 
VI, 203. 233. .Betonijka* Wisła 
U, 605; III, 492. Kieł. II, 198. 

Bewerja p. Brawerje. 

Beweryja p. Brawerje. 

Bez == rośl.: >Besu* 2 pp. Mil. 
Kuj. II, 283, n« 47. »Bez, besu 
(zam. 'bzu'), na besie itd.; *beso- 
we' liście, ale *bzowy' kwiat* Zb. 
I, 38. >Bezu, a nawet *besu\ 'be- 
żem* (besem), 'bezy' (besy)« Rozpr. 
IX, 145. »2 pp. bes6 (= besu)* 
Hilf. Toż Pr. fil. III, 362. Ram. 6 i 
86 p. w. Kwiat besowy ib. »Bez, 
besu, besowy* Spr. IV, 353. »Best, 
Bezl = bez* Pr. fil. IV, 799. 
»Bez śmierdzący* ib. »Bestek = 
sambucus nigra* Wisła IR, 90. 
»Beśt = bez* Osip. »Beśt pach- 
niący = lilak* ib. »Besu biśłego* 
Wisła VIII, 354. ^Bziśk* Ust. 



Bez = 1, przez Czark. Pr. fil. III, 
304. >Bez góry, bez lasy* Aten. 
VI, 640. >Bez plecy skrobnąć* 
{= uderzyć) Krak. I, 287. * Be- 
ze drzwi* ib. rV, 103. >Bez siedm 
lat* (= przez siedm lat, w ciągu 
siedmiu lat) ib. 145. >Bez drogę, 
górkę* Pozn. 1, 246. »Bez zęby* 
Kieł. I, 85. Spr. V, 343. »Bez 
połednie* (= o południu) Zb. 
5* 



70 



Bezroga — Bęc. 



mnieć się o szkodę, bo lecą oni 
jeden przez dnigiego) Kam. 72. 

Bezroga = świnia: » Żre, jak bez- 
roga* Bar. 121. 

Bezrok p. Na bezrok. 

Bez tego= » prawda, rzeczywiście 
(w odpowiedziach)* Rozpr. VIII, 
227. Por. Co bez czego. 

Beztydzień p. Na beztydzień. 

Bez ustanku = nieustannie, cią- 
gle Czark. Ust. z Litwy. 

Bezwieści p. Na bezwieści. 

Beżka: > Sześć poduszek samych 
półek* Kuj. II, 248, n^ 430; Kol- 
berg objaśnia: > palki, 'beżki '(bez 
pierza) niewypchane * . 

Bębel p. Bęben. 

Bębeluch p. Bębeluszek. 

Bębeluszek = dziecko: »Trzeba 
i (^ jej) dać na garnusek. Bo 
i (= jej) sthice bembełusek* Was. 
136. » Będzie jadał bębełusek (ma- 
ły chłopiec)* Kozł. 232. Toż Maz. 
I, 271; III, 99. Lub. I, 165. Rad. 
I, 202. Pr. ni. IV, 183. .Bem- 
byłusek* Zb. VIII, 270. »Bombe- 
łusek* Lub. I, 225. » Bęben usek* 
Fed. 116. Rad. I, 219, n« 297. 
Wisła VII, 739. » Bęben, Bębe- 
łuch, Bębełusek, Bech (moieBęch? 
K.) = dzieciak* Pr. fil. IV, 799. 

Bęben: »Bąbon* Rozpr. VIII, 237. 
• Mucha grała na bębenie* Sień. 
266. > Bąbel a. Bębel* Hilf. Por. 
Pr. fil. III, 361. 

Bębeneczek: » Kupię sobie bębe- 
neczek. Będę ja se bębnował* 
Rog. n^ 9. »W Warszawie na 
ryneczku Pili piwo w bębenccz- 
ku* (?) Kolb. 251. 

Bębenek = wiersza, więcierz, bucz 
Ust. z Kongresówki: » Zastawiają 
na noc tak zwane 'bębenki', tj. 
workowatą siatkę itd.« Chełm. I, 
100. II » Bębenek* = cylinder: 
» Rzepik przepuszcza się przez cy- 
linder, czyli bębenek* Pozn. I, 



102. II >(Szatan w piekle) Posa- 
dził ją na pieńku. Dał jej smoły 
w bębenku* Wójc. II, 303. || »Bę- 
benek* = rośl. lychnis: »Bara- 
banek* Zb. VIII, 258. || .Bębe- 
nek a. Tamburek = sito bez dna,, 
używane do robótek kobiecych* 
Pr. fil. IV, 799. II .Bębenek = 
przystawiona do domu sionka* 
ib. Por. Bęben i ec. 

Bębeniec: .(Czart) Posadził ją na. 
stolcu, Dał j^j smoły w bębeńcu* 
Lub. II, 9. Por. Bębenek. 

Bębenista p. Bębniarz. 

Bębennica p. Bębniarz. 

Bębenuszek p. Bębełuszek. 

Bębna r- p. Bednarz. 

Bębniąc: > Zajączek... będzie ta bę- 
bniał nóżkamy* Kuj. I, 282. 

Bębniarz = bębenista, bębennicau 
Kam. 175. 

Bębnić = bić, tłuc: »Jak zacno- 
go drzyć, bębnić* Cheł. I, 227. 
Toż ib. U, 11. II Bębnić się = 
bić się: »Jak sie zacno bębnić* 
ib. 220. 

Bębnik (bąbnik) = zap. bębenista,. 
bębennica Rozpr. VIII, 237. Por. 
Bębniarz. 

Bębnista = bębenista Wisła VIII,. 
501. Por. Bębniarz. Bębnik. 

Bębnować = bębnić Rog. n® 9. 
31. 495. Zb. IV, 205. 206. 240; 
IX, 224. Pozn. IV, 252. Kici. I,. 
181. Zaw. 55. 

Bębrotać: »Bębrotac, czas teraźn. 
bębrotaję = pluskać się w wo- 
dzie* Hilf. 159. .B^rotac* Ram. 5. 

Bębyłuszek p. Bębełuszek. 

Bęc! = .wykrzyknik, gdy co upa- 
dnie* Kuj. II, 268. .Bęc, upadł!* 
Krak. rV, 303. .Bęc na ziemię; 
bęc w niego kijem* Pobł. 127. 
• Drzewo bęc na ziemię* Zb. II, 
158. .Wyrwił z cholewy pistolet 
i benc za niom* Zb. XI, 127. 
»(Stasiek) Na basach basował.... 



Bęc hor 



Będę. 



71 



Bęc bęc bęc wesoło przy tej ban- 
durze* Kozi. 177. Por. Bęckać. 
Bęcnąć. Beks. 

Bęchor p. Bachu r. 

Bęckać = »bić po plecach* Spr. 
IV, 19. »Bęckać = bić pięścią* 
Rozpr. XXVI, 371. Por. Bęc. 
Bęcnąć. 

Bęcnąć = > upaść na ziemię* Kuj. 
II, 268. » Bęcnąć = skądś spaść, 
upaść z wysoka na ziemię* Krak. 
IV, 303. Toż Bib. War. 1860, 
IV, 620. Spr. IV, 373. Por. Bęc- 
kać. 

B ę c w a I = » osoba rozlazła, bałwan « 
Pobł. 128. » Bęc wał = człowiek 
ciężki, leniwy, o dzieciach szcze- 
gólnie: 'ach, tv, bęcwalel'* Pr. 
fil. IV, 183. 799. »Bandzwoł* ib. 
>Będzwał, będzwalisko = nie- 
zgrabny człowiek* ib. 274. >Bęc- 
wśł = człowiek ociężały, leni- 
wy* Osip. Por. Bęczoły. Bu- 
cyfał. 

Bęczliwy: > Będzie lam cymbał i 
bęczHwy bas* Pozn. III, 87. 

Bęczoły: »Bęcoły Im. = kluski 
z kartofli* Pr. fil. rV, 183. Por. 
B ę c w a ł. 

Bęczyć = > huczeć, buczyć, ude- 
rzyć głośno w struny i z roz- 
dźwiękiera* Kuj. II, 268. 286, n® 
81. » Beczeć = huczyć na ba- 
setli* Zb. I, 33. » Komór beczy* 
Maz. V, 321, n® 375, zwr. 7. 

Będący = obecny: » (Dziatki) pa- 
cierz zapomniały, bo nauki nie 
miały Od macochy będące(j), 
O dziatki niedbające(j)« Kieł. II, 
14:4, zwr. 31. » Chociaż (nieboska) 
była będąca. Miała jasność od 
słońca* ib. zwr. 39. 

Będę: 1 os. Ip.: »Bedę* Rozpr. VIII, 
198. .Bede* Krak. IV, 294. 
Rozpr. IX, 166. Spr. IV, 20. 
Ghełch. I, 104. Zb. XI, 92. »Be- 
dem* Rozpr. IX, 336. 343. 346; 
XII, 66. .Bćdćm* Rozpr. IX, 



343. »Bydę< Rozpr. IX, 285. 
346. vBede< Kuj. II, 283, n<> 
52. »Bedą* Rozpr. VIII, 237. 
>Byde* Spr. IV, 20. »Badę* 
Zb. VIII, 305. >Bana* Opol. 21. 
Aten. V, 364. .BSdę* Maz. V, 
317. >Bada* Opoh 21. .Ba- 
nę< Rozpr. IX, 285. »Bąd9* 
Ram. 6 p. w. bec. »Bynę< 
Rozpr. IX, 285. >Byndvn« ib. 
285. »Bdą< Hilf. 136. ' »Mda* 
Ram. 6 p. w. btk*. »Bom* Hilf. 
89. -Bv* Opol. 31. II 2 os. 
ip.: » Będziesz* Rozpr. IX, 336. 
343. 346; XII, 66. ^ Będziesz* 
Kuj. II, 283, no 52. Pozn. VI, 
189. .Bedzies* Rozpr. VIII, 
237: IX, 166. >Bydziesz* Rozpr. 
IX, 346. >Bądziesz* Ram. 6 
p. w. bćc. >Badziesz< Rozpr. 
IX, 329. -Badzies. Opol. 21. 
>Beesz< Rozpr. IX, 335. »Bez's, 
prawie jjik 'bezes'* Lub. II, 210. 
»Besz< Rozpr. XII, 28. »Bes« 
Wisła II, 100. »Bdzesz« Hilf. 
122. »Bosz« ib. 89. 98. »Mdziosz« 
Ram. 6 p. w. bćc. || 3 osoba 
1. pojed.: » Będzie* Rozpr. VIII, 
198: IX, 335. 343. 346: XII, 66. 
Gheł. I, 16 [.bćdie* (?) Pozn. 
VI, 271]. »Bedzie« Opol. 19. 
Rozpr. IX, 346. Zb. IV, 199. 
»Bvdzie* Rozpr. IX, 346. .Ba- 
dzie* Opol. 19. Lub. II 210. 
Pozn. VI, 342. Kuj. II, 68. >Bań- 
dzie* Maz. V, 259, n® 264. »Bee* 
Rozpr. IX, 343. »Be* Rozpr. 
IX, 335: XII, 28. 66. »Beje* 
Rozpr. IX, 343. ^Bdze* Hilf. 
27. 120; »niebdze« ib. 27. 
>Mdze* Hilf. 62. 135. »Bo* 
Hilf. 89. 98. [» Budzie, wpływ 
słowacki* Zaw. 79, zwr. 18]. 
II 1 os. Id.: 'Bądzcma* Bisk. 
19. »Bedziema* Rozpr. Vin, 
237. »Bedziewa* ib. Wisła VI, 
303, n« 24. >Boma* Hilf. 89. 
• Mdzema* Hilf. 131. || 2 osoba 



72 



Uiidki - - Betka. 



l(i.: vBodzieUi. Cheł. I, 180. 
> Bota u Hilf. 89.. || ;J os. Id.: 
>(Ona) bądzeła< Hilf. 88. >(ona) 
Bola^ Hilf. 89. II 1 os. Im.: >Be- 
dzioiiiv* Hozpr. V1IJ, 237: IX, 
lfi«. '>Bedeinvc Rozpr. VIII, 1 98. 
215. 346; Xn, 28. 66. Krak. IV, 
301. Wishi VII, 155. W\»drowiec 
XXVI, 173. Mjityas Z ust ludu 
14. IJsl. z Jaworaa (Cieszyńskie). 
»Bydeiny< Hozpr. IX, 346. »Bę- 
deiny< Oles. 170. »Bn[dziemy* 
Rozpr. IX, 329. >Bą'^dziemi« 
Opól. 18. >Bodjłmy< Z*b. V, 211. 
>Bdzeme< Ililf. 125. ^Bdeniy* 
Pozii. VI, 189. ^Mdzeme-^ Hilf. 
125. *Beniy^ Rozpr. XII, 28. 
>(me) Bomg< Hilf. 89. jj 2 os. 
Im.: » Będziecie « Rozpr. IX, 166; 
XII, 66. > Becie < Rozpr. 12. 28. 
66. »Bejcie< Rozpr. IX, 354. 
>(vi) Boco^ Hilf. 89. 101. jj 3 os. 
Im.: .Bodn^ Bozpr. Vłn, 198. 
»Bedóm« ib. XII, iS^^. *Bedł|m<^ 
Rozpr. VIII, 19H. V Bodom* ib. 
IX, 346. .BildiI i błldą* Rozpr. 
IX, 265. 329. »Beną. ib. 285. 
>Bedo« ib. 166. •Byda- ib. 
285. >Ban;ł< AtcMi. VI,* 630. 
Opól. 23. Rozpr. IX, 265. 285. 
329. II »Bcdzie« a. cz(^»ściej -Bę- 
dzie- luJ) "Będzie, bedziel* = 
dosyci >Ady już będzie!* Młityas 
Pod. i baK. 18. Ust. z Krakowa, 
Podola. II >(VV wohuiiacli na trzo- 
dę chlewna) znane też jest Ii o- 
kanie: Przydziesz będziesz, nie 
przydziesz nie będziesz* Wi.sła 
IV, 690. II >Będzie* = jest (do- 
myśl, miesięcy, lat): »Tomusiowi 
będzie dziewięć po drugim roku* 
Kam. 190. >Kiela Wojciecha (=r 
koło .4. Woj(Mecha) będzie musi 
(= podobnoj juże pię<$dziesiąt 
na czwarty < (54 rok) ib. 192. 
II Wbrew zwyczajowi języka li- 
łeracki(^go , często w gwarach , 
w czasie przyszłym złożonym. 



imiesłów stoi przed pomocnikiem: 
» Szanował nie będę* Zb. X, 263. 
>Walcył bedem* Wisła I, 306. 
> Bijała cie będzie* Zb. XII, 136. 

• Nocował nie będę* Kiei. 11, 94. 

• Ścinał drzewa nie będę^ Rad. 
n, no 199. >Ja sie żenił l>ede* 
Kon. 8. »Goi*zeł sę nie l)ędę< 
Derd. J. 14. "Wędrował będzesz* 
ib. 35. > Skóry pukały bedom* 
W^isła VI, 144. >.la po nosił nie 
będę* Rud. 153. » Prosiła nie 
będę* Wisła VH, 123, n^ 5. »Pił 
bede* Wisła Vni, 219. >Więc 
cie teraz... uł)iujt nie bede, ani 
sie nad tobą past^^ił« Cisz. 1, 96. 
»Pdsał nie bedzieszc Cisz. I, 296. 
> Chował nie będzie* Pleszcz. 52. 

• Mawiał będzie* ib. 176. 
Będki p. pod Jaje przvto<*zenie 

z Lub. II, 159. 

Bednarz p. Bednarz. 

Będnia p. Bednia. 

B ę d z i k u = przy.śpiew: » Hej dziku 
będziku dylu< Maz. II, 21. Por. 
Bandziu. 

Będzin: * Żydóweczka z Będzina* 
Zb. X, 250. >Do Będzina* ib. 
291. >Dziewcyna z Będzina* Kieł. 
II, 109. *Na B<Kiziriskiem polu* 
ib. 126. 

Będzwał p. Bęc wał. 

Bękart: >Bsikart* Mannhardt Korn- 
diimonon 28. Toż Kuj. II, 11. 
282, n" 10. II » Bękart K = wy- 
myślanie w złości na małe dzie- 
cko Udz. I *or. B a 1 1 r u k. 

Beks = kuks, uderzenie: ^ ł dostał 
okropnego beksa za p]ecv* Wi- 
sła VIII, 109. 

Beks p. Bak. 

Bęniak p. Baniak. 

Bęsiak p. Bąk. 

B ę s i c a p. Bąk. 

Bęsio p. Bąk. 

Bęś p. Bąk. 

Belka p. Bedłka. 



ligoj — Białocha. 



73 



Bpoj p. Biec. 

Biada p. Bieda. 

Biadowaó = » skarż ve się, ubole- 
wae< Pr. fil. 111, 3Ó4r. 

Bi ad o w- p. Biady. 

Biady = mocowań io się, zapasy, 
dążki: »Tu i owdzie baw^lono się 
w biady lub kostki «; i dalej: 
> Podczas biadowania się i gier 
wyżej opisanycii...< Tyg. ii. ser. 
1, t. X, sir. 255. > Białki blp. = 
pasowanie się (gra chłopców) < 
PoW. 4. V Białkować .-^ię = mo- 
cować się z kim« ib. >Biatkl, 
2 pp. biatków, blp. = mocowa- 
nie się, pasowanie się, branie się 
w pół, zapasy* Rani. 8. •Biał- 
kować sa = mocować się, pa- 
sować się, brać się w pół« ib. 
Toż Hill. 160. >Biadować się = 
męczyć się« Wisła 111, 87. » Pa- 
sować się... po prusko-polsku bia- 
dować się, biedzić sic< Mrong. 
Słown. niem.-pols. p. w. Balgen. 
» Biedząc się, Barować = paso- 
wać się, 'iść w biady', w zapa- 
sy* Pr. fil. IV, 799. >Biadować 
się = dążać się* Osip. > Biady = 
dążki. Wyzwanie do dążania się 
bi-znii: Pójdź w^ biady, Czorcie 
gniadyl'« ib. Por. Borowy 2. 

B i a 1 i e z k a = kobieta: » On& .sie- 
dzi w łftwulecce Miedzy bialick^- 
mi« Kętrz. 38. Por. Białka. 

Bialiisinko: »Jabłoneozka bialu- 
sinko zakwitała < Bog. n° 190 
(ale Bielusinki' ib. n« 311. 320). 

Bialuśki: Hog. n« 145. 167. 274. 
305. 344 (ale Bieluśki' D). 128. 
260 j. > Bieluśka lelijd Wisła VIII, 
701, zwr. 16. 

Biała = > choroba kobieca, białe 
upławy< Spr. V, 343. 

Biała (galie.) : > Niedaleko Biały « 
Rozpr. X, 260. 

Białach == siwak, koń biały Derd. 
56 ('bjałach'). 

Białas: » Czasem... słyszeć- się daje: 



'białasy' = l)iały (mianowicie, gdy 
mowa o kocie); człowiek białas 
jest zakrawający na białego, blon- 
dyn* Krak. IV,' 299, n^ 92. Por. 
Biel asy. Bielis. 

Białasy p. Białas. 

Biała to = białawo: ^(iościowiec... 
babski, co kwitnie białato- Zb. 
VI, 229. 

Białczański p. Białka. 

Białeczka == >kobietka; żonka« 
Ram. 7. » łowiecki przed biał6- 
cki* (owce dla kobietek) Hilf. 143. 
»Jense białecki (» białogłowy, nie- 
wias1v«) trą konopecki* Maz. III, 
240, no 304. Por. Białka. 

Białek p. Białko. 

Białka (na Podhalu): 'W Białczań- 
skiej hali* Zejsz. 88. >Białczań- 
ską dolini|« ib. 140. 

Białka == kobieta; żona Kalendarz 
Jawors. 1868, CXLIl. Zb. 1, 81; 
11, 6. Bisk. 18. 22. 50. 51. Hilf. 
99. 115. 122. 126. 140. 173. 
Derd. 135. Derd. J. 11. Pobł. 4. 
Wisła ni, 87. Ram. 7. »Jeg6 
białka buksf^ (spodnie) nosi = 
Irzyma go pod pantoiIem< ib. 
>Biełka« Ram. 8. >Bziałka« W^i- 
sła 1,152. Por. Bialiczka. Bia- 
łeczka. B i a ł y s z c z e. 

Białka p. Białówki. 

Białko = - białek • Zb. Ul, 110. 
Petr. »Białtko* lisi. z Litwy, oraz 
Pr. fil. IV, 183. 274. .Biełlk< 
Hilf. Cen. Zar. Ram. 8. 

Białn y p. Biały. 

Biało: » Biało ja go (rozmaryjan) 
si«ała, zielony mi schodził* Rog. 
n« 332. 

Biało błolnia: ? Ślicnas Pani u,wiel- 
bióna, W Biiiłobłotni objawiona* 
Kozł. 252. 

Białobok » inaczej Świstun = gat. 
kaczki dzikiej na błotach nadnar- 
wiai'iskich< Pr. fil. IV, 799. 

Białocha = ^(Kiowa) ja.sno-i)ło- 
wa* Wisła V, 922. Zb. XIV, 27. 



71 



Białogłowa — Biały. 



Por. Białucha. Białnla. Bie- 
lawa. 

Białogłowa: >Ja, młodziachna , 
nrodzeniuchna, Nieszczęsna bia- 
łogłowa* Wójc. II, 249. > Jakżem 
cię karać miała, zła białogłowo!* 
(mówi matka do córki) Maz. III, 
261. Toż Łęcz. 114. » Bądźcie 
zdrowi, wy, swachowie. Przyjmij- 
cie mnie białogłowie (= biało- 
głowy) ib. 55. »Niescęśliwe bia- 
łegłowy. Kai. I, 145, n® 111. 
Wisła VII, 279, n^ 2; VIII, 698. 
» Przypatrzcie się... Jak tez to wę- 
drować we świat białegłowie* 
Zaw. 89. »Wcoraj byłaś panie- 
necka. Dziś białogłowa* Maz. V, 
221. no 174, zwr. 1. » Ujrzeli 
białągłowę* ib. 262, n^ 269, 
zwr. 2. 

Białogłów (zamiast Złotogłów) : 
• (Bracia) Dogonili ją we Rbowie 
(we Lwowie?); Ona siedzi w bia- 
łogłowie* Kuj. II, 49, n« 214. 
W tejże pieśni : » Dogonili ją 
w Krakowie; Ona chodzi w bia- 
łogłowie* Was. 190. >Dognalici 
jo we Lbowie; Juz Kasieńka bia- 
łogłowie* (tak) Wisła III, 250. 
Por. Złota głowa. Złoto- 
głowa. 

Białogon: »Ja walco^^-nicek Z Bia- 
łogoiiskiej kuźnie. Zęby nie Bia- 
łogon, Białogońska huta. Nie miał- 
byś, Jasieniu, Podkówek u buta... 
Moje podkówecki Z Białogońskiej 
cyny* Zb. IV, 157. 

Białogrzbiotka = nazwa krowy 
Wisła IV, 691. 

Białokorowaty = » białowłosy, 
człowiek z białemi brwiami i (bia- 
łym) zarostem twarzy* Pr. fil. IV, 
799. 

Biało noga: > Siądę na konika, na 
białonoge* Zb. IV, 216, n« 24. 

Białoruś: » Kędyz na.sa chorągiew- 
ka stanie? Cy w Krakowie, cy 
na Białej Rusi?. Kieł. I, 82 



(pieśń weselna). Toż ib., tylko 'na. 

Podolu', zamia.»4t *w Krakowie'. 
Białorzytka = >ptak saxicola oe- 

nanthe* Wrześ. 4. Toż Spr. V, 

343 (z pomyłką: 'senanthe', zam. 

oenanthe' K.). 
Białoskórnik = wyna obelżywy 

Ust. z Płockiego. 
Białoszek: >Koń białoszek* Glin. 

II, 24. 

Białówki a. Białka Im.: >Bid- 
{ówki czvli bi^ka* = rodź. ja- 
błek Zb.'xiV, 28. 

B i a ł s k i = żeński: » Kamień od po- 
ruszenia chłopski (męski) i białski 
(żeński) = lapis haematites* Wi- 
sła III, 90. 

Białtko p. Białko. 

Białucha p. Białocha. 

Białucha=: »1, rodzaj ryby; por. 
BiełuchaO. 2, śliwka biała* 
Pr. fil. IV, 183. Por. Białe śli- 
wy. 3, nazwa krowy Rozpr. X, 
245. 266. Wisła V, 923; Vm, 
812. 

Białuga = »gleje, grunt iłowaty* 
Osip. Por. Glej. 

Białuga = bylica Petr. 

Białula = nazwa krowy Pozn. I, 
104. Por. Białocha, Biału- 
cha. Bielawa. 

Białyszcze: ^Biał^szcze == żoni- 
sko, żonka; kobiecisko, kobiecina* 
Ram. 7. >Bjałeszcze« Im. Derd. 

III. Por. Białka. 

Biały: »Do białego* = rodź. tańca 
Zb. IX, 242, no 253. » Biały = 
talar: 'Poruchaj się, poruchaj, a 
białego posukaj'* Maz. III, 143, 
n*^ 126. » Dobra nocka, dobra, 
Dziewcz\7io nadobna! — I tobie 
dzień biały, Jasieńku kochany! < 
Maz. V, 228, n« 191. || »Białny = 
biały* Mil. > Mundur z biahićm 
granatowy* Rad. II, 99. »Białny 
Jan* WiWa V, 652. »Biółny*: 
Kuj. I, 59. 97. 118. 170. 192. 
259. 260. 261. 265. 276. 278.. 



Biśtk- — Bicz. 



75> 



297. 317: II, 10. 24. 35. 38. 
39. 50. 282. 284. Kolb. 259 
(Dunaj). Zb. IV, 200. Łęoz. 37. 
II »Bidłły* WisteV,917. .Bieły. 
Ram. 8. Bisk. 47. » Biała noga* = 
nazwa krowy Wisła VI, 317. •Bie- 
lawo = białawo « Ram. 8. •Bie- 
lawy = białawy* ib. »Bieło = 
biało « ib. »Biełosc = białość* 
ib. II Białft cbaia = >niekuma« 
Zb. I, 109. II Biała droga a. Dro- 
ga Jakuba = mleczna droga Zb. 
VI, 174. II Biała izba = świe- 
tlica Tyg. ii. ser. 1, t. XII, str. 6. 
» Biała izba = izba dla gości, 
ozdobiona obrazami* Wrześ. 4. 
» Biała izba = mieszkanie gazdy 
(gospodarza)* Encykl. roln. II, 
815. Por. Spr. V, 343. || Biała 
ryba = » ogólna nazwa ryb z ja- 
sną łuską, czyli grupy, do której 
należą jaź, kleń, płotka i in.< Pr. 
fil. IV, 799. >Biśłum rybkę' a. 
'wajse fiszbin' (= ossa sae- 
piae) skrobią i dodają krowom 
do jedzenia* Wisła Vin, 355. 
II Biała trzcina -= »zincum sul- 
fnr. ven.« Wisła III, 90. || Białe 
raki = jaja Gaz. Pols. 1877, n® 
6, str. 2. » Białe raki = jaja go- 
towane* Kai. I, 263. 'Białe ra- 
ki = jajka* Pr. fil. IV, 183. 799. 
»Mnie znane jest to wyrażenie 
z Lubelskiego w znaczeniu testi- 
culi, np. 'schwytał go za białe 
raki'* Rozpr. XVII, 75. Por. >rftc- 
ki białe* Wisła VII, 403. || Białe 
śliwy Zb. XIV, 28. Por. Biału- 
cha. II Białe ziele = » czosnek 
ogrodowy* Zb. VI, 220. Toż Krak. 
m, 129, no 30. Ijdz. || Biały 
dzień: > Wśród białydnia* Kolb. 
212. 215. Por. Bi cle dni a. 
II Biały grzyb = borowik, prawy 
a. prawdziwy grzyb, siniak Petr. 
II Biały Rak: >Za Moskalem je- 
szcze na północek jest król, co 
go 'białym Rakiem' zowią* Krak. 



III, 37. II Biały świat: » Poznaw- 
szy Tatry 'po białym świecie', jak 
Górale mówid zwykli (= w zi- 
mie, pod śniegiem), pragnąłem je 
poznać 'po świecie zielonym'* 
W. Pol Kłosy VIII, 21. || Biały 
towar: »Przy Rudni Pleszczeń- 
skiej jest główny skład, czyli, mó- 
wiąc technicznym wyrazem miej- 
scowym, ^główny rum towaru bia- 
łego', tj. drzewa, wyrabianej na 
port Memelski* Tyszkiewicz Wi- 
Ija, 31. II Biały wieniec: » Skład- 
ka na 'biały wieniec' tj. na po- 
darunek dla młoduchy< W^ędro- 
wiec XXVI, 134. 

Bidtk- p. Biady. 

Bi a w = idź precz, won Hilf. 100. 
106 i w Słowniku. Por. Bi oj. 
Bgoj. 

Bibernela = »rddix pimpinellae* 
Ciesz. 10. 

Bib ii = »luli, śpij! (przy usypia- 
niu dzieci): 'Bibi, żabinko, bibi, 
żużużul'* Ram. 7. Cen. Zar. 76. 

Bibie = » rzepik* Pozn. U, 338. 

Bibik = »duża pliszka* Petr. 

B i b i k = kaftan, kamizelka Słownik, 
wielki (od Kurpiów). 

Bi bij a: »Bublja« = żartobliwie o. 
księgach, które uczeni Żydzi czy- 
tują Ust. z Litwy. » Pastor z du- 
blją* (tak K.) Sień. 271. 

Bi brać = »zrzędzić* Rud. 127. 

Bicie: » Złotówki... były złygo bicia* 
(PrUgung) Cheł. l\\ 23. 

Bicmacher = pnszkarz, ruszni- 
karz Ust. z Litwy. 

Bicz = »Bicz = bijak u cep(a)« 
Pobł. 4. Ram. 7. || »Bicz kora- 
li = sznur, nitka, na które są 
nawleczone* Kuj. II, 268. Toż. 
Pauli, 214 ods. || Bicz = kie- 
liszek: » Wołają na śmiech: biczal 
tj. kieHszka do wódki* Maz. III, 
193. II »Bic, Bice = w foluszu,, 
na dwóch drągach, poruszanych 
kołom wodnym , prz\-twierdzone: 



78 



Bieda — Biedaczyd. 



bieżeć za gbura* = iść za chło- 
pa Zb. VI, 135. Por. Wyrypt. 
IBieda = trud: » Kazałbym stołe- 
czek umalować, Byś nie miała 
biedy go szorować* Kuj. II, 8. 
II Bieda = trudno: >Bida sie 
odpaprać = trudno oczyścić* 
Rozpr. XVII, 49. »Bićda to w trze- 
ci dzieli za wilkiem strzćlać* 
(przysł.) Spr. V, 343. || Bieda = 
chudoba, mienie Hilf. 130. || Bie- 
da = nędza, potrzeba: »Bidne- 
mu była bida i pozycuł od bo- 
gatygo kawałka chleba* Cheł. II, 
17. > Która za mnie pódzie, to 
na bidę padnie* Zb. XII, 141, 
n^ 305. >Nie będę ja tej psze- 
nicki zęna. Bo mi jesce biedka 
nie dojęna; A jakci mnie ta bi- 
. decka dojmie, Źle mi będzie...* 
Kieł. II, 126. Por. Bić. » Bieda 
nas łupi* Łęcz. 84. »Nie trać 
fantazyje, Choć cie bida bije* Wi- 
sła VII, 129. »W roku tysiąc 
osiemset ósmym Urosł& hikdk i 
js kosmem* Kętrz. 84. > Skądże 
t& bi&d& leci?* ib. 88. >Bi&d& 
chrości wsędy* ib. > Biada = 
J)ieda* Zb. I, 29. >(Bóg) Nazna- 
cy (= przeznaczy) mi biedę, Mu- 
sę ją biedować* Kieł. II, 113, n^ 
369. »Bióda na biedę idzie* Wi- 
sła VII, 190. > Bieda mądrzejsi 
jako cłowiek* (przysł.) Spr. V, 
343. > Poszłam ja za dziada, Oj 
wielka na mnie biada!* Pozn. V, 
119, no 249. Por. Zb. XII, 189, 
.ro 115. II Bieda = biedak: »Jak 
się bićda (Kujawiak) ożeniło. Uszy 
na dół opuściło* Wójc. I, 185. 
Toż Maz. II, 137. || Bieda: »Pod- 
czos a. 'bida' = kawałek kija, cza- 
sowo zastępujący złamaną szpry- 
chę* List. od J. Łosia. || >Bić- 
da = menstruacja* Spr. IV, 302; 
V, 343. II > Bieda = kosz na 
rękę z wiekiem, otwierającym się 
na obie strony Pobł. 5. Por. 



Ram. 8 i Pr. fil. III, 363. || Bie- 
da, Bieda, Bida = uosobienie, 
postać mitologiczna: » Bieda... ma 
także znaczenie: djabcł didko, 
nędza, pomana* Zb. I, 64. Lite- 
ratura Biedy w tym rozumieniu 
jest wcale obfita u nas. Przejście 
znaczenia od abstrakcyjnego po- 
jęcia nędzy, niedoli stopniowo u- 
osabia się np. w przysłowiach 
(patrz S. Adalbcrga Księga przy- 
słów p. w. Bieda) i w następnych 
źródłach występuje jako postać 
mityczna: Rog. n« 489. Zb. VI. 
224; VIII, 316; XI, 7; XII, 160; 
II, 76; m, 152. 155; X, 114. 
119; XII, 11. 189; XIV, 36. 50; 

V, 193; VII, 216; Vm, 316. 317. 
Cheł. I, 254; II, 127. Wisła VIII, 
441. Was. 174. Rud. 101. Chełm. 
I, 51. 65; II, 60. 62. 74. 123. 
137. 139. Łęcz. 84. 152. Pozn. 

VI, 241. Kieł. II, n« 61. 420. 
483. 484. Wójcicki Klechdy I, 
69—82. Bar. 12—14. Kętrz. 62. 
88. Kam. 101. Kuj. I, 201. Bal. 
12 — 19. 105 — 107. Pauli 28. 
Pleszcz. 68, n® 51. Wypędzanie 
Biedy: Zb. VIII, 316. Krak. I, 
257; III, 91. Pozn. VI, 110, 111. 
286. Por. Zrzucić. Zeżonąć. 
Artykuł Bieda w Encyklop. ilustr. 
II » Bieda = kartofle z wodą* 
(potrawa) Wisła VI, 190. »Bić- 
da == ziemniaki, ugotowane na 
rzadko, z pietruszką i pieprzem* 
Wisła VII, 74. || Biedusia zdrob. 
od Bieda (mityczna): >Stajajze, 
Biedusiu, Pójdziewa do ludzi* 
Kieł. II, 161, n« 483. Por. Fi u- 
tka. Sekuladka. Siejpicha. 

Biedactwo: >Cegoz ty, biedastwo 
moje, tak płaces?* Matyas Pod. 
i baś. 23. 

Biedaczkować się = »biedzić się* 
Rozpr. III, 368. 

Biedaczyć=» biedować, żyć w nie- 
dostatku* Ram. 8. 



Bioda(*zvna — Biedzić. 



79 



Biedaczyna = biedak: tęn bie- 
dacęna* Zb. VII, fi4. 

Bi e derka = » koń , inajjicy zbitą 
a. z;rniecioną kość biodrowii* Bib. 
War. 18()0/l. IV, str. 620. Toż 
Kuj. II, 268. 

B i e d k a ć : » Bidkać = uskarżać się 
na biedę, nieszczęście, np. 'Nic 
nie robi, tylko chodzi taj bidka** 
Zb. I, 64.' 

B i e d n i ę = biedak, nieJwrak : > Char- 
ty biednięta* Wójc. I, 140. Por. 
Biedzie. || Biedniątko = bie- 
dak Wójc. Klechdy I, 59. 

Biedny = >a) chory: *0n je ja- 
kisi bićdny' b) Uchy: 'Macie bie- 
dne szkolne budynki' « Rozpr. XII, 
86. »Szkapsko bidne* Kuj. 1, 190. 
"Biedny = 1, biedny 2, chudy, 
mizerny* Rozpr. XXVI, 872. 
II Biedniusieńki = bardzo bie- 
dny: » Rekruta bidniusieńkiego* 
Kozi. 136. 

Biedolić się = » biedzić się, bie- 
do wać« Zb. 1, 17. > Biedolić się = 
biedę klepać < Krasn. 299. 

niedolach a. Biedołacha = 
» biedny (z politowaniem)* Zb. I, 
64. »Biedołaka« Ust. z Ukrainy. 

Biedołaka p. Biedolach. 

Biedrawa = nazwa krowy Zb. 
XIV, 27. Wisła VI, 317; VII, 
387, n® 6. » Biedrawa = nazwa 
krowy, mającej po biodrach pla- 
my. Spr. V, 343. 

Biedrążka: » Biedrązka = biedron- 
ka* Spr. IV, 319. 

Biedr- p. Biodr-. 

Biedronka: » Biedronka a. krówka 
(owad). Kuj. I, 92, n® 23. •Bie- 
dronka, gdzie moja stronka?. ib. 
» Biedronka, Biedrunka. Rozpr. 
VIII, 242. » Biedronka nazywa się 
Uikże krówką- Zb. X, 97, n» 215. 
• Biedronkę lud nazywa krówką 
Matki Boskiej, ib. XIV, 202. ^ Bie- 
dronka, Biedrzonka, Biedmnka = 
boża krówka^ Pr. fil. IV, 183. 



> Biedrzonka, także trusia a. ma- 
tecka = boża krówka. Zb. VIII, 
250. >Jedronka, Jedrzonka = bie- 
drzonka. (następuje wierszyk do 
niej) Pr. fil. IV, 823. Por.' Bie- 
drążka. Patronka. 

Biedroń y: » (Krowa) biedrona = 
czerwona-^ Krak. 1, 177. Por. 
Biedroń. Biedrun. Biedrula. 

B i e d r u I a = > (Krowa) wysokie bio- 
dra (mająca), lub też pslra- Krak. 
I, 178. »Biedrulu!. Maz. II, 141. 
>^ Biedrula = krowa biała na grzbie- 
cie* Pr. fil. IV, 183. »Biedruła. 
(y K.) Rad. I, 67. » Biedrula. Wi- 
sła VII, 387, no 6. 

Biedrun a. Biedroń = >(Wół) 
biały, centkami a. pstro nakrapia- 
ny- Krak. 1, 178. »Biedraj (bie- 
droń) = wół z łatami . Rozpr. VIII, 
242. *(Wół) Biedroń. Zb.XIV, 27. 

Biedrunka p. Biedronka. 

Biedrzasty (o bydle) = czarny 
z białemi plamami i wogóle o przed- 
miotach plamiastych, np. o zie- 
mniakach 'łaciakach' albo 'łacia- 
stycb' Ust. od Lublina. 

Biedrzeniec= »roślina coccus po- 
lonicus, na której zbierają kosze- 
nillę. Petr. 

Biedrzonka p. Biedronka. 

Biedrzyniec = » roślina pimpi- 
neUa. Petr. Zb. XIII, 75. 

Biedyć, Biedyć ta = »tak, rze- 
czywiście, np. ^Byłeś w domu? 
— Biedyć ta'. Zb. II, 244. > Uży- 
wają powszechnie w znaczeniu po- 
twierdzającym przysłówków: 'bie- 
dyć ta', 'duskus', zam. przysłów- 
ka 'tak', np. 'Cyś porąbał drze- 
wo? — Biedyć tal (= tak jest, 
porąbałem)', ib. 226—27. Por. ib. 
VII, 73. 75. Por. Bie. 

Biedząc się p. Biady. 

Biedzić: »Biedzieć = biedę cier- 
pieć Rozpr. X, 213. -Biedzić = 
oszczędzać- Wrześ. 4. » Biedzić 
biedę = biedzić się, harować. 



82 



Bieiasy — Bieliska. 



B i e 1 a s y = białawy Potr. Por. B i a- 
łas. Bielis. 

Bielaszka = łj^czka wśród grun- 
tu ornego Usl. z Augustowskiego. 

Bielawa = bielnik, blech Pobł. 4. 
Ram. 8. Wisła III, 87. 

Bielaw a: > Bielawy = pastwiska, 
powslałe z ról niegdyś uprawnych, 
a następnie, skutkiem zarazy mo- 
rowej, opustoszałych* Pozn. U, 
178. Por. ib. I, 1. 299. .Biela- 
wa = łąka nie jak 'okolę', przy 
samej rzece, ale odleglejsza i wy- 
żej położona, ze spodem twardym* 
iłd. Pobł. 4-5. Toż Ram. 8. 
» Ziemia była z początku całą dużą 
pustynią, tj. wielką bielawą* Pozn. 
VII, 6. Por. ib. 77. >Bielawa = 
błoto c Hilf. Pr. fil. III, 363. •Zo- 
stańcie z Bogiem stoły, ławy! By- 
łyście za mnie białe, jak biela- 
wy* Nadm. 106. » Bielawa, Bie- 
lawka = łąka błotna mniejszych 
rozmiarów, położona wśród lasu a. 
pola* Pr. fil. IV, 800. .Bielawa, 
bielawa, jednem rogiem zbirała* 
(zagadka o gęsi. Mo^e raczej 'biela- 
Jta? K.) Wisła VI, 315, no9. || .Bie- 
lawa* = nazwa krowy ib. 317. 
Zb. XIV, 27. Święt. 688. 

Bielawski. » Czyje to koniki?.,. 
Pana Bielawskiego < Sand. 216. 

B i e 1 c z u k = nalewka drewniana 
półgarncowa, osadzona na długiej 
rączce drew^nianej, inaczej zwana 
'czerpakiem' a. 'czerj)aszką' Ust. 
z Litwy. 

Bielec = biel (w drzewie) Pozn. 
I, 87. 

B i e 1 e d n i a przysłówek = » w bia- 
ły dzień: 'Djabeł bielednia sic po- 
kazuje'* Zb. XIV, 4. Toż Ydz. 
Porów. B i e 1 e d n i o w y. Biały 
d z i e ń. 

B i e 1 e d n i o w y = w biały dzień 

odbywający się: »To jes uoszu- 

kajstwo bieIedniowe< Zb. XIV, 

. 3ir. Toż lldz. Por. Bielednia. 



Bielejaki p. Bylejaki. 

Bieleń = biel: > Wszystkie panny 
w zieleni, A mej Kasi w bieleni* 
Wisła II, 317. 

Bieleń ki = bieluśki: >Zima zi- 
meńka. Bardzo bieleńka* Wójc. 
II, 77. »Kóń, jak łabędź bieleń- 
ki* Kozł. 47. .Idzie dusza (ma- 
ra) bieleńka* Kieł. II, 229. 

Bielet p. Bilet. 

Bielica = .gatunek gruntu ubogi, 
piaszczysty, pośledni* S|)r. IV, 
363. Por. Biel. || Bielica = na- 
zwa białej owcv Rozpr. X, 267. 
Spr. V, 343. VVisła V, 923. Por. 
Biel i czka. 

Bielica p. Bylica. 

Bieli eh a = .krowa biała* Pr. fil. 
IV, 183. Por. Białula. 

Bieliczka: .Te moje koziczki Sa- 
mutkie bieliczki* (wszystkie bia- 
łe) Zejsz. 137, n« 56. Por. Bie- 
lica. 

Bieliczka: .Do białej Bieliczki* 
Rog. n« 453. 

Bielić = bieleó, bielić się: .Wsta- 
waj, Jasiu, dzień bielił* Rog. n** 
106. Toż Lip. 108. || Bielić = 
malować na biało: .*Niema głu- 
pich, poszli las bielić' = odmo- 
wa pomocy, udziału w pracy* 
itp. Ust. z Sosnowca. || Bielić 
się: .Gdy pannie młodej włożą 
na głowę 'chłopkę', wykrzykują: 
'Oj bieli się!'* Wisła VIII ,495. 
Por. S w i e c i ć s i ę. B i (? 1 a ć się. 

Bielik: .Bielik, Bieliczek = sło- 
ninka podskórna, szponderek< Mil. 

Bieliński: >A cyje lo koniki da 
po polu latają ? — Hej pana Bie- 
lińskiego, da Jasieńka snkają* ild. 
Lub. H, 20. Por. Biliński. 

Bielis z= M*hłopioc z białemi wło- 
sahii< Pobł. 5. Toż Kain. 8. Pr. 
fil. 111, 363. Por. Białas. 

Bieliska = .dziewczyna z jasne- 
mi włosami « Pobł. 5. Toż Kam. 
8. Pr. fil. III, 363. Por. Bielis. 



Bielizna — Bierny. 



83 



Bielizna p. Bieluga. 

Bielmy Im. = rodź. grzybów Lud 
I, 202 (opis). Por. Grzyb ży- 
dowski. 

B i c 1 n i k = > pęzel do bielenia cha- 
hipy« Pr. fil. IV, 183. || >Biel- 
nik, Blech = miejsce, gdzie się 
płótno bieli itd.« ib. 800. Toż 
Maz. V, 57. Por. Bielawa. 

Bielny: »Bielne siano = Wotne, 
zdatne dla rogacizny, rzadko dla 
koni* Pr. fil. IV, 800. 

Bieluchy Im. = >karlofle glicery* 
Pr. fil. IV, 183. 

Bieluczki: »0j ocka, oj licka mo- 
je... Nie takie bieluekie... Jak u ma- 
tusie były* Pauli, 116. 

Bieluga »a. Bieluha = gatunek 
ryby, żyjącej w Narwi, zwany 
także Vapą' i 'bielizną'* Pr. fil. 
IV, 799. 

Biel uh = bielak (o zającu) Ust. 
z Litwy. 

Bieluha p. Bieluga. 

Bielusinki p. Bialusinko. 

Bieluśki p. Bialuśki. 

Bieł m. = bardzo cienkie nici Ust. 
z Litwy. Por. Biel 3 O. 

Bieł p. Biały. 

Bieławy p. Biały. 

Biełka p. Białka. 

Biełka = »a. żemła, rodzaj pie- 
czywa. 'Biełka ma sześć bułek' « 
Rozpr. XII, 86. 

Biełka: >Bi^ka = grunt jasny gli- 
niasty* Mil. 

Bieł ko: »Biełko = nazwa psa* 
Wisła V, 923. 

Biełtk p. Białko. 

Biełucha p. Białucha. 

Bieły p. Biały. 

Biend- p. Bind-. 

Bieniec: »Hoj Bieiieaki, nieboraki!* 
Zb. IV, 228. »Mnie to Bieiican- 
ki obiecały otruć* ib. 225. 

B i e n i e w ( o) : » Bieniewianki « Maz. 
II, 193. 

Bierce: »Birce = orczyki* Hoff, 



39. > Dyszel z wagą i 'bircami' 
(barkami)* ib. 71. || »Bierce, Im. 
bierca = drąg, służący do dźwi- 
gania konewek z woda* Pr. fil. 
IV, 281. 

Bierka = Birka = znaczek albo 
marka, dawana przez rzemieślni- 
ka, jako dowód na wręczony mu 
przedmiot Usl. z Litwy. » Bierka = 
patyczek a. tabliczka z pewnym 
znakiem, dawana przez kuśnierzy, 
którzy taki sam znak robią na 
skórach, wziętych do wyprawy, 
obowiązując się zwrócić te same 
skóry, podług danej 'bierki'* Pr. 
fil. lV, 800. »Birki = deseczki 
napół wzdłuż w łamanej linji prze- 
piłowane* (jako marki; patrz ry- 
sunek K.) Wisła VI, 673. {| Bier- 
ki = łupane pręciki do gier Wi- 
.sła III, 604—606 (mylnie tam 
drukowano 'biczki'). » Dzieci gry- 
wają w blirki, podrzucając ka- 
myki w górę* itd. (następuje opis 
gry) Kuj. I, 228. »Gra w bierki 
a. birki = gra w cygana* Osip. 
II >Sieć rybacka robi się klesz- 
czką (= igliczką)... i 'bierką', ni- 
by wałeczkiem, na który 'bierze 
się' sznur do sieci i nakręca* 
Pozn. III, 136. 

Bierka p. Birka. 

Bićrla p. Berła. 

B i e r 1 i t e k p. B o r 1 i c a. 

Bićrmowanie p. Bierzmowanie. 

B i e r n- p. B i e r wm o n o. 

Bierniak= * sznurek « Wisła III, 87. 

Bierny = »Np. 'ziemia bierna' = 
żyzna, korzystna, przynosząca zy- 
ski; 'koń bierny' = zdrów, wpra- 
wny i mocny do jazdy* Krak. 
IV, 304. »Bićriiy = mogący 
wielo objąć: Bic^rna łyżka'* Pr. 
fil. IV, J83. »Koń bierny* = 
mocny, moirący nciągnąć znaczny 
ciężar Ust. z Płockiego. || Bior- 
ny: >Koi'i biorny* = dobi*ze cią- 
gnący* Spr. V, 313. 



84 



Bierwiono — Bieżkiem. 



Bierwiono: > Bierno, Bierzno, cza- 
som Bierznio, Bierna = cienkie, 
niewyrośnicle drzewa, najwyżej 
6 do 8 taJi grubości. *Kciałek 
kupić di-zewa jak sie patrzy, a wy 
mi dajo<Me same bierna' « Spr. V, 
343. II Berwiono Ust. z Litwy. 
Por. B o r w i n a. 

Bierywać: »Birywae« t= bierać, 
brać często Ist. z Kujaw. 

Bierzmo p. Bierwiono. 

Bierzmować: > Kazał (kozak nm- 
chę) jerzmowac (= wygarbować); 
Dało io z nuicliy Trzf kożuchy* 
Nadm. 153. 

Bierzmowanie = » lemiaż, siodło 
drewniane na wierzchowanin « 
PoW. 128. 

Bierzmowanie: »W iermuó wanie « 
Rozpr. IX, 162. 173. »Wierzmo- 
wanie* Rozpr. VIII, 244 i Ust. 
od Janowa (Lubel.). »Biermu6w*a- 
nie« Roz[>r. L\, 162. >Wierbu6- 
wanie« ib. 

Bierzno p. Bierwiono. 

B i e r z y ć sio p. B u r z y ć. 

Bies: » Ciota (= czarownica) zatra- 
cona prosiła komoszki w kumo- 
try do dziecka i chciała ji dać 
'bisów' wypić w goi-załcec Pozn. 
VII, 110.'>T<% biesu kószlawy!* 
Nadm. 141. »\V północnych Ka- 
szubacii używają... nazwy 'bies'* 
ib. 120. »By ich biści wzini* 
(bodaj icii djabli wzięli) Zb. Xin, 
60. ^Bisoniu, cóż przynosisz?* 
(zapytuje Lucyleri Rud. 238. 

Bi es ag a: »Bicsagi a. Bisagi = wo- 
rek z otworem pośrodku do umie- 
szczania w każdej połowie obońki, 
celem ])rzewiczienia ich na ko- 
niu* Wrześ. k Tuż » Bisagi* Spr. 
V, 343. II ^Janosik... leżał ciij- 
gle na piecu i nic nie robił. Oj- 
ciei- nazywał go takom 'ł> i sagom'* 
Aten. vi, ti62. *Bisaga = czło- 
wiek do niczego^ Rozpr. XII, 86 
(ib. 41 mylny wywód słoworodu). 



»Bisagóm« 6 pp. ib. IX, 357. 
II Bisagi Im. = » kościec (= ko- 
ściotrup K.). 'Kościec w Tatrach, 
'bisagami' zwany' Nowicki, Kozi- 
ca, 127* Rozpr. X, 271. 

Biesiada= » przyjęcie gości, zwła- 
szcza z powodu chrzcin* Pr. fil. 
IV, 800. » Biesiada = często uży- 
wana przez lud nazwa wesela* 
Zb. I, 81. II »Biesada (= bie- 
siada) m. i ż. = osoba niego- 
dziwa. »Tf, biesado! = ty, bie- 
sie!* Pobł. 5. Pr. GL IR, 368. 
Por. Bieśnik. Bieśnica. 

B i e s i a d k a: >Bisiadka = pogródka 
dokoła domów mieszkalnych * 
Hemp. 

Biesiadny = >mowny, wesoły, 
'do kompanii zdatny'* Spr. IV, 
319. 

Biesić się == » wściekać się, zło- 
ścić się* Zb, II, 6. 

Bieskid p. Beskid. 

Bieszczad p. Beskid. 

Bieśnica: > Bieśnica = kobieta zło- 
śliwa* Pobł. 5. Toż Ram. 8. Por. 
Pr. fil. III, 363. Por. Biesiada. 
Bieśnik. 

Bi eśnik: » Bieśnik = człowiek zło- 
śhwv, do biesa podobny* Pobł. 
5. Toż Ram. 8. Por. Pr. fil. III, 
363. Por. Biesiada. Bieśnica. 

Bietka = » klepka, 'Brak mu pią- 
tej bietki'* Pobł. 5. Toż Ram. 8. 
»We łbie braknie piąty bietki* 
Derd. J. 25. »Bez bietki* (= 
przez klepki) ib. 32. 

B i e z y ć p. Biec. 

Bieżę p. Bie. 

Bieżeć p. Biec. 

B i e ż e I e c: > Wisi , wisi wisielec; 
Bieży, bieży biezelec* (zagadka 
o jabłku i świni) Zb. X, 154, n® 
153. 

Bieżenie: > Bieżenie = » biegunka* 
Hiif. Toż Ram. 8. Pr. fil. III, 363. 

Bieżkiem przys. : > Bieżkiem, dziew- 
cyno, bieżkiem, Zasuta dróżka 



. Bid- — Biada. 



85 



śnieżkiem « Maz. III, 222, n« 273. 
Toż ib. V, 274, n« 291. 

Bid- p. Bied-. 

Bigle im. = strzemiona: »Ja bar- 
zo chfbki, wyćpię nogi z biglów 
(= wyrzucę nogi ze straM>mion)< 
Zb. I, 26 p. w. Chebki. For. 
Bygla. 

Bigo p. Biec. 

Bigos: »Bigus< Hozpr. XII, 17. 

Bigus p. Bigos. 

Bijać: > Żebyś było dobre, Nie bi- 
jaliby cię« Sand. 155. » Pijałam, 
pić będę; Bijałam, bić będę« Kuj. 
II, 54. » Koryto..., co świnie na 
niem bijajo« Hozpr. IX, 196. 
»Jak będziesz siostrę bijał. To ci 
będę głowę ścinał < Pozn. II, 247, 
n* 91. > Bijali mnie bez przycy- 
ny« Rad. I, 226, n« 324, zwr. 
6. Por. Sand. 149. 217. Kuj. I, 
208; II, 19. Lip. 147. Kolb. 158. 
Pozn. V, 207. Krak. II, 60. Zb. 
V, 208; VII, 17; YIIl, 271; IX, 
247; X, 277; XII, 162. Zejsz. 
45. 87. Pozn. IV, 243. Maz. III, 
228. 311. Kieł. I, 188. Fed. 62. 
Wisła HI, 584. Rad. II, 62. 112. 
Kai. I, 148. Maz. V, 279, n<» 303, 
zwr. 4. Wisła VII, 146, n« 6; 
VIII, 223, n« 64. 

Bi jadło >a. 'Nabitki', 'Bidł>'\ 'Zbi- 
jacze' = rama (w krosnach), 
w której umieszczona jest 'pło- 
cha'* Pleszcz. 26 ods., n« 2. >'Bi- 
dły*, 'Bijadła'... = rama, którą 
się przybija tkanina* Wisła VII, 
291, n» 3. 

Bijak = krótsza część u cepów 
Sand. 260. Wisła II, 80. Kuj. I, 
88. Rozpr. XXVI, 372. Pr. fil. IV, 
800. Łoś. Zb. X, 115. Chełm. I, 
76. Lub. I, 84. Wisła V, 569 (i 
rv.sunek). Swięt. Hemp. » Bijak* 
Zb. VI, 21. Rozpr. IX, 156: VIII, 
171. 227; X, 209. Pozn. VI, 221. 
Was. 56. Spr. V, 343. .Bijak a. 
cepak< Wrześ. 4. »0j był to Ma- 



ciek pijak, Miałci rękę, jak bi- 
jak <^ Pozn. IV, 249. »Miał palec, 
jak bijak ł^ęcz. 136, zwr. 11. 
« Bijak mi się skrzywił* Maż. III, 
333, n" 536. »Bijaczek* (bijacek) 
Maz. II, 190. Pozn. IV, 276. >Bi- 
jac*zuszek« (bijsicuseki Zb. IV, 
236. Por. Bicz. Buławka. || >Bi- 
jak = człowiek skłonny do bój- 
ki* Swięl. 

Bijony p. Piwonja. 

Bika: >B!ka, zdrob. Bkzka = rodź. 
motyki a. haka* Pobł. 3. Toż Ram. 
6. Beka. Be»ka. Por. Biczka. 

Bikać: >BIkac, blknąc = uderzać 
blką', słabo rjibać, z lekka ude- 
rzyć. 'Bika a bika, a nie ublkac 
nie może'* Pobł. 3. Toż Ram. 6. 

Biknąć p. Bikać. 

Bilard. ^ Birland « Święl. 

Bilce p. ByIco. 

Bilę p. Biel. 

Bi I o i: >Za bieletem* Cisz. I, 37. 

Biliński: > A czy zdrowa Kasia 
moja? — Zdrowa, zdrowa dla 
innego. Dla pisarzii Bilińskiego «... 
^Pan Biliński.... niech sy szuka 
innej żony^ Wójc 1, 288. 

B i 1 m e z = > wyraz na Podolu uży- 
wany w znaczeniu: nic nic wie- 
dzący, nic nie umieja^cy, np. 'Ani 
słowa belniez a. bilmoz** Much- 
liński Źródłosłownik 10. 

Bim bim...: »A jakże ci dzwonić, 
panie Sewerysiu? — Bim bim 
bim bom bom bom, siTdusko Ma- 
rysiu!* Rad. II, 80, n« 165. 

Bimbas: »l ojcc nas, na bimbas; 
Z bimbasa do la.sa...* (początek 
oracji dziada - bokusa w ostatki) 
Zb. XIV, 63. 

Bim bo = nazwa wołu Rozpr. X, 
267. 

Bina: »Na warkocze wkłada się 
pi*zepaska z i)łóliia białego ('spod- 
nożk' a. hina')* Hill'. 51. Por. 
Byndy. 

Bind a = > długa górnica* (>ukma- 



86 



Bindla — Bitka, 



na) Ś\vi(»t. || *Bindę zwiesić = 
gniewać sił^% diisać się, płakać « 
Święl. 

Bindla = krawal IJsl. z Będzińskiego. 

Bindujra: O. Wisła II, 285. >Bin- 
dnga a. Biendiiga* ib. V, 576. 
»Bienduga = wybrzeże spławnej 
rzeki ild.^ IV. fil. IV, 800. 

Binduła = »kańczuk« PoW. 149. 

B i n i o c łi a = > kobieta złego pro- 
wadzenia się« Święt. 

Biodro: ^Biedro* Pr. fil. IV, 902. 
Rozpr. X, 228. Mil. >Biedra< ż. 
Bib. War. 1860, t. IV, str. 620. 
Toż Kuj. II, 268. Rozpr. VIII, 
209. 226. Pr. fil. IV, 183. >Bie- 
dra Im.* Kuj. II, 285, n« 68. 
Ust. od Lublina. > Biodra* ż. Wi- 
sła I, 317. > Jedno (domyśl, dzie- 
cko) na ręku, a drugie w bio- 
drze* Maz. III, 113. »W nałado- 
wanej furze siana a. zboża 'bio- 
drem' zowie się bok fury, wysta- 
jący poza drabinę* Spr. IV, 363. 

B i o r n y p. Bierny. 

Biotk- p. Biady. 

Birbinia = fujarka pastusza Ust. 
ze Żmujdzi i gdzieś u Krecho- 
wieckiego. 

Bir bir! = wołanie na psy Gen. 
Zar. 77. Por. Byry. Wir. 

Birce p. Bierce. 

Birka p. Bierka. 

Birka a. Bierka = rodź. owcy 
L. >Byrka = owca* Wrześ. 4. 
«BvryI = nawoływanie owiec* 
Spr. IV, 20. > Berka, byrka = 
owca. 'Gatunek owiec, byrki sie 
nazywajom' Podh. Zakop.; bierka, 
birka = tzn. (liesz.* Rozpr. XVII, 
6. > Byrka, Byzia a. Byruśka = 
owieczka. Por. Strzyzka* Spr. 
V, 346. II Birka a. Byrka = 
czapka siwa barankowa Ust. z U- 
krainy. 

Birla p. Berła. 

Birland p. Bilard. 

Birywać p. Bierywać. 



Bis p. Bies. 

Bisag- p. Bies aga. 

Biseń p. Bies. 

Bisiadka p. Biesiadka. 

Biskont p. Biskup. 

Bis kont y= »figle* Rozpr. XX, 425. 

Biskup: »Wi.skup* Kuj. I, 199; II, 
283, n« 41. Rozpr. VIII, 114. 
Lub. I, 273. ^Biskont* Zb. VII, 
34. »Bliskup* Wisła I, 188. Por. 
Arcybiskup. 

Biskupice: » Do Biskupic* Zb. XII, 
127. 

B i s k u p k i : » Wieśniacy Lubelscy 
zwą gwiazdy Kastora i Poluksa 
'biskupkami'* Lud I, 172. Por. 
Bliźniaczki. 

Bi sra ark = » nazwa przemycanego 
w pęcherzach z Prus spirytusu* 
Osip. 

Bisnowaty = » opętany, napastli- 
wy człowiek* Roczn. 186. > Bi- 
snowaty = 'prymchowaty', głupi < 
Zb. I, 64. 

Bistować p. Biścić. 

Bis ty Ira. = rodź. grzvbów Wisła 
VIII, 360. 

Bisurman = » człowiek lubiący 
tracić, niszczyć* Udz. 

Bisurmanić = » nienawidzieć. 'Bi- 
surman ią go ludzie, że jest zło- 
dziejem'* Siark. 

Bisygoń: >W^ Uorawie był... zło- 
dziej...; nazywał się tęn bisvgoń 
Janasek* Zb. VII, 46. 

Biszku bisz bisz biszki! = 
nawoływanie wołów Gen. Zar. 77. 

Biścić a. Bistować = nudzić Ger. 

Biśtefranty p. Beś te franty. 

Biśterować=» zmawiać się, spi-zy- 
sięgać się* Wisła I, 306. 

Bitka = >wziątka, pryza, lewa* O. 
II »Jaje wielkanocne wybite* O. 
II Bitka = bójka, bijatyka: > Po- 
rwał się do bitki* Zb. VII, 49. 
>Pierwsyś do sklanki, pierwsyś 
do bilki* Pleszcz. 206, n» 16. 
Rozpr. XXVI, 372. Toż Rozpr. 



!3ilnicki — Blaczeć. 



87 



X, 213. Wisła VII, 121, n^ 5. 
Spr. V, 843. Wrzcś. 4. Zawiliń- 
ski Z ctnografji kraj. 6. Rud. 143, 
n» 103. II »W taki sposób po- 
stawiona chata zwala się 'bitka\ 
od 'bić\ ubijać ziemię* Wisła II, 
367. 

Bitnicki »a. Bitniczy, Bitni- 
k o w s k i = do bitnika należący, 
jemu właściwy; od bitnika. 'Bi- 
tnicze nie'. Bitnickie stosunki'* O. 

Bitnictwo:^ > stan osób w bitni- 
czych stosunkach z sobą będą- 
cych. 'Łączy ich bitnictwo z sobą 
ocidawna'« O. 

Bitniczy p. Bitnicki. 

Bitnik = > miłośnik bójek* Święt. 

B i t n i k = > mający cudze pszczoły 
u siebie na przechowaniu, jako 
wspólnik do połowy miodu i ro- 
jów z nich zahodowanych* O. 
Toż Ust. ze Żmujdzi. Por. Ludwik 
z Pokiewia (Jucewicz) Litwa 243- 
244. 

Bitnikować (z kim) = » żyć z kim 
w bitnictwie, t. j. mieć cudze 
pszczoły na przechowaniu, z pra- 
wem pobierania pewnej umówio- 
nej części miodu i rojów z ułów 
bitniczych zahodowanych. *Już od 
wielu lat z sobą bitnikują'* O. 

Bitnikowski p. Bitnicki. 

Bitnikowstwo = » pewnego ro- 
dzaju umowa, odnosząca się do 
hodowania pszczół, w której je- 
dna strona jest ich właści- 
cielem, a druga daje miejsce i 
zajmuje się ich pielęgnowaniem; 
pożytkami zaś dzielą się w rów- 
nych częściach obie strony* O. 

Bity = talar: »Sto bitych w garc- 
ku* Wójc. 11, 207. »Pół bitego* 
Bal. 151. »Śtyry bite* Zb. XIV, 
114. Por. Rog. n« 368. Tyg. ii. 
ser. 2, no 110. Zejsz. 42. ' Kieł. 
I, 95. Wisła III, 527. Zb. XIV, 
245. »Bóty (= bity?) talar » (lak) 
Lub. I, 228, n» 311. 



Biwa t p. Wiwat. 

Bizon p. Bizun. 

Bizon = » chłop wielki a niezgra- 
bny < Spr. IV, 19. II Bizon = 
awanturnik, niesworny Mil. 

Biżi biżi! = okrzyk uspokajający 
Cen. Zar. 76. >Biżu! = luli, śpij 
(przy usypianiu dzieci). Biżu, s^ti- 
ku, bibibi!'* Ram. 7. 

Biżu p. Biżi. 

Bjał- p. Biał-. 

Bjel- p. Biel-. 

Bjeśt- p. Beśt-. 

BI a!: » Wpajają dzieciom bla' na 
oznaczenie wszystkiego, co złe, 
hib brzydkie* Wisła III, 739. 
> Werona w lecie w^lezie na mędel 
psenicy i krzycy 'bla, bla!\ a 
w zimie znajdzie końskie łajno i 
wrzescy 'kołac, kołaci'* Pleszcz. 
173. 

Blach = ^zbnidzony, np. w na- 
wozie* Hilf. 160. 

Blacha = płyly z lanego żelaza, 
stanowiące część pieca* Rozpr. 
XII, 86. » Blacha = kuchenka 
angielska* Zb.X, 201. Toż Pleszcz. 
20 ods. Parcz. || » Blacha a. de- 
ska = tylne przedłużenie słupi- 
cy* (u pługa) Łoś. » Blacha = 
lemiesz* Zb. XIII, 161, n« 3. 
Toż Lud I, 188. II » Blaszany 
półkwaterek a. kwaterka do go- 
rzałki* Krak. IV, 304. » Dolewa 
z blachy* Fed. 231. Por. Krak. 
IV, 324 p. w. Uroda. || >Ty, 
blacho I :^ ty, nierządnico I* Jastrz. 
Por. Blaszka. 

Blacharz: >Cterynaście i bldcha- 
rzów J&k wilków na go.spodarzów* 
{■=^ szynkarz?) Kętrz. 93. 

Blaehniistrz >a. Blachnierz = 
blacharz* Zb. I, 17. »Blachmirz* 
Krvn. > Blachnierz = blacharz* 
Rozpr. IX, 132. 

Blachnierz p. BI ach mistrz. 

Blaczeć: »Blaceć = o płaczu u 
zwierzał, np. gdy kot żałośliwio 



88 



Bladki — Biel 



mijujczy, cielę a. jagnię beczy, 
mówią, że 'blace'* Pr. lii. IV, 
800. Tor. Bloczeć. 

Bladki Im. = » ziemniaki dabery 
(daberskie)* Mil. 

Blad- p. Bied-. 

B 1 a d o c h a p. B 1 a d u n i a. 

Blado rózga = rózga, latoro.śl, ga- 
łązka : » L' rznij trzy biadorózgi « 
Chełch. I, 29. > Przynieś blado- 
rózgów trzy* ib. 33. 

Biadania = blada dziewcz^Tia: 
>Jiiześ tv, bladiiniu, wianka nie 
godna!* Kai. I, 154, n« 130. 
>Bladocha = blada, mizerna 
dziewczyna < Parcz. Porów. Bla- 
da s i a. 

Bladasia = blada dziewczyna: 
• Wyganiaj woły, bladusiu!* Kaj. 

II, 143. >(Gę.si) pomąciły w sta- 
wie wodę mojej bladasi* Pozn. 

III, 64. Wisła VIII, 49 i. » Ponoś 
mię, bladasiu , pięknie osukała* 
Zb. IV, 154, n'» 229. Por. Bia- 
dania. 

Blady: Stopień wyższy » bladsy « 
Rozpr. IX, 178. 

Blajndać p. Blędzieć. 

Blak p. Na blak. 

Błąkanie = * [jłacz n zwierząt 
itd.<^ Pr. fil. IV, 800. Por. Blek. 

Blank: »Bląg = przegrodzenie mię- 
dzy klepiskiem a sąsiekiem w sto- 
dole* Kuj. II, 268 (z Bib. War. 
1860, t. IV, str. 620). Por. ib. 
I, 81. >Bląg = bal, oddzielający 
klepisko od sąsieka* Zb. II, 6. 
*Bląg a. Ląg« ib. I, 26. »Za- 
bląża... odgrodzone od klepiska 
drewnianą nizką ścianką a. po- 
ręczą, zwaną blągiem*^ Pozn. I, 
94. Por. ib. U, 1*76. »Plon skła- 
damy, plon w jegomości blag* 
ib. I, 155. »W naszych stodołach 
są wysokie blagi* Kuj. 1, 236, 
no 15^ zwr. 13.' Por. Kozpr. XVII, 
26. » Przestroga względem higów 
(= blągów) czyli sąsietnic, które 



bojowiska od sąsieków przedzie- 
lają* Pozn. I, 91-. Por. ib. 95. 
>Ląg a. Blag* Zb. I, 26. 27. 
» Żebym skrzydła miała, jak ta 
siwa gąska, Zafrajndłabym ja do 
samdgo blążka* Wisła VIII, 505 
(A może to = do Elbląga? K.). 
»Blongi = belki w stodole pod 
dachem* Mil. Por. Sąsietnica. 
Zabląże. Zapolc. 

Blank = błyszczący: »Bene bl&k 
e buten bl^, a westrzód szt&k 
mięsa męk* (= wewnątrz bły- 
szczące i zewnątrz bły.szczące, a 
w środku kawał mięsa do tego, 
zagadka o naparstku) Nadm. 143. 

Blank = blankiet Ust. z Litwy. 

BI as a V: » Zaszumiały bory lasy, 
Kiej ja jachał do ty blasv (?)< 
Zb. VIII, 86, n« 86. 

B 1 a s z a k = » garnek blaszany* Krak. 
IV, 304. Toż ib. 1, 166 (i ry- 
sunek). 

Blaszka = blaszany półkwaterek 
a. kwaterka Krak.' I, 226. Por. 
Blacha. || Blaszki = żart. pie- 
niądze Ust. z Warszawy. 

Blat: »(W warsztacie tkackim) w la- 
dzie jest 'blat', przez który prze- 
chodzi przędza (nici osnowy)* 
Lub. I, 90. II Blat = żart. pa- 
pierek rublowy, rubel Ust. z War- 
szawy. 

Blazgać się = > topnieć z wierz- 
chu (o błocie, które wiei-zchem 
topnieje, a spodem jest zmarzłe). 
'Błoto lak się dziś bljizga, że śliz- 
ko pod nogami'* Pobł. 149. 
> Blazgać się raówi się o błocie 
po przymrozku, mazać się* Wi- 
sła III, 743. 

Błąd- p. Blond-. 

Blądrać się: »Hląjdrać sie = 
po nocach włóczyć się, wałęsać 
się* Spr. IV, 319. 

Blag p. Blank. 

Blążek p. Elbląg. 

Ble! p. Be! 



Blech — Blin. 



89 



Blech p. Bielawa. 

BI ech a p. Pchła. 

Bleczeć: >Ble',*zee* = miauczeć 
Cen. Zar. 7. »Bleczec = beczeć 
(o owcy); mruczeć (o krowie) « 
Hilf. 160. Por. Pr. fil. III, 363. 
♦ Bleczec, jak kiej kozeł* Derd. 
54. Toż Kam. 9. »Kot bleczący* 
Dord. 91. Por. Blek. Blckać. 
B 1 e k n f| ć. B 1 a c z e e. 

Błodnj|ć, Blednieć: >Bladnieją 
oczki « Pozn. V, 98. > Bladną oczki 
Za kochanką ładną. Oczki moj(s 
nie bladnijcie! < Zb. YIIl , 113, 
no 287. 

Bledziui^ki: ^ Trzewiczek si(» po- 
łyskuje, Samaś bledziuśka*^ Kuj. 
li, 236. 

Blejtram = » rama drewniana na 
takichże nogach, na której , jako 
na podstawie, piec stoi« Słown. 
Kolb. 

B 1 e j w a s: > Korzenie... 'blejwasu', a. 
dzikiej cykorji^ Wisła VII, 745. 

Blejwa.śnik = -- kontrabandzista; 
nazwa stjid, że kontrabandziści 
przemy<!ają okowitce w pc^^cherzach, 
zalewanych blej wąsem* Parcz. 

BI ej z a = meretrix Ust. z Litwy. 

Blek = »bek, beczenie < Ram. 9. 
Por. Błąkanie. 

Blekiecina p. Blekit. 

Blekita. Blekita= wierzba roz- 
marynowa Słownik wielki. >Ble- 
kocina a. Blekiecina = rodzaj 
wierzby nizkopiennej « Zb. II, 6. 

Bleknąć = » beknąć* Ram. 9. 

Blekocina p. Blekit. 

Blekot (roślina): >Blokot« Ust. z Li- 
twy. Petr. 

Blekot: » Blekot: kóz, dzieci* Ram. 9. 

B 1 e r w a = » owca (wyraz zgrubiały) < 
Pobł. 149. »Blćrwa* = pogardl. 
owca Wisła III, 741. || »Blerwa = 
twarz szeroka i niekształtna* 
Krasn. 299. 

Bies = nazwa konia z białn łvsi- 



ną. 'Bleska' = nazwa takiejże 
klaczy Nadm. 147. 

Blesceć p. Błyszczeć. 

Blesk >a. Bleskot (bleskot) = 
błysk, blask, np. słońca* Ram. 9. 

Bleskot p. Blesk. 

Blesno.ść = » zatumanienie, sza- 
leństwo* Ram. 9. 

Blesny = » szalony, otumaniony* 
Ram. 9. 

Bleszcz = bielmo < Hilf. Toż Ram. 
9. Por. Rie!. || » Bleszcz = ten 
co .się blesz zy< Pobł. 5. Patrz 
Bleszczeć się. 

B 1 e s z c z a t y = > mający bielmo 
na oku* Hilf. Toż Ram. 9. 

Bleszczeć p. Błyszczeć. 

Bliszczyć = patrzeć z pode łba. 
> Czemu tak mnie błyszczysz?' 
'Błyszczy jak sroka w gnat'* Pr. 
fil. III, 363 p. w. bleszcz. * Bły- 
szczeć- = patrzeć, gapić się. *Cóż 
tak błyszczysz?'* Pr. fil. IV, 281. 
^Bleszczeć się = kwaśno, z po- 
de łba na kogo patrzeć; mówi 
się o ludziach i zwierzętach. Wół, 
który hodz'e, 'bleszczy się' Pobł. 
Toż Ram. 9. Por. Pr. fil. III, 363. 
Por. Bleszcz. 

B 1 e s z c z e n i e : >^ Bleszczenie = czyn- 
ność słowa 'bleszczeć się'* Pobł. 6. 

Bleskać sie = ♦błyskać się* 
Rozpr. xvii, 26. 

BI e wiązka = » wstążka, tasiemka* 
Pobł. 6. * Panny i panie... poń- 
czoszki podwiązały... blewiazkami* 
Nadm. 10 k Toż Ram. 9. || >Ble- 
wiązka = niwa a. las wazki* 
Pobł. (). Toż Ram. 9. »Blewią- 
zeczka = zdrob. od Blewiązka* 
Ram. ib. 

Blez- p. Bliz-. 

Błędzieć = » mówić nie do rze- 
czy* Rozpr. IX, 342, »Blajn- 
dać = pleść byłe co* Spr. V, 
344. Por. Błądzić. Błasieć. 
Ględzić. 

Blin, zdrob. B I i n c k = » ciasto 



90 



Blindzia 



Bluźnierslwa. 



z mąki gryczanej a. pszennej, na 

patelni pieczone « O. 
Blindzia = «na Polesiu gat. iwy 

(salix caprea)* O. 
BI irka p. Bierka. 
B lisek a p. Błvszczka. 
Blisk- p. Błysk-. 
B 1 i s k u p p. Biskup. 
B J i s z c z- p. Błyszcz. 
Bliza = latarnia morska llill". 160. 

Cen. Zar. 96. Ram. 10. Pr. fil. 

III, 364. 

Blizgawka = rybka cynowa, bły- 
szcząca, przyczepiana, jako przy- 
nęta, do wędki U.st. z Litwy. 

Blizna: >Blizma« Cer. 

Blizo = >blizko: 'Blizo śtyry dni 
temu'< Spr. V, 344. .Bllzó = 
blizko* Cen. Zar. 65. »Bleze« 
Kam. 9. 

Blizn ia= >sąsiadka« Spr. IV, 335. 

Bliźniaczki: » Gwiazdy Kastor i 
Poluks raają w Krakowskim na- 
zwę bliźniaczków'* Lud. I, 172. 
Por. Bliźnięta O. Porówn. Bi- 
skup k i. 

Blizn i ca = rodź. ziemniaków O. 

Blizn i ce Im. = » bliźnięta* Zb. 
Vm, 250. 

Bliźnić = »mieć bliźnięta* Pr. fil. 

IV, 183. 

Bliźniaki ^=. bliźnięta Ust. z Li- 
twy. II Bliźniaki = > garnki po- 
dwójne, któremi się nosi jedzenie 
pracującym w polu« Hoczn. 186. 
Por. Trojaki. 

Blizny: »Kazał pan wilka zaiiółac, 
Kiiziił go bliznemu skarać* ^ka- 
zał pan wilka zawołać, kazał go 
blizkiemu [lak objaśnia autor li- 
stownie] skarać) Nadm. 155. 
»Hlezny = bliźni* Ram. 10. 

Bloch (blok): » Podłoga z 'blochów' 
(tj. z brusów, czyli ciosanych lub 
łupanych dylów czy desek) grub- 
szych od tarcic i balów* Pozn. 
I, 87. Por. ib. 90: II, 175. 176. 
• Stodoły... stawiane są w fachów- 



kę, lub (jeśli mają być mocniej- 
sze) w 'bloszki'* ib. 176. > Blo- 
ch y = belki w suficie* Mil. 

Blokot p. Blekot. 

Blomblować = » prędko płynąć, 
o wodzie w czasie wylewu. 'To 
ci wej woda blombuje'* Pr. fil. 
IV, 274. 

Błon p. Błony. 

Blond: > Kochałam jednego; Midł... 
faworyty żółte, wąsiki blądowe. 
Która ma błąd włosów (tak), oeę- 
ta niebieskie. Nie chciałbym się 
mieniąc na berło króleskie* Zb. 
IV, 133, n« 113. » Włosy blun- 
dynowe* Kozł. 125. »(Józinek) 
ma blondyn wąsik* Wisła Vni, 
500. 

Blongi p. Blank. 

Bloszek p. Bloch. 

Blotek = szczupła, delikatna Ust. 
z Wielkopolski. 

Blozno p. Błozno. 

Blundyn- p. Blond. 

Blusnąć = > błysnąć « (oczyma) 
Spr. IV, 319. 

Bluszcz = » wyklina wodna* O. 
» Bluszcz = narost na dębach i 
bukach; wywarem bluszczow^-^ra 
farbują po wsiach wełnę. Zob. 
'Wilcz'* Pobł. 6. Por. Ram. 10. 
»Blusc = fasola* Czark. jj Blu- 
scyk = fasola Maz. V, 53. 

Bluzieństwo = »bluźnierslwo« 
Zb. II, 245. »Ucyniło mi sie pe- 
dzieć bluzieństwo = wyrwało mi 
się bluźnierstwo* ib. 237. 

B 1 u ź n i a w y = > nieprzyzwoity, bez- 
wstydny. 'Bluźniawe śpiewki'* 
Rozpr. III, 368. 

B 1 u ź n i ć =: * czas marnować , nie- 
porządnie żyć. 'Lepiej w mieście 
dostać obowiązek, jak (niż) na 
wsi doma bluźnić* Zb. I, 26. 
>Bluźnić = mówić rzeczy nie- 
przyzwoite* Mil. 

B 1 u ź n i e r s t w a Im. = > nieprzy- 
stojności* Mil. 



Bluźii — mędny. 



91 



B 1 u ź II : > (Chłop, który wypuścił Bie- 
dę uwięzioną) wkrótce doświad- 
czył straszliwych skutków... swej 
'bluźni'* (autor nie objaśnia wy- 
razu) Zb. IX, 53. 

Błach(o) p. Błażej. 

B.łachi p. Błahy. 

Błagalny: »Babka błagalna* = 
iebracźka. Toż Zb. XIV, 91. Por. 
B o g a 1 n y. P r o s z a 1 n v. 

Błagi p. Błahy. 

Błahy: > Błagi = błahy, Uchy, np. 
owies « Maz. V, 52. » Błagi, Bła- 
chi, Błachv, Błahy = mało wart, 
niedobry* Pr. fil. IV, 800. >Bła- 
hi« = hchy list. z Litwy. 

Błana = >błona« Rozpr. XII, 17. 

Błanykać się = ^ włóczyć się 
bez celu, tułać się, błądzić* Sło- 
wnik Kolb. 

B ł a w a 1 = > bawełna * Pr. fil. IV, 1 83. 

Bławy = >blady, nidł}'* Rozpr. 
VIII, 227. -Świece słabo ('btdwo') 
świecąc Zb. XIV, 192, n^ 40. 
Rozpr. XX, 425. 

Błazen = dzieciak, smarkacz Ust. 
z Litwy. Orzeszkowa Melancholi- 
cy I, 225. II Błazen: (Dziewcz^Tia 
mówi do rajtara) »Idź ty, rajta- 
rze, ode nmie. Nie rób błazna ze 
mnie* Rog. n*» 132. || Błazny 
blp. = głupstwa, brednie: »Po 
co oni mają pisać takie błazny* 
(mówi chłop szląski, widzfjc, że 
autor chce zapisywać opowiada- 
nia jego) Aten. V, 383. || Bła- 
zny = drwiny, kpiny: »Robi 
ś niego błazny* Ust. od J. By- 
slronia. Por. B ł a ź n i (* a. 

Błazuś p. Błażej. 

Błaźnica = smarkaczka, niedo- 
rostek ż. Ust. z Litwy. || Błaźni- 
ca = żona błazna Bar. 24. 

Błażej: » Święty Błażej, gardła za- 
grzej* prz. > Święty Błazy po 
świecach łazi* prz. ♦Błozy* Zb. 
I, 98. »Błażejka* = Błażejowa 
Bib. War. 1860, IV, ()20. Toż 



Kuj. II, 268. > Błażek* Zb. I, 98. 
Wisła V, 917. -Błłizuś* Zb. Xn, 
208. >Błach* Kuj. II, 318. >Bła- 
cho* ib. 203. 285, n« 71. .Bła- 
chowa* =: Błażejowa Bib. W^an 
18()0, IV, 620. Toż Kuj. II, 268. 

Błażek: > Błażek = w olejarni 
czworograniasta bukowa belka na 
półtorej siągi. Ponad 'lisicą', po- 
między dwa przedhibane słupy, 
nawłóczy się 'błazek' i służy do 
przyciskania zawartego w 'lisicy' 
miikucha* Spr. V, 344. 

Błąd = błądzenie, zbłąkanie: »Kto- 
by... się puścił w noc . świętojań- 
ską w las..., tego przy pietw^zym 
wstępie do la.su bierze się błąd', 
tj. zaraz zbłądzi < Zb. VI, 253. 
II Błąd = obłęd: >Bład jei sie 
cepił* = popsuł sie jei rozum 
Doman. »Błąd mieć. Błędu do- 
stać = dostać obłąkania, obłędu* 
Pr. fil. IV, 800. >Błąd = waija- 
cja. 'Cierpi na błąd'* Parcz. 
'Błąd = obłęd. 'Gepiuł sie go 
błąd'* Czark. Por. Błędny. 

Błądzić = » bredzić w malignie* 
Pr. fil. IV, 183. I^or. Rozpr. XVII, 
76. Por. Blędzieć. Błąsieć. 
G 1 ę d z i ć. 

B ł ą s i e ć = > bła^dzi<'-, majaczyć w go- 
rączce- Pobł.' 128. 

Błąka: *iyąko ty! (nagana pieszczo- 
tliwa)* Rozpr. Vni, 239. Może = 
bąk? K. 

Bł echa p. Pchła. 

Błeklać = bełtać, kłócić Spr. V, 
31^ i p. w. Por. Bełtać. 

Błe Szczytnik = »płesznik, pu- 
licaria* Petr. 

Błędnik = błędny ognik: » (Du- 
sze) pokutują często... w postaci 
ogników, 'błędników', świetlików* 
Zb. II, 128. Por. artykuł mój 
w Encyklop. ilustrow. » Błędne 
ognie*. Porów. La taniec. No- 
cni c a. Ognik. Świecznik. 

Błędny = » obłąkany: 'Kobieta 



94 



Bo boj?a! 



Bochen. 



'bubacz'* Pobł. 150. »Na zjjro- 
madzcniach czarownic... ma się 
znajdować 'Bobj\ Jest io mały dzi- 
wotworek kudłaty, wzrostu dzie- 
cka rocznego, a małej twarzy...* 
Wójcicki w Rad. II, 224, n« 4. 
»Dodo moje, dodo, Ścigało mie 
bobo; ręce, nogi miało. Ukochać 
nre chciało* Zb. X, 133, n® 76. 
Toż ib. XIV, 169, n^ 5. .Pójdź- 
my, Jasiu , oba , Nie bójmy się 
Boba, Bo Bobo malutkie, Zbijemy 
go obac Zb. X, 324, n« 353. 
>Bobo a. Boćko = strach na dzie- 
ci* Święt. Toż Spr. IV, 19. >Pod 
tom beckom jest 'Bobo'< Cisz. I, 
211. »Juz sie nie boje 'Boba'* 
ib. »Bobo, Bobko, Bobuśko, Boć- 
ko = strach, straszydło* Rozpr. 
XXVI, 371. II Bobro = strach 
Udz. II Bobak: > Bobakiem nazy- 
wają wszelkie strachy, jakie się 
pokazują... wieczorem. Straszą też 
'Bobakiem' dzieci* Zb. XI, 7. •Bo- 
bak = straszydło* Wrześ. 4. 
Rozpr. X, 271. »Babok = stra- 
szydło; pod Bydgoszczą, 'Bobak'* 
Kuj. II, 268' Por. ib. I, 104. 
• Bobak = 1, straszydło, wyraz, 
używany do straszenia dzieci: 'Ci- 
chaj, bobak cie zje!', a. 'Bobak 
cie weźmie' 2, Coś nieokreślone- 
go i fantastycznego; mówią np. 
'Na polu sie ciemrzy, juze sie j)o 
smrekach bobaki robiom'* Spr. 
IV, 344. II Bubak: > Bubak = 
straszak* Rozpr. XII, 108. || Hu- 
buk a. Babuk = tym wyrazom 
straszą dzieci w Wielkopolsce* 
Berwiriski Sludja II , 9. || Bu- 
baez = strach na dzieci, bobo* 
Pobł. 7, oraz ib. 150 j). w. Dęt- 
ko. Pr. fil. III, 366. .Bul)acz = 
straszek, którym dzieci straszą ^ 
Krasn. 299. || Babok = 1, strach, 
straszydło 2, smark, glut Isl. 
z Kujaw. 



Bo boga! = >wykrzyk podziwienia 
lub niechęci* Rozpr. X, 271. 

Boboł uszek: » (Na ból głowy) przy- 
kładanie owalnych listków 'bobo- 
łusku' (rośnie na bagnach, kwiat 
niebieski)* Fed. 265. » Bobrow- 
nik = pewien rodzaj drzewa..., 
na Szląsku u ludu 'bobuhiskiem' 
zwany* O. (mylnie wydrukowano 
'bobutuskiem'). Por. Bebełuszek. 

Bobowa: » Byłem w wielkiem mie- 
ście Bobowy* (iron.) Zb. X, 182. 

Bobo winy p. Bobro winy. 

B o b o w n i k rośl. = łrifolium fi- 
brinum Ust. z Litwy. Gluz. 491. 
Por. Bobrownik. 

Bobro p. Bobo. 

Bobrować = >czuć się chorym; 
zanieczyścić , nieporządek robić. 
'Cosi już dawno po mnie bobru- 
je'. 'Gdoż to tak tu w lesie bo- 
brował?'* Hoff, 39. 

Bobrowe ziele p. Bobrownik. 

Bobrowiny = bobowiny: »Gdy 
dzieci nie chcą spać, to kładą im 
pod głowę... 'bobrowiny' suche* 
Wisła IV, ^883, n^ 24. 

Bobrowniczek = »Herha vero- 
nicae* Ciesz. 11. 

Bobrownik >a. Bobrowe ziele = 
Herba trifolii fibr.* Ciesz. 11. Por. 
Bobo wn ik. 

Bobrowniki: * Do Bobrownik* Zb. 
IV, 234. 

B o b r o w y o I e j e k : » Bobrowy ole- 
jek = tinctura castorei Canad.* 
Wisła III, 90. »Bombrowa esan- 
cyja a. cencylija = tinctura ca- 
storei* Pr. Iii. IV, 184. > Krople 
bobrowe, esencja bobrowa, kro- 
ple maciczne bobrowe = tinctu- 
ra valer. comp.-^ Pleszcz. 142. 

Bocan p. Bocian. 

Bo cek p. Bocian. 

Bochen: Bochnak: >Bochnaki = 
bułki chleba z razowej mąki pszen- 
nej < Wisła XII, 51. ^Piecono tu 



Bocheniarz — Bocianowanio. 



95 



scodraki, bochnaki* Zb. X, 117. 
II Bochnaczek: »Fiecono tu seo- 
dracki, bochnaoki* Zb. XIV, 164. 
Udz. »Czy piekliście szczodraczki, 
bochnaczki?« Maz. III, 72. || Bo- 
chniak: » Glina, urobiona w bo- 
elnuaki* Zb. XIV, 11. || Boche- 
nek: >Bocłiynki« (w grze dzie- 
cinnej) Zb. X, 78. ^Becht^necek* 
Zb. IV, 126. II >Boclienię, Bo- 
cheniuntko* Zb. I, 64. || Buo- 
chna* ż. Rozpr. IX, 140. »Buo- 
ebenka* ż. ib. VIII, 123; IX, 140. 
Pozn. VI, 4. 

Bocheniarz = >robolnik, idący 
na lato do Prus; żywność takich 
robotników stanowi g/ównie 'bo- 
chen' chleba i mleko < Kryn. 

Bochn- p. Bochen. 

Bochna ć = » buchnąć. Go mie- 
siąc traeba bochnąć rubla' « (nie 
objaśniono znaczenia). Por. Ba- 
chnąć. Bechnąć. Buchnąć. 

Bochnery Im. = rodzaj ziemnia- 
ków: >Zowią je tak od Bochnera 
Sasa, który pierwszy je przywiózł 
za Augusta III* Pozn. II, 179. 
»Buchnery Im. = kartofle duże, 
o wielu kątach, kąciale< Kai. I, 
46. >Buchnale* Ust. z Poznańs. 

Bochniak = uderzenie w bok 
Rozpr. XX, 425. 

Bochor p. Bachur. 

Bochyn- p. Bochen. 

Bocian: »Na Zwiastowanie zlatują 
się bocianie* Zb. VI, 167. >Bo- 
can a. bocon* Bisk. 45. >Bócón« 
Ram. 10. »Bociun« Pozn. II, 65. 
»Bocuń« Zb. XL 48. »Bocuniek< 
Ger. > Bociana thistość = adops 
suillus(I)* Wis^a III, 90. > Bo- 
cian = chłopak, przebrany za 
bociana* (w zabawie noworocznej) 
Ghełm. I, 124. ^ Bocian = lalka 
nakszta^t bociana , przytwierdzo- 
na do dyszla sań i obwożona i)i*zez 
młodzież we wtorek zapustny* 
Osip. » Bociany = rośl. erodium 



cicutarium* Zb. VIII, 258. Por. 
B o c i a n i e n o s y. * Bocian zwie 
się bociem*, 'boćkiem', lub 'bus- 
kiem'* Prz. ludu VI, 125. II »Bo- 
ciuśl* = przywoływanie bociana 
Ust. z Litwy. II ^Bucień* O. 
II .Bociek* Krak. I, 140; III, 11; 
IV, 304. > Boćki przyleciały* Zb. 

III, 32; VII, 112; X, 109.' •Pro- 
sili nas na wesele, Zabili nam 
bo<-ka* Sand. 63. Zb. V, 107; 
VI, 167; XIV, 202. Hemp. Spr. 

IV, 319. Rozpr. VIII, 171. UsL 
od Lublina. || »Bocek* Spr. IV, 
319. II »Bocoń. Zb. II, 6; V, 
107; XI, 41. Matvśs passim. 
Rozpr. X, 271; XII, 86. Spr. IV, 
19. 319. »Bu6coń* Rozpr. IX, 
193. 203. »Boćo.j« (= * bocoń) 
Rozpr. VIII, 242.' »BoĆ9ńe* 1 m. 
ib. >Bocóń, Boczóń = bocian* 
Spr. V, 344. II >Bocionisko* ib. 
241. II »Bociąg* Lub. II, 136. 
Pr. lii. IV, 183. »Bociąk* Zb. V, 
107. II Może >Buś* Zb. XIV, 48? 
II Busieł* Matzenauer Gizi slova 
126. >Buseł = bocian (pod Bia- 
łymstokiem); nazwy 'Bocian' i 
'Bociek' również używane* Pr. fil. 
IV, 803. II »Baczoń = bocian* 
Udz. Por. Dziopan. Klabocian. 

Bocianek: » Wódki nazwania roz- 
maite: grvbsbuba..., bocianek* itd. 
Zb. VIir, 254 p. w. Wódka. 
II »W boeianki* = wzór na pi- 
sance Dowg. z Radzyiisk e JO. 

Bocianie nosy Im. = erodium 
cicutarium Wisła V, 236. > Bo- 
cianie noski* O. Por. Bociany. 

Bocian ka = butelka: *Ile wysu- 
.*<zono bocianek* Przeghid tygodn. 
1875, n*^ 1, sir. 5. Por. Bocianek. 

Bocianowanio: (Na Litwie w dzień 
Zwiastowania) > naśladują powol- 
ny cliód bociana i całą te ucie- 
chę wiosenną mizywają 'bociano- 
waniem'* Starodawne przysłowia 
dla ochronek, 75. 



96 



Bo<!iatv 



Boczula. 



li o c i a t y p. B o c z a I y. 

B o c i a g p. Bocian. 

Bociak p. Bocian. 

Bocick p. Bocian. 

Bociun p. Bocian. 

Bocka p. B o c z a 1 y. 

Bo co li p. Bocian. 

B o c u li p. Bocian. 

B o c z a s I y : » Boczasta krowa = bo- 
czula = plamista, jfraniasla^ I*r. 
fil. IV, 183. > (Krowa) bocasla a. 
bociila* Zb. XIV, 27. Kam. 112. 
II >(Grocb) boca.sty« Zb. XIV, 26. 
Por. Boczą ty. Boczek. 

Boczą ty: >Bocaly = mający oko 
podbite*. II »Bocate zwierze* = 
mające biały płatek pod okiem* 
Święt. >Bocza5ity a. bociaty* (wół) 
Pozn. II, 181. >Bocaty a. Bocka = 
wół srokatv< Wisła VI, 317. Krowa 
boczata' Wisła VII, 228. || >Bo- 
caty (człowiek ) = ponury, z brwia- 
mi nasuniętemi na oko< Pr. fil. 
IV, 306. Por. Bocz as ty. Bo- 
czek. 

Boczek = » nazwa wołu< Pr. fil. 
IV, 184. »Bocka = (wół) sro- 
katy. Wisła VI, 317. »Boczka = 
nazwa krowy krasej'* ib. Por. 
li o c z a t y. 

Boczkiem = bokiem: ^Matusiu, 
a którędy ja ślaze? — Bockiem, 
mój synu, lx»ckicm, to zejdzies. 
Tak on sic tocył z boku na 
bok... i zabił sie* Had. 11, 205. 
♦Bockem patrzeć = pati-zyć nie 
wprost, zżymać si(j Swięł. Por. 
Boczoii. 

Boczkor = rodź. obuwia: '(^bło- 
pcy.... Obuwajcie kapcy (= buty). 
Na kapec 'boczkore' (zam. 'bocz- 
kory\ z czeska), Pójdziemy na 
Jiore (== górę)* Zejsz. 152, n^ 
30. »Baćkory Im. = obszerne 
a niekształtne obu>vie, kapciska< 
Słowu. Kolb. Por. Bać kor. 

B o (! z k o w a ć = » tańczyć (mówiące 
ł» kobiecie, taiicziicej około męż- 



czyzny)* W'rześ. i. »W tańcu gó- 
ralskim kobieta taiicząca 'bocku- 
je', bo tańczy bokiem zwrócona 
do mężczyzny* Spr. V, 344. »Bo- 
ckować =: tańczyć po góralsku, 
kołować (łvlk() o kobiecie)* Sab. 
127. 

B o c z n i a = pokój boczny: > Jaś 
wstępuje do boczni, Tam Kasia 
leżała* Wisła II, 317. Toż Pełr.* 

Bocznica: Po .ślubie, dwie szwa- 
bimy ('bocznic e*j odprowadzą mło- 
dą od ołtarza* Pozn. III, 174. 

Boczoń p. Bocian. 

B o c z o ń: >Bocoń = patrzący z uko- 
sa, dąsający się* Hozpr. X, 271. 
» Bocoń = człowiek dąsający się, 
z i)ode łba sj>oglądający ^ Wrze.ś. 
i. Por. B o c z a t y. B o c z k i c m. 

Boczula: > Boczula (o krowie) = 
gniada, z i)asem lub bokami bia- 
łemi, albo też boki odmienne ma- 
jąca od gi*zbietu* Krak. I, 178. 
»Bocula = krowa, mająca białe 
płaty (maści) po bokach* Zb. II, 
245. Toż Wisła V, 923; VI, 317; 
VII, 387. Zb. IV, 170 ods. Rozpr. 
X, 245. Bocula = ubarwienie 
sierci napół białe, napół innego 
kolom, tak, iż zwykle środkowa 
część tułowiu jest jednego kolo- 
ru , tylna zaś część oraz szyja 
z głową innego* Kozpr. X, 266. 
-Bocasta a. bocula < Zb. XIV, 27. 
> Boczula = krowa z biał\^ni 
kwiatkiem pod okiem< Święt. 
»Przedałara krasule, kupiułara bo- 
cule* Zb. XIV, 88, n^ 16. >Po 
ubocy <*hodził, Dw^ie bocule wo- 
dził; Pokróś te bocule (= z po- 
wodu, przez) W domu nie no- 
cuje* Zb. XII, 223, no 137. 
>0 moja matulu, Przedajcie bo- 
cule, Bo jsi o bocule (= z po- 
wodu, dla) W domu nie nocuję* 
Zb. IV, 170, n«> 325. Toż xMaz. 
III, 313. > Boczula* = nazwa 
krowy Hud. 24. Por. Wisła VIII, 



Boczun — Bogad. 



97 



812. Cisz. I, 273. || >Bocziila 
(o dziewczynie) = krzywoboka 
daiówka* Rozpr. III, 368. »Bo- 
czula< = nazwa krowy Wis^a 

IX, 130. 246. Por. Bo czas ty. 
Boczaty. Boczun. 

Boczun = >wói gniady a. czarny, 
z białym pasem* Krak. I, 178. 
Por. Bocz a(s)t y. B o c z u 1 a. 

Boczyć .się: Oprócz znaczeń, wy- 
mienionych u O.: »Bocyć sie = 
o krowach i wołach, gdy chcą 
kogo pobóść« Rozpr. X, 271. 
>Co sie tak boczysz, jak iti kro- 
wa?* ib. XII, 86. 

Boóko p. Bobo. 

Boćwin- p. Bot win-. 

Bodacz = róg: >Miała krowa rogi, 
ale to nie rogi, tylko bodacze< 
(w żartobliwym > kazaniu*) Zb. 

X, 333. 

Bodaj i złożone p. Bogd aj.... 

Bodajkać = kląć Słown. wielki. 

B o d a r z: » Bódarz « = oścień, osęka 
do zabijania węgorzy Hilf. 122. 
160. »Bodarz = drąg długi i 
cienki, zaopatrzony na grubszym 
końcu żelazncmi kolcami do prze- 
bijania 'pykonów' (= węgorzy)* 
Pobł. 6. >Bodłirz, buedarz* Pr. 
fil. IV, 364. »Żelazne widła, zwa- 
ne bodorzarai* Nadm. 48. Por. 
Ram. 10 > Bódarz*. >Bodorzami 
pchali pekąne* Derd. 106. 

Bodejak p. Bogdaj jak. 

Bodejaki p. Bogdaj jaki. 

Bodenka p. Bednia. 

Bodiaki p. Bodzian. 

Bodlajak p. Byle jak. 

B o d 1 a w y = bodhwy : » Dziwa się 
(:= patrzy), jak bodlawa krowa* 
przysł. Wiała II, 307, n^ 984. 

Bodnia p. Bednia. 

Bo dul a = >krowa z długiemi ro- 
gami, bodliwa* Krak. 1, 178. »Bu- 
dula* = nazwa krowy Maz. II, 
141, n« 311 a. 

Boduła: »Bodaj eie stary Bodoła 

Słownik. 



uściskał I* (klątwa) Jastrz. Por. 
B o d u r a. 

Bodu r a = > przezwisko człowieka 
niedołężnego, do niczego, a także 
próżniaka, mogącego sobie na 
chleb zarobić, a chodzącego po 
jałmużnie. Ty, stara bodurol'* 
Spr. IV, 319. Por. Boduła. 

Bodzanów o: >Bodzanowianki* Łęcz. 
217. 

Bodziać się p. Badziać się. 

Bodziaki p. Bodzian. 

Bodzian a. Bodziaki Im. = »ba- 
djan* O. » Bodiaki hn. = dipsa- 
cus silvestris* Zb. VI, 249, n* 
75. »Będę karmić z prosiakami 
I odziewać bodziakarai* Lub. I, 
232, n« 324. .Badiok = bo- 
dziak* Pr. fil. IV, 181. Por. Ba- 
diaga. 

Bodziec p. Bóść. 

Bodzięga = roślina spongia flu- 
yiatilis Petr. 

Bodzięta = bożęta, dzieci boże. 
Król mówi do ś. Doroty: »Chceszliy 
Dorotko, moją być ? Będzie ci ca- 
ły świat służyć; Będą ci służyć 
panięta, A i różne bodzicta (tak)« 
Kieł. II, 139. 

Bodzioch p.Bandzioch iBan- 
d z i o r. 

Bodziulka = >kolec* Petr. 

Bodziulkowaty = »kolczasty* 
Petr. 

Bogabojny p. Bogobojny. 

Bogać, Bogać ta(m) = gdzieś 
tam! gdzieżby tam I ale gdzie(ż)I 
» Bogać tal bogać ta niel = ej 
ale gdzież tam! dla czegożby niet 
wcale nie (? K.)* Sand. 261. Por. 
Kuj. II, 268. Wisła I, 152. >Bo- 
gać, bogać tal = eh! nie ina- 
czej! jakże ma być inaczej!* Zb. 
I, 26. »A bogać tam = prze- 
czenie: a gdzież tam!* Doman. 
Toż pod Białą na Podlasiu Tyg. 
ii. ser. 2, n® 84, str. 64; z pod 
Mławy Nowiny 1879, n^ 218» 
7 



98 



Bogalny — Bogdaj. 



str. 3. >Czcf(o płaczecie? — Bo- 
gać nie mam płakać, kiedy... « 
Zmor. 147. || Eiifemicznie, zam. 
'djaWa taml' Gaz. Pols. 1877, n« 
5, str. 2. »Cy ty mias, oblubie- 
nico, chęć do niego? — Ona: 
A juzci. Swachny dogadują: Bo- 
gać la niol* (gdzieżby tam nie I 
= i owszem!) Kieł. I, 73. »Mo- 
ześ ty na nmie zły woli ?... — Bo- 
gaćem dobry!* (= ale gdzież 
tam, dobrej (domyśl, woli); po 
'bogaćem' powinienby być prze- 
cinek K.) Cheł. I, 45. >A macie 
wy nowy g?lrcek ? — I boga tam, 
nió mawa (= ale gdzież tam, 
nie mamy!) Zb. VI, 97. »A po- 
cóżeś tam chodził?... — Bogać 
chodził! (= gdzież tam, nie cho- 
dziłem), zagnali I « Kolb. 240. 

Bogalny: >Bogalna baba = że- 
braczka* Bib. Warsz.1860, t. IV, 
str. 620. Por. Błagalny. Pró- 
sz a I n y. 

Bogaństwo p. Bogactwo. 

Bogas(t)wo p. Bogactwo. 

Bogate r- p. Bogatur. 

Bogatur = bogacz: »Jadą do cię 
bogatur^'; Ja biedny sierota!* Maz. 
V, 219, no 167, zwr. 3. »Boga- 
ter = bogacz. Pr. fil. IV, 801. 
»Bogaterka = bogaczka* ib. 

Bogaty wieczór: >Na Podlasiu 
przednoworoczny szczodry wie- 
czór 'bogatym' się zowie* Chełm. 
I, 120. Por. Szczodry wieczór. 

Bogdaj: >Źe bodaj = wykrzyknik, 
oznaczający wysoki nader stopień 
uniesienia, np. Tak doskonale, 
ze bodaj'< Sand. 260. || *Nie 
byde jd w polu lezśł... Pójdę ja 
se do dzićwcyny, Do podusecek, 
bodejze!. Zb. IV, 231, n« 118. 
>Poprosę go (Jasia), bo mi się 
udał (podobał), bodajże, bo mi 
się udał!* (tak samo w zwrotce 
2 i 3, niby przyśpiew a. okrzyk) 
Sand. 131, n^ 154. || Bogdaj = 



choć, przynajmniej: » Zatrzymuje 
się bodaj na chwilę* Tyg. ii. ser. 
1, t. IX, str. 78 (spotyka się czę- 
sto w mowie literackiej; w sło- 
wnikach niema). || Bogdaj w po- 
łączeniu z 'zdrów', z domyślnym 
'był', jako zwykła odpowiedź na 
życzenie 'pomaga(j) Bóg!': •Bo- 
daj zdrów Zelman... Bodaj zdro- 
wa Zelmanowa* Oles. 49. ♦Wro- 
na: 'Pomagaj Bóg!' — Kruk: 'Bo- 
daj zdrów !'« (w grze w » Kruka «) 
Wisła III, 61. II Przeklinając: 
»Kto nie kocha Macieja, bodej 
zdech!* Oles. 166. Wisła VII, 
139. »A skądżeście wy? — 
Z Dziewy. — Bodajście wylc 
Kuj. I, 203. >Jnsy jom pojąn 
(= inny ją pojął), Bdaj zdrowia 
nió miśł!« Pozn. rV, 61. >A bo- 
janzes (tak!) kata zjadła!* Zb. 
IV, 155, nO 234. »Bydaj ty, ka- 
cie, nie doznał (= nie doczekał), 
Żebyś ty mojej Kasi krew rozla2« 
Maz. V, 294, n® 323, zwr. 13. 
II Bogdaj = słuchaj, ejże!: »Pani 
odpowiedz: bodajś, żołtnirzu, stój, 
dńm ci kawńłek chleba!* Pozn. 
VI, 189. » Gościnny i gościnna 
mówili: bodajś, miły żółmirzu, ty 
tu lepij ostńń (zostań) I* ib. »Mąż 
powiadd: bodajś! Kiedy on na 
takiego... prynca wyszed...* ib. 
172. II » Bodej = wyraz powąt- 
piewania. 'Czy jutro będzie pogoda? 
— Bodej tam będzie !'« Rozpr. 
XII, 86. » Jakby mu (niemowlę- 
ciu) Bóg zezwolił żyć, ale bodaj 
ponoś « Kam. 104. || »Bodej ta 
bodej! = pocieszając chore a. 
płaczące dziecko; niestety* Święt 
»BodSj ta bod&j = wykrzyknik 
pożałowania* Udz. Patrz Bog- 
daś co. Bogdaś jak. Bogdaj 
jaki. II »Bógdaj za rok my do- 
żali (?)* (= dożęli) Wójc. I, 211. 
II > Bogdaj* skraca się na 'daj': 
»Pani gospodyni... Daj zdrowa 



Bogdaj jak — Bogastaw. 



99 



byJa« Oles. 85. >Dajgo djibll* 
Cen. 94 (= bogdaj go djabli). 

Bogdaj jak: »Bodejak = byle jak « 
Święt. 

Bogdaj jaki: »Bodejaki = byle 
jaki* Święl. >Bodaś jaki = bo- 
daj jaki, byle jaki « Rozpr.X, 237. 

IB o g d aj kio: »Bodaś kogo = bądź 
kogo« Sab. 127. 

Bogdan: Bajka > O Bogdynku i kró- 
lewnie « Pozn. VI, od 56; »Bog- 
dynek czyli Bogusław* (?K.) ib. 58. 

Bogdaś co = byle co: »Bodaśco 
= cobądŹ€ Rozpr. X, 271. Toż 
Wrześ. 4. » Pewnie go (pularesu) 
nie dd za bodaś co< Zawil. 71. 
»Bodaś co = cobądź* Spr. V, 
344. 

Bodej p. Bogdaj. 

Sogdynek p. Bogdan. 

Bogien- p. Boginka. 

Bogina p. Boginka. 

Bogiń i ak: » (Podrzucone przez bo- 
gienki dziecko), jeżeli się wycho- 
wa, będzie albo niemową, albo 
istotą bezrozumną; a taka istota 
nosi u ludu nazwę ^Bogieniaka'« 
Krak. III, 45. »To nie mój (do- 
myśl, ^syn*), to odmieniak, bogie- 
niaklc ib. 46. Por. Boginka. 

Bogiń i ar z = mąż (raczej samiec) 
boginek Wisła t 72. 

jBoginka = istota mityczna: 'Bo- 
ginki czyli Mamony* Zb. IX, 53 — 
55 (opis). Toż ib. VI, 289; X, 
111; XIV, 186. Patrz Rud. 57. 
97. Zb. VI, 264 (Boginka). 265 
(Boginka); VUI, 291; XI, 4. Wi- 
sła I, 71 — 72; V, 572 — 587. 
Rozpr. VIII, 170; IX, 203 (Bu6- 
ginka). Krak. ffl, 41. 45—49. 
72. 128. 149. 307 (Bogienka) p. 
w. Gonka (zapewne Gonka jest 
skróceniem 'Bognnka*) Przem. 232. 
Rad. U, 146. Kłosy U, 376. Stę- 
czyński Tatry od 122. Goszcz. 
78—79. >Tu górecka, tu krzd- 
•cek. Tańcował tu Stralńcek (istota 



mityczna) Z tą Boginką, z tą ła- 
dną, Co se stała nad ławą* Kieł. 
U, 162, no 489. >Za stodołą, za 
nasą Boginki się kramasą (kłócą 
się); Jedna drugi wyrwała. Do 
kosyka schowała* ib. n<* 490. 
»0j brzydźka Boginka I Dawniej 
świątkowała, Tern juz nie będzie..* 
(Zdaje się, że to piosnka nie lu- 
dowa K.) ib. n® 491. » Boginką 
zwą w Krakowskiem i Płaczkę... 
Jest (tam) przysłowie do ludzi 
zmiennych: 'Czy cię boginki od- 
mieniły'* Kłosy II, 376. »Żyją 
po lasach istoty, zwane 'boginka- 
mi', *boginami' a. 'mamunami'* 
Zb. X, 111. >Mamuny czyli Bo- 
giny* ib. XrV, 186. Patrz mój 
artykuł w Encyklopedyi ilustr. 
Boginki'. Por. Bo gin i ar z. Po- 
stać Bogunka' ma O., a Boguń- 
ka' W. Pol w Tyg. ilustr. 1868 
str. ?). » Duchy niewieście, zwane 
'mamunami', gdzieindziej *bogin- 
kami'* Wisła VU, 104. Por. ib. 
160. 394. »Bogieńki' = złe du- 
chy, siadały drzewi w usypiskach* 
itd. Spr. V, 344. 

Bogobojny: >Bogabojny* Kuj. I, 
184. Pozn. I, 212; VI, 185. >Bo- 
gabojnie* ib. 55. 

Bogorób = rzeźbiarz wiejski, wy- 
rabiający figury świętych Ust od 
Kurpiów. 

Bogulichnie == słabo, licho Święt 
Por. Bogulichy. 

Bogulichy = 9biedaczysko, wy- 
nędzniały, mizerny. Boga duszę 
winien* Krak. IV, 324 p. w. 
Ubogi. >Dziewczyniątko Boga -li- 
che (mizerne)* ib. 55. Por. Bo- 
gulichnie. 

Bogu min: >Do Bogumina* Rog. n* 
129. Zb. IX, 192. >0d Bogami- 
na* ib. n« 130. 

Bogunka p. Boginka. 

Bogusław występuje w bajce Krak. 
IV, 83, Por. Bogdan. 

7* 



102 



Bokobrody — Bolec. 



zamożność, obGtośd. 'Zfll so w bó- 
kadoscl'* (= żyli sobie w dostat- 
kach) Ram. 10. Por. Pr. fil. III, 
364. Bisk. 15. 

Bokobrody p. Baki. 

Bokom bard y p. Baki. 

Bokować = > Kura *bokuje' tj. od- 
sącza się on innych* Pietruski 
Historja natur... ptaków, cz. IV. 
II » Strzelba świeży a. żywi... do- 
hije, góruje, 'bokuje'* (bije na 
bok) Prz. ludu VI, 126. 

Bokówka = » boczek wieprzowy. 
'Smażona bokówka'* Rud. 43. 

Boks = » chleb świętojański* Pr. 
fil. IV, 274. 

Bo kur a = > rodzaj tratwy z dwóch 
lub więcej pomostów* Prac. od 
Nadworny (Galicja). 

Bolactwo = » miejsce bolące* Cer. 

Bolak: »Bolśk« = bolączka, wrzo- 
dzianka, wrzód Kuj. II, 268. Kozł. 
383. Zb. I, 38; III, 58; VI, 229. 
280. 284; IX, 24. Rozpr. III, 368; 
VIII, 227; IX, 203; XII, 86. Za- 
wiliński Z etnogr. kraj. 1. Spr. 
IV, 302; V, 344. Wisła V, 643. 
Ram. 11. »Zażegnywanie bolączki 
lub bolaka: 'Nie ból, ból, bolak, 
bo ci Najświętsa Panna kazała, 
żebyś się nie budował, żebyś się 
rozchodził cichutko itd.* Zb. El, 
56, no 22. .Bolóce = bolączka, 
rana< Hilf. 160 (jest to Im.: »Bo- 
lakl* = bolaki, której nie zro- 
zumiano w Pr. fil. III, 364 p. w. 
Bolocha). » Bodaj mu bolaki w py- 
sku porosły, niz (nim) mi to sło- 
wo powiedział!* Kieł. I, 73. >Bo- 
hik = wyrzut na ciele, strup* 
Spr. IV, 19. Por. Bolączka. 
B o 1 ę g a. 

B o 1 a w y = bolący, dolegający: > Le- 
żeć (z tobą) nie będę, Bobych 
(bobym) ja cie uraziła w bolawą 
nogc* Zb. IX, 221, n^ 145. 

B o 1 ą c o p. Bolący. 

B o 1 ą c y = » ukrzywdzony, obrażony, 



żałobny. 'Stronie bolącej wolno 
tego doglądać, jako i gdzie wię- 
zień siedzi'* O. |^ »Ugr^'z go do- 
boląca = ugryzł go aż do bólu, 
aż go zabolało* Sand. 269. •Uką- 
sił (zając) ją w palec mały jaze 
(aż) do boląca* ib. 66, ń« 68. 

Bolączek p. Bolączka. * 

Bolączka = 1, » choroba, szcze- 
gólnie dysenterja i gorączka* 
Łomż. »Zażegnvwanie bolączki 
lub bolaka* Zb.'lII, 56. || >Bo- 
lączki = gruczoły* Rozpr. VIII, 
238; IX, 167. || »Bolączka = 
ból, miejsce bolące* Wrześ. 4. 
»Ból, boleść* Rozpr. XII, 86. 
II Bolączka = a) > choroba we- 
wnętrzna b) suchoty* Pr. fil. IV, 
184. II » Bolączki = wrzody*: 
> (Zamawianie) przeciwko grucom 
(gniczołom) i boląckom< Fed. 
252. Por. Wisła IV, 882. .Pla- 
ster od bolączki* Pleszcz. 143. 
II » Bolączki = kamyki wpół- 
przeświecające, okrągłe, kwarcy- 
towe; lud mniema, że wzięcie do 
ręki takiego kamienia wywołuje 
bolesne wrzody* Spr. JM, 362. 
II > Macicę lud nazvwa: 'dno\ 'bo- 
lączka', 'złotnik'* Wisła VIII, 582. 
II W pieśniach: » Każdemu (ka- 
walerowi) podarunecek dała:... 
C wartemu bolącke na rącke* Fed. 
182, n« 111. ^Toż Rad. II, 2, n® 
2. >A boli mnie, boli. Sama nie 
wiem , co mi , Cv bolącka , cy 
wrzód?* Kieł. I, 'll8, *n« 179, 
zwr. 2. II >Rolączok<: »I)o bo- 
lącka uderzyć gałęzią p. młodego* 
Święt. 554. Por. Bolak. Bo- 
lączkowy. Bolęga. 

B o I ą c z k o w y : » Ból kołtunowy... 
albo boląckowy* (w zażegn\'wa- 
niu) Zb. III, 54, n« 14. Por.Bo- 
lak. Bolączka. 

Bolec: » Kiedy oko boli, wróż... mó- 
wi formułkę: *Matka boska... spo- 
tkała bolec. — Gdzie ty idziesz,. 




Bolecha — Boliwać. 



103 



bolcu?... Idź, bolec, do morzal'* 
Wisia VIII, 143. Por. Ból. 

Bolecha = »flegmatyk, człowiek 
leniwy do pracy* PoW. 6. Toż 
Ram. 11 (bolecha). Por. Pr. fil. 
III, 364. II Bolecha = epitet na 
oznaczenie mężczyzny thistego, tę- 
giego, grubasa, bardzo znany* 
Spr. IV, 362. Por. Rozpr. XVII, 
27. Por. Bolesty. 

Boleć: Na Litwie nie z 4-ym, ale 
z 3-im przypadkiem. Por. Wali- 
cki B^dy pod tym wyrazem. 
Czasami spotyka się toż i gdzie- 
indziej: » Dziecięciu boli głowa« 
Rad. 11, 75, no 152, zwr. 22. 
• Guowusia ji boli< Zb. XIV, 228, 
n® 25. »Kasi nogi nie bolały* 
Choć. 81. »Moji matki giiowa 
zśboli* Zb. XIV, 240 (w trzech 
ostatnich przykładach z 2-gim 
przepadkiem). »Nic nie boli jej 
już« Zmor. 3. > Serce nieraz jej 
zaboli* Szepielewicz Psycha, 58. 
II » Boleję za niewinność moję< 
\= żałuję straty niewinności) Kuj. 
II, 36, n« 172, zwr. 1. »Zimno 
nim tłuce i głowa boleje* Fed. 
258. II » Boleć = gnić (o zie- 
mniakach); 'zbolały* :^ zgniły, 
zepsuty* Wrześ. 4. » Grule (zie- 
mniaki) boleją (= gniją, psują 
się), zbolały (= zgniły); zbolałe 
= zepsute* Rozpr. X, 271. 
II Rozkaźnik: >Nie ból mnie, głó- 
wecko!* Was. 152. »Nie ból mnie, 
moja głowiśl* Krak. II, 438, n® 
704, zwr. 2. || ^(Dziewczęta prze- 
wiązują się w biodrach bylicą), 
żeby przez cały rok cieszyły się 
zdrowiem, czyli, jak mówią, żeby 
*ich nie bolało w sobie'* Fed. 165. 

Bolenie = bóle, boleści: » Odwar 
(dziewanny) piją na 'bolenie'* Zb. 
XI, 53, no 9; 54, n^ 33. »(By- 
licę, moczoną w wódce) piją na 
'bolenie', tj. khicie w piersiach* 
Zb. VI, 225, n« 7. ^Bolenie pod 



piersiami* ib. 232, n® 20. Por. 
Rozpr. III, 368. > Krople od serca 
bolenia* Wisła III, 90. » Otrzeć 
dziecku twarzyczkę kościelnym 
ręcznikiem, aby w życiu nie mia- 
ło 'bolenia'* Zb. XIV, 80. .Bzie, 
bzie, weź moje bolenie pod swoje 
korzenie* (zażegnywanie bólu zę- 
bów) Was. 228, ro 9. »Cwarte- 
mu (kawalerowi dziewczyna) dała 
na zęby (taki) bolenie* Rad. 2, 
n° 2, zwr. 3. »Zacon krzyceć, ze 
ma bolenie* Cisz. I, 249. » Bo- 
lenie = choroba* Mil. 

Bolesław: > Widzisz... Bolesławską 
wieżą* Zb. X, 233. »Bolesławski 
kościół* ib. >Bolesławski kościo- 
łeczek* ib. 238. »Bolesławskie 
piękne pole* ib. 269. »W Bole- 
sławiu* ib. 313. 

Bolesław: > Witaj, Janie z Bole- 
sławia* (mowa o mieście czeskim 
'Boleslay', które w dawnej cze- 
szczyźnie miało rodzaj m., dziś 
zaś ma ż.) Zb. X, 332. .Witaj, 
Janie z Bolesławem* (tak!) Korf. 
254. 

Bolewice: .OdBolewic* Pozn.V,147. 

Bolesny: .Bólestny* Ram. 11. 

Bolestno p. Boleśnie. 

Bolestny p. Bolesny. 

Bolesty = .tłusty, otyły* Hilf. 
160. Toż Ram. 11 (hólestf). Por. 
Pr. fil. III, 364. Por. Bolecha. 

Boleścieć(?): .Serce płacze, ciało 
boleścieje (boleść czuje?)* Pozn. 
IV, 105, n« 202, zwr. 4. 

Boleść = .choroba* Mil. 

Boleśnica: » Siepało (nim = trzę- 
sło), jak to kużdego, kiedy się 
w nim boleśnica zruszy (= ból 
żołądka, kurcze)* Kam. 121. 

Boleśnie: .Bolestno* Ram. 11. 

Bolęga = .bolak* Spr. IV, 320. 
Por. Bolączka. 

Boli główka = >conium macula- 
tum* O. Por. Pr. fil. II, 154. 

Boliwać: .Pocierają sobie czosn- 



104 



Bolki — Bono. 



kiem zęby, ażeby ich nie bole- 
wały« Zb. VI, 221, n« 17. 

Bolki = bolący, zadający ciosy 
bolące: 'Bolkie skrzydła sowy' 
Ust. z Litwy. 

Bolszanka = »druchna< Petr. 

Bolszować = » udawać wielkiego 
pana, żyć rozrzutnie* Krasn. 299. 

Bołbotać p. Bałbotać. 

Bo2botun= » wiele mówiący, pręd- 
ko, niezrozumiało i bezsensownie* 
O. i Ust. z Litwy. 

Bołdąn p. Buldonek. 

Bo/don p. Buldonek. 

B o ł d u r: » Bowdur = pewien rodzaj 
kominka , raczej przybudowania 
przy piecu w chatach włościań- 
skich (na Polesiu), shiżący do ich 
oświetlania za pomocą łuczywa 
lub smolaków* O. »Bołdur(?) = 
kapa nad palowiskiem (paleni- 
skiem) pieca kuchennego* Roczn. 
186. >Kapa nad ogniskiem (zo- 
wie się tu) kapalusz a. *bóndur'€ 
(może pomyłkowo zam. 'boudur*) 
Chełm. I, 73. 

Bołdy p. Bałda. 

Bołdynie Im. = » badyle ziemnia- 
ków* Cer. 

Bołt- p. Bełt-. 

Bołton? » Zadaje Janowi kołtona, 
bołtona, łamiącego, bolącego... « 
Fed. 231. 

Bołtucha ^ woda z mąką dla 
koni Ust. z Litwy. 

Bołty Im. = » łuczywa do świece- 
nia* Rozpr. Ul, 368. 

Bołuszka, czy Bołuszek?: »Asiry, 
zwane bo][uskami i mozelonami* 
Zb. XIV, 150 b. Rozpr. XX, 425. 

Bom p. Będę i Bim. 

Bombać p. Bąbać. 

Bombaś: »U Bombasia dobrze żyd: 
Kazał grochu nawarzyć* Pozn. 
V, 90. 

Bombelcug p. Bumblować. 

Bombełusek p. Bębełuszek. 

Bombiza: »Bambiza* i >Bambizi- 



na< = (pogardhwie) ksiądz pro- 
testancki i jego żona Ust. z Li- 
twy. >Barobiza turecki = bir- 
bant* Osip. »Bambi2a = duży, 
niezgrabny człowiek* Petr. 

Bombr- p. Bóbr-. 

Bon = bób: » Jadają... jagły, bób 
('bon', Bohne)...* Pozn. III, 127. 
»Bón = fasola* Krasn. 299. 
»Bon = bób« Mil. Kryn. || >Bo- 
nik = bób, siany na karm dla 
inwentarza* Pr. fil. IV, 801. 

Bonach, w mętowaniu Zb. II, 34, 
no 8. 

Bonawentura: »Bónek, Bónuś* 
Zb. I, 98. Zb. VIII, 277. >Bo- 
nek* Kon. 161. Kuj. II, 318. 

Bond(a) p. Bunt. 

Bonda = > sianie zboża na cudzej 
ziemi z ustępstwem pewnej czę- 
ści plonu. *Siać zboże na hon- 
dzie*. To len z hondy'* O. 

Bonda = » wielki bochen chleba* 
O. »Bondeczka = maleńka bu- 
łeczka chleba* ib. > Bonda, Bond- 
ka = mała bułeczka, kukiełka, 
z resztek ciasta przy chlebie dla 
dzieci wypiekana* Pr. fil. IV, 801. 
Toż Ust.' z Litwy. 

Bonda r- p. Bednarz. 

Bondelać i Bondelad się = 
•poruszać coś wiszącego* Święt. 
Por. Bąbelać się. 

Bondur p. Bołdur. 

Bond z p. Bundz. 

Bonek p. Bonawentura. 

Bonió: » Bonie = krasić, okrasą 
zaprawiać* Pobł. 6. »U6ni sadło 
masłę bónią* Ram. 11. Por. 
Obona. Ohonić. Pr. fil. lU, 
364. 

Ronienie: »Bonienić = okrasze- 
nie* Pobł. 6. Por. B on i ć. Obo- 
na. O bo nić. 

Bonior p. Banio r. 

Bono (górn.) = » ławka, szaniec, 
przestanek* O. Por. Łabęcki Sło- 
wnik górn. p. t. w. » Zwiedzający 



Bonować — Borne. 



lOd 



kopalnię... schodzą... na pierwsze 
piętro (*na bnno*)« Krak. 1, 57. 
»Na pierwszem piętrze tj. *na 
bnnie'« ib. 58. 

Bonować: >Bfioniiować = bujać, 
latać; z eudz^Tn gospodarstwem 
postępować, jak ze swoim < Rozpr. 
VIII, 171. » Bonować = szperać 
po kątach* Pr. fil. IV, 274. » Bo- 
nować = dowolnie postępować 
np. we wsi, cudzej komorze, sto- 
dole, karczmie* Kani. 76. » Bo- 
nować se = rozpościerać się, do- 
brze sobie używać, pozwalać so- 
bie za wiele* Sand. 261. » Ko- 
chanie po sercu bonuje* hys. 13. 
Toż Kolb. 421, no 377. .Nikt 
tego nie wie, z kim ja se bonu- 
ję* Zejsz. 142, n^ 99. »We wsi 
prepinator bonował w lepsze 
(w najlepsze), jakby sam pan* 
Kam. 76. »A ty badziesz mój 
dom bonować?!* (mówi sąsiadka 
drugiej, która u niej .szuka rze- 
czy skradzionych) Lub. II, 215, 
n^ 15. »Mój kochanecek po Li- 
twie bonuje* Rad. II, 65, n^ 132, 
zwr. 4. » Bonować = rządzić, 
rozkazywać « Parcz. > Banować 
sie = bawić się, hulać* Rozpr. 
XXVI, 370. Tu też należą zna- 
czenia ^niepokoić, zaczepiać*, po- 
dane pod > Banować* w Rozpr. 
X, 212. Por. Banować. 

Bonowanie: >Biedrzeniec... od 'bo- 
nowania' macicy* Pleszcz. 110. 
119. 

B o n o w i e rośl. : » Użynvają hści grzy- 
bienia, zwanego bonowiem* Wi- 
sła V, 422. Por. ib. III, 766. 
»Bonowie = grzybień, nenufar* 
Mil. »Bónowie* Ust. z Kaliskiego. 

Bonowiny = »łęciny, nać bobu* 
Kryn. 

Bont p. Bant. Bunt. 

Bor p. Ber. 

Borabinki przyśpiew: »Trr cinki 
borabinki* Zb. IX, 246. 



Borak: »Borak = nieborak* Rozpr. 
XII, 34. 86. II Boraczek = nie- 
boraczek: » Dziatki boraczki po- 
umierały* Rog. no 384. || »Bo* 
raczka* = nieboraczka Tygod. 
ilustr. gdzieś w r. 1878. 

Borak = > mieszkaniec borów Tu- 
cholskich* Pobł. 128. Patrz Bo- 
ro w i a c y. 

Borakowe ziele = »herba bo- 
raginis* Ciesz. 11. 

Bor ba = walka polityczna, agita- 
cja: »Borba wyborcza* Niwa, do4. 
do n» 80, r. 1880. Patrz Bor- 
bif aks. 

Borbifaks = >jest to specjalista 
od robienia awantury, czyli 'bor- 
by', inicjator i przcwódca wszel- 
kiej głośniejszej agitacji i głowa 
każdego ruchu, którego sceną by- 
wa bruk miejski, a nierzadko i 
trybuna* Nowiny, dod. tygodnio- 
wy do n° 38, str. 4. 

Borciuch p. Borczuch. 

Borczuch = >borsuk* Zb. I, 38. 
II > Borciuch = epitet indywi- 
duum zabrudzonego* Spr. IV, 362. 
• Borcuch* Ldz. » Borciuch = 
borsuk* Piątk. 

Borek = nazwi.sko psa Derd. 131. 
Por. B o r o ś. 

Borg: »Na borg* Kłosy XIII, 73. 
Pozn. I, 107. »Kredyk umar, burg 
nie ż\je* Wisła VII, 277, n^ 4. 

Borki Im. = » nazwa pola, leżą- 
cego pomiędzy lasami, lub wśród 
lasu* Zb. U, 245. 

Borków: » Pod Borkowem * Maz. II, 
25. > Borkowskie panienki* Zb. 
VIII, 107. 

Borku n = » nostrzyk, melilot le- 
karski* Osip. 

Borkut p. Burku t. 

Borna p. Brona. 

Borne: »Stoi drzewo borne. Na niem 
ciało (p. Jezusa K.) pokorne* Wi- 
sła VI, 666; na tym miejscu pie- 
śni w Zb. IV, 96 » wyborne*. 



106 



Bomas — Borowy. 



B o r n u s p. Burnus. 

Boronów: »Na Borono wskiem polu < 
Rog. no 489. 

Bo roś = nazwisko psa Wisła V, 
923. Por. Borek. 

Borowacizna = > miejsce bagni- 
ste w górach, zarosłe mchem i 
kozodrzewiem, a niebezpieczne 
stąd, że przebiwszy tę powłokę, 
można utonąć w bagnie, które 
jest ])od nią« Goszcz. 130. Toż 
Rozpr. X, 271. 

Borowiacy= > hid w Kujawach 
borowych mieszkający* Kuj. I, 53. 
> Szlachta i mieszczanie nazywają 
*Borowiakami' mieszkańców po- 
wiatu Konińskiego, a nazwę tę 
przez żart przekształcono na 'Gie- 
rylasy', z czego znów powstały 
zepsute wyrazy 'Dziurhisy', 'Dzier- 
laty' itp.c ib! Por. ib. II, 208. 
»Borowiak = mieszkaniec w bo- 
rach Tucholskich, l)orowiec, bo- 
roniec* Pobł. 119. >B6rowiak = 
Borowiacy, szczep pomo^^ki (? K.) 
osiadły w borach około' TuchoH 
i Chojnic* Ram. 11. »Hórowia- 
czka « , » Hórowiairzk • , » Bórowia- 
cki* (borowiacki) ib. F*or. Łęcz. 
III. Krasn. 299. Por. Bo rak. 

B o r o w i c z o n. : > Borów icze = ro- 
ślina, rodząca borówki* Pobł. 6. 
Toż Pr. (11. III, 36i. Ram. 11. 
»Bórowiczc< n. Por. Borowiec. 
Borowina. 

Bor j wiec = > Bukiety z bo- 
rowcu* (borówek?) Kuj. I, 262. 
Por. B o r o wina. Borowicz e. 
II >Pn (= ku) borowi gnał 
owcarok... Idzie owca od borow- 
ca* (od boru?). II * Borowiec*: 
>Szła kobieta przez las i niosła 
olej, A borowiec siedzi na drze- 
wie i woła: olej, olej, olej itd.< 
Zb. XI, 41 (= duch borowy, 
patrz Borowy. Boruta). 

Borowik a. B o r o w n i k = > Gi-zyb 
siniak, w niektórych miejscach 



^borowikiem polnym' i 'podbrze- 
źniakiem* zwany (boletus oliva- 
ceus). Pospólstwo grzyb prawdzi- 
wy (boletus bovinus) wszędzie- 
'borowikiem' zowie « O. Por. w Pa- 
nu Tadeuszu Mickiewicza: » Go- 
nią za borowikiem, Którego pieśń 
nazywa grzybów pułkownikiem.* 
» Borowik = biały a. prawy 
grzyb* Petr. » Grzyb borowik = 
boletus edulus* Chełm. II, 186. 
Pleszcz. 140. Toż Ust. z Litwy. 
> Borowik a. Prawdzik = grayb 
prawdziwi'* Wisła VI, 678. > Bo- 
rowik polny* ib. 679, n^ 27. 
II > Borowiki = borówki, roślina 
leśna z jadalnemi jagodami* Pr. 
fil. IV, 801. 

Borowin: ^Do Borowina* Kon. 105. 
»0d Borowina* Zb. X, 284. »Do 
Borowina* (wydrukowano 'borowi- 
na') Rud. 155, no 13; 169, n^ 25. 

Borowina = rodzaj gruntu Chełm. 
I, 345 Lub. 1, 71. Osip. O. 
Wrześ. 4 p. w. Bór. > Borowina 
= grunt torfiasły* Spr. V, 344. 
II » Borowina = ki*zaczki czar- 
nych jagód* Hoff 40. || Borowi- 
na = czarne jagody: >Nie ja- 
gody my zbierali, tvlko borowiny* 
Pleszcz. 210, n» 5. O. Zb. IX, 
24. Wisła III, 91. Por. Boro- 
wicze. Borowiec. 

Borowisko = zap. bór: * (Mło- 
dzieniec [szatan] wójtówn<,») po- 
rwał... i niesie Po borowisku, po 
lesie < Kon. 115. Por. O. 

Bo równik p. Borowik. 

B o r o w n i k = » rośl. mącznica, ba- 
raniuclia, borówka ściehica się, 
'Świńska borówka' < Osip. 

Borowski: »0j cyjez to, cyje ta- 
kie? konie siwe? — Pana Borow- 
skiego* Zb. XII, 225. 

Borowy =: >gajowy, pilnujący zwy- 
kle lasów na małej przestrzeni* 
Kuj. II, 268. »Borowego nigdy 
nie nazywają 'leśniczym', a bar-^ 



Borówka — Boruta. 



107- 



dzo rzadko *gajo\vym'« ib. I, 58. 
Toż Pozn. I, 105; II, 202; VI, 
189. Osip. »Do boru nie pójdę... 
Przyszedby pdn borowy, wzionby 
mi siekierę* ib. V, 89, n® 163. 
Toż Zb. IV, 223. »Matuś mnie 
swatają z starym borowym* Kuj. 
II, 176. » Przychodzi do żyda bo- 
rowy, a to był Pan Jezus w po- 
staci borowego* Pozn. VI, 168. 
II > Borowy = mieszkający wśród 
borów* Osip. »Hej chłopie bo- 
rowy, szyszkami nadzidtyl (gdy 
się kogo wyzywa w zapasy)* 
Cinc. 16, no 297. Por. Biady. 
II > (Święty Mikołaju,) Weź kluce 
iiód raju, Zamknij buórowemu 
psu i btiórowy suce pasceke« 
(= wilkowi i wilczycy) Rozpr. 
IX, 192. Porów. Leśna suka. 
Czosnek. || >'Borowy' (duch) 
mieszka w lasach, odzywa się, 
aby ludzi w błąd wprowadzić itd.« 
Wisła VII, 734. »Borowy = zły 
duch, bożek borów; straszydło 
borowe* O. Porów. Borowiec. 
Boruta. 

Borówka: » Dzieci biorą na rękę 
biedronkę ('krówkę') i mówią: 
'Krówko, borówko, gdzie twoje 
wesele?'* Zb. X, 97. || •Borów- 
ka* = rodzaj trąbki myśliwskiej* 
Prz. ludu VI, 126. Toż O. p. w. 
Kniejówka. || > Borówka = cho- 
roba bydła w porze letnich pa- 
stewników* Pr. fil. IV, 801. 
II »Boróweczka« = zdrob. od 
'Borówka' (jagoda): >Po boru cho- 
dziła Da borówecki jadła* Kozł. 
273, n^ 50. »Mój widnecek z mo- 
rówecek* (tak) Rad. I, 113, n® 
54, zwr. 8. Por. Zapominka. 
Borownik. 

Borsuk p. Borczuch. 

Borszduk: »Na piersi wkładają ka- 
wałek czerwonej bai, zwany borsz- 
duk, z niemieckiego 'Brusttuch'« 
Hilf. 53. Por. Zeitschrift des Ve- 



reins fiir Volkskunde I, 85 'Bo?t- 
dók'. 

Bortnica: » Bortnica = burta, ścia- 
na rowu, lub przykopy* Zb. I, 
17. II » Bortnica = wazka, lekka 
drewniana listwa u szmigi wia- 
trakowej* Spr. IV, 362. 

Boruch = » fartuch wełniany* Pr. 
fil. IV, 184. 

Boruczeć = mruczeć, burczeć: 
»W lesie stało, liście miało; przy- 
sło do wsi, borucało* (zagadka 
o basach) Zb. X, 151, n« 116. 
Toż ib. XIV, 245, n« 15, 2. •Ru- 
sin chciał ich postraszyć, tćj wlśz. 
pod most i boruczy* (jak niedź- 
wiedź) ib. V, 149,^ no 47, § 2. 
Toż ib. XIV, 208. »Borucy, jak 
niedźwiedź* Spr. IV, 320. »By- 
dło... zaceno 'boniceć' (= ryczeć) « 
Mit. Szczep. 16. 

Borukać się p. Borykać. 

Borusznica = brusznica, borów- 
ka Gluz. 437. 

B o r u ś : » Opowiadający napomknął, 
że tych dwóch braci (o których 
mówi bajka) imiona były 'Boruś' 
i 'Klebuś'... Imiona te odpowia- 
dają imionom 'Borys' i 'Chleb' 
(tak) książąt ruskich* Bal. 150. 
Por. Borys. 

Boruta = duch (borowy, por. B o- 
r o w i e c. Borowy). *\V borach 
i puszczach przesiadywał i doka- 
zywał duch ich opiekuńczy, gło- 
śny u ludu 'Boruła'* Łęcz. III. 
Por. ib. 2, ods. 6, n® 11. 257- 
267 fSiwy Boruta'). »Do złych 
(duchów) należy Boruta, któremu,, 
dla ułagodzenia, wystawiają na- 
czynia z potrawami* Przyj, ludu 
VI, 127. Por. Wójcicki Klechdy 
I, 212—226. Siem. 149—150, 
n° 152. » Najstraszniejszy jest 
djabeł leśny 'Boruta'* Gluz. 470. 
Wójcicki Zarysy dom. I, 39 — 47. 
Kai. I, 216, do str. 11. Maz. 
V, 333. 



108 



Borykać — Bóść. 



Borykać = > plądrować, szukając 
przewracać do góry nogami « Słów. 
Kolb. II > Borykać się z kim, 
z czcni = borukać się, walczyć, 
iść w zapasy. Borykać się = 
szamotać się, np. z biedą = 
walczyć z nędzą, nie dawać się 
biedzie* Słów. Kolb. 

B o r y k i Im. = zapasy, biadki: » Pa- 
stuch nuż w boryki z kudłatym « 
(wilkołakiem) Lud I, 204. 

Borys = gbur L. |{ Borys = 
chleb grubv L. Por. Wi.sła VII, 
74, no 4; VIII, 194. || Borys = 
leśnik, borowy Enc. W. || »Ko- 
łys się, kołys, Przyjdzie do cię 
Borys. U Boiysa żonka łysa, Bo- 
rysięła, jak kocięta* Pleszcz. 224, 
n^ 7. II Borys = rodzaj grzyba. 
Por. Borowy. Boruś. 

Boryszka = > Kartofla (tak), zwa- 
na 'boryszka', psuć się zaczęła* 
Witw. 49. Porów. Borzyszka. 
Buryszka. Burak (Buraczka). 

Borzęcin: >Pod Borzęcinem* Rad. 
11, 92. »Ja sobie panieneczka... 
Sądowego miasteczka Borzęcina* 
Woje. U, 256. » Posła dziewcyna 
do Bozęcina* Kai. I, 136. 

Borzyszka: » Bórzeszka = sosna 
karłowata* Ram. 11. »Bórzeszk6- 
wy = odnoszą(^y się do 'l)órzć- 
szki', np. las. Por. B6rzeszkówe, 
miejs(?owość w okręgu Człudiow- 
skim* ib. W Pr. fil. III, 364 p. 
w. Bożiik ([>rzez ż): »Bożfszka«, 
za przykładem Pobł. 6. 

Bosak: > Bosak = staroświecki wóz 
niiHikuty* Spr. V, 344. || > Bo- 
saki Im. = wozy, sanie, konie, 
łopaty niekute* O. 

B o s a k i e r roślina = » donmicum 
austr.* Wrześ. 4. Wrześ. T. 9. 

Bosą, 1^ o s k ą , łi o s k i e = boso, 
na bosaka Cen. /ar. 70. » Boską 
= boso* Ram. 11. > Boskie cho- 
dził nie bodę, sk:Ue w nogi me 
dzióbiom^ Spr. V, 353 p. w. 



Dzióbać. > Boskie idem, bo mi 
kyrpce kiełżajom* ib. 366. p. w. 
Kiełzać. »Boskiem chodzić = 
chodzić boso* Pr. lii. IV, 282. Por. 
Bosonoż. Na bosaka. W bosu. 

Boskać p. Boska ć. 

Bofiką p. Bosą. 

Boski: » Boskie słowo * = wyrazy: 
'Niech będzie pochwalony' Krak. 
III, 30. Zb. X, 189; XI,' 15. 60. 
113. Fed. 247. Cisz. I, 43. 119. 
137. Jastrz. Toż »amo »Po bo- 
sku«: »Król pozdrowił 'po bo- 
sku'* Fed. 335. || > Naprzód 
boskie' = odpowiedź każdego 
Sandomierzanina na zapylanie o 
własność rzeczy, np. 'A czyja to 
owieczka? - Naprzód boska, a 
potem mojn'« Rad. 1, 302. || •Bo- 
ski kamyk = cuprum ahimin.* 
Ciesz. 12. II » Boska obraza* = 
wódka Zb. Vin, 254. 

Boskie(m) p. Bosą. 

Bosonoż przys. = boso, boskiem 
Ust. z Litwy. Osip. Por. Bosą. 

Bosorka = » przezwisko kobiety* 
Spr. IV, 341. Toż Rozpr. XVII, 21. 

Boso w a p. Rosówka. 

Bosówka i Boso w a = kobieta 
boso chodząca Ust. z Kujaw. 

B o s u 1 a = nazwisko krowy Rozpr. 
XII, 76. 

Bosy: >Bosy wóz* = niekuty Kuj. 
I, 49; II, 278 p. w. Wóz. Wisła 
VI, 196, no 4. Pozn. II, 53. Maz. 
III, 50. Lub. I, H6. Kai. I, 43. 
Rud. 146, no 127. || »Bose ko- 
ła* = niekute Kuj, I, 84; II, 
272. II »Bosy koń* = niepod- 
kuty Zb. V, 254. || »Bosa her- 
bata* (żartobl.) = boz rumu Ust 
z Litwy. 

Bóść: » Bóśr -c : » Byczek zacza.ł bóść 
(autor pisze 'buść') w dtjba* KozŁ 
301. »Zamiast bóść w dęba, za- 
czął bóść ją sama< ib. »Nie bę- 
dę sio topić , ani nożom bodła 
(domyśl. si(»hio), Ino będę cier- 



Bo^kać — Boże drzewko. 



109 



pieć« Kieł. I, 168, n<> 299, zwr. 
7. >Te dwa woJ^y będą się lam 
b6śó< (autor pisze 'bóźdź') Kuj. 
I, 150. »Ko2a będzie krowę bo- 
dziec (bóźdż)< Lub. II, 216, no 
17. .Bodziocywói* Wisła VI,312. 

Bośkać (właśc. •Boźkać) = » ca- 
łować « Rozpr. X, 271. Wrześ. 4. 
Spr. IV, 341. »Bośkad = cało- 
wać. Przy wymyślaniu sobie zam. 
'bośkać\ mówią 'boziać': *Boziśj 
me w rzyć', a. 'Boiiaj me hań, 
ka mi skóry nie do%itaje'c Spr. 
V, 344. »Boi»kać = całować* 
Sab. 127. 

Bośniak »a. Boźniak = (na 
Szląsku) ułan, lekki kawalerzy- 
sta< O. 

Botforty Im. = buty »korcowe«, 
wysokie Ust. z Litwy. 

Botorzyć = » szczebiotać, o dzie- 
cku, wymawiającem pierwsze wy- 
razy* lldz. 

Botwina = 1, »nać buraków 2, 
taż nać pokrajana i zakwaszona 
na zimowe warzywo* O. > Bo- 
twina* a. »Botwinka« = potra- 
wa z buraków, buraczki, barszcz 
O. i Ust. z Litwy. >Botwinina = 
botwina* Pr. fil.' IV, 184 (z pie- 
śni). > Podołanie... Litwinów... na- 
zywają żartobliwie 'Boćwinami'* 
Roczn. 232—233. »Boćwina = 
barszcz z liści młodych buraków* 
Osip. Por. Botwinisko. 

Botw^inina p. Botwina. 

Botwinisko: >Litwinisko botwini- 
sko a. boćwinisko* żartobl. o Li- 
twinie Ust. z Kongresówki. 

Boty p. But. 

Bowdur p. Bołdur. 

B o w e s a ! : » Gdy oracz ma z miej- 
sca na lewo (*na ksóbkę') nawra- 
cać, wtenczas mówi na woły: 
'bowe-sal'* Pozn. III, 136. 

Bowik p. Bobik. 

Bozdysać p. Brdysad. 

Bozęoin p. Borzęcin. 



Bóziać p. Buzia ć. 

Boziać = »pogardl. całować* Spr. 
IV, 341. Patrz pod Bośkać 
przytoczenie ze Spr. V, 344. 

Bozowatyi Bozowato = pu- 
cułowaty, pyzaty: »Maryś... dzie- 
cinnie i bozowato wyglądająca..* 
Z Kraszewskiego. 

Bożym = » modrzew (na Szlą- 
sku)c O. 

Boźkać p. Bośkać. 

Boźniak p. Bośniak. 

Bożak = » świętojańskie, zadatek, 
jaki (który) się daje służącym 
przy godzeniu; na Mazurach *bo- 
ży pieniądz'* Pobł. 6. Toż Pr. 
fil. III, 364 i Ram. 11. Patrz 
Borzyszka. 

Boża męka = »krzyż, figura* 
Kuj. I, 60. 95, n® 16. Pozn. I, 
84; II, 276; IV, 309. Maz. III, 
48. Kieł. II, 96. > Zawędrowali 
aż przed Boże męki* Kolb. 303. 

• Wiemy my jedne Bożą męckę; 
Na tyj Bozvj męcoe rosicka pa- 
dała< Krak.' I, 284 (z Kon. 80). 

• Bożymąnka* Rozpr. IX, 283. 
Boża podszewka: Nie mieć kogo 

ani za bożą podszewkę = mieć 
kogoś za nic, nic sobie z kogoś 
nie robić Ust. z Litwy. 

Boża rodziczka = bogarodzica: 
»Boza rodzicka* Kieł. II, 146. 

Boża rola. Cmentarz kościoła ka- 
tedralnego (w Gnieźnie) lud na- 
zywa 'Bożą rolą** Pozn. III, 4. 

Bożatko = > wyraz politowania: 
nieborak* Rozpr. XII, 86. 

Boża wola = » wielka choroba 
(epilepsja)* Kai. I, 266. || >Boża 
wola = oynanchum vincetoxi- 
oum* Ciosz. 12. 

Boże drzewko = abrotanum: 
»Basiunia... ma wianecek z bo- 
zydrzewka* Sand. 114. 116. »Wid- 
necek z bozedrzćwka* Wisła V, 
37. II Choinka: »Małe jodełki, 
w miastach na *boże drzewka' 



= n-tnejk* 'I^-^ •3i:^k4« P^Kr. ::^ -n.wxki. * Zł V. fl-ui a.* Ij*. 

ft-;-; ki ; B ; Ł'tz f 1. ŚTr-^a. ». •• ±-t. »=»>• = tocf« 
B:;-£L ^v t->;k_ ^c* V. '>*4. »Bwr«t = OesA 
3-i;z.:Ł = »'rŁj/^Tn3* &- EL •^. icj^-t* •]1łłjł •>. 7-uii L'»^ z Li- 
ft: - »Bi»A = £ja»&Ł !t>^4r^j6ft. ;•> rwj >Bi:c = fn::- v;xTLitfCT« 
.♦ioiir* J .ffiX' VZ1 171. »Bću>ci 'Zni. •'fair iSLmTŁ T-a^AkjHŁ' a. 
ą EŁTŁi 5&.TJk>» s*:t-* sk !•> liic^śm" == >>ftiisi;»2iiir >jcc!a iw^jfr- 
nri^T A^.— t»:*l r«j?*>c«icT- -Żi»- -"^'^^ =-^- * ?r lil V. 74^. 

•iai ;•; k.«**i^Tv*. Tak y» : rr. irŁiiTi. Sł. ±7 r-ar. O. »»Iri»3a 

>*ŁiMr •«*rzi:i:ii ' « ~r3rkj*G.*rT. 271. »lfc:; ś^^itiii c j:. »JCi2r 

ŁuOEZ. For E -i - 1 ■• iriiti -! « ^V_^4ł '•'łlL "jó 

B'>_rT = :t.,:h^T. zt.t^ r»:CT ^^ *ż>' :c. 13 — c~i:ir 

T:«:ir :€*•*•" -s-iu.' V*" t iici-.ci arii.!ii =r li.cj. irii injc^x 

i.:i!^ Zj: T i*?, -' -.'I. %V.riL V. %:" 

nr? r 2 : i : . . - . -| = :rL"aa: ^ »^ » IiŁ*w- 

Ł ii- i t ; r ri - 1 .. iir^-r.i ^. X. 1 -i J :.- .- 

RłTi J.^i-T i':-.Tri. an-T^iri:: rri-i: 

B : 2 3 r : I E : i ! - 1 f . v -. -:— u. » Jrrrs^mi. 

1:zit:3ii:l '?*^ ;-:— :.i-rr-j 1:1 :ru.'L-ł£i'»ij 

Ei-icp : . z ^-^ i z-.z: L i .ii^e* '^.i:!^ i :-±. z ' -:2 i »T7; 

B4 - x^ 7. I : 1 i V : 1 : • -L \.i* : ::r :: icaj-i ^ ZJ. IlU. 

B:? »X:£»i"^ !-•* Ty-^w-Ł."! 3vŁrr~r 1^:, z' ^?•^. 

\a;- — >: :vr. l Tiifk: ri;*. to:i:.5 = .r^-.rz^ó. źjaes p^ 

L :■> 7 .a _:. i* »r»:r :^ jł? z.' i: 

^łfs' ^jji»fr_* i:;. II ir^^. »r«:r mru -7 s.T.ngifCŁ i^iiic "arar- 



Bractwo — Brat'. 



113 



Bractwo :;= towarzystwo, kompa- 
nja Zb. V, 202. Por. O. 

Brać al = .bach!« Wisła III, 87. 

B raczka: »Brścka = len wybie- 
rająca* Cer. 

BraczBąć p. Braknąć. 

Braczno przysł.: »Bracno = po- 
trzeba* Wisła 1, 15a. >Braćno: 
'nie bfaeno było = nie było po- 
Irzebne'. Wisła III, 87. || Za- 
pewne toż znaczy 'braćnie*: »Có4 
mu braónie? = czego uiii brak?* 
Wisła III, 87. 

Braczyna = > mięso z braków, 
owiec zbrakowanych* Pozn. II, 
104. Por. Brak a. 

Brać: W formach teraźniejszości i 
rozkaźnika bez zmiękczenia r: 
bieres, biere... bier, biercie Rozpr. 

X, 239; XII, 62. Fed. 49. Aten. 
VI, 624. Zb. V, 227: VII, 35. 
104; VIII, 320: IX, 208. 253; 

XI, 60. 90. 101. Opól. 34. »Bier 
djablil« Wisła VI, 144. »BiercieI< 
Wisła VII, 148. »Nie bier, jeno 
mało* Cisz. I, 208. || 1, os. Ip. te- 
raźn. > bierze^ Nadm. SS; >bje- 
rzę< Derd. 18; » bierzą* Bisk. 
38. II 3 os. Ip. ieraźn. »biorze« 
Wisła III, 572. || 3 os. Im. to- 
raźn. bzierzo< WLsła III, 575. 
>Biei*zą się* ib. VII, 96. |J Imie- 
słów >bierząc« Derd. 96. [| Brać 
pleonastycznie przy teraźniejszo- 
ści = zaczynać, odpowiednio do 
'wziąć' w zwrotach ]»rzeszłości , 
jak np. wziiił i poszedł', 'wziął 
i umarł' itp.: » Panna bierze i pu- 
sca po paro ziarkow grochu na 
ziemie- Chełcli. I, 16. > Ociec 
bierze i siada* ib. 21. > Bierz, 
rozbił" mj się* Pozn. VI, 261. 
II >Brać pod nogi* przy ukłonie, 
np. Lub. I, 180. II >Brać< = 
zdejuiować: » Bierze żołmićrz swo- 
je ubranie ze siebie* Zb. IV, 196. 
II -Brać* = kopać (wybierać): 
»Brać rów = kopać rów* Pr. 



fil. IV, 184. »Brać studnie = 
kopać* Spr. V, 344. >KńaaIi pa- 
robkom wybrać tako wielgo dziu- 
rę. Juźci ónemu potćm kózali do 
te dziury wleź i brać dali* Zb. 
V, 222. >Gróbarz groby biei-ze* 
Święt. 195, no 24. Toż IJst. z Na- 
łęczowa. II »Brać* = dostać: 
>Zcby my nie nie braiiy liod 
matek chauasu* (= żebyśmy nie 
dostały od matek wymówek) 
Uozpr. IX, 184. II >|]rać w rzecz* 
= brać na języki, obmawiać: 
» Biorą nas se ludzie w rzecz* 
Kog. nO 169. > Wzięli cię se bi- 
dzie w rzecz* ib. n^ 1 70. || »Brać« 
= porywać: »Jak nasz Jan tek... 
zacznie (grać), to cię aże dry- 
gotki bien^* Kam. 139. || »Brać 
len = wyrywać go z korzeniami, 
gdy już dojrzeje* Uozpr. X, 271. 
Spr. V, 344. II > 'Bierze go na 
grabki', mówiąc o chorym = co- 
raz mu gorzej, coraz słabszy* ib., 
oraz Spr. V, 343. || Z 2 pp.: 
» Pójdźmy do kościoła śhibu brać- 
Kozł. 68. »Jak chodził na zalety 
(zaloty), koła (k(>ł) z sobą brał* 
Pozn.'V, 168, n" 401. || ^Brać 
dziewkę = żenić się* Spr. V, 
344. II »Brać się* = zaczynać, 
wziąć się, zahierać się, wybierać 
się, zamierzać udać się, przyby- 
wać: > Bierz się, Mar\'siu, bierz 
się wianka wić* xMaz. 111, 175, 
no 191, zwr. 8. »Byli 'chłopcy, 
byli, co się na zbój brali* Zejsz. 
154, no 45. > Hamerscy hajducy 
biorą się po ciebie* ib. 170, n» 
132. Toż (^loszcz. 282. > Koguty 
pieją, janieli sie bierą. Chcą Ly 
wody dojść, co Pana Jezusa 
krzcono* Bozpr. VIII, 220. >Juz 
sie jegomość iiod stoiiu bieze (tak)* 
Zb. X, 116, no 3. »Bedo sio 
moje wołki do dom brać* Fed. 
211, no 136. Toż Kuj. H, 143, 
n« 28 7. Zb. IV, 141, n« 151; 
8 



114 



Hra<3nio 



Brania. 



VI, 135, n® 90. »Swatkowie nasi, 
bierzcie się z nami, Pójdziem do 
dwom* Maz. HI, 192, n« 221. 
>Tćn 5$ie bierze i jedzie ty matce 
po księdza < Cisz. I, 282. >Do 
ślubu sie brała <^ Wisła IX, 230. 
> Bierz się, Marysiu, Mjis się (je- 
żeli się masz...) brae< Zb. IV, 
121, n** 78, zwr. 1. >Poeóześ 
się, Kasiu, w wędróweekę brała ?« 
ib. 129, n« 105, zwr. 6. »Z da- 
leka się bierzemy, Nowinę wam 
niesiemy* Rog. n** 427. || »Hrae 
się precz '^ = iś<'- precz: »Hier.zi>ż 
(= biei-żeż Ij. bierz żeż) są (= się) 
precz!* Iliif. 98. || >Brać się* = 
imać się, opanowywać: »Ktoby... 
się puścił, tego pray pierwszym 
wstępie do lasu 'bierze się błąd' 
Ij. zaraz zbłądzi* Zb. VI, 253, 
n" 10. II >Brać się^ = boru- 
kać się, brać się za łby, za bary: 
»Brac są = borukać się< Hilf. 
160. Ram. 11. Por. Pr. (ii. III, 
364 (co innego jest 'B r ó ć s i ę\ 
które patrz). 

Brać nie p. Braczno. 

Brać no p. Braczno. 

Braha a. Bracha L. O.: »Braha 
= wyw^ar gorzałczany* Zb. XI, 
252 i Ust. z Litwy. |f>Braba = 
gęste błoto c Pr. fil. IV, 184. Por. 
B rajka. Breja. Bryja. 

B r a h o w a r = > naczynie, w kl('>- 
rym, po przepędzeniu wlanego 
weń towaru na wódkę, pozostaje 
braha* O. Por. Brażnik. 

B raj dyga p. Breja. 

Brajka »także Bryja, Bryjka = 
potrawa z mąki, rozmieszanej we 
wrzącej wodzie; mieszanka, le- 
mieszka* Zb. 1, 38. Toż Spr. IV, 
320: »Brajka^ Udz. »Brajka = 
glina, rozrobiona w trzópku z garn- 
ka* (na żart K.) Wisła VII, 306. 
» Brajka == potrawa starorzym- 
ska* (V K.: następuje jej opis) 
Pr. fil. IV, 306. 



Brak = » potrzeba, np. jemu nut 
nie brak' = nic mu nie potrze- 
ba* Cheł. II, 149. »Nie brak 
{= nie potrzeba), gcspodarzu , 
chodzić* ib. 102. Por. Bracz- 
no. II * Brak = rodzaj, gatunek : 
jeden brak (dom. pieniędzy) bę- 
dzie miedziany, drugi brak sre- 
brny** Rozpr. Xli, 86. Porów. 
B r a k a. 

Brak a = owce wybrakowane: » Je- 
dzą 'kwaśnie* czyli 'kwaśne' (dom. 
jedzenie)... z braki, tj. z owiec 
wybrakowanych* Pozn. II, 231. 
» Zabili tu braki (Kolberg dodaje 
» barany*), co my wiemy; Nie 
pójdziemy do dom, aż je zjemv« 
ib. III, 60, no 18. » Dobrego bra- 
ku (ze skopów) zabili* ib. VI, 
357. Por. B raczy na. Draka. 

Brak a p. Bark. 

Brakiem = oprócz: »Z całej wsi, 
jeno brakiem co chrapem zaspał 
(= X oprócz tych, co snem twar- 
dym spali*), w.szvscv się Śmieja* 
Kam. 151. 

Brakować = » wybierać podług 
gatunków (sortieren)* Rozpr. XII, 
87. Por. B rakarz O. 

Brakowny = * tęgi, pi-zedni, pray- 
stojny, doskonał}^* Spr. V, 344. 

Braktać się p. Brachtać się. 

Bral im = nazwa wołu Wisła IV, 
691. 

Bralin: » Miiisteczko Bielin przy 
Śląskiej granicy* Kieł. II, 133. 
»Pod Bralinem* ib. 134. •Ma- 
ryja Braleiiska!^ ib. 

Brałny p. Brony. 

Brama: > Brama* Pozn. IV, 251. 
>Wrama^ ib. VI, 223. W Krak. 
II, 477, n** 791 a »hramą< ry- 
nuije A 'struną* (zapewne zam. 
'stroną'), więc zapewiu? dawniej 
musiało być tu 'braną*. •Prze- 
chodził; [)od 'żeltizną bramę' łj. 
pomiędzy dwa szeregi, obrócone 
do siebie twarzą «^ (w ^ria w 'prze- 



Bram bor 



Brat. 



115 



rywanego króla') Zb. XIII, 81, 
n** 13. II > Bramka w czepcu = 
tylna częśd czepka .starego kroju, 
w kształcie bramy c Pr. fil. IV, 
801. Por. Brona. 

Bram bor = ziemniak Listy paod. 
a fil. XII, 468. 

Brambrot = bramrot, farba czer- 
wona (Braun roih) Ust. z Litwy. 

Bramować = > dopiekać, docinać : 
'Bramowany dziewuchy chłopakom 
na weselu'* Spr. IV, 335. 

Bramrot p. Brambrot. 

Brśna p. Brona. 

Brane a = > słoma objedzona* (?) 
Hilf. 160. Por. Pr. fil. III, 365. 
Por. Br a ni ca Dranica. 

Brandebula = ogorzałka* Pozn. 
VI, 75. Porów. Brandziucha. 
B r a n t u c h a. 

Brandeburek = drogo.skaz Sło- 
wnik wielki. 

Brandeburek p. Brandeburg. 

Brandeburg: » Brandeburek jedzie, 
Sto par koni wiedzie. Cekaj, ce- 
kaj, Brandeburku, Nic twoje to 
będzie < Krak. II, 180. »Brande- 
burk jedzie* Zb. łX, 295. »Ban- 
dodurek jedzie, Parę wołków wie- 
dzie; Poczkaj, Bandodurku, Nie 
tak to tu bodzie* Zejsz. 139. 
»W Jabłonowie są Jackowie, Bo- 
zumieją każdej mowie. Handlują 
z Węgrami, z Turkiem, Szli na 
szańce z Brandenburkiem < Hoff 
Lud Cieszyński 66. »Te oberwi- 
połcie Brandebury* = mowa o 
Niemcach Kaspr. 24. 40. 

Brandzelije \). Brazylja. 

Brandziucha =^ jedna z żartob- 
liwych nazw gorzałki Maz. V, 
29. Osip. Por. Brandebula. 
Brantucha. 

Brano w ka: » Branowskim kobitom « 
Lub. II, 43. 

Branica= * rodzaj płotu rucho- 
mego, służący za drzwi do obej- 



ścia itd.« Hozpr. X, 271. Por. 
Dranica. Łasa. 

Branina = » ostatni duży przerę- 
bel dla wyciągnięcia całego nie- 
wodu* Pozn. III, 137. 

Branny p. Brony. 

Bransoleta: »Branzoleta< Witw. 
88. »Bryndzolety* Im. Święt. 

Brantsiosy Im. = » kontrybucje « : 
> Obdzierał ląd (kraj) z brftntsio- 
s&mi* Kętrz. 85. 

Brantucha = gorzałka Gaz. 01- 
sztyiis. 1887, n^ 16. Por. Bran- 
debula. Brandziucha. 

B ran tuz = »gorzelnia* Bani. 11. 
>Brantuzowy = gorzelniany* ib. 
»Brańtuz* = gorzelnia Derd. 15. 
135. Pr. fil. III, 365. 

Brany = kupny, niedomowy, kra- 
mny, np. 'spódnica brana' itp. 
Ust. z Litwy. 

B r a n z e 1- p. Brazylja. 

Branzoleta p. Bransoleta. 

Br ań: >Na Orawskiej brani gawroni 
krakah* Zejsz. 139, n0 68; w ods. 
dodano objaśnienie 'granica'; toż 
Rozpr. X, 213. U Zejsz. zdaje 
się, że mylnie objaśniono; znaczy 
to raczej 'baszta'. 

Brański: >Nad Dniestrem (na we- 
selu jest starostów) dwóch : ze 
strony panny młodej 'starosta 
dański', czyli ten, który daje żonę 
})anu młodemu i 'starosta brań- 
ski', który dla niego bierze* Zb. 
I, 92. » Przesyłka od pani Daii- 
skiej do pana Braiiskiego* (ró- 
wnież na weselu) Przem. 94. 

Brasiek = braciszek: »U braśka« 
Rozpr. VIII, 141. .Braśkul* ib. 
163. 

Brat: Przypadkowanie: Lp. 5: » Bra- 
tu I* Rozpr. VIII, 214. Lm. 1: 
>Były dwa braty* Wisła VI, 855. 
• Bratowie* Rog. n^ 42. 254. 
Lip. 6. Rozpr. VIII, 131. 214 
(obok » bracia*); XII, 51. Kozł. 



8* 



116 



Bratanica — Brawerje. 



27. » Bracia moje* Rud. 166. 2: 
> Bralów* Lip. 7. Rozpr. VIII, 
131. 214; X, 247; XII, 51. Pozn. 
IV, 214; VI, 45. Cisz. 1, 112. 
>Bvło dwok bracik* (= bracich) 
Zb.' VII, 73. . (Bajka) o dwóch 
braci* ib. VIII, 314. 3: ^Bratom* 
Cisz. I, 194. Rog. n« 376. Zb. 
VII, 25. Rozpr. VIII, 131. » Bra- 
ciom* liozpr. VIII, 131. Pozn. 
IV, 213. 4: >Bn.(uą« (właściwie 
'bracia' iv.) Kczł. 64. 283. Maz. 
II, 184. »I)ra(ia* Pozn. IV, 215. 
5: »Bialyc Uo^^ n® 376. 6: 
>Z bralami* Kozł. 64. Zb. XII, 
226. »Bral&my, l)raci&my, brać- 
my* Rozpr. VIII, 131. 7: >W bra- 
lach, braciach' Rozpr. VIII, 131. 
Por. Pr. fil. I, 121 — 124. || >Bral* 
(na wosehi) = drużba, asystent 
panny młodej O. Połuj. 432 i 
Ust. z Litwy. II »Bral* = ko- 
lega w bractwie Pozn. I, 169. 
»Bral« u flisów Kłosy JV, 289. 
• Brat* u kosiarzy Posn. I, 163. 
II >Bral brata* przysłówkowo = 
»dnigie lyle, np. 'Czy przeniesie 
zasiówek brat brata ?'< Rc^kop. I. 
Kopern. || >Bratul, Bratuleniek, 
Brateńko = bral. Jest pewna 
liczba wsi pod Białymstokiem, 
gdzie mówią ł^renliir, 'Brenlule- 
niek'* Pr. fil. iV, 802. Porówn. 
B r ach. Br a c i a s z e k. B r a c i ś. 
B rasie k. Bratek. Braleniek. 
Bralrzyk. Br a tuszek. 

Bratanica > a. B r a ( a n k a = sy- 
nowica^ córka brata * l*r. lii. IV, 802. 

B r a t a n i (j c = brat , w odm lance 
pieśni o mc^^żobójczyni (zapewne 
przez nieporozumienie) Zb. X, 
296, n«211, zwr. 9. |[ ^ Bratra- 
niec = bral cioteczny Rozpr. 
XII, 87. ^Bratraniec* =^ brał 
stryje( zny Ust. od Bt^^dz na. || Bra- 
tunek = bratanek O. Sand. 58. 
Por. Brat uszek. 

Bratanka p. Bratanica. 



Brataszek: > Bratasek = synowiec < 
Sand. 261. 

Bratczyk = członek bractwa (ko- 
ścielnego) O. Tyg. ii. ser. 2, n^ 
110, str. 67. Chełm. I, 35. 146. 
Ust. z Litwy. II Bratczyk = ro- 
ślina szelążnik Zb. VI, 286, n® 162. 

B r a t e k = braciszek Pauli, 82. Kolb. 
28. Maz. III, 152. 163. Was. 
206. Lub. I, 131. 291. »Bratko- 
wie* R(^. n"* 125. || »Bratek* = 
rośl. bratki O. Usl. z Litwy. »Bra- 
ciszki a. Bratki = riola tricolor« 
Pleszcz. 11 o. 

Braleniek = braciszek Pauli 83. 

Brat fan a p. Brytfanna. 

Bratka(n) p. Brutka(n). 

Bratki (roślina) p. Bratek. 

Bratno = bratnio, po bratersku: 
>Na tej ziemi bratno będzie, kic- 
hy w ojcowiźnie* Kam. 125. 
> Bi a i no żyć* ih. 186. 

Bratny :=^ bratni: >Kontusz masz... 
nie twój, tylko bratny* Pauli, 
199. Por. Bratowy. Bralów. 

B r a t o w y = braterski, bratni: >Zu- 
pan granatowy. Powiadają, ze 
bratowy* Rad. I, 183, n« 186, 
zwr. 3. Por. Bratny. Bratów\ 

Bralów przym. Rozpr. IX, 178. 
Por. Bratny. li rat o wy. 

lira tran iec p. Brataniec. - 

Bralrzyk = braciszek Kai. 36. 
Por. O. i Bratczyk. 

Bratni! ek p. Brat ani cc. 

Bratuszek: » Bratuszku I * Deid : 2 2. 

B r a w, B r a w e k = wieprzek. Wy- 
raz rzadko używany, zdaje się, 
że importowany z ()rawv« Spr. 
V, 3i4. 

Braw and- p. Br a węd a. 

Bra warenc yj a p. Brawęda. 

B r a w e r j e: » łheweryje < Sand. 89. 
261. 269, n» 5. Krak. IV, 304. 
^B^woryja* Bisk. 21. 23. Toż 
Ram. 6, uraz 12: >Brewereja.« 
»Browaryja^ Derd. 28. 135. »Ro- 
l)ić ])rawanMK*yje* Wisła VUI, 



Brawęda — Breda. 



117 



487 ods. >Broweryja = awan- 
tura, burda, nie 'brawura', jak 
u Lindego* Pr. ftJ. iV, 902. 

Brawęda. »Brawada = 1, brednia, 
gadanie od rzeczy 2, człowiek, 
który gada nie do rzeczy* Ram. 1 2. 

Brawędzić = »barcczyc, pod no- 
sem mruczeć, bredzić* vPoW. 128. 
»BrawSdzćc = bredzić, mówić 
od rzeczy* Ram. 12. •Brawę- 
dzić = mówić z przechwałkami, 
nudzić gadaniem od rzeczv« Krasn. 
299. 

Brazgać = brztikać, pobrzękiwać 
Ust. z LiCwY. 

Brazylja: »Bryzelija* Zb. XIV, 70. 
Wisła V, 650. .Bruzelija* Pr. fil. 
IV, 184. >Brazyia< i »Brezyla* 
Ciesz. 12. »Brandzelije« Im. = 
• wiórki brez>4ji* Pr. fil. IV, 184. 
»Branzelija a. Branzelina = bre- 
zylja* ib. || » Drzewo bnizyljaii- 
skic a. brazylskie a. brezylskie 
a. br\'zelowe' a. modre a. niebie- 
skie == lignuni Campechianum < 
Ciesz. 20. Por. Bręzicha. 

Brażniczyć:- »Braźnic^x* = gadać 
na prótno* Spr. IV, 19. 

Brażnik = naczynie na wywar 
gorzelniowy lisi. z Litw^y. Por. 
Braha. 

Brdajka p. Rurdajka. 

BrducI = brzdęk!: »BrducI i z rft- 
ninion (ramion) spadłf sanie* 
Derd. 66. 

Brdusić = dręczyć, dusić: •Ja- 
strząb (kuropatwy) w pazurkach 
brdusił* Kuj. 282. 

B r d y s a ć » a. B r ó d y s a ć = ska- 
kać, podskakiwać: 'Ciele sobie 
brdvsa'* Kuj. ii, 268 (Bib. War. 
1860, t. IV, str. 620). .Brdysały 
stada koni* Moraczewski Dzieje 
I, 50. •(Tobie, Kasinku) Nie 
z krawczykiem po pokoju brdy- 
sać* Lip. 180. Toż Kolb. 94, 
zwr. 16. •Brzdysać = skakać* 
Kieł. I, 36. Kaspr. 34. 



Br ech p. Bełk. 

Br ech = »pogardl. brzuch* Wisła 

III, 87. 

Brechacz = szczekacz, kłamca, 

oszczerca Ust. z Litwy. 
Brechaczka = świegolka, papla:' 

• Sroka brecl)aczk.a smalone duby 
plecie* Bar. 217. 

Brechać, Brechtać, Brzcehać, 
B rzec h lać = 1, szczekać 2, 
wygadywać O. » Moglibyście po- 
myśleć, 'że breszę* Tyg. ii. ser. 
1, t. XII, str. 18. •Brechać = 
kłamać, szczekać, jak pies« Roczn. 
186. Toż Kolb. Slown. Zb. I, 64. 
•JA z Krakowa jechał, Piesek na 
nmie brechał-^ Rozpr. X, 271. 

• Breses, jako pies* Wrzos. 4. 

• Brechać = krzyczeć, łaj>ić* Spr. 

IV, 320. »Breszczeć* '= szcze- 
kać Wójc. I, 251. »Pies brzeeha 
a. bi-zese. Wyraz 'szczeka' znają, 
ale uważają za pański* Wisła V, 
648. > Brechać = .szczekać, łgać, 
pleść. *Cyje zres, temu bre.s'* 
Spr. V, 344. »Brzechać, 3 os. Ip. 
teraźn. Brzese = szczekać* Czark. 

Brechnia= » brednia, plotka, fałsz, 
nieprawda* Słown. Kolb. 

Brechtać, • Z a b r e c h i a ć, Z b r c- 
c h t a ć = powalać, pobrudzić * 
Krasn. 299. •Brechtać 1^ o gło- 
sie kaczek 2, marudzić, uprzy- 
krzać się: 'Brechtać konm nad 
głową'* Mil. 

Brechtać p. Brechać. 

Brechun p. Brzechtun. 

Brechun = kłamca Ust* z Ukrainy. 

Breda: »Brćda = bredziciel. W hn. 
bredy' = brednie* Pobł. 6. Toż 
Pr. fil. III, 365. »Bryda = bre- 
dnia* Wisła III, 87. »Bredy blp. 
= brednie* Gaz. Olsztyńs. 1887, 
n** 37. »Brćda = człowiek bre- 
dzący, zmyślający, mówiący bre- 
dnie* Ram. 12. > Klepiesz, jak 
starego króla głupi breda* Derd. 



118 



Bredny — Bręzicha. 



99. II »Hredy blp. = ślabizówka* 
(elemenlarz) Wisła I, 162. 

Bredny = » oblekany, bredzący 
z powoda pomieszania umyshi< 
Pr. fil. IV, 802. 

Bredzić: »BrMze« = świta Hilf. 
160. II » Bredzić = mówić zel- 
ży wie « Spr. IV, 19. 

Breja, Bryja: » Mięso z rosołem, 
*breja' (Fleiscbbriihe) « Pozn. III, 
128. »Z kapusty brzuch tłusty, 
a z bryje rzyć wyje* Wisła Ó, 
312. > Bryje blp. = wywary 
w gorzelni* Zb. II, 245, > Bryja 
a. Bryjka = potrawa z mąki* 
(następuje opis jej) Rozpr. X, 
272. > Bryja = papka z mąki 
pospolicie owsianej* W^rzes. 4. 
> Siemieniec, lub rzadki brćj« 
Krak. I, 192. > Jadłam brejkę i 
szczawiczek* Zb. VI, 130, n^ 78* 
zwr. 4. >Brejka = rzadka ka- 
sza « Rozpr. III, 368. »Jaja... na 
samuśką brejkę... sę rozmużdżfłf « 
(na zupełną kaszę się rozbełtały) 
Derd. 26. > Breja a. Brajdyga = 
kałuża wody na drodze* Spr. IV, 
362. >Brejtuga = gęste błoto. < 
»Brejka = polewka z mąki, żur* 
Ram. 12. > Bryjka* = zacierka 
Enc. roln. II, 822. > Papka (z mą- 
ki owsianej z wodą)... nosi na- 
zwiska: *bryi', *sapki'...* Wrześ. 
T. 21. Toż ib. 33. » Breja = gę- 
sty płyn; rzadkie błoto, coś grząz- 
kiego* Pr. fil. IV, 802. > Bryja = 
polewka* Wisła VIII, 595. •Bry- 
ja = potrawa, wrzątek zasypany 
mąką owsianą... (następuje opis): 
*Z bryjo ło poiicochy kiełzajom, 
a z mićsa to i kierpce nie keom' 
przysł.* Spr. V, 345. > Bryja = 
mleko słodkie, gotowane z małą 
domieszką mąki* Sab. 127. 
Brejtling = rodź. ryby Nadm. 78. 
>Brejtling a. Bretling = szprot 
(ryba)* Ram. 12. ^^Bretlinki blp. 
ż. (? K.) = clnpea sprotlus* 



(dalsze objaśnienie podobno myl- 
ne) O. Por. Mrongowjusza Sło- 
wnik niem. p. w. Breiiling. W Sło- 
wniku Frischbiera p. w. Breitlłng: 
> Kaszub, 'bretling'*. 

Brejtuga p. Breja. 

Brem (brym ? brum ?) = jakaś ro- 
ślina z żółtym kwieciem Hilf. 
160. Por. Pr. fil. III, 365. 

Brem bolce a. Bre«tibolki = •mo- 
siężne ozdoby na szyję, w kształ- 
cie kulek* Spr. IV, 302; V, 344. 

Bren tul- p. Brat. 

Breszczeć p. Brechać. 

Bretling p. Brejtling. 

Bretlinki p. Brejtling. 

Brew: >Brwa* Hilf. 160. Pr. fil. Ul, 
365. > Spodnie brwie = dolne 
rzęsy* Mai. 17. 

Brew er- p. Brawerje. 

Brewider p. Brewiter. 

Brew i ter = » wyraźnie, otwarcie, 
słowem* Krak. IV, 304. Toż Dy- 
gasiński Beldonek 129. 'Brewi- 
der = otwarcie, wyraźnie, wprost; 
natjirczywie* Udz. Zb. I, 38. > Bre- 
witer = krótko* Roczn. 186. 
»Brewiternie< Udz. > Brewiter po- 
widdam = szczerze mówię* Jastrz. 
> Brewiter = zaraz, natychmiast, 
bez żadnej ceremonji* Słownik 
Kolb. 

Brez- p. Bryz. 

Breza p. Fryza. 

Bręzicha p. Bręzicha. 

Brezo le Im.: »Bryzole = gruzły 
ziemi w zoranym gruncie* Spr. 
IV, 320. 

Brezyl- p. Brazylja. 

Breżdż- p. Bryżdżyć. 

Bręe- p. Brzęczeć. 

Brędziucha p. Bręzicha. 

Bręga p. Pręga. 

Bręzicha = > sukienka gruba, weł- 
ni.ina, domowej roboty, w białe 
z czarnogranałoweiiii, lub buremi 
pręgami na przemiany* Spr. IV, 
362. Por. Rozpr. XVII, 27 (tu 



Bńnek 



Hrohuz. 



119 



stoi dosłownie, co wydbej podano, 
ale zamiast *bręzicha', czytamy 
'breztcha*). »Brcdziucha< = spó- 
dnica wełniana, graba, domowej 
roboty, noszona przez wieśniaczki 
Ust. z Radomskiego. 

Brinek p. Bronak. 

Brizeiicba p. Bryzelicha. 

Brniawy = »mrukiiwy« Rozpr. 
XVH, 27. Por. Brnieć. 

Br nieć = mruczeć: »Cóż zaś tam 
i)niićsz pod nosem ?« Ust. od J. 
Bystronia. Pr. fil. IV, 282. >Brnieć 
= brzmieć* Rozpr. XII. 37. 
>Bmieć = brzęczeć, bąkać. 'Bąk 
bmi'.* W przenośnym znaczeniu = 
ustawicznie o co prosić* Hoff, 39. 
Por. Brniawy. 

Brobiazgać = >powalać się czymś 
gęstym* Rozpr. VIII, 227. 

Brochać się = >brzechlać się 
w błocie* Pr. fil. IV, 184. 

Brocz = >tak lud małopolski na- 
zywa marzanę* L. Por. O. 

Broczyć = »krwawić« Udz. 

Broda: >Brzoda« = broda Rozpr. 
X, 272. Wrześ. 4. Spr. V, 345. 
II » Broda u siekiery = część 
ostrza, sam koniec dolny. *Obła- 
mać brodę'* Spr. IV, 362. || .Ce- 
remonja dożynkowa, zwana *bro- 
dą'. Po środku pozostałej (niezżę- 
tej) garstki (zboża) wtykają w zie- 
mię kij, do którego przywiązują 
łodygi u góry, pod kłosami. Jest 
to 'broda' itd.* Was. 108. » Wy- 
brany pęczek zboża zżętego, zwa- 
ny 'broda> Zb. X[. 184. •Zo- 
stawiona (niozżęta) kępka żyta... 
zowie się 'brodą'* Maz. III, 90. 
» Snopek (obrzędowy, dożynkowy) 
lud nazywa 'brodą'* Pleszcz. 93. 
» 'Brodą' nazywa się tu niezżęta 
garść żyta, ustrojona w kwiaty, 
około której pielą, orzą i bro- 
'nują* ib. 191. >A kto brody nie 
pieli. Nie doceka niedzieli; A kto 
brody piół. Będzie wódkę piuł* 



ib. Por. Brodzisko. Bródka. 
Bróg. Dożynek. Koza. 

Brodawka: »Bardńwka< Pobł. 2. 
• Bardftwka* Pr. fil. III, 360. »Bar- 
dówka* i > Brodo wka* Ram. 

B rodło = >bróg siana, słomy, zbo- 
ża* Święt. »Brodło = sterta* 
Pr. fil. IV, 184. >Bródło = de- 
ski a. żerdzie na belkach nad 
bojo wica* Pozn. II, 176. >Bro- 
dło = stóg* Wisła VI, 312. 

Brodnia = >sieć rybacka do po- 
łowu drobnej ryby Pr. fil. rV, 
802. Por. O. >Brodniak a. Bro- 
dnik* = sieć, którą dwóch lu- 
dzi włóczy brodząc Ust. z Litwy. 
Osip.Por. I3rodzianka.Wata u O. 

B r o d n i(a)k p. Brodnia. 

Brodnica: 'brodnickie parobki* 
Pozn. IV, lU. 

Brodować = »brodzie*: >Zacena 
po śniegu brodować* Cir^z. 1, 138. 
»Broduje po śnićgu* ib. 

Brodzianka: >Brodzanka = bro- 
dnik, brodnia, sieć rybacka* Pobł. 
6. Pr. fil. III, 365.'>Brodzónka* 
Ram. 12. 

Brodziarz= brodacz Święt. » Bro- 
dzijasz* Ust. z Kujaw. 

Brodzić = bróździć? a. brudzić?: 
>Wyl^ź (bólu) z główki... żebyś 
po ni (niej) nie chodził, ji (jej) 
krwi nie brodził< Was. 227. 

Brodzień = rodzaj sieci Wisła 
IX, 97. > Brodzień = mały nie- 
wód, z matnią, lub bez niej, czwo- 
roboczny, podłużny* Prac. 

Brodzijasz p. Brodziarz. 

B rodzin a. 'Posiwiała mu brodzina* 
Lub. 1, 300, no 493, zwr. 5. 

Brodzisko: » Powiesili żydzisko na 
dębie za brodzisko* Pozn. V, 140, 
n® 310, zwr. 3. > Złapmy tę bro- 
dzisko, Rzućmy na ogienisko, niech 
jrora ta brodzisko* Wisła VI, 233, 
no 9. 

Brohuz = » browar <. >Hrohuzowy* 
= browarny Ram, 12. 



130 



Broid — Brunv. 



Broić = wfraekać: >Zvdek brojal 
na (Uiadkac Zb. V, 2U. \\ »\\> 
jąw5zy miecz brojący (mote ra* 
i-zcj broczący' K.) ...Ciął Jasio- 
«aka« Kolb. 2B6. łi« 23, zwr. 
12—13. 

Broiki lin.: »'Jak ty będzie? ze 
mną broiki tocył, to cie podam 
do ^ądu^ Broiki' od broić'* Od 
ks. Siarkowskiego. 

Brok = » stalowa panewka, w któ- 
rej się kręci >*Tzeciono ^^iatrak)* 
r<pr. IV. 363. 

Brok = »śrót^ Spr. V. 342 p. w. 
fmtlik ib. 344. 

Broksela: »Ty. brokseio! (klątwa * 
Jastrz. 

Bromba> = >gatuuek n| ajający 
{>odpiwka< Koczn. 18(>. 

B r o ni b e I e e Ini. =: ' lańcnszek przy 
fajce « Wi-ześ. n;ko|iis. 

Bromie p. Drumla. 

B r u m b I o w a ć = > krzyczeć, hała- 
sie o co bez przerwy* Spr. IV, 
1 9. l*or. fi r o m 1 e pod Drumla. 

Brom bu że p. Bóg. 

Brona 1. = narz«^zie rolnicze: 
>Duinu ^^ bi-una Hilf. 160. 
li<irna« Nadm. ^Harna = bro- 
na* Kam. 5. Zielaznemy bru- 
namy ^ Chełch. L 20. »r>o zie- 
iaznych bronów ib. 246. || 2, 
' Brona ^ = bnmia: Kog. n" 7. 
12. 16. Krak. II. 388: IV, 53. 
Kon. 3. Hozpr. L\. 322. Zb. L\. 
201: XII, 16. 87. Had. II. 67. 
Kieł. 11. 20. Kai. I. 144. || 3, 
> Brona = 'miejsce*. <-zyli worek, 
w którym płód krowy sio rozwi- 
jał i k!óre i»o ucichaniu odcho- 
dzi* Fr. fil. IV. ^02. 

Brunak = »koń brunatny* \Vi4a 
III, 562. 'Bronak, Brony = bru- 
natny koń< ib. 573. > Wsiądę na 
brona<^ka< ib. 566. >Brinek = 
koń gniady- Nadm. 1 i7. -Bru- 
nak = koń rydzy- U. 

Bronka = •wy>laja/a częś«- klepki 



w obońce', z otworem na sipantc 
Spr. IV, 303; V, 346. 

Broniak =:= koń od brony Zacba- 
ijasiewica Opinja paraf. 149. Spr. 
IV, 362. Święt |ł t Broniak* = 
ząb od brony Zb. I, 38. Rękop. 
J. Łosia. > Broniak ^=: gwoźdź 
bronowy* Ldz. Por. Bronik. 

Bronić: >Bronil cię smoka aAMUU« 
(= od alego smoka) Maa. III, 
344. >Brombote< = broń, bote! 
Lst. z Litwy. »^^ (=: syn^tęn 
był... l>ardao silny, ale do roboty 
broń bote< (=im\ z daleka^ ani 
ru.«4Z) Zb. VII. 49.- >Bmnić się« 
Cheł. 1, 22. 

B r o n i e w : > W Hroniewie « Łęcz. 25. 

Bronik ^= ząb od brony Wraeś. 4. 
Roapr. X, 272. >Brfiniki = kolki 
bronowe^ Spr. V, 345. 

Bronkt = kawałek drzewa ze 
>znurami na końcach, do iiwią- 
zywania bydia za «yję Lst. z Li- 
twy. >Brumt< = to± znacaenie 
O. (może pomyłka druku, bo po 
litewsku branktas'). 

Bronny p. Brony. 

B r o n o w i <: e: » Ku Bronowskiej stro- 
nie* Krak. II, 445. »Bronowska 
droga* ib. 474. 

Bronowłoka (o lichym koniu) 
Kondratowicz Niemen 97. »Bro- 
nowłok = koń zdatny tylko do 
brony • <_)sip. 

Bron o w *k i: »!' ipana^ Bnmow- 
*ikiego« Krak. II, 102. 

Bronów: >Do Bronowa* Zb. IX, 
224. 

Brony = ^niady Tuzn. IV, 71. 
Kog. n*» 8 Wisła III, 573. Aten. 
VI. 627. II »Bmnny< Kęlrz. 35. 
48. 53. 71. Kog n» 6. 12. 23. 
24. 54. 55. 129. 131. 182. 183. 
184. 315. Bi-onny >zyiiihczek = 
koń jaWkowity* ib. n'^ 6. Kolb. 
21. 62. Zb. IV. 223. n« 53. żwr. 
2 <mvlnic objaśniono i. ib. 239. 
Maz. II. 125. n" 282. zwr. 2. 



Broń 



Bródka. 



121 



Ro*pr. XVn, 27. || .Bninyc; 
»Bróne« Aten. VI, 628. »Na brun- 
nytn konisiu« Kiei. 1, 179, n^ 329, 
zwr. 2. Nadm. 167. >Bnina« (dom. 
klacz) ib. 147. » Brunach (dom. 
koni) pńra< Derd. 128. ib. 135. 
»Bruny =i= brunatny* Pr. fil. III, 
366. To*. Ram. 12, oraz » Bru- 
no* przys. II » Branny (= brał- 
ny): >Brahiego konia* Archiv 
VIII, 473. Ił >Br«!my* Zb. IX, 
180. 181. 196. 203. 216. 222. 
223. 249. 269. 264. Hozpr. XII, 
41; XVII, 27. l\)r. (Jronak. 
Hrnnntny. 

Br o li: > I brał sio w hrnii, pojechał 
na wojnc* Choł. II, 96. 

B r o li k a = > kotka :^anrcza u leszczy- 
ny* O. 

Brość = > zawiązki now\Th liści, 
jwjawiające się jesienią na gałę- 
ziach bukowych* Spr. V, 345. 

Brośniały = » pleśniwy * Petr. 

B r o ś n i e ć =: ^ pleśń iec * Petr. 

Brośń = * pleśń* Petr. 

Brot = > bochenek chleba* Derd. 
135. ib. 3. 4. Toż Pr. fil. III, 
365 i Kam. 12. 

Brotoić .się = »roie się, ruszać 
się gromadnie* Rozpr. VIII, 227. 

Browar = 1, gorzelnia Ust. z Li- 
twy. II 2, >Brow6r = browar* 
Ram. 12. || 3, > Browar = duży 
blaszany imbryk* Wrześ. T. 32. 
II 4, >W samym środku (koła, 
podczas gr^' 'w świnię') miejsce 
ma nazwę *browaru'* Zb. XIV, 
218. Podczas gry w świnkę' » ko- 
pią dołek, zwany browarkiem'* 
Wisła III, 62. II 5, >BrowaryJH = 
1. hałas, 2. browar* Derd. 135; 
ib. 108. »BrowarfJ5i* = Izn. 
Ram. 12. »Bro\varyjka = mały 
browar* ib. 

Browarja p. Brawerje. 

Browarstwo: »Browarzt^vo = pi- 
wowarstwo* Ram. 12. 



Browarfja p. Browar. Bra- 
werje. 

Browarz = piwowar: >Browarz< 
Derd. 108. Hilf. 98. Ram. 12. 
»Browarczyk = pomocnik, prak- 
tykant piwowancki* ib. • »Bro- 
warzki« (= browarski) przym. 
ib. »Brow6rka = żona piwowa- 
ra, piwowarka* ib. 

Browarzyć: »Hpowarztc = wy- 
rabiać ])iwo, trudnić się piwo- 
warstwem* Ram. 12. 

B r o w e k = > wieprzek tuczony « 
Rozpr. Xn, M7. 

Br o wie: »Wysło z niego (z p. Je- 
zusa, na krzyżu przybitego K.) 
słodko browic (?), Zażywała du- 
szji moja* Wisła VI, 666. Jest 
to nierozumiany wyraz, zap. za- 
miast 'zdroja' (bo rym z 'moja'). 
W innych pieśniach na tym miej- 
scu stoi: zdraja', zdroja*, 'asyn*, 
*dyja' itd. 

B rożna p. B rozda. 

Brozoi) = nazwa wo^l 'mrozowa- 
tego' Wisła V, 922. Por. Mrożeń. 

Brożek: >Tak wieśniacy koło Dę- 
bowca w Galicji nazywają para- 
sol* Bib. War. 1860, ł. IV, str. 
620. Toż Zb. II, 7. Kam. 80. 
II > Brożek* = siatka na kuro- 
patwy list. z Łomżyńskiego. 

Brożyna: » Siano kładą w stogi, 
w środku umieszczają drąg jeden 
prosty, zwany 'brożyną'* Wisła 
III, 497. »(Rama na wierzchu 
komina) dawniej była z drzewa, 
w cztery 'brofcyny^, oblepiane gli- 
ną* Pozn. I, 91. 

B r o ź n a p. B r ó z d a. 

Broźnić p. Bróździć. 

Bróć się: »Bruć się = pasować 
się, iść (w) za pasy* Zb. I, 64. 
• Zaczęli się bruć* Bar. 114. 

Bródka = > ostatnia garść zboża, 
pozostała na pniu* Maz. III^ 87. 
Por. Broda. II » W bródkę |»hlć = 
dąsać się, zżymać się* Ust. z War- 




122 



Bródno — Brukować. 



sza wy. II > Bródka = ostry ję- 
zyczek wewnątrz zagięcia haczy- 
ka wędki* Osip. 

Bródlo p. Brodło. 

Bródysac p. Brdyjsać. 

Brodź = » ledwo widzialny na 
wardze puszek wtosów* Petr. 

B r ó g = » Kilka kłosów nietknię- 
tych* (po żniwie) Maz. III, 89. 
• Naobiecywała, mu stogi brogi< 
(= złote góry K.) Więła VIU, 
252. Porów. Broda. Bródka. 

Brózda: >Broźna« Pr. fil. IV, 802. 
»Brozna« Ust. z Litwy. 

Bróździć: » Brozdzic a. Broźnić = 

[»rzeorvwae brózdv itd.* Pr. fil. 
V, 802. 

Brr byrl = okrzyk przy odpędza- 
niu owiec Wisła III, 6(54. 

Brucak = worek na chleb Pr. fil. 
IV, 400. II »Burczak = torba* 
Rękop. I. Kopernickiego. »Burczak 
= torbii na chleb* Swięt. »Bur- 
cak = torba żołnierska do prze- 
chowyw(inia chleba* Spr. IV, 20. 

Bruclek p. Brzuszlak. 

Bruczku p. Brukiew. 

B r u c z k ó w : > Bruczkowianie * Zb. 
VIII, 106. 

B r u ć się p. B r ó ć się. 

Brud = » robactwo* list. od Ka- 
czek (w Augustowskiem). II >Brud 
połogowy* = odchód połogowy 
Słownik wielki. || »Brudy« Im. = 
miesiączka: Ma brudy' Vsi. z Po- 
dola. 

Brudu i k: ^Brudnik żMy = pul- 
vis persicus* Pleszcz. 143. » Bru- 
du ik czarny = puhis pcdiculo- 
rurn^ ib. 

Brud n ość = brud Sand. 268. 

Br udoi a: >nrńdola = hru(l< Hani. 12. 

Brudzić p. Brodzić. 

B r u d z i k = brud : » Nuózkibym 
uninćła, brndzik])vin wypićła* 
Hozpr. Vll[, 168. 

Brnić = >szc*zać |>od .siebie, zc- 
.<zczv\va<- sic IVlr. 



Bruj »a. Brul, Brulka = mocz, 
szczel* Petr. 

Bruk: >Burk = bruk* Pr. fil. IV, 
185. Toż Ram. 14. Por. Bru- 
kować. >Burk = grunt kamie- 
nisty; bruk* Spr. V, 346. || »Bnik« 
= płot z omszonych, sczernia- 
łych kamieni Ust. z Łomżyńskiego. 

Bruk p. Brukiew. 

Brukać = gruchać (o gołębiu) Prz. 
ludu VI, 126. Por. Brukować. 

Brukan = > gromada nazbieranych 
w polu i zwykle zarosłych tra- 
wą i chwastem kamieni* Pr. fil. 
IV, 802. II >Brukanica = na- 
gromadzenie kamieni w ziemi* ib. 

Brukan ica p. Brukan. 

Brukarz: »Burk6wnik = bruko- 
wnik* Ram. 14. Por. Bruk. 

Brukiew: >Wrek = rzepa* Hilf. 
187. »Wroka a. kryczka = bru- 
kiew* Pamiętnik fizjograf, t. V, 
dz. IV, str. 12. >Wrek (wrak) = 
brukiew* Pobł. 112. >Wreczkl 
(= wmczki) Im. = brukiew* 
Derd. 138. »Wrćcze (= wraki) 
= brakiew* Bisk. 37. >Wrek 
Ul. = karpiel, brukiew* Ram. 
256. »Wreczk m. = brukiewka, 
karpielek. 'Wręczcie' = karpiele, 
nawet bez zdrobniałego znacze- 
nia* ib. »Wrekówy = karpielo- 
wy, brukwiowy* ib. || »Bruk = 
brakiew < Osip. >Bruczka = bru- 
kiew* Petr. >Braczka a. Kracz- 
ka« = brakiew Ust. z Litwy. 
Por. Br II czka. Kruczka. 

Brukowa <• = gruchać (o gołębiu) 
O. Por. Brukać. 

Brukować = ? brukiem wykła- 
dać. » Cicho, synowo, nie brakuj 
SC gęby. Bo wezmę kamień, wy- 
tłuka ci zęby* Nadm. 164, n'* 4. 

Brukować: * Biirkować = bruko- 
wać Rozpr. \\L 43. Toż Ram. 
14 (>Huik6wac«). » Dróżka bur- 
kowana* Wisła IX, 350. Por. 
Bruk. 



Brukować — Braścik. 



123 



Brukować = potrzebować Hilf. 
121. 136. >Bjede cerpiec nie 
brukuje* Derd. 6. ib. 14. Bisk. 
26. Pozn. IV, 331; VI, 16. Wi- 
sła lU, 85. Pr. ni. III, 366. Krasn. 
299. » Brukować = potrzebować, 
mieć obowiązek* Ram. 12.|| > Bru- 
kować = używać: 'Jon bo za 
silka (= za wiele) wódki bru- 
kuje* Osip. 

Brukowiec = » Jeden z towarzy- 
stwa, niegdyś wydającego pismo 
perjodyczne w Wilnie, p. t. 'Wia- 
domości bnikowe', które także 
.pospolicie^ '*Bvukow.cem\ . a. żarto- 
bliwie 'Bmkowikiem' zwano* O. 

Brukowienie n. = liście, nać 
brukwi Ust. z Litwy. Por. B r u k- 
wianka. 

Brukowik = 1, » Wyhodowany 
na bruku tj. w mieście; elegan- 
cik miejski* O. 2, p. Bruko- 
wiec. 

Bruk wianka = >liście, nacina 
bmkwic Pr. HI. IV, 802. Por. 
Brukowienie. 

Brui(ka) p. Bruj. 

Brnma: >Jak się Brunia, t. j. 21 
dzień togo miesiąca (^listopada) 
zaczyna, taka ma być cala zima* 
Zb. VI, 180. 

Brumt p. Bronkt. 

Brunak p. Bronak. 

Brunatny = gniady (o koniu) 
Sion. 268. Zb. IV, 208. 

Brunolka = roślina głowienka po- 
spolita O. Toż Ust. z Litwy, oraz 
Bumelka. 

Brunetka = żarlobl. pchhi Ust. 
z Warszawy. 

Brunić s\(i p. Bronić. 

Bruny p. Hrony. 

Bruń p. Broń. 

Brurika = 1, kotki, kwiaty brzo- 
zowe 2, szybkie pociągnięcie ko- 
mu palcem po nosie i wargach 
Ust. z Ukrainy. 

Brus = 1, belka, kloc, dyl O. 



Krak. IV, 304. Hoczn., 186. > De- 
ski 'brusowane' = równe, nie 
opółki^ ib. Zb. I, 64. 2, •Bru- 
sy = gatunek syrków owczych* 
Rozpr. X, 272. Por. Oszcze- 
pok. Parzenica. Plecień i- 
ca. Patrz dalej Brusek. 3, » Czło- 
wieka nieotartego, nieokrzesanego 
nazywają 'brusem', a. *brusowa- 
tym' , drągalem nieociosanym < 
Hoczn. 186. || »Brusek*: »'Bru. 
ski' syra = małe krążki 3 — 5 
funtowe* Encyklop. roln. U, 820. 
Wrześ. T. 39. Wrześ. 4. Rozpr. 
XII, 87. >Brusek, Brusy, Bru- 
ski = syr owczy w kształcie 
mniejszych lub większych krę- 
gów* Spr. V, 345. »Brus, Bni- 
sik = 1, kamień do ostrzenia 
2, duży syr okrągły* Spr. V, 345. 
II »Brusik = brusek, kamień do 
ostrzenia* Wrześ. 4. 

Brusie = »oslizvć na brusie* 
Rozpr. 272. ib. 243. Spr. IV, 19. 
»Brusić = ostrzyć* Hoff, 39. 
> Brusie = ostrzyć na kamieniu* 
Spr. V, 345. Por. B r n »< z o n i e. 
B r u s z o n y. 

Bruslac p. Hrzii s/Jak. 

Bruslok p. Brzuszlak. 

Brusowany p. Brus. 

Brusowaty p. Brus. 

B r u s ł a ś m.: Tak krawcy War- 
szawscy nazywają kioszoń prze- 
dnią (nieni. Brusttasche). 

B r u s I a I o c = > kawałek drewna, 
używany przez i-zeźników do roz- 
szerzania klatki piersiowej , po 
rozcięciu mostka* Kryn. 

B r u s z e u i e = ostrzenie (bruskiem): 
-Hrusenie kosów* Zb. VII, 38. 

Brusznica, Brzuszni ca = bo- 
rówka UsL z Litwy. 

Brus zony = ostry, wyostrzony: 
>Szabliczka bruszona* Rog. n^ 54. 
i*or. Brusić. Wybruszony. 

B r u ś c i k = mostok, dyszok ciolo- 
cy Ist. z (falicji. 



12i 



Bniślacek -*-*- Brysnąć. 



Bruślacok p. Brzus^lak. 

Bruślik ]). Brzui^zlak. 

Bruśnioć = ccaerwientó się* Pctr. 

Brutka;. = narzeczona^ panna mło- 
da Kęti-z. 51. Pozn. III, 192. 
202. Derd. 80. 135. Hilf. 125. 
Smn. 252. Wisła III, 577; IV, 
800; VII, 88. Nadin. 100. Kolb. 
25Ó (mylnie wydnik 'bratki' zani. 
'bnitki').' Ham. 12. »Bmtka= na- 
rzeczona, koclianka* Krasn. 299. 
Por. Br u tkam. Brutman. 

B r u t k a ni = kawaler, narzeczony; 
pan młodv Sień. 252. || *Brut- 
kan< Wisła IV, 800. 810: VII, 
88. Kolb. 236 i w słowniczku 
(mylnie wydrukowano 'bratkan' 
złmi. 'bnitkan'). || >Briitman« Pr. 
fil. 111, 365. Derd. 80. 135. Kam. 
13. Por. Brutka. 

B r u t k a n p. Brutka m. 

Brutman p. Brułkam. 

Bru zdziel p. Hru zdziel. 

Bruzelija p. Brazylja. 

B r u ż m i e I 2= » suchodrzew, loni- 
cera xylost€uni« Petr. 

Bry czaszka p. Brytfanna. 

B r y c z n y : > Hrycny * (o konin) := 
powozowy; piękny; żwawy Święt. 
»Bryczny = brykliwy, brykający 
(o koniu); przenośnie o człowie- 
ku Pr. fil. IV, 184. »Brycny = 
zgrabny, wesoły. *Brycna dzieii- 
cha' = dziewczyna do tańca i 
do różańca* Hozpr. XXVI, 371. 

Br ycz uszka = bryczeczka, mała 
bryczka Kozł. 158. Ust. z Litwy. 

Bryc p. Brydż. 

Bryc ki p. Brzydki. 

Bryda p. Breda. 

Brydż: »Bry(' ż. = brzydota, coś 
brzydkiego, paskudnego. 'Psia 
bryc' przekleństwo. Także wy- 
krzyknik odrazy lub podziwienia^ 
Spr. IV, 320. Por. Brzydź. 

B r y g a n t o w ać = > wymyślać, krzy- 
czeć. Ttlo brygantował nade 
mnom, co cud'« Si)r. V, 345. 



Brygida: »Brygisia« Kieł. I, 145. 
»Brygiś!« i »Brygi»iuI« ib. 146. 
»Bregida« Wisła IX, 349, n» 16. 

Bryja p. Brajkat Breja. 

Bryjka p. Brajka. Breja. 

Bryk acz = chleb raisowy: »Nie 
motecie wiedzieć, jak ten 'bry- 
kacz' żołnierski .snjkkuje* Wii- 
koński. Por. Brykała. 

Brykać = > Brykać na kogoś* = 
ofuknąć, zburczeć kogo Ust. z Ło- 
wickiego. Toż Pozn. VI, 69. 192. 
II » Brykać = mówić o kimś za- 
mzumiałe* Udz. || » Brykać* = 
(o ptakach nietrafionych) ulaty- 
wać, odlatywać Prz. ludu VI, 126. 
II » Bryknąć < = u^iec Ust. z róż- 
nych okolic. 

Brykała: » Chleb razowy, czarny 
zwanv jest w Krakowie 'brykała' 
Krak.^ I, 134. Toż Pr. fil. IV, 184. 
Por. B r y k a c z. 

Bryl = kapelusz słomiany Ust. 
z Ukrainy. 

Brylik (może raczej *Brełik, od 
*uml)rella'? K.) =: daszek (u cza- 
pki) Ust. z Litwy. Porów. Ko- 
zy rek. 

Bryła = ? »Jasieńku, bryła, nie 
dla ciebiem rosła* Kieł. II, 34. 
II » Baryła = bryła, np. śniegu, 
ziemi* Spr. V, 342. 

Brync r= ostatni wyraz w m^»to- 
waniu, w grze w gadulicę' Zb. 
XIII, 79, n« 2. 

B r y n d z o 1 e t y p. Bransoleta. 

Brynek p. Bronak. 

B r y s k = » brzask « : 'Skoro brysk' = 
skoro dzień, ze świtem Zb. I, 26. 
Por. B r y z n a^ ć. 

B r y s k a ć = » pozwalać sobie z kim 
niewłaściwych żartów: 'Se mnom, 
Wojtek, nic brvskajl'« Spr. V, 
345. 

Bry snąć 1, = machnąć, palnąć: 
>(Maiysia) Sabelecką brysła* (i 
ucięła głowę Jasieńkowi) Pauli, 
91. II 2, = »chybnąć, przesko- 



Bryśkać — Brzątwić. . 



125 



ezyć. Ino brysnuł bez plot'« Spr. 
IV, 330. Por. Brys! Br y skąd. 
B r y z n ą e. 

Bryśkać = > wyraz oznaczający 
chodzenie, ale nie koniecznie 
w pewnym celu; np. o dziew- 
czynie, która w danej chwili cho- 
dziM boso, matka jej powiedzia- 
ła: *Ady iióna ta teraz boso bry- 
śka'€ Kozpr. XXVI, 371. 

Brytfanna: >Brycaska* Cisz. I, 77. 
>Bratfana = naczynie, używane 
do pieczenia pieczystego, brytfan, 
brytfana* Krasn. 299. || > Bryt- 
fanna = chustka, uwiązana na 
głowie kobiety* IJdz. 

BryzI = hop I » Ksiądz zhjk sie; 
bryz z krzesełka... i uciek« Cheł. 
II, 60. For. Brysnąć. Bry- 
z n ą ć. 

Bryzę li eh a: » Przysłali nas tez na- 
si do wasych, abyście nam dali 
swoje brizeliehę (tak) za nasego 
chhistaca« (= pannę za kawa- 
lera) Oles. 44. Toż Wójc. II, 60. 

Bryzel- p. B razy 1 ja. 

Bryzgi el = krosta, pryszcz, .wy- 
sypka Słownik wielki. 

B r y z g u 1 i n a =^ e von ymus verru- 
cosus O. >Brzczdzielina« (mylnie 
objaśnia O.) = toż. »Bryżdżeli- 
na« = toż Maj. »Trzmielina, Ko- 
cic jajka, Cwikulec a. Bryździe- 
ry-^ = toż Plcszcz. 134. 

Bryzgać = > bivkać. 'Kóri bryzga' « 
Zl). II, 245. Vor. Bryz. Bry- 
znąć. Brysnąć. 

Bryznąć = > szybko biec, uciec, 
wyskoczyć, zerwać się< (Iheł, II, 
149. II * Skoro zaświtało i- na 
dzieii bryzn(»ło...< Lub. I, 302, 
n^ 497, zwr. 6. Por. Brysk. 
Bryz. Brysnąć. 

Br y zole p. Brezole. 

B r y z o w a ć p. Fryzować. , 

Bryz p. Fryza. 

Bryżdżelina p. Bryzg ul i na. 

B r y ż (i ż y ć : > Bryżdżr-c = pryczyć. 



smażyć ladajako* Pobł. 7. Toż 
Ram. 12 .Bróżdż^^c*. Por. Pr. 
fil. III, 365. 

Bryżdżyć się: > Wianek się na 
niej aż bryzdzy (błyszczy)* Lub. 
1, 204, n» 222. Por. Brysk. 
Bryznąć. 

Bryździery p. Bryzgu lin a. 

Br zad i poch.: >Brzad słów., *brzod 
(raczej brzad) kaszub. = owoc 
(u Preissa 'brzoad, brzod, obrzad, 
obrzut, łowrzut, wowi-zut, wo- 
brzut', przy czym dodaje, że 
pierwsze dwie postacie słyszał 
sam z ust Kaszubów, a innych 
udzielił nm Mrougowjusz; 'brza- 
dza' = drzewo owocowe)* Hilf. 
160. » Brzad kaszub. = owoc* 
Mrong. Słów. pols.-niein. » Brzad, 
Brzed, Brzód = owoce* Bisk. 
24. 29. 45. 49. » Brzad = owoc* 
Zb. II, 6. » Brzad = owoc: 
jabłka, gruszki, śliwki iłp.* Pobł. 
7. >Bi*zad = owoce sadowe* 
Kam. 13. Tamże: »'B rządowy *= 
owocowy. 'Bi-zadownik" = sado- 
wnik, owocarz. 'Brzadowniczka' = 
sadowniczka, owocarka. 'Brzado- 
wniczy' = sadowniczy, owocar- 
ski. 'Brzadownietwó' = sądowni-, 
ciwo, owocarslwo*. » Brzad, brzod, 
brzód = owoc... Na Pomoi*zu 
mówią: 'obi*zad', 'obrzód', 'łowrzód', 
'wowrzód\ 'fiobrzód'. 'Brzadza' = 
drzewo owocowe... W stronach 
nadnoteckich Bi-zod' = słicłiy 
owoc* Pr. lii. 111,365 — 66. Por. 
nazwisko rod. Obrzut. 

Brzadow- p. Brzad. 

Brzadza p. Br zad. 

Brzan kot p. Brzęk ot. 

B rządzić się p. Brzydzić. 

Brząkać = » dzwonić (nie kościel- 
nemi, lecz innenii dzwonami), np. 
'Jeszcze nie brząkali na bum- 
lówkę'* (pociąg) Zb. I, 26. •Tala- 
rami brzące* Wisła V, 42, n^ 4. 

Brzątwić: »'Brząlwic sobie co' = 



188 



Hr/eźilziolina — Bn&iic)i. 



|ia»»« S|)r. \\\ 19. »(Krowaj Urze- 
zawa a. Brz<»ula« Zb. XIV, 27. 
Tor Hoapr. X. 245; XII, 76. Wi- 
4a V, {)2H: VI, 317: Vii, 387. 
Ki-ak. I, 178. Winła VIII, 812. 
ł'or. Brozirlia. lii'Z(;ci as I y. 
Hrzeziaty. Brzoza. 

Brzcździolina a. Bryż^rlżol i na 
a. B r y z f? u 1 i II a = tr/rniolina, 
rwikuloe O. 

B r z ft ź n i a k =; r<xlzaj jfrzyba lisi. 
<h1 Badzyiniiia. 

B r z <» ź II i e a : » Bi-zoźiii<ki inust * , 
• Bnwłźnirkic dziewki* Bad. 1,214. 

Brzegi ok p. B^z(»f,^ 

B r z (^» (• z o <• : * Brzoczy*' = fcawi^dzić, 
^adać' H(^»ko|»is Kop(M*nickicgo. 
Brzo<'Z<?(; -- wiole l)oz sonsii 
inówi(-< Wrzpś. k 'Brzoczoć = 
inówió wi<łl(» a nio do rzeczy: 
'Brzi^'czy, jak staiji krowa, baba'* 
Bozpr. X, 272. »Brocoó< VVi.4a 
VIU, 188. »Brz(M-oó = jiradać 
l)yl(» co, od i-zoczy- Spr. V, 345. 
l*or. Brz<,'k. 

Brz<M'zka rośl. -= 'ccphalanlhcra 
j^raiidillora- ('io^z. J2. Porów. 
Brz<;k rosi. 

Brz<;k ro.śl. .— - iiiospljk ini|(ziiy, oraz 
l^rii^za br(z)(>kiiiia, j^łojrowa O. 
l*or. Brzeczka. 

Brzęk :i= > I, człowiek ci(;żkiej wy- 
mowy, z klórojjo trudno słowo 
wydtibyr- 2, mucha syrphus* 
Wrzos. ł. -Brzok -- mówiący 
niodorzoczuic, rozwU»klo: zwykle 
Mary brzęk' Bozpr. X, 272. 
Spr. V, iWi}. Por. Brzęczeć. 

Brzękać z : Zaśnijże mi kowala 
(:z^ lauiiM*)... Scękaca, brzękaca, 
Suiolipyska kowala* llaił. II, 112, 
u^* 210, zwr. 2. 

B r z ę k ii a r p. B r z d o c z y ('•. 

Brzęk o I = brziikanie: Xie czuł 

ani orczyka brzękołu, ani kopft 

uderzenia* hord. i>7. Biun. 13 

Brzjikól • . Kouzał ^^ kazał)... 

/wnukami Inzakać... i z lakiomi 



brziękolaiiii pi-zv>z4'd« Bozn. VI, 
232. 

B r z in i (> (' : * Brzmią (fikonipanii w mic* 
cbuj, jakoby pieniędzmi* Pozn. 
II, 288. > Suknia na niej od zło* 
ta brzmi* Kolb. 251 (może lśni'?). 

Brzod p. Brzad. 

Brzoda p. Broda. 

Brzoskwinia: > Brzoskwiń* 1 pp. 
Ip. Ci<;sz. 12. 

Brzost: >Brzósty* Im. Zb. VIII, 
258. »Boz to polo (zap. = lo- 
polo')... b<»z zielony bi-zosł* Pozn. 
IV, nO 323, zwr. 2, 

Brzoza i poeb.: >\Vlózę na brzo- 
zę* Kieł. II, 98. > Brzozowy* Kuj. 

II, 285, n« B8. > Brzózka = 
brzoza < ib. 208. » Brzózka < Zb. 
VI, 102. '^ Brzozowom mioteło- 
ckóm* ib. IV, 255. || > Brzoza* = 
nazwa krowy Wisła VI, 317. Por. 
B r z o z u 1 a. 1 1 >Brzozka = kora, 
łub* Petr. 

Brzozna i pocb. = 'Brózda* Ust. 
z Litwy. »Brzoznować« = robić 
pługiem brózdy. 

B r z o z n o w a ć p. B r z o z n a. 

Brzozów: > Brzozo wianki* Maz. II, 
237. 238. 

Brzozówki = > gatunek małycb 
kwaśnycb jaWek jesionnvcb* Pr. 
iii. IV, 802. 

Brzó<l p. Brzad. 

B r z ó s I w o = ^ kora brzozowa, brzo- 
st a, z której wypala się dzie- 
gieć- Pobł. 7. Toż Ram. 13. Pr. 
lii. III, 3t)6. 

Brzucb: vBrzuc]io< n. Kolb. 338. 
339. Zb. II, 172: VIII, 250. Maz. 

III, 122. Chołcb. II, 142. Bad. I, 
129. Łęcz. 198. \Vi.sła VI, 569, 
» Kapusta brzucbo wyłoży* (= 
obje sio kapusty) Maz. III, 226. 
>Br/use(ko< Pr. fil. IV, 184. »Pan 
dostał złego brzticba* (= roz- 
wolnienia) l*ozn. VI, 340. »Bi-zu- 
clio* Pr. fil. IV, 802. ^U nasze- 
go włodarza wielkie bi-zucbo* 



Firznsie 



Brzydzić. 



129 



Maz. V, 118. Por. ih. 111, zwr. 
17. II «T]rznclu)« = dno od ku- 
bełka Ksl. z Iławskiego. || 13rzu- 
siek = brzuszek: « Orzu.śku mój, 
bl•zu^ku, co-ś Uli lak śkaradny?* 
Kieł. I, 154, ii'> 265 a, zwr! 3. 
II LJrzuszyszcze = brzuszysko: 

• Brzńszf szfze '^ Kain. 13. 
Brzusie = >rśrodek jrnidzieli, j?dzie 

krój jest osadzony ' Pr. fd. IV, 184. 

B r z u s 1 e k p. B r z u s z 1 a k. 

Brzuszni ca \). Brusznica. 

Brzuslynki p. Bukszlynki. 

Brzuszlak= > prana I owa suknian- 
ka bez i-ckawów, podbiła czer- 
wonym suknem, z takiemiż j)0- 
Irzebami^ Zb. X, 194. Pozn. I, 
60: 11, 156: VL 284. >Brzuśla- 
cek- Zb. I, 29. Pozn. IV, 19. 
>Brzuślak Hozpr. WH, 56 p. 
w. Bruclik. >Bruślik = stanik* 
Tyg. ii. ser. I, t. Xlii, str. 17. 
>Bruslek«v Aten. VI, 630. -Bru- 
elek< ib. 111. 653. Bruclek = 
kamizelka z sztywnym 'lemcem' 
(kołnierzem), zapinana na dwa 
rzędy mosiężnych , albo sre- 
brnych jj^uzików, knefli'. I rzecz 
i wyraz wycliodzi z użvcia < Rozpr. 
xii', 87. Wędrowiec 'xxvi, 122. 

• Brzuslek* Aten. VI , 109. >Bru- 
ślacek = kamizelka- Spr. IV, 
19. .Bruslac< Pr. m. U, 571, 
zwr. 14. »Bruślac* Słownik niem.- 
pol. Mronpowjusza. »Brucleczek« 
Zb. IX, 201. >Pruclik = ro- 
dzaj kamizelki < Rozpr. XVII, 
66. 

Brzuś = » mający tęgi brzuch, dużo 
zjadający, nicpoń < Rozpr. VIII, 171. 

Bfzuślak p. Brzu szlak. 

Brzuślak = część warsztatu tkac- 
kiego: » Trzeci wał, zwany 'brzu- 
ślak*, dotyka się piersi tkacza 
(Brustschlag), lubo hid nazwę tę 
od 'brzucha' wyprowadza* Lub. 
I, 91. 

Brżycz p. Brzęcz. 

Słownik. 



Brzyda p. Brzydź. 

B r z y (i a 1 s I w <j=brzydaclwo: - BrzJ- 
dalstwó* Ram. 13. 

Brzydak = brzydal Wisła 111, 87. 
Rozpr. IX, 156. Święt. Spr. IV, 
341. >Brzyda(zek ^ (o dziecku 
w kolebce) Zb. X, 300. 

B r z V d a s t w o = brzydactwo: Łomż. 
Gheł. U, 8 i. 

B r z y d e c z n y : ^ Bi-zydecn y = bar- 
dzo brzydki « Rozju-. XXVI, 372. 

Brzydki i Brzydko: : Bi*zydźki« 
(pi.szą zwykle 'brzy(-ki') Kłosy II, 
333. 'Krak. I, 36 fil, 4. 36. 304. 
Zb. I, 135: U, 229. 238: VII, 
113: XII. 163. Rozpr. VIII, 102; 
XXVI, 372. Krak. III, 45. Kieł. 
U, 162. rdz. Wisła VI, 144. Fed. 
85. II ^Bi-zydzki« Zejsz. 56, n® 
101. Spr. 'V, 345. || >Brydki* 
Spr. IV, 320. Matyas Z ust' ludu 
12. »Brzydźko = brzydko* Pr. 
lii. Ul, 304. »Bi-zyćko = brzydko* 
Sab. 127. Por. Brydż. 

B r z y d 1 i w y = czujący wstręt, od- 
razę; brzydzący się Ust. z Ło- 
wickiego. 

B r z y d n i c a = * wielka choroba, 
choroba ś. Walentego* Zb. II, 245. 
Toż ib. III, 48, n« 45; IX, 48, 
n° 19. Por. Niezbędni ca. 

Brzydość = » obrzydliwość * Pr. 
fiL IV, 184. » Brzydość (tylko w 1 
pp. ip.) = bez wartości, nicpo- 
tem : To dziewcyna brzydość' « 
Czark. 

Brzydula = kobieta brzydka, nie- 
porządna: niemoralna Święt. 

Brzydzić = 1, brudzić : » Ptaczy- 
ska z drzewa na nas brzydzą « 
Kuj. 327. II 2, obrzydzać : •Je- 
dni mi jom (ją) ganią, drudzy 
mi jom brzydzą < Zb. XII, 184, 
n° 47 II 3, nieosobiście: »Kawa 
słaba, jak woda . . , że aż się brzy- 
dzi (= aż obrzydliwie) pić* Pozn. 
II, 357. II 4, Z 2'" pp. : *,]A sio 
was nie brzydzę « Rozpr. X, 251. 

9 



130 



Brzydzki — Buchać. 



• Żydzi! każdy sic wjis brzydzi* 
Zb. Xli, 180! no 208. Toż Ust. 
z lii I wy. II »nrzadzi(5 sii;* Jastrz. 

Brzydzki p. IJrzydki. 

B r z y d ź -— » braydal * i{<,'ko[). Wrześn. 
»nrzvdi^. a. Hrzvda == brzydota* 
Spr. V, a 15. Por. Brydż.' 

Brzydzki p. Hrzydk i. 

Brzytwa: »Hrzvtow* Hisk. 22.39. 
Hani. 13. Pozn. VI, 8M. Cinc. 
28, iio ()M. Kozpr. XII, 9. Ust. 
z Lilwv. łBrzytwów* 2 pp. Ini. 
Choł. i \U. 

Brzyzj^ p. Obrzyzj?. 

B r z y ż d ż y ć : » Brzyzdzyć = de- 
ptać* Spr. V, 315. 

Bul = «?łos wohi : » (Wołku,) B<»- 
dzios bucał do wiecora : A buu 
bil, a bu buul* Fed. 212. 
II » Dzieci kaszubskie mówi^ *bu' 
zamiast 'zimno'* Nadm. 11 9. For. 
Buba 1. 

Buba, ezc.4eiej 'Buby* Im. = 1, 
(w mowie dziecinnej) wszelkie ja- 
gody i małe ziarnka Ust. z Litwy 
2, (^w mowie dzier innej) = we- 
szka ToW. 7. Pr. lii. III 366. 
Rozpr, XIL 108. Ram. U. 3, 
»'Buba' a. 'Mu* (w gwarze dzieci) 
= krowa* Was. 250. Rozpr. 
XXVK 372. Wisła VII 718. 
4, »Bubu* i^w mowie dzieci) = 
zimno Spr. \\\ 19. 5, >Bubu!* 
= okrzyk uspokajający dzieci Cen. 
Zar. 76. »L\daj, buha, synu mój* 
Goszcz. 279 6, »nzieei strasz;\ 
bu ba- r.inc. 23. n^ i 85. Rozpr. 
XIK 78. 7- -Buba = o irhijńm 
człowieku, \'o to iradń i ir:u1;i, 
a bieda -ro wyrozumieć'* Spr. 
V, 315. 

B u b a c - p. R o b o. 

Buba k p. l^ o b o. 

Bu bek ^:= »niinik. walet \y kar- 
tach* Krasr. 299. 

Buber p. Bo b. 

Bublja p BiMj... 

Buba p Buba. 



Bubuk p. Bobo. 

B u c a ć : > Bucae = trącać « Hiif. 
160. » Bucae = trykać, bóść ro- 
gami (o owcaeli, baranach)* Pobł. 
7. Toż Pr. fii. III, 366 i Ram. 13. 

B u c a k : » Bucak = moneta, nieda- 
wno wyszła z użycia, cztery centy* 
Rozpr. XXVI, 372. 

Bucarka = cedzidło Aten. VI, 116. 
Por. Bu ci ark a. 

Bu cek = penis Sł'o\vn. wielki. 

Bu cer z: »Bucćrz = zarozumiały; 
majętny* Udz. 

B u c h I = o nagłym ruchu, porwa- 
niu, rzuceniu : A ja kozę buch 
na plecy!* Zb. rV, 184. »Ón 
wlćm wyleciał ze żyta i łapnąl 
buch to pierze., i w torbę* 
Pozn. VI, 13. »Óna buch oiiknem 
ućkła* ib. I-i. »Óna to ziebro 
buch za zanadrze* Zb. XI, 121. 
»\Vyjena nóz, buch w niego i za- 
biyła go* Zb. V, 265. »Buch 
w' pysk* Wisła VnK 284. »Upił 
się, taj Żyda buch. Buch Żydówkę, 
buch polowego I* Pleszcz. 220, 
n** 51. II >Buch = okrzyk na 
świnie : 'Buchla buch buch !'< 
Ram. 14. Por. Buchla. Bu- 
chnąć, (iruch. 

Buch p. Babach. Bąrh. 

Bucha = rodzaj ubrania : > Weszła 
w modę 'bucha' a. 'dęty płaszcz', 
rńżniara >ię tym od kierei, że za- 
miast słojace«jo. ma kołnierz wy- 
wijany, jot bez worka na pie- 
cacii i bez \\ypu>tek Kuj. L 64. 
iRiulia ^ i-uuzaj upoiiczy* ib. 
11, 2(W z Bib. Warsz. LXXX, 
620.. II » Bucha = pycha* Hilf. 
24. 160. Toż Pr. fil* IB, 366 
i Ram. 14. Por. Buchać. Bu- 
s z n y. 

Bucha: » Skoczył Bucha do pułapu « 

Maz. III. 65. Por. Buch era. 
B u c 1. ;; ć = 1 . machać: uderzać, 
bić . cepami Pozn. II. 271. Lub. 
I 302. Rozpr. XX. 425. KozŁ 



Biichaniee — Buchta. 



131 



133. gwerem (= karabinem) Zb. 
IX, 264. kijem Zb. VIII, 286. 
pięścią, Łęcz. 96. w kark Rad. 

II, 206. Porówn. Buchanie c. 
Toż ib. 84. Fed. 212. Święt. Pr. 
fil. IV, 274. II »Buchać = nie- 
pokój czynić* Wrześ. 4. || > Bu- 
chać* (o psie gończym) = w śnieg 
zapadać Piz. ludu VI, 110. || »Bu- 
chac = być pysznym, pysznić 
się, bucziiieć* Pobł. 7. Toż Ram. 
14. Por. Bucha. || .Buchać = 
jeść Zb, 1, 38. Spr. IV, 20. Por. 
Nabuchaćsię, Obuchać się, 
Zbuchać. II »Buchać< = kraść 
Pr. fil. IV, 274. Zb. I, 38. Wisła 
IV, 843. Święt. Por. Bochnąć. 
II » Buchać się = zamieniać się, 
handlować: 'Buchdjmy sie na go- 
dzinki' (= zamieńmy się zegar- 
kami)* Ust. od J. Byslronia. Pr. 
fil. IV, 282. 

Buchaniec = > uderzenie, stusak, 
a w szczególności w plecy* Roczn., 

, 186. Toż Zb. I, 64. .Bucha- 
niec = buchnak* ib. 

Buchcior p. Bucior. 

Buchera: » Przyszed Buchera, miał 
torbę sera* (na ś. Wojciecha, 
kiedy » pannom pociecha*) Maz. 

III, 65. Por. Bucha. 

B u c h 1 a = > świnia; wyraz pieszczo- 
tliwy* Pobł. 7. .Wabienie świń: 
'Buchla buch!'* ib. p. w. Bu- 
czka. Toż Pr. fil. III, 366. Ram. 
14. Por. Buczka. Recha. 

Buchnak: .Buhaniec = buchnak* 
Zb, I, 64. Por. Buchaniec. 

Buchnale p. Bochnery. 

Buchnąć = runąć, palnąć, grzmo- 
tnąć : .Buchnąć = uderzyć* 
Rozpr. XXVI, 372. .Buchnąć = 
wywróciwszy się upaść i uderzyć 
o ziemię* Łomż. .Buchnęła w Du- 
naj* Kolb. 259. .Jabłusko bu- 
chnie* (= spadnie) Zb. IV, 105; 
ib. II, 252. »0 ziemie niom (ca- 



peckom) buchnąć- Zb. XII, 222. 
.Przewróciół ćwyrć do g<')ry dnem, 
buchnoł o ziemnie (zioinię)^ Cheł. 
I, 200. »Djabół jjiJc buchnie o- 
knem na dwór, uciek* ib. II, 148. 
.Jak zbój nici bedoin włazić, tó 
ja buchnę (= rzurr się) na lego, 
có pódzie na przodku* Zb. V, 
264. .Buchnujt lagom w banie* 
Cisz. I, 280. .Buclili do pokoju* 
(=r wpadli) Cisz. 1, 14. .Buchnąć 
do wody = rzucić się* ib. I, 38. 
» Ziiomićrz zwiózdł tiiorbe snurem, 
buchnon w nie pięściom i po- 
łiiozćł na bokc Archi v V, 650. 
W znaczeniu .uderzyć*: Rozpr. 
VIII, 227; IX, 203; X, 272. 
Wrześ. 4. Spr. IV, 20. .(Wyra- 
żenie dziecinne) Buchnóć = ude- 
rzyć; upaść* Rozpr. XII, 108. 
II = lunąć: .(Woda) była taka, 
ze jak buchnął w cłowieka, abo 
w bydle, to sie ono stało kamie- 
niem* Krak. rV, 70. || .Bu- 
chnąć = ukraść* Spr. IV, 20. 
Zb. I, 38. II .Buchnąć se = wy- 
pić kieliszek gorzałki* ib. || .Bu- 
chnóć sie = uderzyć się (w^ mo- 
wie dzieci) Pr. fil. IV. 282. Por. 
Buchać. 

Buchnery p. Bochnery. 

Buchta = 1, zatoka, utworzona 
przez zakręt rzeki Tvg. ii. ser. 2, 
no 110. Wisła II, 56; ib. IV, 
589 (opis). Pr. fil. IV, 802. || 2, 
« Ruch ta = przegroda w *le.si- 
cach\ czyli hurtach, do której 
wpędzają dójki, odłączając od in- 
nych owiec* Pobł. 7. Toż Ram. 
14. II 3, .Buchta = (w Poznań- 
skiem) pokój, stancja, izba; na 
uniwersytecie Wrocławskim naj- 
mowaliśmy 'buchtę' = pokój* 
Pr. fil. III, 366—67. || 4, W Wiel- 
kopolsce .Buchta* znaczy też 
łóżko, np. 'Idź do buchty' = idź 
spać Ust od dra J. Peszkego. 



9- 



132 



Bachlować się — Buczka. 



Buchtować się: »Buchtowac sę = 
zbijać si^» w kupę (o owcach) « 
Pobł. 7. Toż Ram. 14. 

B u e h w i a < t y p. Bufiasty. 

Bu ciarka = >onuczka« Pr. fil. 
IV, 184. Por. Buc ark a. 

B u c i e II = » bocian * O. 

Bucior: 'Bucior a. Putyra« = na- 
czynie na mleko Aten. VI, 116. 
II * Bucior, Bucion' = sprzęt do- 
mowy ^ Rozpr. XVII, 21. •Bucio- 
ry = szmaty, ubranie, tłomoki; 
stare rzeczy* ib. 76. Toż Pr. fil. 
IV, 184. »Buchoiory = stare 
rzeczy- ib. jj » Buciory = duże 
buty< Lub. IT, 210. f| '»Bucior = 
pierócr z nadzieniem z marchwi, 
maku i kaszy jaglanej* Pr. fil. 
IV, 184. II > Buciory = wnętrz- 
ności bydlęce, jelita* Święt. Por. 
Buc ark a. Buciarka. || •Bu- 
cior = osoba niezgrabna, skrzy- 
wiona: wyraz obelgi a. pogardy 
niewielkiej; użycie jego jest naj- 
rozmaitsze* Rozpr. XXVI, 372. 

Buciorowaty = niezgrabny, nie- 
ruohawY, ociężały* Rozpr. XXVI, 
372. 

Buciuk = > kłoda do rznięcia* O. 

B u c y f a ł : » Bucyfał = człowiek nie- 
spokojny, zuchwał\' : krzykacz, 
wichrzyciel; dziewczarz* Święt. 
» Bucyfał = człowiek spasł\'', z twa- 
rzą pucułowałą* Osip. > Bucy- 
fał r=: człek nad miarę tłusty 
a niezgrabny* Udz. » Bucyfał = 
1, tęjri tłusty 2, zuchwał\\ zbe- 
reźnik* Rozpr. XX\n[, 372. Por. 
B ę c w a ł. 

Bucz!: > Świnie wabią się: bucz, 
bucz*!* Xadm. 149. Por. Bu- 
czka. 

Bucz = wiersza, bębenek, goło- 
macz {'.<{. z Litwy. Gliński Ba- 
jarz n, 188. O. Osip. » Ludność 
miejscowa (nad Niewiażą") wyra- 
bia u-obne narzędzia do połowu 
raków, tzw. 'buczki'* Głos 1896, 



n« 10, str. 235. »Bucz« (opis)- 
Wisła IX, 97. 

B n c z a k = młod v buk Tvg. ii. Ser. 
1, t. IX, str. i 20. Wójc. II, 373. 
Pauli, 181. Kolb. 431. Zb. Vn, 
51. Zejsz. 154. 

Baczę n.: » (Droga) Zarosła mi dro- 
bnym buczym* (z czeska) Zb. 
IX,' 263, no 324, zwr. 6. 

Buczeć = ryczeć (o wołach) : » Bu- 
c^ć nikSj wuół* Rozpr. VIII, 118. 
Maz. II, 187. Zb. I, 33. Pozn. 
V, 150, no 344, zwr. 2. Fed. 
212. *Bąk (ptak) 'buczv'« Wi- 
sła VIf, 174. 337. II »Bućzeć* = 
huczeć Kuj. II, 268 p. w. Bę- 
czyć. Pozn. I, 277 (= naślado- 
wać basy). Pozn. Vf, 346. >Wo- 
da buczy* Hilf. 151. Derd. 40. 
Cisz. I, 235. If » Buczeć = pła- 
kać, beczeć: Kieł. 11, 262, n« 68. 
l'dz. Spr. IV, 20. Bałucki Pań- 
skie dziady 206. Osip. H » Be- 
czeć = but wiec* Osip. [J » Ba- 
czyć* Rozpr. III, 368, patrz Ba- 
czyć. Por. Beczeć. Bycze ć. 

Buczek: » Bucek * = płaczek, pfet- 
ksa Święt. 

Buczek p. Bączek. 

Buczek = młody buk: Rog: n® 
371. Wrześ. T. 42 i ind. Zb. X, 
181: XH, 128. [| »Do sto bo- 
czków! Do sto dębów! (w\4crzyk 
zdziwienia)* Cinc. 11, n* 163. 
II » Buczek * = pałka bukowa: > Po- 
ciągnął żyda tęgim buczkiem « 
»Bar. 74. >Buk a. Buczek = pal* 
ka, maczuga* Roczn. 187 i Zb. 
I, 64. » Bucek = kij, którym się 
owo(*e z drzewa strąca ('ciapie*) 
Rozpr. XX\1, 372. 

Buczka: » Buchla a. Buczka = 
świnia, świnka. Wabią śuinie : 
'Buczka bucz btichla buch !'« Pr. 
tli. in, 366. > Dzieci kaszubskie 
mówią buczka', zani. świnia* 
Nadm. 149. » Buczka = świnka* 
Ram. 13. Por. Bucz! Buszkal 



Buczki — Bu du du! 



133 



Buczki p. Bucz. 

Suczisieć: »Bulrznie<? = butwied« 
Spr. IV, 342. 

Boczny: >Bucny = Łęgi« Rozpr. 
Xy 272. II BuczDY = graecznv« 
Wraeś. Ł Spr. IV, 302; V, 345. 
II »Bucny< = wydawcy gtos ba- 
sowy; huczny; rozrzutny; lubiący 
śpiew, muzykę, tańce; niespo- 
kojny, zuchwah', krzykacz Święt. 
Por. B uszny. 

Buczywo = las bukowy: » Pójdź- 
wa teraz do bucywa, Przv'wie- 
ziewa drew, hicywa* Rad. it 52, 
n« 105 b, zwr.'8. 

Buda: »Chahipa, przez niektórych 
'chyżeni', częściej 'strzechą' lub 
'budą' mianowaaa* Krak. I, 148. 
» Każda familja niiala swą 'budę', 
czvli osadę zabudowaną* Pohij. 
48. Toż ib. 51. 55. \\ »Buda = 
kram korzeiuiy* Wisła III, 87. 
>Buda = kram z djt.sek, sta- 
wiany czasowo na jarmark* O. 
»Budy« blp. = jarmark święio- 
jerski w Wilnie Ust. z W^ilna. 
Por. Bałda. 

Buda (na Węgrzech): »Z Pestu do 
Budzyna* Zej.sz. 68. »Z Pestu 
do Budzina* ib. 141. Zb. XU, 
127. >Do Budzyna* Zejsz. 154. 
»Z Budzima do Pestu* Zb. XII, 
123. 

Bu darz: >Budarz* = cieśla Zb. 
V, 195. Wisła VI, 140. Spr. V. 
345. Sab. 127. >Budarz = bu- 
downiczy* W^rześ. 4. Por. O. p. w. 
Budnik. Por. Budnik 2. 

Budel \). Bntel. 

Budla p. Butel. 

B u d n i a k : » Od dworu zwykle za- 
leżnym bywa 'gościnny' (karcz- 
marz) i 'budniak'* (bliższego obja- 
śnienia nie podano) Pozn. 1, 105. 

Budnik: > Budnik « na Litwie ozna- 
czał dawniej policjanta miejskiego, 
mającego » budkę* = domek na 
ulicy Ust. i O. || » Budnik (na 



Szląsku) = kupiec, mający pra- 
wo okupione prowadzenia handlu 
po miastach* O. J| > Budnik* = 
osadnik, kolonista: » Budnik = 
nazwa włościan rodem z Króle- 
stwa, osiadłych na Polesiu i Piń- 
szcz>'źnie na prawie czynszowym « 

0. Por. tytuł powieści i samą po- 
wieść Kraszewskiego : ^Budnik'. 
»Na Polesiu 'Budniki', 'Budni- 
czki' = osadnicy leśni* Krasze- 
wski Wspomn. Wo^ia I, 81. 82. 
• Niedaleko Łowicza leży kraina 
tak zw. 'Budników'. . . puszcze 
Kampinowska i Jaktorowska* Maz. 

1, 41 i dalej str. 42. 67. 273. 

> Tańcuj, budnik, boś tv letki* 
ib. II 206, no 524. Por. Pozn. 
I, 23. 

Budny (dzień) = powszedni Pleszcz. 
32. »W dzień budny w polu 
głośno* Pol Pieśń o ziemi na- 
szej i O. 

Budować się = tworzyć się , for- 
mować się: >Bolak buduje się na 
ciele* Kozł. 383. >Nie ból, bo- 
lak, bo ci N. Panna kazała, że- 
byś się nie budował* Zb. III, 56, 
n" 22. 

Budowie p. Budowla. 

Budowla: > Budowie * Maz. V, 48. 

> Budowie = budowle, zabudo- 
wania drewniane ; mówią n. p. 
'drzewo, niezdatne do budowia'; 
'przewozi swoje budowie'* Pr. fil. 
IV, 803. ^Budowia ż.* Czark. 

Budowu ia = budowla, budynek 
Pozn. VI, 97. 222. 343. Kuj. II, 
268. Zb. I, 33. Pr. fil. l\\ 184. 
>Budownia = miejsce, gdzie sta- 
wiają nowe budynki* Parcz. 

Budownik := budowniczy Ust. 
z Radomskiego. 

Budrys = imię jednego z zięciów 
»bal)uleńki*, która miała siedm 
córek Pleszcz. 174, u^ 4. 

Bu du dul = naśladowanie tupa- 
nia ludzkiego: »Organista.. bu 



13i 



Biidula — Bujny. 



du du ])o izbie, ncink na dwór* 
Zl). VIII, 316. 

Bndiila p. Bod ul a. 

Bu dli nok: >Budonok« list. od Ja- 
worzą (Szlask). Rozpr. XII. 12 
stoi 'budóńek', zap. zamiast 'bu- 
dónok * . 

B u d y k a ć = > razić kogo głową na 
podobieństwo kozłów a. trvkówc 
Osip. 

Budynczysko: » Budyncisko « 
Rozpr. X. 244. » Budyncisko = 
budynek -c ib. 272. 

Budź p. Bundz. 

Budziarz: > Budzi arz = komor- 
nik*' Udz. 

Bu dzień, » Budny dzień = dzień 
roboczy, powszedni; *na budniu*= 
w dniu powszednim < Pr. fil. 1^,803. 

Budzi (e) s z y n : > Budziskie pole « 
Kozi. 281. 

Bud zim p. Buda. 

B u d z i n : W Budzińskiej olsynie « 
Kęlrz. 14. » Budzińskie chło- 
paki < ib. 

Budziska: » Kazali mi iść na Bu- 
dziska* Kieł. TI, 74. »Na Budzi- 
skie pole< ib. 

Budzisuka = » karbowy * Wisła 
V. 40. > Budzisuka = 1, stróż 
nocny, i>omocnik sołtysa 2, kar- 
bowy < Pr. fil. IV, 184. > Budzi- 
suka = 1, stróż nocny 2, czło- 
wiek kł<»tliwy i kłócący* Parcz. 

Budzyń p. Bud a. 

Budzyń: •Lichsza część wsi, lub 
gorzej zjibudowana, odbiera cza- 
sem pugardliwe miano 'budzynia'< 
Krak. I, 159. ^Cała wieś (Toma- 
szowice) składa się z trzech czę- 
ści: 'Xa Budzyniu', 'Na Skołnicy' 
i 'Na \Vsi^^ ib. 143. ^Budzyń* 
nazwa pewnego folwarku ib. Por. 
Krak. IV, 304. 

Budźko = V nazwa p.sa* Wisła V, 923. 

Bufiasty: »Bufciaste rękawy* Pozn. 
II, 159. Lub. I, 161. *Buchwia- 
-ty« (i) rękawach) Kuj. I, 67. 



Bufk(a} p. Buwka. 

Bufie = . kartofle < Pr. fil. III, 304. 

Bug: >Do BugiK Wójc. I, 93. 
>Wtrąciłci ją (Marysię) w Bug 
głęboczki* ib. 95. >Na Bugu* 
(^zapłakała kukaweczka) Maz. III, 
97. Toż ib. 121. > Pieprz przy- 
niós Wieprz, Głóg (gałkę musz- 
katołową) przyniós Bug* ib. 127. 
»(Tąseńka od Bugu płynący* Wi- 
sła VII, 701. »Z tamtej strony 
Buga Jasio na mnie mruga « 



Pleszcz. 215, 



24. 



Bugaj: > Pojedziemy na Bugaj* Zb. 
X, 316. > Służyłem vy Bugaju* 
ib. VIII, 69. »'Stracił portki na 
Bugaju* ib. XII, 165. Toż Łęcz. 
200, no 389. 

Bugańce blp. = » kajdany: 'Oko- 
wali go w żelazne bugańce'* 
Rozpr. X, 213. Toż Wrześ. T. 46. 
Zejsz. 155. 156. Wrześ. 2. 3. 
> Bugańce = kajdany (tylko 
w piosnce)* Spr. V, 345. 

Bugar = »bąk i wszelka mucha, 
która tnie bydło, konie itp.* 
Wrześ. 4. Por'. Rozpr. XVII, 21. 
• Bugar = duża końska mucha* 
Spr. V, 345. 

Buhaj = nazwa gry dziecinnej Zb. 
X, 76 (tamże oj^is). || »Buh{ij« = 
bąk (ptak) Ust. z Ukrainy. 

Buhaniec j). Buchaniec. 

Buić się = »bujeć, bujno rość, 
gęsto rosnąć, np. 'Prędzy się bę- 
dzie buić pasa, kaj są ki*zaki, jak 
kaj ich niema' < Zb. II, 245. 
»Buić się =r wzrastać bujnie do 
góry< Pr. fil. IV, 184. 

B u j a c z k a = huśtawka I st. z ró- 
żnych okolic. 

Bujar j). Pi won ja. 

Bujna wy = ^^za gruby. np. 'su- 
kno bujnawe'< Spr. IV, 302: V, 
345 p. w. Bujny. 

B u j n i s k a blp. = wybujałe trawy, 
chwasty Pst. z .laworza (Szlask). 

Bujny = » sil n y, zd rów, bystry « , 



Bujon 



Bula. 



135 



n. p. krowa Kani. 102. || » Buj- 
ny = gruby* Spr. IV, 302; V, 
345. Por. Bujna wy. 

Bujon j). Bi won ja. 

Buka. Buczek = > pałka, inaczu- 
jra« Koczn. 187. Por. Buczek. 

B u k a c i k =. » naczyń io niistornie 
wyrobione z jednej sztuki drzewa, 
od pół garnca do czterech « Kam. 
108. Toż ib. 109. 

Buki bil). = chłosta, bicie Święl. 

Bukiet: >Pukiet« Ust. z Ja worzą 
(Szląsk). >Bukietek< Zb. Xn, 149, 
no 421. 

B u k i s z I = wyraz, mówiony do 
dzieci, gdy się je straszy dwoma 
palcami, wystawionemi nakształt 
rogów bydlęcych l-st. z Litwy. 
II > B u k i s z = pchnięcie rogami, 
n. p. 'Chłopcy zabiegli baranom 
drogę, ale dostawszy tęgie 'bu- 
kisz\ wywrócili koziołka* Pobł. 
7, p. w. Bucac, z Ig. Chodźki. 
Por. Bucac. 

Bukowiec = » baran * (tryk) 
Cheł. I, 77. O. ma 'Bukownik'. 
II > Bukowiec = nioneta cztero- 
centowa* Spr. IV, 302: V, 345. 
II Bukowiec = opalony, gruby 
bukowy kij owczarski* Sab. 127. 

Buko w i n a : W Bukowinie « Zb. 
IX, 264. Por. Półko win a. 

B u k o w n i k p. Bukowie c. 

Bukowno: » W Bukownie - Zb. X, 
269. » Bukowianie* ib. >Bukoska 
rola* ib. 268. »Bukoski smar- 
kacz* ib. 324. »Bukoski ciara- 
chul* Rad. 1, 192. 

Buks (u koła wozowego): » Każde 
koło ma po dwa bukszy* Lub. 
I, 88. »Bukse Im. = okucie osi 
z drzewa* Rozpr. X, 272. Spr. 
V, 345. Buksiki Im. u kółek 
pługowych* Zb. IV, 191, n^ 22. 
> Bukso (zap. rodź. nij. K.) = 
gruba blacha żelazna, zwinięta 
w trąbkę, którą wbija się w pia- 
Mę* Pr. ni. IV, 306. 



Buksa ż. = krowa bez rogów Ust. 
z Litwy. Por. Gomoły. Ga- 
ni u ł a. Ł a b a t y. S i u t y. S z u t y, 

B u k s i k p. Buk s. 

Bukso p. Buks. 

Buksy blp. = spodnie Kętrz. 87. 
Wisła I, 152: 111, 727. Pr. fil. 
II, 571, zwr. 14. >Buk.sf* Hilf. 
122. Derd. 26. 135. Pr. fil. IH, 
367. Nadm. 108. 133. 151. .Mą- 
dry, jak Salomona buk.s^« Cejn. 
Zar. 72. Ram. 14. >Jeg6 białka 
buksf nosi = jego żona spodnie 
nosi = jest on pod |)antofiem« 
ib. >Buksiki* Kętiv.. 88. 

B u k s z p. Buk s. 

B u k s z }) a n : » Busztyn * Krak. IV, 
304. >Bustyn* ilx I, 283. 

B u k s z t y n k i Im. O. > Baran (u koła), 
obity 'ryfami' żelaznem i, zwane- 
mi także busztynki'* Pozn. I, 
110. > Busztynki a. Brzustynki = 
obrączki na piaście u .*^prychów< 
Rękop. J. Ło.sia. » Brzustynki = 
część wozu* Pr. fil. IV, 184. Toż 
Rozpr. XVII, 76. ^Bustryneks 
Bustrynki = obrączki na głowie 
koła od wozu. pod samemi spry- 
chami* Spr. V, 346. 

Buk wita = gryka, tatarka: >Bu- 
kwita a. Litewka- Pamiętnik fi- 
zjograf. V, dział 4, sir. 13. Pr. 
fil. I, 135: III, 367. »Bukwita, 
Buk witka. Bukwitny* Ram. 14. 
• Lepsza buk wita, niż liowies, 
Le])szy kawaler, niż gdowiec* 
Nadm.' 156, n^ 26. Derd. 23. 135. 

Bul b. b. I = naśladowanie płynie- 
nia cieczy z butelki I ust. z ró- 
żnych okolic. Por. O. Por. DuL 
Gul. 

Bula m. = byk: Hilf. 149. Wisła 
VI, 213. 160. Derd. 135. Nadm. 
41. »Bul a. Bula = byk* Ram. 
14. ^Bulak, Buldszk r= byczek « 
ib. »Bula bisz!* = woł.inie kro- 
wy Cejn. 77. 

Bula = gula, guz: »Zawalnice 



liJ8 



Buławeczka — Bur. 



B II I a w e c z k a = rodź. rośliny: »Na 
iiiesianoj roli stoją hiiławeczki*. 
vBnławka a. Biihiweczka = po- 
spolita nazwa rośliny Buła \vnik« O. 

Bu ławka j). Bu la w o czka. 

F^ u ławka = szpilka Typ. ii. ser. 
2, no IJO (ze Szląska). || »Bu- 
ławka* = bijak u copa Ust. z Litwy. 

Bułga p. Bu Iga. 

Bułka p. Buła. 

B u ło ń = a) mający narośl nad okiem 
b) mający przepuklina Swięt. 

B u ł o w a t y = 'wypukły' tj. ma- 
jący przei)uklin(»; obsypany na- 
roślami na twarzy Święt. 

Bumażka = asygnata, papierek, 
bankocetla Roczn. 232 p. w. Ru- 
blówka i list. z Litwy. 

B u m b 1 o w a ć i poch . : > Bąbelować, 
bóinblować = łazić, włóczyć się* 
Pr. fil. IV, 361. »\Veszed na 
bąm lorkę ' (= na włocęgc, prze- 
cbadzkę) Derd. 107. >Bumlówka 
= pociąg powolny (Bummelzug)« 
Zb. I, 26 p. w. Brząkać. Toż 
>Bombelcug« Ust. z różnych oko- 
lic. »Bumler = pijak, włóczęga* 
Krasn. 299. Por. Bąbelować. 

Bumbum p. Bąbony. 

B u m i s t r z p. Burmistrz. 

Bu ml- p. Bumblować. 

B u m w aks = »cera arborea* (aptek.) 
Wisła III, 90. 

Bunda = »krótki kożucli bez rę- 
kawów < Zb. X, 21. Bunda = 
krótki, wyżej kolan sięgający ko- 
żuch, kióry w lecie nosi się bez 
rękawów i wełna^ na wierzch, 
w zimie zaś z rękawami i wełną 
do środka^ ib. ó. Por. O. i Del. 
118. Por. Bądziora. 

Bunda = węzeł Ijst. od (irójca. 

Bund i uczyć się =z »buńczuczyć 
się* O. p. w, Burdiuczyć się. Por. 
B u ndzi u rzyć. 

Bundz »a. Budź = owczy ser, 
zbiły w 'ple^kanki'^ (foremki) Zb. 
1. t>k Por. Kalendarz Jaworskie- 



go 1867, str. 52. Kłosy XV, 426. 
>Bondz a. Bądź* Rozpr. XVII, 
6 — 7. »Bandz a. Bundz = zie- 
umiak* Zb. VI, 293. 

B u n d z i u c z n o = buńczuczno, bu- 
tnie Bar. 28. 

B u n (1 z i u r z y ć = » nakładać szmat 
(odzieży), nastrzępić* Lub. 11,210. 
Por. B u n d i u c z y ć się. Bur- 
diuczyć się. 

B u n i a, « Buńka gliniana a. ka- 
mionkowa = naczynie pękate 
z szyjką bez dziobka na olej, ocet, 
wódkę itd.* Pr. fil. IV, 803. Por. 
B u li koś. 

Bu no p. Bono, 

B u n k o w a j). B a ń k o w a. 

Bunkowy [». Buła. 

B u n t =: wiązka, wianek, pęk np. 
grzybów Ust. z Litwy. »Bont, 
Bond, Bunda, Bonda = wiązka, 
pęczek, węzeł. 'Bond grzvbów^'« 
Pr. fil. IV, 801. »Bunt = dzie- 
sięć wianków grzybów suszonych, 
np. na jarmarku w Sejnach, zwa- 
nym 'grzybowym', w dniu N. P. 
Różańcowej* Osip. || >Buńcik« = 
wiązka np. traw leśnych, łąkow^ych. 
l'st. od (Irodziska, Skierniewic. 

Bunt p. Bant. 

Bunt: »Robja buńtf i rew()lucvją« 
Derd. 27. " 

Buntować: » Buntować = hałasić, 
tłuc się* Rozpr. X, 272. || >Bun- 
łować się na kogo = zmawiać 
się na kogo^ Wrześ. k 

Buńc ik p. B u n ł. 

Buńczuczyć się p. Bu ndzi u- 
c z y ć s i ę. 

B u ń k o ś = gruby kij juhaski , a 
także o człowieku prostaku* Spr. 
V, 346. 

Bu ń ł V i)rzvm. = nazwa wołu Nadm. 
147. 

Bur \). (i bu r. 

Bur: >Slyry ł)ury, putora niamra^ 
na kwiku, pod fiku turą = cztery 
sorki . p<)łtora bochenka chleba. 



Bnraczak — Burdajka. 



139 



na cłilewio, pod słonia* (zagadka) 
Zb. 90, n" 87. 

Bnraczak p. Burak. 

Buraczek: » Rzepa a. Buraczek* = 
jrra dziecinna Wisła III, 60 (opis). 

Buraczka p. Burak. 

Burak: » Burak = kapelusz* Zb. 
VI, 104, zwr. 12. vPilśniowe ka- 
pelusze, zwane 'burakami'* Zb. 
11, 1. » Kujawiak... śmieje się 
z Dobrzyniaka, którego kapelusz, 
jak twierdzi, 'robiony na buraczku' 
(buraku)* Zb. VI, 91. || >Suty, 
najczęściej czerwony 'burak', czyli 
wełniak* (spódnica) Zb. IV, 187, 
n" i. » Burak = (wełniak , spó- 
dnica wełniana, zapewne dla tego 
'burakiem' nazwana, że najczęściej 
bywa koloni burakowego* (raczej 
dla tego, że 'burej' barwy K.) ib. 
192. Por. Burek. Burka. Bu- 
rocha. || » Buraki łm. = rodź. 
jabłek* Zb. XIV, 28. || > Bura- 
czka* = rodź. ziemniaka Zb. VI, 
293. >Burdki* = rodź. ziemnia- 
ków Wisła VIII, 812. > Buraki = 
duże ziemniaki, z łupiną czerwo- 
nawa* Spr. V, 359 p. w. Grule, 
n" 7. Por. Buryszka. Bory- 
szka. Burki. || »Buraczak* = 
potrawa z kiszonych buraków 
Pozn. III, 28. II »Buraczki« Im. 
= potrawa z buraków kraja- 
nych , rodź. barszczu Ust. z Li- 
twy, i O. II > Krakowskie a. czer- 
wone buraki* Wisła VI, 664. 

Buranka = » derka* Pr. fil. IV, 185. 

Burasy = burv: » Burasy kot< 
Krak. IV, 299' Por. Bur a wy. 

Bura wy = bury: »Koniczku bu- 
rawyl* Zej.<z. 109. »Kuot bu- 
rawy* Rozpr. VIII, 125. »Bura- 
wa kotka* Kieł. I, 122. Porów. 
Burasy. 

B u r b o t : » Burbót = hurkotanie, 
burczenie (w brzuchu)* Ram. 14. 
Por. Burbotać. 

B u r b o t a ć : * Burboce = burczy 



w brzuchu* Hilf. 160. Toż Pr. 
fil. III, 367 i Ram. 14 (»Burb6tac*). 

B u r b u ł k i a. B u r b u 1 k i im. = 
bulki, banieczki gazu, wychodzące 
z wody Ust. z Litwy. 

B u r c fi k p. B r u c a k. 

B u r c h e 1 p. B u r c h 1 a. 

B u r c h 1 a > a. Purchla = jaje, 
bez twardej łupiny od kury znie- 
sione* O. >Burohel = miękka 
skórka na jaju* Zb. II, 6. »Bur- 
chiel = 1, bąbel narwany a. od- 
parzony na ciele 2 , jajko bez 
skorupy* Pr. fil. IV, 803. »Bur- 
chle = bąble: 'Kokosz burchle 
leje' = kura znosi jaja miękkie, 
tj. nie mające wierzchniej skoru- 
py* Osip. >Burchel = duży bą- 
bel* Czark. 

B u r c o w a ć » i Z b u r c o w a d = 
szarpaniem (z)budzić ze snu« 
Krasn. 299. 

Bur czak p. Brucak. 

Burczak = rodź. grochu O. 

Burczak: »Burcdk a. Burek = 
fartuch z gnibego materjału* 
Rozpr. XVII, 76. Toż Pr. fil. IV, 
185. Por. Burak. Burka. Bu- 
ro c h a. 

Burczałka = zabawka dziecinna: 
grzechotka, wartałka Ust. z Li- 
twy. Por. Burdajka. 

Burczeć = warczeć Ust. z Litwy. 
» Burczeć = krzyczeć kogoś* Udz. 

Burda: » Burdy* Im. = pewna gra 
w karty Krak. I, 328 (opis). »Kto 
wygrywa, jost 'burdą'* ib. Por. O. 

Burdać = » pościel niedbale roze- 
brać, rozrzucić* Bib. War. LXXX, 
620. II »Burtać = przewracać, 
psuć, burzyć* Spr. IV, 20. »Bur- 
lać = burzYĆ, n[). dom stary* 
ib. 375; V,' 346. »Burtać = 
mieszać, rozrzucać, zakłócać* 
Rozpr. XXVI, 372. 

Burdajka, »Brdajka = fryga, 
warkotka (zabawka dziecinna)* 
Krasn. 299. 



uo 



Burdak — Barmintrz. 



Bur (lak = »inlynek do czyszcze- 
nia zboża « Rozpr. Xii, 41. Toż 
ib. 32 i Pr. fil. IV, 282. 

Burdak p. Burdziuk. 

Burdasid się = chmurzyć się, 
gniewać się, dąsać się Ust. z Ra- 
domskiego. 

Burdel = » stary, spróchniały, nie- 
czysty domek, który co chwila 
zawaleniem się grozi « Bib. War. 
LXXX, 620. >Burdel = stary 
budynek* Kam. 16. ^Kwdlujeś 
sie (= chwaliłeś się), Jasiu, ze 
ty mas pajace, A w twojem bur- 
dielu same podpirace (= podpo- 
ry)* Zb. XIV, 109, no 114. »Bur- 
del« = nazwa kilku polan Rozpr. 
X, 265 — 266, oraz gdzieindziej 
i »BurdeU nazwisko rod. 

!Burdiuczyć się := > buuczuczy<5 
się, bundiuczyć się^ O. Porów. 
Bundziurzyć. 

Burdusp. Burnus. 

Burdyś: > Siedmiu zięci razem: To 
IwuD, to Dywufl, to Urdyś, to 
Burdyś c itd.Kozł. 163. Por. Maz. 
III, 305. Por. Bureła. 

Burdziuk L.: »Na Ukrainie 'bar- 
dziak'* Muchliński Źródłosłownik 
14. > Burdak = duży a płytki 
wmurowany kocieł miedziany, 
w którym się potaż wywarza* O. 

Burek: > Fartuch , zwany 'burek', 
z wełny, w paski białe i czarne* 
Maz. III, 33, no 6. Toż Wisła 
Vni, 268. Pr. fil. IV, 185. || > Bu- 
rek* = nazwa wołu Zb. XIV, 
27. Por. Burczą k. Burak. 

Bureła = jeden z zięciów •babu- 
leńki*, która miała siedm córek 
Pleszcz. 174, no 4. Por. Burdyś. 

Burg p. Borg. 

Burgot- p. Bul bo t-. 

Burgundzki: * Drzewo burgundzkio 
= lignum guajaci* Ciesz. 21. 

Burk = zamek (chateau) Wisła I, 
310. Toż IJsI. z Ja worzą (Szląsk). 

Burk- p. B r n k-. 



Burka = > spódnica* Chobn. I, 
257. > Burka = spódnica weł- 
niana szara* ib. II, 237. > Bur- 
ka = spódnica wałowana pod 
spód* Udz. Por. Burak. Bu- 
rek. Burocha. 

Burka = > bitka, utarczka: Zrobić 
burkę'* Spr. V, 346. 

Burki = rodź. ziemniaków Zb. XIII, 
153. Rud. 16. »Bure (ziemniaki)* 
ib. XIV, 26. Por. Buraczka p. w. 
Burak. 

Burk ot » (tylko w Żywcu znany 
wyraz) = a) dzień wyboru no- 
wego cechmifitrza, np. * Jutro md- 
my burkot' b) sam wybór, ze 
wszystkiemi ceremonjami, poczy- 
nający h\ą uroczystym nabożeń- 
stwem, a kończący się zwyczaj- 
nie pijatyką* Spr. IV, 353. 

Burkut: >Bufkut, Borkut, tak się 
zowią na Pokuciu i Bukowinie i 
wogóle u wschodnich Górali Kar- 
packich źródła szczawy czyli 'wo- 
dy kwaśnej', a stąd i różne dro- 
bne miejscowości noszą tam tę 
nazwę « Słownik gieogr. I, 475. 
Por. Witw. 62. Kłosy XV, 291. 
408. » Kuracja burkutowa* Witw. 
46. » Burkut żelazisty* Kalendarz 
Jaworskiego 1867, str. 48. 

Burłak i poch. = 1, chłop Wiel- 
korusin, osiadły na Litwie i Bia- 
łejrusi; kacap: slarowiejrca, fili- 
pon Ust. z Litwy. Por. O. Toż 
Osip. II » Burłak = człowiek nie- 
okrzesany* Pr. fil. IV, 185. 803. 
II > Burłak = chłop tęgi, czer- 
wony: Zdrów, czerwony, jak bur- 
łak' Ust. z Litwy i innych okolic. 
Żeńs. Burłaczka. Zdrobn. Burła- 
czek. Przym. Burłaczy, Burłacki. 
II "Burłaka* = niestatek, roz- 
pustnik Ust. z Ukrainy. 

Burmistrz: ^Bumistrz* Roz})r. VIII, 
102. 113. 171. »Burmisl«»rv ib. 
Xli. 16. liumisc-* Rozpr. XX, 
425. 



Burmisinaftkai — Barza. 



141 



Bnrmistrzanka = burraistrzó- 
wna: »Barniisirzdnka< Kolb. 162. 
Pozn. II, 236; IV, 221. Lip. 42. 43. 

Biłrmoaić się, >Zabnrniosió 
się = zaperzyć aię, nadąd .się 
z nieukoTitentowania, jak indyk « 
Zb. I, 64. »Biirmo8ić się = być 
ponurym* ib. 72 p. w. MurmyJo. 
Porów. Namarmuszony. Na- 
mnrszony. Naburmuszony. 

Bormas p. Burnus. 

Burmyło p. Murmylo. 

Bumelka p. Brunelka. 

Br^rniawa = »baJas: 'Nie rób 
burniawT po nocy; Indzie śpiom'< 
Spr. V, 346. 

Burnos p. Burnus. 

Burnus: > Burnus « Rozpr. VIII, 171. 
203; XII, 87. .Bardus (tak) = 
paltot. Rozpr. VIII, 227. .Bor- 
nus« Aten. VI, 110. »Moje bur- 
nusi« 1 pp. Im. Zb. V, 195. 
>Bumu9ina«: >Mds bumusine, co 
przykrywś kości. Zb. XIV, 108, 
n® 114. >Bumos< Ust. z Litw^\ 
»BuFmus* Słów. Kolb. 

Buro oh a =r nazwa krowy Rozpr. 
X, 245. 266 (»kolofu burego.). 
Zb. XIV, 27. Wisfe V, 923; VIII, 
812. 1^ »Bfirocha tj. sutńnana 
wełniana burego (ciemno- bruna- 
tnego) koloru itd.. Rad. I, 51. 
>Bar<>eha wełniana, u niej koł- 
nierzycek« ib. II, 99, n« 197, 
zwr. 1. Por. Burak. Bo ranka. 

B u r s a nr > zabawa składkowa w Zak 
pusty. Goszcz. 132. Tol Roą^r. 
X, 272, z dodatkiem: >wynffl 
rzadko używany.. Por. Spr. V, 
346. Toż Wrześ. 4, z dod.: 
»z muzyką i tacami.. »Biir^4- 
nie ^chodzili po dziaddk, zwen- 
ków naprzyprdwiśił; odprawiali tą 
nistenrjom; bursiónów było więcy 
pięńc trzydziestu'. W Zakopanem 
zachowała się tradycja misterjów, 
przedstawianych na świętat Boże- 
go Narodzenia przez żaków szkol- 



nych, zwanych bursidnami itd.c 
Rozpr. XVII, 27-^28. || >Bur- 
ska, Bursicka = woreczek skó- 
rzany a. parciany na pieniądze c 
Pr. fil. IV, 803. >Borsiczka = 
woreczek na pieniądze. Osip. 
>Bursuczka. = toż Ust. od Ra- 
czek (w Augnstowskiem). » Bur- 
ska = woreczek skórzany na 
pieniądze , ściągany sznurkiem < 
Czark. 

Bursianie p. Bursa. 

Bursz: » Bursza grać = udawać, 
pozować na wielkość* Parez. 

Bursztyn: »Burztyn. Rozpr. Viii, 
171;'lX,170;X, 239. Pr. fil. IV, 
185. Parcz. Ram. 14. || »Burz- 
tyny = paciorki z bursztynu c 
Rozpr. VIII, 171. >'Bustyny z fli- 
sa' = paciorfci bursztynowe* 
Rozpr. XX, «5. 

Burt »a. Burty :==: wysypy ziemi, 
ulytej do wyługowania saletry* 
RoczD. 187. 

Burta: »Bałe zasuwają się^ w po^- 
dłużne wyżłobienia, zwane *loch' 
a. 'gara' a. 'burta' (z Opoczyń- 
skiego). Rękop. J. Łosiia. 

EtFrta p. Garat. 

Burtać p. Bur dać. 

Bttrtnica = >bi]da, nedcrywi^ąca 
koło we młynie* Spr. V, 346. 

Burtować = >fugować grube drze- 
wa (u cieśli)* Hoff, 3^9. 

Burtowy: >Byli (robotnicy) *barto- 
wf', czyli prasez doświadczonycb 
żeleźników sposobieni do roboty* 
Krak. I, 60. 

Buryszka =:= rodź. ^emniaka Zb. 
VI, 294. Por. Boryszka. Bu- 
raczka. Burki. 

Burza: » Przede dworem rośnie bu- 
rza. Nasza imość gdyby róża* 
Kuj. I, 234, no 13, zwr.' 7. »Tam 
pod borem carna buza, A pod 
camą siwa* (autor objaśnia: *bu- 
rza = chmura'; wątpliwe to, jak 
również i buza zam. burza) Was. 



m 



142 



Bui*zan 



Bu^a. 



211, 11^ 137. Zdaje si«^, że w obu 
razach powyższych podstawiono 
'burza' zamiast mniej znanego wy- 
razu 'burzan' K. 

Burzan = > wysoka trawa stepo- 
wa* O. » Burzan = chwast « 
Roczn. 187. 

Burzan: » Burzan = łajdak, hultaj* 
PoW. 8. Toż Pr. fil. III, 367. 
>Burzśn = człowiek surowy, dziki, 
nieokrzesany* Ram. 14. 

Burzanka: »Burzdnka = kobieta 
dzika, bez wychowania* Ram. 14. 
Por. Burzan. 

B u r z a ń s t w o : » Burzan stwó = dzi- 
kość, nieokrzesanie, brak ogłady* 
Ram. 14. 

Burzawa = » zawierucha* Zb. II, 
245. 

Burzenie: » Jakie to na weselu 
(dom. bywają K.) bitwy, gniewa- 
nia, burzenia* Cisz. I, 119. 

Burzo winy = piana gotuja.cej się 
cieczy Kai. I, 40. Por. Burzyny. 

Burzyć a. Burzyć się = stukać 
(do drzwi), kołatać: Zejsz. 75 
(ib. 53 i 54 wydrukowano myl- 
nie 'bierz-'). Zb. X, 315, n^ 
295; XI, 6; XII, 87. 138. 189. 
Fed. 222. Rog. n® 202. Krak. 
III, 109. Kon. 44. Zb. I, 56. 
Cisz. I, 118. 175. 233. Krak. U, 
16. 148. Zb. IV, 209. Kieł. I, 
152. Rozpr. IX, 199. 200. Zb. 
IX. 200. Rud. 136, n^ 52; 199, 
n^ 135. II » Burzyć = robić co 
z krzykiem i szumem, np. 'Jan- 
tek cały wiocór burzył w karcmie'. 
Tak żniwiarze zęni, ze ino bu- 
rzyło w polu' Sand. 261. » Ko- 
tłować = męczyć uwagę rozmo- 
wą, np. 'guowę mi zakotuował*. 
(W Warszawie 'burzyć', 'burzyć 
się')* ib. 262. > Drożdże wciąż 
w górę burzii* (= chodzą, fer- 
mentują, robią K.) Wisła VII, 
144. » Burzyć = hałasować. 'Bu- 
rzyć na dzwonku' = dzwonić* 



Spr. V, 346. » Burzyć = niepo- 
kój czynić, hałasować; poruszać 
co z miejsca. 'Burzyć w domu'. 
'Poburzyć skale' (skały)* Wrześ. 
4. > Idzie do oitarza . . burzy świa- 
tło i wszystkie rzeczy., w ko- 
ściele* Kieł. II, 228. »Lud, bo- 
jąc się po imieniu 'złe' nazywać, 
mówi zawsze: 'Cosik (= coś) 
pukało, cosik tłukło, 'burzyło', 
płakało..'* Fed. 339. || »Burzyó 
się = bujać? wybujać? rość 
bujnie? wrzeć? kipieć?: > Sadzi 
Marysia wino; Wino tak dobre 
było. Do góry się burzyło* Sand. 
57. » Jeżeli się za pługiem kurzy, 
to się żyto burzy, a jeżeli jest 
mokro, to się żyto zmietfi t. j. 
trawa w niem się rozrośnie* Zb. 
III, 8, no 13. Toż w Frischbiera 
'Preussische Sprichwórter' I, 305: 
> Kiedy się za broną kurzy, to się 
żyto burzy = das Kom ist wie 
eine Wolke (die beste Ern te)*, 
oraz Lub. I, 72: > Kiedy za bro- 
nami się kurzy, to się żyto bu- 
rzy = faluje, chwieje się, gdyż 
jest gęste i obfite.* » Święty Ju- 
rzy trawom burzy (trawa zaczyna 
rość)* Rozpr. Xil, 78. 

Burzyny: » Wkoło beczki (z kapu- 
stą) ukażą się białe 'burzyny' 
(piany), co oznacza, że kapusta 
robi i kiśnie* Pozn. I, 103. Por. 
B u r z o w i n y. 

Basa = »kopuła* Hilf. 160. 

Buseł p. Bocian. 

Busiak p. Buzia. 

Busiek p. Bocian. 

Busieł p. Bocian. 

Busk(o): .Z Buska* Kieł. II, 164. 

Bustrynki p. Buksztynki. 

Bustyn p. Bukszpan. 

Buszka: »U pługów kolesnych jest 
półwozie małe, czyli 'buszka' 
(w Krakowskim 'kolca')* Bozn. I, 
110. »Do grządziela zakłada się 
'kuna'; kuna łączy się z 'cięga- 



Buszka buch buch 



Butrviii. 



143 



dłem'; dawniej łączvt je 'wałek', 
czyli 'buszka' ib. 111,136. || »Bu- 
szta = deska na pi-zodzie pługa* 
Zb. I, 17. 

Buszka buch buch! = wołanie na 
świnie Cojn. 77. Por. Bucz! 
Buczka. Bu chla. 

Buszkowice: >Z Buskoskiego dwo- 
ra< Rad. I, 151. 

Busznv: >Bu.szni = duninv, py- 
szny' Hilf. 26. 160. Toż Pr. fil. 
III, 366 p. w. Bucha i Ran). 14 
(>Buszny« i przys. >Busznie<). 
Por. Buczny. 

Buszować = hajdamaczyć, hu- 
lać hałaśliwie Ust. z Litwy. Osip. 
II » Buszować* = przerzucać, ro- 
bić nieporządek Prawda 1886, 
str. 369. » Buszować = plądro- 
wać, przeszukiwać, przewracać do 
góry nogami* Słów. Kolb. 

Buszownik = »plądrownik, prze- 
szukiwacz* Słów. Kolb. 

B u s z t a p. Buszka. 

Busztyn p. Bukszpan. 

Busz tynki p. Buksztynki. 

Buś p. Bocian. 

Bul: > (Pachołek) Na wysokich bo- 
tach... chodzi* Aten. VI, 633. 
»B(Me* Im. Hilf. 98. >B6t* Ram. 

10. >Już je na ostatnich botach 
(= już źle z nim)* Cinc. 18, 
n" 370. II >But = stopa (miara 
dłnjrości)* Osip. || >Buciak*: 
»Obuł buciaki na nogi* Cheł. I, 
122. II Butek, częściej Butki Im. 
= buty: > Butki wzuj* Kon. 22. 
Rud. 210. Por. ib. 27. Pozn. 

11, 198; V, 171. Zejsz. 160. 
Zb. III, 18; IV, 136; V, 147; 
IX, 241; XII, 128. 136. 216. 
Krak. II, 494. Rozpr. VIII, 168. 
Rud. 130. Wisła VI, 492. || »Bu- 
ciszcze*: »BócIszcze = bucisko* 
Ram. 10. II »Butynki* Im. = 
trzewiki Ust. z Podola. 

uta = » zarozumiałość w najwyż- 



szym stopniu: 'Ten człowiek buta 
straszna'* Spr. IV, 342. 

Bu tej = »a. Wataha = n::jstar>zy 
pasterz u Hucułów* Kalendarz 
Jaworskiego 1867, sir. 52. »Baca, 
czyli wataha... najwyższą posiada 
władzę nad wszystkiemi 'bu leja- 
mi', tj. dodanemi mu do pomocy 
owczarzami* Kłosy XV, 425. 
Tamże 426 »Buteje* Im. 

Butel(ka): »Butel* m.: >W spo- 
rym butlu* Zb. III, 103. »Budla 
a. Budel* Pr. fil. HI, 367. »Bu. 
dla, Budelka* Ram. 13. »Budla« 
Hilf. 160. > Butelek* m. Pleszcz. 
31. » Butelek m.« Czark. >Bu- 
tel* m. = duża butelka Ust. 
z Litwy. 

Buten = »na dworze* Derd. 135. 
» Buten = a) zewnątrz, pod go- 
łym niebem: 'W^enr»kaj psa bu- 
ten' = wypędź psa z izby na 
dwór b) 'Buten szfku = nad 
miarę'* Pr. fil. IV, 367. Porów. 
Blęk. Hilf. 90. 96. 102. 116. 
117. 127. Gejn. 65. Bisk. 26. 
• Buten = a) przys. = zewnątrz, 
na dwór, na dworze b) przyi. 
z 2 pp. = zewnątrz, poza, po- 
nad: 'Buten domu'* Ram. 15. 

Butorów: > Bu torów, czegoś ty pę- 
katy? Czy cię rozpuczyły zbó- 
jeckie dukaty?* Wrześ. 20 pod 
wyr. 'Rozpuczyć'. »Wirch Bulu- 
rowa* Zejsz. 70, n^ 188. W Sło- 
wniku gieogr. żadnej z tych nazw 
niema. 

Butować p. Bytować. 

Butrym = » epitet tłustego indy- 
widuum* Spr. IV, 362. Por. ro- 
dowe Butryn Zb. XIV, 158. •Ma- 
luśki, kieby butrynek* (o dzie- 
cku) Kam. 106. » Butrynek = 
(o dziecku): » tłusty, okrągły, jak 
butrynek* Ust. z Warszawy. •Bu- 
trym, Butryn = otyły, niezgra- 
bny człowiek , ociężalec* Pr. fil. 
IV, 803. 



lu 



Butrynek — By. 



Butrynek p. Butrym. 

Butrznieć p. Bucznied. 

Bu I nr ów p. Bu torów. 

Butwiałka: »Butwiałka = odpa- 
dek zbutwiałego drzewa* Święt. 

Bu tynki p. But. 

Bu wał o p. Być. 

Buwka m.: »Bufka = rabuś, za- 
walidroga z okolic nadmorskich « 
Derd. 135. Por. Ib. 5. 92. Derd. 
J. 29. »Bnfk = opryszek, rabuś, 
hnltaj , zawalidroga* Ram. 14. 
Por. Pr. fil. III, 367. 

Buza: »Buzy blp. ==: szumowiny c 
Kai. I, 40. 

Buzela= » nadmiernie thisty czło- 
wiek, pucołowaty* Pr. fil. IV, 274. 
»Buzela == człowiek z twarzą 
tłustą i rozlazłą « Kra$n. 299. 
• Buzela* =i= pocą, pyza, tłusta 
twarz Ust. od Mławy. 

Buzerowad = » buzować, łajać* 
Ś\vięt. 

Butla: »Bazinka* Zb. X, 293. •Mu- 
sisz dać bazineczki* Kuj. II, 40. 
>Damcija mu buzineczki«Pozn.V, 
207. » Bijał po buziuli* Kozł. 88. 
» Musisz dać buziuleńki* Lip. 67. 
»Daj my buziuleńki 1* Kuj. II, 55. 
Na Litwie w^Tazu tego nie uży- 
wają, lecz natomiast ucałować 
wyrażają pfzez 'dać busi', a ca- 
łus nazywają 'busiak'. 

Bu ziać: »Bfiziać = Itłlać; bózidj = 
lulaj* Pozn. IV, 213. »B6zij, bó- 
zij, o mój synku !< ib. n® 412, 
zwr. 9. 

Buziak: »Busiak« = całus, poca- 
łunek Petr. Ust. z Litwy. 

Buzować = »jeść chciwie* Pr. fil. 
IV, 274. 

Buzowanie =t »a) Wymiatanie 
ziam koniczyny z plew* b) > mo- 
cne palenie się drzewa* O. 

Buzy n owy = bzowy Ust. z Ukrainy. 

By = 1, gdyby, jeżeliby, żeby: »Ja- 
bym wam go (Jasia) pokazała, 
Bym się zdrady nie bojała* Łys. 



38. Toż ib. 39. »Cózbyś za nią 
(kokoszkę) chciała, Byś ją przę- 
dąc miała?* Sand. 148. •Dziew- 
czyno, Bym cię miał nie dostać. 
To już i na świecie Nie mógbyra 
sie ostać* ib. 216. » Kochałbym 
cię stale, kochałbym i więcej, Byś 
miała posagu sześćkroć sto ty* 
.sięcy* Oleś. 111, n® 40. Toż ib. 
121, no 142. »Kochałbyni cię 
szczerze, byś mie nie zdradziła* 
ib. 162, n® 537. »Zeniułbym się 
z kozą, by pieniądze miała* ib. 
168. toż Wójc. II, 210. .Rada- 
bym ci wieniec dała, Bym się 
brata nie bojała< Kuj. 1, 260. 
Toż Kozł. 52. 53. Toż Kolb. 241. 
Rad. II, 56, no 114, zwr. 4. 
Por. Kieł. I, 181, n<» 332, zwr. 
6. »Byś była jagódeczką, zjadbym 
cię* Pozn. I, 244, «<> 106. »Nie 
byłoby i sprawiedliwości, Bym ja 
nie ukarał jejmości* Kolb. 87, 
zwr. 8. »B\Tn ja tu szablę mial^ 
Zarazbym cię rąbać dał* ib. 22 1» 
zwr. 22. »Bym się boga nie bo- 
jał, Karczmarkębym ćwiertował* 
ib. 222, zwr. 27. Toż Maz. III, 
209. Wisła II, 136. Pozn. IV, 
216. »Pos^abym za niego. By 
mnie wzion* Krak. II, 499, n^ 
845, zwr. 2. »Boże, bym był bez 
zwierzyny, to być nie może!* 
Zb. VI, 141, no 103. -Byłbym 
ja tu nie prz\^achał, Byś mi nie 
kazała* Zb. If, 41, n<> 7, zwr. 6. 
> Szłabym za cię, byś dobry był* 
Łęcz. 195. » Żebyście wiedziały, 
Byście się wydały, Tobyście za- 
wcasu na cepce składały* Rud. 
131, n^ 20. II 2, >By* = gdy- 
byż tylko, byleby tylko: •Dziew- 
czyna żąda okupu za swój wia- 
nek i dowodzi, że 'był na moi 
głowie'; kawaler odpowiada: »Na 
(:^ masz) grosz moja miła, By 
to prawda była I* Toż Kozł. 91. 
Kuj. IL 41. Oles. 172. 452. 



Bv. 



145 



Tamże str. lóB: »Gdy to praw- 
da byJa« zapewne zam. »By to 
prawda była«. Dziewczyna utrzy- 
muje, że fartuszek dla tego źle 
na niej leży, że go 'skrochmaliła', 
a kawaler na to: »Da, moja dziew- 
czyno, Być to prawda była I « 
Kolb. 345, no 118. »Mój wia- 
neczku ruciany, Komuś ty obie- 
cany? Bym ja o tt?m wiedziała, 
Komum wianek oddała!* Wójc. 
II, 102. Matka pyta Kasi, cyje 
dzicie krzycy'? Na to Kasia: »'nasy 
komornicy', a matka: » Kasiu mo- 
ja..., Bv twoje nie bvuo!< Zb. X, 
127, n« 26. Toż ib.'lV, 123, n^ 
80, zwr. 12. II 3, » By* = niby, 
jak, jak gdyby: » Wyglądasz by 
szubiennikbyjaki* Kolb. 240. »Na 
Mazowszu dziewek by jakiego by- 
dła* Wójc. II, dod. 96. »Kosu- 
lecka dryliskowa. Właśnie bych 
też muślinowa* (zap. pomyłkowo 
*bych' zam. 'by') Wójc. II, 306. 
II 4, »By« wyraża rozkaz, z do- 
myślnym przed tym wyrazem: 
'chcę', 'pamiętaj', Hrzeba', 'bogdaj- 
by' itp.: »Nie przebieraj, panno, 
Żebyś nie przebrała; Przebierze 
sie w stawie woda. Byś o tera 
wiedziała!* Zb. IV, 245, n® 206, 
zwr. 3. Toż Kozł. 99. » Górko 
moja..., Byś za męża nie szła, 
Bo...* Rog. n^ 401. »By go drabi 
wzieni!* Oles. 169. »Moja Mary- 
siu, wyrządzaj sie sama. Bom cie 
nie wydała za bogatego pana: 
Pierścienie na palcach , byś ich 
nie znosiła, I skrzynie z chusta- 
mi, bvś ich nie znosiła itd.« 
Kozł. 114. Toż Maz. III, n^ 296, 
zwr. 4. » Lulaj, synu mój, Być 
(zapewne 'byś*?) był tak, jak oj- 
ciec twój!* Goszcz. 279. » Dziew- 
czę..., przeprowadź mię przez to 
błoto!* Ona: "Nuże, byś nie 
wpadł do tćj kałuże!* Wójc. II, 
198, no 30. » Wyjeżdżaj, Byś o 

Słownik. 



tern wiedział. Wszystkie krzesła 
|)owyćpuję (= powyrzucam), Coś 
na nich siedział Lip. 90. Zb. 
Vin, 91; II, 41. Lub. I, 256. 
Wójc. I, 153. Pozn. TV, 9. Wi- 
sła II, 117. Ci.sz. I, 210, n« 155. 
»Moja córko, bym ci powiedziała, 
Żebyś do komory schować się 
kazała* Maz. III, 232, n® 293. 
• Powiadaj, Kasiu, By prawda by- 
ła. Bo...* ib. 209, no 244, zwr. 3. 
Kawaler mówi: »A ja twe myśli 
próbuję!* Ona na to: »Klo moje 
myśli próbuje, Uderzby (autor pi- 
sze 'udozby') jego, piorunie!* 
Was. 198. » Kochanko moja, byś 
do mnio wysła. Byś nie bóła py- 
śna, abyś do mnie wvsła* Pozn. 
IV, 71, no 142, zwr. 2. »Byś mi 
nie postał na moich śmieciach!* 
Pleszcz. 211, no 2. >Nc1ści, cór- 
ko, byś miała, Byś mie na sta- 
roś chowała* W^isła IX, 111. 
II 5, »By* = oby, aby, bogdaj- 
by: » Byśmy nie byli rodzoni w ta- 
kie ostre czasy!* Rog. n" 33. 
»Byś kata zjadła!* Pozn. II, 240, 
no 85. >Jodź z bogiem, byś zdrów 
polował, Abyś do innych lepse 
scęście miał* Maz. III, 294, n® 
421, zwr. 3. II 6, »By* = aby, 
ażeby: >Nie przebieraj..., byś nie 
przebrała* Kog. n° 342. » Karli- 
czek woła. Byś nie była pyszna, 
Na dwór k niemu weszła* Rog. 
n^ 361. »Nie jeden to myśH, byś 
mogła być jego* Oles. 121, n* 
140. II 7, >By« = czyby: >Nie 
pytdj się, durniu, bym pieniądze 
miała. Jeno się mnie pyhij, Cy 
cię będę chciała* Zb. IV, 181. 
Toż Pozn. V, 174, n® 418. Lip. 
53. II 8, »By* = chociażby, 
choćby, byle: » Pójdź mię odpro- 
wadzić, By na ten wicrszyczek* 
Zejsz. 156, no 59. Toż Zb. XII, 
137, no 246. »Byś się przyglą- 
dała z rana do wieczora. To nie 

10 



m 



146 



Cy — Być. 



bc^dzies (izisiaj paiinij, jakoś byJa 
wczora* Kiol. 1, 151, zwr. 18. 
»Nikaj by najinniejsy rzecy nió- 
miic Cisz. I, 128. »By ='choć- 
by, przynajmniej* Hozpr. III, 368. 
»Dajze nam by ^vody< Zb. XII, 
190, zwr. 9. >Nie i)rawdal Oj 
zmyślać to ludzie by djaWa!< 
Maz. V, 252, n« 246, zwr. 4. 
*\Vróć mi by to t^ (cbusteczkę)* 
Pauli, 112, n" 17. >Kiebyś mię 
by tyleż w^pomogła (= gdybyś 
mię cboć tyle wsj)omogła) Zejsz. 
156. II 9, Spotkałem tylko dwa 
przykłady użycia 'l)y', w znacze- 
niu 'gdyby, jeżliby\ i)0 czaso- 
wniku: »Tęschno mię bez Jasia 
mojego! Wiedziałabym dróżkę, po- 
szłabym do niego* (= gdybym 
wiedziała, tobym...) Zb. II, 65, 
no 63, zwr. 2. »Nie cz\Tiiłabyś 
lego, Żyłb\in ja z tobą długo* 
(= gdybyś tego nie cz^Tiiła, to- 
bym żył...) Kolb. 108, zwr. 20. 
II 10, »By* skraca się na 'b'; 
patrz Coby. Żeby. 

By p. Bądź. 

By ba: »Byba, byba, bybulal* przy- 
śpiew w kołysance Nadni. 89. 
»Byby!* toż ib. »Bybka* = 
(w mowie dziecinnej) kolebka 
ib. 149. 

Bybka p. Byba. 

Bychawa: » Sławne miasteczko Tu- 
robin... Jeszcze sławniejsza By- 
chawa* Lub. I, 232. 

Byciar = » chłopak dojrzewający; 
włóczęga nocny* Spr. IV, 302; 
V, 346. » Byciar = a) człowiek 
niezgrabny b) rodź. przezwiska* 
Rozpr. X, 272. Por. Hozpr. XVII, 
21. Por. Baciar z. 

Bycie: »Byci (Ij. byci^) = byt* 
Hoff, 40. » Nasze życie Jest świa- 
towe bycie* Rog. n® 108. »A 
jak się bycie, a jak się życie 
Nasze już skończy < Łys. 31. 

Bycie p. Byk. 



B y c u p. B y k. 

Byczak = 1, >ii) korzeń byczy 
b) kańczuk z korzenia byczego* 
Pobł. Toż Linde. || 2, > Byczak* = 
byczek: Aten.XIII,225.Nadm. 122. 
» Naści ją (= masz oto ją, do- 
myśla się krówkę, czyli pannę 
młodą), tutejsy bycakul* (mowa 
o panu młodym) Kai. I, 182, n^ 
196, zwr. 9. 

Bycze oczy: »Byczi (= bycze) 
ocz^ = caltha palustris* Rozpr. 
XII, 107. 

Byczeć: 1, » Byczyć = ryczeć, bu- 
czeć: 'Wół byczy'< Lub. II, 210. 
II 2, »Bycyć sie = ze żartu (= 
żartem) szarpać jeden drugiego* 
Spr. IV, 342. Por. Buczeć. 

By czy ca p. By czy eh a. 

B y c z y cii a a. B y c z y c a = ko- 
bieta rozrosła, leniwa, klempa 
Słownik wielki. 

Byczyć się: » Bycyć sie, a. 'Hukać 
sie', 'Kiernozić sie' = dokaz^^wać 
w zabawie* Spr. V, 346. Por. O. 
» Byczyć się a. Bzdyczyć się = 
nadymać się, puszyć się, chwalić 
się kim, czem* Słów. Kolb. 

Być: I. Forma przeszłości (imiesłów 
z pomocnikiem): Lp. 1 os.: »Bu- 
łem (obok 'jau buł') Rozpr. IX, 
146. Wi.^^ła III, 324. >Bułjem« 
Czjirk. > Wcorach tu bujt (= wczo- 
ram tu był)* Opól. 52. »Byłek, 
Byłak* Rozpr. III, 366. »Bołech* 
Archiv VUI, 470. »Ja hfU Derd. 
139. *Ja buł. Kozł. 91. 106. »Ja 
jem bfł< Ram. p. w. Bec. »Ja 
jem bfN Hilf. 88. -Ja jem b^- 
won^« (ich bin gewesen) Hilf. 
89. >Kiej był* (= kiedom był) 
Wójc. II, 186. »Ja była* Sand. 
67. 77. 132. 133. »Ja był* Rog. 
no 83. 492. Sand. 44. )| 2 os.: 
• Bułeś* (obok 'tyś buł Rozpr. 
IX, 146. Wisła III, 324. »Tt 
bfł* Dei-d. 139. |1 3 os.: .Buł* 
(niektórzy piszą 'bół') Cheł. I, 66. 



Być. 



147 



104. Pr. fil. IV, 803. Opól. 3. 
Rozpr. IX, 114. 146. Kozt. 91. 
Tvg. iluslr. ser. 1, 1. X, str. 255. 
PÓzn. IV, 91; VI, 106. Bisk. 25. 
Zb. VII, 20. »BiiJ* (autor pisze 
'bu') Hilf. 125. »BoJ« Kuj. II, 283, 
n^' 50. Derd. 139. >BuJa« Zb. 
VIII, 264. Opol. 3. WisJa VII, 
104. .Bóła^ Pozn. III, 193. 
»Beła« Bisk. 25. »Bla« (autor 
pisze 'bMa') Hilf. 97. »BJta. (au- 
tor pisze 'b'wa') ib. 114. »Ba« 
(autor pisze 'bV) ib. 126. 129. 
»Buło< Opol. 3. II Ld. 1 os.: 
» Prz^^wioz&niśwa b^ła < Rozpr. VIII, 
133. >Byliśwa* Sand. 269. Kolb. 
372. .Byliśniac (obok 'byliśmy') 
Kuj. II, 280. »Ma bfła* Cen. 50. 
Derd. 139. »Ma jesraa bfJa a. 
masma bdła* Cen. 50. |l 2 os.: 
Byliśta Sand. 269. Kuj. II, 283. 
^Kiedyśla byli* ib. I, 113. » Cysta 
były?* Kai. 171. .Wvśta bfli* 
(obok 'wyście b^H') Wisła III, 
737. >Wa btła* Cen. 50. Derd. 
139. »Wa jesta bjła a. wasta 
btła« Cen. 50. || Lm. 1 os.: .By- 
Jyniy* Rozpr. VIII, 215. *Mf 
bfll a. ma bfła* Derd. 139. »By- 
llray* Rozpr. III, 366. »Coehmy 
b^li* (= cośnjy byli) Opol. 52. 
»(Wy) bylim* (= wybyliśmy, 
przebyliśmy) Cbeł. I, 46. » Jakem 
byli« (= jakeśmy bvli) Kuj. I, 
283. »My byli* Wójć. II, 319. 
>BYliehmy« Kai. I, 36. || 2 os.: 
>Wt bfUc m., .Wt bW* ż- 
Cen. 50. Derd. 139. »Wt jesce 
b^l! a. wfsce bfll< Cen. 50. 
II 3 os: *B6\\€ Pozn. III, 193. 
.Btli« ib. VI, 106. .Btll są. 
Bisk. 24. -Bulf< Opol. 3. || II. 
Formy aorystowe: >W gwarze 
Zakopiańskiej pozostał)' do dziś 
resztki aorystu od słowa 'byd' 
w formach: 1 os. Ip. 'bych' i 1 
os. Im. 'bychmy'. . Końcowe eh 
bywa często zamieniane spółgło- 



ską k: 'nic mógek*, 'clioćbyk', 
'musiałek', 'nicek nie robił', se- 
łek se* (szedłem subiej* Hozpr. 
X, 181. Toż ib. 194—195. 

• Aoryst.. zachował sio jedynie 
od słowa *być' ; . . . w gwarze Ła- 
skiej występują jeszcze formy na- 
stępujące: bych, by.ś. by, byclimy, 
byście, by'; formy ło łączą się 
z imiesłowami dla wyrażenia try- 
bu warunkowego: pisalibycbmy, 
chwaliłbych, siedzieliby' itp. 'Ej 
dybych ja była, jak ta biała gą- 
ska, Poleciałabych ja daleko do 
Śląska, A siadłabych sobie na 
szerokim stawie, Podziwiałabych 
sie syneczkowe s[)rawie« Rozpr. 
XII, 65. »Aoryst Ip. 1 os. 'bych\ 
3 os. 'by'; Im. 1 os. 'bychmy'; 
ld. 2 os. 'byśta' (używane jako 
lm. 2 os.). Formy te zachodzą 
(= występują) tylko w połącze- 
niu z innym słowem (czasowni- 
kiem)* Rozpr. IX, 146. »...'byk' 
zam. 'bym' w trybie łączącym, 
np. 'byłbyk, jadłbyk', zam. 'był- 
bym, jadłbym'* Spr. IV, 354. 

• Zamiast 'abym, żebym', spotyka 
się (u Mazurów Pruskich) czasem 
forma 'abych, żebych' (Ostród)* 
Wisła III, 83. » Szczątki aorystu 
utrzymały się tylko od czaso- 
wnika 'być': 1 os. Ip. 'bidi': iz- 
bich skórą vigarbował (= iż- 
bym skórę wygarbował)..* (na- 
stępują dalsze przykłady) Opol. 51. 
» Znane tu (w Olkuskim) są w cza- 
sowaniu końcówki aorystowe eh 
zamiast zwykłych na m, np. 'cho- 
dziłech, chodziłach , chodziłoch 
i w tr. warunkowym: chod^iłbych, 
chodziłaby eh' Zb. X, 212. »Poza 
Pomorzanami na wschód, a na- 
wet i w samej tej wsi, nie sły- 
szy się już końcówki aorystowej 
'eh' która stanowi właściwość 
gwarową okolicy Sławkowa* Wi- 
sła IV, 378. Oto nieco przykła- 

10* 




148 



Być. 



dów n;i formy aorystowe: a) Ip. 
J os.: A. >Kolibałabych« Kieł. 
11, 42. Dałabych* ib. 96. >Maju, 
daj mi maści, Bych nie szedł na 
|)rz(»|»aś(i^ Zb. XI, 49. >Rada- 
blch^ =r radab\Tn Opól. 15. 
>Zobycli jii nic chodził* ib. XII, 
124, n" 'ł-6. »No.silabych« Kieł. 
1. 121. Wróciłbych sie« ib. 126. 
>l'lopiłbvch sio* ib. 145. »Bo- 
bv(li płakał* ib. 159. Por. Tvg. 
ii.' ser. 1, t. XIV, str. 114. Atón. 
VI, 625. Kolb. 126. Zb. IV, 206. 
240. Xi»rdybyk nio sod* Zaw. 

78, n^ 10. »Bobyk patrzył* ib. 

79, n« 18. »Jabyk pobłądził* ib. 
.Kiobyk była* ib. 80, n^ 22. 
»Poddałbyk sio wiim* ib. 62. 
»Śpiowałokby rady* (radbym śpie- 
wał) Zojsz. 53, no 80.* »Dała- 
byk* ib. 55, n<> 96. >Bobyk 
n\vi{izcrn;|ł< Zb. V, 190. »Zebyk 
ja odbiyrała* ib. Vn, 5. || B. 
z opuszczeniem pomocnika: » Zę- 
by jłl mój?* Cheł. I, 100. »Jaby 
iuógł< Cen. Zar. 88. » Zęby ja był 
panom- Zb. IV, 178. >VVolałby 
J5i< ib. 112. .Radby ja* ib. VI, 
138. ^Dftłby ja cl* Ram. 6, p. w. 
*bó'. > Choćby ja miał* ib. III, 
18. Por. Kuj. II, 7: I, 125. 178. 
Kiol. I, 133. Wójc. II, 200. 275. 
Lip. 176. Pozn. I, 193. Bar. 77. 
99. 227 iłd. » Poszłaby ja. Lub. 
I, 210. >Adyby ja ci otworzyła* 
Kiol. I, 159. >Jabv powiedziała* 
Was. 191. Por. Kiol. I, 169. Zb. 
IX, 15: III, 58. Kuj. II, 35. 
Wójc. 1. 192. 233. Kuj. I, 261. 
Wójc. II, 18, 200. 213. Kozł. 
266. 289. Pauli, 82. 115. Sand. 
129. 213. Kłosy XIII, 43. Rog. 
n" 142. 255. 395 ild. Con. Zar. 
51. Kaszubi, obok form, wymie- 
nionych pod B i C, używają 
i ojrólnopolskioj, np. >Radbfm... 
laks(>wilł Ram. 296. »By* opu- 
szcza si(^» zwykle przy powtórze- 



niu cza.sownika: > Orałby ja orał c 
Kieł. II, 64. » Wolałby jd wolal« 
Zb. IV, 233. »Byłaćby ja była* 
Kuj. II, 35. II C. Z zachowaniemi 
pomocnika w postaci 'jem': •Żebf 
jem le móg* (żeb\in tylko mógł)- 
Ram. 6. p. w. *be'. b) Lp. 2 os.: 
A. Boz pomocnika: >Zeby tybyła» 
Was. 192..Żeby ty wiedziała* Derd. 
8. Oles. 132. »Czy nie poszedłby 
ty?* Bar. 69 i ind.'. Choćby ty się 
przogli|dała< Kętrz. 52. .Poki 
t?bt żfl (pókibyś żył) Hilf. 97. 
Czfbf tf móg?* Ram. 296. 
II B. Z zachowaniem pomocnika 
w postaci 'joś': .Żebf jes (żebyś)* 
zaszedł' Cen. Zar. 84. .Kiebf 
jes podjął* ib. >Żebf^ jes po- 
znilł* ib. 90. .Żebf jes bfł* ib. 
>Żebf jes wumjilł* ib. || c) Ld.. 
1 os. »Zebv wa sie w^'pasła< 
Kon. 69. Krak. I, 270. .Zęby 
wa znalazła* Zb. II, 226. 233. 
.Zęby wa sio zbrojała* (żebyśmy 
się obronili, wytłumjiczyU) ib. 256. 
. Żebyś wa chodziła* Rad. I, 106. 
Zebyśwa sio zo.sła* Maz. III, 333. 
» Żebyś wa oba miała* Pozn. II, 
304. .Mabesma sę nie dała« 
Derd. 20. .Zebyśwa oboje o so- 
bie wiedzieh* Sand. 141. »Cho- 
ciażbyści wa zahaczyli* (zapom- 
nieli) Kolb. 353, no 142. .Tobyśwa 
widziały* ib. 109 (żeńs.) >Ze- 
byśma mogli* Kuj. I, 154. *Abyś- 
ma sie pokłonili* Wisła VI, 80. 
.Mabv ją wygnali* Kuj. I, 125. 
Zjodli'byśma< Zb. VIII, 113. || d) 
Ld. 2 os. *Cobyśta chodzili, 
mioH* Kam. 25. 26. .Zebyśta 
wychowali -< Sand. 29. .Orędo- 
wali, bvśta posłali sasaków* Kai. 
256. Por. Kam. 29. Simd. 48. 
Rozpr. X. 193; XIV. 179. 180. 
Cheł. I, 62. 215. .Żebyśta nie 
spały* Wisła VI, 80 (żeńs.). 
W obu osobach, w przykładach 
pow\^.szych, tylko forma w części 



Być. 



149 



jest Id., znaczenie zaś jest Im. 
W następnym i)rzykładzie i forma 
i znaczenie w zupełności jest Id.: 
»Kiejbf jesla mie slfiehala* Hilf. 
137. W następnym znaczenie też 
Jest Id.: Żebfsta bfll wóbadwa 
przfszll, bfllbfsta pieniądze do- 
stali < Ram. 290, n" 2. || e) Lm. 

I os. A. »Bvchmv« Rozpr. X, 
194: XII, 65.' »Bychmy a. By- 
chom* Kai. I, 41. »Cobykmy sie 
•pozywili< \Vi.sła VI, 142. *>Bo- 
bychmy sie zbiiy Aten. VI. 625. 

II B. Bez [)omocnika: Zęby my 
sie spodobali. Łęcz. 60. » Ażeby 
my mojrli* ib. 170. » Toby my daro- 
wali, nie biliby my« Krak. IV, 36. 
Por. Sand. 93.'Pozn. VI, 72; II, 262. 
320. Zb. VIII, 303. || C. Z pomocni- 
kiem w postaci 'm' : » Abym nie szli « 
Łęcz. 176. »WzieIibym ją< Maz. 
V, 262. >Mybym trzymali'< Cheł. 

II, 67. » Żebym zaczęli* Pozn. 

III, 77. »Abym sie nie 0[)uścili« 
Kolb. 255. >Bvlibvm szczęśliwi* 
Kuj. I, 125. Por. ib. 281. 286. 
Maz. I, 276. Łęcz. 58. 60. 170. 
176. Chcł. I, 226. 237: II, 108. 
118. 148. 153. 186. Wisła II, 
137 itd. Jeden lylko przykład 
znalazłem na rodź. męski z imie- 
słowem żeńskim (może pomyłko- 
wo zapisany przez p. Ulanowską, 
rodem z Ukrainy*?): »ljciekałvbv 
my Zb. VIII, 264. || f) Lm'. 2 

•os., o ile jej nie zastępuje takaż 
osoba Id., nie różni się od ję- 
zyka piśmiennego. Znalazłem parę 
tylko przykładów opuszczania po- 
mocnika: » Proszę was, by mi od- 
puścili* Rog. n° 117. >Żeby wy 
moj(li^ Bar. 99 i ind. (u Barą- 
cza pod wpływem Ruszczyzny). 
Słychać toż i na Litwie. || g) *By' 
zdarza się bardzo rzadko na 'b': 
»Gab on jezdzfl (= gdziekol- 
wiekby jeździł) Hilf. 97. »Tob 
jinui bflo dobrze* ib. 98. »Cob 



no bflo bogate* (= żeby ono 
[dziecko] było bogate) ib. 107. 
»Onib so jiny mdl obrały <^ (= 
oneby sobie inne miejsce obrały) 
ib. 124. >Jakb oni za nami bie- 
gali* ib. 150. >Żeb jes bfła* 
(= żebyś była) Ram. 276 p. w. 
'Żebe'. >Miałab Zosia kawalira, 
Kieby matka nie broniła* Zb. XII, 
172. »Bobmy (= bobyśmy) po- 
zostali* Pozn. VI, 91. >Nie ra- 
deb były* Kieł. I, 91. Na Litwie 
.słyszy się takież skracanie we 
wszystkich osobach, np. »Żeb ona 
był azdrow^a * . * Cob on powiedział* . 
>Żeb ja widział*. »Jab jemu dał*. 
»Myb wiedzieli*. »Onib wyszli « 
itp. II h) Rzadko się spotyka po- 
mo<*nik nie przy aorystowym 'by\ 
lecz przy imiesłowie. Powtarza się 
to w jednej piosnce i wygląda 
wyjątkowo: » Wiechcie świze po- 
wkładałem. Zęby ci się podoba- 
łem* Pozn. IV, 130. »Nowe wie- 
chcie wysłałem. By się tobie spo- 
dobałem* Rad. U, 31, n« 59, 
zwr. 4. > Świeży wiecheć wesła- 
łem. By ci się spodobałem* Maz. 
II, 66, no 157, zwr. 3. Toż ib. 
V, 239, no 210, zwr. 2. W pro- 
zie jedyny przykład znalazłem 
w Zb. II, 227: »\Vołałemzem 
ciebie, aby [irzysedeś do domu*. 
Następny |»rzykład jest skutkiem 
wpływu rusiiiskiego: >Żeby też 
byja wa.sza łaska, a obdarzyli- 
.ście... pannę młode* Zb. XIII, 
154. Na Litwie słyszy się cza- 
sami coś podobnego: » Proszę, 
gdyby (^ żeby) powiedziałeś*. 
>Chce, żeby przyszliśmy*. » Ka- 
zał, gdyby wyszliście* (= że- 
byście wyszli) itp. II i) Formy wa- 
runkowe itp., wyrażające się dzi- 
siaj za pomocą aoryslowego 'by\ 
przybierają często postać za[)rze- 
szłości: »Jabym tu był nie był, 
żebyś, Marvś, nie ty« Kieł. II, 



i 



150 



Byd. 



166. (Jaś) zohy si<» był nie po- 
mołał. Toby mię był wychrobo- 
Ifił- ii). 172. »Zobyś była ucie- 
kała, Tciokłabyś była< Rad. I, 
U2. Zol)y jii był wiodziłił* Zb. 
XIV, 22Ó.' .Bodajże ja była ko- 
chania nie znała ^ Pozn. IV, 121. 
*Jad nie byłb\Tn- (nie jadłb\Tii) 
Hilf. 50. ^ Bodaj ja była skonała, 
Bodajm była nie dożyła « Kuj. II, 
34. Żebyinoi ja była da i u ma- 
tuli dłuży, Oj byłaeby ja była da 
i jak kwiatyszek róży- ib. 35. 
ridvbv ja była wiedziała.." Kog. 
no 133. 313.' Por. Pozn. IV, 143 
itd. Czasami 'by' opuszcza się: 
»Bvli (= bvlibv) ja rozdarli, ale..« 
Wisła VIII, 1 4-8. > Dziad wołał, żeby 
go tiajrnać, bo (= boby) był go 
topiec utopił* ib. 149. Toż samo 
i w innych osobach. || k) Na 
Litwie słychać czasami powtarza- 
nie 'by', zwłaszcza w przekleń- 
stwach: » Żeby jaby wiedział* ; » Że- 
by ja wiedziałby*: Żeby ciebieby 
djabliby wzięliby <; >Jaby wziołby 
wybiłby jego< itp. || 1) Na Li- 
twie też czasami spotyka się 
'bym' i)rzy wszystkicli osobach 
trybu warunkowego: »Onbym po- 
wiedział- : »Tybym ni(» chciał«; 
>Oni i)oszlibym<: -Wybym chcie- 
li*: Myhyu) jedli < itj). Por. By 
(słówko). II III. Formy zaprze- 
szłości wog<'>le w gwarach zdaje 
się, że się używają rzadko; da- 
leko ( zęściej napotykają się one 
w trybach warunkowych, pcmie- 
kad pleonastycznie ii)rzykłady 
patrz wyżej II, pod i). W źró- 
dłiich do gwaroznawstwa naszego 
mało jest odpowiednich wskazó- 
wek (patrz. Roz[)r. XII, 66: Zb. 
IL 233, §17; Rozpr. XI, 178— 
179 niema ani słowa). Cenowa 
przytacza wprawdzie w Zaresie 
(51) cała^ konjugację zaprzeszło- 
.-^ci. ale ta zdaje się być zaim- 



[)rowizowana. S[)otyka się czasa- 
mi pojęcie za przeszłość i, wyra- 
żone nie jej formą grjimatyczną, 
lecz wyrazem było', który odpo- 
wiada w mowie literackiej uży- 
wanenm 'bywało': »Przedtdm było 
djiwnych lat Żeniło sie ptastwa 
wiele < Kozł. 152. »Prepinator 
jak było okuł bryczkę, to kieby 
oblała Kam. 96. Zupełnie tak sa- 
mo H. Sienkiewicz używa tego 
'było' w Szkicach węglem i ind. 
II IV. Imiesłowy naog('>ł rzadziej 
w gwarach, niż w mowie piśmien- 
nej występują; i o nich mało 
znajdujemy w źródłach do gwa- 
roznawstwa. > Zauważę tworzenie 
czasu przeszłego złożonego i za- 
przeszłego z imiesłowem biernym, 
ale w znaczeniu cz\nnym. Jest 
to czysty giermanizm.. Słowińey 
{z=z pewna cząstka Kaszubów)- 
mówią: »Ja jem biwani< (=by- 
wany) = ich bin gewesen; »Ja 
mam zabfto* = ich habe ver- 
gessen itd.* Hilf. 89. || >Bywsy 
(mylnie wydrukowano 'bvsy') ma 
znaczenie imiesłowu teraźniejszo- 
ści, który w gwarze Lasowskiej 
wcale się nie zjawia* Rozpr. 
VIII, 157. II ^Badącf, B?wszt« 
Ram. 6, p. w. 'bec\ |] »0j we- 
sele, oj bvwszv i nie będzie < 
Lub. I, 223, no 288, zwr. 1. 
II Forma dzisiejszego imiesłowu 
po <?taremu jako gierundjum: 
'Dobrze tobie, siostrzycko, u ma- 
tusi będącym Kieł. I, 114, n" 163, 
zwr. 4. v\Vilk stuki (mięsa) roz- 
rajjywał. Safarzem będący* ib. 
187, no 344, zwr. 1. -Dobrze 
wam, dziewczęta, W wianeczkach 
będącym Maz.' V, 226, n« 184, 
zwr. 5. Widziałem ciebie w mia- 
steczku będący ^ Nadm. 1 66. n^ 11. 
||V. Bezokoiirznik: »Bąć* Zb. IV^ 
128. >Bąść. Fed. 330. >Byść* 
Aten. VI,' 640. »Bąść* Cisz. I,. 



Bydaj — Bydlak. 



151 



192. 218. >Baś^ ib. 213. || VI. 
Zrzadka spotyka sh» przy *bye' 
t pp. zamiast H-go: »Nie bę- 
dziesz ty moja żonka* Kog. n^ 
2 79. >Miisę bye wojacok* Zb. IV, 
174. II VII. »Być w skojarze- 
niach i zestawieniach, niezwy- 
kłych w j^»zyku pi.śmienn^^^l: 
Być u (ko<ro)< zamiast 'mied' 
szcze*róhiie często się użwa na 
Ijtwie: zamiast: >Mam dwóch 
synów*, *X. ma jroraczkę* itp., 
słychać *\'> mnie jest dwóch sy- 
nów <, *n X. (jest) jron|czka« 
i li). Podobne zestawienia spoty- 
kają się, lecz wyjątkowo, w gwa- 
rach, np. »Jesł n niego piętak 
i^ty* Rog. n^ 513. »li ciebie po- 
sagu niema*. Łęcz. 130 i t. d. 
(więcej przykładów ])od V). || »Bfło 
do smniechn< (es war zum La- 
chen) Derd. 16. |j >Poznjił ojca 
i bratów, że jako mn na zdra- 
dzie wielgij bfli* Pozn. VI, 106. 
II »Pies, co mn było (domy.śl. na 
imię) Zelir* Zb. XI, 64. -Temu 
złodziejowi było Khmek* Kozł. 
354. » Babie... na imię.. bvło 
Michał* Wisła VI. 863, n« 30. 
>Było ji (dom. na imię K.) He- 
lena* (lisz. I, 120. »Miał ociec 
dwóch synów: jednemu byJto Woj- 
tek, a drugiemu Bartek* ib. 177. 
II >\i miał co jeść, do cna nni 
już bida była* Kuj. 1, 179. || »Ry- 
chh''jby to być Suchej lipce 
k wieść (= kwitnąć), Niżeliby to- 
bie, bracie, Z wojny do dom 
f)rzyjść* Hog. n" 2. || »Dopir 
na pół goleniem był* (= dopiero 
w połowie brodę ogolił) Kam. 
164. »Koń juże był połowa do 
stajni od wody* {= na p(')ł drogi) 
ib. 165. II »Być krzyw* patrz 
Krzyw. || »Być za..« = być 
czYinś fsłliżYĆ itp.): »Mój braci- 
<ek.. był za kaprala< Zb. IV, 107, 
n" 43. zwr. 1. > Pojadę do wojny. 



będę za stars(»go* ib. 110, n" 52, 
zwr. 2. » Kiedyś mi nie była za 
żeniczkę (= żoneczkę), Proszę 
cię, bydźże (= bądźże) mi za 
druchneczkę* Rog. n® 382. >Za 
księdza nie będę* ib. n*^ 453. 
>,Ia była za dziwkę* Cheł. I, 154. 
-Bądź za kukułkę* >»Kiel. II, 203. 
II >Nie znaszła wognia (= nie 
znalazła ognia), bo nikonm było 
o tem, kieby wogień niecić* (= 
nikt nie myślał o tym). || >Być 
suchotami = suszvć, po.ścić* 
F^)zn. V, 189. II >Być na po- 
mocy* p. Pomoc. II »l)o ludzi 
być* p. Ludzie. || » Już zaś są 
w sobie = już się znów biją* 
Cinc. n« 380. || Być z wódką* 
p. W ó d k a. II >Bvć |)rzy małem* 
f). Małe. II Vin. W wyrażeniu 
• Trzeba było* pierwszy wyraz 
opuszcza się i często dodaje się 
'to': »Było to nie chodzić* Kuj. 
I, 295. >Nie bvłoć to słuchać* 
ib. 301. Por.: Pozn. 1,232. Rog. 
no 349. 394. 419. 459. Sand. 
52. 92. 146. Kuj. II, 39. Zb. 
XIV, 241. Wójc. II, 181. 185. 
221. 222. 257. 302. 369. Oles. 
142. 174. Fed. 221 itd. itd. 
-Nie dawać umie za mąz było* 
Pleszcz. 74, n" 69. || »Być* 
w czasie przeszłym bierze się za 
teraźniejszy: *.. Prędko wylazł (= 
whizł na gruszkę, A 'Kostusia* (= 
Śmierć) już tu bvła i mówi...* 
(= już jest K.) Wisła VIII, 99. 
Por. Bądź. Będę. Jest. 

Bydaj p. Bogd aj. 

B y d e i e c j). W i d e 1 e c. 

B y d e I n y : » Drogi bydelne , czyli 
dla wygonu bydła przeznaczone* 
Krak. I, 159. » Jarmarki kramne 
i bydelne < Pozn. III, 126. Por. 
Bydło w y. 

Bydę p. Będę. 

Bydlak = bydlę: »Męcy cię, męcy 
jak robak bydlaka dręcy* Rad' 



15't 



By loco 



Bvstrv. 



-Bylcjakie 
\Vi4a VI, 312. II '.Biele- 
- jakibćulź^ Rozpr. IX, 

Krak. 



Bvl = łodv|;a kwiatu < Spr. 
V, 346. 

Bylo(M) p. Byle. 

BHodnia p. Było. 

Btlt^dzc !>. Byio. 

B V I o j a c t %Y o = ladaco I ist. z Bu- 
■ ska. 

Było jak: > Bodlajak « <.!er. 

B y I o j a k i= 1, lichy 2, .schorzały, 
chory Święl. »(!(> wam jost, ku- 
rnie, żościo sa dzisiaj bylojacy, 
kioby wam cosik brakowało?* 
Krak. IV, 203. Lepiej panną 
być na wieki. Za Jasia nie cho- 
dzić, kiedv bflejaki* (= ladaco) 
Klei. II, 177, no 621. 
k(3nie« 
jaki = 
203. 

B V 1 e j a k o := > nierozsądnie- 
' IV, 159. 

Byle kad y |). Kad y. 

Byli = niby, jakby: » Działki, Le- 
żąc byh barankowic< Zb. X, 217, 
n*^ 3, zwr. 5. 

Bvlica: vBelica< Sand. 108. Ul. 
»Bvlic(z)ka< Sand. 119. Kuj. 1, 
23i. Zb. 11, 94. 95. Pozn. III 
150: IV, 184: Maz. II, 28; III,' 
89. Wisła IIL 591. Rad. II, 68- 
Kai. I, 111. >BfIIczka< Ram. 7. 
»Beliczka< Pozn. IV, 100. .Bie- 
Iica« Zb. VI, 226. Peir. >Belica« 
Si)r. V, 342. > Bylica a. Bylina = 
arlemisia vulg.« Pleszcz. Ul 
>nwiinasłu orłów, pi(^M'dziesia^t ka- 
wek do roku jedno jaje zniesie, 
a po lem jaju łrzęsawica, a po 
lej Irzęsawicy sucha belica, a po 
suchej belicy modry kwiat, co 
rozw(»selił cały świat- zajradka o 
roku: orły = miesia/e, kawki = 
ly^rodnie, jaje = Boże narodze- 
nie, Ir/esawica = kusaki, sucha 
belica = wielki post , modry 
kwiat = Wielkanoc .lastrz. Por. 
F] i a ł u *; a. 

B V 1 i c a p. B o I i c a. 



B y 1 i c a = > rzecz była, to, co się 
działo istotnie, prawda: 'Bylice i 
niebylice ogłaszać'* O. 

By lica p. Kobył i ca. 

B y 1 i c o w y : > Bylicowa krew = san- 
guis draconis* Ciesz. 14. »By- 
licowy sok* = toż zn. ib. » Ogień 
bylicowy* Fed. 160. > Ogień be- 
liczny* Lub. I, 119. 

B y 1 i c z n y p. B y 1 i c o w y. 

Bylina p. Bylica. 

Byliny >a. Bylaki Im. = nać 
na ziemniakach* Udz. 

By In- p. Beln-. 

B y 1 u: >Beiidziu beńdziu bylu!* (przy- 
śpiew) Sand. 128. 

Bylwa j). Bul ba. 

Byndy Im. = »w^stążki do włosowe 
Roczn. 187. Toż i w Ip. »Byn- 
da« Ust. z Ukrainy. Por. Bi na. 

Byr(k)a p. Birka. 

Byrdzić = » mieszać jakiś płyn, 
rozpuszczać go wodą* Rozpr. X, 
272. 

B y r k a p. Birka. 

Bym a = nazwa wołu Rozpr. X, 
267. 

Byruśka p. Birka. 

Byry p. Birka. 

Bysiczok p. Byś. 

B y s i o k p. Byś. 

B y s t r o = pogodnie, .słoneczno: > Jak 
pochmurno, to lepiej, bo jak tak 
bystro jest, to wypala*; »Robi 
się bystrzej* = wypogadza się 
Ust. z Nałęczowa. 

Bystrocha p. Pstro eh a. 

Bystry = >1, zuchowaty, zama- 
szysty (człowiek) 2, stromy spa- 
dek 3, rwący potok* Wrześ. 4. 
V Bystry = stromy* Spr. IV, 342: 
> Bystry pagorecek* Wisła ^VII, 
135. 146, n^ 10. * Bystry mróz* 
(= ostry) Zb. IV, 256. >Miko- 
łasz, ty sy bystre miasto!* (= 
ładne, z Słowacka) Zejsz. 81. 
Hilf. 188 mylnie 'wćstri' za 'by- 
stry' f)oczytuje: 'wcstri'.(=fi6slr^) 



Bystry — By wat. 



155 



By 
Bv 



By 
By 
By 
Bv 



By 
Bv 



Bv 
Bv 
Bv 

b; 

By 



By 

By 
Bv 



= ostry. II » Bystry = szezepki, 
łamliwy, kruchy, o drzewie w ro- 
bocie stelmacha, bednarza a. sto- 
larza* Pr. fii. IV, 803. . Bystry = 
1, dzielny (o człowieku) 2, stro- 
my (o pochyłości) 3, duży, go- 
dny', spory, znaczny. 'Bystre mia- 
sto* Spr. V, 346. 
stry p. Pstry. 

s t r z a li > k i (czy od Bystra ?) : 
>Bystrzań?kie dziewczę* Zejsz. 
93. >Bystrycanie (tak) jadą « ib. 96. 
strzec = * wir w rzece, bvstrz« 
Pobł. 128. 

s t r z u cli n y : » Popłynę jil by- 
strzuchno wodecko« Kętrz. 43. 
s t r z y c a : > Ciecze woda, Mianuje 
się Bystrzyca* Kog. n** 262. 
s I r z y c k i : » Konie... biegają Od 
owieska golu.siiikiego. Od sianecka 
drobniu sin kiego. Od wody by- 
slrzyckiej Skakały konicki« Maz. 
1, 153, zwr. 16. Kolberg słusznie 
zdaje się objaśnia: 'bystrej'; tu 
bowiem 'bystrzycki' jest raczej 
zdrobniałym przymiotnikiem po- 
spolitym, niżeli od własnoimiennym. 
s t r z y k = » dziegieć z brzosty 
brzozowej « O. 

s t r z y n i a = miejsce, gdzie wo- 
da szybszym prądem płynie Ust. 
od Wilna, 
szk p. Byk. 

sztofrantnyp. Beśtefranty. 
sio p. Byk. 
ś p. ByL 

ta = > zdobycz, łup, Nm. 'Beu- 
te'. Wyraz ten służy do oznacze- 
nia szczątków okrętów rozbitych, 
które fale morskie wyrzucają na 
brzeg* Ram. 15. Por. Bytow- 
n i c t w o. B y t o w n i k. 
tomka = »W Krakowskim tak 
zowią rze{)ę słodką, podługowatą* 
O. Por. Kolnik. 
tonie = rodzaj ziemniaków 
Rud. 16. 
t o w a ć , > Butować ^ dawać 



za cos, ofiarować* Krasn. 299. 
II Bytować się = » ofiarować się*: 
»(Pozycyć) s&mi sie bylow&li* 
Kętrz. 84. »Bvdujc połowę (ceny)* 
Derd. U. 

B y t o w n i c t w o : > Bytownictwó = 
chodzenie za 'byłą', zbieranie 'by- 
ty'* Ram. 15. 

Rytownik = > ten , co chodzi po 
stritdzie (= brzegu morskim) za 
'bytą'; ten, co zbiera 'bytę'« 
Ram. 15. 

Bywać = 1, przybywać: » Bywaj, 
bywaj, mój najmilszy!* Wójc. II, 
181. Por. Zb. 1, 17. Lub. I, 238. 
»A bywaj tu!< = okrzyk my- 
śliwski nawołujący Ust. z Litwy. 
II 2, = przebywać: » Dobrze ci, 
siosti*zyczko, przy mamuliczce by- 
wać* Rog. no 488. »Bez męża 
bywać* ib. 501. »W jednej wsi... 
bywało (= mieszkało) dwok bra- 
ci^ Zb. V, 189. »W Krakowie 
bywał jeden gazda...* ib. 190. 
Cer. II 3, »Jak bywa = jak się 
trafi, jak jest* Kam. 137. || 4, 

• Bywało* przysłówkowo, w zn. 
dawniej, ongi: » Kiedy więc by- 
wało jak się szło do kościoła* 
Kam. 130. Na Litwie się czasa- 
mi w tym zn. »Buwało*. Por. 
Być III. II 5, W pożegnaniu 
'być' = (z)ostać: » Bywaj z Bo- 
giem, panie ojcel* Kuj. I, 287. 

• Bywajta zdrowe, moje okna!* 
Was. 134. Czasami w postaci 
przysłówka wyodrębnionego: » By- 
waj zdrowe, moje wrota, moje 
ganki I* ib. » Bywaj zdrów, fra- 
jerko I* Zejsz. 111. 1 1 6, »By- 
wany* patrz Być IV. ]| 7, •By- 
wały = utarty w świecie, roz- 
garnięty* Sand. 261. Por. Nie- 
bywały. II 8, »Bewać, bewu- 
jemy* Rozpr. X, 194. 200. 

Bywanie = »1, przebywanie 2, 

dom* Cer. 
By wat p. Wiwat. 



156 



Byzia 



Bzówka. 



Byzia p. Birka w przytoczeniu ze 
Spr. V, 346. 

Byziu p. Bzika ć. 

Bzda: >Pan wziąJ ciupy na gwizdy 
i siadł na trzęsą bzdę (= wziął 
spodnie na nogi i wsiadł na bry- 
czkę na resorach) « Zb. II, 182, 
n® 100 (zagadka). 

Bzder p. Na bzder. 

Bzdęczyć p. Brzdęczyć. 

Bzducha a. Bzdziucha = rodź. 
grzyba; rośliny O. »Bzd5cha = 
artemisia* Pamiętnik fizj. V, dz. 
IV, str. 12 p. w. Artemisia. >Mani 
poduchy dlań (dla syna) ze bzdu- 
chy< Łęcz. 216. »Bzducha = 
lycoperdon bovista* Lub. II, 160. 
>Bzducha a. Bzicha = cicuta 
virosa« Ciesz. 14. »Pflkacina a. 
Bździuch = czarne poi'zeczki< 
Zb. VIII, 257. »Bzdziuszka = 
jendyka, jenducha, na Litwie 
aksamitka = tagetes patula* Lub. 
I, 68. » Bździuch = bedłka okrą- 
gława, napełniona pyłem « Pr. fil. 

IV, 804. Toż Osip. ' 
Bzduczeć: >Bzdueeć' = prosid 

natrętnie; z 3"' pp.: nudzić, na- 
rzucać się; zrzędzić Święt. 

Bzdun p. Zdun. 

Bzdura: » Młody pan w kapturze 
Raduje się bzdurze (= dziewce)* 
Pozn. II, 90. > Bzdura* = nie- 
dorzeczność ; błahostka Święt. 
» Bzdura = bagatelka* Spr. IV, 
335. »Na bzdury działali* (= 
na złość, na przekorę) Rog. n° 
166. Por. Na bzder. .Bzdury 
= głupstwa, fraszka. To wszyć- 
ko, panie, na bzdury'* Pr. fil. III, 
304. »To byli chłopy, nie bzdu- 
ry* Spr. V, 347 p. w. Chłop. 

Bzdurak: »Bzdurak ==: gawędziarz* 
Parcz. 

Bzdurno: » Babki... nie mają czym 
'podochocić się' tak 'bzdurno', jak 
dawniej* (nie objaśniono K.) Maz. 

V, 117. 



Bzdyczeć: » (Narzędzie) bzd ycało 
prześlićnie* Kieł. II, 262. 

Bzdyczyć się = >1, chmurzyć 
się, np. 'Jakoś się bzdyczy, bę- 
dzie deszcz' 2, gniewać się, ro- 
bić miny gniewHwe* Zb. I, 38. 

Bzdyk = » stary kawaler* Parcz. 
»Bzdyk = stary chłop* Udz. 

Bzdyknąć = » skoczyć* Pr. fil. 
IV, 185. 

Bzdyrzyć (zap. Bzderzyć): -Dziad 
zbębniuł skórę kijem. Ta skóra 
zadudniała. *Cóz ty my bzdyrzys?' 
pyta sie dziad* Cheł. I, 90. 

Bzdzina: » Kobyla bzdzina = tru- 
fle, tuber* Wisła VI, 678. 

Bzdziel= »po flisowsku zowie 
się młyn pływający na Wiśle* 
O. Kozłowski Słown. leś. 60. Wi- 
sła VI, 507. 

Bzdzion = » otwór stolcowy. 'U 
szlachcica czarny bzdzion'* Czark. 

Bzdziuch(a) p. Bzducha. 

Bzi bziana: »A a bzi bziana. Por- 
wał wilczek barana* (kołysanka) 
Kuj. II, 63, no 251, zwr. 1. Toż 
Wisła IX, 134, n^ 9. || »Bzi 
bzi = (w mówię dzieci) rzepa* 
Was. 250. Por. Bzikać. 

Bzicha p. Bzducha. 

Bzikać: >A jak będziesz syna mia- 
ła, Zawsze będziesz mu bzikała: 
Byziu byziu, mały synku !« Łys. 
39. Por.* Bzi. 

Bzin: »W dolinach jest ruda żelaz- 
na, bzin zwana* Rad. I, 2. 

Bzin a = bzowina, krzew bzowy: 
• Zabijmy go i zaryjmy pod bzinę. 
I tam go pod bziną zakopali...* 
Wisła VII, 558. 

Bzowski: » Rusin , przemówiwszy 
się z Mazurem, odsyła go do 
wszystkich djabłów, mianując ich 
wtedv: Tan Łoziński, Bzowski 
itd.'*' Chełm. II, 128. 

Bzówka > a. Fafuła = polewka 
z jagód bzu czarnego* Spr. IV, 
335. » Fafuła a. Bzówka = po- 



Bzubzyna — Gaca. 



157 



lewka z dojrzałych jagód bzu 
czarnego, nazywanych powszech- 
nie 'bzówkami', zaprawiana mąką 
i mlekiem* Wisła VII, 75, n^ 9. 
Por. Fafuła. Gzie a. 

Bzubzyna = »rodzaj sukni ze 
stanikiem, bez rękawów, pospoli- 
cie z płólna w żywych kolorach* 
Pozn. V, 182. 

Bzurzyć = > myśleć o głupstwie* 
Udz. 

Bzyl = »figal Np. 'Daj mi tol — 
Bzy dostaniesz I' = nic nie do- 
staniesz!* Udz. 

Bzycki Im. = » skwarki* Pr. fil. 

IV, 185. 

Bzdziągać się p. Bździągwać. 

Bździągwa = »pluskwa* Zb. I, 
29. Parcz. 

Bździągwać = »(w Jasielskim) 
wałęsać się* Bib. War. LXXX, 
620. » Bzdziągać się* = prze- 
chadzać się po domu, drzwi cią- 
gle otwierając Święt. > Bzdziągać 
= wałęsać się, próżnować* Spr. 

V, 346. > Bzdziągać się a. Bździą- 



kać się = przechodzić się czę- 
sto* Udz. 

Bździąkać się p. Bździągwać. 

Bździeć = gadać głupstwa; zmy- 
ślać, bajać Święt. >Bździć (o lek- 
kim powiewie wiatru)* Spr. V, 
346. 

Bździna = głupstwo; bajka; słaba 
rzecz, np. 'słabe to, jak bździna*^ 
Święt. >0 człowieku bezsilnym 
mówią: 'mocny, jak bździnv'* Pr. 
fil. IV, 804. 

Bździnki= » krzew, którego owoc 
czarnego koloru zupełnie do owo- 
cu porzeczki ogrodowej jest po- 
dobny* Rud. 15 (zapewne = 
*bzinki K.). 

Bździoch = plotkarz; głupiec 
Święt. »Bździochy = rodź. śli- 
wek* Pr. fil. IV, 274. »Bździo- 
szek* = imię bardzo maleńkie- 
go syna dziada i baby (w bajce) 
Zb. II, 166. 

Bździuch(a) p. Bzducha. 

Bżytuś= » nawoływanie psa* Spr. 
IV, 20. 



C-). 



Cabała = »w cwał* Gzark. (zap. 
cabał^ K.). 

Caban: »W prostej mowie 'caban' 
o człowieku, basałyk, niezgrabny* 
L. O. > Caban = bogaty łyk, 
miejski kupiec, przekupień* Krak. 
rV, 304. > Chłopi nazywają prze- 
kupniów miejskich: 'cabany', 'ły- 
ki' itd.* ib. 316 p. w. Pazurnik. 
»Lud z okolicy nazywa mieszczan 
Chrzanowskich 'czabanami'* Wisła 
V, 430. » Caban = niezgrabny, 
zabłocony* Pr. fil. rV, 804. 



Cabanie kogo = > łajać obelżywie, 
besztać* Kolb. 

Caban y p. Cofany. 

Cabe: > Kulas zawsze wołał 'sob', 
lub 'cabe' w miarę obrotów zło- 
dzieja* Bar. 51. »Cza, cabe* = 
wołanie na woły, aby szły w pra- 
wo Hoczn. 247. 

C ab roń?: » (Krowy, omytej wodą 
chrzestną,) zadęn cabroń nie ze- 
psuje* Wisła VII, 144. 

Caca: 'Caca', zdrob. 'Cacka' ż. Ust. 
z Litwy. O. » Kupiłam se takie 



*) Wyrazy, poczynające się w wymawianiu od eh, którycli tu nie umieszczono, 
patrz pod samogłoskami, nast^pującemi w tych wyrazach po Ch. oraz pod F, H i K. 



158 



Cacanka — Galina. 



caca, Będę miała kołysaca< Krak. 
II, 69, n® 140, zwr. 1. »Cacy = 
u dzieci wszystko, co dobre i pię- 
kne* Wisła III, 739. »Ciaciu = 
cacko« Rozpr. XII, 33. Por. ib. 
XVII, 28. >Ciaćko« = cacko 
Święl. *Cacy (nieodni.) a. Ca- 
canv (przym.) = piękny (w ję- 
zyku dzieci)* Spr. IV, 20. »To 
je ciaciu! (w mowie dzieci) = 
to jest piękne I « Rozpr. XII, 108. 
»Caey nieodm. = ładny, a, e 
(w mowie dziecinnej)* Piąlk. 

Cacanka: » Obiecanka, cacanka, a 
głupiemu radość* O. Zb. U, 176, 
n« 179 i Ust. z Litwy. •Obie- 
canka ganka (?) itd.« Łys. 62 
(inne tego rodzaju podstawienia 
wyrazów Adg. p. w. Obietnica). 

Cacany = » ładny, grzeczny, miły 
(w mowie dzieci) Rozpr. XII, 33. 
>Cacy a. Cacany = piękny (w ję- 
zyku dzieci)* Śpr. IV. 20. »Cia- 
ciany = cacany* Rozpr. XII, 33. 
108. >Ciaciany = ładny* Wrześ. 
5 i List. od A. Cinciał\-. »Gdo 
posłucha pod ściana, ten usłyszy 
ciacianą* (przysłowie = dowie 
się o sobie ładnych rzeczv) Cinc. 
13, no 217. Toż' Rozpr. XII, 77. 
»Ciaciany (o dzieciach = ładny, 
grzeczny, a czasem ironicznie o 
starszych, np. 'ciacianą Hanka'* 
Spr. V, 348. 

Cacha = > stado gęsi, owiec itp.« 
Pobł. 128. 

Cacka p. Cadzka. 

Cackać się: »Ciaćkać się = plu- 
skać się w wodzie hib płynie 
jakim: 'Dzieci ciaćkają się w bło- 
cie'* Zb. I, 39. »Ciadkać się = 
pieścić się, osobliwie mówiąc o 
dzieciach* Spr. I^^ 354. >Ciać- 
kować się a. Ciaciać się* = ba- 
wić się w drobnostki; drażnić się 
z kim; bawić się w czułości, pie- 
ścić się Święt. 

Cacusiany = »piękny. > Wyraz 



ten używa się do wyrażenia przy- 
stojności dziecka, np. 'Cacusiany 
dzidziuś' = piękne dziecko* l.dz. 

Cacy p. Caca. 

C a d r- p. C ą d r-. 

Cadzić p. Cedzić. 

Cadzka a. Cacka = >do cedze- 
nia mleka: blaszany statek, z du- 
żym u dołu otworem* Kuj. I, 86. 
»Cedźka a. Cadzka = powazka 
płócienna do mleka* Zb. I, 29. 
» Cadzka, Cedziłko, Powazka* (obj.) 
Pr. fd. IV, 804. » Cadzka = ce- 
dzawka, cedzidło, narzędzie do 
cedzenia* Krasn. 299. 

Cadzka p. Cedźka. 

Caf- p. Cof-. 

Cajchoż p. Cajghauz. 

Cajg = materja, tkanina. »Cajg 
ostry* == materja wełniana Tyg. 
ii. ser. 2, t. V, str. 70. »Cejch*: 
>L'bierśł sę w cejche i dreliche* 
Derd. J. 18. »Cejg = materja, 
zwykle wełniana* Zb. I 26. 

Cajghauz: » Cajchoż* Zb. X, 209. 
Por. ib. 226 Cechenhauz. > Idzie 
do cajchożu* ib. 333, n« 389, 
zwr. 2. Por. ib. XI, 22. 

Cajtownik = terminator czasowo 
praktykujący do czasu wyzwolin 
Ust. z Warszawy. 

Calaki a. Calaczki Im. = cale, 
nieoczyszczone z hipiny ziarna 
gryki w kaszy gryczanej Ust. z Li- 
twy. Por. Cołak. Ciuły. 

Cale a. Celc = calec, calizna, zie- 
mia nieruszana; grunt, fundament 
L. O. Por. Cal i na. 

Cale = wcale Kętrz. 85. 92. Rog. 
no 424. Wójc. U, 222. Ram. 15. 

Calec p. Calina. 

Cali p. Cały. 

Cal i czek = cały, calusieńki: »Bę- 
dzie trzewicek! Dam ja gęby 
szewcykowi i będzie calicek* Kieł. 
II, 73, n<> 235, zwr. 1. 

Calina = calizna, calec Ust. z Li- 
iw\. » Celina = glina, służąca do 



Calizna 



Całv. 



159 



wyrobu cegły < Kozpr. Xn, 87. 

> Celina = owsisko i wogóle 
całe pole po jarzynie, iigor*^ Maz. 

V, 52. » Calizna = po skoszeniu 
owsa, a. *tłoku\ tj. ugoru, pozo- 
stała w brózdaeh i dołkach pa- 
sza dla bydła* Spr. IV, 302; V, 
346. > Calizna = ściernisko o- 
wsiane* Spr. IV, 375. > Calizna = 
warstwą ziemi niezorana< lldz. 

> Calizna = ściernisko nie wypa- 
sione* Cer. 

Calizna p. C a 1 i n a. 

C a 1 u c h n- p. Cały. 

Cdłak p. Cołak. 

Całen p. Cały 

Całka, zwykle Im. Całki = rzepa, 
brukiew (suszona, czasami rosną- 
ca) Spr. IV, 335. » Zagon cśłek* 
Kozł. 278. Zb. VIII, 272. Por. Zb. 
VIII, 250. Pr. fil. IV, 80i. » Całki, 
Całecki* ib. 263. Rozpr. VIII, 
126. Pozn. IV, 233. Maz. III, 355. 
II » Całka* = gruszka: » Nawią- 
załaś koralików, medalików, su- 
chych czółek, ulęzołek* Kieł. II, 
19, no 49, zwr. 1. »Cołka = 
owoc gruszki dzikiej* Rad. II, 
83. Zapewne tu należy » Czółka* 
(nie objaśn.) Rozpr. IX, 307. 

Całkiem = wogóle, w sobie: » Cał- 
kiem dobni była, jdny nogi kiep- 
skie miała* Ust. z Jaworza Szląs. 

Całkość = »oała liczba, ogół* Zb. 
I, 17. 

Całkowy: > Robotnicy, uży^wani do 
odwożenia, nakładania, nabijania 
soli, do beczek i innych robót, 
zwą się 'całkowi', lub 'wozacy'* 
Krak. I, 66. 

Całoroczny: » Pości Zosia, pości, 
całoroczne piątki, Żeby ułan wró- 
cił* Krak. II, 449, n« 725, zwr. 1. 

Całowany = rodzaj tańca Aten. 

VI, 637. 

€ałuszka = »łebek w chlebie* 
(= przylepka, okrajczyk) Roczn. 
187. 



Cały: A. >Cały« = istny, sam, 
prawdziwy, czysty: > Niedźwiedź 
myśli, że Cygan cały djalnN Rar. 
35. » Teraźniejsze chłopcy, to całe 
niestatki* Oles. 159. »To cały 
djabeł!* Wójc. Klechdy II, 173. 
• Zakwitła mi trześnia całym bia- 
łym kwiatem* Rog. nM68. || B. 
> 'Całki' częściej używane, niż 'ca- 
ły'* Kuj. II, 269. »Całki* Rozpr. 
IX, 119. 128. Spr. IV, 320. Por. 
Sand. 29. Kuj. I, 112. 117. 124. 
129. 132. 136. 146. 152. 182. 
183. 212. 255. 261. 263. 280. 
284. 328; II, 22. Krak. IV, 147. 
Pozn. I, 124. Pauli, 160. Zb. I, 
17. Pozn. II, 57. 67. 76. 100. 
299. 332. Rozpr. VIII, 126. 211. 
222. Pozn. III, 82. 83. Maz. III, 
127. Łęcz. 170. 226. 229. Fed. 
67. Zb. XIV, 33. 90. Wisła V, 
916: VI, 81. Kai. I, 133. Pozn. 
IV, 233; VI, 27. 95. 174. >Kie- 
dy ja była małą panieneczką. Wy- 
glądali za mną ot tą śląskowe- 
czką (= szparą u drzwi); A te- 
raz nie wyjrzą i całkiemi dźwia- 
ray* Kuj. I, 301, n^ 74, zwr. 
13 — 14. »Te (córeczki) z całką 
cnotką do dom wracają* ib. II, 
37, n^ 173, zwr. 2. »Panna za- 
płacze na całki świat* ib. 51, n^ 
217, zwr. 14. II C. »Zagrajże, 
skrzypeczku, na całej* (= całe- 
mi skrzypcami). »Cała (o dziew- 
cz^Tiie) = niezręczna w ruchach* 
Parcz. >Cali calóchny dzen* Hilf. 
160. » Całkiem, do cała = zu- 

Rełnie, całkowicie* Krak. rV, 304. 
D. Zdrobn.: •Bez caluśką noc* 
Kam. 80. Por. ib. 137. •Chodzi- 
cie kradać po caluśkiej nocy* 
Zejsz. 52, nO 70. »Caluśki = 
cały* Krak. rV, 304. » Miał gębę 
calućką wykrzywioną* Zb. IX, 
67. » Ogolił caluchniczkiego, ino 
mu jeden kosmyk ostawił* Pozn. 
VI, 316. •Cały, cały, calńchny* 



162 



Cebularz — Ceć. 



pleciona* Wisła II, 759. »Ceba- 
larka = duża bryczka bez reso- 
rów* Ust. z Płocki^o. 

Cebularz = ^przezwisko pogar- 
dliwe, oznaczające człowieka sprze- 
dającego cebulę, a następnie kii- 
pczącego* Spr. IV, 363. >Cebu- 
larze tutejsi słyną w całej oko- 
licy Zb. XIV, 26. II .Cybularz, 
Cybulus a. Cybula* = niedołę- 
ga; dureń Ust. z Litwy. || •Cy- 
bulus = człowiek nierozgamięty, 
głupowaty* Osip. »C^ulśrz = 
człowiek, mający wielkie oczy* 
Udz. 

Ceca p. Cesiu. 

Cecać p. Cycad. 

Ce ce! p. Cesiu. 

C e c e w i a (= cięciwa?) : » Cecewia = 
drabka* Pobł. 8. » Cecewia ż.= 
drabina* Ram. 15. Por. Pr. fil. III, 
368. 

Cech: >Cych, u = znaczek* Krasn. 
300. 

Cecha: » Cecha a. Piekło* = gra 
dziecinna Krak. I, 320. » Gracz 
rzuca nóż w górę, mówiąc: *Ce- 
cha, pocechuj sie; dusa, poratuj 
siei* Gdy nóż upadnie na ziemię, 
obrócony na wierzch obranym 
znakiem (zwanym *cechą', zwykle 
wyrzniętemi w stali literami), 
wówczas...* ib. 321. Toż Kon. 
66. II »Cecha*, »Cech*, >Ce- 
chy* Im. = kula, wić (znak ob- 
syłany) Pozn. U, 180. Kęti-z. 90. 
91. Wisła IV, 688; VII, 597. 
II »Cecha« = cech, rzemiosło, 
stan Pozn II, 52. J| »Cech = 
cecha* Bisk. 14. || » Cecha = 
wielki wór z ^poczesnego' czyli 
'tłuścinnego' partu , zwany też 
'wańtuchem'* Pr. fil. IV, 804. 

Cechniistrzmajster: » Starszy 
majster. Całego miasta cechmistrz- 
majster* Maz. II, 134, n^ 296, 
zwr. 3. 

Cechować = hulać: »Ty, moja 



Marysiu, cechowało z nami* Zb. 
XII, 193, no &9. 

Cychować = »rysować< Krasn. 
300. 

Cechtać = »deptać, drobne i gę- 
ste zostawiając ślady (o zi^ącach) < 
Spr. IV, 320. »Cychtać = de- 
ptać; mówi się o licznych i gę- 
stych śladach, zostawionych przez 
niektóre zwierzęta, np. owce, świ- 
nie, zające, myszy. *Jak to tu 
nacychtane; musiał tu być zając, 
pies...'* Zb. I, 40. Udz. 

Ceciłko p. Cedziłka. 

Cecioć p. Ceć. 

Cecka p. Cedźka. 

Ceckać p. Ciokać. 

Ceconić s. a. Cecorać się = 
» robić coś bardzo powoli, nie- 
zgrabnie* Zb. I, 38. »Ceciirać 
się = zbierać się powoli* Udz. 

Cecorać się p. Ceconić się. 

Cecowiczka p. Soczewica. 

Cecurać sie p. Ceconić się. 

Cecylja: »Cencelija* (o ś. Cecylji) 
Maz. III, 68. »Cęcka< zdrobn. 
Pr. fil. IV, 186. 

Cecyna p. Cetyna. 

C e ć w połączeniu z co, nie co, jaki, 
nie jaki, kaj, kąd: 1, z 'Co': 
»Cej co = coś szessególnego. 
'Myśli, że ma cej co'« Bibl. War. 
LXXX, 260. »Cej co, ce-i-co = 
co chcesz, Bóg wie nie co, nie 
wiedzieć co, to i owo, różności* 
Krak. IV, 304. Udz. »Cej co = 
cośkolwiek, byle co, co chcesz* 
ib. 301. »Cejco = cokolwiek- 
bądź* Zb. I, 38. »Cejco = Bóg 
wie co* ib. II, 7. »Cejco, cej- 
nieco == cobądź* Rozpr. X, 273. 
>Cej co, cej czego itd. = co- 
kolwiek itd.* Rękop. I. Kc^em. 
»Cej co* = różności, rozmaito- 
ści Święt. »Cejco == bardzo du- 
żo, za wiele* Spr. IV, 20. »Cej- 
co = 1, nieje(bio, różności. Bóg 



Ceć. 



168 



^\e co: 'Cejco mówił* 2, osobH- 
wośćf rzecz wielka: *0n to mń 
:za cejco'« ib. 320. »Cejco = 
byle co, cośkolwiekbądź« ib. 354. 
»J^dDń była mys robotań, a dmgś 
j>różDii|c, iedni. se naniesła cyjco 
jia zimę, a dragś nic< Zb. XI, 
40. >(BeidfiueiBa pan^ cejco (= 
"dziwiie rzeczy) robiła, nic nie po- 
magało* (al)y mieć dzieci) Krak. 
IV, 63. »Obeśniwało mi się cejco 
o niebie i piekle* (= marzyło 
mi się to i owo) ib. 112. 'Dzię- 
kuje za służbę, choć cej-co mu 
obiecują* ib. 127. » Jedli, pili, 
•cej-co, śmiali się* ib. 139. » Cej- 
co się wydawało, a to nic nie 
było* ib. 148 ods. >2yd był niby 
•cejco wielkiego, mejmorajnes* ib. 
18^. »UgotowaJt zająca z cejcem* 
Cisz. 1, 184. »Syn... będzie umiójt 
cejco, stolarkę, tam cejco* Cisz. 
I, 61. » Wypytuje się o cejco (= 
o Bóg wie co)* ib. 151. 175^ 
212. >Cejce bfły obejścia, zem 
ukrdd* (= różne były powody, 
żem się dopuścił kradzieży)* Zb. 
U, 236. 0. 2. »Odrajali (= od- 
radzali) mu małżeństwo, że dziew- 
ka 'cejco', że nie ma nawet i 
pierzynki« ib. IX, 54. »Baby... 
co uszły dalej, zaczęły cejco ga- 
dad do siebie* Krak. III, 32, n« 
53. » Chora zaczęła wydziwiać (= 
wymyślać), kazała sobie cejco zno- 
sić* ib. 47, n^ 94. »Konsystorz 
z ambony ludziom cejco gada* 
ib. II, 478, no 791 a, zwr. 11 
(utwór nie-ludowy). » Choćbyś mi 
ceć co nawet dawał. Toć cię nie 
chcę* Kieł. II, 155, n^ 469, zwr. 
3. II 2, Z 'nie co': »Cej nie co = 
cobądź* Rozpr. X, 273. »Ceć 
nie co* = rozmaitość Święt. 
>Ced nie co = rozmaite rzeczy* 
Spr. IV, 375. »*Cej co' i 'Ceć 
nie co'* Rozpr. XXVI, 372. || 3, 
Z 'jaki': >Cedźjaki = jakikol- 



wiekbądź* Zb. I, 38. >$piwają 
ciedź jakie śpiwki« Matyśs 2 ust 
ludu 13. »Ced^ jaki = różnora- 
ki, różny; rozmaity. Bóg wie jaki: 
'Cedź jakie kistoryje (takl){lumić'* 
Spr. IV, 320. » Chłopiec... mówi 
'cećjako' (tj. ni to, ni owo), aby 
dzieci rozśmieszyć* Rud. 123. 
>Choć jaki a. Ceć jaki. 'Ceć jakd 
stwora* Spr. V, 347 p. w. Choc- 
kie. Rozpr. XXVI, 372. (] 4, 
Z 'niejaki': >Ceć niejaki* = roz- 
maity Święt. »Ceć ni(e)jakie nutki 
wyciąga = umie śpiewać jakie 
tylko chce melodje, nuty* Krak. 
IV, 301, no 80. »Łokaje wnosą 
skrzynie do izby... i ceć nie jakie 
wykładają kamizelki kwiaciate, 
surduty... suknie* ib. 163. >Ćeć 
niejak = nie wiedzieć jak* Udz. 
II 5, Z *kad(y)': »Cedźkad = 
shądkolwid^, z daleka* Spr. IV, 
IV, 20 (może 'sceć kad'?). || 6, 
Z 'skąd': > Najgorzej bywa wtedy, 
kiej z cedźkąd wypłynie wielo- 
rti)* Krak. III, 37, nO 69. »Z ceć- 
kąd sie zjćzdzaH* (= zewsząd 
K.) Cisz. I, 44. II 7, Z 'kaj': 
»Cej kaj, ceć kaj = gdziekol- 
wiek. Bóg wie nie gdzie* Krak. 
IV, 304. »Cedźkaj = gdziekol- 
wiek* ib. III, 6. » Pojawił się 
smok, co cedżkaj wszyćko zja- 
dał* ib. 29, no 44. »Baby ostały 
cedźkaj w tyle* ib. 32, n® 53. 
»Cort (czart) choć się cedź kaj 
(tak!) przemienić może, ale zawse 
jedno ma kopyto końskie* Rad. 
II, 162, no 4. II 8, Z 'kiej': »Ceć 
kej* = dokądkolwiek, w dalekie 
strony; w różnych stronach Święt. 
II 9, Z 'nie kiej': »Ceć nie kej = 
wszędy, w różnych stronach < 
Święt. II 10, Z póko': »Ceć pó- 
ko = ongi, bardzo dawno* Pr. 
fil. III, 304. II 11, »Cecioć* (?): 
»Karazyja wysywana, Cecioć ja- 
koś cudowana, Z guzickami...* 
11* 



164 



Ced — Celerja. 



Pauli 211, no 68. Toż Wójc. II, 
201. II 12, >Cedzieć« (?): »Ce- 
dzieć = kiedyś tam: 'Patrz, jako 
w gniiśnym pokoju zlenieli, Ce- 
dzieć jak dawno w ręku swych 
nie mieli goJego miecza' Linde 
z Kochowskiego; w nawiasie 
dodaje: »U chłopstwa jeszcze 
w używaniu*. (Objaśnienie nie- 
dokładne; 'cedzied* znaczy tu = 
Bóg wie, kto wie K.). 

Ced = »z mąki owsianej i wody 
ciepłej rzadkawa buza ukwaszona 
i na sito przecedzona, z której 
gotują kisiel owsiany* O. 

Cedel = » karteczka* Krasn. 299. 

Cedl p. Kitel. 

Ced nie co p. Ceć. 

Cedron (nazwa trzech strumieni 
pod Kalwarjami: Zebrzydowską, 
Wejherowską i Wileńską). »Ce- 
drońska rzćka* Krak. III, 46 
(w której zanurzają opętanych 
podczas odpustu). >Kazdł babę... 
mocom przewieść bez Cendrowo 
wodę* Wisła I, 103. »Przyszedł- 
bym ku tobie, chociaż bez ścianę, 
Bez rz^kę Cedrową, Dzieweczko 
miła I « Rog. n<* 327. » Rzeczka 
tutaj (w Zebrzydowicacli) nazywa 
się Cedron, w gieografji zaś Ska- 
winą* Rozpr. IX, 149. » Poszła 
dzieweczka tą 'centrową' wodą* 
Zb. IX, 182, nO 32, zwr. 1. 

Cedrowy p. Cedron. 

Ceduła = 1, na Litwie pismo, po- 
dawane urzędowi wykonawczemu 
dla wstrz^Tnania wprowadzenia 
wierzyciela do dóbr* O. || 2, 
» Kwitek, kartka, dana na znak 
pozwolenia lub uwolnienia od 
czegoś, mianowicie też od kary< 
Roczn. 187. 

Cedzą w ka = >'cadzka', cedzidło, 
narzędzie do cedzenia* Krasn. 299. 

Cedzić: »Cadzić* Kuj. II, 283, n^ 
48. Wisła IV, 883. Czark. 

Cedzidło p. Cadzka. 



Cedzieć p. Ced. 

Cedziłka ż. a. Cedziłko n. = 
powązka Ust. z Litwy. O. »Ce- 
dziłek a. powązka* Was. 50. 246. 
»Ceciłko* Ludwik z Pokiewia Li- 
twa, 184. 227. »Cedzi&o, Cadz- 
ka, Powązka* (obj.) Pr. fil. IV, 
804. > Cedziłko, tj. płótno, przez 
które cedzą mleko* Wisła VIII, 
588. » Cedziłko płócienne* Wisła 
IX, 124. »Cedzi&o* Petr. Por. 
C e d ź k a. 

Cedź- p. Ceć. 

Cedźka»a. Cadźka = powązka* 
Zb. I, 29. Pozn. II, 177. Porów. 
Cedziłka. »Cecka = naczynie 
do cedzenia ziemniaków* Hoff, 40: 

Cedźka p. Cadzka. 

Ceglarka = >firletka płomieńczyt 
(lychnis chalcedonica)* Zb. VI, 
206. 271. 

Cegła ty: » Barwa ceglata* Ciesz. 7. 

Cejch p. Cajg. 

Cej(eo) p. Ced. 

Cejg p. Cajg. 

Cej kaj p. Ced. 

C ej tak = »jagnię dwuletnie* 0^- 
»Na Kujawach 'cejtaki' i 'cej- 
tówka' := owce dwuletnie* Wi- 
sła III, 906. »Cytówka* == owca 
dwuletnia Pozn. I, 106. 

Cejtówka p. Cejtak. 

Cek p. Ciek. 

Cektad się >a. Cektowad się ^ 
spierad się z kim* Pobł. 128. O. 
»Co ja sie będę cektował z ja- 
kimś tam chudopachołkiem I « 
Kaspr. 35. 

Cektowad się p. Cektad się. 

Cele p. Cale. 

Celebrat p. Cyrograf. 

Celegraf p. Telegraf. 

Celegrat p. Cyrograf. Tele- 
graf. 

Celerja: »Moja miła Kasiuleczku* 
(śpiewa, czy mówi wąż ze zdroju). 
> Słyszałem (dodaje K. Baliński 
w odsyłaczu) tę samą pieśń w tych. 



Celić 



Cenkać. 



165 



samych zupełnie wyrazach, z od- 
mianą tylko imienia 'Kasi' na 
imię 'Celeryja'* Bal. 130. 

Celić = » cucić omdlałego* Zb. I, 
26. Por. Docelić. 

€eligraf p. Telegraf. 

Celikiem p. Celnikiem. 

Celina p. Galina. 

Celina: »Cna< Sand. 121, no 142, 
zwr. 6. 

Celnikiem a. Na celnik(a) (je- 
chać, iść) = na przełaj, bez 
drogi Ust. z Litwy. Por. Bibljot. 
ordyn. Kras. XIII, 12: 'celikiem 
lasami idąc\ 

Celny: » Celne zboże' = doboro- 
we, najpiękniejsze zboże « Rozpr. 
XX, 426. 

Celować: >Obraźnicy siedzóm, o- 
brdzki malujom, dzićwcęta celu- 
jomc Wisła YIII, 218, n^ 119. 

Celta = >Na Szląsku, w mowie 
żołnierzy = namiot* O. 

Cełeneczka p. Cełnecka. 

Cełnecka = »kadź do przecho- 
wywania żętycy « Rozpr. X, 213. 

• Cełeneczka = kadź, w której 
żentycę czyli serwatkę owczą 
przechowują na szałasie* Zejsz. 
113, no 477. 

Cembr-: •Cemrowana studnia* Aten. 
VI, 633. »Cymbra< (nie objaśnio- 
no znaczenia) Rozpr. XII, 42. 
»Cambry = drzewo budulcowe* 
Wisła III, 87. »Camer a. chójka 
= sztuka drzewa sosnowego* O. 
»Camer = kloc, bloch (= blok), 
grube drzewo, na deski przezna- 
czone* Pobł. 8. Pr. fil. III, 368. 

• Studzienka cembrowa* Krak. I, 
^35, n^ 44, zwr. 1. •Cembrzy- 
na*: » Uderzył koniczek nóżką o 
cembrzynę* Oles. 127. Zb. IV, 
^18, no 35. Por. Wisła VII, 302, 
n® 16. »Wyción konik nóżką 
w cembrowinę* Maz. II, 196, n* 
481, zwr. 1. »Cebrzyna = cę- 
browina* Pr. fil. IV, 185. »Cę- 



brzyna = ściany studni, nad po- 
wierzchnią ziemi wystające* Rozpr. 
IX, 204. » Cembrowina, Cembrzy- 
na = ściany w studni* Pr. fil. 
IV, 804. »Woda głęboko za eę- 
brzynami* Pleszcz. 74. •Cem- 
brzyna = ocembrowanie studni* 
Rozpr. XXVI, 372. || »Miejsca 
wyższe (w lesie), zwane 'cebrzu- 
cha' i 'grond** Aten. XIII, 506. 

Cembrzyć p. Comber. 

Cembrzyk p. Ceber. 

Cemir = •choroba, duszność spa- 
zmowa (pod Karpatami)* O. Toż 
Del. 45. > Cemir = duszność 
w piersiach, utrudniająca oddy- 
chanie* Spr. IV, 354. Por. Rozpr. 
XVII, 28. >Ciemier, Ciemierz := 
choroba , spowodowana nagłym 
przeziębieniem; silne nabrzmienie 
gruczołów limfatycznych* Spr. V, 
348. >Czemier = ból żołądka 
u konia* Petr. Por. Ciemie- 
rzyć. Ściernie rzyć. 

Gemrowany p. Cembr-. 

Cencelija p. Cecylja. Cencylja. 

Cencerować p. Cenzurować. 

Cencki p. Cętki. 

Cencylja: •Bąbrowa esancyjś a. 
Cencylijd = tinctura castorei« 
Pr. fil. IV, 184. »Cencclija* = 
pewna roślina (obj.) (zdaje się, 
że celidonja a. jaskółcze ziele, 
por. Cendalja) Pr. fil. IV, 806. 
• Cęcelija = rośl. aąuilegia* Osip. 

Cendalja = »herba chelidonii* 
Ciesz. 14. Toż Wisła VI, 913. 
Por. Cencylja. 

Cendalja p. Cyndalja. 

Cendrowy p. Cedro n. 

Cenią p. Cień. 

Cenić: »C(z)^Tiić = cenić* Krak. 
IV, 305. •Cynić = cenić: Chyła 
(= ile) cynicie za te śkape'?* 
Rozpr. VIII, 172. •'Kilo cyni sie 
za wiepska' = ile się ceni* 
Rozpr. XX, 426. 

Cenkać p. Cynka ć. 



166 



Censerować — Cergiel. 



Censerować p. Cenzurować. 
Cent: » Kilka centy (miśl)* M^iZap. 4. 
Cent p. Centnar. 
Centel = »Vio sążnia* Zb. XI, 

27. »Śtyry centle* ib. [j » Cen- 
tel = pół centa « Udz. 

Centerzyja p. Centurja. 

Cent la = »półcent« Udz. 

Centnar: »Ccnt = ce(n)tnar< 
Rozpr. X, B73. » Lepszy swoji 
siły funt, niż cudzćj cent< Cinc. 
22, n« 456. Por. Rozpr. XVn, 

28. »Cent = 1, centnar 2, kraj- 
car« Wrześ. 4. Spr. V, 347. 
> Cent = centnar, nigdy inaczej « 
Spr. IV, 354. »Catn£r« Ram. 15. 
>Cetnar< Rozpr. X, 273. Siem. 
108. Rog. n« 69. Bar. 102. 
>Cętndr€ Spr. IV, 20. 

Centro: < Jestem centro ca)ego 

świata* Zb. XlV, 50. 
Centrowy p. Cedro n. 
Centurja = rośl. centaureum: 

• Centerzyja* Zb. VI, 202. .Czan- 
turja* Schoedler Botanika 416. 
» Canturyj a , Cyntoryja , Centu- 
rzyja = tysiącznik zwyczajny* 
Zb. VI, 251. »Cyntóryja* Kieł. 
n, 194. »Centyfolja = centau- 
rea benedicta, przez niektórych 
zwana *tysiącznicą'* Pleszcz. 112. 

Centurzyja p. Centurja. 

Ce.ntyfolja p. Centurja. 

Centyrz p. Cmentarz. 

Cenzurować: >Censerować = oga- 
dywać. 'Będą ludzie censerować** 
Pr. fil. IV, 185. >Cymserować a. 
Senserować = sądzić, pomawiać 
o co, cenzorować* ib. 189. 

• Ocenzerować = obgadać* Zb. 
II, 250. » Cenzorować* = obga- 
dywać, obmawiać, wyszydzać* 
Ust. z Doman. Gra 'w cenzuro- 
wanego' Wisła IV, 850 i Ust. 
z Litwy. »Gencerować = obma- 
wiać, obgadywać* Udz. 

Cep: »Cepy* blp. Krak. IV, 304. 
Święt. Rozpr. IX, 203. || »Cepa* 



ż.: »Na cepę* Pozn. VI, 326.. 
»Z cepa* Choć. 95. \\ >Cep«^ 
wyrażenie tkackie (bliżej nie obja- 
śnione): >Drćlich robi się we- 
ćtćry cepy* Zb. Vni, 261. 
• Pstruch... tcze się... we dwa cepy« 
ib. 262. Patrz Cz^p. f| »óą)i- 
sko = dzierżak u cepów* Wi- 
sła V, 569. O. Por. Cepai. 
Cepiłek. 

Cepa p. Cep. 

Cepak »a. Bijak = część cepów, 
kt<jrą się zboże uderza przy młó- 
ceniu* Wrześ. 4. || ^Cepłk = 
gbur, człowiek niewykształcony^ 
głupi* Spr. IV, 364. .Cepśk = 
cdowiek niezgrabny* Udz. Usi. 
ze Szląska. 

Cep elf ja = rodź. aloesu donicz- 
kowego Pamiętnik fizjogr. V, dz.. 
rV, str. 12. 

Cepiasty = rozwarty, rozszerzony;. 
głowiasty* Święt. 

Cepieć p. Czepiec. 

Cepiga p. Czepiga. 

Cepiłek = dzierżak u cepów Wi- 
sła IV, 569. Chełm. I, 76. Por. 
Cep i sko. 

Cepina »a. Cypina = rodzaj haka, 
motyki* Prac. z Galicji wschód, 

Cepiusek p. Czepiec. 

Cepuch= » gatunek gruntu, w ttó- 
rym jest mało piasku, dużo wody 
higroskopijnej i materji oft^i- 
cznych* Spr. IV, 363. || »(^pu- 
chowaty grunt = sapowaty, wy- 
ługowany, jałowy* Ust. z Ma- 
zowsza. 

Cepyk p. Czepek. 

Cer p. Czer. Czyr. 

Cer- p. Córa. 

Cera: »Cyra*: > Jedna bielutieńka, 
Druga ni ma cyry* Wisła IX, 
349, no 17, 

Ceregraf p. Cyrograf. 

Cergiel = tasiemka; obszywka: 
•Trzewik... związany cerglem ró- 
żowym* Łęcz. 275. »Cerglemt 



Cerka — Ce^. 



167 



obssywi^ą w«)niak< Ust. od Do- 
maniewie (Łęca.) \{ >Cyrgiel t= 1, 
lobak tocaąGy (ireewo pod korą. 
*Cyrgle '4f>ewo zwieriały*. *Drze- 
wo cyrgie ^jodaom' 2, próchno 
drsewne po 'cyrglach' nasrają 
(akie k^yrglepi'; baby utywrają go 
do- sasypywania ct^eci, gdy które 
'c^rze*« Spr. V, 349. 

Cerka p. Cyi^ka. 

Cerki p. Cerkiew. 

Cerkiew = kośoiół (katolicki a. 
protestaneki) Kalendara Jawor- 
skiego 1868, str. CXLm. >Cer- 
kew a. Cerkwic =^ kościół* Ram. 
17. »OeriLwa = cerkiew* Roczn. 
XLI, 187. >CeFkwia = oerkiew« 
Zk I, 64. 'Cerki, Cerkew, Cer- 
kwią* Hilf. 160. »Idae.. w cerki* 
(= d*...) ib. ©0. »Ta cerkji* 
4 pp. ib. 99. ipa. 107. Por. Pr. El. 
HI, 668. > Cerkwią, Cerkwiń, Cer- 
kiew* Rozpr.YIU, 122. 

Cerki- p. Cyrki-. 

Cerkwiszcse = 1, ko^ielisko 
9, eijaentarsysko, cmentarz, ;Ewła- 
socza protestancki Ram. 17. 

Cerkwy p. Czerstwy. 

Cerograf p. Cyrograf. 

Cerować p. Cyrować. 

Cer pad: »C^rpać, Córpnóć = pu- 
szczać płyn po kropli* Rozpr. 

• XII, 87. Por. Cyrkać. 

Certacja = certowanie się: »Cer- 
tacyje* Fed. 34. 

Certolić = »mówić zwolna, roz- 
wodzić się, cedzić przez zęby* 
Kolb. II 'Certolić się = gramo- 
lić, guzdrać się leniwo, niesporo 
się wybierać* Kolb. 

Cerzlica p. Cierlica. 

Cerzn- p. Ciem-. 

Ce sarka = droga bita, szosa: 
>Cisarka< Zb. V, 220. >Cesarka, 
Cisirka* Wrześ. 5. »Cisarka = 
gościniec bity (cesarski)* Rozpr. 
X, 274. 'Cysarka* Zb. XII, 173. 
Spr. V, 350. Por. Cesarska. 



II »Cisarka = shiżba wojskowa* 
Rozpr. X, 274. t| »Cy8arka* = 
oesanBowa: ^Cysafka Tereska* (Ma- 
rja Teresa)* Zejsz. 162, n» 99. 
Cesarski: > Cesarska strona* = 
Anslrja Rog. n» 405. Fed. 223. 
»DAj mn pięć (plag) po cesar- 
sko = silnie* Zb. Xni, 80, n« 8. 
^Cysarzki gościniec* Zb. XIV, 
16. Wisła VII, 303, no 28. Rud. 
142, n« 99; 165, n« 4. .Cesar- 
skd (domyśl, drega, eesta) = 
szosa, Kaiserslrasse* Rozpr. Xn, 
87. Ust. z Jaworza (Cieszyńs.). 

• Cysarski* = Austrjak Ust. z Ga- 
licji. Por. Cesarka. 

Cesarzówka: Tak nazywano około 
roku 1850 w Wilnie książeczkę 
»0 czci Cesarza*, używaną w szko- 
łach tamecznych. Ust. 

Cesia, Ceś: > Zawołaj (na konia) 
^cesiu, ceś\ to on cię poczeka* 

• Kolb. 333, n« 76. i W celu 
przywabienia konia, wołają: *ceś, 
ceśM* Was. 50. »Cesiu, ceś! = 
sposób nawoływania koni* Spr. 
IV, 20. >Cieś, cieś, deśl* przy- 
woływanie źrebiąt Wisła III, 219. 
»Cieś, cieś, cielił* toż ib. 665. 
>Na konie woła się, pędząc je: 
'czoś, czoś, czoś!' a. 'cześ, caeś, 
cześI'* Chełm. I, 96. »Ciesiu, 
ciesiu, cieś. Powoli milie nieśli 
Jeske Świat i dzieci I, 3. »Cie^t 
a. cieś I ciesecek!* Ust. od M^ 
ślenic. »Cioś, cios!* Wisła m» 
219. 663; IV, 690; VI, 868, 
n« 24. 'Wołanie na konie: -koś, 
kou!'; na źrebięta: 'cios, ciou1'< 
Roczn. 246 — 247. »Gdy przy- 
wołują konie a. źrebięta, wołają 
'ceś ceś!'* Wisła VI, 317. »Wo^ 
łanie źrebiąt: 'cieś, cieś!'* Wisła 
VII, 387. » Przywołując źrebięta: 
'ceś ceś ceśka!'* ib. 748. »Mój 
konicek cesi Po miedzecce leci* 
Zb. XII, 126, no 77. »Z bata 
trzasnę na karę cesie (konie) « 



172 



Chadzim — Chałupa. 



Chodziwad. Chodzować. Gho- 
dzywa(5. 

Chadzim = » placek, upieczony 
w popiele* Udz. 

Chadzować = »chodzić często* 
Lub. II, 210. Por. Chadzad. 

Chaimek :^ » lampka* Pr. fil. IV, 
186. 

■Chaj > niechaj = leniwo, niedbale, 
obojętnie* Krasn. 300. 

Chaj a, »Haja = zawierucha* L. 
>*Chaja\ 'Ghajawica', 'Chujawa', 
'Chujawica', *Kujawica\ u Górali 
'Fujawica' = słota, wietrzna nie- 
pogoda, mokra flaga z wiatrem* 
Krak. IV, 304. Por. Chacha- 
ica. 

'Chaj a = (pogardl.) Żyd: » Chytry 
chaja* Derd. 11. Toż ib. 12. 14. 
93. PoW. 9. »Chaja, Chajda = 
(przezwisko) Żyd* Pr. fil. III, 
369. Ram. 51.) »Tt ghipy cha- 
ja!* Nadm. 151, n® 6. »Chaj = 
Żyd (przezwisko)* PoW. 129. 

Chaj a wic a p. Chaja. 

C h a j c u b a j c u = »aby, aby zro- 
bić, byle jako, niedbale* Parcz. 

Chajda p. C haja. 

Chalal p. Hala! 

Chalaniuśny p. An im uszny. 

Chała w a p. Hal a w a. 

•C h ata = » bułka pszenna szabasowa 
u Żydów* O. > Chała* = chleb 
żydowski Ust. z Litwy. Wisła 
VII, 521. 

Chała = » odzienie płócienne od 
kurzu w drodze* Ryk. » Chała = 
licho ubranie* Krasn. 299. 

Chała p. Hala. 

Clhałabuda = » bryka krakowska* 
Sowiński Wspomn. szkol. 7. 

•Chałabuz = » zbieranina, pomie- 
szane siano ze słomą, zielsko* 
Pr. fil. IV, 186. Por. Chabłuza. 
C h a b u ź. 

Chałastra: »Cholastra = kobieta py- 
skata, wyprą wnego języka* Pobł. 
12. Por. Pr. fil. m, 371. 



Chałat = »kurtka* Pr. fil. IV, 
186. » Chałat* = długie, szero- 
kie ubranie zwierzchnie, w ro- 
dzaju szlafroka (Żydów, Tatarów 
itp.) Ust. z różnycli części kraju. 

Chałat aj stwo = » zielsko w zbo- 
żu lub w ogrodzie, głuszące po- 
żyteczne rośliny* Spr. IV, 363. 
Por. Tałałajstwo. 

Chałpa p. Chałupa. 

Chałtury = zaduszki, dziady. 
»Chautury* Nowosielski Lud u- 
kraiń. I, 139. Połuj. 349. » Gdzie 
chautury, to ja dziad. Gdzie we- 
sele, to ja swat* Gloger Pieśni 
ludu 245, no 21. Wisła II, 294. 
295. ^Pop na chapturkach opasł 
się dobrze* Zb. IV. 65, n® 8. 
»Chawturnik = dziad, żebrak* 
L. W dzień 'dziadów' » głowa ro- 
dziny wymienia po kolei wszyst- 
kich zmarłych krewnych, przy- 
czym, po każdym imieniu, woła: 
'chauturyM* Wisła VII, 178. 

Chałumyn: » Miasto (w baśni o za- 
klętym królewicu) nazywało się 
Chałumyn. Dla czego taka nazwa? 
Nie wiadomo* Zb. IV, 196 (mo- 
że Chełmno?). 

Chałupa: » Chaty zawsze tu 'cha- 
łupami' zwane* Kuj. I, 76. » Rzad- 
ko już kiedy chata wieśniacza 
w W. Księstwie (Poznańskim) 
nosi nazwę 'chałupy' i chyba tyl- 
ko walący się niemal pod słomia- 
ną strzechą budynek otrzymuje 
pogardliwe miano 'mizernego cha- 
łupska'* Pozn. I, 86. » Chata, po- 
wszechnie zwana 'chałupą'* Zb. 
II, 217. Pr. fil. III, 364. »Do 
chałupy* = do domu Zb. VII, 
22. 73. »Chałópa* Ram. 51. 
II >Ghałpa* Krak. IV, 166. 229. 
297. Pauli, 184. Rozpr. VIII, 222; 
IX, 152. 197. 198; XXVI, 377. 
Zb. Vn, 37. Wisła VII, 300; VIII, 
228. II »Chahip* (właściwie 'Cha- 
hi^' K.) ż. Rozpr. IX, 141. .Moja 



Chałupnictwo — Chantały. 



173 



chałup z zielonego drzewa* Zb. 
VIII, 81, n« 53. II »Chałpecka* 
Pauli, 87. II •Chałupina* Kolb. 
381. Wisła IX, 76. Wójc. II, 
216. U »Chałpcątko< Zb. V, 206. 
214. II >Chałupsko« Krak. IV, 

III. Pozn. I, 86. II »Chałupi- 
sko = miejsce, gdzie stała chału- 
pa* Pr. fil. IV, 186.PatrzCzarny. 

Chałupnictwo: » Na chałupnictwie 
nie dondzesz (:=: dojdziesz) do wiel- 
kich zaszczytów* Ram. 52. 

Chałupnik: ^Chałupnicy t. j. go- 
spodarze, mający chałupę i kilka 
mórg ziemi* Pozn. II, 51. » Cha- 
łupnicy a. Zagrodnicy, mający po 
30, lub mniej morgów* ib. 178. 
Por. ib. 339, n« 3; III, 32. »0- 
prócz 'gburów', ludność wsi skła- 
da się z 'chałupników', posiada- 
jących chatę, ale bez pola* Hilf. 
44. ^Kto ma mniej od gbura, 
jest tylko 'swojakiem', lub 'cha- 
hipnikiem'* Wisła III, 721. •'Cha- 
łupnik' = najemnik, także 'ko- 
mornikiem' zwany* Pauli, 80. 
1 1 » Chałupniczek * : > Chłopku mój, 
cha^lpnicku!* Wisła III, 596. 
Por. Łęcz. 21, n^ 6, zwr. 6. Zb. 

IV, 100, n0 30, zwr. 2. || » Cha- 
łupnicze osady* Pozn. II, 340. 

Chamajda p. Gamajda. 

Chamajdak p. Hajdamak. 

Chamchacz >a. Chamchaty = 
mówiący niewyraźnie, przez nos* 
Osip. 

C h a m c i o: » Ja cię, chamciu, chwa- 
lę* (mówi ekonom do chłopa K.) 
Wisła VI, 577. 

Chamełka p. Chomełka. 

Chamera = » słota, flaga mocna* 
Krak. IV, 304. Udz. »Hamera = 
burza, zawierucha, silny wiatr* 
Święt. 696. 

Chamerdzie Ira. = •chróst, dro- 
bne gałązki* Spr. IV, 22. 

Chamić się = »tokowaó* Spr. rV, 
302; por. V, 347 p. w. Chamisko. 



Cha misko = » tokowisko głusz- 
ców* Spr. IV, 302; V, 347. 

Chamkały = » przez nos mówią- 
cy, gęglawy* Kolb. 

Chamołanie = opór (szamotanie 
się): » Dawał cego sie im zakciało 
bez sprzecki i ehamotanid* Zb. 
VII, 45, no 109. 

Chamrad = » gadać, obgadywać; 
wykrzywiać gębą« Kuj. II, 269. 
II »Chamrać = zniszczyć co, 
zepsuć w cz^Tn porządek, np. 'na 
piękne (= zupełnie) mi pocham- 
rało zboże'. 'Pochamrał mi (ktoś) 
odziewek, wjosy na głowie'* Sandl 
261. »Chamrać, pochamrać = 
pomiąć, poszarpać, np. 'Pocham- 
rał smaty (= ubranie) na mnie'* 
Zb. II, 245. II »Chamrać == 
grzebać, skubać* Chełch. II, 149. 
» Dziad po pijanemu chamrze kole 
dziwki* (= gmera, grzebie się) 
ib. 61. »Zacćni (nieboszczycy) 
oba tam hamrać* (= szarpać, 
skubać K.) Cisz. I, 171. > Ham- 
rać = gryźć, targać: 'Pies so- 
baka pochamrśł mi sukmanę'* 
Pr. fil. III, 305. 

Chamudro = »cham, chłopisko^ 
Pr. fil. IV, 274. 

Chamujło = prostak, grubjan Ust. 
z Litwy. 

Chamuła = »gęsta zupa z owo- 
ców, zaprawiona mąką* Chełm. 
II, 237. Toż ib. I, 62. »Famuła 
a. Pamuła* = powidła; rodzaj 
potrawy L. »Panmła = polewka 
z rozgotowanych owoców* Zb. 
XIV, 24. 28. ^Chamula = kar- 
tofle tarte z krupami, zapiekane* 
Wisła VIII, 595. 

Chandra = > rodzaj melancholji 
chwilowej , czasem kaprys , np. 
'Przyszła a. naszła na nią chan- 
dra'* Roczn. 188. Toż Ust. z Litwy. 

Chandża = »dewotka, bigot* 
Roczn. 188. 

Chantały Im. = »obuwie rozde- 



174r 



Chapaczka — Charcz. 



piane, wielkie, nąjordynarniejsze* 
RtKJzn. 188. 
'Chapaczka = > łapczywość < Święt. 
•Ckapaić^ >C kapnąć = 1, ude- 
rzać: ^Chapnąć kogo w papę* 8, 
łapać 3, uciekać* Pobł. 129. 
II >A pocóześ się chapiła (Kol- 
berg objaśnia:* kwapiła*) za niego ?< 
Kieł. I, 104, no 140, zwr. 1. 
»Chapać, Chapnąć = 1, uderzyć, 
np. *chapnąć w twarz* 2, p. Scha- 
pać, Pochapaćc Krasn. 300. »Cha- 
pać = chwytać, brać, kraść* 
Petr. Mil. 

Chapaj: »Pod sapajem hapaj« (= 
nod nosem gęba) Zb. VII, 141, 
n^ 72 (zagadka o ciele ludzkim). 

Chapciś = kot: »Cy jes hapciś 
(kot) w domka ?< (w zagadce K.) 
Wisła VII, 151. 

Ćhapciwy= »łakomy < Krasn. 300. 

vChapcydens: » Habcydens (autor 
dodaje: 7acińs.M) = dochody nie- 
prawe, obrywki* Roczn. 198. 
••Chapcydens « , >Chapcydensiki< 
Żywot A. Januszkiewicza II, 1 74. 
238. Por. Rozpr. XVII, 59 chap- 
scydensować. 

'Chaperny = » pożądliwy cudze- 
go. Pr. fil. IV, 186. 

Chapka = » chętka: 'Mieć chapkę 
na co*« Pobł. 149. Por. Chrapka. 

Chapko: » Pytała się szkrapkdryja 
piskdryje, czy jest hapko w do- 
mu* (= pytała mysz szczura, 
czy kot...) Zb. I, 129, n^ 29. 

Chapoknysz: »Syn popa wzgar- 
dliwie nazywa się 'knyszem* a. 
*chapoknyszem*< Roczn. 226 p. 
w. Popowicz. 

Chapoknysz p. Knysz. 

Chaps m. = »1, chciwe porwanie 
ustami jadła 2, kęs* Pobł. 129. 
Por. Rozpr. XVII, 37 p. w. 'chap- 
scydensować*. 

C h a p t = » chap, cap, łap « Petr. 

Chaptes = >złodziej * Mil. 

Chapturki p. Chałtury. 



Chapun = »1, trudniący się u Ży- 
dów wykrywaniem i łowieniem 
zbiegów 2, potajemnie biorący 
obce (= cudze) rzeczy* O. »Cha- 
puni = żydowscy chwytacze 
w rekruty* Głniski BaimW, 171. 
• Chapun = złodziej* Petr. 

Charać: >Harać = harować, cho- 
rować, niedomagać* Zb. I, 18. 
>Harać = pracować ciężko, z wy- 
siłkiem* Mil. 

Charakter: » 'Charakteru nie ma 
w ręku' = próżniak* Zb. Vin, 
250. »Mieć charakter w nogach* 
= umifeć dobrze zmykać Ust. 
z różnych części kraju. || »Na 
charakter* = na honor, na u- 
czciwoiść (zaklinanie się) Ust. 
z Wilna (żydows.). 

Charakternik = czarodziej, pła- 
nctnik, znachor Zb. III, 79; rV, 
60—62. Por. O. || •Charakter- 
nik = człowiek słowny, uczci- 
wy* Parcz. 

Charakterność = ^dzielność 
charatteru* Ram. 52. 

Charakterny = >dobry* Pr. fil. 
IV, 186. » Charakterny* =i od- 
ważny, tęgi Chełch. I, 231. •Cha- 
rakterny = pełen charakteru* 
Ram. 52. » Charakterny = czło- 
wiek uczciwy, solidny, pewny* 
Pr. fil. IV, 805. 

Charany Im. = rodź. ziemniaków 
Zb. Xni, 153. 

Charasz- p. Harasz-. 

C h a r c i u ciul = przywoływanie 
chartów Kuj. I, 196. 

Charcz i poch. = » to, co się da- 
je na czyje wyży^vienie, pienię*- 
dzmi a. produktami* O. » Charcz 
= pożywienie, wikt, np. 'Na 
swoim zostaje cbarczu*. Charczo- 
wać kogo := karmić, wikt da- 
wać. Wycharczować = wykar- 
mić, np. 'Jak tu wycharczować 
dzieci w taką drożyznę'* Roczn. 



Charczeć — Charl^nik. 



176 



188. Por. Walicki Błędy p. t. w. 
i Witw. d3. »CłMNae#li» = 

strawne* O. »Chatczewnia == 
garkachnia i szynkownia zara- 
zem* O. 

-Charczeć: »Charcy« = chrapie 
Rozpr. IX, 201. » Charczeć = 
chrapać* ib. Xn, 91. >Harceć: 
*Harcy ttiu w piersiach'. 'On 
ciężko harcy'*, o ludziach, któ- 
rzy chorują na piersi... także o 
zdrowych, którzy chrapią we śnie 
Spr. IV, 376. 

€harczydło: >Charcydło« = czło- 
wiek, mający ciężki oddech Świ^t. 

€hargęzie: »Hargęzie Im. = krza- 
ki a. korzenie bardzo powikłane* 
Zb. I, 42. Porów. Chkrmęź. 
G h a r ł ę Z-. 

€harkacz: •Charkńc* := człowiek 
charkający Rozpr. IX, 166. 

Charkać: »Chdrkać = odpluwać 
flegmę* Rozpr. IX, 207. » Char- 
kać = 1, ^kornie jeść 2, pluć 
3, chciwie chwytać* Wrześ. 6. 
Toż Rozpr. X, 281; XVU, 36. 
>Chdrkać = jeść prędko* Spr. 
IV, 22. ^Hśikać = pluć flegmą* 
ib. 376. »Leć, charkftj*, mówi 
wilk do psa Zb. V, 177. »Dwa 
psy zreją sie (= gryzą się) i tak 
harkają do siebie (= warczą), 
jaze ^okropa (= aż strach)* ib. 
219. II » Charkać się = 1, kło- 
potać się, 2, kłócić się 3, wza- 
jemnie się o siebie (taki) sztu- 
kać 4, porozbijać się. Tochar- 
kah się, jako święci w torbie'* 
(następuje anegdota , wyjaśnia- 
jąca to przysłowie) Wrześ. 6. 
» Charkać się = gryźć się (o 
psach)* Pr. fil. IV, 186. .Har- 
kać Kię* = zap. rozprawiać Bar. 
61. >Harkać = najczęściej o psie 
warczącym, ale i 'ladzie sie hdr- 
kajom' tj. 'wadzom'* Spr. V, 360. 
» Chńrkać = bardzo kaszleć « Udz. 

Charki Im. = » flegma wypluta* 



Rozpr. XII, 91. Toż >ChArki* 
Spr. lY, 37S. 

Chatki makohoniki = >pleść 
ni to, ni ewo, koszałki opałki* 
Roczn. 188. 

Char koczy ć: »Arkoczyć = nara- 
dzać się, umaiK^ać się: 'Chłopi 
się ^eśh w izbie i aiicocą'* Zb. 
II, 244. »Arkocyć = mówić gło- 
śno* Pr. fil. V, 693. Por. Char- 
kać. Charkot. 

Charkot= » gWar, ujadanie psów « 
Pr. fil. IV, 186. .Charkot = 
gwar, hałas* ib. 806. 

Char lak: »Charlńk = chorowity* 
Rozpr. IX, 177. »Charldk, C&ar- 
lęga == człowiek chorowity, zwła- 
szcza jeżeh kaszle* Spr. IV, 22. 
>Chyrlak = słaborwity* Rbzpr. 
VIII, 228. .Chorldk = cherlak* 
Święt. (zap. = Chtóśk). >Ghyr- 
lawy* = chorowity Ust. z Oa- 
licji. 

Chdrifik p. Kiślak. 

Char leć = mieć zmalenie płuc; 
dogorywać, konać Swięt. Por. O. 

Charlęga = .człowiek chorowity* 
Bibl. Warsz. LXXX, 260. Toż 
Rozpr. IX, 176. Święt. Spr. IV, 
22 p. w. Charlók. »Chyrlęga = 
chyrlak* Pobł. 130. 

Charłacżyć p. Charłęzić. 

Charłaiic p. Charwaniec. 

Charłatynia p. Charwatynia. 

Charłdlżyc p. Charłęzić. 

Charłęczyć się = .biedzić się* 
Pobł. 129. 

Charłęstwo = .czynność słowa 
'charłęzić'* Pobł. 9. Toż .Char- 
łastwo* Ram. 62. 

Charłęzić = .kraść po ogrodach 
i polach trawę, zielsko, owoc. 
.Charłażfc = kraść w polu, le- 
sie, ogrodzie itd.* Ram. 52. Por. 
Pr. fil. III, 369. Toż znaczy .Char- 
łacżyć* Pobł. 129. Por. Charmęź. 

Charłęźnik: .Charłęznik = ten, 
co charłęzi* Poł>ł. 9. Toż .Char- 



176 



Ghartostwo 



Chcieć. 



łaznik* Ram. 52. »Charłaznica< 
ż. ib. 

Charłostwo = »nędzota, starzy- 
zna; stary budynek* Po W. 129. 
Por. C h a r w a t y n i a. 

C h a r ni a s t : » Zydoski pan Jezus... 
Objad sie harmastu, lata po dzi- 
weckach* (?) Kon. 20, n^ 125. 

Gharmęź m. = >ga^ęzie«: »Pizy- 
kruł (wondół) cliarmęziem « Chełch. 
I, 235. » Wrzuci uł pana w taki 
charmęź* ib. 247. Por. Ghar- 
łęz-, Char gezie. Chrabęzie. 

C barn a = »karm< Zb. II, 7. Toż 
Bisk. 57, no 12. Hilf. 161. »Ghar- 
na a. Gharna* ib. 85. 125. »Ghar- 
na = pastwa, pasza, jak siano, 
słoma < PoW. 9. Por. Pr. fil. III, 
369. Ram. 52. 

Gharpaty = » chropowaty* Hoff, 
40. Por. Karapętny. 

Cbarst p. Ghróst. 

Chart: 1, W grze *w zająca' Zb. II, 
33, n0 8; XIV, 220, n^6. \\ •Zam- 
knij borowemu chartu pascę* (= 
wilkowi) ib. III, 56, n^ 24. Por. 
» Leśna suka* = wilczyca ib. 
29, zwr. 5. 

C h a r w a n i e c : » Gharwańc = snop 
trawiasty, w którym więcej tra- 
wy, zielska, niż zboża* PoW. 9 
(może = Charkane ? K.). Por. Pr. 
fil. III, 370. Ram. 52. 

Charwatynia: »Gharwat^nia = 
budowla opuszczona* Hilf. 161. 
Por. Pr. fil. III, 370 p. w. Ghar- 
waiic. Może = Gharjatynia? K. 

Charzt p. Ghróst. 

Cbasa = dużo, mnóstwo: » Jechał... 
i wióz hase piniyndzy* Zb. XI, 
60. » Jadła i picia hase było* ib. 
120. > Zjechało sie... panów hasa 
ogropna* ib. 79. 

Chaszcz p. Ghróst. 

Chasznąć = zbiednieć, marnieć 
(o bydle)* Udz. 

Chaśnik = > czeladnik* Rozpr. 
XII, 91. » Chaśnik = chłopiec* 



Spr. IV, 356. Porów. Rozpr. 
XVII, 37. 

Chata p. Biała chata. Porów. 
Ghać. 

Ghateczkowy: »Klasa ludzi na 
Polesiu, zwana 'chateczkowi'« Wi- 
sła V, 308 (następuje opis). 

Chaterny=» biedny, słaby* Rozpr. 
XII, 91. Por. ib. XVU, 37. 

C h a t m a ń s k i : » Idź na słońce 
wschód (tak); tam je Rozwali- 
góra w królestwie Chatmańskiem* 
Cheł. I, 222. 

Cha u tury p. Chałtury. 

C h a w a: » Ghawa, zdrob. 'Ghawka* = 
sucha gałąź lub też całe młodsze 
drzewko nawpół suche* Pobł. 
9. Toż Pr. fil. III, 370. Ram. 62. 
Por. G babie. 

Ghawocić: » Chawócfc = piszczeć, 
jak kuna* Hilf. 161. Toż Pr. fil. 
lU, 370. 

Chaworyty p. Faworyty. 

Chawrus p. Chabrussa. 

Cha w tur- p. Chałtury. 

Chawucyja p. Kaucja. 

Chazaki: »Ghazaki czyli 'Leśniaki\ 
mieszkający w Krobskiem, ponad 
granicą szląską* Pozn. II, 154 
(opis i wątphwy wywód nazwy 
ib. 155; por. ib. 159). Porów. 
Chóziak. 

Chazan = »rzeźnik żydowski* Pr. 
fil. IV, 805. 

Chcic p. Chrzcić. 

Chcieć: >Ga (= chcę), cesz, ce, 
cema, ceta, cemf, cece, co (= 
chcą); cel (= chciał); cdnf (= 
chciany; cec (== chcieć)* Hilf. 
88. »Gal* = chciał ib. 90. 
»Ghcdl* = chciał ib. »Go iión 
cal* (= co on chciał) ib. 91. 
»Ja ca* (= ja chcę) ib. »Tako 
ni mu celi dac* (= tak oni mu 
chcieli dać) ib. 95. »M^ cimj 
cz^ic* (= my chcemy czynić) 
ib. 101. Uónt to nić calf* (= 
one tego nie chciały) ib. 102. 



Glicieć — Chełm. 



177 



»Cli{*ee, ehcit, cAwAi = chcieć. 
'Chcą' = <-hciała. Słowo 'clicec' 
z trybem bozokoHcznym następii- 
jj^cego słowa miewa także zna- 
czenie łryhu rozkaz, a. czasu 
przyszłego: 'Ma chcenia teraz ic 
do rob6tf' (= cliodźmy teraz do 
roboty). 'Ma clicema ninia praco- 
wać' (= pracujmyż tedy)* Ram. 
52. »Cliceta..wa pochwalec BogaV< 
(= czy pochwaUcie..) Derd. 18. 
II »Kcie('' = chcieć << Parcz. 
Hozpr. XX, 129. || »Fcieć*: 

• Nie fcę« Zb. X, 179. >Fce, 
fces* Wisła VI, U2. || »Nie- 
rciący* Hozpr. VIII, 196. 201. 
» Chcący niechcący < ib. IX, 168. 
»Chcccy niechcący* ib. XII, 63. 
II » Witaj, mój Wawrziisiu, Hędę 
cię chciała!* Sand. 113. » Po- 
wiedźcie mn, że ja gó badę chcia- 
ła* (za nioża) Zb. Vni, 317. 
»0n J5i mile ciiciał* Kolb. 236. 
»Nie chciej wiedzieć* (= nie 
dowiaduj się) Zb. V, 191. »Nau- 
cyli my sie dwa do jedny cho- 
dzić; Zebyz co nie chciało to 
dziewcynie skodzić< Zb. XII, 132, 
no 17Ó. II »Ch-chcieć = chcieć: 
'Nie ch-chciał' = nie cliciał* Lub. 
II, 210. II >Jak me zarzno, to 
ty chcij ze mnie flaki cyścić* 
Chełch. II, 72. ((idy królowi do- 
niesiono, że żona jego porodziła 
szczenię,) >król odpisa{: 'Niech 
j)orodzieła, co chce; jak ja przy- 
jadę, to zobace'* Cisz. I, 113. 

• Niech porodziejta, co chciajta* 
ib. »Ja bede chciajta to wypeł- 
nić* Cisz. I, 129. »AnioJt Ga- 
bryjel będzie chciajt córkę jego 
za mąz* ib. 275. || »Chcieć« = 
mieć (w znaczeniu być zagrożo- 
nym, tylko co nie.. K.): » Chciała 
się utopić* (= tylko co się nie 
utopiła K.) Cisz. I, 143. »Woda 
całe miasto chciana zalać* ib. 

Słownik. 



149. II » Klacz 'chce' do ogiera* = 
gzi się, 'pali się' Dyg. 

Chciwość: * Kciwość * Parcz. 

C h c z e n i e p. Chrzczenie. 

Che w mowie dzieci = gorąco 
Nadm. 149. 

Chebda p. Hebda. 

Chebz- p. Hebda. 

C bebe ta = ». szczególna zdolność 
do czegoś* Roczn. 188. 

Chebki p. Chybki. 

C h e c h I a ć p. C h e c h J a ć. 

C h e c h ł a ć = » tępvm nożem kra- 
jać* Bibl. Warsz. LXXX, 621. 
• Chechłać = rznąć tępym no* 
żem; trzeć* Święt. »Chechlać = 
rznąć tępym narzędziem* Zb. I, 
39. II »Chechłać = moczyć, 
prać bieliznę* Słownik gieogr. 
p. w. Chechło. >Chechłać = płó- 
kać, prać byle jak. Rzeczownik: 
'Chechłanie'* Ust. z Kujaw. »Che- 
chłać :=: ocierać o coś* Ust. od 
J. Bystronia, oraz Pr. fil. IV, 
281. 

C h e c h ł a k : > Chechłak = tępy nóż, 
tępa siekiera ilp.« Święt. »Nie 
płacz, dziwcze. Kupi ci matusia 
chechłacz, O i tatuś chechłaczy- 
sko* Zb. VIII, 81, no 52. Por. 
C h e c h ł a ć. 

Ghechły: »Na Chechelskim polu* 
Zb. XIV, 16. 

Checza p. C h y c z e. 

Chęć p. II ec. 

Cheł!: »Lis cheł, cheł ku kniei* 
Pozn. VI, 321. 

Chełch un = »chłus, kłamca* 
Bibljot. Warszaw. 1860 (Łomż.), 
»Chełchun = pleciuch, mówiący 
wiele ^bez tołku'* Pr. fil. IV, 
805. :; 

Chełknąć = krztusić się: Tak 
mio uderzył, ze sie az chełkłam'< 
Ust. od Domaniewic (Łowicz). 

Chełm: »PrzyjechaH kupcykowie 
z Chełma* Rad. I, 220, n^ 298. 
J2 




178 



(Ihełotki — Chich rad. 



zwr. 5. Por. Chehn. I, 228. 269. 
800. 

Chelołki hn.: »Nicielnice umoco- 
wane sa na 'chełolkach\ czyli 
bloku < Żb. II, 220 b. 

Chełmińska (domyśl, ziemia) : » U 
polskich mieszkańców przytoczo- 
nych ziem (Chełmińskiej, Micha- 
łowskiej i Pomorskiej) dochowuje 
się doUid skłanianie (= dekli- 
nacja): na Chełmieńsce, Chełmień- 
ski'< F. K. Malinowski Grama- 
tyka 431. »Na Chełmińskiej* 
Pobł. XXVin. Por. Dobrzyńska. 

Chełmno: » Kupczykowie z Chełmna* 
Pozn. I, 197, n« 54. Toż. Lecz. 
144, no 249 (por. Chełm). >Sty- 
rech gości z Chełmna* Zb. IV, 
135, no 122 (por. .z Werna* 
Krak. II, 70, n« 1 45 a). Por. 
Pobł. 129. 

Chełst = »szum trzciny* Ust. 
z Płockiego. 

Chemełka p. Chomełka. 

C h e m e r - p. Chimer-. 

Chep p. Chłop. Hep. 

Chepta = » chwast, burzan* 
Roczn. XLI, 188. » Dawaj cho- 
remu cobądź, każda chepta po- 
może* Bar. 200. *Chopta = 
chepta* Zb. I, 64. Por. Chebz. 
Chybzie. Hebda. Hebdziak. 

Che r- p. Chyr-. 

Chera p. Czerwonka. 

Cherchuła = » cherlak, charlak, 
człowiek chorowity* Pobł. 150. 
Toż Wisła III, 743. 

Cherk- p. Hark-. 

CherN p. Chyrl-. 

Chernbin: >Cheruminy, Serafiny 
śpiwają< Kozł. 244. 

Cherumin p. Cherubin. 

Chepka p. Chapka. Hetka. 

Chęl: ^ Jedzie Franus od Torunia, 
Czarny wąsik ma, chę, chę< 
(przyśpiew) Rog. i\^ 505. 

Chęchać się = chyohotać się 
Święt. Por. C h i c h r a ć. 



Chęchy Im. = * zarośla mokre, 
moczary, nieużytki* Kuj. II, 269. 

Chęć: » Robić po chęci = chętnie* 
Sand. 268. >Ty odmawiasz pa- 
cierze. Mnie do ciebie chęć bie- 
rze* Zb. II, 54, n« 38, zwr. 1. 
♦ Zołnirza my rają, a mnie chęć 
nie wiedzie. Bo jak się ożeni, na 
w^ojnę pojedzie* Łęcz. 95, n^ 
143, zwr. 2. »Złodzićj midł na 
nich (na konie K.) chęć* Wisła 
Vin, 811. II »Ani mi robota nie 
idzie do chuci, Kiedy mie matu- 
sia raniutko obudzi* Zb. XII, 
145, no 358 (jedyny raz, gdzie 
spotkałem w źródłach ludoznaw- 
czych 'chuć'). 

Chędel: »Chędel, chędel, Niemców 
mędel, a Polaków sześć* (?) Pozn. 
V, 91, no 168, zwr. 3. (= 
handel?) 

Chędel p. Handel. 

Chędogi: »Dzieuche bidnych oj- 
ców (= rodziców), Tybyś mnie 
nie wzion. Tyś jest pan srogi (== 
wielki), Sukas chędogi* (= chę- 
dogiej = bogatej) Fed. 184. 

Chędzlówki Im. = rodzaj gru- 
szek Zb. XIV, 28. 

Chę tl iwie: (Śpiewają wracając od 
ślubu) »Jedziem chętliwie, Daj 
nam. Boże, szczęśliwie!* Wisła 
Vn, 698. 

C h ę 1 1 i w y: »Kto to tam przyjechał? 
Wyjrzyj ino na sługę, Czyli tyż 
chętliwy? Wyjrzyj ino na sa- 
mego. Czyli nrodliwy?* Kuj. II, 
11, n» 118, zwr. 1—2. »ChęUi- 
wy = chętny* Krak. IV, 304. 
» Dziewczę robotliwe i dla ronie 
chętliwe* Kieł. I, 194, n« 357, 
zwr. 6. 

Chętr- p. Chytr-. 

Chic- p. Hyc-. 

Chichoł p. Chochoł. 

Chichrać = »śiniad się ustawi- 
cznie* Spr. IV, 23. Por. Chę- 
chać. 



Chichrak — Chlapać. 



179 



•Chichrak: » Chichrak = ton, co 
się ustawicznie śmieje* Spr. 
IV, 23. 

C h i 1 a ]). Chwila. 
•Chimer-: » Ksiądz był bardzo chi- 
mera* Pozn. VI, 'l85. II »Chi- 
merny* Bisk. 14. Wisła I, 152. 
Ram. 53. Piątk. || >Chimery- 
czka*: Kon. 10. Zb. IV, 146. 
Maz. II, 241. Kici. II, 19. >Moja 
zona cłuimerycka, Moja zona chu- 
meruje. Jak sie naje, to choruje* 
Kozł. 275. II »Cłiimerycny = 
grymaśny* Was. 240. || »Che- 
mernik = człowiek wpadający 
w uniesienie, gwałtowany, pa.sjo- 
nat* Rozpr. VIII, 173. 123. 
II »Chimerowac = chimerować, 
kaprysić* Ram. 53. || >Fimery 
robić = dąsać się* Spr. IV, 21. 

Chimeryczne ziele = >herba 
sideritidis* Ciesz. 14. 

Chi mery ki p. Ameryki. 

Chimioły = otręby: » Chleb z o- 
Irąb, po ludowemu nazwanych 
'chimioł'* Wisła VII, 77. Por. 
C h m u ł a. 

Chin- p. Chyn-. 

Chiną^ć p. Chybnąć. 

Chinka = choroba świń, odkopy- 
cenie Pozn. 1, 104. 

•Chińskie krople = »linctura 
chinac* Ciesz. 15. 

Chir- p. Chyr-. 

Chlaber- p. Flaber-. 

Chlabera p. Flabot. 
•Chlabotać: >Chlaboiac, Chlabotac 
gę = poruszać się z łoskotem: 
'Koła stare 'chlaboiają się' na 
osiach'. *But za wielki 'chlaboce' 
na nodze' Pobł. 10. Por. Pr. fil. 
lU, 370. Por. Chlubać. Chlu- 
botać. Chlebotać. 
^Chlać = jeść a. pić (za dużo) 
Ust. od Domaniewic (Łowickie). 
> Chlać = pić wódkę, upić się* 
Zb. II, 245. .Chlać, Przechlać = 
pić, przepić* ib. VIII, 250. 



• Chlać = pić chciwie* Pobł. 
129. » Majster parę (= gorzałkę) 
chlał bez miary* Kieł. II, 261, 
n^ 51. » Chlać = pić bez miarv« 
Pr. fil. IV, 805. Toż Osip. 
> Chlać = jeść (o zwierzętach)* 
lldz. > Chlać = pić* Pr. fil. III, 
309. Parcz. Rozpr. XI, 184. 

> Chlać = pić gorzałkę* Udz. 

> Chlać = żreć (o bvdle)* Rozpr. 
XX, 426. Por. Uchlać się. 

Chlap = » wyraz naśladowczy, 
oznaczający uderzanie po wodzie, 
błocie* Spr. IV, 363. »Oni mnie 
w łeb chlap!* Maz. III, 76, n® 2. 
Rozpr. XXVI, 377. 

Chlapa: »Bursztyn znajduje się 
w miejscach osobnych, tak zwa- 
nych 'gniazdach' a. *chlappach'* 
Kozł. Sł. 56. 

Chlapa = » pomyje, pomieszane 
z ziemniakami, burakami itp. i po- 
solone, które dają bydłu do pi- 
cia* Spr. rV, 320. .Chlapa = 
żart. wódka* Krasn. 300. .Chla- 
pa = śnieg topniejący* Udz. 
Por. Chlap acz. 

Chlapacz = » mówiący nieoglę- 
dnie* Pr. fil. IV, 186. .Chlapa = 
mówiący bez namysłu* Udz. 

Chlapać: .Chlapać, Chlapnąć = 
uderzać po czemś płynnem, kla- 
pać* Spr. IV, 363. .Chlapać, 
Chlapnąć = pluskać się w wo- 
dzie* Zb. I, 64. .Chlapać = 
chlustać* Pobł. 10. Udz. .Chla- 
pać = deszcz chlapie* Wisła 
III, 743. .Chlapać* = rozlewać 
wodę Święt. .Chlapać, Chlapnąć, 
Ochlapać, Zachlapać = oblać, 
walać: 'Chlapać na kogo wodę = 
oblewać'. 'Deszcz chlapie = leje'* 
Pr. fil. IV, 186. II .Chlapać = 
uderzać, bić. 'Chlapie &2boina' (= 
zębami)* Ram. 54. .Chlapnąć =: 
nderzyć, dać klapsa* ib. Toż 
Pobł. 10. .W py9(k) chlapią* 
Ro^r. IX, 193. Por. Spr. IV, 977. 
12* 



180 



(^lilapaninu — Chlaslad. 



« Chla pat? ozorem = mówić wiele, 
bez pomiarkowania: obgadywać* 
Pr. fil. IV, 805. » Chlapać = pić* 
Piąlk. II > Chlapać = pić, jeść 
chciwie, chłeptać* Ram. 54. •Chla- 
pnąć = iiaj)ić sic, zjeść chci- 
wie* ib. >('hlapać piwo, wódkę = 
pić chciwie* Pr. lii. IV, 186. 
» (chlapać = je.ść chciwie* PoW. 
10. Toż Pr. fil. III, 370. •Chla- 
pać, chlastać =:: żłopać* Rozpr. 
XII, 91. »Chlapaj (= żłopaj, 
j)ij) wodę , to się placka dochla- 
piesz, bo ja tez chlapała i do- 
chlapałam się kukiełek* (mówi 
liszka do wilka) Krak. IV, 237. 
Cisz. I, 308. II Chlapać, dom. 
językiem = pleść, mówić nieo- 
ględnie* Pr. iii. IV, 186. • Chla- 
pać = dużo tyadać, bajać* Zb. 
VIII, 250. » Chlapać* = mówić 
niedorzeczności Święt. Por. Kla- 
pać. Chlap t a ć. II »Chlapać 
się*: >Tam się coś chlapie pod 
mostem na Rudawie* Miltyjls Pod. 
i baś. 23. 

Chlapanina =» śnieg z deszczem, 
pluta* PoW. 150. Wisła III, 743. 
» Kiedy gody (= Boże narodze- 
nie) mróz poczyna, na Wielkanoc 
chlapanina* Zb. VI, 184 n. Por. 
C h 1 a s t a n i n a. 

G h 1 a p a w a = > błoto , kałuża < 
Rozpr. XXVI, 377. 

Chlap era = > «rorzałczvsko * Pobł. 
130. 

Chlap- p. Klap-. 

Ghlaptać: Cisz. I, 310. >Kotek 
mleko chlapcze^ Zb. X, 290. 
• Chlaptać = bryzgać błotem* 
Święt. Por. Chlapa ć. C h 1 e p- 
t a ć. Chłeptać, ł. e p t a ć. 

C h 1 a p t a k : > Chlaptiik = bryzga- 
jący błotem* Święt. 

G h 1 a p t o li = » wyraz ze znacze- 
niem pogardliwym: 'Tv, chlai)to- 
niu!'* Rozpr. XXVI, 377. 

Ghlaptula= » wyraz pogardliwy 



do kobiet, zwłaszcza dziewczf^t; 
njijczęściej używa się w zwrocie: 
'Dziejst chlaptula drzystula' wtedy^ 
jeśli się ktoś wyrwie z czymś 
niepi-zyzwoilvm a. niemądrym* 
Rozpr. xxvi, 377. 

C h 1 a p u I : » Podskoczyła do pułapu, 
a piersi jej chlapu, chlapu!* 
Kolb. 317, nO 29. 

G h 1 a s n ą ć = » powiedzieć coś złego 
z nieuwagi; uderzyć* Spr. IV, 
342. »Chlasnał z pieca* = ze- 
skoczył Zb. VIII, 310. >Ghla- 
stnónc = uderzyć, np. 'Chlastnół 
go w pfsk'. 'Chlastnónc se' = 1,. 
uderzyć się 2, zwrócić się, np. 
'Chlastnół se na ])rawo przez Tf- 
łowo do Gorf^'. W Poznańskimi 
*Jak go nie chlaśnie w mordę'* 
Pr. fil. III, 371 i Pobł. 10. >Chla- 
stać, Chlastnąc = rzucać ozem 
gwałtownie; uderzyć. 'Wiatr 'chla- 
sta' wrotami'* Pobł. 10 Toż Ram. 
54. Piątk. »Chlasnąć = uderzyó 
czemś* Krak. IV, 304. »Mój sicr- 
pik.. kędy chlaśnie, to i snope- 
cki stanąć Krak. II, 455, n® 740, 
zwr. 2. >Chlasnót go bez pysk* 
Rozpr. XXVI, 377. »ChIasnąć = 
uderzyć « Mil. Por. Chlastać. 

Chlast!: >Jak jeno go (wielkoluda) 
palnął ręką^ tak wielkolud chlast 
o ziemięl* Choć. 5. » Drużba star- 
•szy nagle ją (p. młodą) zakręci 
i 'chlast' na stołek posadzie 
hęcz. 72. »Wyściubiłgłowe, chlast 
go i ucion mu głowę* Zb. XI, 
120. » Chlast prastl a. Ghlastu 
prastul = o czemś, co się robi 
szybko, bez zastanowienia* Parcz. 
»Chlas: 'I on go chla.s(t) sidkić- 
rąm'* Rozpr. XXVI, 377. Por. 
Drży stu eh I as tu. Szasta 
f ras tu. 

Chlastać: > Chlastać = bić; trząść 
silnie; rodzić (dużo) dzieci* Hilf. 
161. » Chlastać = rzucać, ude- 
rzać, ciskać. 'Mółniji chlaszcze' = 



Chhistak — Chlebnik. 



181 



Wyska bez grzmotu* Ram 54. 
> Kowalowa córka, co rękawów 
nid miała ...Do domu leciała, rę- 
kamy chlastała* (dostawszy je 
cudem) Pozn. IV, 310, n® 614, 
zwr. 7 i 10. > Chlastać sS = 
rzucać się, miotać się* Ram. 54. 
» Chlastać = chłostać. 'Chlastać 
jęzorem' = obmawiać, szkalo- 
wać* Osip. 

Chi as tak »a. Chlastusia = roz- 
trzepana, lekkomyślna dziewczy- 
na* Pan z. 

C h 1 a s t a n i n a = > (w Poznańskim) 
brzydka pogoda* Pr. fil. III, 371 
p. w. Chlastawica. 

Chlastawa = » słota, mokro i bło- 
tno* Krak. IV, 304. Por. Chla- 
stawa i Chlustawa = ro- 
ślina szlachtawa O. Clilastanina. 

Chlastawica = > wielka błyska- 
wica* Pobł. 10. Toż. Pr. fil. III, 
371. > Chlastawica = błyskawica 
bez grzmotu* Ram. 54. 

€hlastocha= » włóczęga* (o czło- 
wieku) Rad. I, 215, n® 282, 
zwr. 3. 

Chlastu-prastu p. Chlast. 

Chlastusia p. C h 1 a s t a k. 

Chlastyga = pogardliwie o za- 
cierce Zb. V, 211. 

C h 1 a ś c i c p. Szlachcic. 

Chli^d = » młoda sosna, wyniosła 
a cienka, zdalna do grodzenia 
płotów* Łomż. O. Por. Chłąd. 
Chląża = rodź. palmy O. (wy- 
raz wymyślony przez Wagę). 

Chleb: 1, Chleb = żyto, zboże: 
• Będzie uroda (= urodzaj) na 
chleb* Krak. Ul, 137, n« 28. > Ze- 
brać chleb z pola* Lub. I, 45. 
II 2, 'Chleb proszony' = żebra- 
nina: > Babka poszła w świat po 
proszonym chlebie* Zb. II, 143. 
»Ido dziadek i babka po prosu- 
nem chlebie* Chełch. II, 67. 
II 3, Chleb = dożywocie: > Ma- 
zurzy (pruscy) nazywają dożyw^o- 



cie 'chleb': 'Jestem na chlebie*, 
a osobę, będącą na dożywociu, 
'chlebow^Tu, cłilebową'* Wisła III, 
372. » Jeżeli ojciec odda gospo- 
darstwo synowi, to wtedy ojciec 
pośli na linik'; w Kujawach i Pa- 
łukach 'na chlćb'; w Kościańskim 
'na wysąd* Zb. II, 34. »Jd pójdę 
z wami na chleb, na wycug = 
dożywocie* Kaspr. 6. 7. >'Iść na 
chleb' = na dożywocie, na wy- 
cug* Pr. fil. V, 749. II 4, Bułka 
chleba (= bochen) patrz Buła. 
II 5, Chleb = przeżycie, sposób 
do życia: » Pośli na świat sukać 
jakiego chleba* Zb. VII, 78. 
II 6, 'Chlib rękowany' = bochen, 
nad którym starosta weselny rę- 
cznikiem związuje ręce pp. mło- 
dych Fed. 64. II 7, 'Chlib' = 
karo, dzwonki (w kartach) Kuj. 
I, 227. II 8, 'Chlćb piec' = grać 
w grę tak nazwaną Krak. I, 326, 
no 2 (opis). II 9, 'Chlebiczek': 
>Pódź, chlebiczku, zjem cie, a nie 
zarobiem cie* (o leniwym) Cinc. 
32, no 699. .Chlebik = zdrob. 
od 'chleb'* Ram. 54. »Chlebu- 
szok* Pozn. I, 107. >Chlebuś« 
Kam. 48. 52. 53. 72 (»chlebuś 
święty*). 

Chlebiarz = > piekarz* lldz. 

C h 1 e b i c a: > Ten woźnica kąsek (= 
trochę) zgniły {= leniwy). Bo jak 
go pan gospodaurz w^ofcił, Toć 
iión sie ftod chlebice dauwdii; 
Jak go pani gospodyni budzi, Toć 
iión sie od chlobice khidzi (= wy- 
łazi.)* Aten. VI, 628. L. Malino- 
wski objaśnia: > zapewne piekar- 
nia*. Może raczej = bochen; 
por. L. p. t. w. 

Chlebie się = darzyć się, powo- 
dzić: » Kobiety rzucają na głowę 
p. młodej osulki, pieniądze, aby 
się jej chlebiło'* Wisła VII, 366. 

Ghlebiotać p. Ghlebotać. 

Chlebnik = człowiek: »Wy, chle- 



182 



Ghlebopaszec — .- Chlew. 



bniki, siadaj ta nu owsianiki (a. 
piewniki = konie) « (zagadka) Zb. 

VII, 139, no 44. 
Ghlebopaszec = » rolnik na Ru- 
si, najemnik cudzych gruntów c O. 

Chleboracz: >Zstąp z góry (= 
z łóżka) w swoje doły (= buty), 
Weź podrygaca (= kij), bo pod 
sumkiem (= lasem) Drze kos- 
mać (= wilk) chleboraca (= 
wołu)* (zagadka) Zb. VIII, 139, 
no 43. 

Chleborak: > Powiedz mi , Mary- 
siu, Kto u ciebie przebywał? — 
Chleborak w karty grał, Brat je- 
go przebierał* itd. Rad. II, 11, 
nO 23 a, zwr. 1 — 2. Por. Chle- 
burad. 

Chlebotać: »Chlebotać, chrebotać, 
chrebościć, cłirobotad = cłirobo- 
tad piłą, chrzęścić, chrzęst wy- 
dawać* Krak. IV, 304. »Chle- 
biotać = chwiać, 0(*hwiać< Rozpr. 

VIII, 228. .Chlebotać = mą- 
cić coś w naczyniu* Swięt. » Wla- 
zła baba na górę, zaźrała w dziu- 
rę, cy bardzo zap leśni ała, bo się 
dawno chlebolała* (zagadka o 
maślniczce, kierzence) Zb. I, 135, 
n077. »ChHbotać a. Chlibać =na- 
czynie z cieczą tak poruszać, że 
chlip a.chlipanie wydaje* Bibl. War. 
LXXX, 621. » Chlibać, Chlipać = 
klepać* Kuj. II, 275 p. w. Pod- 
chlibnik. » Chichotać się = ru- 
szać się* Pr. fil. III, 304. ^Chle- 
botać = roztrząść, rozhiźnić* 
(raczej 'rozchichotać' K.) Rozpr. 
XI, 184. >Chlebotać = chwiać* 
Rozpr. XX, 428. Por. Chlabo- 
t a ć. C h 1 u b a ć. C h 1 u b o t a ć. 

Chlebowy = doży wotnik. Patrz 
Chleb 3. Wisła III, 372; IV, 805. 

Chleb u rad = 1, chciwy na chleb, 
dla chleba wszystko czyniący 
Święt. II 2, Nazwa gościa w pie- 
śni, w której , na pytanie: »Ja- 
kichześ tu gości miała?*, dziew- 



czyna odpowiada : » Jeden byl 
chleburad. Drugi był jego brat* 
itd. Łęcz. 93, n® 139, zwr. 1. 
Por. w innych tej treści pieśniach: 
Chleborak, Kudła, Leworak, Mu- 
rawiec, Murzawiec, Nieborak, Po- 
trębach, Potrębaczyk. || 3, > Chle- 
burad* = nazwa psa Wisła VIII, 
812. 

Chlechać: » Chlechac (Pobł. w na- 
wiasach pisze >chluchać*; może 
raczej brzmi to 'chlóchac' i od- 
powiada *chlochac = szlochać?) 
= jęczeć, stękać: 'Kto nie chce 
starszych słóchac, muszy (:=: mu- 
si) chlechac'* Pobł. 10. Toż Ram. 
54. Pr. fil. III, 371. 

Chlepać = >pić« Udz. 

Chlepiać się: » 'Chlepiać sie dźwie- 
rzami' ^ ustawicznie drzwiami 
przetwierać* Spr. V, 347. 

Chłeptać = >jeść coś ciekłego, 
mlaszcząc, jak pies* Zb. I, 64. 
» Chłeptać = pić wodę gębą* 
Swięt. >Chto ma przestęp, a kce 
mleko chłeptać, Ten musi do- 
niego septać* Zb. VI, 237, n® 22. 
>Pije pies pomyje; Suka chłepce, 
ona nie chce< Zb. XII, 176, n** 
165. > Chłeptać ^=. pić* Udz. 
Por. Chlaptać. 

Ch lep tak: >Chłepti'ik = pijący 
wodę gębą* Swięt. 

Chlew = dołek w grze *w świnię' 
Kuj. I, 225, n» U (opis). -Clile- 
wik«: » Racja fizyka, spadła świ- 
nia z chliwika (gdy kto nie ma 
słuszności w dowodzeniu)* ib. 
201, n^ 74. Uczniowie gimna- 
zjum w Wilnie około r. 1850* 
powtarzali wierszyki, dobrane do 
>niinistrantury*; pomiędzy inne- 
mi : >Oratio dominica, pójdź do- 
chlewika*. >Chlewicek* Zb. VI, 
11; VII, 92. Rud. 121. »Chle- 
wic* (?): »Ja chycu (= hycl)- 
po chlewicu* Fed! 223, n^ 168. 
» Chlewisko* Pozn. V, 106, n^- 



Chlewnia — Chlust. 



183 



212, zwr. 2. Rad. II, 120, n^ 
280, zwr. 1. 

Chlewnia = nierogacizną Ust. 
z Ukrainy. 

Chlewska-Wola: »W Chlewski 
Woli* Zb. IV, UO, no 148. 

Chiib- p. Chleb-. 

Chlip: » Dziad pirewtere (= od 
czasu do czasu) hiip z garka 
(hiipnął)* Krak. IV, 77, »Chiipu, 
chiipu, papu nic« (= jest do 
picia, ale niema do jedzenia) 
Zb. VII, 101, no 89. Por. Chle- 
botać. 

Chlipaczka = wszelka polewka 
Święt. 

Chlipać p. Chi ebotać. 

Chlipać = czerpać ustami napój 
Święt. >Ja tu pasam kro wice, 
Żebym miał chlipać połowice* 
Ust. od Stradomia, pod Często- 
chową. » Żebyś za piyrsom razom 
(śniadania) nie chlipnojt, bobyś 
sie otruł... UdŚj, ześ sie oparzył 
i upuść na ziymie* Zb. XI, 116. 
» Chłop jeno chlipał płaczem (= 
zatkał się tchem od płaczu)* 
Kam. 105. II »Chnipać = chlipać, 
łkać płacząc* Osip. || » Chlipać 
drzwiami = przetwierać się* Lldz. 

Chlipek: »Dziaduś spytali jakby 
z chlipkiem (= jakby z łkaniem 
od płaczu)* Kam. 95. 

Chlistacz: »Chlistac« = chciwy 
na napitek Święt. 

Chlistacz chciwie jeść, pić Święt. 

Chlistwa p. (i lista. 

Chłopy blp. = pomyje Bibl. War. 
LXXX, H21. 

Chlorek: » Florek « Ust. z Warsza- 
wy i z innych okohc; gdzieś u 
Śn.-Zapolskiej. 

Chluba p. Kluba. 

Chlubać = >chliipać« Was. 240. 
» Gorzałeczko, nic ehlubaj sie« 
Pozn. V, 145, no 327, zwr. 1. 
Por. C h 1 u b o t a ć. 

Chlubotać: »Chlubotac = poru- 



szać. 'Chluboce się' wodą w bu- 
telce, by ją wyczyścić. Koniom 
'ehluboce' niekiedy w brzuchu 
przy bieganiu* Pobł. 11. Toż Pr. 
lii. Ul, 371. Porów. Chlubać. 
C h 1 a b o t a ć. C h 1 e b o t a ć. 

C h 1 u c h a ć p. C h I e c h a ć. 

Chludzić sic= » przebierać w czem, 
być w czem wybrednym* O. Zda- 
je się, że objaśnienie to jest myl- 
ne, bo w następnych przykładach 
'chludzić się' znaczy być ochę- 
dożnym, czystym (a p. Skrzyń- 
ska 63 objaśnia = myć się): 
»Nie chcę cię, Kasiu... Nie rano 
wstajesz... Sama się nie chludzisz* ; 
na to Kasia odpowiada: >Rano 
wstaję... Sama się ochludzę* Pozn. 
IV, 131, no 245, zwr. 2—3. 
Toż Zb. IV, 253, n^ 239, zwr. 2—3. 
Łęcz. 106, no 167, zwr. 2. »Pa- 
robecek... ogniły (= leniwy)... Co 
mu każą konie chludzić, to ón 
idzie paimy budzić. Panien nie 
pobudzi. Koni nie pochludzi* (= 
poczyści) Maz. I, 152, n^ 55, 
zwr. '29— 30. Toż ib. 154, n® 57, 
zwr. 6. > Kiedy pan gospodarz 
pacholicka budzi. To sie pacho- 
licek u dziewcyny chludzi* Kieł. 
I, 59, n'> 12, zwr. 8. 

Ch lunąć: »Chlunac =z dmuchnąć** 
Hilf. 99. 161. >'ja jak jego tej 
nie chlunę mocno pięscą w gę- 
bę!* {z= lunę) Derd. 30. >Chlu- 
nónc = chlustnąć, (thlusnąć, lu- 
nąć* Pr. Iii. III, 371. 

C h 1 u p n ą ć = chlusnąć, lunąć: * Rę- 
ką chlupni|ć trochę wody w oczy* 
Chełm. 1, 236. 

Chlusnąć = > np. wodą oblać na- 
gle; kijem silnie uderzyć* Spr. 
IV, 342. >Babę (luśną = hiśnią) 
w łeb chlusnę* Kai. I, 144, n® 
108, zwr. 7. Por. Chlustać. 
II »Chlusnyn('* = skoczyć* Mil. 

Chlustl: »Ona chlust [)łomieniem 
w oczy, a on chlust pałaszom po 



184 



Chlust 



Chłodnik. 



łbie* Bar. 114. »Aż tu chlust! 
wyskoczył wilk« Kozł. 331. » We- 
źmie noża... chhistl urżnął zbójcy 
język* ib. 349. »Zającek prze- 
miynił sie w rybę i chlust do 
sadzawki* Zb. XI, 91. > Chlust 
chhist po pysku* Ust. z Jawo- 
rza (Cieszyńs.). »Wziąn święco- 
nej wody i chlus go la rdz po 
rdz* Zb, VII, 65. 

Chlust = >kilkoletnia brzoza ścięta 
i wraz z gałęźmi i liśćmi do wy- 
.cierania sadzy w kominach itp. 
używana; wiecha* Łomż. Toż 
Maz. V, 48. Chlusta = •pręt, 
smagaczka, rózga* O. > Chlusta = 
wić, gałąź. Dwie chlusty, zwią- 
zane z sobą, zastępują 'koźlinę' 
na dachach słomianych... Z chlu- 
sty robi się 'otos' do wozu* Pr. 
fiL IV, 805. » Chlust = 1, ciężki 
drążek, do którego przywiązuje 
się słoma, kryjąc nią dach w spo- 
sób, zwany 'pod chlust', tj. nie 
'kulikami', jjik zwykle po wsiach; 
2, gra w karty* Osij). 

Chi u stacz = 1, pntrz Bryzelicha 
(może tu 'Bryzelicha' i 'Chlustać' 
znaczą wódka?). || 2, = ogon: 
»Dwa śturchace, a jeden chlu.s- 
tac* (= dwa rogi, a jeden ogon, 
w zagadce o krowie) Zb. X, 149, 
no 108 e. Toż ib. XIV, n« 29. 
Por. Zamachaj. 

C h 1 u s t a ć = 1 , » wylać wodę, oblać, 
np. 'Dysc tęgućki chlusnoł'* Zb. 
II, 245. »Złapiyła zbanecek i 
chlusła mu na liocy* ib. V, 242. 
II 2, > Chlustać = uderzać* Zb. 
II, 245. »Wcora matusia mię be- 
stali (= łajała), zem Janika chlu- 
snęła (= uderzyła)* ib. 244 p. 
w. Beslać. >l{ózjj:;t nas nie chlu- 
stał (= bił)^ l^auli, 36. >ljłam 
se latoroś, Chlusnij po malcynym 
grobie... (Matka pyta:) »'A któż 
to ta chlusta po tym moim gro- 



bie?'* Zb. IV, 92, no 16, zwr. 
6—7. Por. Chlusnąć. 

Chi u szczenię = czynność cza- 
sownika 'Chluścić' Pr.fil. IV, 806. 

Ghluścić = » przyłożyć *chlusta- 
mi' tj. wiciami brzozowemi strop 
dachu słomianego, grzbiet sterty, 
lub czub stogu, zabezpieczając od 
wiatru* Pr. fil. IV, 805. 

Ghłanać p. Kłamać. 

Chłap ać, »Pochłapać = łapać, być 
chciw^-m, łakomym; stąd 'Chła- 
powski' = łakomy* Zb. I, 17. 
» (Zwierz leśnv) krewki nie chła- 
pdł* Wisła vi, 667. 

Chłapczarka: >Chłapczarka = 
dziewczyna, co za chłopcami zer- 
ka* Rozpr. XVII, 38. 

Chłapioc = chłopiec Ust. od J. 
Bystronia. »Chłapcy* 4 pp. Im. 
Ust. z Jaworza (Cieszyńs.). ♦Wte- 
dy był czert jeszcze małym chłap- 
cem* (przysłowie) Cinc. 39, n® 
895. »Chłapiec* z czeskiego 
Rozpr. XII, 17. 

Chłapnąć = udei-zyć: »(Żona) 
Chłapnęła go kubkiem w łeb* 
Sień. 264. 

Chłapowski p. Chłap ać. 

C h ł a p u p a : » Dwie chłapupy pod 
jednN-m daszkiem są* (zagadka 
o podogoniu u klaczv) Zb. I, 
125, no 81. 

Chłąd = -nać brukwi, kartofli, 
obrana z liści* Pobł. 11. Toż 
Pr. fil. III, 371. » Chłąd = nać 
brukwi, kartofli itp. roślin; wy- 
pustki kapusty, rózgi, pręcie* 
Ram. 54. Por.' Chląd. Chłęd. 

C h ł e c h t a ć = » |)rać « Mil. 

Chłęd >a. Chłędak = łodyga a. 
giętki badvN Spr. IV, 363. Toż 
Rozpr. XVII, 38. Por. Chłąd. 

Chłędak p. Chłęd. 

Chłoda p. Kłoda. 

Chłodnik = potrawa na zimno 
ze śmietany z wodą, z buracz- 



(chłodno 



Cliłop. 



185 



kami, ogórkami, koprom, rakami 
jajami i okruszynami mięsa Tst. 
z Litwy. Porów. Chołodziec. 
II » Chłodnik = kilsztok< Pclr. 
Ust. z Litwy. 

•Chłodno = »rzcczownik rodź. n. 
febra. Zb. L 5C. >ChMna = 
febra* Spr. IV, 23. » Chłodna = 
jedyna nazwa na febrc^*, np. 'cho- 
ry na chłodną'* ib. H54. > Chło- 
dna = febra: 'mji chłodną'* 
Rozpr. X,281 (może mylnie chło- 
dna', zam. 'chłodno'; por. Zimno). 

♦Chłop: Formy: >Chep* Fozn. III, 
192. » Prosty Kaszuba nigdy nie 
używa wyrazu 'mąż', tylko 'cłiłop' 
(pod Puckiem 'chłop') « Dcrd. J. 
11. »Chop« Sand. 57, zwr. 21. 
»Hłop« (h głośno) Rozpr. X, 181. 

• Chopowina* Krak. II, 55. || 3''* 
pp. Ip. »Chłopoju* Chołch. I, 50. 

• Chłopowi* (w znacz, njęża, mał- 
żonka) Cliołch. 1, 183. Zdaje się, 
że w gwarach różniczkuje sio tak: 
'Chłopu' w zna<z. mężczyzna i 
włościanin, a 'Chłopowi' w znacz, 
małżonek. >Chłopu» Kuj. 1, 278; 
11, 37. >Chłopowi, Chłopcowi* 
WaHcki Błędy 23-24. || Zna- 
czenia: A. »Chło|) = wieiAniak, 
posiachijący pół włóki ziemi i wię- 
cej, zowie sio 'gospodarzem': ma- 
jącego n)niej niż pół włóki, na- 
zywają włoścjjuiinom'; łych, co 
nie <*łiodzą w ^urdulach , lecz 
w sukmanach, miamiją 'chłopa- 
mi'* Zb. H, 22—23. >Clił(>p = 
włoiścianin; mąż (małżonek) < Hilf. 
161. Spr. V,' 347. »Chłop = 
włościanin, w [h zociwieństwio do 
pana, dziedzica: '(-hłop, jak snoj), 
pan, jak zban'* K<im. 53. »Nie 
wijże go (wieńca) chłopu ze wsi, 
Boć mu nie godzien: I 'wijże go 
szewczykowi, boć mu podohion* 
Kuj. I, 278, n" 49, zwr. 2. > Chłop: 
Od wyrazu tego, oznaczającego 
wogóle mężczyzno, znano tu są 



następne pochodne : Chłoplsko, 
Chłopal, Chłopulek , Chłopulecek, 
Chłopuleniek, Chłopulątko, Chło- 
palek, Chłopacysko, Chłopecek , 
Chłopiąt ko, Chło[)eniek, Chłopiak, 
Chłopul, Chłopacyna, (^hłopacąt- 
ko, Chłoi>ięcina* Pr. fil. IV, 902. 
II B. » Chłop* = człowiek; męż- 
czyzna: chłopiec Ram. 53. »Ta 
landwera, to są piękne chłopy* • 
Rog. n® 16. >Napatrzta się, pan- 
ny... Jak to jest niedobre z chło- 
pem wędrowanie* Kolb. 62, zwr. 
29 (w innych odmiankach tejże 
pieśni: 'z chłopcem'). » Wojna się 
skończyła, chłopi poginęli* Kętrz. 
68, n" 32. »Wieia (= ile)... 
jest fałszywości w każdziusieńkiin 
chłopie* Pozn. IV, 122, n^ 230, 
zwr. 15. Takiż zwrot: Maz. II, 
ei.Wójc. I, 151. Sand. 146, n® 
177, zwr. 8 i 9; 57, zwr. 21. 
Zb. II, 68, n« 66^ zwr. 5. »Piąci 
cłiłopów postawił* (do rąbania 
drzewa) Pozn. VI, 54. •Przyje- 
chał... chłop młody* (w przeci- 
wieństwie do 'starzcjńca'; Maz. III, 
138, no 117, zwr. 4. » Nie wierz 
chłopu, choć się mostem kładzie* 
Kieł. 1, 152, no 262, zwr. 2. 
>Na chłopa wysoko* (= na w\'- 
sokość człowieka) Tyg. ii. ser. 1, 
1. X, str. 456. xNie daj chłopu 
gol)y!< Kuj. II, 35, n« 167, zwr. 
9. >l)aj me leda chłopu!* (mó- 
wi córka do matki) Kuj. II, 37, 
n" 173, zwr. 1. » Chowała cię, 
jako mać, A dała (= pozwoliła) 
z chłopom gadać ^ Kolb. 222, 
zwr. 29. Por. Kam. 30. 128. 135. 
373. Wrześ. T. 31. 32. Spr. V, 
347. Autor dodaje: » Wyraz naj- 
częściej używany w znaczeniu 
wysoce pochlebnym , np. 'On je 
chłop, nie dziad'. 'To byli chłopy, 
nie bzdury"* Rozpr. XXVI, 377. 
II C. »Chło}) = ma^ż, małżonek* 
Spr. V, 347. Zb. I, 39. Patrz 



186 



Cli2op. 



przytoczenie z Derd. J. na po- 
czątku artykułu , oraz z Hilf. i 
Rani. pod A. » Przed kacmarko 
i jy (= jej) cłiłopem* Chelch. 
I, 168. »Zuna... zaniesła... swo- 
jemu chłopowi* ii). 183. > Chłop 
Hanulcęn* (= mąż Hanulki) Zb. 
VI, 50 (tamże: 'Hanulcęn kawa- 
ler' = nai-zeezony Hanulki). » Ma- 
rysia ze swoim chłopem* ib. 58. 
>Za jednego chłopa będzie insych 
kopa« Fed. 352. » Chłop mie 
bijelc Zb. IX, n^ 330, zwr. 1. 
»Wszakeś ty, matiiś moja, chłopa 
świadoma, że nie użyje nie do- 
brego zji chłopem żona* Pozn. 
III, 59, n® 14, zwr. 2. »Lepi sie 
utopić... Niżeli sie wydać, gdy 
chłop nie do wole* (= nie po- 
doba się) Zb. XII, 162, no 593. 
• Wydać (ja sie) musiała Za chło- 
pa, zii złego* Archiv VIII, 473, 
n*^ 19. (W tejże pieśni u Rog. 
n® 393 »za męża, za złego*). 
» Wydaj mie za chłopa* (= za 
mąż) Zb. XII, 159, no 568. »Ojca, 
matkę odstąpiła, chłopa wolała* 
Kolb. 384, no 246. »Za chłopa 
się napierała. Chleba upiec nie 
umiała* Kolb. 400, n^ 302. »Nie 
mogę kochać chłoj)a Mazura, Tyl- 
ko zołmierza* Zb. IV, 210, n^ 13, 
zwr. 1 — 2. » Chłop = żonaty 
gos])odarz* Pozn. II, 246. Por. 
ib. VI, 34. 272. Zb. 11, 234 D; 
ib. iV, lii. 142. 159. 199; V, 
243; XII, 139. Kuj. I, 50, n^ 3. 
Hilf. 21. 122. 140. Derd. 33. 
Kuj. I, 273. 283. 327. Tvg. ii. 
ser. 1, t. X, str. 379. Sand.* 143. 
Kam. 81. 133. Krak. IV, 181. 
Rozpr. XXVI, 377. || L). >Dobry 
chłop a. Chło[)iec = zbój < Wrześ. 
6. Wrześ. T. 42. »I)aj palenki, 
Żydu, 'Dobry chłopcy' idą* (po- 
winnobv być z Słowacka 'idu') 
ib. 44. Toż Wrześ. 5. || E. » Chłop 
= chwat, junak; wyrażenie wiel- 



ce pochlebne: A toście chłop T* 
Wrześ. 5. || F. > Chłop* a. » Chło- 
pek* = rodź. tańca: » Tańczą... 
mazura, polkę, chłopa (drobnego)* 
itd. Zb. X, 228. .Tańczą tylko 
'chłopka** Pozn. I, 251, n® 9. 
II G. > Stary chłop* = dawne 
'zrobiska', to co Niemcy zowią 
al ter Mann'* Łab. 30. |j Zdro- 
bnienia i zgrubienia: 1, .Chło- 
paczki Im. = kmin leśny* O. 
II 2, »Chłopaczyna«: .(Dziew- 
czynę) Przyjdzie i namówi lada 
chłopacyna* Was. 164, n^ 85. 
II 3, » Chłopaczysko « : > Dla jedne- 
go chłopaczyska Weszłam w ta- 
kie obmowiska* Zb. II, 64, n° 60, 
zwr. 2. >Jaki taki chłopaczysko 
to mnie ściśnie* Kuj. II, 41, n® 
186, zwr. 2. »Kazom kochać 
chłopacysko* Wisła VIII, 699. 
II 4, » Chłopak*: » Zjeżdżajcie sie, 
chłopakowie... Mozę jaz was chtó- 
rego wybiorę* Was. 181, n® 115. 
II .Chłopak a. Chłopiec = drą- 
żek... do podważania sztuk drze- 
wa przy zbijaniu ich w 'pleni- 
ce' * O. » Chłopak = walec z wcię- 
ciem, podobnym do szyi, na któ- 
ry nawija się lina na kołowrocie* 
Spr. iV, 363. .Chłopak = przy- 
rząd, ułatwiający równe przybija- 
nie łat do krokwi*. Por. Cu fig. 
II 5, .Chłopal* Kolb. 342, n^ 
108. Łęcz. 235, n« 504. .Chło- 
pall* 5'^ pp. ib. 237, n^ 510; 
ale ib. 231, n« 492 .Chłopalu!* 
.Mój chłopaluI< Zb. VI, 103, n« 
12, zwr. 2. Por. Kuj. I, 287. 
288; II, 42. 57. Lip. 61. Pozn. 
V, 138, n« 306, zwr. 2. .Chło- 
palekl* 5'-' pp. Kuj. I, 35. Zb. 
II, 110. II 6, .Chłopasio* Maz. 
II, 187, n" 443, zwr. 2. || 7, 
.Chłopaszek*: .Odjechał me mój 
chłopaszok* Kuj. II, 64, n^ 255. 
.Chłopaszek* Pr. fil. IV, 186. 
.Chłopasek* Wisła II, 471. || 8, 



Clilop. 



187 



»r.łiłopaś< Kolb. 128, n^ 404. 
.Chłopaś* Pr. fil. fV, 186. ^Chło- 
paśl* 5'* pp. Zb. II, 110, n« 
KiO, zwr. 8. II y, »(^liłopcz5ik<, 
»Cłiłopcak« = młodzieniec do- 
rosły Pr. fil. IV, 186. >Tain się 
chłopcaki schadzały« Wi4a VI, 
233, n« 8. Krasn. 302 p. w. 
Giubas. II 10, »(^hłopczaszek«: 
.Chjopcasek* Zb. XIV, 158. || 11, 
» Chłopcze « : » Chłopczęta « Pozn. 

IV, 216, nO 419, zwr. 15. Łys. 
51, n« 36. II 12, .Chłopcuś* 
Wrześ. rękop. || 13, > Chłopczyk*: 
>ChłopczycyI« 5*' pp. Kieł. II, 
77. II 14, »Chłopczyna« ż.: >Jama- 
Iń chłopcyna« Zawiliiiski Z etnogr. 
kraj. 3. || 15, » Chłopiec* patrz 
Chłop I). » Chłopcowi* Walicki 
Błędy 23 — 24. »Chłopc« Hiif. 
16l/|| >'Kółko' (kołowrotek) skła- 
da się z 'człapioja', deszczki, no- 
gjl przyciskanej; dalej idzie 'chło- 
piec', komunikator między 'czła- 
picniem' (1akl)« Kuj. I, 87. 
II > Maszt (*w^iciny') przywiązuje 
się do słupa, zwanego chłopcom'* 
Wisła H, 256. Petr. || .Chło- 
piec = narzędzie do zzuwania 
butów. O. (= Niem. Stiefel- 
knecht). Patrz wyżej przytoczenie 
z O. pod wyr. » Chłopak*. -Do- 
bre chłopcy = zlx>jnicv* Spr. 

V, 347 p. w. Chłop. II 16, Chło- 
pek*: .Nadszedł ku niemu nie- 
wielki chłopek* (= człowieczek) 
Choć. 46. »0j zasio, chłopku, za- 
sie. Bo ja nie pój<lę oj za cie« 
(= chłopcze!) Pozn. V, 205, n^ 
442, zwr. 1. .Chłopek ci ja chło- 
pek. Da i nie owsiany snopek: 
I tyści dziwecka. Da i nie owsia- 
na .siecka* San<ł*iNJ05, u'> 254 
(= chłopiec). Por. tu .Chłop* 
F, w przytoczeniu ze Zh. X, 228. 
'Dzieci, trzymając 'babkę' (coc- 
cineila septempunctata) na ręku, 
mówią do niej: 'Pownedzże mi. 



moja babusiu, w której stronie 
będę miała chłoj)kaV'* (= chłop- 
ca) Zb. Xl, 49. >TyIa or^ci w tym 
jęczmiennym snopku, Ila wiary i 
urody w każdziusieńkim chłopku* 
(= chłopcu) Pozn. IV, 121, n® 
228. zwr. 5 (Por. tu .Chłop* B). 
II .Dama, chłopek' = pamfU 
w polskich karlach* Kuj. I, 226. 
II 17, >(^hłopeczek*: .A mnie 
tęskno ł)ez miłego Chłopeczka 
czarnobrewego * Wójc. II, 251. 
>Chłopeczku!* Olcs. 369. Zb. II, 
94. Chełch. I, 123. 241. || 18, 
.(^hłopieś*: .Chłopiesiul* Kam. 
19. 20. 22 i ind. Parcz. || 19, 
-(^hłopiaczek*: .Ma synka, chło- 
piaczka w szóstym roku* Pozn. 
VI, 78. II 20, .Chłopieczek*: 
.Chłopiecek- = chłopak, wyro- 
stek Zb. IV, 200 i ind. || 21, 
.(Jlhłopik = chłopiec* Ram. 54. 
Ililf. 128. II 22, .Chłopina* = 
m;rA, małżonek: .Zafrasowany 
chłopina onej kobiety* Kozł. 317. 
.Chłopina nie miał co jeść* ib. 
327. Por. Zb. XI, Ul, n» 18. 
>Chociaj (= chociaż) jii se ma- 
lutka (tak!) chłopina, Ale mi sie 
trzęsie na głowie cupryna* Rozpr. 
X, 261. Toż ib. 327. || 23, 
.Chłopinia = chłopka* Osip. 
•Chłopinka* = chłopka, wło- 
ścianka Ust. z Litwy (O. mylnie 
podaje 'Chłopinka'). II 24, .(chłop- 
ka-: .Mężatki noszą czej)ki czu- 
bato, zwano 'chłopkami'* Zb. II, 
4. Por. Wisła VIII, 708 (opis). 
Chłoi)ka = rodzaj ubrania gło- 
wy: .Po oczepinach, zdejmą ko- 
ronce pannie młodej , a włożą na 
głowę 'chłopkę' c Wisła VIII, 495. 
.Chłopka = czepek z l)andaża- 
mi, w tyle wia^zanemi, a. szpilką 
spiętomi< Parcz. || 25, -Chłojio- 
wina* = chłopina (z pohtowa- 
niem) Kozł. 317: .Zafrasował się 
chłopowina ib. 353. »A ino cie 




188 



Chłojczyński — Chłu[)y. 



(p. mło(li|) weźmie jaki chłopo- 
wiiia. Skrzywi ci sie warkoc, kie- 
by grochowina* Kon. 58. Toż 
Krak. 11, 55, n^ 106, zwr. 1; ale 
tamże w zwr. 3: » Marna chopo- 
wina (taki) skoro mnie pojena 
(= pojęła). Zmian mi się warko- 
czyk*. II 26, >Chłopówka« = 
chłopka , włościanka : częściej 
>Chlopinka« Ust. z Litwy. || 27, 
>Chłopówna< : » Taka dobra i chło- 
pówna, jakoby ślachcianka* Maz. 
m, 199, no 230. || 28, >Chło- 
puleczek*: *Oddamyć mu (jesio- 
trowi) N&dobnego chlopiileck&« 
Kętrz. 77, n« 48. jj 29, »CWo- 
puś«: >Baby becą, ze sią im 
chłopusie (= mężuikowie) poto- 
piony* Zb. V, 211. Por. Pr. fil. 
IV, 186. II 30, .Chłopysio = 
chłopaczek* Kuj. U, 285, n^ 79. 
II 31, >Ghłopyś = zdrobn. od 
chłopiec* Pr. fil. IV, 186. ł*arcz. 
>Chłoj)ysiu!* Pozn. VI, 22. || 32, 
»Cliłopyszek = zdrob. od chło- 
piec* Pr. fil. IV, 186. Por. Kuj. 
II, 285, n« 79. Pozn. V, 86, n^ 
157, zwr. 1; VI, 78. || 33, »Chło- 
piosko = chłopisko* Pr. fil. IV, 
187. I 34, >Ciiłopisko« = męż- 
czyzna (pogardl.): » Każdy chło- 
pisko jak pies się łasi* Kozł. 85, 
no XIV. II 35, »Chłoposko = 
chłopisko* Krak. IV, 298, n^ 54. 
>Zdźwigało się (= poderwał się) 
chłoposko (mówi żona o mężu) 
i położył sie zaraz bidacysko* ib. 
II, 9. 

Cl h ł o p c z y ń s k i =^ - tyczący się 
chłopca, należa^cy do chłopca: 
'Służba chłopczyńska' = służba 
chłopców czyli parobków < Pr. fil. 
IV, 187. Toż Parcz. 

Chłopi = męski: >Muce chłopie « 
(= czapki) Derd. 116. 

•Chłopic się: > Chłopic sie = uda- 
wać zucha, tężyć się* Spr. V, 
347. Por. Kłopić się. 



Chłop ot- p. Kłopot-. 

Chłopski = męski ; mężowski : 
patrz pod Babski przykłady ze 
Zb. VI, 225. 229. 295; IX, 50. 
>Boże drzewko chłopskie, czarne 
a. zielone (artemisia abrotanum) 
[tamże 'babskie* = artemisia pon- 
tica] Spr. IV, 302. Patrz pod 
Białski prz^ioczenie z Wisł>' 
III, 90. >Skorznie chłopskie* = 
buty męskie Derd. 94. » Chłop- 
ska koszula* = męska Nadm. 

53. >Jak zbraknie chłopskiego 
zastawu, to i baba swoje niesie* 
Kam. 61. »Tylo kwiateńków, co 
garścią chłopską nie obstało* (= 
tyle, że garść męskaby nie obję- 
ła) ib. 135. II W następnych 
przykładach 'chłopski' zdaje się 
wyrażać = włościaiiski: > Chłop- 
skie skóry owcze* Maz. III, 32. 
> Kluski rżane (żytnie)... czasami 
na palec długie, nazywają się tu 
'chłopskie kluchy a. kluchy'* Kai. 
I, 40. Porów. Chłopi. Chłop- 
czyiiski. 

Chłopstwo = męskość, energja : 
5»'Kuba sie zucył do ty wódki, 
a skoda jego honoru, jego chłop- 
stwa i jego podoby'* Spr. V, 347 
p. w. C hłop. 

Chłost p. Chróst. 

Chłościć =- 1, > Język bez kości, 
co chce, to chłości* (= chrósta, 
chnipie) Zb. 11, 175, n^ 95. Por. 
Linde p. w. Chłostać: »Ptaslwo 
jastrząb chłości < z Zebrowskiego 
przekładu Owidjusza. || 2, > Chło- 
ście = wabić, nęcić* Pobł. 11. 
• Chóscfc = nęcić* llilf. 161. 
» Chłoście* chiiósclc = wabić, 
nęcić* Pr. fil. III, 371. Toż Ram. 

54. Por. Chłustać pod Chrustać. 
Chłód ki: »Chłódki = chłodny* 

Rozpr. VIII, 204. >Chódki = 
ochłodły* ib. 211. Toż ib. 228. 
Chłupy hn. = >włosiska, kudły* 
Rozpr. XVII, 38. 



Chtus 



Cłiiniiza. 



189 



Chłus = »kłaiiK^a« Łomż. 

Chłustar- [k C. hrnstać. 

C h I y p n jj i* = łyknąć, siorbnać : 
»Chł\'pła trzy razy zsiadłego 
inlóka* Pozn. H, 382. 

Ghłys = » drzewo z iiłanianyni a. 
ścioUiii wierzchołkiem- Ust. od 
Kawy. 

C h in a j t a ć a. (1 łi w aj t a ('• = ma- 
chać np. ojronem Tst. z różnych 
okolic. Por. Maj t ać. 

Chmalić = » machać^ Wisła III, 
87. » Chmalić = dobrze pić* Pr. 
fil. IV, 187. 

Chmara = 1, <*hmura (obłok) 
Rozpr. V[II, 76. 165. Archiv V, 
636. Pr. fil. IV, 806. Maz. II, 79, 
n" 183, zwr. 1. » Chmara a. 
Chmura = obłok* Ram. 54. 
Toż Wisła yill. 147. Pr. fil. III, 
371. » Czarna chmara nastąpiła, 
deszcz leje- Lnb. I, 285, n® 463, 
zwr. 1. Pleszcz. 71, n" 57. 
II »Chmareńka<: »Na moją gło- 
weńkc^^ chmareuki nachodząc ib. 
225, n" 298. || 2, .Chmara = 
wielki Ihim ludu lub zwierząt* 
Sand. 261. » Chmara = kupa* 
Hilf. 161. » Chmara tego* (= 
dużo tego) ib. 372. » Chmara 
djabłów* Zb. IX, 70. » Chmara = 
dużo, np. ludzi* Wisła III, 87 
Osip. » Chmara gwiazd* Zb. III, 
19. .Chmara luda* Kam. 71. 
> Chmara Cyganów* ib. 170. 
» Chmara = stado* Przyj, ludu 
VI, 1 1 1. Hilf. podaje nadto >Chwa- 
ra = wielka kupa (dużo)* 161; 
powtarza to Pr. fil. III, 272; czy 
nie pomyłka druku ? Por. Cmi ara. 

Chmarać się = chmurzyć się 
(o niebie) Zb. VI, 226, n^ 15. 
Por. C h m u r a ć się. 

Ch marzyć = » chmurzyć* Pr. fil. 
IV, 806. Por. Chmarać się. 
Chmurać. 

Chmieje p. Knieja, 

Chmiel, 2' pp. Chmiehi = obrzę- 



dowe pieśń, muzyka i taniec pod- 
czas wesela: > Śpiewać Chmielą* 
Zb. I, 81. .PrzetiińczYĆ Chmielą* 
ib. VHI, 280, n« ' 46. .Grać 
Chmielą^ Maz. I, 287. We wszy- 
stkich opisach we>;ela wioj^^kiogo 
u nas znajduje się wzmianka o 
'Chmielu', np. Pozn. I, 223 ild. 
.Przy o<*.zepinach zaniechano już 
oby(*zaju obcinania włosów, na- 
tomiast wprowadzono 'chiniela', tj. 
że młoda z każdym z obecnych 
tańczy, a obecni chórem śpiewają 
*o chmielu'* Pleszcz. 69. || »Kmiel 
= chmiel* Rozpr. XX, 429. 

Chmielik = .trifolium agrarium* 
W^isła III, 91. 

Chmieliny Im. = .zaschła (= 
zeschła) nać kartofli* Przem. 234. 

Chmielniczek= .kołki, trifolium 
agrarium * Petr. 

C h m u I i <• = . je.ść, zatykając sobie 
u.sta, pakować w gębę* Spr. IV, 
363. Toż Rozpr. XVII, 38. 
II .Chmulić się = zasępić, skrzy- 
wić się, posmutnieć* Pr. fil. IV, 
806. Osif). 

Chnniła = -ziarno lekkie zbożo- 
we* Krak. IV, 304. > Jęczmień 
rzucił w ziemię chłodną i samą 
cłunułę zebrał w żniwie* [Rze- 
wuski Listopad (wyd. 1848) I, 
256. Por. Chimioły. 

Chmura p. Chmara. 

Chmurać się= *chmurzyćsię*Krak. 
IV, 304. \U\z. Por. Chmarać się. 

C h m u r n i k : - Płanetnik (indziej 
'Chmurnik', Ciągnijchmura*, '0- 
brzym') jest to człowiek, posia- 
dający moc dowolnego rządzenia 
chmurami* Matyjis Świat i przy- 
roda 10. . Płanetnik, gdzieindziej 
'Chmurnik*, 'Obrzym'* (opis) Wi- 
sła VII. 111. 

Climurnik = jakaś roślina Zb. 
VI, 308, no 2. 

Chmuza: *Nad pokojami stoi chmu- 
za (chmura): Nasa pani kiejby 



190 



Chni\'za 



Choć. 



rózji' Was. 110, n** 5 ([)inśii do- 
żynkowa). 

Chmyza a. (ihmyz = >1, mały, 
niepozorny konik 2, takiż czło- 
wiek 8, ki*zew liściasty, ki-zaczy- 
sty« O. »Cliniyz = 1 , chróst 
drobny, i>odlcjszogo galunku 2, 
koniaka (= konik) drobna, nie- 
poczesna, kuc* Roczn. 188. > Hu- 
cuł źle zbudowanych (inłodzień- 
ców) zowio 'chinyz'« Wilw. 91. 
• Chniyzy* bip. = krzaki, zaro- 
śla Usl. z Lii wy. Porów. Rozpr. 
XVII, 36. »(lbrayźniak< = lasek 
lichy, zarośla Ust. z Lilwy. Por. 
Kmyza. || >Gmyz = drobiazg* 
Rozpr. XXVI, 376. »Chniyza.Gmyz 
= drobiazg* ib. 377. Por. Kmyza. 

C h m y ź n i a k p. G h m y z. 

Chnadrać p. Chnędrać. 

Chnet p. Hnet. 

Clmędrać: »Ghnadrać = kwękać* 
Zb. VIII, 250. 

Chnipać p. Chlipać. 

Chol: >Gho cho chol* przyśpiew 
Rog. no 320. 

Ch obielę Im. = » chwasty* lldz. 

Chobołd p. Kobold. 

Chobolnia= » sieć na ryby, za- 
stawiana lvIko przv opustach* 
Pr. fil. IV, '806. 

Choeherlek= » lik wor (= likier), 
zwany po Niemiecku 'Holzhacker- 
liqueur'* Derd. 135. Por. ib. 103 
i Pr. fil. III, 376. 

Chochla p. Chachel. 

Chochła p. Chachel. 

Chochołów: »W Chochołowie na 
ryneczku* Zejsz. 121, n° 14. 

Chochoł: >Chachół« = górny, naj- 
wyższy snop w 'kuliku* (mędlu)* 
Encykl. roln. U, 816. »W men- 
del idzie 14 snopków... które się 
przykrywają 'chachołem*... snopem 
rozczapierzonym i opaszczonym 
w okap... niby daszkiem* Krak. 
II, 94. Por. ib. I, 357. Łęcz. 35. 
>Hachoł* = snopek, przykrywa- 



jący ul ib. III, 116. >Chochuu< 
= otwór z równej słomy w ko- 
pcu, w którym sio przechowują 
ziemniaki Zb. XIV, 154. Rozpr. 
XX, 426. » Chochoł* w tymże 
znaczeniu Wisła V, 913. » Siedzę 
między wami. Jako chachół roz- 
targany* Kon. 58. Toż Krak. II, 
56. » Siedzi ([)ani młoda) między 
nami Kieby chochoł uostorchany* 
Rud. 213. »Dla karbowego cha- 
choły. Bo napakował pełne sto- 
doły* (z pieśni doż\mkowej) Wójc. 
II, 380. Toż Rad. l', 122. || »Cha- 
choły = nazwa okrycia paster- 
skiego, zrobionego ze słomy, a 
używanego w czasie słól przez 
pastuchów na polu* Zb. II, 245. 
» Chachół a. Chachoł = parasol 
słomiany* Święt. »Ekunomowi 
chachoły (= okrycie ze słomy). 
Bo jest człowiek wesoły* ib. III, 
17, 2, no 9. II »Chochołek* = 
bukiet Aten. VI, 651. Wędrowiec 
XXVI, 123. .Pachołek... Ma za 
czapką chochołek* Zb. IX, 256. 
Wisła VIII, 66, no 4. || .Cha- 
choł = wicher, zawieja, uragan* 
Kuj. II, 269 (z Bib. War. LXXX, 
260). » Porwały się wiatry cho- 
choły, Jaż się chójki łomały* ib. 
52, no 220, zwr. 12. || .Cha- 
chół a. Chachuł = kołnierz, u- 
branie: 'Wziąć kogo za chachoł 
a. chachuły i wyrzucić za drzwi'* 
Pobł. 128. Por. Fafoły. || .Cha- 
choł a. Chochoł = prosty chłop, 
prostak* O. || .Chochoł a. Cho- 
chuł = u cieśli, dach ostro za- 
kończony, jak na dzwonnicach* 
ib. .Chichoł = wierzchołek, 
czub. Pr. fil. IV, 806. 

Chocia p. Choć. 

Chociaj p. Choć. 

Chociej p. Choć. 

Choć kiec! p. Hoc. 

Choczaz p. Choć. 

Choć: .Ghoc«: »Pod Przasnyszem 



Choć. 



191 



mówią 'clioc\ 'choeby\ '':hocaz\ 
obok 'olioó', 'choćby', ale nigdy 
'chociaż'* List. od S. Chołchow- 
skiecro. .Choć Lub. II, 210. Pr. 
fil. IV, 187. 80(). Cliełeh. I, 68. 
;Chocbv* ib. 16. 121. .Choć- 
bym* ii). 68. II >Chóć< Pr. fil. 
IV, 187. II .Choj co: '(hi bodzie 
miał choj co (= cokolwiek, nie- 
jedno), a drudzy nic'« Śpr. [V, 
320. II .Chóc<'Kozł. 113. \Va^. 
133. Ja^lrz. >Chócby« ib. 214, 
n« Ul. II >Kocbt* Hilf. 110. 
II >Chociej«: » Dajcie chociej odro- 
binę* Kieł. II, 86, no 278, zwr. 
3. »Chociejby sie... łyskało* (^ 
chociażby błyskało) Zb. XIII, 36, 
n« 4. Wisła VII, 123, no 3. 
II .Chocia* Tyg. 11. ser. 1, t. XII, 
str. 27. Pleszćz. 30. 153. Zejsz. 
56. Kozł. 95. Zb. I, 60. || >Cho- 
ciaj* Zb. I, 64; XII, 197; XIV, 
179. Pleszcz. 71. Wójc. I, 186. 
Wisła VIIT, 215. Maz. II, 196. 
Zaw. 82. 83. Lub. I, 284. >Cho- 
ciajbyś* Zaw. 92. >Chociaj< 
Rozpr. X, 230. || .Chociaż* ib. 
230. 237. II >Chucaz« Kozł. 113. 
»Chóe!az* Jastrz. || >Choczaz< 
Zb. I, 34. II .Chocaz* Chełch. 
I, 89. II .Chocażc Pr. fd. IV, 
806. II »Choć* w połączeniu 
z >k\ 'jaki', 'kto', 'który', 'co', 
'gdzie', 'kiedy', 'tylko': »'Ghoć' 
w połączenia z 'który (a, e)', 'kto', 
*eo', *kiej' itp. ma znaczenie '-kol- 
wiek': 'Ja rad wiedzieć, co sie 
choć kiej w świecie pogodzi'* 
(= zdarzy) Spr. IV, 320. Por. wy- 
tej pod »Choj co«. »Do dobrego 
miecha choć co suć można (= 
dobry żołądek wszystko strawi) « 
Cinc. 10, n« 10. »Choc nie wiem 
jak sakała, ni mogła... trafid< 
Chełch. II, 22. »Ghoćby jaki cho- 
ry był, to skocy* (= jakkolwiek- 
by był chory) Zb. V, 201. .Choć 
jaJcd ta była (:= jakakolwiek tam 



ona była), nie ubrana..., ule...* ib. 
232. Spr. V, 347 p. w. Chockie. 
.Nabf^ to nożenia nmszl.a mieć 
kocbf jesz tako* (= onaby tego 
nowożeńca tj. oblubieńca musiała 
mieć choćby jeszcsie tak = jak- 
kolwiek, tak, czy owak) Ililf. 110. 
.Tu nic wylezy w nocy, choćby 
jaki był* (= jakkolw^iekby był 
[domyśla sie] odważny [niowa o 
strachach]) Zb. V, 235. .Rozpo- 
czynają taniec rodzice p. młodej, 
chociażby jak starzy byli* ib. X, 
32. .Choćby jak najdalij, będę 
listy pisał* (= jakkolwiekbvm 
był daleko) Kuj. 11, 29, n« 157, 
zwr. 3. .On, choćby z jak ma- 
łem był wojskiem, pobije...* Siem. 
37, no 27. .Choćby jaknajbar- 
dziej byli zakochani... na zawsze 
się rozejdą* Zb. V, 171, n^ 34. 
»W prepinacyi nikogo nie obszu- 
kują, choćby i kogo (= kogoby- 
kolwiek) posłał do karczmy* Kam. 
73. .Choćby jacy panowie (=ja- 
cykolwiek), przeć mają swoich woj- 
ców, jakby i chłopi* ib. 189. 
.Chockie (chockiej, choć kiedy) 
= kiedybądź* Rozpr. III, 368. 
.'Choć kie', 'Choć kiedy' = kie- 
dyś, kiedykolwiek, kiedybądź* Spr. 
V, 347. » Chłop... ino chockie na 
starość... tyj świni zawidzi, co 
krótse życie ma* Wisła VI, 141. 
• Chocki (zamiast 'choć kiedy') = 
kiedykolwiek, kiedybądź; dawniej, 
kiedyś* Wrześ. 5. .Gaździna ro- 
bocie każdej w chałupie rozumić, 
wie sie ze statkiem zaobchodzić, 
chockie w jńrmarku na pienią- 
dzach sie nie pokłamiec Spr. V, 
356 p. w. Gaździna. .Choćby 
gdzie = gdziekolwiek* Krak. IV, 
305. .Schowftj mi tam prawa 
(= papiery, dokumenty)... lam, 
w chałupie, choć dzie (= gdzie- 
kolwiekbądź) wrazisz* (= wsu- 
niesz) Zb. V, 177. .Choćby kaj = 



192 



Choćkać — Cliodnia. 



gdziekolwiek* Krak. IV, 300. 
» Choćby ino = gdzicby lylko, 
gdzie tylko* ib. HOO. 304. Por. ■ 
Zcby. II >Cbo('*by si(» wrócić?* 
(= 51 inożeby wróeić?) Kozł. 32. 
II »Cho(;l)y« -.:=: niby, jakby: >S[)ie- 
wa [)aslereczka, choćby przepió- 
reczka « llog. n'* 81. » (Pisarz) 
MiaJci kłobuczek (= kapehisik) 
fajny, Choćby jaki cesarz* ib. 
n" 529. II »'Choć' wtrąca się 
cz<;slo, chcąc usprawiedhwić (? K.) 
kogoś hib coś, 'mimo że\ np. 
'Nie okpi ón si«.» tam choć i Bła- 
żej I' 'Przejdzie choć i Józef* 
Krak IV, 30i. || » Choćbyś.. 
chciał, Kupiłabym ci., dwór* (= 
gdybyś?) Zb. li, 69, n» 70, zwr. 
3. II »Choć sie (= jeżeh) idzie 
bez progi, nie utyka na nogi* 
Aten. V[, ()50. || '»Clioj*: »łloj- 
co = byle co* Sab. 129. 

Choćkać = » na ręku kołysać, np. 
dziecię* Zb. I, 64. Podanej tu 
postaci 'Chyćkać' w Słowniku 
Wileńskim niema. 

Choćki(e) p. Choć. 

Chód a p. Chodzą. 

Oho da: »\Visa wisi, choda cliodzi; 
wisa spadła, choda zjadła* (za- 
gadka o gruszce i świni) Zb. VII, 
143, n« 94. Toż Was. 221, n^ 
9 i list. z Litwy. 

Chodacz = noga: »(ltery hoda- 
cze, ćtery naciągacze* (== nogi, 
cycki, w zagadce o krowie) Zb. 
I, 121, n^ 41. » Miała krowa no- 
gi, ale to nie nogi, lylko choda- 
cze* ib. X, 333, n^ 388, 5. Por. 
Chód a k. C h o d y r. 

C h o d a c z n i a k: > Chodacniak = 
tak przezywają w Lubelskim chło- 
pów z pod Janowa, chodza.cych 
w chodakach'* Pr. lii. IV, 'l'87. 
II »Chodacznik = 'chodacniak* ib. 

Chodaj! = » pójdź I* Isl. z Ha- 
doiuskiego. 

Chodaj e p. Chodak. 



Chodak :=: noga: »To nie są no- 
gi, jeno boskie chodśki* (mówi 
strach dziewce, nazywając dalej 
głowę swoją 'boską latarnią', oczy 
'boskiemi świeczkami' itd.) Zb. 

VII, 79, no 137. Por. Chodacz. 
C h o d y r. 

Chodak = kurp, łapeć: Hoczn. 
XLI, 188. Zb. 1, 64. »Chuodak = 
obuwie ze skóry* Rozpr. VIII, 
173. >Nie widać chłopa Zawi- 
ślaka; Za górą, za la.sem popra- 
wia chodaka*' Pr. fil. IV, 187. 
»Kura, jak zniesie jaje, chwali 
się i woła: 'Jajka niesę, boso 
chodzę, kupta mi chodak'* Zb. 

VIII, 293. » Chodak = stary but* 
Wisła III, 743. || >Chodacki = 
kurpie* (rr= obu wiej Encyklop. 
wielka XVI, 499. || »Chodaje*: 
»Ni ma baba papci. Jeno stare 
chodaje* Pozn. V, 111, n® 224, 
zwr. 2. » Chodaki = obuwie* 
Rozpr.- XX, 426. || Chodaczyny: 
» Chód acz yny z drzewa lipowego* 
Wisła \l 574. 

Chodak = »U Sandeczan i Gó- 
rali = parobek* Encykl. roln. 
H, 827. >Chodak = chłopak 
mały do pasania* Krak. I, 180. 
• Chodak = chłopiec* Pauli, 187, 
no 3. Toż Spr. IV, 320. »Ozeń 
^ie, chodłdcu, bo ci trzeba baby* 
Wisła III, 27. > Żaden tego nie 
wie, ani nie wybadnie. Za jakim 
chodakiem serce moje pragnie* 
Tyg. ii. ser. 1. 1. XII, sir. 27. 
Por. ib. 7. 18. Mat.? 6. 10. Zb. 
I, 39. Wisła VII, 102: » chodaki*. 
Ib. 123, n^ 6. »(W polu orze) 
mój chodacck* ib. 124, n^ 10. 
> Chodak = mały chłopak* lldz. 

Chodany: >Chodana = dziewka 
do niczego nie zdatna* I dz. 

Chód er p. Chodyr. 

Chodków: ^Chodko wianka* Zb. 
VIII, 90, n« 152. 

C h o d n i a = chód Ust. z Lilwv. 



Chodnik — Chodzić. 



193 



Chodnik = > ścieżka (nie tylko po 
'nagich góracli', jak pisze Goszcz.) « 
Rozpr. X, 281. Goszcz. 132. 
> Chodnik = ścieżka przez pole 
a. łąki* Wrześ. 5. Toż Spr. IV, 
23. 342. » Byłby z ciebie zbójnik, 
Kiedybyś ly wiedział do wierszy- 
czka chodnik* Zejsz. 150, n» 20 
i ind. » Księdze kanoniku.. Wy- 
shichdj dziewcyne chociaj na cho- 
dniku* Zaw. 82, n® 35. » Zbój- 
nik Zna po łioracłi (= górach) 
każdy chodnik* ib. 92, n** 70. 
1 1 » Chodniczek * : » Cóżby ni ja był 
za zbujniczek. Żebym nie znał, 
gdzie chodniczek* Zojsz. 148, 
n° 7. Tamże 55. 167. »Hodni- 
cek* Rozpr. X, 196. 244. Zb. 
IX, 199, n« 85, zwr. 2. » Pój- 
dziemy pod las chodniczkiem* 
Wrześ. T. 44. >W lesie, przy 
chodniczku* Rog. n® J51. » Cho- 
dniczek między obiłam i (= ży- 
tem)* ib. no 193. > Kochanko 
moja, porachuj sobie, Wielem ja 
chodniczków zrobił do ciebie!* 
ib. no 304. >Maiiinliczka.. zaka- 
zali chodniczki do siebie* (= 
matka ziikazała chodzić do siebie) 
ib. n» 488. Tamże n" 53. 179. 
209. 270. 303. 348. 367. 532. 
>Co ja się nachodził, chodnicków 
nabrodziłl^ Wisła VIII, 216. 
• Chodnik. Chodnirek = ści(»żka, 
'perć'< S[)r. V, 347. 

Chodny 1, = * trwały, np. '(^lio- 
dne drzewo, chodna koszula, clio- 
dne kierpce'* Spr. IV, 302; V, 
347. II 2, = » dobrze chodzący, 
mający dobry chó<l: 'Kobyła cho- 
dniejsza od wałacha'* Pr. fil. IV, 
187. Por. Chodzi wy. 

Chodun = a) -który wicie cho- 
dzi, który może długo chodzić 
b) półokrągłe płozy u kolebki, 
u koników drewnianych dla za- 
. bawy dzieci itj).: 'Kołyska na cho- 

Sfownik. 



dunacir* O. » Chodun = czło- 
wiek wiele chodzący* Zb. I, 7. 
Chodyr = noga: >Śtyry cho- 
dery, śtyry pociągace* (= cztery 
nogi, cztery cycki) Zb. I, 133, 
n<> 55 (w zagadce o krowie). 

• Śtyry chodyry* ib. X, 149, n^ 
108 e (w takiejże zagadce). Toż 
ib. XIV, 248, no 29. || •Chody- 
ry = manowce: Tójść na cho- 
dyry' = wałęsać się, żebrać* 
Święt. Por. Chodacz. Chodak. 

Chodzą: »Choda a. Chodzą = droga^ 
ścieżka wydei)łana* Rozpr. X, 
213. »Ch('>dzń* ib. IX, 164. •Cho- 
dzą = droga* ib. X, 273. 281; 
III, 369. •Zaświeć mi, niiesiącku, 
seroko po drodze. Niech ja sie 
napati-ze kochankowy chodzę* 
(3-ci przyp.) Zb. XII, 187, n« 98. 
Por. Goszcz. 132. Zejsz. 170. 183. 
Oręd. nauk. 1843, n» 45, str. 360. 

• Chódza = chód, krok: 'Dobrom 
ma chódze*. 'Spora chódza'. 'Pu- 
ścić konia sporom chódzoni' = 
skrocza* Spr. V, 347. 

Chodzaj = •gospodarz* Pr. fil. 

IV,. 187. 
Chodzić: > Chodzi!* Jastrz. •Cho- 

dzij!* Chełch. I, 178. 254. 

• Chodź!* Lub. II, 210. Jastrz. 

• Chodź! * Pr. fil. IV, 187. •Choj- 
ca = chodźta, liczba podw.* Pr. 
fil. IV, 187. II (M osnowy szcd : 
a) z przcdst;iwką i: >I<<zod, Iszła, 
Iszli: 'Jasio na łowy iszed'* Pr. 
fil. IV, 201. •Jiszed, jiszła, jiszli 
(= szedł itd.)< Rozpr. XVII, 79. 

• Iszła* Kam. 80. Wisła VI, 859. 

• Iszło dziewczę* Zejsz. 124. 

• IszlI* Hilf. 166. •Isłom, Iseł* 
Plcszcz. 30. II b) >'Sod' i Scł', 
stąd.. 'sodem\ 'scdoś', 'scd\ Dual. 
i plur. od 'scd' nic isluioje. 'Słem', 
'słcś', 'si^ł', 'słaśwa\ 'słaśla', 'śliś- 
niy\ '.śliście', 'śli'* Rozpr. VIII, 
160. II •Sotom< Chcłrh. I, 260. 

18 



194 



Chudzik — Chodzony. 



II »Szedłain« Maz. V, 34. Na 
Li lwio styszy si^': 'Sz^ein' 'szloś\ 
obok *Szedłam', 'szedłaś\ *szedła\ 
a takżo: 'szedliśiny'. 'szedliście', 
'szedli\ II »Obok 'szeł\ słychać 
także *szoł'« Rozpr. Xn, 15. »Szo- 
łech s jejoin siostrom c ib. 58. 
,Szoł = szedł* Lub. IL 213. 
.SzaN Zb. VI, 256. »Szoł< Zb. 
XIII, 76. » Soł- Opól. 4. II »Czła* 
= szła Pozn. VI, 261. || »Ja 
szełc Zb. IX, 191. »Szeł« Ust. 
z Jaworza. Hozpr. Xli, 15. »Nic 
szeł« Kain. 36. »Seł« Rozpr. X, 
173. II > Przebrała sie i chodziła 
za dochtora* Kuj. 1, 148. »Li- 
gar (= imię własno)., nio nuu- 
cuł sio ni(; dobrego rolńć, Tyh> 
się nauonł i)o zły woli chodzie, 
dziowcNTiy zuwodzić* Kozł. 54, 
n° 15. » Mogłaś ty nie chodzić 
za mojego syna« (= nie wy- 
chodzić) Kuj. II, 13. Toż ib. I, 
306. >Nie chodził trzy lata na 
nogi« Zb. IV, 126, n^ 97, zwr. 3. 
Por. 'nie widzieć na oczy", 'nie 
słyszeć na uszy'. » Wszyscy je- 
dnako chodzili* Matusiąk Kw. 
11 (== ubierali się). » Gaiku zie- 
lony, pięknie ustrojony! Pięknie 
ci się chodzi, bo ci się tak go- 
dzi* Kieł. 1, 49, no 2. || »Chodzić 
na fraj = chodzić w zaloty* 
Rozpr. X, 281. || » Chodzić po wil- 
ku* = mówi się o 'młódco' (= 
pannie młodej), gdy chodzi po 
wsi, prosząc* o błogo.^awieństwo 
Zb. Xni, 154. II » Chodzić po i)y- 
taniu = chodzić po żebraninie* 
Spr. IV, 23. II » Chodzi po wsi = 
po żebrach* (= po żebraniu) 
Zb. XIV, 34. II » Chodzić = fer- 
mentować: Piwo chodzi'* Osip. 
II > Chodzić (o cieście zarobio- 
n\nn) = podchodzić, fermento- 
wać, burzyć się, 'garować' Ust. 
z Litwy. II » Pięknie chodzić* = 
pięknie ubrany chodzić Rud. 143, 



n" 104. >Chodzieło w gazetach * = 
stało, pisano Cisz. I, 14. Por. 
Chadać. Chodziwać. Cho- 
dzować. Chodzyw^ać. Ma- 
cica. 

Chodzi k = nazwa pol.**kich emi- 
grantów wędrownych, żebrzących. 
Ust. za granicą około r. 1892. 
T^•tuł powieści M. Konopnickiej. 

Chodziwać: Pr. fil. IV, 187. Ust. 
z Kujaw i od Domaniewic (Łę- 
czyc). >Na orzechy chodziwała* 
Kozł. 41. »Na kosiary chodzi- 
wała* (= do koszar) ib. 42. 
»Do sąsiady (= sąsiadki) chodzi- 
wała* Kolb. 213, n» 18 i, zwr. 
5. »Gdo (= kto) kil mojćj mi- 
łćj o północy chodziwdł* Zb. IX, 
239, no 217. >K nam nie cho- 
dziwasz* ib. 267, n* 336, zwr. 1. 
>Drowiczowe ciało już nie będzie., 
zdrowe chodziwało* Maz. II, 127, 
no 286, zwr. 11. »W chodakach 
chodzi wa< ib. III, 91, zwr. 9. 
» Oboje chodziwaray i po nockach 
rozmawiamy* ib. 261, n^ 357, 
zwr. 4. Por. Chadać. Cha- 
dzać. Chadzować. Chodzo- 
w^ać. Chodzywać 

Chodzi wy = >trwał\' w nosze- 
niu, w chodzeniu* Pr. fil. IV, 806. 
»Chodziwy = mocny, trwały. 
^Ubranie chodziwe'. 'Buty cho- 
dziwe'* Parcz. Por. Chodny. 

Chodzony: » Przymiotnik 'Chodzo- 
ny' służy zwykle na oznaczenie 
tańca 'Polskiego', 'Okrągłego' 'Po- 
wolnego'. Kujawiak., gdy nie dość 
żwawo się uwija, otrzymuje ró- 
wnież nazwę 'Kujawiaka chodzo- 
nego' a. powolnego'* Kuj. II, 199. 
Por. ib. 200—204. »Chodzony, 
czyli polonez* ib. I, 10. Por. ib. 
11. 277. 294. i Chodzony we- 
selny (Polski)* ib. 305. > Cho- 
dzony, czasem zwany '(łęsim tań- 
cem, a czasami 'Chmielem'* Pozn. 
I, 222—223. Por. ib. V, IV. VIII. 



Chodsowad -=^ Choiha. 



195 



• Chodzony na okrąż < A. 126, 
n^ 369. Por. Zb. VI, 145, ods. 
•Tańce bywają: 'chodzone' czyli 
^laione* (powolne, polonezy), ż pręd- 
szemi, *smykanemi*< Pozn. II, 282, 
óds. Por. ib. III, 152; lV, 4, ri» 4. 
Łęcz. 84, no 118. 130, n« 2^1. 
192, no 356. Chehn. I, 279. •Ta- 
niec chodzony pasterski « Kuj. II, 
160. To4 Łęcz. 239, n* 519. 

Chodzować: »Kiech (= kiedym) 
ja do ni^j chodzowal« Rog. n^ 
17. >Jakśmy społem chodzowali* 
ib. n® 176. » Gdzie panny cho- 
dznjąc ib. n^ 198. »0n z innemi 
chodzuje* ib. n® 202. »Chodzo- 
wałaś na trawę w ogródku* ib. 
n* 220. »Ku innej chodzujesz* 
ib. n^ 236. >Chodził ku mnie, 
chodzował Z kancelaryi pisarz* 
ib. no 529. >Chodzował* ib. n® 
53. 177. 197. 199. 204. 222. 
242. 264. 270. 405. 533. »Do 
kościoła chodzowdl* Zb. VII, 65; 
IX, 266, no 334, zwr. 1. Wrżeś. 
5. Por. Chadać. Chadzać. 
Chadzowaó. Chodziwać. Cho- 
dzywać. 

Chodź ywać: » Chodziwad i chodzy- 
wać = częstotliwo od chodzić; 
3 os. ter. *chodzuje' a. *chodzy- 
wd': To jd se bede w wiśnku 
chodzili, Jak i chodzywał&m'* 
Pr. fil. IV, 187. Por. Lub. II, 202, 
n^ 210, zwr. 2. >Chodzywiłiem, 
chodzywałeś, chodzywał itd.< Zb. 
n, 233, no 19. ^Chodzywali tatuś 
na robotę do miasta* ib. 234 C. 
>Do kościoła nie chodzywali «Kiel. 
II, 220, n^ 4. »Chodzywajum« 
Jastrz. Por. Chadać. Chadzać. 
Chadzywać. Chodziwać. Cho- 
dzować. 

C boi ca = sosenka Hemp. •Ro- 
śnie wysoko, kiebv choica* Fed. 
381, no 71. Por.Zb. XIV, 171. 
185. »Wysoka hojica* ib. 237, 



n° 90. »Choica = sosna* Rozp^. 
XX, 428. Por. C boje a. 
Choina = 1, Odmiana sosny po- 
spolitej 2, pospolicie u ludu *Chwo- 
ina* a. *Chwojniak' = młody, nie- 
wielki las sosnowy 3, gałązka, 
wierzchołek a. wierzchowina so- 
sny zwyczajnej 4, wiecha, znak 
szynkowni wiejskiej* O. •Choina 
= gałęzie drzew szpilkowych* 
Spr. IV, 356. Udz. •Jak sosna 
z choin opadnie* Tyg. ii. ser 1, 
t. IX, str. 183. •Choinka z cisu* 
(= gałązki cisowe) Zb. IV, 193, 
no 12. n<> 12. » Dzieci chodzą 
z choiną (sośniną gałęzią [taki])... 
i nazywają to *lato'* Pozn. II, 
64. •Nigdy nie zaginie choina 
na sośnie* Krak. II, 451, n* 
730, zwr. 4. (= szpilki). To4 

• Choineczka* Rud. 137. •Cho- 
ina = gałęzie sosnowe, szcze- 
góhiie ścięte* Święt. •Choina 
(zbioro>^o), np. 'Kępa choiny w po- 
lu'* Pr. fil. IV, 806. Rud. 137. 
138. II •Choina* = sosna: •Cym 
dali do lasu, gęściejsa choina* 
Zb. Xn, 219. Osip. •Sośnina 
zwana tu *choiną'* Kuj. I, 25. 
Pot. ib. 327. •Chwoina* Ust. 
z Litwy. •Wyrosła choineczka 
przed mcmi wróty* Lub. I, 257. 

• Choina = jodełka; lasek z mło- 
dych jodeł* Zb. I, 42. Por. Zb. 
IV, 152, n« 218. || Choinka = 
drzewko ze świecsJcaińi i łako- 
ciami, urządzane w przeddzień 
Bożego narodzenia Ust. z różnych 
okolic. Por. Kłosy VII, 351 i ind. 

• Choinka = mał^^ las sosnowy* 
Ram. 55 (autor mylnie poczytuje 
za zdrob. od 'chójna') •Chmna, 
chojdk = sosna, zwłaszcza mło- 
da* Rozpr. XXVI, 377. II *W cho- 
inki* = jeden z wzorów na 
pisankach Od Radzynia. PoróW. 
Chojna. 

13* 



196 



Choj — Cbojniak 



Choj p. Choć. 

Choj a = » pospolita nazwa 'sosny 
pospolitej' < O. Pr. fil. IV, 806. 
Osip. >Ch6ja = sosna* Ram. 56. 
»Chwoja< Ust. z Litwy. Ch6jka= 
młoda sosna* Rani. 56. >Chwoj- 
ka< Ust. z Litwy. [»Jan skrzypce 
stroi, Łabas o choi< Kozł. 184, 
n° 8 (o choi' podstawiono zam. 
niezrozumiałego 'na oboi' K.)] 
II »Chojka>: » Córka., wyrosła jak 
Chojka jaka* Zb. II, 173, n« 20, 
3. » Chojka = wielki świerk* 
>Hilf. 161. » Chojka = sosna* 
ib. 105. >Chujfel* 4 pp. Im. 
Derd. J. 14. > Chojka = sosna* 
Wisła m, 282. Pr. fil. III, 304; 

IV, 806. > Chojka* Zb. VIII, 307. 
Por. Wisła III, 87. Pr. fil. III, 
371. Was. 240. Chełch 11, 112. 
Kam. 72. 86. Kuj. I, 153, 211. 
292: II, 52. Bal. 60. »Chójka= 
wszelkie całe drzewo, stojące na 
pniu* O. »Z tamtej strony pólka 
Zieleni się chójka* Maz. V, 258, 
n° 260, zwr. 1. » Młoda a jędrna 
(dziewcz^Tia), gdyby chójka w bo- 
ru* Aten. LXXXI, 377. >Z tam- 
tej strony pólka Tam zielona 
chójka* Pleszcz. 207, n® 2. •Choj- 
ka a. Chojar = sosna* Mil. 

Chojak = » pospolita nazwa 'so- 
sny pospolitej'* O. Toż. Zb. VI, 
278, n« 144. Pr. fil. IV, 806. 
xMatusiak Kw. 11. Zb. VIII, 258. 
299. • Chojak* ib. 311. Arehiv 

V, 635. Wisła V, 915. Hemp. 
Por. Krak. II, 438. Kieł. I, 135. 
Łęcz. 203. Lub. II, 9. Kozł. 330. 
Kuj. 1, 326. 327. » Chojak = 
młoda jodełka* Zb. I, 42. >Cho- 
jaczek* Kolb. 340, n^ 100. »Cho- 
jńcek* Piątk. » Choina, Chojdk = 
sosna, zwłaszcza młoda* Rozpr. 
XXVI, 377. Por. Chójk. 

Chojar = » pospolita nazwa 'so- 
sny pospolitej'* O. Por. Sienkie- 
wicz Gazeta Pols. 1877, n^ 17. 



Aten. XIII, 606. > Chojar = so- 
senka, sosna* Was. 240. •Cho- 
jar == młody chojaczek* Kuj. U^ 
269. 'Sosna ma także nazwę 
'chojar'* Maz. V, 47. Pr. fil. IV, 
806. Czark. Mil. || > Zieloną mnie 
chojareczką przykryją* Pozn. IV, 
27, n« 60, zwr. 2. >Chojara = 
drzewo szpilkowe* Udz. 'Na 
choj arku wierzbowemu * (mówi 
Żyd w .szopce) Wisła VI, 577. 
Choj ca = » sosna* Wójc. I, 182: 

> Każda dziewka kieby chojca*. 
»Czyś ty, chmielu, nie miał ojca^ 
Coś tv urósł gdvby chojca* ib. 
II, 7.' Toż Kieł. ' I, 67, n^ 19, 
zwr. 2. Por. Choi ca. 

Choj co p. Choć. 

Chojdka = » chustka do odziewa- 
nia dziecka* Udz. 

Choje n. »Choi (tj. choje) = ga- 
łęzie drzew iglastych* Rozpr. XIU 
91. Por. Choina. 

Chojna: »Ch6jna = jodła; las jo- 
dłowy* Hilf. 161. > Chojna = 1, 
młody las sosnowy 2, bór* Pobł. 
11. » Chojna = sośnina, drzewo 
sosnowe* Kuj. II, 269. > Chojna = 
las sosnowy* Ram. 55. •Obno- 
szą 'chojnę', pięknie wst^iżkami 
przybraną* Pozn. II, 197, n<> 2. 

> Gałązki chojny* Zb. III, 24. Por. 
Derd. 58. 75. Szulc Mitol. 86. 
Kuj. II, 266. Krak. IV, 180. 
>Fojna = chojna, sosna* Pozn. 
VII, 41. II > Chojnowy = so- 
snowy* Ram. 65. || »Chojenka* 
Lip. 99. Kolb. 154. Kon. 17. 
Łęcz. 133. Krak. II, 397. || »Cho- 
jeneczka* Kon. 17. Krak. II, 397. 
Zb. IV, 163. Pozn. IV, 26. 
II »Chojneczka* Star. przysł. 47. 
»'Nio chojna cieniem hojna* o u- 
bogiej w igliwie sośnie* Aten. 
LXXXI, 377. 

Chojnia = » choinka, sosna* Wi- 
sła I, 152. 
Chojniak = » bardzo młoda so- 



Chojniany — Chomąt. 



197 



śnina; pole młodym lasem sosno- 
wym zarosłe* O. Toż. Łomż. 
>Chwojniak< O. i Ust. z Litwy. 
>Wleź na chojniak« Zb. II, 159. 
>Chojniak = choinka, sosna* 
Wisła I, 152. Toż ib. 108. »Stoi 
chojniak na odłogu* Pozn. III, 
47, no 8. Pr. fil. III, 304. 

Chojniany: » Wieńce są małe, choj- 
niane, z pozłotką* Krak. II, 29 
(= z choiny). 

Chojnica = > pastwisko a. łąka, 
oznaczone tyką na znak, że tam 
paść nie wolno* Wrześ. 5. » W po- 
dróż se piiscfll bez las i choj- 
nice* Derd. 97. 

Chojnica: »K6ło Chójnci miasta* 
Hilf. 145, no 52. ^Chónice* Pr. 
fil. III, 371. 

Chojno: >Chojnianeńki« Lub. I, 
241, no 364. 

Chojuszka: » Choinowe (tj. sosno- 
we) gałązki, czvli 'chojuszki' *Pozn. 
I, 132. 

Chojze! p. Hojżel 

C hol astra p. C hałastra. 

Cholątać = »kołysać czym na 

wodzie: 'Nic cholątaj pełtem, bo 

wpadniemf do wody'* Spr. V, 347. 

Por. Kołącić i Kołata d, pod 

Kołatać. 

Cholebae p. Kolebać. 

Cholera: >Kolora, kolera* Rozpr. 
XVII, 41. >Ty, cholero!* itp. (poła- 
janka) Ust. z Warszawy. > Kolera* 
Spr. IV, 24. 378. 

Cholerny: > Idzie ten cholerny* 
Kaspr. 93. 

Cholerówka = gorzałka z różne- 
mi przyprawami i korzeniami, uży- 
wana w czasie grasowania epi- 
demji* Maz. V, 45. 

C h o 1 e r z y n y (Słown. gieog. *Cho- 
lorz^Ti*): > Parobek z Cholerzyn* 
Krak. II, 479, n^ 794. »Do wsi 
Cholerzyńskiej « ib. 

Cholewać p. Kolebać. 

C h o 1 e w i a t k i Im. = rodzaj grzy- 



bów Zb. X, 197. Por. Cho- 
lewki. 

C h o 1 e w i n a: > Jeno choIewinv osta- 
ły* Kam. 111. 

Cholewki Im. = rodź. grzyba Wi- 
sła VI. 678. Por. Cholewiatki. 

Choliwar p. Folwark. 

Choluśnik p. Chołosznie. 

Chołodziec = » chłodnik, potra- 
wa z liści burakowych i śmie- 
tany, z lodem dawana*. O. Por. 
Pan Tadeusz Mickiewicza. »Cho- 
łojec = chłodnik, chołodziec* 
Pr. fil. IV, 187. »W czasie upału 
jedzą 'chołojec' = chłodnik* 
Maz. V, 43. Czark. Por. Chło- 
dnik. 

Chołoj = » łodyga, nać, łętowina* 
Zb. II, 7. » Chołoj = kapusta 
nie związana w głowę, która 
V kół wyrosła'* Pr. fil. IV, 806. 
Chołojec p. Chołodziec. 

Chołosznie blp. = » właściwie 
spodnie chłopów: także pogardi. 
'chłopi'* Zb. 1,64. » Spodnie na- 
zywają 'portki'; po chłopsku 'cho- 
łosznie'* ib. 75. » Spodnie su- 
kienne, białe, zwane 'chołosznia- 
mi'« ib. 108. » Sukno białe na 
*hołosznie' (spodnie)* Lub. I, 40. 
> Chołosznie = spodnie zimowe 
z białej wełnv; inaczej: 'Choło- 
sznik' a. 'Choluśnik'* Pr. fil. IV, 
187. »H()łosznie« = spodnie Wi- 
sła VII, 389. » Chołosznie = sze- 
rokie spodnie z białego płótna, 
szarawary* Kolb. Roezn. 237, 
p. w. Spodnie. Por. Koło sza. 

Chołuj = » zasmolony, brudny* 
Rozpr. XVn, 38. 

Chomarzyć: »Chomarzfc = ma- 
rzyć (we śnie)* Hilf. 161. »Ma- 
Tzfc a. chóniai-zfc = bredzić, 
śnić, marzYĆ* ib. 171. Toż Ram. 
55: »Ch6marzćc*. Por. Pr. fil. 
III, 371. 

Chomąt: » Chomąta « 1 pp. Im. 
Krak. IV, 242. » Chomąta* 1 pp. 



19.8 



Chonaelbi -- £lhoro))a. 



lin. ib. 116. » Chomąto* Pozn. II, 
286. Zb. Vin, 260. »Ghóraonta< 
1 pp. ]m. Pr. fil. IV, 187. >Gh6- 
mónło* Hilf. 161. »Ghomenta« 
4 pp. Im. Zb. II, 248. »Chomęt« 
Wrześ. 5. Rozpr. X, 281. »Cho- 
m<j4o< ib. »Chumąt< ib. »Ko- 
mento* Świc^t. 11. 700. »WdzidU 
na g^owe homento< Wi.s^a VII, 
136. >Chom^»to« Ja.4rz. || >Chó- 
munto = miotła* Piątk. 

Chomełka p. Horaełka. 

C h o m e n t ó w: » W Ghomentowskim 
polu* Zb. IV, 127, no 101. 

Chon?: > Szłfrf chonf, sztjrf pa- 
tronf, dwa poganiacza, a jednego 
nadganiac*za< (zagadka o krowie). 
» Objaśniono mi, że chonf' zna- 
czy *cycki'* dodaje Hilf. 134. 

.Chopać: »Ghopac = wiać, owiać 
ciepJem. Zimą chopie' cie[>ło ze 
stajni ciepłoj, gdy się drzwi otwo- 
rzy; ciepło 'chopie' od osoby bar- 
dzo zgrzanej a. chorej podczas 
wielkiej gorączki* PoW. 12. Por. 
Pr. ni III, 372. Toż Ram. 55. 
>Gh6pnąc = wionąć, zalecić, bu- 
chnąć* ib. Por. Hopać. 

Ghopać się = > przemienić się*: 
»Ghopńjmy sie na konie! Ghopdj 
siei* Zb. XI, 9. > Hopać się = 
z^miienić się. 'Hopajmy sie na 
capki'* Pr. fil. III, 305. 

Chopta p. G hep ta. 

Chora = * choroba: 'Zła chora' = 
wielka choroba* Ger. 

Chora p. Hora. 

Chorągiew: »Ghu6rągwia* Rozpr. 
IX, 177. »Korągle = chonjgwie* 
ib. 311. >Korungiew< ib. 331 
i Mai. 32. >Ghuorogwia, obok 
phiiorogiew* ib. VIII, 122. >Ko- 
rągiew** ib. 246 (zap. pomył- 
kowo 'krągiew' ib. 246). || »Skren- 
cili choróngiewke i uciekli* (= 
zwinęli chorągiewkę, wyjcpili się, 
nakryli się ogonem) Zb. XI, 77. 
* Pamiętajze. starsy drużba, o cho- 



rągiewce; Jak sie chorąży napije.. 
To mu ją weźcie* (= rózga we- 
selna) Sand 89, n« 121, zwr. 8. 
> Fortel = chorągiew* Rozpr. 
XXVI, 375. >Forągiew* Udz. 

Chorąży: > 'Chorąży' i 'Podchorą- 
ży' = urzędnicy weselni w San- 
domierskim, Lubelskim i na Rusi. 
Jest to niby drużba starszy i młod- 
szy* Zb. I, 81. > Chorąży przo- 
duje orszakowi (weselnemu), trzy- 
mając w ręku t. zw. 'marszałkę', 
tj. gałązkę itd.* Tyg. ii. ser. 2, 
t. V, str. 77. » Chorąży odbiera 
rózgę od panny młodej* Sand. 
89 i tamże pieśń do niego, n^ 
121, w której zwany jest 'Cho- 
rązykiem'. Por. Chełm. I, 220. 
> 'Chorąży' czyli mistrz ceremonji « 
(weselnych) ib. 243. Por. Lub. I, 
156. 169. 230. II >Siódmyujek 
(= wujek) był ferązym.. Nosił 
świętą ferągiewkę* Krak. II, 188^ 
n^ 366, zwr. 12 (utwór nie-ludowy). 

Chorboty p. Forboty. 

Chórek: »Giz(k)a, inaczej 'chó- 
rek' = część nogi żyłowata nad 
l^olanem u świni a. wołu* Pr. 
fil. IV, 818. Por. O ko rek. 

Chórek p. Giża. 

Chorem = > przezwisko pogardli- 
we = duży człowiek, olbrzym^ 
*wielgus', 'zmacha'* Zb. II, 245. 

Chorkać p. Charkać. 

Chorknąć = » połknąć nagle* Udz. 

Chorl- p. Ghyrl-. 

Chorlak p. Gharlak. 

Chornęta p. Hornęta. 

Chorobą: >Jada codzień kiełbasę^ 
bułki, serdelki, choroba wie nie 
col* Kłosy IV, 32. »Ty, choro- 
bo I* = połajanka Ust. z War- 
szawy. Udz. » Francuska choroba* 
Pleszcz. 121. »Psia choroba = 
nosacizną* Ust. z różnych okolic. 
» 'Niech cię choroba bije I' 'Cho- 
roba mi d» tego I' = nic mi da 
tego* Udz. II »Ghoróbka = kon-r 



Chorobnik — Chowa. 



199 



wulsje « Piątk. Por. Chorobnik. 
Chorobny. Chorób. Czarny. 

Chorobnik = >duch choroby: 
'Bodaj cię chorobnik porwał!' 
Idź do chorobnikal' = rfe ży- 
czenie^ jak *Idź do czarla' i t. p.« 
Łomż. Por. Choroba Chorobny. 

Chorobny = klątwa: » O ty, cho- 
robny, bodajś pęk!« Kuj. 1, 52. 
Por. Choroba. Chorobnik. 
» Żebyś zmarniał, chorobna du- 
szo! « Konopnicka. || » Chorobny = 
chorowity* Wrześ. rękop. 

C h o r o m y bip. = sień : » Pokoje... 
przedzielają szerokie sieni (stoi: 
'ściany*, zap. pomyłka druku), 
zwane choromy< Witw^. 42. Por. 
Chromina L. 

Choropiać = »swarzvć sic« Spr. 
IV, 335. 

Chorość = » choroba* Rozpr. III, 
369; X, 281. Spr. V, 347. Cer. 
Wrześ. 5. > Zapad w choroś<5« 
Zb. V, 194. »Twardoski zaopa- 
trzył (= obejrzał, zbadał) chorość* 
ib.'l96. Por. ib. V[, 224, no 26, 
2. »0d wielkiej htości (= żalu) 
padnę do choruści* Pauli, 57. 
»Ch6rose = choroba* Hilf. 161. 
Toż Ram. 55. »Chuorosc« Pr. 
fil. III, 372. »Stódzona chórosc = 
przeziębienie* Hilf. 161. > Cho- 
rość żółta = żółtacjjka* Zb. VI, 
248, no 72, 4. »Chorość Św. Wa- 
lentego = padaczka* Zb. X[V, 
199, no 172. 

Chorować p. Harować. 

Chorowaszyć: » Chórowaszf^c = 
rozmawiać, gwarzyć, gawędzić* 
Ram. 55. 

Choro wiek = » człowiek słabo- 
wity, schorowany* Osip. 

Chorób = choroba (połajanka): 
»Nie kochaj żołnierz^, bo to ciio- 
rób dziki* Kętrz. 56. Por. Cho- 
roba. Chorobnik. Choro- 
bny. 

Chorup! = hop!: > Drużbowie., cho- 



nip na kiionia* Maiyas Z ust 
ludu 11. 

Chor uszek m., C h o r u s z k a ż. = 
mówi się do dzieci i o dzieciach 
chorych, z politowaniem: 'Jakże 
się masz, biedny choruszku ?' Ust. 
z Litwy. 

Chory: »Cluiory* Bisk. 27. »Ch6- 
r^ Ram. 55. »Chorsv* stopień 
wyższy Rozpr. VIII, 211, § 31; 
IX, 178. > Chora na śmierć* (= 
śmiertelnie) Chełch. H, 71. Por. 
Walicki Błędy p. w. Chory. 
II >Chory, np. 'chory chlćb' 
(chleb czarny, razowy), 'chore 
zielć' (czarna kapusta) w prze- 
ciwstawieniu do 'światły chlćb', 
'światłe ziele'* Rozpr. Xn, 91, 
>Czem gówno chor.sze, tern jest 
gorsze (= im człowiek mniejszy, 
tym bardziej się w^Tiosi)* Cinc. 
9, no 124. »Czem chorszy, tćm 
gorszy* ib. n® 121. » 'Chory* zna- 
czy czarny, pośledni: 'chleb cho- 
ry', 'mąka cliora'* Z listu A. 
Cinciały. 

Chorzać =^ » chorować * Osip. 

Chorze nie = choroba, np. Cięż- 
kie chorzenie' Kam. 88. 175. 

C h o s c a w y p. C h w o s z c z o w a t y. 

Chóscic p. Chłościć. 

Choscka p. Chwoszcz. 

Chosen p. Has on. 

C li o s n i k, > C h o s t n i k , C h o a s t - 
nik = złodzi(^* Hilf. 161. Por. 
Pr. fil. Iii, 372. 

Chosno p. Has en. 

Chostka p. Chwoszcz. 

C h o s t n i k p. C h o s n i k. 

C h o s z c z - p. Chwoszcz-. 

Chościć p. Chłościć. 

Chotyl = » torba, wór* Petr. 

Chowa: » Chowa = ptastwo domo- 
we* Hilf. 161. » Chowa = roga- 
cizna, nierogacizną, drób, doby- 
tek, inwentarz* Pobł. Toż. Pr. fil. 
HI, 372 i Ram. 55 (.Chfiwa*). 
Por. Chowanie. || » Chowa = 



200 



Chować — Chójk. 



ki(»szeiW Hilf. 161. || Chowa = 
niańka* Rozpr. XII, 91. 

Chować: »rón chowie = chowa* 
Bisk. 31. II > Chować* = wy- 
chowywać: »Gdyż mię ma raa- 
ciczka cliowaJa, Miłośnie mi się 
uśmiochaJa* Roff. n® 348. »Ty 
dziecię chowasz, nie chowasz, 
Odchowawszy do ludzi dasz* 
Zb. VI, lii, no 39, zwr. 6. 
Chowa (syna), dochował go do 
.siedmiu lal< Gi.sz. I, 67. || •Cho- 
wać = karmić, ż^-wić* Wrześ. 
rękop. I. Kopernicki rękop. Rozpr. 
xxvi, 378. 

Chować się = l)yć zdrowym, do- 
brze się mieć: »Jeno się, ma miła, 
dobrze chowaj! — Ja ci się, mój 
miły, dobrze chowam* Rog. n° 
363. Janek idzie na wojnę i mó- 
wi: »Zosl&wiam cie.. Chowajze 
się siedem I4tl« Kętrz. 57. >Ty, 
moja bratowo.. Nie bijze mi brata, 
niechże ci sie chowa* Zb. XII, 
lió, no 368. 

Chowana = nazwa krowv Rozpr. 
X, 245. 266; XII, 76. 

Chowanek = chowanie<*, wąż do- 
mowy: » Gospod<arz.. miał 'cho- 
wanka', a to był taki paskudnik, 
laki wijż, zły duch , co bywa 
w lesie, ale u gospodarza siedział 
on w ścianie* Przem. 203 — 204. 
Por. C h o w anie c. 

Chowa nit- a p. Chowaniec. 

Chowanie: »ChuowAnie = doby- 
tek w bydle, koniach itd.* Rozpr. 
VIII, 173. » Chowani (= chowa- 
nie) = żywność* ib. XII, 91. 
Por ib. XVII, 38. Por. Chowa. 
II > Chowanie* = wychowanie; 
»Swoj(^o chowania* = domo- 
wegofdobrego ) wyt^howania: » Chło- 
piec se ja swojego chowania; 
Trz<»ba mi dziewcyny do upodo- 
bania < Zb. XII, 142, no 324. 
>Bestyjo, chłopie, swojego chowa- 
nia, Weźmie-iZ se dzievyczynł» do 



upodobania* ib. X, 317, n® 308r 
zwr. 1. 

Chowaniec = duch domowy; por. 
Chobołd, Chowanek, Go- 
spodarczyk, Iskrzycki, Koł- 
buk, Komornik, Kurzejek, 
Latawiec, Piecuch, Skrzat, 
W y c h o w a n i e c. Por. Zb. I, 64. 
70 p. w. Komornik; ib. VI, 319, 
n® 5. II » Chowaniec, ż. Chowa- 
nica = dziecię, przybrane za 
własne i w domu wychowane* 
Spr. IV, 342; V, 348.' .Chowa- 
nica = w^^howanica; w niektó- 
rych miejscach nazywają tak pa- 
sierbicę* ib. 354; ib. V, 348. 
» Chowaniec = s>ti przybrany; 
Chowanka = córka przybrana* 
Rozpr. XII, 91. II »Chowanki 
blp. = gra w 'chowanego'* Pr. 
fil. IV, 187. 

Chowanka p. Chowaniec. 

C h o w a n k i p. Chowaniec. 

C h o w i e r a ć =: > wstrząsać, ochwie- 
wać* O. Por. Chwierutać. 

C h o w i e r a ł » a. Chowierała = wie- 
trznik , Jetkiewicz : 'Wybierała, 
przebierała, aż dostała chowiera- 
ła'* Pobł. 130. 

Ch o wiórek p. Kawior. 

Chód: »Nie chodźze tu tędy, któ- 
rędy ja przęsła. Bo za moim cho- 
dem lewandecka wesła* Kon. 17, 
no 99. Toż Krak. II, 439, n« 706, 
zvyr. 3. »I)ługoz będzie twego 
chodu z kościoła do dom?* Kai. 
I, 151, no 124, zwr. 4. »Mar- 
nt»go rodu, zbiegłego chodu (?), 
Nie cliciała robić, zdechła od 
głodu< Hog. no 511. II .Chód = 
krok: 'Xie daleko, tyło kila cho- 
dów ztcla' = kilka stad kroków* 
Osip. 

Chódki p. Chłódki. 

C h ó d z a = chód; przechadzka Swięt. 

Chódzać = przechadzać się Swięt. 

Chójk = »choinka, sosna* Wisła 
L 152. 



Chónice — Chrapka. 



201 



Chónice p. Chojnic u. 

Chór p. Kór. 

Chowa p. Chowa. 

Chóziak: »Jako nazwę pogardliwą, 
którą zamożni gospodarze ohrzu- 
cają niekiedy biednych komorni- 
ków i budników, spotkać tu (około 
Czarnkowa nad Notecią) można 
wyraz: 'koziak, kóziec, chóziak*, 
prawdopodobnie od wyr. 'cłiyż, 
huus a. haus' pochodzącą, do któ- 
rego to źródła odnieśćby się także 
dała nazwa 'chozak', 'kozak' (Pozn. 
II, 154. 180) « Pozn. III, 237 
ods. (Nazwy powyższe wywodzidby 
należało raczej od 'kozy', w tym 
znaczeniu, że majętniejszy gospo- 
darz, posiadający konie i roga- 
ciznę, pogardliwie przezywać mógł 
uboższego rolnika 'koziakiem' itp. 
dla tego, że ów za- cały dobytek 
żywy miał tylko kozę lub kozv. 
Por. 'Kozi ar v' w Wiśle YII, 
722. Pr. fil. IV, 209 >Koziary«. 
Zb. VI, 88 »Koźlarze«, mieszkań- 
cy Skępego K.). Por. Chazaki. 

Chrabąszcz = »kwiatek niebie- 
ski, rosnący przy dróżkach* Ust. 
z Mazowsza. 

Chrabęścić = chrobotać, szeleścić 
Ust. z Kaliskiego. » Chrabęścić 
się = skrobać się. 'Ty, psie ińyso 
(mięso), nie chrabeśćze się we 
dzwierzy!'* Pr. fil. III, 304. 

Chrabęź = »gęstwina w lesie* O. 
• Chrapęcie* = toż znacz. Osip. 
>Harbędzie = siiche gałęzie (so- 
sen i świerków)* Pr. fil. III, 309. 

Chrabot = » stary człowiek; rzecz 
stara; walące się chałupsko* Pobł. 
130. 

Chrabury = >ko;^ci, na których 
mało mięsa: kości obgryzione* 
Roczn. 188. 

Chrabust = » kapusta, która się 
nie związała w główki* Hoczn. 
188. Por. Chrobust. 

C brach = »gruchot, inaczej 'gro- 



chowiny', coś wątłego* Pr. fil. IV, 
806. 

G bracha = »fiegma« Krasn. 300. 

Chrakać = >charkać« Zb. II, 7. 
Por. Chróchać. 

Chraktać: » 'Świnia chrakce'* Spr. 
V, 348. 

Chrap = »1, bagno trzęsawisko 
2, a. Ghrapięć, Chrapięcina, Chra- 
powina = zarośla O. » Chrapy* 
Mickiewicz w Grażynie. »Za chra- 
pami i trzęsawiskami* Bal. 26. 
» Jaskinia gęstym chrapem okry- 
ta* ib. 27. »Wilk uciekał w chra- 
py* ib. 146. > Zarośnięte gęslemi 
laskami chrapy, czyli błota* Maz. 
II, 299 (z Kłosów). Trumnę 
» przykryli .trochę chrapem (=i: 
błotem)* Chełch. I, 28. 149. >Tu 
takie parowy i taki chrap* ib. II, 
108. » Takie chrapy, takie opar- 
cyska* ib. 123. » Boruta... wabił 
za sobą w chrapy* Łęcz. 263. 
Por. C h f o p. 

Chrap: >W całej wsi, jeno brakiem, 
co chra[)em zaspał, wszyscy się 
śmieją (= oprócz tych, co snem 
twardym spali)* Kam. 151. 

Chrapać: Forma teraźniejszości od 
osnowy 'chrapa-', więc » 'chrapam, 
chrjipas, chrapa'* Rozpr. VIII, 
152. II » Chrapać* = o głosie 
(ptaka) słomki Przyj, ludu VI, 
126, O. 

Chrapaki: »Chrapaki = gałęzie 
u drzewa, rosnącego w lesie* Spr. 
IV, 335. Por. Chrabęź. . 

Chrapęcio p. Chrabęź. 

Chrapieć = chrapać: Pauli, 145. 
Rog. nO 116. Spr. IV, 377. >Chra- 
pić* Kozł. 66. Maz. III, 257. »Chra- 
piuł* Pozn. VI, 71. 

Chrapięc- p. Chrap. 

Chrapka: » Zwykle tylko we zwrocie 
'Mieć chrapkę na co' = mieć 
ochoto na co (= do czego), pra- 
gnąć czego* Zb. I, 39. •Chrap- 
ka = złość, zawziętość* ib. II, 7. 



202 



Chrasnąć — Chrop. 



» Chrapka* = 1, ansa, chętka 2, 
drzemka Swięt. »Chrypka<: »Mieć 
chrypkę Da kogo = czyhać na 
kogo, aby się na nira pomścić. 
W gwarze Jurkowskiej 'chrapka'* 
Rozpr. X, 282. Toż. Wrześ. 5. 
II » Chrapki = żelazka, przywiązy- 
wane pod podeszwą przez cho- 
dzących po lodzie, zapobiegające 
ślizganiu « Pr. fil. IV, 806. Toż 
Wisła VII, 239. 

Chrasnąć = » uderzyć: 'ChrasnąJ' 
garkiem o ziemię* Spr. IV, 336. 
II » Chrasnąć a. Chrosnąć, Chró- 
snąć = trzasnąć, zatrzeszczeć: 
'Aż chrasło'* J. Łoś. 

C h r a s t e k p. C h r ó s t. 

Chraścina = »sache gałęzie; gę- 
stwina leśna* Hękop. I. Koper- 
nickiego. 

Chraść >a. Smędlaki = drobne ga- 
łązki* Wrześ. 5. > Chraść = 
chróst* Rozpr. XVII, 38. >Po za 
buczki, po za chraść Pójdziem, 
chłopcy, zbijać, kraść* Zejsz. 165. 
>Postawiuł konie w chraści* Zb. 
V, 263. » Chraść = krzewy, gąszcz, 
huściaki* Spr. V, 361 p! w. Hu- 
ściaki. Por. Chraścina. Chro- 
ście. Chróść. 

Chrąśc- p. Cliruściel. 

Chrąst p. Chrząszcz. 

Chrąszcz p. Chrząszcz. 

Chrebościć p. Chichotać. 

Chrebotać p. Chichotać. 

C h r e c h t a ć : » Świnia chrechce « Wi- 
sła II, 311. 

Chrest = 1, krzyż (order) Ust. 
z różnych okolic 2, » Porobił 
chresty z kwarty mąki... i wsunął 
do pieca* (= ciastka w kształcie 
krzyża, któremi się ozdabia »pa- 
skę*) Bar. 150. 151. 

Chrestyny = » uczta po chrzcie, 
która się koniecznie odprawić mu- 
si, choćby dziecko ochrzczone pier- 
wej już umarło < Roczn. 188. 

C h r ę p a ć: »Chrępać, Krępać, Uchrę- 



pać = rznąć, urżnąć, uciąć, ode- 
rznąć (np. zboże)* Kuj. II, 269. 
Por. Uchrępać. 

Chrobaczyć się: » Jedno bieży, 
drugie leży, a trzecie mówi: ru- 
sajmy się (albo: chrobacmy się)* 
(zagadka o wodzie, trawie i Łrzci- 
nie) Zb. VI, 7, n^ 30. 

Chrobak i poch. p. Robak. 

Chrobost p. Chrobust. 

Cbrobatka: > Leciała kurka koło 
krza. Trzeba chrobatce (zap. po- 
myłkowo stoi: 'chrobatca') moc 
pieprza* Zejsz. 96, n« 366. 

Chrobotać: >Koście zaczęły się po 
skrzyni chrobotać* Kozł. 330. 

• Ciele, nie chroboc, bo ja nie 
spał całą noc* Rad. I, 100, n^ 
34, zwr. 3. »Któż tam chrobocze 
po moim grobiku* (pyta zmarła 
matka córki, która chrosnęła' ga- 
łązką po grobie) ib. II, 87, n^ 
181, zwr. 5. .Krobotać* Zb. II, 
229, n® 7. II »Kaszę chrobotać* 
(= chrupać) Kuj. I, 267. Por. 
Chrzebościć. Chrzębościć. 

Chrobotać p. Chichotać. 

Chrobust = >pospohta nazwa ro- 
śliny 'ostrożeri żółtawy' a. 'ostro- 
żeń chrołMist' (cirsium oleraceum), 
której liście używają się od (taki) 
ludu na Litwie zamiast burako- 
wych do robienia barszczu* O. 
Zap. to samo, co > Chrobost* Zb. 
XIII, 178ł nO 96, 2. 

Chronić się: >Pasterek do ni (da 
'pastereczki'). Ona mu się chroni* 
(może zam. 'broni się') Lip. 67. 
Toż. Rog. no 81. Maz. II, 874 
n« 198; 88, n» 199. || >Chroń 
(chraii). Boże = Boże broń, Boże 
zachowaj* Spr. IV, 354. 

C h r o p ! = » wyraz, oznaczający szmer 
przy uderzeniu* Spr. IV, 363. 

• Chrop w mordę* Ust. z Litwy* 
Chrop (może Chrap?) = »w gór- 

n^^n Szląsku, nazwanie porostu 
islandzkiego* O. 



Chrosk) -r- Chróstawka. 



aos 



•Cbrosto = >w Krakowskim, krój 
u pługa « O. 

Chromać = »kule<5« Wrześ. 5. 
Kuj. I, 253. > Chromać = kuleć, 
chromać; być niedołężnym, sła- 
bym* Ram. 55. 

Chromy: >Ghrura^ = kulawy* 
Hilf. 161. » Chromy = 1, kula- 
wy 2, nieruchawy, nie mogący 
swobodnie się poruszać* Ram. 55. 
Por. Schromiały. » Zanieś im 
snopek słomy, Niechaj legną baby 
chromy* Pozn. V, 106, n^ 212, zwr. 
3. II » Chromusieńki « : > Głuchy, 
głuchusieńki , Chromy, chromu- 
sieńki* (kawaler) Wójc. II, 326. 

Chropaty = chropowaty Święt. 
> Człowiek garbaty, chropaty jak 
żaba* Krak. IV, 48. Por. Gh ro- 
piały. 

Chropiały: »Chropiały = chropo- 
waty: 'Żaba chropiałłi'* Cer. 

Chroślina p. Chróścina. 

Chrosnąć j). Chrasnąć. 

Chrost p. Chróst. Chrząszcz. 

Chrostać i poch. = oczyszczać 
w stępie jęczmień z łupin. Rze- 
czownik: Chrostanie Święt. > Chro- 
stać = czyścić owies suszony* 
Udz. Por. Chrusta ć. 

Chrościć = gryźć : > Nim&s cłilebft, 
pieniędzy, Ale biida (= bieda) 
chrości wsędy Kętrz. 88. Por. 
C h r u s t a ć. 

Chroście: >Na moście Chrośeie 
trawa, murawa* Maz. V, 314*, n® 
358, zwr. 1. Zap. nieporozumie- 
nie: 'Chroście' zamiast 'roście' = 
rośnie K. 

Chrościć p. Chróst. 

Chroślina p. Chróścina. 

Chróchać: »Chróchac = pluć: 
'Chróehiił krwióm'* Pr. fil. III, 
372. Ram. 55: »Chrochac«. Por. 
Chrakać. 

Chrom chrom! = naśladowanie 
głosu prędkiego chrupania, zja- 
dania Ust. z Litwy. 



Chrómowąty = kuhiwy: 'Tamuj 
idu chrumowaci* Wisła JII, 251, 
no II. 

Chrómstać = chrupać, gtyżć Ust. 
z Litwy. 

Chrosnąć p. Chrasnąć. 

Chróst: > Charst, Chrzost, Chrost = 
trawa szeroka, ostra, rosnąca na 
mokrych miejscach* Pr. fil. III, 
370; IV, 807. » Charzt = pewna 
roślina, rosnąca na mokrych miej- 
scach i nad brzegami morza, słu- 
żąca do zakrzewiania wydm pia- 
szczystych. Ma to być gatunek 
owsa (Strandhafer)* Ram. 52. 

> Charst = szeroka i ostra trawa, 
rosnąca na miejscach przymokrych 
i jałowych* Pobł. 9. »Harsc = 
gęstwina: 'W tym lesie taki harsc, 
ze ciężko przedrzeć się* Zb. II, 
247. >Harszcz = gęstwina* ib. 
VII, 107. »Chaszcz = zarosłe; 
zwykle w Im. 'Chaszcze' = zaro^ 
śle, z nizkich krzewów utworzo- 
ne* ib. 1, 64. Toż. Rad. II, 198. 
»Chaszce = gąszcze* ib. 185. 
»Do charczy* Lub. I, 305, n^ 
501, zwr. 2. Łoziński Skarb wa- 
tażki, 311: » gęste chaszcze*!. 
>Chaszcz< L. O. > Chrzost, chrost= 
krzaki, zarośla* Hilf. 161. > Chro- 
ścić n. = krzaki Rozpr. XII, 91. 
Tamże 47: » Chruście*: »Naści- 
nam chruściu różnego* Pozn. IV, 
304, n« 603. » Chróst = młode 
liście kapusty* Pr. fil. IV, 187. 

> Chrust, Chruścik = hście kapu<- 
sty, które się w lecie dla bydła 
obłamują* Zb. VIII, 250. »Chrar 
stek = kapusta liściasta* Rozpr. 
XVII, 38. . Chłost = chróst* Hilf. 
161 (z pytajnikiem). Toż Pr. fil. 
III, 371. »Chrość = krzewy, 
krzaki, gąszcz, gałęzie* Spr. V, 348. 

C h r ó s 1 a ć p. C h r u s t a ć. 

Chróstawka = > śliwka, lubaszka. 
glubka, kobyła < J. Łoś. Ust. z Sa- 
nockiego. Por. M i w k a. 



204 



Chrostek — Chrzanówka. 



Chrostek = rośl. czerniec (actea) O. 

Chrószcz, czy może raczej *Chruszcz' 
= grzyb, zwany także *mlecza- 
jem' (agaricns piperatus) O. Zdaje 
się, że toż znaczy ^Chruściel', 
'Hruździer O. Por. Chruszez. 

Chróściel p. Chruściel. Hruzd. 
Hruździel. 

Chróścielowy dziób = jakaś 
roślina, którą leczą od bólu oczu 
Krak III, 131, n® 46. 

Chróścik p. Ch rośni k. 

Chróścina = chrósty, zarośla: 
> Myśliwi po Chróścinie zaszczu- 
wają* Rog. n^ 69. >Po Chróści- 
nie* Wójc. I, 222. »Po chrosli- 
nie< ib. (z Paulego, 166). 

Chróstniak = lasek z zarośli, za- 
rośla Ust. z Litwy. »Chrzóśniak 
a. Chróśniak = las sosnowy* 
Ust. z ptu Makowskiego. 

Chróśniak p. Chróstniak. 

Chróśnik = chróścik (ciastka) Wi- 
s^a II, 761. 

Chrscić p. Chrzcie. 

C h r u b n ą ć p. G r u b n ą e. 

C h r u c h e 1 a. C h r u c h 1 a = > czło- 
wiek kaszlący* PoW. 150. Toż 
WisJa iii/ 743. »Chruchla = 
człowiek chorowity* Krasn. 300. 

Chruchlać = » kaszleć* Pobł. 1 50. 
»Chruchleć = kaszleć* Wisła III, 
743. > Chruchlać =chvrlać« Krasn. 
300. 

Chrumczeć: >Koń jedząc 'chrurn- 
cy'. Spr. V, 348. 

"C h r u m y p. (1 h r o ni y. 

Chrunio p. Chruń. 

Chruń »a. Chrunio = prostego uro- 
dzenia, cham* Kolb. 

Clhrup = » śnieg zmarzły, chru- 
piący pod stopami* Osip. 

Chrup (^1 = » tylna część ciała (os 
coccYgis) « (niowa o kurze) Chełch. 
I, 192. 

C h r upięć: > Krzupieć : 'Śnieg krzupi 
pod nogami'* Pr. fil. IV, 284. 

Chrupięga = >hchy kożuch, ko- 



żuszyna (od tego, że skóra jego 
chrupie, trzeszczy)* Kuj. II, 269 
(z Bibl. Warsz. LXXX, 621). 
Chrustać (właściwie *Chróstać') 
= > tłuc w stępie jęczmień na pę- 
cak* Krak. I, 164. Por. Chro- 
stać. II >Chrustać* = szeleścić; 
gr^'źć drobno, np. o myszy Święt. 
»W grusce zając chrusce* Zb. 
XII, 196, no 91. Toż Krak. H, 
57, n^ 108. >Owcarz wiszcze so- 
bie (w) rękawicy... Która tłusta, 
to ją chłusta (a. chrusta)* Zb. 

VIII, 95, no 154. Toż. Pozn. IV, 
289, no 570, zwr. 4: »(:hrzusta*. 
Por. Ch rościć. 

Chruszez p. Chrząszcz. 

Chruście p. (^hróst. 

Chruściel p. Chrószcz. 

Chruściel: »Kiecak, w Krakow- 
skim 'chrąścier* Zb. VIII, 294. 

Chruściel p. Chrząszcz. 

C h r u ś c i e 1 o w y p. i', h r ó ś c i e- 
1 o w y. 

Chruścik p. Chróst. 

Chrybciasty p. Grzbieciasty. 

Chryja = złośnica, jędza Ust. 
z Święciaiiskiego (na Litwie). 

Chrypka p. Chrapka. 

Chryplawy = » ochrypły* Czark. 

Chrystbaum = choinka, drzewko, 
gwiazdka Ust. z Warszawy. 

Chrystus: » Prześ więty Chrysteń- 
ku!« Kam. 210. >Krvstus« Rozpr. 

IX, 176; XII, 31. »Chrystusek* = 
(ironicz.) obłudnik, judasz, niewi- 
niątko, jezuita Ust. z Litwy. Por. 
Jezusek. || »Kryście bozel* 
Cer. 

Chryzantema: » Fryzant* Wisła 
VI, 429. Pr. fil. V,'731. 

Chrzan: *Chrzun* Hilf. 161. »Ksdn< 
Rozpr. XX, 429. 

Chrzanowski: » Kędyz nasa cho- 
rągiewka stanie?... Pod panem 
Chrzanowskim stanowić się musi* 
Kieł. I, 90, no 97. 

Chrzanówka: > Sukmany takie roz- 



Cbrzaśny — Chrzestny. 



205 



wożą na targi krawcy z Chrza- 
nowa, stąd zowią je 'chrzanów- 
karnik Krak. I, 124. 

Chrzaśny p. Chrzestny. 

Cbrząka}a:> Świnie otrzymują przy- 
domek: 'gudzie, gudule'...; wieprze: 
'chrząkaly'* Krak. I, 179. 

Chrząstka: >Krząstka = ość« 
Rozpr. Vni, 106. II Chrząstka = 
skrz^-p , eąuisetum variegatum « 
Wrześ. 5. 

Chrząszcz: »Chrąst« Hilf. 161. 
«Chrost« ib. (z Preissa). » Chrąszcz* 
Ram. 56. »Prusemy... na tego chrą- 
sca, co wychodzi z gąsca* (oracja 
weselna) Matyńs Z ust ludu 7. 

• (^Iiroust, Chrost = chi-ząszcz* 
Pr. fil. III, 372. > Chruściel = 
chrząszcz < Zb. X. 103. »Chrzą3C 
= bedłka biała dwóch gatunków, 
jadalna i trująca* Pr. fil. IV, 806. 
>Bed}ka 'chrząszcz' = agaricus 
vallereus< Pleszcz. 140. » W chrzą- 
szcze* = pewien deseń na pi- 
sankach Ust. od Świdrów (pod War- 
szawą). »Chruszcz = chrząszcz* 
Zb. 1, 64. Por. Cli ruszcz. 

Chrzcie: .Chcic* Hilf. 161. Pr. fil. 
III, 370. » Krzcie* ib. 408. Bisk. 
58. .Chcic* Hilf. 110. >Chci* = 
chrzci ib. 107. >Krszeził* ib. 132. 
>Chrscił« ib. 133. >Krzcono* = 
chrzczono Rozpr. VIII, 220. 

Chrzciny: »(^hściny< Pozn. VI, 57. 

• Krzciny* Jastrz. 
Chrzczenie = chrzest, chrzciny: 

• Hoczł^la (zaprosiła) ... do chcze- 
nia wkomótrt* Hilf. 123. 

Chrzebo.ścić = » szeleścić « Sand. 
261. » Zielona jedlina, li.ście chrze- 
boseą* ib. 52, zwr. 8. > Zmora 
koło uszu chrzebości* Fed. 429. 

Chrzebt j). Grzbiet. 

Chrzesnomatku p. Chrzestna 
matka. 

Chrzesnoociec p. Chrzestny 
oj ci ec. 

Chrzesny p. Chrzestny. 



Chrzest: »Krzest* Kuj. 283, n® 43. 
Pleszcz. 29. Rozpr. IX, 135; Vm, 
200. Ram. 81. Jastrz. Parcz. 2 
pp. Ip. >Krtu*, np. 'Trzymalim(a) 
dziecko do krtu'* Kuj. II, 283, 
n® 43. > Chrzęstu a. krtu* ib. n^ 
47. »Do krztu* Krak. IV, 17. 
Pozn. II, 75. »Do krtu* ib. VI, 
57. II > Chrzest, częściej 'Chrzę- 
sty' Im. = przezwisko: 'Chrzęsty 
konm dawać' = wyzywać go* 
(=: wymyślać, łajać) Pobł. 130. 

Chrzestna matka: >Chrzesnoma- 
tka* Święt. >Krzesnomatka* Udz. 

Chrzęstu i ak: > Chrzestniak * = dzie- 
cię chrzestne Gluz. 440. > Chrze- 
śniak* Krak. IV, 136. »Krze- 
śnidk* Pozn. VI, 57. Por. Chrze- 
stnik. Chrzestnie. 

Chrzestnie = dziecko chrzestne: 

• Kseśnięta* Zb. XIV, 184. >Krze- 
śnie = chrzestniak, dziecko chrze- 
stne « Parcz. 

Chrzestnik: > Chrzestnik m., Chrze- 
śnica ż. = dziecko ochrzczone* 
Krak. II, 4. »Krześnik* Rozpr. 
VIII, 200. >Chrześnik, Chrześni- 
ca« = syn , córka chrzestna 
Święt. II »Chrzestniczka* = ma- 
tka chrzestna: »Krześnicką< przez 
grzeczność nazywają każdą star- 
szą niewiastę, np. Pozn. II, 254. 
Por. Chrzestny. 

Chrzestny: > Chrzestny * = ojciec 
chrzestny Wójc. Klech. I, 103. 

• Chrzestni* = rodzice chrzestni 
Zb. X, 300. Rud. 146, n^ 126. 
»Krzesne = rodzice chrzestni* 
Pleszcz. 63. >Chraesny*: » Na- 
pijcie się, chrzesni... A ty, chrze- 
sna matko, nalewaj wartko* Zejsz. 
105, n** 424. >Ide znaliźć sobie 
chrzesnych, zęby mi te dziecko- 
do chrztu trzymali* Chełch. II, 
67. >Póde jd... sukać chrzestny- 
go* Zb. XI, 113. »Pódziymy do 
chrzestnych* ib. » Ojcowie chrze- 
sni* -= rodzice chrzestni Krak. 



206 



Chrzestny ojciec — Chudoba. 



II, 4-. »Cł»rześny« (ojciec, syn 
Ud.) Ust. z Litwy. »Rrzesny« Zb. 

VII, 5. »Krzesny a. Krzośny* Kuj. 
II, 283, n^ 43. »Chrzaśny ojciec* 
Krak. IV, 84, »Krza^nv« Rozpr. 
IX, 112. 129. 136. Ksk. 20. 
>Krzestnv« Ram. 81. Jastr^. 
>Krzaśnv* Zb. I, 27. 130. 
Krak. IV, 17. Pozn. I, 167; U, 
75; VI, 57. || »Chrzestny« = 
grzeczne przemówienie, niby 'oj- 
cze', 'ojczulku', panie starszy' lub 
coś podobnego: » Gdzie wy, chrze- 
sny (łj. 'starszy'), niesiecie tego 
pieska?* Kuj. I, 139. Porówna. 
Chrzestniczka. Chrzesno- 
matka. Chrzesnoociec. 

Chrzestny ojciec:» Chrzesnoociec* 

Święt. >Krze.snoilociec« Udz. 
Chrzęść Janin: »Krzescijńn« Rozpr. 

VIII, 123. 200; IX, 169. 176. 
>Krześcijanin« ib. 176. »Krze- 
sc\-jan* Bisk. 58. »My, krześci- 
jftńy* Rozpr. VIII, 165. »Kreści- 
j&ny« Matusiak Kw. 14-. •Chrze- 
ścijan* Ram. 56. 

Cbrześcjański: >KrzescIjanski< Hilf. 
107. » Chrześcijański* Ram. 56. 

Chrześniak p. Chrzestniak. 

Cbrześnik p. Chrzestniak. 

Chrześny p. Chrzestny. 

Chrzębościć »a. Chrzęboszczyć* 
= szeleścić Was. 232. 240. Por. 
Chrobotać. 

Cbrzęp! = > wyraz onomatopoje- 
tyczny (tak! = dźwiękonaśla- 
dowczy), oznaczający dźwięk, jaki 
(= który) powstaje prz>' żęciu 
sierpem* Spr. IV, 363. 

Chrzępać, Chrzępnąć = »żąć 
powoli* Spr. IV, 363. 373. Por. 
Rozpr. XVII, 38. 

Chrzonatki = »okrąg}e drobne, bar- 
dzo słodkie śliwki* Pr. fil. I\\ 187. 

Chrzost p. Chróst. 

Chrzóśniak p. Chróstniak. 

Chrzun p. Chrzan. 

Chrzustać p. Chrustać. 



Chrzybciasty p. Grzbiecias ty. 

Chrzybiec p. Grzbiet. 

Chrzyb(ie)t p. Grzbiet. 

Chrzybt p. Grzbiet. 

Chrzvpota: »Krzypota = kaszel* 
Rozpr. Vni, 229. 

Chściny p. Chrzciny. 

Chuch: >Dusza w ciało weszła po 
jego chuchach* (= chuchaniu) 
Pozn. VI, 169. 

Chuchać = >kraść* Zb. U, 7. 

Cbucherlak = chuchro, chuchrak, 
słabeusz, zdechlaczek Ust. z War- 
szawy. »Chuchrók = bydlę nę- 
dzne, na którym sierść stoi* Udz. 

Chuchmanić = >cyganić, sprze- 
dawać pół darmo* Udz. 

Chuchrak p. ChucherJak. 

Chuchro = odłamek spróchniałe- 
go drzewa; staruszek a. starusz- 
ka zdziecinniała; chuchrak, scho- 
rzalec Święt. || >Chucherko n. = 
'podróbki' rybie, czyli wnętrzno- 
ści, jak żołądek, wątróbka* Pr. 
m. IV, 807. 

Chucuchno p. Chutko. 

Chuć p. Chęć. 

Chućko p. Chutko. 

Chudak: >Chudak, Chudścek = 
wyraz politowania, używany tak 
dla mężczyzn, jak i dla kobiet: 
'Ona się, chudścek, bardzo na- 
mScuła', mówią o chorej babie* 
Zb. VIH, 250.' > Chudak = bie- 
dak, nieborak* Rozpr. XI, 184. 
>Chudacyna = mizerak, biedak 
(o chłopaku)* Udz. Rozpr. XX, 
428 i 'Chudacysko'. Por. Chu- 
dziak. Chudziara. Chudziarz. 
Chudziaszek. Chudziatko. 
C h u d z i s z. 

Chuderlawy = > chorowity* W^i- 
sła III, 743. »Chuderlawv = wą- 
tły, szczupła- < Pr. fil. IV, 807. 
> Chuderlawy a. Sucherla¥nr = 
suchv, za więdły (o ludziach)* Wi- 
sła VI, 906—907. 

Chudoba: 1, »Chudoba* = zwie- 



Chadobno — Chujawica. 



207 



rzęta domowe, inwentarz żywy 
Hemp. » Chudoba = mi^ątek ru- 
diomy, inwentarz żywy« Sand. 
261. » Chudoba* = bydlę; by- 
dło Kam. 16. 34. 59. 69. ^ Chu- 
doba robotna* = bydte robocze 
ib. 40. > Chudoba* = żywy in- 
wentarz Zb. V, 134, no 20, 2. 
> Chudoba = bydło* Rozpr. VIU, 
173; IX, 207. Zb. XIV, 215 F. 
> Chudoba = dobytek* ib. X, 
282. II Zdrobniałe: »Chudóbka< 
= bydlątko Lub. I, 176, n^ 154. 
180. >Ghudobina* = bydełko 
Kam. 61. 100. 182. .Św. Miko- 
łaj, patron wszyćkiej chudobiny* 
ib. 62. >Chudobina = biedacz- 
ka* Sab. 130. II 2, .Chudoba = 
ubóstwo* Rozpr. X, 282. Zejsz. 
78, n» 242. » Chudoba == mają- 
tek ubogiego* Wrześ. 5. >Gdo 
mała nie waży sobie, ten zosta- 
nie przy chudobie* Cinc. 13, n<* 
212 (= kto o małe rzeczy nie 
stoi, zostanie w ubóstwie). || 3, 
» Chudoba* = chuda szkapa: 
>Ddła jij takigu konia chudobę* 
Zb. VIII, 304. Toż ib. 307. || 4, 
> Chudoba* = chudość: » Kąpiel 
z otrąb... od chudoby noworod- 
ków* Pieszcz. 118. 

Chudobno = ubogo: patrz Chu- 
dobny, przykład z Tyg. ihistr. 
>Ghudobnie« Rozpr. X, 234. 

Chudobny = biedny, ubogi, nie- 
bogaty: »Chociaja chudobna, chu- 
dobnego domu. Tak mi słonce 
świeci, jak i bagatomu (tak!)* 
Tyg. iiustr. ser. 1, t. XII, str. 
27. »Chooia ja chudobna, chu- 
dobno się noszę. To ja żadnej 
matki o syna nie proszę* ib. Toż 
Zb. IX, 177, no 16, zwr. 4—5. 
• Chodzi ku mnie wojak, ale jest 
chudobny* Rog. n® 11. 40. 159. 
Por. Zb. V, 154, n^ 14; IX, 266, 
n® 334, zwr. 3. Zejsz. 56, n^ 97. 
47, no 42. 78, n^ 242. Rozpr. 



X, 245; VIII, 92. 173. 196. 228. 
Wędrowiec XXVI, 158. Wrześ. 
5. Rozpr. X, 262, n© 19. >Na 
chudobnych hidzi wszędzić pa- 
ści* Cinc. 24, n^ 514 (= na 
ubogich wszędzie łapki, pułapki). 
Rozpr. XII, 91. Zb. XIV, 17. 
163. 184. Spr. IV, 354. .Chu- 
dobny = biedny; nieszczęśliwy c 
Rozpr. III, 371; XX, 428. .Cha- 
dobny = ubogi: 'Chudobne świa- 
dectwo' = świadectwo ubóstwa* 
Spr. V, 348. 

Chudy = >ubogi, biedny* Zb. II; 
7. »Ja chudd, a tyś pan* ib. 
IX, 197, nO 78, zwr. 2. || >Chu- 
da = śmierć* Udz. Spr. V, 348. 

C budzi ak: »Chudziak = nieborak, 
biedak* Rozpr. XII, 91. Toż Zb. 
VII, 107. .Chudziaczek* ib. 113, 
n® 20. »Chudziak = zwierzę do- 
mowe jeszcze nie spasione* Osip. 
• Pewien gospodarz, ale chudziak, 
posed w pole orać...* Pieszcz. 
151, no 3. Por. Chudak.^ 

Chudziamski, »Chudziam =z o 
człowieku dzielnym i tęgim* Spr. 
V, 348. (Czy = Adziamski? K.). 

Chudziara = chudeusz, chyrlak 
Ust. od Warszawy. 

Chudziarz: >Chudzidrz* = chu- 
dak, mizerak Święt. 

Chudziaszek: > Chudziaszek = 
nieboraczek* Parcz. »Chudziasek< 
Kieł. II, 259. 

Chudziatko: >Hudziatko = chu- 
dziątko , biedactwo (pieszczotli- 
wie)* Spr. V, 361. 

Chudzisz = »chudeusz* Pr. fil. 
IV, 187. 

Chujawa= » zadymka* Pr. fil. IV, 
187. Por. Chachaica. Chaja. 
Chujawica. Dujawica. Fu- 
jawica. Kujawa. 

Chujawica = > silny wiatr z de- 
szczem* Spr. IV, 342. •Dujawi- 
ca, Fujawica a. Chujawica = za- 
mieć śnieżna a. deszcz z wi- 



# 



208 



Chnjczak — Chntnie. 



ehrem* Spr. V, 352 p. w. Du- 
jawica. Por. Fujawica. Chu- 
jawa. Chaja. Chachaica. 

Chuj czak: >Hujcdk = lichy, nie- 
wielki wieprzek* Spr. V, 361. 

Chujtnąć p. Hujlnąć. 

Chulnąć = skoczyć: »Chulną2 
z wody Kieł. II, 243. 

Ghumąt p. Chomąt. 

Chumer- p. Chimer-. 

Chunór p. Honor. 

Churduba = »kotyska* Udz. 

C h u s 1 o p. H u ś 1 e. 

Chusta = > prześcieradło. pJachta* 
Rozpr. X, 282. Spr. IV, 342. 
II » Chusty* blp. = bielizna 
Swięl. Czark. Udz. Pr. fil. IV, 
807. Wisia VI, 924. » Bielizna 
ma nazwę 'sniaty' a. 'chusty' « 
Maz. V, 38. Goszcz. 278. Osip. 
» Kwiat na chustach* = reguły 
na bieliźnie Pleszcz. 110. Zb. 
X, 87; XIV, 151. || >Chu- 
sty« = ubranie* ib. 81. Zb. 
VIII, 300. 303. 313. »Ma bia- 
łych chust skrzynię* Maz. II, 110, 
n® 252 a, zwr. 7. »Jużci ja się 
wybrała (= ubrała) We swoje 
chusty, (!om miała* Wójc. II, 48 
i KioJ. I, 67, no 20, zwr. 1. 
II »Fustka* Zb. I, 59. Pozn. VI, 
223. >Chuska* Rozpr. IX, 131. 
II > Zawój, ułożony jakoby ture- 
cki turban., 'chustką' nazywają* 
Lub. I, 42. II » Chusteczka czer- 
wona « = gra dziecinna Zb. X, 
77. > Jedwabna chusteczka* = 
gra Wisła V, 557, n^ 4. || >Chu- 
steńka*: >Wyjena chusteńke i ob- 
t&rła ocy* Wisła II, 136. n^ 5, 
zwr. 6. »Kieby chuśteńka = 
blady Kam. 121. Por. Maz. II, 
no 36, zwr. 7. Chełm. I, 149, 
nO 18, zwr. 1. Pleszcz. 59, n® 
29. II >Chustczysko«: »To chust- 
czysko bez obrąbka* Zb. VI, 104, 
zwr. 10. II >Chustusia* Wisła 
Vni, 223, no 66. Por. Chuścia. 



Chuścia = chustka: >Naści, Ró- 
ziu, chuście moje (= chuście 
moje K.), Wytrzyj sobie ocka swo- 
je. — Twoja chuścia nie pomoże.. < 
Wisła VII, 150. » Chuście n. = 
chustka, chusteczka* Parcz. 

Ch u ścian ki: »Chuścijuiki = szma- 
ly do owijania nóg* Spr. IV, 354. 

Chuściak p. Huściak. 

Chuście p. Chuścia. 

Chute p. Chutko. 

Chuterlać się = »łazić, włóczyć 
się: 'Niech się ta kurv chuterlają 
po ogródku'* Zb. VIII, 250. 

Chutinko p. Chutko. 

Chutki = 1, » chętny 2, szybki* 
O. > Chutki = ochoczy, żwawy, chę- 
tny, szybki, prędki, rychły (= 
wczesny)* Ram. 56. » Chutki = 
prędki* Hilf. 161. Pr. fil. III, 372. 
II »Chytki*: »Taiic, góralu, boś 
ty chytki (= lekki, zwinny)* 
Zb. XII, 121, no 10. 

Chutko = »1, chętnie, ochoczo 
2, szybko, prędko, chyżo* O. 
• Chutko = prędko, np. Bież 
chutko'* Kuj. II, 269. Toż Kolb. 
22 i w słowniczku (autor pisze 
'chudko'!) Bisk. 16. Hilf. 26. 
Derd. 6. 26. 40. Kieł. II, 126. 
Rad. II, 176. Czark. >Co s5 chu- 
tko wznieci, to nie dłiigó świeci* 
Ram. 56. Pr. fil. III, 372. »Uwi. 
jaj się chutko* Wisła VII, 689. 
II »Chytko = [»rędko* Spr. IV, 
377. II »Chuto = prędko: Tij 
chuto, bo już nogawice wyzute* 
Hoff, 40. II >Chutinko* Hilf. 161. 
Cen. 70. Pr. fil. HI, 372. Ram. 
56. II »Chutineczko* Dord. 106. 
Ram. 56. || »Chutus/ko< Derd. 31. 
96. II »Chu(Uchno* : » Będę ja się 
chucuchno spiosała* Wisła III, 
578, n^ 17. Porów. Chytko. 
II >Chućko = 1, chętnie, ocho- 
czo 2, szybko, prędko, ch^'żo* 
Krasn. 300. 

Chutnie = > bardzo usilnie* Zb. 



Chutor — Chwaścik. 



209 



I, 29. »Z gtowy i z ramienia 
chulnio mu krew ciecze* Rog. 
nO 42. 

€hutor p. Futor. 

Chuźdać p. Huśta d. 

€hw- p. F-. 

Chwacie p. Chwata 6. 

Chwacki = » zręczny* Ust. z ptu 
Lubelskiego. » Chwacki = dziel- 
ny* Mil. Chwaciejszy = » więk- 
szy chwat, niż kto inny* Osip. 

Chwadko p. Chwat ko. 

Chwajdał: »Chwajdśl a. Chwajo- 
łek = krzaczek kapusty* Spr. 
IV, 336. »Chwajdały = krzaki 
kapusty na polu, nie zwiniętej 
jeszcze w główki* ib. 

Chwajoiek p. ChwajdaŁ 

€h w aj tac p. Chmajtad. 

Chwalba: »Kwalba = chwała; po- 
pochwała* Parcz. 

•Chwalibur = samochwał Ust. 
z Litwy. >Chwaliburca* O. »Chwa- 
libursa = chwalca, samochwał* 
Osip. Por. Chwalisz. Chwa- 
lus. Chwałek. Chwalidupa. 

Cfiwaliburca p. Chwalibur. 

Chwalibursa p. Chwalibur. 

Chwalić: >Kwalid* Parcz. Pr. fil. 
IV, 276. Por. 'Boga chwalid' 
pod Bóg. 

Chwalić się: » Chwaliła się z uro- 
dą* Łęcz. 101, no 156, zwr. 3. 
Toż Rog. no 457. || »Fdlić sie* 
Zb. VII, 102, no 92. Ust. z Ma- 
aur. II »Nie chwalący się* = 
nie chwaląc się Ust. z różn. oko- 
lic. »Jezdem ja tu, nio chwaląca, 
Stara baba czarująca* Wisła VIII, 



Chwalidupa >a. Chwalidupski = 
samochwał, chwalisz* J. Łoś. 

Chwalipyta = > samochwał* 
Rozpr. XXVI, 376. 

Chwalisz = samochwał Pobł. 12 
- (autor objaśnia dwuznacznym wy- 
razem 'chwalca', co za nim po- 
wtarzają Pr. fil. III, 372). Ram. 

Btownik. 



57. Porów. Chwalibur(ca). 
Chwałek. Chwalus. 

Chwalny = »chwalący się sam* 
O. » Chwalny = chełpliwy. Albo: 
'Chwdlnd dziura'* Święt. 

Chwalus = » lubiący się przechwa- 
lać* Spr. IV, 363. Śląski Sło- 
MrTiik ros.-pols. VI. Por. Chwa- 
lisz. Chwalibur (ca). Chwa- 
łek. 

Chwała: »Fała* Zb. I, 59. »Kwała« 
Udz. Parcz. 

Chwałek: >Kwśłek = lubiący się 
chwalić* Rozpr. VIII, 123. Por. 
Chwalibur(ca). Chwalisz. 
Chwalus. 

Chwałkowo: » Niedaleko Jaracze- 
wo Chwałkowa* Zb. VIII, 95, 
no 150. 

Chwant = ubranie Rozpr. XII, 16. 

Chwara p. Chmara. 

Chwarszczeć = szeleścić L. 
>Chwarzczy sftknia* Nadm. 159. 
>Minderaczek chwaściał kole nó- 
żek* Zb. Vin, 104. >Suma (= 
słoma) chwaści* Pozn. IV, 191, 
no 365, zwr. 8. 

Chwarzczyć p. Chwarszczeć. 

Chwast = »ziele* Rad. I, 110. 
»Chwdst = liście kapuściane lub 
kapusta, która nie utworzyła (= 
zawiązała) główek* Spr. rV. 354. 
II » Chwaście = chwasty* Rozpr. 
XXVI, 378. 

Chwastówka a. Lastówka = 
jaskółka* Zb. I, 45. 

Chwastu n = »1, plotkarz 2, nie- 
dyskretny* Czark. 

Chwaszcz: » Roślinę skrzyp' kmio- 
tkowie nasi zowią *chwaszczem' 
Ludwik z Pokiewia Litwa 341. 
»Kwaścp = zielsko* Rozpr. IX, 
169. 176. 177. »Stum(=ztą) 
eh waszczum (?) * ib. 308. » Chwasz- 
czyk = skrzyp (equisetum)< 
Petr. Por. Chwoszcz. 

Chwaści(e)ć p. Chwarszczeć. 

Chwaścik p. Kwaścik. 

14 



210 



Chwaście — Cihwila. 



C h w a ś e i u p. C. U w a ? 1. 

Chwał = -1. siła: Ma rhwat w rę- 
kach* 2, ostrość: O^^lry nóż ma 
dohrv cliwal'- PoW. 12. Toż Pr. 
lii. IIL :573 i Ram. 57. >To- 
kiiiela ko>a umajra sił», nio ma 
chwatif = nio może chwytać 
trawy < Was. 248. 

Chwat = zuch: »Chwacik^ Zb. 
IV, 236, n<^ 165. 

C h w a t a ć = chwytać: > Lepiej swo- 
je łatać, niż cudze chwaląc* Sfar. 
przysł. J5. Por. Bisk. 18. Hilf. 
15Ó. PoW. 12. >Clito chce rfbt 
chwaląc, muszł^ s;l suiaczac* Hani. 
67. > Chwata sH, jak smoła palca « 
ib. II > Chwacie = chwycić « 
Hilf. 161. »Ł6sosa chwaczą w je- 
drze< ('= łososia chwycą w sieci) 
ib. 123. <Chwfcało« (chwyciło= 
los padł na..; autor pisze 'chve- 
cało'?). » Chwacie = chwycić* 
Ram. 57. Por. Chwytać. 

*Chwatka: » Falka, zepsute Chwał- 
ka = sak do łowienia ryb* 
Roczn. 195. 

C h w a t k i = » rączy, chybki < Kuj. 

II, 269. »Ch walki = chwacki* 
ib. 282, n® 33. »Do bicia chwalcy 
(furman z lokajem)* Zb. II, 172. 
• Siodłaj konia, któren chwalszy* 
Nadm. 162, n^ 3. || » Chwałka* 
o siekierze r= dobrze nibiąca, 
chwytna, mająca 'chwal'* Wisła 

III, 89, p. w. Siekiera. » Falka* 
zamia>l > Chwałka* ib. 83. 

C h w a t k o , > C h w a ć k o =-. dziarsko, 
szybko, prędko* Kra-^^n. 300. 

Chwiać: »iBralł Z kunia spada, 
głowa eh wiała" Kozł. 53, n^ 14. 
.lasio pije, z konia chwieje - ib. 
54. W innych odmiankach lejże 
pieśni: z konia leci': z konia 
ragieje a. mdleje*; 'z konika się 
pochyla'. -Juz sie zvteeko na pohi 
nie wieje (=chwiojei' Maz. III, 
88, n'^ 38, zwr. 1. Podobnież 
Wójc. I, 270. »Xa brzeżeczku 



stała, w choineczkę wiała < inioźe 
zamiast choineczką chwiała' K.> 
Zejsz. 50, ii'' 59. » Matula idzie, 
rhusicczką <hwi(»jc« Wisła VII. 
617. n*^ 3. 

C h w i a ł o w y p. F j o ł o w y. 

Chwiałek p. Fjołek. 

C h w i ą d a <• się: > Chwiądac .-ę = 
wzdrytrać ramionami lub całem 
ciałem: 'Dziady chwiądają się, cier- 
piąc od robactwa* Pobł. 12. 
vChwiądacsa= drapać się po<I- 
cza< swędzenia skóry* Ram. 57. 
'Chwiądac sę = szudrać się, jrdy 
skóra > wędzi * Derd. 135. Chwią- 
dali sę, jakb5' mniwki jrrfzłf kh 
po cele* ib. 55. 

Chwier!: >(Jhwir : > Gromnica eh wir 
cliwir na obie slrony* (=z koł\'- 
sze się, przechyhi sięK.) Z ja- 
kiejś książki. 

C h w i e r u t a. F i e r u I! = naślado* 
wanie ruchu i dźwięku czegoś 
obracającego się (nsL wietrze, np. 
chonigiewki blaszanej): » Chorą- 
giewka.. *ch wierni' wvśpiew\wa 
(a. Tieruf)* Krak. I, 215, n^ 21: 
> Kogutek ("blaszany na Ggurze) 
odpowiada: 'chwierull* ib. I\% 
198. »Na Bożej -męce pann Je- 
zusowi ręka się uhimała... i ru- 
chała sie. Ta rączka mówiła (ni- 
by lo wiatr): lirut, firuł!* Pozn. 
vi, 291. Koła od taczki lak kwi- 
czii: >rirlut, firlal* Nadm. 116. 
>Chwierutać ==: chwiać* Rozpr. 
XI, 18i: XXVI, 378. Por. Chwier. 

Chwila: »Chwiła Lub. II, 210. 
Zb. I, 17. Pozn. VI, 60. »Chwił- 
ka^ Pr. fil. IV. 1S7. Krvn. Zb. I, 
17. Pozn. VI. 86. Wi^ła I, 317: 
'Chwiłecku' ih. •><!hwihisia« Wi- 
sła IX, 7tł. II Kwiła* Rozpr. 
Vni, 1 13. Ja^tr/. Kwiłka^ Archiv 
V, 670. H-zpr. V1I[. 113. -W p:ira 
kwilkachjuzbtłopuoniem* ib. 132. 
II ^FiJa : Ód l(j me* Zb. V, 
l^łl. II -r.hwiółka ' : >Pochw!ułce* 



Chwilka 



Cl IW V lać. 



211 



Pozn. II. th"). II -Chilac skiilkioin 
iiicroziimiciii.*! wvrazii: Z pod 
mały cliiii jodzie Jasio miły* (= 
•po niałrj chwili) Kozł. 58, n° 18. 
Również lu»z sensu w odmiaiiee 
tejże [»ie^ni: Od chwili do chwili 
jedzie Jasiek miły* łA'>k. 13. 
>IV'zekajcie ze chwile. Aż się 
po ten pas schylę* Zb. 11, 82, 
n" 98, zwr. 22. W odpowiednim 
miejscu odmianki tejże pieśni, 
przez nieporozumienie: 'za chwilę' 
ib. ió, n« 19, zwr. 8. || (idy 
chwila wieczór (= późno wie- 
czorem) nie wracał, parobek po- 
jechał..< Nadm. 123. || >Chwi- 
la<= pogoda: (Idy chwila ])ie- 
knii.."- Cisz. F, 118. *|| .Clhwilka* 
Krasn. 3(U). Parcz. ^Kiłka = 
chwilka'. Pr. lii. V, 732. 

Chwilka = jakaś roślina: •Lub- 
czyk i chwilka na darni rośnie* 
(może = Ijołek, por. 'chwiołek') 
Pozn. V, G8, n" 119, zwr. 1 
(wiersz nie-ludowy). 

Ch wiła p. Chwila. 

Ch wiółka p. Ch w ii a. 

C h w i r p. C h w i e r. 

Ghwoi- p. Choi-. 

ChwosL = 5^ ogon* l{oz])r. XII, 91. 
> Kazał [)an s^ługowi^ sługa psu, 
pies chwoslu ; pies sc legnął, 
chwost sie nie gnał< Cinc. 19, 
no 388. » Chwost = ogon by- 
dlęcym Spr. I\\ 354. »Kwost« 
ib. 357. 

C h w o s tac z = snopeczek » słomy, 
wir.ZMnv w środku i używany na 
poszy<:e da;hu, w przeciwstawie- 
niu do głowacza'* Pr. iii. IV, 187. 

Chwoszez: >Xa I krainie zowią 
skrzyp (e«iuiseliun hieniale L.) 
'chwoszcz(Mn'^ Zb. VI, 250, n® 
79, ods. >Chwo-zczka* : >Chosc- 
ka* Was. 13. Kostka (= eyni- 
setum hiomale)- \Vi>»a 111, 87. 
Toż Mrong. p. w. h^chachlelhalm. 
'Cho■^cka, Chw(><cka = roślina 



l)ło!na, gat. trawy twardej, ze 
źdźbłem okrągłym* Pr. fil. IV, 80(). 
^ Clu)stka: 'nydlncach()stka'=r()śl. 
eciui^etum' Zb. VIII, 258. >Ko-z- 
czka wodna, zwyczajna r:^ ecpii- 
-etum paluslre, arvense » Ciesz. ł-3. 
> Chwoszez a. ChwoszczMJ = ga- 
timek skrzypu (equiselum)< Petr. 

C h w o s z c z a j p. C h w o > z (.• z. 

Chwoszczka p. Chwoszez. 

C h w o s z c z o w a t y : > Choscowaty, 
Choscawy, np. wc>ł a. człowiek = 
chudy, nędzny* Pr. fil. IV, 806. 

C li w y t a ć : > Chylać « : > Kto na za- 
dana kartę (w grze w 'świniarza') 
nie położy starszej tejże maś<-i..., 
lecz iniKi kartę... wów<rzas mówii^, 
że się nie 'chyciło'* Krak. I, 329. 
»Chyta go za nogi* Kolb. 95, 
no 7 1, zwr. 10. » Posól ptaku (= 
ptakowi K.) chwost, to go chy- 
cisz* Wisła VIII, 793, n^ 1268. 
>Za nogi go chytuje* ib. 96» 
no 7 m, zwr. 8. Wisła VII, 137. 
-Chyciuł* Krak. II, 109, n« 336, 
zwr. 8. Zb. VII, 9. > Noszą przy 
sol)ie korzeń (litworu)... aby się 
uchronić przed *chorościji', gdyż 
nie chyci się' Zb. VI, 224, n^ 
26, 2. »Dąb dobrze chyci na 
owoc = obfitą żołądź urodzi* 
ib. 292. Toż. Krak. III, 137. 

• Chycom* (= chwycą) Rozpr. 
IX, '312. -Chycić* Hozpr. IX, 
175; X, 213. 239.282. Zb. XI, 77. 

• Chytać* ib. VIII, 207; XII, 42. 
Iloff, 40. .Chytaj!* ib. 225. 
»Chvć psa za nogi* Wędrowiec 
XXVI, 159. II »Chwytnąć*: .By- 
dlę liścia z drzewa chwylnęło* 
Zb. XIII, 107. .Chyc >ię wrze- 
ciądza* Kici. I, 74. > Chacie* 
Opól. .'•7. II *CIiycił zajr.ca = 
upadł w błoto* C.inc. 7. n" 58. 

VVszy('ko i sie myśli chyta, że 
to jci mijż ■ {-=^ ciri^Ic jej się 
zdaje, że..;) Zb. XL 121. >Chy- 
l:u- — chwylać-^ Pdz Pud. 187. 

14* 



212 



Chwytanie — Chyba. 



n" 82. »Ghyta sie mie myśl = 
zaczynam sobie przypominać* ib. 
11 o 60. »Myśl mu sie chyta< (= 
przychodzi mu na myśl, domyśla 
się, kombinuje K.) ib. 126. 
II »Chytd sie, jak żaba muru = 
zaczyna się z trudnościami i po- 
woli gospodarować* ib. n® 61. 
»Jak sie chyciej, tak zjad wszyst- 
ko* Cisz. I, 263 (= zabrał się 
K.). II »Chytać rvby« = łowić 
ryby: Zb.VII, 4; Viii, 319; XIII, 36. 
»Nie skoro ryby za sakem chytać* 
Cinc. 26, n® 568 (= nie łalwo ryby 
za siecią łowić). Por. Rog. n<* 81. 
115. 227. 338.461. Zb. V, 178. 
Sand. 91. 261. 265. Pauli, 116. 
Aten. VI, 654. Rozpr. VIII, 173. 
319; IX, 207. Was. 97. Kam. 
120. Krak. IV, 34. || .Chyciło 
się* = zapaliło się, zajął się 
ogień O. II »Chycić« = chwy- 
cić; objąć w dzierżawę Święt.: 
»'Chyciół pół morgu' = wziął 
w dzierżawę. »Ona znowu chy- 
cićła karcme* (= wzięła w aren- 
dę, zadzierżawiła K.) Cisz. I, 296. 
II »Chytd krzynecko (lak!) cho- 
dzić to dziecko = cokolwiek, 
trochę zacz\Tia chodzić* Zb. II, 
234. II » Ciągowi na mego przy- 
jaciela chytneła* = ciągaw- 
ki, kurcze męża mojego chwy- 
ciły Zb. II, 245. II .'Na psze- 
nicysku nie chyLi żyło' = nie 
puszcza się, nie rośnie* Rozpr. 
XXVI, 378. II »Panna młoda 
'chyta pod nogi' (= bierze 'pod 
nogi', kłania się) swatów i ojców* 
(= rodziców) Zb. XIV, 171. 
»Kwytaj ludzi pod nogi* Pr. fil. 
IV, 2*76. » Chwytać pod nogi* (= 
brać pod nogi, pod kolana = 
kłaniać się nizko K.) Wisła VI, 
197; IX, 235. 237. || »Chycieł 
sjuzbe = przyjął .służbę* (= po- 
szedł na służbę K.) Cisz. I, 40. 



260. II »Chycić sie: *Nóg mu sie 
chytał' == ściskał go za nogi. 
'Chyciła sie celadka grule poru- 
sować'. 'Wsy go sie chyciły', a. 
7apiły'. 'Chyciłek sie leko ony 
kosówki, jako ptalvowi piórka'* 
Spr. V, 348. » Ziemi sie hyce 
pazdurami* Wisła VI, 145. > Bo- 
lenie go chyciło* Dyg. 

Chwytanie: »Chytanie ptaków 
w sidła* Krak. I, 184. || ^Chwy- 
tanid = przyjmowanie dziecka, 
babienie* Nadm. 64. 

Chwytka = »(na Szląsku) po- 
dejście, podstęp, przebiegłość* 
O. »Chvtki = fortele* Rozpr. 
XII, 91.' 

Ch wy tnąc p. Chwytać. 

Chyb! = hop, skok!: »Chyb z łó- 
żka* Zb. XI, 16. >Chyb na dach* 
ib. 73. » Drzwiami i oknami chyb 
rozmaite zwiyrze* ib. 120. »Chyb 
do niego, łap go za szyje* ib. 
124. >Hyb do wody, łap! (sko- 
czył)* Cisz. I, 64. »Hyb do nie- 
ba!* ib. 246, n» 195. 

Chyba = » szkoda, strata* Rozpr. 
IX, 207. Udz. ^Mśm chybe 
w iiurodzaju* ib. Vni, 173. •Chy- 
ba = niepowodzenie: *Mdm chybe 
w giiospodarztwie'. 'Zrobiłeś mu 
chybe w majątku'* ib. 100. •Chy- 
ba się stała = źle się stało* 
Wrześ. 5. »Chyba = szkoda, błąd, 
skaza: To sie wam też wielka 
chyba zrobiła'. *Oddali go (= 
wzięli do wojska), bo ni miał 
żadne chyby'* Rozpr. XII, 91. 
»Kieby a dyby (= gdyby) ma 
dwie chyby* Wisła II, 307, n» 
978. Patrz pod »Chybowa('« ze 
Zb. I, 64. > Chyba = przeszkoda, 
omyłka, brak, zboczenie* Spr. V, 
348. » Chyba = szkoda, strata. 
'Chyba mi się stała'* Kolb. •Chy- 
ba = uchybienie, szkoda * Rozpr. 
XXVI, 378. » Chybka (autor pi- 



Chyba — Chybki. 



213 



sze 'hypka') = szkoda: 'Zrobić 
chybke' = wyrządzić szkodę* 
Spr. IV, 377. 

Chvba przysl.: »Chfba« Rozpr. X, 
228. Wisła VI, 143. || >Chyba = 
ale, tylko: 'On ta dzieci nie ma, 
chyba jedno córkę' « Spr. IV, 302. 
II » Chybie = chyba, pewnie, za- 
pewnie: Tanie chybię tu jesce 
nie byłW* Zb. II, 246. || »Ba 
jakoż, chfba jako, ną je chfba 
jako = jakże inaczej, a więc 
jakże inaczej?* Rozpr. X, 269 
p. w. Ba. .Chfba* Wisła VII, 
122. II .Chtbac Pr. fil. IV, 902. 
Ust. z Litwy. 

Chybać = »biec prędko* O. •Chy- 
baj! = ruszaj! precz! umykaj* 
Zb. I, 39. »Chybać = bi^^ąć 
prędko: 'Chybaj, mśli' (= niaszli) 
= bież bardzo prędko* ib. II, 
245. » Chybaj za mnom* (= idź 
za mną) ib. V, 190. » Czosnek... 
w górę eh y bał (= rósł, wznosił 
się)* ib. III, 10, n«41. ^Chybać 
= iść; 'chybaj!* = idź! ruszaj* 
Rozpr. X, 282. Chybać = ska- 
kać, np. przez rów* Pr. fil. III, 
309; IV, 188. .Chybać = ska- 
kać, przeskakiwać; prędko biec* 
Święt. » Chybaj! = uciekaj! idź 
precz!* Spr. IV, 354. > Chybaj, 
chybajcie = chodź! chodźcie!, 
używane tylko w rozkaźniku* ib. 
342. >Hybaj do morza!* Wisła 
VI, 141. >Hybać = iść prędko, 
pośpiesznie, .śpieszyć się* Wrześ. 
9. >Hybaj do chałupy!* Wisła VI, 
144. >Hybaj = skocz, np. po 
gorzałkę do karczmy* Hoff, 40. 
Iły bać = biegnąć: 'Hybaj do- 
łu!' = ruszaj na dół. 'Hybaj 
wartko!' = biegnij szybko* Spr. 
V, 362. »Chybać = skakać; 
Chybnąć = skoczyć* Rozpr. 
XXVI, 378. »Chybać = ruszać; 
iść precz* Hozpr. XX, 428. 
II >Chybać, Chynóć = rzucać. 



rzucić* Rozpr. XII, 91. »Chy- 
bać = rzucać kamieniami lub 
czemkolwiek* Spr. IV, 23. 354. 
*Nie chybftj (gałązeczek) do wo- 
dy* Zb. IX, 242. HofT, 40. Por. 
Chybnąć. 

C h y b a ć się = chwiać się: » (Pa- 
robczyska) Kiedy idą do taneczka, 
to się chybają* Pozn. V, 83, n* 
147, zwr. 3 (z Wójc. II, dod., 
102, no 7). 

Chybcika » a. Na chybcika = na- 
prędce* Parcz. 

*C h y b e k : > Na chybka trefka = na 
chybił trafił* Fcd. 361. 

Chybiać = »medostawać: 'Cosi 
mu chybia i posed do doktora'* 
Rozpr. X, 282. »Chybiać = nie 
wystarczać, brakować: 'Cliybia mi 
chleba'* Wrześ. 5. Por. Zb. V, 
221. »Niczego mi nie chybia* 
(= nic mi nie brakuje, niczego 
więcej nie żądam) Rog. n^ 264. 
>Ccgo mu chybia?* (= czego mu 
brak) Zb. V, 243, n« 47. >Chy. 
biać = brakować* Rozpr. XII, 
91. »Mnie chybia* (mówi ten, 
któremu >ujedzono< kilka łyżek 
potrawy K.) Cisz. I, 128. »Je.sce 
chybia dwie godziny* ib. 130. 
• Chybiać = brakować: mylić się: 
'Chybia nam soli'. 'Co ci chybia?' 
'Co ten ci powie, nie moc ci to 
chybi, abo i całkiem nic'* Spr. 
V, 348. » Latoś piniędzy chybia* 
Rozpr. XXVI, 378. II >Chybić = 
ubliżyć < Rozpr. XX, 426. Por. 
C h y b o w a ć. 

Chybie p. Chyba. 

Chybki: »Chibki = chybki, żwa- 
wy c Was. 240. » Chybki = zwin- 
ny; szybki* Święt. »Chibki = 
giętki* Osip. Rozpr. XXVI, 378. 
»Chebki = chybki, zwinny: 'Ja 
bardzo chebki, wyćpię nogi z bi- 
glów (= w^Tzucę nogi ze strze- 
mion)* Zb. I 26. >Chibki = 
szybki, giętki* Sand. 261. >Kto 



214 



Chybko — Ghybowac*. 



inłodv% (io tatiecka chybki* Wójc. 
II, 111. Toż Wisła III, 521; VIII, 
487. Pozn. III, 205; II, 257. 
>Obiecało.ś podarunek przysłać... 
Pomyśl o jsposobie, Boś ty jest 
chybki, a ja wierna tobie* Sand. 
222, n« 296. >Żeby były tam 
skrzypki. Żeby był starv i młody 
chybki* Kuj. I, 313. '> Chybki* 
(o zającu) Ciiełch. 1,176. > Pójdą 
i starzy i młodzi do iarica chybki* 
(tak!) Łęcz. 59. »Będą tam grali 
skrzypki do taiica chybki (chybcy) « 
ib. 44. 'Chybki :=:= szybkie Rozpr. 

XI, 184. » Chybki = zwinny* Udz. 
II >Chybszy*' KozF. 357. >Chyb- 
ciojszy* Pozn. VI, 247. || -^Co 
jest ńachybse?< Zb. VTII, 818. 
Toż. ib. VI, 23, n« 254. 

Chybko: vKoła obracają, sic 'wartko', 
rzeka ptynie 'bystro', ptaki i j)0- 
ciąg idzie 'chybko'* Krak. IV, 319. 
lldz. >Ilutko moja..., Hośnijze mi 
chybko. Zb. IV, 141, n" 154, 
zwk 1. Por. Rozpr. VIII, 104, 
>i 49, 2. >Zaja^c leciał je.szcze 
chybciej* (niż czart) Pozn. VI, 
247. 'Hybko' w Tyg. iluslr. 1, 

XII, 18 objaśniono = nie.sto<o- 
wnie, niedogodnie (więc może od 
Chyba = szkoda, strata K.). 

C h y b n ą ć : 1 , » Chynąć = nieuda- 
wać się, np. *Bydło mu chy- 
nio\ 'Gosj)odarstwo mu chyneno'^ 
Rozpr. VIII, 173. rIJnemu chy- 
Wo (jałmużny)* (= dla tamtego 
nie wystarczyło) Zb. V, 242. 
'Zylko nie chybnie* (= nie za- 
wodzi, dobrze się rodzi) Kau). 15. 
»Nie chybnie na miarze< {= nie 
zabraknie, nie będzie niedosta- 
wało) ib. 74. »Mało którego (chło- 
pa) chybło, kichy pukwałerka... 
nie wypił* (=mało było takich, co- 
by...) ib. 130. >Pan ćwiczył Ma- 
lu.ska,- jak mu co chybło* (:= gdy 
mu w czym nie dogodził) ib. 176. 
>Chybnąć = chybić: 'Chybnena 



pszenica' =: chybnęła* Pr. fil. IV, 
188. II 2, = skoczyć: .Matula 
chynie (= skoczy) po zawój do 
skrzynie* Rad. I^ 216, n^ 286, 
2wr. 2. »VVąz chybnuj nni do za- 
nadrza* Cisz. 1, 70. »Fies chybnujt 
w okno* ib. 204. >Jak chybiun 
bez rów, loch myślała, ze mu 
ilaki wylecą* Pr. lii. ITI, 309 p. 
w. Chybać. »Chybnął przez próg* 
Krak. TV, 164. > Chynąć = uwi- 
jać się, przelatywać (o ptaku)* 
Sand. 261. >0j chynie, chynie 
pta^ek po olsynie< ib. 52, n« 49, 
zwr. 5. »Chynuła* Rozpr. IX, 
335. *Chynói< ib. 340. 349 (nie 
objaśniono znaczenia). >Brysnąć 
= 'hybnąć', przeskoczyć* Spr. 
IV, 320. II 3, = rzucić: »Ni ma 
ani cz(un za psem chynąć (= jest 
goły, nic nie ma)« Cinc. 27, n** 
592. Por. Rozpr, XII, 91. »Chvń 
to w kąt!* Spr. IV, 350. •Chy- 
nąć* patrz >Przechynąć* z Rozpr. 
VIII, 229. II 4, = ruszać, iść: 
>Chinaj duo śnapzaka!* (= ru- 
szaj do torby) Archiy V, 649. 
II 5, »(!ilhinąć r=^ skinąć, kiwnąć, 
wskazać palcem* O. || 6, » Chy- 
nąć = pi*zechylić się (o dzie- 
ciach)* Rozpr. 'xx, 428. Por. 
Chybać. Chybiać. Chybo- 
w a ć. D o c h y n ą ć. 
C h y b n i ę t y = > cliybiony * Rozpr. 

Viii, 119. 

Chybny = > chory* Wrześ. 5. 
II > Chybny na jedno oko* == nie 
mający jednego oka Cer. 

C h y b o w a ć = > a u ludu 'chibo- 
wać', używane w zwrocie nieo^o- 
bistym, np. '('o <i chybuje?' 'Te- 
nni nic nie chybuje' = żadnego 
tam niema błędu, żadnej chyby 
(u ludu 'chiby')* Zb. I, 64. »Te 
Rudzkie dziewki herskie (= 
ładne) są. A cóż im chybuje? 
Pyszne są* Rog. n" 166. »Chy- 
bować = brakować: 'Chybiije mi 



Chvbzia — Chvlo. 



215 



to a lo' = brakuje, iiicidostajo. 
'Co to wam chylmjo?' ])ylaj{i cho- 
rego* Kolb. 

C h y b z i a: * Chybziil = boczna izba, 
alkierz* Mil. (czy to przestawka 
izby'? K.). 

€ b y b z i <3 n. = » ziele, mające wła- 
sności nadprzyrodzone -» (opis icli) 
Fr. iii. IV, 188. Zap. tu należą 
'Hybi linidyni; 'Ilybi próchno' 
i 'Hybi truchno' = tinctura chi- 
nioidini Ciesz. 82. Por. Chebz. 
C hep ta. Hebd... 

C h y c- p. Hyc-. 

C h y c h ł a ć = miętosić, gnieść I jst. 
z różnycii okolic. 

Chychotka = śmieszek, wesoły: 
'>Jędrysek chychotka* Kieł. 1, 122, 
n«^197, zwr.' 1. 

C h y c i ć p. C h w y t a <•. 

C h y (• i n a p. C h y c z e. 

Chycka: >Styry <'hycki, dwa pa- 
tycki, siódmy nachiU* (zajijadka 
o krowie; w innej tamże odmiance, 
zamiast 'chycki', jest 'tyki'; więc 
'<hy<:ki' może zamiast 'tvcki') Zb. 
VII, 81, n'^ 37. 

C h y c o m V >\Vfjadhi najn kotka mię- 
so z kapusty; A ja wrzeszczał: 
chycom, chyrom!^ Nadm. 77. 

<Jhvcze Im: -Chłeze = dom mie- 
szkalny* Uilf.' 99. 101. 102. 
104. i IG. 119. 120. 124. 161. 
>VV chtczt* Derd. 23. >Cheeza = 
chata* ib. 135. ^Po eh (czach* ib. 
102. »I)o chfczf* ib. 6. >Ch^-za, 
częściej Im. Chvcze, Ch(cz ż. = 
chata* PoW. ló. Toż Pr. fil. III, 
370. » Budynek mieszkalny ludzi 
ubogich nazywa się 'chałupa' a. 
^chf^ez' Nadm. 107. Por. ib. 54. 
>Chfcze, 2pp. Clifcz^- Im. mie- 
szkanie, dom. 'Chyczc': 'chału[)a' 
= dom (wojróle): chata' Hant. 
53. Porów, miejscowe: Chycina, 
Chycza, Chyczewo. || »Chfczo- 
wy = dotyczj|cy domu a. miesz- 
kania, domowv* Ham. 53. 



C h y <• z o w a : •> Chf czowa = sługa 
domowa, pokojówka* Pobł. 10. 
Toż Ham. 53. Pr. fil. III, 370. 

Chyćka: »'IIyćka', jest to grono, 
«-zvli ki.ść ja^nkł na bzie dzikim* 
Pozn. Hf, 127. 

Chyćkać p. Choćkać. 

Chyćko: » Jeśli mnie troszkę ko- 
chasz. To mi też to troszkę okaż, 
A okaż mi tyćko chy('ko (= 
choć troszkę), Będę myślał, że to 
wszyćko* Kolb. 410, n" 337. 
>U[)raszali, kieby cho<- hyćko 
tvćko pła<.*i(- za las* Kam. 17. 
Por. Chyła. 

Chyjai'-: >Chfjac = zmykać, ucie- 
kać'-* Pobł. 10. »Chfja<? = ucie- 
kać, zmvkać< Hilf. 161. Toż Ham. 
5:5. Pr. Iii. III, 370. 

Chyła p. Ki 1 ka. 

ChyKei p. H y I. 

Chyląc- = pochylać się; uchylać: 
> Biegły dwa [)sy, pozadzidrały 
nosy, po |)ościeli po białtij, czę- 
sto z nami chvlałv* (zagadka 
o saniach) Zb. VL 24, n^ 263. 
».lasio... z konia skikajacy, capki 
chylajjpy* Maz. II, 16, n® 39, 
zwr. 3. 

Chylać: >Chyl-ac, Chylnąc = 1, 
pry<kać na kogo woda, oblać ko- 
* go z nagła i niespodzianie : 
To t('le znaczy, jakbf jes (= 
jakbyś) na gęs wodą chylnjił' = 
groch rzucił na śc-iane 2, trzlać* 
Pobł. 12. Por. Pr. (11. III, 373. 
»Chfłac = pryskać wodą a. in- 
nym płynem* Ham. 53. »Ch<'l- 
nac = prYsnac- woda, bryznąć, 
chlapną.'-, ib. . Wódą., chylił* Hilf. 
135 (mylnie tłunuiczy: 'kierował'). 

Chylądką p. Chylądzią. 

Chyl ą d z i a^ = ^chyłkiem* Kuj. II, 
269. ^Chylądka,* (autor pi.^ze 
'chylątką') i^tzn. Pozn. VI, 284. 

Chvlo = "ile: 'Chylo-tylo' = tro- 
chę, niewiele* Pr. lii. IV, 188. 
»Chvla-lYla ^= ilehadź, choćby 



216 



Chylkiein — Chytry. 



najmniej* Kuj. II, 269. >Zelżyjta 
chylą tyło = zaczekajcie, uspo- 
kójcie się nieco* Lub. II, 214, 
n® 4. »Chylo-tyIo« = trochę, nie- 
wiele Ust. z ptu Lubelskiego. » Hy- 
la* Rozpr. VIII, 102. » Chyle = 
ile* Jastrz. »Ghyla-tyla = co- 
kolwiek: 'DśiJem mu tAm chyla- 
tyla'* Rozpr. VIII, 128. .Chyla = 
ile: 'Chyła chcecie za te kriiowe?' « 
Rozpr. VIII, 127. » Krowy nie mają 
paszy, ale chyla-tyla uzbierają so- 
bie* Ust. z Grójeckiego. Por. 
Chyćko. 

Chyłkiem: »ChyJchiem* Udz. 

Chyły = » gibki, wiotki* Petr. 
» Chyły = pochyły, garbaty* Cer. 

Chymałka p. Homełka. 

Chymer- p. Chimer-. 

Chynąć p. Chybnąć. 

Chyra: »Chtra = mór* Hilf. 161. 
'.Chera = zaraza* Spr. IV, 336. 
Chfrsko = toż, zgrub.* ib. »Chf- 
ra = choroba, zwłaszcza zaraźli- 
wa* Pobł. 10. »Chera = choroba, 
słabość (więcej wrodzona, niż na- 
byta)* Ram. 62. »Chera = cho- 
roba świń, zwana gdzieindziej 
'ogniem' a. 'czerwonką'* Derd. J. 
23. »Chera = wada, ułomność* 
Wisła III, 87. » Chyra = wada* 
Pr. fil. IV, 188. »Chiry= pęknię- 
cie na ustach od wiatru a. mro- 
zu* Zb. VIII, 260. »Przysed Kuba 
chćra* (= chyrlak) Maz. III, 66, 
n® 17, zwr. 3. »Ghćra, cholera = 
często używane w kłótni epitety* 
Was. 240. Por. Rozpr. XVII, 38. 
78. >Chera = złośliwa nazwa 
człowieka nudnego, przekornego, 
niezgodnego, mantyki* Pr. fil. IV, 
902. »Hera = wyraz, używany 
w gniewie, małe przekleństwo* 
Zb. II, 257, 1. >Hera = zaraza 
na bydło « Zb. III, 20, no 108. 
»Hera (= zaraza) wydusiła woły 
i krowy* Zb. IX, 53, n^ 1. > He- 
ra (= zaraza) pokazuje się w po- 



staci człowieka a. woła...< (na- 
stępuje opis) Zb. IX, 68 — 69. 
>Chira = choroba* Petr. »Chć- 
ra = osoba słabowitego zdrowia* 
Parcz. » Chyra = kaszel, ducho- 
ta* Udz. 

C h y r a ć: » Cherać = cherlać* Krasn. 
300. 

Chyrchać się = >śmiać się* 
Udz. 

Chyrchele = »krtań; szyja* Udz. 

Chyrek, Chyrka m.: >Cherek^ 
Cherka = mizerak* Pobł. 150. 

Chyrkotać p. Hurgotać. 

Chyrl- p. Charl-. 

Chyrla: » Cherla m. i ż.* = chyr- 
lak Wisła VI, 906. ^ Cherla = 
człowiek chorowity* Mil. 

Chyrlacki: > Cherlacki = charła- 
cki: 'Ch^rlackć zdrowić'* Ram. 53. 

Chyrlactwo: » Charłactwo = char- 
łactwo, niedołęstwo fizyczne* Ram. 
53. 

Chyrlaczyć: >Chfrlaczfc = być 
charłakiem, słabować* Ram. 53. 

C h y r n y : > Cherny = chorowity, cier- 
piący na powolną chorobę* Krasn. 
300. 

Chyrtu-pyrtu p. Fert-mert. 

Chyrzeć = » chorzeć, pogardl.* Zb. 
I, 64. 

Chysiać p. Hysać. 

Chysiu p. Hyś. 

Chyski p. Chyży. 

Chystać »a.Chistae = chwiać, ko- 
ł\^sać* O. Toż Ust. z Litwy. 

Chyt- p. Chwyt-. 

Chytki p. Chutki. 

Chytko p. Chutko. 

Chytreusz = > przebieglec, fago- 
la(s)* Pobł. 17 pod wyraz. Fa- 
gola. 

Chytroś = » chciwiec « Święt. 

Chytrość = chętność; chciwość 
Sand. 261. > Chytrość* = skąp- 
stwo Kłosy II, 333. 

Chytry = > mądry* Hilf. 161. 



Ghyzku — Chyży. 



217 



• Chytry = przebiegły; mądry « 
Święt. > Chytry = rączy, prędki* 
Goszcz. 133. » Chytry = ciekawy, 
skory do roboty Kuj. II, 269. 
» Chytry = chętny; sprawny: 
'A jaki chytry do roboty!'* Kozt. 
211. » Chytry = ochotny: Tatuś 
chytrzy do roboty'* Zb. II, 245. 
»Koń chytry=chyży« ib. V, 136, 
n® 14. »Chvtry= szybki, rączy* 
Wrześ. 5. Toż Rozpr. X, 282. 

• Chytre na robotę* Was. 85, 

• Chytry na robotę = chętny do 
pracy* Pr. fil. IV, 188. .Chytry 
= zręczny* Święt. » Chytry = 
chętny do czego (mówiąc o koniu 
lub wole, skorym do pociągu): 
'Janek chytry na robotę, na zysk'. 
'Mój kaśtan dobra śkapa, ino za 
chytry'* Sand. 261. • Chytry = 
bystry. Ch^-tro biegli'* llilf.lGl. 
Toż Pr. fil. IIL 370. >Chytry = 
chciwy- Sand. 261. Toż Krak. 
IV, 204.. Święt. .(Druchna) na 
ślub chytra (= chciwa)* Pozn. 
III, 58. >Jii jem chytrze jako tf < 
(= jestem chytrzejszy od ciebie) 
Hilf. 98. »Tt jes chitrza jako ja* 
(= tyś chytrzejsza ode mnie) ib. 
100 (ale Ram. 53: ch^trzesza). 

• Ilytry a. Sprzętny = rączy, 
szybki* Spr. V, 362. * Chytry = 
skąpy* Parcz. >Chitry = rozgar- 
nięty, pomysłowy: 'Jon chitry do 
wszystkiego' = zdolny do każdej 
rzeczy* Osip. »Chytry= chciwy* 
Mil. Rozpr. XXVI, 378. /Chytry 
na grcjcjiry' = chciwy grosza* 
Rozpr. XX, 426. 

Chyzko p. Chyżo. 

Chyży na p. Chyż. 

C h y ż : » Chałupa , przez niektórych 
'chyżem' mianowana* Krak. I, 
148. > Lepszy mój krzyż, niźli 
twój chyż (na niego.śc innego, 
dziad siedzący pod bożą-męką)'' 
ib. IV, 260,^*^ 357. »Siedźże, 



jeżu, w swoim chyżu* (przysło- 
wie) ib. 266, no 572. »Juz ja 
nie przestąpię w wasym chyzu 
proga* Del. 43. Por. ib. III, 57. 
78. Pozn. III, 237 ods. Spr. IV, 
354. Pr. fil. IV, 188. Del. 142. 
»Na chvżu = w domu* Pr. fil. 
IV, 188. II ^Ch^ze = obora* 
ib. 186. II > Chyża, Hyza = cha- 
ta, chałupa* O. || »Chyzyna = 
ziemianka, pomieszkanie, wydłu- 
bane w ziemi* Lub. I, 54 ods. 

Chyżo = prędko: > Chyżo z pieca 
uciekła* Maz. I, 291, no 191, 
zwr. 1. >Chodzij chyżo!* Chełch. 
I, 178. Toż Spr. IV, 23. >Chizo* 
Zb. VIII, 250. 264. Was. 240. 
II .Chyże* = chyżo Derd. 33. 
78. 131. 135. >Chłże* = chvżo 
Ram. 53; Derd. J.' 13. || .Chy- 
ży* = prędzej Chełch. II, 14. 
\\ .Chyzko* Rozpr. VIII, 228; 
IX, 207. Święt. Udz. || .Chyżok* 
Zb. I, 39. >Hizo = szybko, 
prędko; Hizej = prędzej* Pr. 
fil. IV, 821. .Chyżo = prę<iko* 
Ust. z ptu Lubelskiego. Jastrz. 
.Hyśko = chyżo, prędko* Rozpr. 
XX, 428. 

Chyżok p. Chyżo. 

Chyży: .Chizy = chyży, prędki* 
Wa.s. 240. .Ch^ży = prędki* 
Pr. fil. III, 370 'p. w. Chitry. 
.Chfż^ = chyży, wartki, żwa- 
wy* Ram. 53. .Chiży = .szybki* 
Osip. II »Iz (= jeż) buł chyzsy, 
niżU zając* Chełch. II, 98. || (Tań- 
cząc oberka) >para... kręciła się 
odwrotnie, czyli 'na chyżą stronę'* 
(::= na której żwawiej się tańczy) 
Kozł. 220. .Antek, który szedł 
w pierwszsj parę, krzyknął: 'Na 
chyżą stronęl'* ib. 219. (Tańcząc 
obcrtasa) »na miejscu obrócił na 
drugą stronę ('na chyżą', a. 'na 
ksobkę) Maz. V, 207. .Hizy, 
Hiz.sy, Najhizsy = szybki itd.* 




.218 



Ci ci kizia! 



Ci. 



lY fil. IV, 821. II ^Ciiyski = 
szybki, żwawy < Spr. IV, 342. Por. 
Na cii y ż c j]c o. 

Ci ci kizia! = wołanie na kota 
Pijjtk. 

€i, C spotyka si(^» bardzo (wsto: a) 
najcrzośfiej ploon as tycznie b) dość 
często dla wypełnienia rytmu 
w pieśniach i c) czasami dla 
wzmocnienia, szczególnie [)rzy po- 
wtarzaniu wyrazów, jak np. > Wo- 
leć ja, wolę^ Wójc. I, 138. >Nie- 
maszci, nicMuasz, jak parobcy na- 
si* ib. 11, 227 itp. Co do zna- 
<*z(Miia, to prjiwie zawsze 'ci\ '<•' 
można zaslijpić wyrazem 'też'. 
II I, »Ci« f podaje przykła<iy tylko 
mniej spodziewanego użycia słów- 
ka tego): >A .lezusci, Maryja!* 
Wójc. I, 61. »Dałciby to Hógl* 
ib. 20(i. »Wybierajże się, Kasiu, 
maszci czas* ib. II, 16 (może, 
przez nieporozumienie, zamiast 
'maszli'). »Jużci toci już Po wia- 
neczku już!* ib. I, K). »0 mój 
warkoczu złoci>;ty, ITrósłżeści mi 
rzęsisty!* ib. II, 49. A widziszci 
ten kościół?* ib. 50. > Nicei mi, 
drużbowie!* ib. 90. >Wolałciby 
ja* ib. 200. >.lakci trudno w Kra- 
kowie jest o białą wronę, Takci 
trudniej dzisiaj o |)0czciwą żonę^ 
ib. 221. »Toń do dna, Bości ty 
ratowania nie godna* ib. 293. 
>Czerwonamci, nie kn^wkamci ; 
mam ogonek, nie myszkamci* 
(zagadka o wiśni) Zb. II, 181, 
n^ 83. >Wjecbali.ści w gęsty las* 
Kolb. 15, n*^ 36, zwr. 23 (zap. 
*wjechaliżci'). »A cóześ ty za dzie- 
wecka? Tylko jedna podusecka! 
— A i tyści nie bogaty* Zb. IV, 
145, no'j70, zwr. 1--3. >Bóg 
wam zapłać, moja matko, a cości 
(= cożci = żeści) mię wycbo- 
wała« Pozn. II, 259, n^ 100,' zwr. 
7. »Chciałcibym« Rog. n^ 506. 
• Cbociazci • Sand. 58. »()j a wy- 



piułci, Bo łakomyci był* ib. 83. 
»Na targuści z nia nie była* ib. 
148. >Jakci przyjdzie wiesna...* ib. 
• Wieprza dopiero zabili, Toci sa 
(= tu) krwi trochę było* Kuj. 1, 
326. >W zyciumci nie widzia- 
ła...* ib. II, 7. >Kajści my (= 
gdzieści rai) się zabawił, Cości 
(= żeści) my się nie stawił*?* 
ib. 21. »Nie będziesz we wianku 
chodziła, Bości mu nie rada* ib. 
31. ^Gorzałecka, Cóści ją pija- 
ła* Kozł. 93. »Tyści mi kawaler!* 
Rog. n® 347. »Terazci* ib. n® 394. 
»Chociażci« ib, n^ 395. > Tamci* 
ib. no 215. »Kiebyści ty była* 
(= gdybyś) ib. n^' 238.' »lńoci 
uiajstrowa Udaje tę sprawę* Sand. 
225. »Tyści njnie to zgubił* Oles. 
118. ».lakciż (= gdy) ja poja- 
dę...* ib. 156. »Dałciby to Pan 
Jezus!* Kuj. I, 125. »Bijałciby« 
ib. 208. II »Ci« przy powtarza- 
niu wyrazów: >Pragnieszci go, 
pragniesz* Wójc. 11, 184. >Chło- 
piecci ja, chłopiec* ib. 192 i Oles. 
109, no 29. »Nie pańci ty, nie 
pan!* Wójc. II, 220, n» 37. »A 
wasz to? (domyśl, 'mąż'). — A mój- 
ci, mój!* Krak. IV, 145. »0j po- 
znaćci to, poznać Rytwiańskich 
parobków* Sand. 88, n® 117, 
zwr. 2. >0j bijąci mnie, biją* 
ib. 221, no 293, zwr. 4. »Zoł- 
nierzci ja, żołnierz* ib. 223, n^ 
297. zwr. 1. >()j strzelać on, strzela* 
Wójc. II, 87. >Dałać mu, dała« 
ib. 192, no 6. >A biłać go, biła* 
ib. 201. n« 46. > Walić się, wali 
chałupeczka* ib. 211, n^ 84. »0j 
a wieząć go, wieżą* Sand. 159, 
n« 198. zwr. 2 i 3. » Weseleć to, 
matusieiiku, weseleć- to tu* Oles. 
170, no 616. »ll matki twoi, da 
twoić (rym: stoić = stać) Łęcz. 
254, no 571, zwr. 2. »Śniłoć mi 
się, śniło* Lip. 155.|| »Ci< łączy się 
z już' w jużci', ale wyraz ten 



Ci. 



219 



odn.'»żni;ić luiloży od 'jużci' = 
zapowiic, a tak!: »Jiiżci mi, jiiżc-i 
oracza rają!< \Vój<'. 1 1H4. »Jiiżei- 
byin namówił kami(»iiio i wodę, 
A ciobio. Kasieczku, namówić nie 
mofro* ib. 234. Podobnież: ib. 141. 
242:*^ II, 48. ll)(>. 17G (cztoiy- 
kr.jć.i. 371. Kotrz. 07 ('jnzrić'}. 
Kojr. n" 140.' 201, 2J7. 270. 
37r>. 483. Sand. 35. 60. 127. 
II >Ci€ na poozi^tku zdania spo- 
tkałem raz tylko: »Ci ło Hó<? po- 
stanowił sakrament małżeństwa < 
Fi>zn. If, 308. no 140 izap. skró- 
cenie wyrazu \vszakci'), |)or. 
>Wszakciś ly l)ył< Ro;r. n'> 
26. II II. -^r.*: »Jeszczee* ib. 67. 
•>\Vzi(j*lić j:i< ib. 78. >Bo(-< ib. 
82. 263. »Slało(' się jej. jak to 
bywa^ ib. 11)7. >Xio pójdę*' za 
wszystkicb (dom. 'za niJiż*) ib. 
206. ^Marysia te<r()<' jro<lna- ib. 
210. >Co mi Bóg pizcznaczył. 
Toć nmie nie ominie^ ib. 223. 
'■Jeno('t» ib. 26(>. >I)ali(-« (=: dali 
4- <•) Kęłrz. 47. * Zapłacić* (= 
zai)łaei - ć) ii). 55. 'Kiećl)ycb 
(= jrdyhym) ja wiedziała Droże- 
czkę do niejio...* Kog. n" 38. Toż 
n® 51. >Nie trzać (= trzeł)a -f e) 
mi doktora- ib. ^ Pozdrówcie ją, 
Że('-by nie płakała* ib. n" 45. 
» Będziemy spoczywali Oba (= 
oboje) w jednym £rrobi(\ A nie 
w jedn(''j trnnmie, Bobyc- się ty 
przymykował I po. śmierci ku 
mnie* ib. n^* 111. (Idyćbym'' ib. 
n" 124. -Aleć* ib. 125. -Nie 
będę płakała, Boćżem ja się w to- 
bie, .la<iu. nie kocbała< ib. n" 
156. Boće.'^ ty jest zdrajca* ib. 
n" 184. Jaćbym chciała^ ib. n" 
189. r.ilvćbv" (= rrdvby) ib. n*^ 
298. Trzebaćby ib. 301. .la- 
sku. Co<*o?ś malu.śki- ib. 304. »(Ira- 
biłaćecb ja- ib. n'* 314. >Jeszi'ze('- 
by piękniejsze były ib. n" 422. 



>Pono('' Oles. 17 k »Kiej<* [ło- 
Iraliłeś. Kuj. 1, 128. Aleć* ib. 
153. >r)ajże('x ib. 274. >Lcdwoć< 
ib. 288. ()na(' tro nie cbciała, 
Boc- jzo się bojała, Slaryć onI< 
ib. 294. (Ibybaćby ja rozunm 
nie miał ib. 11, 7. Pamiętaj, 
żeć- mi się dostani(.»^Zv ib. 22. 
- Gdy('-bym wiedziała « H«ig. n" 452. 
*Kiedyć-e.ś ty zdrowy...^ Cbeł. I, 
283. ^Kiejdziem (= klej -f- ć -f- 
em K.) mocniejszy, to się bamj- 
mal Kuj. I. 180. Mój synie, 
kiedycieś ty tera zdrowy, to...< 
Cbełcii. I, 283. -Kupić on tobie 
śnurecek* Bad. I, 237. Boćem 
<-bciała Zb. II, 64. Żećbym* 
Pozn. IV, 43. Żećby (autor pi- 
sze 'żedżby') ib. \2. Toż ib. 224. 
II ^i\^ pi)j)rzedzane bywa cza- 
dem wstaw kil e, dla ułatwienia 
wymawiania: .lużeć ja ieb prze- 
prosiła v« Wójc. 1, 2i}{^. >Niemaleć 
(= niemal + ći to czł<'ry lała, 
.lake.ś mni(» zwodził^ llo^r. n^ 58. 
l)obrze<'- j('jeś zrobił, łżećeś ją 
załńł ib. n" 117. -Nie byłeć 
to sen- Kieł. II, 144. »Hosła- 
ćccb (= ro-ła r- ć -f- em) ja, 
rosła. Jako w le>ie sosna « Rojr. 
n" 8S. II Ul, >(:i* łąezy się 
z 'd' i stąd ])owstaje 'Ci(-': 
».lakei(- on j)rzyjecbał* Boj;?. n** 
12. ».Iuż<'i('< ib. n" 67. »Wiem- 
eić^ ib. n" 111. -Możeszeić ib. 
n'^ 146. Podobnież ib. n<» 193. 
269. 2S0. >Bomcić ja ci mówiła 
n'» 295. Por. ib. n^ 315. 422. 
458. 461. 484. 506. 524. Kętrz. 
67. n'» 30. Łys. 19. 27. -Je.Ńcić< 
(rrr jest -*- fi -\- r) Arebiv Vni, 
468." Zb. iv. 97: IX, 175. || Baz 
jeden spotkałem ])oslać- potrójną: 
».luźci('-ci ją wiedzie mać« Sand. 
46, n*^ 41 ! zwr. S. || IV. >(:^ 
łączy się ezasc^m z 'Ci' i stąd po- 
wstaje 'i.cA* : »To('-ei ty upadniesz ^ 




222 



CiapliK- się — Ciarać. 



rzadkim błocie, ni>. iJzicL-i .się 
riapkają' 2, zbryz^rac: się l)łotom; 
'(idziozoś >ic tak sciapkiU?'* Spr. 
IV, 351. Porów. r. iaplać się. 
T a piać s i ę. 

C i a p 1 a ć s i ę = babrać .'-^ię, pbi- 
skać się: >(Ivról kapiąc się) eiaplal 
się \vi^ wodzie^ Krak. IV, 102. 
Por. (liapkać się. Taplać się. 

C. i ap 1 a k = » szeroki, iiizki garnek < 
Spr. V, 348. 

Ciaporek = » koziołek < Lsl. z Za- 
kopanego. 

(1 i ap taczka = Wolo pi-zepaśtiste 
Swięł. 

Ciapu! = naśladowanie odgłosu 
bieżenia (po błocie): >Ja za tobą 
ciapu ciapu. Jajka w koszu kla- 
pu klapu* Pozn. V, 138, n^ 306, 
zwr. 3. II > Ciapu = naśladowa- 
nie odgłosu przy jedzeniu, w wy- 
rażeniu : Ciapu kapusta , ciapu 
groch'; zwrolu tego używają o 
człowieku, który nie umie zacho- 
wać porządku, ale ma wszystko 
w nieładzie, pomic^szime: także 
o tym, który mówi bez ładu i 
związku. Np. 'U niego w domu 
wszystko ć. k. ć. g.'* Zb. I, 39. 
L'dz. > Ciapu ciapu, a. ciapu groch, 
ciapu kapusta' = o mazgaju, 
który .się przy robocie ledwie ru- 
sza, któremu całkiem brak ener- 
gji* Zb. I, 65. >'Ciapukapusia — 
ciapugroch' =:= .ini do roboty, ani 
do miski* Cinc. 7, n® 62. Por. 
Zb. VII, 100, no 32. > Ciapu cia- 
pu I = naśladowanie uderzania 
narzędziem, mającym ostrze* Pr. 
fil. IV, 808. Por. Ciapcioń. 

Ciapuga p. Ciapa. 

Ci arach = > nienawistne nazwanie 
szlachcica u ludu Krakowskiego* 
Goszcz. 133. » Zawistny gmin na 
szlachtę zowie ją 'ciarachami'* 
Bal. 79. »Ciarach = szlachcic 
f pogardliwie I « Krak. IV, 305. 
• Ciarach = człowiek dworski, 



dworzanin: .<zlacbcie« r^and. 261. 
>Ciaracli = szlachcic l{oz[»r. 
IX. 204. >'Ciarach' oznacza chło- 
pa utracjusza, pijaczynę biedne- 
go* ib. VIII, 77. >Ciarach rzr 
człowiek pośledni, mizerny, mar- 
ny- Spr. IV, 363. »Zeby nie pa- 
nowie, zęby nie ciarasy, Byłoby 
miasteczko za niedługie ca<y* 
i:^ byłoby z naszej wsi wkr<')lce 
miasteczko) Kon. 10, n" 50 i 
Krak. 11, 4i2, n^ 710, zwr. 3. 
Por. Rad. I, 192, n^ 219, zwr. 2. 
Wójc. II, 312. Zb. IX, 58. Krak. 
IV, 190. >Ciarach = .-urdiito- 
wy człowiek* Zb. XI, 106. n^ 
15. >Ciarach = łajdak, oberwa- 
niec. Nazywają leż mie>zczuehów 
lym .słowem* Pr. fil. III, 30i. 
>Ciarach = chło])ak* Piątk. >Cia- 
rach = 1, mieszczanin 2, ubf>ż- 
szy szlachcic* Ldz. || >Cia- 
rasyna* ib. || >Ciarasy?ko« = 
szlachcie, pan, w dobrym i złym 
znaczeniu Swięt. Por. Ci ad rach. 
Dadrach. Rozpór. Tadrach. 

Ciarachowaty = > posiadający 
cechv indywiduum mizernego* 
(tak!) Spr. 'iv, 363. 

Ciarać = > mieniąc* Goszcz. 133. 
Cer. > Ciarać sie = zamienić: 
'Ciarajmy sie z fajkami' = za- 
mieńmy sobie fajki* Rozpr. X, 
273. > Ciarać, Ciarchać się = 
frymarczyć czym, mieniąc się 
czym* Wrzcś. 5. Por. Rozpr. 
XVII, 21. >Ciarać .sie a. 'Siu- 
siać' = zamieniać się: 'Ciarajmy 
sie z końmi!'* Spr. V, 348. 

Ciarać = » walać, brukać; także 
'Ciarać się'* Zb. I, 39. > Ciarać* 
Rozpr. IX, 155 (znaczenie wy- 
jaśnia się z ib. 215: '.ściiirać = 
powalać' ł. ». Mogłeś sie, Jasieńkn, 
po łóżku nic ciarać* Kieł. I, 177, 
n® 325, zwr. 4. >Ciarać* = wa-t 
lać: Wolem obrzucić Święt. ldz. 
Rozpr. XXVI, 373. 'Ciarać się'* 



Ciarapala — Cia>noclia. 



223 



Spr. IV, 320. >Ciorać = walać, 
babraó, zaiiieczyszfzaL*, np. 'Pań- 
stwo s\i^ pocierali, kicg jcrliali 
do kościoła, bo dyse hinqł'« Zb. 
II, 2ió. Udz. II >Ciarać sio* = 
włóczyć sio: »Na rnojdni podwó- 
rzu Ciorał:i si(^» Bióda^ Uog. n^ 
489. »Ciorać się r= wędrować 
w słotę* Udz. >Ciarać się = wa- 
lać się: 'Nie oiarajzo się w pia- 
sku!'*" Pr. ni. HI, 304. .Ciarad 
się = walać się w Wocio, ta- 
rzać się« Kolb. 
(1 i a r a p a ł a = » przezwisko pogar- 
dliwe : udający, przedstawiający 
się za >zlacbcira, a nie mający 
klejnotu szlacbeekiego* (tak!) Zb. 

II, 245. Porów. S z a r a p a I a L. 
(liarach. 

Ciaras p. Ciaracb. 

Ciarastwo = •licbola-^ TiUb. II, 
210. »Prepinator przyjechał ze 
swoim ciarastwem na pó- trzeci 
furze < Kam. 79 (= z manatka- 
mi, chudobą). 

Ci ar cha p. Ci arb a. 

Ciarchać się p. Ciarać. 

Ciarczyna p. Ciarki. 

Ci arba: »Ciarcha = ciężar: 'Ciar- 
cha na wozie'* Wrześ. 5. 

Ciarki: » Ciarki = owoce prunus 
spinowa < Wisła V, 917. Siark. 
»Na jabka wdowuleiiki, a na 
ciarki babki* Kozł. 158, n° 7. 
Por. O. II »Ocki jak ciarecki* 
Maz. II, 203, no 510, zwr. 1. 
Por. Tarki, >Prosę na te ciar- 
ki, kurzą się po nich jesce gar- 
ki* (Kolberg obja.śnia = *zacier- 
ki*; czy ma słuszność? K.) Maz. 

III, 127. » Ciarki =: ciernie, krzew 
kolczasty* Pr. fil. IV, 807. Toż 
Wisła VL 606. » Tarka, Ciarka, 
Tarnina lub Ciarcyna = prunus 
s[)ino>a* Pleszez. 133. > C arki 
^= ciernie, tarnina (krzew )< Czark. 

Ci a mąć: ^Carnąc n^ polrzcjć co 
• raz* Pol>ł. 8. >Carn;'c se = 



otrzeć się* ib. »(!arni:c = otrzeć, 
])otrze(** Ham. i 8. »Carnąc sfl = 
oti-zcć siO' ib. Por. Ciarać. 

C i a r n i e ('• = > dręl wiec. cierpnąć: 
'Ręce mi cianiieją'< i). 

Ciasek: »('.ias(k = narzędzie do 
wymiatania węgli z pieca chle- 
bowego. Na długiej żerdzi w po- 
przek umie-zczony jest kawałek 
deski w kształ<*ie odcinka koła« 
Rozpr. IX, 204. Por. Zb. V, 206. 
» Twaróg rozbija .się ciaskiem* 
Kncykl. roln. II, 820. »Ciasko = 
narzędzie do wygarnywania wę- 
gli z pieca piekarskiego* Spr. IV, 
20. Por. Pocias(e)k. 

Ciasne = ciasne miejsce: »Matus- 
kowi pięcioma (domyśl, końmi) 
w ciasnym zwinąć, jakby jednym* 
Kam. 175. 

Ciasnocha = » spódnica* Zb. II, 
7. Toż Was. 240. Dyg. •Ciasno- 
cha = spódnica (ale nie wierz- 
clmia)* Spr. IV, 20. »We zgrze- 
bnej ciasnose* Kieł. II, 85, n® 275, 
zwr. 1. »Ciasnocha = koszula* 
ib. » Ciasnocha = dolna cześć 
koszuli kobiecej, zrobiona z grub- 
szego płótna i nie przyszyta, lecz 
na tasiemkę nawlekana* Spr. IV, 
354. » Spodnia koszula, 'ciasno- 
cha', jest z grubszego płótna, dłu- 
. ga niżej kolan i obcisłe uszyta, 
bez rękawów* Wędrowiec XXVI, 
122. >Koszu!a bardzo obci.sła, 
przylegająca do ciała, płócienni. 
II dołu sięga do kolan; rękawów 
nie ma i u góry dochodzi tylko 
do biustu; jest zaś podtrzymywa- 
na za pomo<ją sznurka na jed- 
nym ramieniu. Nazywa się 'cia- 
snocha'* Aten. VI, 111. •Spód- 
nica zgrzebna, zwana tu 'cia.sno- 
cha*, w!;u<nego wyrobu* Maz. III, 
33, no. 2. »Po-argałyście po sa- 
mo kolana r*.a^n^chy« Rad. I, 
215, n^ 282, zwr. 3. »Ciasnosz- 
k:i< .Ki^ak. 1, 233, n" 37 (z Kon. 



224 



Ciastko — Ciągiem. 



91, n« 6). »Usyła ciasnocke' 
(spódnicę)* Krak. II, 201, no 381, 
zwr. 7 (zap. pomyJka zam. *cia- 
snoske'). 

Ciastko = > kluski lane* Osip. 
II » Ciasteczko na wodzie* = 
kluski lane na wodzie Ust. z Li- 
twy. » Ciasteczko na mleku* = 
kluski lane na mleku ib. 

Ciast koń = roznoszący ciastka 
na sprzedaż Ust. z Zakopanego 
1898. 

Ciat- p. Ciot-. 

Ciatyna p. Cetyna. 

•Ciąd:' »Cic* = ciąć Hilf. 64. 161. 
Pr. fil. III, 369. Ram. 17. »Tnie 
Maśkare na drobny mak* Cheich. 
I, 134. »Jakci go cion kole pa- 
sa* Was. 191. >Ciął do niego* 
(= w drzewo) Rog. no 126. 
»Ciąć }ąkę* (= kosić) Kuj. I, 
182. Por. Cinać. 

C i ąg = ciągle, wciąż Chełch. II, 140. 

Ciąg= lot, przelot dzikich ptaków 
(gęsi, kaczek, żórawi itd.) Przyj, 
ludu VI, 126. Toż Krak. I, 185. 
II »Ciąg* = przeciąg, cug: *Nie 
siedź na ciągu** Ust. z Litwy. 
Por. Walicki Błędy 26. || ^Cięg* 
= cug (koni): »W ćterv' konie 
w karawónie. Piąty w cięgu* 
Ust. od Doman. || » Chochla służy 
do przeprowadzania pod lodem 
linek, zwanych 'ciągami** Maz. 
V, 60. 

Ciąg acz: »Ciągśc = drąg z ha- 
kiem; służy kowalowi do wcią- 
gnięcia gotowego okucia na koło 
drewniane* Spr. IV, 302; V, 348. 

Ciągadło = >drąg, pi-zyczepiony 
do grządzieli, do którego zaprzę- 
ga się woły, albo konie* Pr. fil. 
IV, 188. ^Ciągadło a.Ciężadło = 
dyszel u pługa* J. Łoś. »Cięga- 
dło = drągi a. spójnie j&rzma* 
z pługiem dla wołów 'odkólnych'* 
Kuj. I, 87 m. Por. ib. II, 269 
(z Bibl. Warsz. LXXX, 621). 



»*Cięgadło* łączy 'j&rzmo' z dy- 
szelkiem , osadzonym w osiach 
kół* Pozn. III, 135. .'Wołoka* 
a. 'wołoczyłło*, po mazursku 'cię- 
ga', 'cięgadło** Chełm. I, 106. 
Por. Ciągalnik. Ciężadło. 

Ciągał nik > żelazny do zakładania 
bark* (u wozu) Zb. IV, 189, 6, 
9. » Ciągalnik = haczyk u dy- 
szelka, na który zakładają się 
barki* (u pługa) ib. 191, n» 31. 
»Ciągielnik* (nie objaśniono zna- 
czenia) Rozpr. IX, 197. »Cięgal- 
nik: dwie długie liny u skrzydeł 
niewodu zowią się *cięgalnikanu** 
Pr. fil. IV, 808. Por. Ciągadło. 
Ciągarek. 

Ciągarek: » Rodzaj śnie w kółkach 
(u pługa) nazywa się ciągśrek a. 
jęzvk* J. Łoś. 'Ciągarka = część 
pługa* Pr. fil. IV, 188. Porów. 
Ciągalnik. Patrz Język. 

Ciągatura ]). Cięgatura. 

Ciągawica == ciągawka, chęć do 
przeciągania się. Przeciągając się 
i ziewając, powiadają: 'Ciągawica 
mię chwyciła* l*st. od Myślenic. 

Ciąga wk i p. Ci ago wina. 

Ciąga wy >koii = dobry do po- 
ciąg* Pr. fil. IV, 807." 

Ciągiel = » narzędzie bednarskie 
do naciągania obręczy na beczki, 
cebry* Udz. Por. Ciągać z. 

Ciągielnik p. Ciągalnik. 

Ciągiem: » Cięgiem = wciąż, cią- 
gle* Kuj. II, 269. Toż Rozpr. 
IX, 204. Pozn. V, 83. Zb. I, 17. 
39: II, 170. 245. Rozpr. VIII, 
227. Pozn. III, 173; VI, 47. 60. 
193. 343. Wisła II, 137. Rozpr. 
III, 369. Chełch. L 29. 83. Fed. 
252. Łęcz. 216. Pr. fil. IV, 189. 
808. Pozn. II, 208. Kieł. II, 112. 
Hemp. Doman. Spr. IV, 320. 354. 
»Dalij cięgiem, graluchna (= graj- 
ku), Dalij cięgiem, pocięgiem; Ni 
mogę się natańcować Przed tym 
zacięgiem* Łęcz. 216, n® 440. 



Ciągle 



Ciba. 



225 



II >Cieiigiem = ciągle >Udz. 
»Gi^»giem, Jednym cięgiem = za- 
wsze* Parcz. 

Ciągle: » Cięgle* Parcz. Krak. IV, 
305. Zb. I, 17. 29. Wisła II, 
473. Pleszcz. 29. » Cięglem* Do- 
man. > Cięgle* Cisz. I, 65. 

Ciągłego = ciągle, wciąż Ust. 
z Litwy. 

Ciągło = s[)rzężaj, para wołów, 
koni: » Chłop, czy gospodarz *pa- 
rowy*, tj. ten, który posiadał *cią- 
gło\ a zatym był obowiązany 
odrabiać pańszczyznę parą koni..* 
Tyg. ilustr. ser. 1, t. IX, str. 50. 

Ciągło w o = » ciągle* Pr. lii. IV, 
188. Czark. 

Ciągłowy= » ciągły, stały * Czark. 

C i ą g n ą ć : » Cyg « (autor pisze 'cig') = 
ciągnął Ram. 13. » Ciągła* = 
ciągnęła Kam. 81. Rozpr. IX, 
267. Cisz. I, 299. » Ciągło* = 
ciągnęło Krak. IV, 4. »Cygło* 
Derd. 13. » Ciągli* = ciągnęli 
ib. 80. Rog. no 28. Zb. I, 11. 
>Ciągły* = ciągnęły Zb. VI, 221; 
V, 222. II »Ciąg* = ciągnij 
Walicki Błędy 27. Rozpr. XII, 
62. Cisz. I, 95. »Ciągcie* = cią- 
gnijcie Krak. IV, 105. Rozpr. IX, 
202. Kieł. II, 149. || >Cygnąc* 
Bisk. 23. 53. Pobł. 13. Ram. 18. 
• Cygne* (zap. zamiast *cygnie') = 
ciągnie Hilf. 74. »Ma mdzema 
cignąle* = będziemy ciągnęli ib. 
131. Por. Pr. fil. III, 373. >Ct- 
gac = ciągad* Ram. 17. || Co 
do znaczeń: » Ciągnąć = wę- 
drować. 'Óny tu przyciągli* = 
oni tu przywędrowali* Zb. I, 33. 
II » 'Ciągnąć na rajcę' = wpra- 
wiać się, przygotowywać na radcę, 
do spraw, by wyjść na znakomi- 
tego sadownika, prawnika* Krak. 
IV, 319. II ^Ciognąć = pro- 
wadzić* Pozn. VI, 140. II > Zie- 
mia, wzięta z cmentarza, ciągnie < 
(domyśla się chorobę = wycią- 

Sfownik. 



ga, usuwa) Zb. XI, 55, n^ 47 a. 
II 'Ciągnąć świece' = lać świece* 
Wisła III, 87. II » Ciągnij I* = 
wiosłuj! Ust. z Wilna, od ryba- 
ków. 

Ciągnijchmura = płanetnik, 
chmurnik Z rękopisu powieści 
konkursowej 'Gazety Świątecznej' 
1888, od Płocka. Por. Chmurnik. 

Ciągniony: » Rozciągnijcież, ma- 
muliczko, obnis ciągniony* Zb. 
IX, 198, no 82, zwr. 7. (nie ob- 
jaśniono znaczenia). ^ 

Ciągoty = »ograżka, początkowy 
objaw zaziębienia, darcie w ko- 
ściach* Zb. I, 17. » Ciągoty = 
dreszcze* Pr. fil. IV, 188. ^Cię- 
gota = poziewanie, pociąg do 
snu* Osip. Por. »Ciągota« O. 
C i ą g o w i n a. 

Ciągowina = »CiJigawki, kurcze 
w chorobie. 'Ciągowina mego przy- 
jaciela (= męża) chyłneła* Zb. 
II, 245. Por. Ciągoty. 

Ciągowy: » Ciągowe ptastwo* = 
odlatujące na zimę Kłosy VII, 227. 

Ciąż = »łańcuch, sznur a. użew- 
ka (= gązewka), łącząca pług 
z koleśnią* Roczn. 188. Por. ib. 
208 p.w. Koczuk. 

Ciąża: » Ciążą chodzić* = być 
w ciąży Krak. III, 145, n» 26 a. 
»W cięży* Ust. od Domaniewic. 
II » Ciąża = kobieta w ciążv* 
Rozpr. VIII, 171. 

Ciąża = zastaw, rzecz zagrabiona 
a. oddana pod zastaw Kam. 60. 
61. 62. 95. 114. Por. L. O. 

C i ą ż a ć : » Mój kochanku. Nie ciążaj 
sobie, A zlćź z konika, Otwórz 
ich (= je, tj. wrota) sobie* Rog. 
n® 307 (= nie leń się, nie miej 
sobie tego za rzecz uciążliwą?). 
II » Ciążyć = męczyć*: >Pśn 
mie niewinnie ciąży* Cisz. 1,150. 

Ciąż- p. Cięż-. 

Ciba = »dziec. kura* Krasn. 300. 
Por. Cipa. 

15 



226 



Cibić się — Cie. 



G i b i d s i ę, > Ciwić si<^ , ( libnł|ć się, 
Cipnae >i(,^ = odważyć, rzucić się 
na starszycii i silniojszycli* Krasn. 
300. 

Gic p. Ci łi ć. 

Gic h acz = »z ciciia pęk, człowiek 
skryty < Osip. 

*Cichać = ciclio być, ucichnąć: 
»Cichoj (= cichaj) = cicho 
bi|dź, milcz; 'Gichojta' (= ciciiaj- 
ta) = ciciio bądźcie* Kuj. 269. 
tCichojta, dziewczęta. Powrócą 
chłopczęta< Łys. 51. »0d adverb. 
(przysłówka) *cicho' urobiono im- 
perat. (rozkaźnik): 'cichiioj' = 
bądź cicho, 'cichuojwa' = bądź- 
wa cicho, 'cieli iioj ta' = bądźta 
cicho, 'cichuojmy' = bądźmy ci- 
cho, 'cichiiojcie' = bądźcie ci- 
cho- Rozpr. VIII, 160 (nie od 
'cicho', ale od *cichać podacie łe 
pochodzą). »Giehajcie, dzieci!* 
Zb. I, 39. >Gichojcie, cichoino- 
ście = cicho bądźcie!* Krak. IV, 
320 p. w. Ście. >Gichaj (czasami 
wymawiane jak 'Gichój') = ci- 
cho!* Was. 240. Por. ib. 145. 
177. 200. »Cichajże, zbereźniku!* 
(do dziecka) Litwos w Gaz. Pols. 
1877, no 15. Por. ib. n» 12. 
Kozł. 77, no 6. Zb. VIII, 250. 
Ghełch. I, 92. 145. 165. 256. 
»Gichocie« do jednej osoby Pozn. 
VI, 294. II » Ciszcie, plaskowie, 
nie krzyccie!*? Was. 197 (w tej 
samej pieśni: »Gichojcie, ptaszki, 
nie krzyczcie!* Zb. X, 253, n® 
55, zwr. 4). »Gichcie, nie dopie- 
kajtal* Pleszcz. 48, n® 8. »'Cich 
cich, kobieto!' = cicho!* J. 
Łoś. 

G i chan ki = w grze »w kuciu- 
babkę* pytają: »Go wolis, cy *kla- 
skanki'..., cy 'cichanki*?... Jeżeli 
'cichanki', (to) dzieci cichuteńko 
biegają* Zb. X, 78. 

Gichijl = >tak wołają na konie, 
aby szły na lewo* Spr. IV, 20. 



Toż Kozpr. XXVI, 377. Por. 
(^ wij ze! 

Gic h obiegi = »1, chodaki 2, trze- 
wiki bez obcasów* Pr. fil. IV, 
188. 

Cich or o wy? »Napijze sie, napij, 
Gichorowy rodzie* (gorzaJki) Kieł. 
I, 173, no 312, zwr. 3. 

Gichostępy Im. = » pantofle* 
Parcz. 

Cichość: »Po cichości = skrycie* 
Sand. 268. 

Cich ów (takiej wsi pod Tatrami 
Słownik gieogr. nie podaje): »Gi- 
chowianie* Zejsz. 70, n<* 192. 
Może *Gichowice'? 

Gichuchno Kog. n^ 104. Kuj. I, 
120. 324. Kętrz. 63. Kozł. 66. 

Gichudziutki := cichutki Zb. 
I, 16. 

Cichudziutko = cichutko Zb. 
I, 16. 

Gichuśko Hog. u® 105. 116. Kam. 
167. Kuj. I, 133. Pauli, 163. 

Cichutko: »Ciuchutko* Zb. V, 204; 
VII, 74. Por. Cichudziutko. 

Cichy: » Od te file (= od tej chwili) 
Twardoski ni miał cich^ głowy* 
(= spokoju) Zb. V, 191. 

Gic i a = 1, »Gicia, cićka = kot. 
W^oła się na kota: 'Na cicia ci- 
cia cicia!'* Rozpr. XII, 108 (dzie- 
cinne). II 2, » Przywoływanie krów: 
'Cicia n^aa!'* Wisła III, 219, n® 
1. » Przywoływanie źrebiąt: 'Gi- 
ciej, ciciej!'* ib. n^ 5. Patrz Ci 
ci ci! 

Ci ci ci! = wabienie kota Wi- 
sła III, 741. »Gi ci! = wołanie 
na cielęta* Rozpr. XVII, 7. » Ci- 
cia, Cićka (w mowie dzieci) = 
kot. Woła się kota: 'Na cicia ci- 
cia cicia !'« Rozpr. XII, 108. Por. 
Cicia. 

Cićka >iub zacierka = potrawa 
z mąki rozgotowanej z mlekiem 
kwaśnym a. słodkim* Spr. IV, 20. 

Ciel = »głos na konie, gdy się ma 



h 



Cie — Ciekawy. 



niemi skierować na iewo« Kuj. 
I, 60; II, 269. || » Ciecie ciecie, 
gdzie jedziecie?* Zb. X, 138, 
n® 36. 
Cie p. Widzieć. 
Ciec = biec: » Ptaszka.., ciekąc ci- 
chaczem, uchodzi « Tyg. ilustr. 
ser. 1, t. XIV, str. 136. » Kaczki 
domowe cieką rowami w pola« 
ib. 137. »Jałowica ciekła po polu« 
Zb. XIV, 187, n® 8. » 'Cwałem 
cie* = prędko biec* Rozpr. XX, 
426. II Ciec się = ciec: »Aż 
mu krew się ciecze* Sień. 264. 
II »Ciee się = Viać się\ oddalać 
się naj;^le, bez namysłu, szczegól- 
nie w złych zamiarach* Roczn. 
244 p. w. Wiać się. Por. C i e - 
kać. Cieknąć. || »Ćknąć = 
ciec, cieknąć* Zb. I, 17. 33. 
II » Cieknie ryba = trze sie, pa- 
rzy* Pr. fil. IV, 807. 
Ciech ciech = naśladowanie głosu 
ptaszków: »Słowiczek, muzyczek.. 
Wesele światu zwiastują, Ciech 
ciech ciech zwiastują* Rog. n^449'. 
Cieciak: »Ciecidk = 1, dziecko 
rozpieszczone 2, człowiek starszy 
a dziecinny* Spr. rV, 20. 
Ciecie! p. Widzieć. 
Ciecieruk = cietrzew Ust. z Li- 
twy. Pr. fil. IV, 807. 
Ciec i er za: »Jest czarna ciecierza. 
Bez kości, bez pierza; Przez mo- 
rze przepłynie, nigdzie nie uto- 
nie* (zap. ^utynie*) Pr. fil. IV, 
188 (zagadka o pijawce). Toż 
Zb. VI, 13, no 98. Wisła Vi 
315, no 11. 
Cieciora = » soczewica* Spr. IV, 
336. II > Cieciorka = chwast, po- 
dobny do wyki* Rud. 16. 
Cieciotka p. Czeczotka. 
Cieeka ciecka! = wołanie na 

konia Zb. XIV, 47. 65. 
C i e c k a ć : » Ciećkać i Ciećkać się = 
pieścić, pieścić się* Krasn. 300. 
Mii. 



Ciecz: »Ceoza« Ram. 16. 

Cięć w i er z p. Cietrzew. 

Ciek = cieczenie: >Cek z daku* 

(= z dachu) Ram. 16. 
C i e k a ć = biegać: » Cielęta., ciekają 
bez wieści* Kam. 46. || »Ciekać 
(za rz)an) = być chciwym, po- 
żądliwym, uganiać się za czym, 
starać się: ^Chłoposko ciekało dzień 
i noc*. *Ciekam i biegam, coby skody 
niebyło^ Krak. IV, 305. .Ciekać: 
'Człowiek cićka za onem groszem** 
Zb. I, 39. II .Ciekać się = 
kiedy mowa o psim weselu* Pr. 
fil. III, 304. Dyg. .Dziewczynę 
płochą, zwinną, ciekającą zwy- 
kHśmy nazywać *kozą'* Lud I, 
200. Por. Ciec. Cieknąć. 
Ciekawo: > Ludziom ciekawo było, 
có un biedny, a mii zawsze có 
doś jeś* (= dość jeść) Zb. V, 
235. 
Ciekawość: »Pan zaszedł cieka- 
wością do sadku* (= przez cie- 
kawość, z ciekawości) Kam. 134. 
II .Ciekawości się na wsi podzia- 
ły = dziwne się na wsi poro- 
biły rzeczy* Krak. I\^ 305 p. 
w. Ciekać. 
Ciekawy: .Ciekawy = chętny do 
poznania czego, do dowiedzenia 
się czego* Wrześ. 5. .Ciekawy = 
zręczny, zgrabny* Wisła I, 152. 
.Ciekawy = pilny, chętny, np. 
do roboty, do książki itd,* Rozpr. 
X, 273. Spr. V, 348. .Strach 
ciekawy (= bardzo chętny, chci- 
wy do roboty), choć starenki* 
Kam. 128. .Ciekawy = chętny, 
prędki, pochopny, np. 'Ja tam nie 
ciekawy* = nie bardzo do tego 
chętny a. pojętny* Krak. rV, 305. 
.Ciekawy = chętny, np. 'Cie- 
kawy do siekiery, do roboty' (pra- 
gnący się uczyć roboty siekierą)* 
Sand. 261. Por. Malyas Z ust 
ludu 15. .Ciekawy i Ciokawy = 
(koń) rączy. 'Ciokawy do roboty 
15* 



228 



Ciekączka — Cieliś. 



= chętny'* Pr. fil. IV, 188. 
II > Ciekawy, toż co w Roczn. 
188 'Cikawy' = sprytny, dow- 
cipny, roztropny, np. *Cikawy, a 
bosy'« Zb. I, 65. || » Ciekawy = 
złodziej « Goszcz. 132 (?). Por. 
Nieciekawy. 1 1 > Ciekawy = 
złodziej « Cer. 

Ciekączka: >Ciekacka = biegun- 
kac Spr. IV, 320. Por. O. >Cieką- 
cka = dysenterja* Pr. fil. IV, 306. 

Ciekły = > ciekawy, żądny wie- 
dzy. Rozpr. XXVI, 373. 

Cieknąć = biec, lecieć: >Na od- 
pust ich cieknie po kiloro z cha- 
łupy. Kam. 21. Por. ib. 72. 

• Sługa cieknie w dyrdy. (= 
bieży kłusem) Zb. XIV, 220. 
> Cieknąć = biec z trudem* Rozpr. 
VIII, 227. > Cieknąć = o garnku 
zepsutym, z którego woda kro- 
plami wydobywa się* ib. IX, 204. 

• Cieknąć, Ciekać = biec, iść 
prędko* Udz. Piątk. »Cieknoć = 
biec szybko* Rozpr. XX, 426. 
Por. Ciec. Ciekać. 

Ciekun = baran, tryk Ust. z Litwy. 
II » Ciekun = samosiejka, mak 
czarny* Petr. 

Cielak = tornister Rog. n® 30, 
ods. » Cielęca dusza* ib. n^ 42. 
> Torba cielęca* ib. n*^ 52 (oba 
wyrażenia o tornistrze). 

Cielakowy: > Portki cielak owe = 
spodnie skórzane* Pozn. III, 122. 

Cielaszek: >Celaszk* Ram. 16. 
Por. Cieliszek. 

Ciele n. » używane czasami w zna- 
czeniu: ciało* Zb. I, 17. 

Cielec = cielę: »Łob kieby u ciel- 
ca* Zb. VL 109, no 23, zwr. 4. 
Por. O. > Ociec wóJ.., a brat cie- 
lec* Cisz. I, 225. 

C i e 1 e g a, zdr. C i e 1 e ż k a = telega, 
kałamaszka Ust. z Litwy. 

Cielepać się = dyndać, bełtać 
się Ust. z Litwy. Por. Telepać 
się. Człapać. 



Cielepiej = niezdara, niedołęga^ 
niedorajda, safanduła Ust. z Li- 
twy. » Cielepiej = gamoń* Osip. 
Por. Człapiej. 

Cielę: » Cielą* 1 pp. Ip. Rozpr. IX, 
313. II >A cielę!* = odganianie 
jałoszek i byczków Spr. IV, 372. 
II > Cielęta liżą* = jest komuś 
zimno: 'Cielęta mię liżą' Parcz. 
II »Cielęcisko<: (Matka) >Dała 
jedno cielęcisko* (w posagu) Pozn. 
II, 264, no 114. 

Cielębyś = »c*złowiek ociężały, le- 
niwy. 'Cielębysiu cielę!'* Krasn. 
300. 

Cielę cak: >Gielęcak* = taniec 
góralski Aten. VI, 637 (opis). 
>Taiicują 'starego cielęcaka'* ib. 
653. Por. Zb. IX, 241, n^ 244. 
> Cielęcy* = rodź. tańca Hoff, 61. 

Cielęciarek m., Cielęciarka ż. 
= pastuszek i pastuszka cieląt 
Krak. I, 180. Pozn. I, 105. 

Cielęciniec >a. 'Krowia mądra' = 
macica u krowy* Spr. V, 348. 

Cielęcy: >Ile mu wsypać (dom. 
plag)? — D&j mu 'cielęce' tj. poma- 
lutku* Zb. XIII, 80, no 8. »Cie- 
lęczy* Ust. z Litwy. > Liszaje 
rozróżniają: cielęcy, psi i wilczy* 
Pleszcz. 1 20. Por. Cielak. C i e- 
lęcak. 

Cielętnik = » macica krów « Rozpr. 
X, 273. 

Ciel ich a p. Cieliś. 

Cielisty: » Cielisty w sobie = oty- 
ły* Zb. VIII, 250. 

Cieliszek: »Celiszk« (autor pisze 
'cieliszk') Derd. 138. Por. Cie- 
laszek. 

Cieliś = cieliczka: » Cieliś moja I* 
Rozpr. X, 262. Zb. XII, 222. 
II »Na, cieliś I* = nawoływanie 
krów Rozpr. X, 267. »Cielisia ci 
ci ci!< = nawohfwanie krów 
Ust. z Myślenickiego. > Cieliś nę 
nę nę!* = nawoł^-wanie cieląt 
Wisła III, 219. II >Cielicha = 



Cielny — Ciemny. 



229 



nazwa krowy* (może od 'cieli- 
sta*, Ij. maści cielistej ?) Zb. XIV, 
27. II »Cieliś cieliśl« = nawo- 
ływanie cieląt Wisła VI, 227. 
317. »Cielisia = jalóweczka« 
Udz. >Cielicka, Cieliś, Cielisia = 
jalóweczka* Rozpr. XXVI, 373. 

• Cielisia, Cieliś = jałówka* Rozpr. 
XX, 426. II »Gielieha = doro- 
sła dziewczyna* Udz. 

Cielny = »taki, który się mocno 
najadł* Rozpr. VIII, 171. 

€ieluch= 1, roczny byczek 2, 
głupiec 3, opasły, ociężały czło- 
wiek Święt. Rozpr. XX', 426. 
II »Cieluch* =wółRog. n^ 503. 
Enc. roln. II, 827. Zb. IV, 146; 
VII, 24; XI, 76. Wisła II, 475. 
II >Cieluszek*: >Małe wołki, zwa- 
ne 'cieluszkami'* Zb. X, 207. 
II >Cielusek = buhaj* Rozpr. 
IX, 204. »Mam cieluski* Kieł. 
II, 83, n» 269, zwr. 2. »Wiela 
pępusków, tyla ciolusków* Zawi- 
liński Z etnograĘi kraj. 2. || »Cio- 
łuszek* : »Krowiczka się omnożyła. 
Parę ciołuszków położyła* Zb. IX, 
11, nO 9. »Cieluch = wół. *Na 
starość cieluchami orać ciężko', 
przysł. Pr. fil. III, 304. 

Ciełuszka, zdr. Ciełuszeczka 
= cieliczka Ust. z Litwy. Toż Osip. 

Ciemak: >Ciemjlk = ciemność* 
Ust. z ptu Błońskiego. 

Ciemienica = » ciemieniuchy (u 
dzieci na głowie)* Spr. V, 348. 

• Ciemieniuchy* Pieszcz. 139. >Cie- 
miennik = choroba dziecinna: 
języczek w krtani* Petr. 

Ciemieniuchy p. Ciemienica. 

Ciemicnnik p. Ciemienica. 

C i e m i e r p. C e m i r. 

Ciemierów: >Ś Ciemierowa* Lip. 
65. »Z Ciemierzewa* Pozn. IV, 
270, nO 522. ib. 271 ods. 

Ciemierwa: »Ciemierwa = duża 
kupa ludzi a. zwierząt. *Ciemićr- 
wa gości najechała'* Spr. V, 347. 



Ciemierz p. Cemir. 

Ciemierzyca: » Ciemiężyca* Rozpr. 
X, 46. » Ciemierzyca = hellebo- 
rus alba* Lub. II, 159. Porów. 
Ciemiężyk. 

Ciemierzyó p. Ściemierzyó. 

Ciemię: » Strupy, czyli właściwy 
łupież (na głowie u dzieci) ina- 
czej 'ciemieniem' nazywają* Krak. 
III, 140. II » Swoją głowiczką 
Muni nie przebijesz. Bo mur mu- 
rowany Z twardego kamienia, 
A twoja głowiczką z miękkiego 
ciemienia* Rog. n*^ 142. 

Ciemiężyca p. Ciemierzyca. 

Ciemiężyk pospolity = cynan- 
chum vincetox. Ciesz. 15. 

Ciemniawy = ciemnawy: >Na 
ś. Marcina uważają na kość pier- 
siową (mylnie w^^drukowano 'pie- 
czoną') gęsi: jeżeU jest czystą, to 
przyszły rok będzie suchy, a je- 
żeli 'ciemniawą', to wilgotnym Zb. 
V, 128, no 13, 3. 

Ciemnica = » więzienie* Kolb. 
słowniczek. Toż Ust. z Litwy. 
Por. O. Patrz G a 1 a r u s. 

Ciemniowy?: »Poszyjcie mi ko- 
szulki; Jedne mi szyjcie milową, 
Drugą mi szyjcie ciemniową. W mi- 
lowej będę leżeć, A w tej ciem- 
niowej będę wisieć < Zb. IX, 212, 
no 124, zwr. 15—16. Por. Ci e- 
niowato. Czynowaty. 

Ciemnota = » człowiek ciemny, 
ghipiec* Pr. fil. IV, 188. Toż 
Ust. z ptu Lubelskiego. 

Ciemnuchno: » Kiedy będzie ciem- 
nuchno, Przydź, Janecku, cichu- 
chno* Kętrz. 63, n« 26. 

Ciemny = próżny: » Kucharz klnie, 
nic ni ma w kuchni, ani drze- 
wa, ani do jedzenia, kuchnia 
ciemna* Pozn. VI, 226. || »Ciem- 
ne rano: 'Od ciemnego rana' == 
od przedednia* Pr. fil. IV, 807. 
II » Ciemny bór = bór zwarty, 
gęsty, w przeciwstawieniu do prze- 



230 



Cuffrira — Ctepsuf. 



ni. JV, 807. II »Ci^ffjny/ = śle- 
|/y Cn»z. I, 131. II >CmfinY = 
^i f-zlowifiku; rufur-zony, nuiu- 
inUtyĄity ^zyłać i f>iha*^« Paroz. 

Ciifinra -~ kobii^ła jr/upia, leniwa, 
riiq>ora/Jria i^wi<;t. 

Ci<#»iirak: »Ciijc''fijok = ciernrok, 
''jura, <'i<finiM>widz, c/ylowick mało 
wiijrJziłcy. Hib. War. LXXX, 621. 
»CU'Uirńk : -; ((/ijfii, h^niwy, niepo- 
radny człowiek* Świ<;l. || »Ciem- 
rńk -- nieijniiej«*tnv, niepojętny* 
lidz. 

C i <Mn r a w v rrr » nie iiniiejł|cy so- 
bie radzie-. Hozpr. Vin, 126. 
IW. ii). IX, 177. Por. Miem- 
r a w y. N i e ni r a w y. 

Ci i o rn r z a: » CienirzJi = I , noc 
ciemna 2, miejnee ciemne 3, 
ciemna gf|Mzcz lenna Święt. 

Ciem rzyć sui =:. ńcienmiać sic^*. 
Patrz przytoczenie ze Spr. V, 
341 p. w. Bobak. »'Juze sie na 
pohi cinmrzy'« Spr. V, 348. 

( j i e n i a k =^ bałwan , naśladuj}|cy 
ptaka: »Na cietrzewie w jesieni 
polujłi z cieniakiem« Kraszewski 
WMpomn. Woł. I, 77. » Polować 
na cieniaka, z cieniakieni* list. 
z Litwy. 

(lieniec -- >ei<>nki koniec bicza 
paHterskiej(o« Spr. V, 348. 

Cienieć?: »Stoi baba w cieńcii 
Przy bitym ^0!^cińcn< Hozpr. III, 

:m. 

Cieni o w a ( o p. C y n k o w a t y. 

C i e n k a w y : » Na 'maj' biorij oien- 
kawy dn|^« Pozn. II, 202. 

Cienki . cbudy (o zwierzynie) 
Przyj, ludu VL 1 11. >Cii^nki« 
/b. W 260. » Cienki* Zb. 11, 78, 
n" 8U, zwr. tt i ind. Ust. z Li- 
twy. Jurewicz Litwa 274 i ind. 
II •Cienki -- fein« (delikatny, 
wytworny^ » Cienka dziewwzka 
daleko shnie...* [a koobanok 
Ijruby* :^ pi*ostak^ Pozn. IV, 



135. n* 252, zwr. 3. || •Cienka, 
cieńcieji^za , najeiećciejsza* Koj. 
II, 281, no 28. >Koszult z dwo- 
jakic>go [>}ótna: od pasa do doła 
z gnibszego, a od pasa po szyję 
'cieńcieJRze' (= z cieńszego płó- 
tna)* Pozn. II, 170. >Cienciej- 
hzy = cieńszy « Osip. || »Kq 
gmbu, ku cienku, ku jasou « Hozpr. 
VIII, 135. II »CieDuśki< = cie- 
niuśki: Tul cienuśki' (= tiul cie- 
niuśki na czepku) Kuj. I, 276, 
n^ 45. II »Cieniućki€ (o chłopcu) 
Wisła VIII, 216. II »CieiicieJ8zyc 
= cieńszy Ust. z Warszawy. 

C i e n k I a w y = cienkawy, wysmu- 
kły, cbuderlawy Cst. z Litwy. 

Cień » używają na Podolu statecz- 
nie w rodzaju żeńskim; mówią 
wszelako raz 'w cieni', raz 'w cie- 
niu' « Hoczn. 188. Toż Zb. I, 65. 
»W wyrazie ciń' mówi się *w cie- 
ni' i 'w cieniu' « Hozpr. IX, 144. 
»Ta cień. Pozn. VI, 297. || »Ce- 
nid« żeńsk. 1 pp. Hilf. 160. Pr. 
fil. III, 368. Ham. 16. || •Zie- 
mia nicego, ino 'do cienia'* (= 
w (!ieniu, nie na słońcu) Wisła 
VI, 144. II »Cień = 1, cień 2, 
areszt: 'do cienia zapreli (= zam- 
knęli, zaparli) go'« Wrześ. 5. 
•Cień = 1, cień: 'Do cienia' = 
w cieniu 2, więzienie: 'Zawarli 
go do cienia'* Spr. V, 348. 

C i e ń c z y ć = ścieniać : > (Niedźwie^ 
dziowi) kazał palce do spary wło- 
żyć, (mówiąc) ze będzie cieńcół* 
Zb. V, 250 i ind. 

C i e ń k u s z = » mohorycz, zapitek « 
Kolb. 

Ciopać = rzucać: Hozpr. XII, 87. 
Pr. lii. IIL 305; IV, 188. Parcz. 
Tvg. ilustr. ser. 1, t. XIV, str. 
126. Zb. II, 7. Hozpr. IX, 140. 
Wisła IIL 649. »Brał pjasek i 
ciepał w okno* Pozn. VI, 311. 
»Nie ciepaj (gałązeczków) do wo- 
dy* Hog. n® 100. »Ciepftjcie* 



Ciepcio — Cief>cieluszka. 



831 



Aten. VI, 629. »Ciei»ła = rzu- 
ciła* Kolb. 18, no 3 1, zwr. 2. 

• CiepnąJ ją w slawiczek* ib. 54, 
n» 5 IT, zwr. 6. Tot ib. 55, n® 
5 gg, zwr. 4. >Za nami kozica- 
mi ciepali* Pozn. II, 320. »Gie- 
pnij my sa |)łotiszcz« (= rzuć 
mi tu płaszcz) ib. VI, 13. Por. 
Fed. 249. Tyg. ii. ser. 2, n« 110. 
»Ciepnęłam uzdę w brózdę< Pozn. 
V, 170, no 406. »Giopna« 1 os. 
Ip. Rozpr. IX, 279. Por. ib. 280. 
>Ciepnął go o mur« Pozn. VI, 211. 
>Ciepnon« Zb. XI, 60. >()iepnąć 
= rzucić: ciepnął kamieniem** 
Kai. I, 36. >Giepnij stązki na 
gałązki* ib. 139, n® 97, zwr. 1. 
»Pan Jezus ciepnął między pie- 
ski trzy skibki chleba* Wisła 
VIII, 788, n« 4. . Posła do stu- 
dnie i ciepła dziecko* Cisz. I, 
130. »Ciepnąć = rzucić* Piątk. 
II >Ciepad* = machać, wywijać: 
»Gwerem (= karabinem) ciepać 
na wojnie* Rog. n<> 10. 18. 257. 

• Szablą ciepać* Zb. X, 266, n» 
94, zwr. 3. II » Ciepać (a. Zi- 
pać) = poruszać się, żyć jesz- 
cze: *Jak się Waspani ma? — 
Jeszcze trochę cie|>am*« Maz. V, 
36. » Tatuś bez wszy ciek cas ci- 
pali i cipali, ni im było zyć, ni 
umrzeć* Kam. 111. »Cipać = 
oddychać (raczej 'dy?«zeć' K.): 
'Ledwie cipie, nic docipie do ju- 
tra'* Pr. fil. IV, 189. II »Cipać 
się = porywać się* (od Prza- 
snysza) Rozpr. XVII, 28. »Cipać 
się = rzucać się* Ust. z Pło- 
ckiego i Łomżyńskiego. || »Ci- 
pnąć się = rzucić się, odważyć 
się. Zb. II, 7. Por. Chełch. II, 
112. II »Ciępn^ć* Rozpr. IX, 346. 
II »'Cpać' i 'Ćpić': »Ćj)itech = 
rzuciłem* Kai. I, 256. »Cpać« = 
rzucać, śmigać: » (Tkacze) czół- 
kiem (czółnkien)) ćpają w jedną 
i drogą stronę* Pozn. I, 109. 



>(:pi (= rzuci) grosz na talerz* 
ib. 125 ods. » Sypią mu i ćpają 
popiół na głowę* ib. 129. Por. 
ib. 234. » Każdy ćpa w miskę 
po trojaku* ib. 235. »*Cpić' = 
rzucić. 'Ćpać' = wyrzucać* Zb. 
I, 17. >Cpać = ciskać* ib. 29. 
Farcz. ».-.p<^j = rzuć* Rozpr. 
IX, 111. >(!pa po kawałku pla- 
cka* Pozn. II, 103. »VV wodę 
ćpać pieniądze* ib. 105. »Pćr- 
kanii ćpają na drużbę* ib. 106. 
>Ćpi* ib. 193. 230. 245. •Wian- 
ku!... Jak mi cię (druga dziew- 
czyna) nie weźmie, to jej ćpie 
(= rzucę) pod nogi* Pozn. II, 
308, n« 148. » (Świnia mówi:) 
Po ś. Grzegorzu, ('pij mnie za 
płot, gospodarzu* Star. przysł. 
41. »Ćpić* Pozn. VI, 94. »Ćpił 
laskę w powietrze do gór\'* ib. 
95. >Ksiożki ćpała w kąty* ib. 
190. »Ćpii|ł* (raczej *ćpiuł' K.) 
ib. 248. >Cpić pjśskiem w okno* 
ib. 311. >Ćpa robotę i idzie jeść* 
ib. 332. >Ćpić = cisnąć, rzucać: 
'Ćpij mi ta snopek I'* Kai. I, 36. 
Mil. »(':pić = rzucić* Pr. fil. IV, 
190. II »(^pać = bić, z lekka 
uderzać: 'Czego wy go ciągle ćpa- 
cie?'* Zb. I, 40. (Idz. »(:pać = 
podcinać, bić konia po<i brzuch 
a. między nogi* Łowiec 1889, 
str. 102 (od Sądcza i Szczawni- 
cy). II »('.pać* o deszczu: » Deszcz 
ćpa i ćpa' = i)ada powoli, ale 
ciągle* Zb. I. 40. || »(ipać się = 
rzucać się: 'Dziecko ćpa się na 
wszystkie strony Pozn. II, 76. 
Por. Ciopać. Si ćpać. 

Ciepcio w mowie dziecinnej = 
ciepło Piątk. 

Ciepciuch = człowiek słabego 
charakteru, bez zdania, ciepłe 
piwo' Święt. Porów. Ciepiolu- 
c h a. C i e p c i e I u s z k a. 

C i e p c i e 1 u s z k a » a. Ciepłucha = 
dziewczyna niezdarna* Pobł. 130. 



232 



Ciepielucha — Cierlica. 



Ci 



Ci 

Ci 

Ci 



Ci 
Ci 



Ci 



Ci 



Por. C i e p c i u c ii. Ciepielu- 
cha. C i e p i e 1 u s z k a. 

e p i e 1 u c łi a == » niedojda, 'ciepJe 
kluski'. Pr. fil. IV, 274. Mil. 
• Ciepielucha a. Ciepieluszka = 
powolna osoba Parcz. Por. Cie- 
p^ucha. Ciepcieluszka. Cie- 
pciuch. 

epić: >Ciepić na kogo = nale- 
gać. 'Nie ciepze na mnic*« Spr. 
V, 348. 

epierzyć = » mówić dużo, ga- 
datliwie < Parcz. 

eplica = Jaźnią Ust. z Litwy. 
Por. O. II » Cieplice* blp. = 
ciepJe kraje: »(jęsi w podróży do 
cieplic* Przyj, ludu VI, 14. Por. 
Tyg. ii. sor.'l, t. XIII, str. 241. 
> Dzikie gęsi (a. bociany) już 'idą 
na ciephce' (u. z cieplic idą')« 
Maz. V, 35 — 36. » Stroi się, jak 
sojka do cieplic' = wybiera się 
dJugo w drogę* Cinc. 35, n« 792. 
Por. Pozn. VI, 147. »Są po świe- 
cie dzikie kraje i kraje cieplice* 
Krak. III, 38. » Wybiera sie, jak 
gęsi do cieplic* Zb. VII, 101, 
n« 76. Por. ib. V, 128, n« 13, 
2; no 16, 1; ib. I, 103. Por. O. 
Por. Wyraj. 

eplić = > palić w j)iecn« O. 

eplucli: »r Cieplucha w sieni 
rozwiesili sitko* Zb. X, 323, n® 
347. 

epluszek: > Cieplusek = slaby 
człowiek* Wisła I, 146. Porów. 
Ciepciuch. Ciepiel ucha.Ciep- 
c i e 1 u s z k a. 

epło: >W grze, zwanej 'kokota 
bić', gdy się parobek z zawią- 
zanemi oczyma zbliża do garnka, 
wszyscy wołajj^: 'ciepło!'* Pozn. 
II, 207, n« 2. II Psu, aby zdjął 
komuś czapkę z głowy, wołają: 
'daj tu ciepło!' Ust. z Litwy. 

e płoch = piec, w zagadce: •Le- 
ciała siwocha (= mysz) koło 
ciepłocha (= pieca) itd.* Zb. 



Vn, 138, n« 34; albo: »Leciała 
siwoska koło ciepłoska* itd. ib. 

Ciepłowaty = letni , dość ciepły 
Ust. z Litwy. 

Ciepłucha p. Ciepcieluszka. 

Ciepły = bogaty: » Ciepły gospo- 
daiz* Zb. VIII, 250. »Ciepły 
chłop = bogatszy gospodarz* 
Lub. I. 23. Por. » Ciepła wdów- 
ka* O. II » Ciepłe piwo* patrz 
Ciepciuch. »Ciepłe kluski* 
patrz Ciepielucha. || » 'Ciepłe 
twoje słowo' = jeżeli ktoś coś 
obiecuje, o kim wątpią, żeby do- 
trzymał* Zb. I, 65. 

Ci era ciuch eiuch! = przyśpiew 
w piosnce o koziołku Zb. II, 94, 
no 125, zwr. 3. 

Cierepa, Cierepka = liche na- 
czyńko (gliniane): » Pchnie się 
do karczmy z jaką cierepą po 
kwaterek* Kam. 127. » Cierepka 
z bełtami = skorupka z różną 
mieszaniną środków do odjęcia 
zadanych czarów* ib. 153. Por. 
Czerep. 

Cierkać = ćwierkać: »Gracyk (= 
grajek) cierka, j&ko może* Kętrz. 
61, no 25. 

Cierki p. Cierń. 

(H e r 1 i c a = przyi-ząd do tarcia lnu 
Petr. Gliński Bajarz IV, 188. Lub. 
I, 86. Rozpr. IX, 140, Zb. X, 
209. Wisła III, 743. Pr. fil. IV, 
807. Ust. z Doman. »CerzlIca<, 
»CerlIczka« Ram. 17. Hilf. 161. 
Pr. fil. III, 368. »Cerlica* Nadm. 
96. >Cicrliczka< Kolb. Słown. 
>Cierłuszka< IJst. z Litwy. »Ter- 
lica a. Cierlica* Kuj. I, 86. » Cier- 
lica = szczotka druciana do cze- 
sania przędzy* Łoś. »0 hałaśli- 
wej babie mówią, że jest 'tara- 
dajką, co trzaska pyskiem, jak 
cierlica po świecie'* Kai. I, 35. 
>(4ierhca = kobieta, która 'cićr- 
li'* Rozpr. XXVI, 373. .Cierli- 
ca = przezwisko 'wyszczekanej* 



Cicrlió — Cier[)ki. 



233 



t. j. kłótliwej kobiety € Wisła III, 
743. II > Perlica = cierlica« ib. 
V, 751. II »Cierlica = cbuda 
świnia* Pr. fil. IV, 188. 

Cierlić: »Ci^rlid: Tak eerli pys- 
kiem' = wygaduje, dużo mówi* 
Rozpr. XXVI, 373. 

Cierłuszka p. Ci orlic a. 

Ciermieć m. = >łom leśny, za- 
walisko z gałęzi i drzewa* Pr. 
fil. IV, 807. 

Cierniak = »cierii< Zb. I, 39.. 
Udz. » Cierniak* = kolec róży 
Krak. IV, 16. »Ciernidk* = cierń, 
kolec krzewin Święt. || »Ciernia- 
czek*: » Rozwija się róża mię- 
dzy cierniaczkami « Krak. II, 464, 
n® 762, zwr. 2. 

Cierniowy: »Cerzniowy* Ram. 17. 
^'Zerzniowy* ib. 21. >Laska jabłon- 
kowa a. *czerzniowa'« Pozn. I, 64. 

Cierniówki Im. = rodź. grzybów 
Wi.sła VI, 678. 

Ciernisty: »Cerznisty« Ram. 17. 
Por. Cierny. 

Cierny = » ciernisty* Rozpr. X, 
245. »Chodziłek po tym lesie 
ciernym* ib. 262. Toż ib. 273. 

Cierń: »Cirzń* Wi.sła 1, 317. || » Cier- 
nie* n.: > Ciernie kole* Oles. 
155, no 474. Rozpr. IX, 141. 
>Cirniami zagrodzona droga* Wi- 
sła VII 124, no 19. II >Cierz- 
nie« n. Kuj. II, 266. Pozn. I, 
107. Maz. III, 342. »Po cierzniu 
kolącym* Kozł. 246. || »Cerznie* 
Im. Ram. 17. || »Ci(5rznie kopać* 
Pozn. IV, 121, n« 229, zwr. 6. 
• Cirznia a. cirzń ż. = tarń (pru- 
nus spinosa L.)« Chełch. I, 149. 
»Cirznie = ciernie* Pr. fil. IV, 
189. Mil. Parcz. || »Czyrznie» 
n. Kuj. 1, 174. II »Cz^rznie« ib. 
II, 269. Pr. fil. IV, 189 (czyrz- 
nie'). Kuj. II, 285, n^ 75. || ^Czer- 
nie* Kuj. II, 48. Pr. fil. IV, 189. 
II »Czyrnie* n. Kuj. 1, 173. 
298. II > Cymie* Zb. Vni, 250. 



>Cyrniem obstawić* ib. 307. 
II »Na cyrni (jeździ mara)* ib. 
291. II »Czerznie* Kuj. I, 285, 
Pr. fil. 111, 374. Pobł. 13. Rad. 
II, 108. »Czerzni^* Im. Ram. 21. 
II »Cierzćnie, Cierzenko* Kuj. II, 
283, no47. »VV cierzońku* Kieł. 
I, 188. »Kaczuszki skubały rzęsę 
z cierzenka* Pozn. 1, 107. •Dzie- 
cko leży w czvrzońku* Kuj. II, 
52. II »Cyrznie* Chołch. II, 69. 
149. II »Ciorki* Rękopis J. Ko- 
pem. II » Czarki = ciernie* 
Kolb. słowniczek. Por. ib. 23, n« 
3s, zwr. 29. Por. Dr zon. 

Cierp » cierp.. mił\' panie I* Kai. 
I, 62, no 19, zwr. 4 (naślado- 
wanie głosu 'mazurka' = świer- 
szcza w kolędzie). Porów. Cier-« 
piątka. 

Cierpanie = ćwierkanie: » Cier- 
panie i świegotanie pi.skląt* Tyg. 
ilustr. ser. 1, t. XIV, str. 52. 

Cierpiałck= > człowiek smutnego 
usposobienia* Spr. IV, 375. 

Cierpiałka= »krzyż, figura przy- 
drożna* Goszcz. 132. »Cierpidł- 
ka* = toż znaczenie (> rzadko 
używ.«) Rozpr. X, 273. Cer. 

Cierp iatka= > Skowronek w trze- 
cim roku staje się cierpiatką*. 
Nazywa się tak dla tego, że na 
noc nigdzie się nio chowa, j^no 
kuczy przy drodze.. Gdy [>. Je- 
zusa Żydzi powiesili na krzyżu, 
cierpiatką .śpiewała: 'cierpi, cier- 
pi'* Zb. IX, 71, n® 2. Porówn. 
Cierp. 

Cierpieć: »Cićrpieć o to* Oles 111. 
• Cierzpiała* Kuj. I, 126. »Ci^r2- 
piał* ib. 177; 11,29. »Cićrzpićć* 
ib. 285, n« 75. >Cirzpiał* Chełch. 
I, 290. >Cirzpić* ib. II, 129. 143. 
>Cierzpieć* Pr. fil. IV, 188. 
Czark. >Cerpiec, Cerzpicc* Hilf. 
161. Pr. fil. III, 368. Ram. 17. 

Cierpki = ciarki: » Chłopa cier- 
pki przechodziły* Kam. 80. 



236 



Ciężamia — Cinać. 



ominie* Wójc. I, 102 (mówi dzie- 
wczyna do szatana). || » Ciężar: 
'Ciężaru dostać' = w kanale od- 
dechowym* Pr. fil. IV, 808. 

Ciężamia = męczarnia: >Dzię- 
kuje ci, ześ me z ciężarni uwol- 
nić* GheJch. 1, 71. 

Ciężarny = ciężki, ładowny: 
>Ciezśrna fura* Rozpr. VIII, 94. 

Ciężka w o = dość ciężko, dość 
trudno: (Pies mówi do wilka, aby 
wtedy dopiero ogon wyjął z prze- 
rębla), >jaz bedzies miał cięzka- 
wo* Zb. V, 250. 

Ciężki: »Czażki* Hilf. 162. .Caż- 
ki« Ram. 15. » Ciężej szy« Zb. 
IX, 193. Toż Ust. z Litwy. »Co 
cićsze (= cięższe) jest?* Pozn. 
VI, 178. II » Ciężka (o klaczy) = 
brzemienna* Pr. fil. IV, 274. Por. 

0. II » Ciężki* = wielki: •Dziew- 
ki w ciężki śmie(*h* Kam. 136. 
»Na dziodziiicu ciężki zbieg (= 
wielkie zebranie ludzi)* ib. 148. 
» Ciężki lament w chałupie* ib. 
172. II >Ciężeiiki«: » Dopuszczę 
na ciebie ciężeńkie ubóstwo* 
(mówi p. Jezus do człowieka) 
Lub. II, 12, no 20, zwr. 5. 
II » Ciężki* = pracowity, mozol- 
ny: » Pokoje ciężkim sposobem 
bryzowane* (= rzeźbione K.) 
Cisz. I, 118. » Ciężki ras = cią- 
ża u kobiety* S|)r. V, 348. 
• Ciężki = trudny* Mil. Ust. 
z Litwy. » Ciężki = tmdny: 'Na- 
cięzso rachonki'* Rozpr. XXVI,373. 

Ciężko = bardzo: »Cięzko (nie- 
kiedy 'ciozko') piykny* Spr. IV, 
20. » Ciężko się wystraszył* Kuj. 

1, 159. > Ciężko my cię żal, dzie- 
wucho* ib. 250. > Cięższej* = 
ciężej (tnidniej) Rog. n® 266. 
II » Ciężkie* =: ciężko: »Próbo- 
wajt (żyd pracować u rymarza), 
ale ciężkie* Cisz. L 270. •Cię- 
żko głupi* = bardzo głupi Ust. 
z Warszaw \% z Litwv. 



Ciężkosraj = mantyka, leniwiec, 
piernik Ust z różnych okolic. 

Ciężkość = smutek: »Nie rań 
serca mnie strapionej. Nie czyń 
ciężkości* Rog. n^ 199. Porówn. 
Ciężar. 

Ciężkowice: >To Cięskoskie pię- 
kne pole* Krak. II, 179, n® 355 b, 
zwr. 1. 

Cigiędź = >cień w ki-zakach* 
Zb. II, 7. »Cigicź = cień* Pr. 
fil. IV, 189. »Cigiędzia = cień, 
miejsce, zasłonięte od wiatru* 
Wi.sła I, 317. »Czygicdź = gę- 
stwina* ib. III, 87. »Czygiędź = 
cień* Pr. fil. IV, 190. »'Cigięć = 
gęstwina w zaroślach, gęste krza- 
ki* ib. 808. »Cygcź = zarośla 
sosnowe młodociane, gęsto zwar- 
te* O. >Cigięć: *W cigięci' = 
w cieniu* Czark. 

Cigło = »dyszel* Hilf. 161. Pr. 
fil. III, 369. Ram. 18. »Cygło* 
Pr. fil. III, 373. 

Cijun p. Ciwun. 

C i k a w a ć = » dochodzić, uważać * O. 

Cikawy p. Ciekawy. 

Ci ku ta = •czkawka* Derd. 135. 
•Wzęna mnie cikuta* (= por- 
wała mię czkawka) ib. 23. 

Cilikać = ćwierkać: •Wróbel ci- 
Hka* Maz. V, 35. Toż. Osip. 
Wisła VII 750. 

Cim ci ml = w grze *w zająca' 
'pan' mówi: 'Cim cim ])od lasim 
itd'* Zb. II, 33, no 8. 

Cim a p. Ćma. 

Cimahać p. Ciamkać. 

Cinać = ciąć (czostotl.): >Nie ci- 
n&j cliusteckom po i)łocie« Zb. 
IV, 219, no 42, zwr. 1. »Nie 
cinftj konicka we wozie* ib. 226, 
no 80. » Żebyś ty tak cinał kosą, 
Jak cię w tańcu djabli nosa* 
Maz. II, 171, no 379. »Kupię 
sobie łokieć bica. Będę trzaskał, 
będę cinał. Będzie mi się konik 
wspinał* ib. 1^, n« 494. 



Cinto — Ciot. 



237 



Cinto p. Cięto. 

Cińsz p. Czynsz. 

Ci o cio ci o! = przywoływanie 
świń Wisła III, 378. Por. C i o k a ć. 

Cioboch = >brzuch duży« Udz. 

Ciobny = »wói, zaprzężony z le- 
wej strony cii|gadła« Pr. fil. IV, 189. 

Ciocia-babcia = babka niero- 
dzona Lud I, 38. 

Cioć i n: » 'Ciocine dróżki'* = psie, 
leśne, wązkie, Wędne Gaz. Pols. 
1877, no 147. 

C i o c ;i n y p. C i o t c z a n y. 

Cioka cioka biegaj = prz^-wo- 
Jywanie krów Wisła III, 219. 

Ciokać: »Ciaka w brzuchu = bur- 
czy* Zb. VIII, 250. II > Ciokać, 
Czokad, Cmokać, Ceckać = lek- 
ko głaskać ręk^, mlaskając na 
niego* O. Por. Cio. Cioka. 

Ciokawy p. Ciekawy. 

Ciołać = robić powoli, mozolnie 
Święt. 

Ciołak = »cielę« Sand. 261. Por. 
Kam. 107. 165. Zb. I, 4. » Cio- 
łak = ociężały robotnik, niezgra- 
bny, ale pilny* Święt. || >Cioła- 
szek*: >Ciołasek« Rozpr. VIII, 
124. »Ślachcic zacąn ciołóski 
strasyć* Rad. II, 4, n^ 8, zwr. 
2. >Pełnd obórecka białych owie- 
cek, A we środku cyrwóny cio- 
łasek* (zagadka o ustach, zębach 
i języku) Jastrz. 

Ciołek: »Woły, zwano 'ciołkami'* 
Zb. XIV, 153. Cisz. I, 288. > Cio- 
łek* = 1, tłusty cielak 2, tłu- 
sty, niedołężny człowiek Święt. 
Por. Wójc. II, 277. 281. Wisła 
VII, 366. » Wołanie cieląt: 'ciohiś 
ciołuś!* Wisła VII, 749 >Cioł- 
ki« = w^oły Mdtyas Szczepan. 8. 
• Ciojtki = woły* Rozpr. XX, 
426. Por. Cieluch. 

C i o ń , c i o ń I = nawoływanie źrebiąt 
Wisła III, 663. 

Ciopać = » siekać (np. ziele dla 
świń)* Czark. 



Cioporać = » dźwigać* Rozpr, 
VIII, 227. 

Ciorać p. Ciarać. 

Ciorbała = > człowiek chodzący 
powoli* Pr. fil. IV, 189. 

Ciort p. Czart. 

Ciosać: »Jasieńko kołvsecke ciese* 
Kieł. II, 52, no 158, zwr. 1—2. 
» Siekiereekom ciesę* Zb. IV, 232, 
n« 128. » Drzewo ciese* Zb. X, 
151, n o 120. »Jedniśkołysecke cie- 
śle* Zb. XII, 224, no 143. Por. 
Czesać. Krzesać. 

Ciosek = narzędzie do wygarty« 
wania z pieca rozżarzonych wę- 
gli Święt. Cer. 

Ciosek a. Ciosko m. = imien- 
nik, drużba. » Cioska* ż. = imien- 
niczka Ust. z Litwy. Por. Walicki 
Błędy 28, oraz O. 

Ci os i a = » krowa* Petr. 

Cioska = > siekiera ciesielska* 
Krak. I, 107. » Cioska = siekier-^ 
ka* Rud. 21. 127. »Cioska = 
siekiera umiej sza* Rozpr. XXVI,. 
373. 

Ciosła »a. Żłobnia, (narzędzie) z za- 
krzywionym a. zaokrąglonym o- 
strzem, do żłobienia drzewa* Lub. 
I, 84 (z Podezaszyńskiego). 
»Czosła, zdr. Czosełka = narzę- 
dzie żelazne do wyżłabiania nie- 
cek, warząchwi itp.; ciesiołka. 
'Mś zębf jak czosłf' = wielkie 
i ostre* Pobł. 14. Toż Ram. 22. 

C i o s n a = nacięcie, znamię, znak,^ 
(g)merk (na drzewie) L. »Ciosno* 
Bibl. Warsz. 1892, t. IV, str. 92. 

Ci os nać = ciąć: »Ciosne jd se 
ciosne siekiereckom w sosnę* 
Zb. XII, 138, no 258. Toż ib. 
183, no 28. 

Ciośl p. Cesiu. 

Ciot: » Prócz 'Cioty', jest też w Wiel- 
kopolsce i 'Ciot' (autor pisze 
'Ciat'), a więc mężczyzna* (czaro- 
dziej) Pozn. VII, 107, n« 34. ib. 
str. 38. 



240 



Gisować — Ciu! 



nie chybnio, a zdybią się pa- 
wronki (= znajdą si(» kawałki 
pola), co i garść pszenicy ciśnie* 
(= rzuci się, posieje się, nieosob.) 
Kam. 15. »Moja (sc. żona) od- 
garnęła (popiół) na trzonie i ci- 
snęła sukman inę« (= podłożyła, 
podesłała) ib. 101. >Djabeł ko- 
rzenie musiał cisnąć* (= precz 
odrzucić) Kuj. I, 186. || » Cisnął 
czapkę na ucho* (= nacisnął) 
Pozn. IV, 170. II » Matusia jedzie, 
ciśnie we wrota « Lip. 30. 31. 
> Ciskać się = gniewać się bar- 
dzo* Spr. IV, 34-2. Toż O. i Ust. 
z Litwy. 

Gisować p. G i s a w y w przytocze- 
niu ze Zb. IV, 170. 

Ciso wic: »Ja z Torunia wójtówna, 
Po przydomku Cisówna. — I ja 
jestem w^ójtowic, Po przydomku 
Cisowic* xMaz. V, 298, n^ 330, 
ZWT. 8. 

Ciso wiec: > Powyżej Gisowca, po- 
niżej Maliiica* Zejsz. 71, n^ 198. 

Cisowy p. Cisa wy. 

Cistka p. Ciszczka. 

Ci su la: »Cisula = krowa barwy 
orzechow^ej* Rozpr. X, 266. Por. 
ib. 245; XII, 76. .Gisd lub 'Gi- 
sula'* (krowa) ib. XIV, 27. >Gi- 
sula* (o krowie) Wisła V, 923; 

VII, 387. Toż. Święt. >Jadą Sko- 
czowianie: Jeden na cisuli, Drugi 
na różanie* (nazwy krów) Zb. IX, 
230, no 170, zwr. 2. .Matusiu, 
przcdaj te cisule* Zb. XII, 159, 
n^ 567. II »Gisula< = basetla: 
> Muzyka, złożona ze skrzypiec 
i z 'cisuli*, tj. z basetli, zrobio- 
nej z drzewa cisowego, a stąd 
powszechnie 'cisulą' zwanej* Wi- 
sła II, 109 (może raczej od bar- 
wy *cisawej'? K.). Por. Wisła 

VIII, 812. Skj. V, 370 p. w. 
Kropiana (wierszyk) Por. Cisa. 

Cisy = rodzaj ziemniaków Zb. 
XIII, 153. 



Cisza (?): Cisa = komórka, komna- 
ta v<iziś prawie nieużyw.) Święt. 
• Stary leży w cisy* Zaw. 93, 
no 71. II Zapewne tu należy »Gi- 
szyna*: >Ja tobie rozpomnę Te- 
raz w ciszynie* Rog. n^ 492. 
Toż Archiv VIII, 471. || .Ta leży 
stary ciszy; Kto się ruszy, to 
usłyszy. Stara cisza usłyszała. Na 
starego zawołała* Lip. 112. Zdaje 
się, że, przez zapomnienie zna- 
czenia wyrazu, wiersze poNN^yższe 
przekształcono : powinnoby być 
zapewne: »Leży stary 'w ciszy'* 
i .Stara 'w ciszy' usłyszała*. 

Ciszczka = .ciżba, natłok* Spr. 
IV, 20. II O. podaje znaczenie: 
.tłuk wielki, walec*; czy nie jest 
to nieporozumienie przez wzięcie 
.tłok* zam. .tłuk*? »Giscka a. 
Cistka = ciżba* Rozpr. XXVI, 
373. 

Ciszka Zejsz. 110, n° 456 zapewne 
jest pomyłką druku, zam. *cuszka*, 
zdrob. od 'cucha', bo rymuje 
z 'łóżka'. 

Ciszkiem: > Siedzieli se ciszkiem 
kiela pieca* Kan). 92. Por. ib. 
115. 193, oraz L. i O. 

C i s z y n a p. Cisza. 

Ciul: .Ciu ciu!* = odganiając świ- 
nie Pobł. 150. Pozn. ril, 135. 
.A ciul* Was. 51. .A ciu a ksul* 
= wypędzając trzodę chlewną Pr. 
fil. IV, 796. Por. Wisła III, 378. 
664. 665. II .Ciu ciul* = przy- 
woływanie szczeniąt Ust. z Litwy. 
Toż Wisłalll, 378. .A ciu a ciul* 
szczując Wisła IV, 690. Toż 
Kozł. 191. Por. Czu! .A sa a 
ciul* = odganiając świnie Roczn. 
246. Porówn. Nadm. 149. Maz. 
III, 47. Wisła III, 740 .a czul* 
II »A cię!* = popędzanie cieląt 
Swięt. .A cucu k cucul* = od- 
ganianie psów Spr. IV, 372. .A 
ciu ! < = odganianie starych 
świń ib. 



Ciu cia — Ciokać. 



241 



G i u ciu w mowie dziecinnej = cu- 
kier Piąlk. 

Ciach!: »Scują i polują I zającka 
wyganiają, Ciuch go w las!« Rad. 

II, 81, no 167, zwr. 1. » Ciuch 
ciuch, suknia droga, Jam dzirlatka 
jest uboga < (tańcząc z wróblem) 
Kozł. 153. »Ze psami (na wilka) 
wyskoczył: O ciuch ciuch hula 
la!« Zb.YIII, 64r, n« 1, zwr. 5. 
>Hej ciuch ciuch, dogonię cię« 
(w tańcu) Zb. IV, 234, n« 150. »0j 
daiuiż dana dana. Ciuch ciuch !« 
(w taiicu) Zb. II, 115, n« 215. 
»Tiuta z koryta ciera ciuch ciuch !« 
(w piosnce o koziołku) ib. 94, n® 
125, zwr. 3. > Ciuch ciuch ciuch 
po podłodze Ślizgała się noga no- 
dze* Pozn. V, 87, n^ 157, zwr. 
3. Por. Sand. 226, n« 305. 
II >Cuch cuch I < = zachęcanie 
psów do jedzenia Ust. z Litwy. 

Ciuchnąć >a. Ciuch nąć= dać 
niewiele: 'Ciuchnijze mi la soli 
do bryjek Spr. V, 348. 

Ciuchtać = » szukać czego bez 
celu< Udz. 

Ciuch utko p. Cichutko. 

C i u c i a, Ciucio, Ciućka, Ciućko, Ciu- 
ciak, Ciucieczek, Ciuciuk i in. zdrob. 
= pieszczotliwe nazwy psa, szcze- 
gólnie szczeniąt Ust. z Litwy. 
> Czuczka czuczka!« Cen. 77. 
>Ciueia* = piesek Święl. >Czii- 
cz2 n. = szczenię* Kam. 21. 
»Cz6czak< zdrob. ib. Por. Pr. fil. 

III, 374. »Czeczę (= czuczę) = 
szczenię* Pobł. 13. » Ciućka = 
piesek* Pr. fil. IV, 189. »Ciu- 
ciek, Ciućka, Cucek, Cucka, Ciu- 
ciulek, Ciuciulka, Cucuś, Cucą, 
Ciuciulecek, Ciucia = zdrob. na- 
zwy i wołania na psy* Pr. fil. 

IV, 808. »Ciuć, Ciuciek, Ciuciu- 
lek = pieszczotliwe nazwy psa* 
Osip. II »Cucuk == piesek* Ust. 
z Ukrainy. || » Ciućka* = świ- 
nia (dziecin.) Wisła III, 740. 

Sfownik. 



>Ciućka = prosie* Parcz. || »Ciuć- 
ka=polwarca* Święt.Por.Cucyk. 

Ci u ciąć = 1, szczuć na kogo 2, 
obwiniać podstępnie , oczerniać 
Święt. 

Ciuciubabka >a. ślepa babka* = 
gra dziecinna Zb. X, 247, n^ 5 
(opis). >Kuciubabka* = osoba 
w grze dziecin, ib. 78, n^ 6 
(opi?>). Por. L. p. w. Babka i O. 
II >Kociubabka a. Kueiubabka = 
gra w ślepą babkę, ciuciubabkę* 
Pr. fil. IV, 207. 

Ciućmak: »Ciućmak = człowiek 
do niczego, niezdara* Rozpr. X, 
274. Toż Wrześ. 5. » Ciućmak = 
człowiek ciężki, niezgrabny, nie- 
obrotny* Zb. I, 56. »Ciućmdk = 
człowiek głupi* Spr. IV, 20. Patrz 
pod Ciem rak przytoczenie z Bib. 
Warsz. » Ciućmak = brzydka 
dziewczyna* Pr. fil. III, 309. 
>Ciućn)ak = niezdara, niedołęga* 
Spr. V, 348. » Ciućmak = nie- 
wymowny, nieobrolny* Udz. » Ciuć- 
mak = wyraz pogardy; porów, 
'bucior', 'ciama'* Rozpr. XXVI, 3 73. 

Ciućpajs m. = jarzyna, legumina: 
'A co tam dziś na ciućpajs?' 
Ust. z Galicji. 

Ciuder p. Czuder. 

Ciuk = »szczepka, wiór, kawałek 
odłamany, oderwany, odrąbany* 
J. Łoś. 

Ciuk a = krowa (pieszczotl.) Święt. 
»Ciuka pódź, Ciuka nę!« = 
przywoływanie krów Wiosła III, 219. 

Ciuka = M^y^^ł usta* (pogardl.) 
Rozpr. X, 274. 

Ciukać = » rąbać co powoli* (żar- 
lobl.) O. Petr. || > Ciukać komu 
w oczy = wytykać komu w oczy 
jego błędy, przywary, złe czyny* 
Udz. » Ciukać = dokuczać* Pr. 
fil. IV, 306. » Ciukać, Naciukać = 
nakłaść w uszy, nagadać* Spr. 
V, 348. »Ciuknąć = złapać, 
schwytać* Czark. » 'Jakby mię co 
16 



242 



Ciułać — Ciur. 



CJ u ł a ć = 



ciukalo' = jakby mio ooś ostrze- 
gało, jakbym przeczuwał, że to 
a to <i<^ atanic« Kolb. »Ciukać = 
dogadywać, dokuczać mową* L'dz. 
For. I)ociukać. 

Cjiulać = »niingero< (dziecinne) 
Kozpr. XH, 108. 

C i u I k a p. C u 1 k a. 

powoli a niedokładnie 
robić, krzątać sw* Idz. 

Ciuła ki: >(^iułaki = ziemniaki, 
opuszczone w polu [)rzy kopa- 
niu* rdz. 

Ciuły Im.: > Ci ujty = różne nieczy- 
stości w zbożu omłócon^^n« Rozpr. 
IX, 204. Por. Cal a ki. Ciuła- 
ki. Cołak. 

C i u m c i u r u r u ! = przy śpiew 
Kozł. 159 i dal. 

C(i)uma p. Dżuma. 

Ci u mać = » pieszczot 1. całować* 
Kolb. 

Ciumerda = » smerda. ciemięga* 
Krak. IV, 305. 

Ciun p. Ciwun. 

Ci u nać = »1, usij^ść 2, dać ko- 
muś coś bez wiedzy iimvch« Spr. 
IV, 20. 

CiuiUak = > niedołęga, niezdara* 
Spr. V, 349. 

Ciup!: I' Ciup w Jeb* (= o ścięciu 
głowy K.) Cisz. I, 82. || » Buzia 
w ciup (== usta za^iznurowane), 
Hęc(» w małdrzyk, Oczki w pie- 
rożek* Tst. od Rawy. 

Ciupa! = przyśpiew Żb. IX, 2(łO. 
»Hopa ciupa! < = ])rzvśpiew ib. 
263. 

Ciupa: »Ciupa = stara indyka* 
Łomż. II > Ciupa = pudenduni 
rauliebre« Pr. fil. IV, 189. Por. 
Cipka. Cypek. 

Ciupać = » rąbać* Rozpr. X, 274. 
> Ciupać = rąbać w lesie po ci- 
chu* Spr. IV, 342. >Ciupnie sie- 
kierą* Dygasiński Beldonek 67. 
Por. Cupnąć. » Ciupać = rą- 
bać na drobne kawałki « Pr. fil. 



IV, 282. »Ciu[»ać = nibać ga- 
łęzie- I dz. » Ciupać = 1, rą- 
bać, bi<: 2, o desz<'zu: 'Dysc 
ciupie górom* = pada* Rozpr. 
XXVI, 373. 

Ciupaga = » siekiera zamiast la- 
ski do ręki służąca, czasem yr^- 
bijanemi (= nabijanemi) gwoź- 
dzikami mosiężnemi i kr>łeczkami 
ozdobna, niekiedy zwana 'wataż- 
ką' a. 'wacłdarzem'* Goszcz. 47. 
Por. ib. 122, ods. 61. » Ciupaga = 
siekierka na długim trz^)nkui 
Wrześ. 5. Por. Aten. 1877, t. IV, 
str. 507. Orędownik nauk. 1843, 
n° 44, str. 349. 'Ciupaga = .sie- 
kiera, toporek (pogardliwie)' Zb. 
I, 39. Por. Rozpr. X, 175. 213. 
274. Wrześ. T. 33. 47 i dal. 
Zb. VII, 67. Spr. IV, 342: V, 
349. » Ciupaga = zła siekiera* 
IJdz. 

Ciupas p. Szu pas. 

C i u p k a = pokrzywa żegawka (ur- 
iica urens; Łomż. || »Ciupki Ira. 
= końce palców u nóg* Zb. II, 7. 

C i u p n ą ć p. C u p i e ć. 

C i u p u r n y p. C z u p u r n y. 

Ciupy Im. = spodnie, w zagadce 
(wyrażonej niby złodziejskim ję- 
zykiem): >...Pan wziął ciupy na 
gwizdy itd.< (= wdział spodnie 
na nogi) Zb. II, 182, n^ 100. 

Ciur! = naśladowanie nalewania: 
• Panna... Ciur, leje do dzbanka, 
Ciur, leje oliwę* Kuj. II, 174 — 
175, n^ 354, zwr. 4. Por. Czur! 

Ciur = »parobczak powolny, nie 
wesoły, nie raźny* Kuj. 1, 56. 
II > Ciura* patrz pod Ciem rak 
przytoczenie z Bibl. War.sz. •Ciu- 
ra = chłopak po czterech la- 
tach* Zb. XIV, 19. » Ciura = 
chłopiec do lat dwunastu* Udz. 
Por. C i u r a ś. > Ciura = głupiec* 
Święt. Por. O. || » Ciura ż. = 
włóka, dziewka ladaco* Rozpr. 
XVII, 7. II »Ciureja = człowiek 



Ciurczeć — Ckliwie. 



243 



do niczego* Udz. »(Iiurak = 
czJfowiek do niczego* Udz. Por. 
Ciurydlo. || Ciaraś = •chło- 
pak 14—15 letni* Zb. XIV, 19. 
Por. Ciura. » Ciaraś* Udz. 

Ciurczeć: >Ciurcyć = ciec, le- 
cieć ciurkiem, np. krew* Sand. 
261. »Leje się krew, jaze ciur- 
cy« Pauli, 68, ods. 2. Por. Ciur- 
kać. Ciurować. Siurkiem. 
II » Świerszcz ciurczy nocj^ w na- 
lepie* Krak. 1, 140. »0d ś. Wita 
skowronek przestaje śpiewać, tyl- 
ko 'ciurczy'* Zb. V, 164, n« 13. 
• Ciurczeć = o kurczętach: Tak 
ciurcąm, co rety' * Rozpr.XXVI, 373. 

Ciurczek = »świstawka, wyda- 
jąca głos świerszcząco- przerywa- 
ny* Święt.jl >'Ślozy ciurckiem sie 
lejo' = łzv strumieniem się leją* 
Rozpr. XX, 426. 

Ciurej a p. Ciur. 

Ciurkać: » Woda 'ciurka', lub 'pły- 
nie ciurkiem', tj. gęstemi kropla- 
mi* Wisła III, 743. 

Ciurkiem: »Czurkiem« Ust. z Li- 
twy. »Siurkiem* Zb. IX, 70. 
»Dziurgiem* Łomż. Kam. 166. 
•Dzirgiem* Fed. 262. »Dziurg! 
i 'Dziurgiem'* Spr. IV, 373. 

C i u r k o: >Ciurko bydląt macie?* Zb. 
X, 173 (autor mylnie objaśnia: 
»ćwioro, ćwiórko, ciurko*; *ciur- 
ko' znaczy tu: 'ile'? K.) Patrz 
Wściurn... 

Ciurn- p. Wściurn-. 

Ciurować = >ciec ciurkiem* Pr. 
fil. IV, 189. Por. Ciurczeć. 

Ciurydło = » człowiek do nicze- 
go* Udz. 

Ciuryk p. Cu ryk. 

Ciuryło = rodzaj tańca Przem. 
197, no 124 (opis i melodja). 
Por. Czuryło u L. 

Ci wić p. Cywać. 

Ciwić się p. Cibić się. 

Ciwun, »Tywun, Tywon (wydruko- 
wano przez pomyję 'tymon') = 



podekonom itd.: 'Nie pójdziem na 
skargę do ciwuna'* O. (= nie 
pójdziemy do wójta). »Ciun* (i 
wymawia się oddzielnie od u), 
•Cijun* = gumienny, podstaro- 
ści, 'namiestnik' Ust. z Litwy. 
• Gumienny zowie się na całej 
Litwie i na Polesiu 'ciwun'* Wi- 
sła V, 306, ods. » Ciwun = wło- 
darz, karbowy* Petr. 

Ciżba: > Idzie wianek z komory do 
izby; Ustąpcie sie, ludzie, zęby 
ni miat ciżby* Zb. XrV, 91, n^ 
27. To samo Rad. I, 189, n« 
209, zwr. 2. || *Z izby, dziew- 
cyno, z izby, Nie rób matusi 
ciżby* Zb. XIV, 92, n^ 30. Toż 
Wójc. II, 39 (przepisał z Pau- 
lego 39). W przykładach powyż- 
szych 'ciżba' zdaje się oznaczać 
raczej 'kłopot', niż 'tłok'. || > Ci- 
żba = ciasno: 'Jaka tćz tu ci- 
żba!' = jak też to tu ciasno!* 
Rozpr. IX, 204. »Ustopcie do 
sieni. Żebyśmy nie miał^" z tem 
wianeckiem ciżby* Wisła IX, 232. 

C i ż m y = trzewiki * Hemp. Wisła 
VII, 687. Udz. > Trzewiki czarne 
skórzane, do sznurowania na 
przodku, tu zwane 'tczyżmy'* 
Lub. I, 184, n» 2. »Pośli chło- 
pcy tańcować, Dali cizmy pocho- 
wać Do komory, do skrzynie; Ża- 
dna cizma nie zginie* Zb. XII, 
222, no 118. » Cizmy, Ciżemki = 
obuwie skórzane kobiece z krót- 
kiemi cholewkami, buciki: nazwa 
w przeciwstawieniu do 'trzewi- 
ków', które są płytkie, jak pan- 
tofle, bez cholewek* Pr. fil. IV, 808. 

Ckać p. Ćkać. 

C k a w a ć » myśliw. = szczwać psa- 
mi* O. 

Ckliwić: >Cliwi mnie = ckliwo 
mi; tęskno, nudno mi; przykrzy 
mi się* Wrześ. 5. || »Cliwić« = 
'ckliwić' kogo, łaskotać Święt. 
.Cliwić = tęsknić* Spr. V, 349. 
16« 



244 



Ckliwki — Clenie. 



»CIiwi<3 = łaskotać* Udz. Rozpr. 
XXVI, 372. 

Ckliwki: » Cliwki = łaskotki, sto- 
pień ckliwości* Święt. » Cliwki 
Im. = te miejsca na ciele ludz- 
kim, które są wrażliwe na łasko- 
tanie. 'Ma cliwki pod pazuchom'* 
Spr. V, 349. > 'Cliwki mieć' = 
łatwo odczuwać łechtanie« Rozpr. 
XXVI, 372. 

Ckliwo: »Cliwo mi = ckliwo mi, 
tęskno, nudno mi; przykrzy mi 
się< Wrześ. o. »Cliwo = 'obiera' 
cłowieka* Rozpr. X, 202. »Cli- 
wo = tęskno, nudno, markotno* 
ib. 213. >Dali jeś i pić..., co jaze 
cliwo* Zb. VII, 29. »Cliwo = 
tęskno* Spr. V, 349. Por. Cło. 

Ckliwy = łaskołliwy, łechciwy : 
•Miejsce ciała więcej ckliwe* 
Swięt. >Cliwy = ten, co ma 
'cliwki'* Rozpr. XXVI, 372. Por. 
Terebinka. 

C k n ą ć = » wąchać. 'Mam katar, to 
nic nie cknę'« Pobł. 12. »Cknąc 
= czuć węchem* Ram. 18. Por. 
Pr. fil. III, 373. »Cknąc = gnie- 
wać się* Hilf. 161 (mylnie ob- 
jaśniono: znaczy to: zwąchać, jak 
to widać z następnego przykła- 
du:) »Jak chłop moj przfndze, 
on mdze wiedz&ł, że tu cez^ je, 
a tej ucknie se... Tak nen chłop 
przfszed a cknął* Hilf. 135 (= 
Gdy mąż mój przyjdzie, będzie 
wiedział (= pozna), że tu cudzy 
jest i wtedy zwącha... Tak ów 
mąż przyszedł i zwąchał). 

Cknąć = tęsknić L.: »Nie cknies 
pseze (tak!) mnie?* (= czynie 
tęsknisz beze mnie?) Zb. XIV, 
228, no 27. .Cknąć = przy- 
krzyć sobie, smucić się: »Moje 
dziewce, nie cknij sobie: Gorzej- 
ci mnie, niźli tobie* Rad. II, 24, 
n® 43, zwr. 9. »Nie cknijcie so- 
bie, koniki wronę; Popasiemy 
was...* ib. I, 198, n« 237, zwr. 



1. II > Cknąć się* = tęsknić: 
>Cknio mi się do dom* Tyg. ii. 
ser. 1, t. Xn, str. 27. »Cnie ci 
sie bez macierze* Zb. VII, 55. 
» Wstań, dziewczę, nie cknij się* 
Rog. n^ 327 (może ocknij się'?). 
»Cnąć się = tęsknieć (tak): 
'Okrutnie mi cnie' = tęskno mi* 
Krak. IV, 305. »Już mi się cnie 
na świecie* (= nudno mi) Zb. 
V, 240. >Cło się mu* ib. 247. 
»Cło się jej* = chciało się, cią- 
gnęło ją* ib. VII, 8. »Cnie mi się 
na świecie! Jak mi się nie ma 
cnąć, ubogie sićrociel* Rozpr. III, 
369. Toż Zb. XII, 147, n^ 393. 
>Cniło mu się żyć bez chleba i 
warzy* (= chciało się) Dygasiń- 
ski Beldonek 33. >Cnąć się = 
przykrzyć .♦^obie. 'Cło mi sie'* 
Spr. IV, 20. >Nie cnij sobie* 
Rog. n« 153. Toż Zb. IX, 267. 
Fed. 181. >Cnić się = przy- 
krzyć się. 'Cnie sie, cni sie cze- 
go = tęskno do czego* Rozpr. 
X, 213. >Cni mi się gębusi* (= 
chce się) Zejsz. 49. » Śpiewam, 
coby się nie cnęło* Krak. 11, 
483. »Cni się = tęskno, smu- 
tno za cz\Tn« Wrześ. 5. >Cnić« 
= tęsknić za... Dygasiński Bel- 
donek 46. »Cnąć, cnie mi się = 
przykrzy, nudzi mi się« Swięt. 
>Cnie mi się = przvkrzv mi 
się* Spr. IV, 342. Toż Udz. 
»A ja ino sama, Jagze mi się 
cnyło* Rud. 167. >Cnić sie = 
przykrzyć sobie: 'Cni mi sie ce- 
• gosi' = czegoś mi przykro* Spr. 
V, 349. »Cknić = nudzić* Jastrz. 
>Cnąć = przykrzyć się* Udz. 
»Cnie sie = przykrzy się, jest 
tęskno* Rozpr. XXVI, 372. »Cknoć 
sie = nudzić się, tęsknić za 
kimś* Rozpr. XX, 426. Porówn. 
Cnić się O. Cło. Cno. 

Ckutka p. Czkawka. 

C 1 e n i e = » wypoczynek ; rozrywka; 



cienka — Cnota. 



24b 



leczenie: Tojechńł do kąpiel na 
clenie V Rozpr. XVII, 28. . Cle- 
nie = leczenie się< Wrześ. 5. 

• Clenie = kuracja* Spr. IV, 
342; V, 349. 

Cienka, » wyraz świeżo powstały = 
najcieńsza żętyca, tak zw. zwar- 
niea', dla tego zwana cienką', że ją 
goście piją 'na clenie'* Spr. V, 349. 

Clić = » leczyć* Wrze.«<. 5. Spr. V, 
349. »Clić się = leczyć się< 
Spr. IV, 342;' V, 349. ' >()wce 
gałązkami jodłowemi 'się clą' = 
przv zdrowiu się utrzymują* Enc. 
roln. II, 819. Por. Rozpr. XVII, 
29. Por. Wycnąć się. 

Cli w- p. Ckliw-. 

Cło i 'Ckno' = » tęskno, nudno: 
'Cło mi'« Wrześ. o. »Bez tak 
pachnie, że aż się człowiekowi 
robi ckno na sercu* Kaspr. 69. 

Cło: .Czło* = cło Hilf. 162. .Czło 
a. col = clo* Cen. 87. >Czło = 
cło* Ram. 22. Por. Pr. fil. III, 375. 

Cłojck p. Człowiek. 

Cło wy = celny list. z Galicji. 
»Człowy = celny* Ram. 22. 

Cmsik p. Cmak. 

Cman = > oszustwo, oszukańslwo, 
wyzysk, omamienie, np. *Robił on 
rożne emany'* Pr. fil. IV, 808. 

Cmanić = >okpiwać, robić 'ema- 
ny', wyłudzać, oszukiwać* Pr. fil. 
IV, 808. 

C m a n u i k = » oszust, ten, co 'cmani' * . 

Cmentarz: ^Centyrz* Goszcz. 132. 

• Polana, zwana Centvrz* Siem. 
113. Rozpr. XVII, 21. .Cmen- 
tach* Aten. VI, 118. >Za cmć- 
tarzę* Hilf. 130. »Do cmStarza* 
ib. »Smentarz* Kuj. I 164. Zb. 
XI, 121. >Cwentarz* Zb. I, 61. 
>Smyntarz* Rozpr. IX, 198. 

• Smentarz* ib. 199. >Smińtirz« 
Derd. 18. >Sminlarz* Kętrz. 58. 
»ŚwintArz* Pr. fil. IV, 257. >Cmen- 
tarz« Wisła VIII, 147. »Smętarz« 
Kaspr. 111. >Cyntyrz« Cer. 



Cmerać = gmerać, grzebać się: 
>A n&sa p^ni... Kukiełki gniecie 
i w ciecie cmerze* Kętrz. 74, 
n<> 37. II >Cmerać« == gmerać się, 
skubać się, dłubać Ust: z Litwy. 

Cmetarz p. Cmentarz. 

Cmędzić = > myśleć o czymś, 
mieć coś, jakiś interes na gło- 
wie* Zb. II, 245. 

Cmokać p. Ciokać. 

Cmokać: >Baby cmokują, po<;iąga- 
jąc ustami* Zb, XIII, 69, n» 50 
(może pomyłka, zam. 'cmokają'?). 
» Cmokać* = 1, wydać ustami 
dźwięk nakształt pocałowania, 
aby konie pobudzić do chodu 2, 
żartobl. całować Ust. z Litwy. 
»Cmukać = całować* Udz. 

C mol as = » kopalnia* Zb. II, 7. 
Por. miejsc. C mol as w Kolbu- 
szowskiem. 

Cmuc- p. Czmuc-. 

Cmukać p. Cmokać. 

Cmulić: »CmulIc sę = uśmiechać 
się: Koń 'sę cm uli', chcąc uką- 
sić* Pobł. 12. Toż Pr. fil. III, 
373. » Cm ulic = tulić, strzyc 
(uszyma) : 'K6t wuszf cmull'* 
Ram. 18. > Smętek (= djabeł) 
uszf ćmullł* Derd. 38. »Uszy 
cmulić = strzyc uszami. Mówi 
się tak i w^ Poznańskim* List. 
od H. Derdowskiego. »CmulIc sj 
= uśmiechać się, mizdrzyć się* 
Ram. 18. 

Cmut p. Czmut. 

C myknąć p. Czmychać. 

Cna p. Do cna. 

Cnąć się p. Cknąć. 

Cnić się p. Cknąć. 

Cnota: »A któż to tam stoi?... — 
Da jać to, kochanie, Cekam cno- 
ty twoi« Kieł. I, 79, n® 54, zwr. 
1. W 2'^ zwrotce: » Cekam wian- 
ka twego* ib. > Cnoto moja, cno- 
to, Byłaś kiedyś złoto; Teraz mi 
się mienisz, Jak w kolei błoto* 
Rud. 141, no 88. || •Cnotka*: 



246 



Co. 



> (Ludziom) z całką cnotką (= 
niewinno) do dom (córeczki) wra- 
cają; A tyś się wróciła, jak doj- 
na krowicha, Z mlekiem do do- 
mu* Kuj. II, 37, no 173, zwr. 2. 
»Wróć mi cnotkę moje I « (= 
niewinność, wianek) Kon. 26, n® 
154. II >Cnoteńka«: > Ja sierota, 
Nie mara srebra, złota, Jeno cnó- 
teiikę* Kolb. 9, n^ 1 f, zwr. 6. 
Co: 1, Formy: »*Co* ma w 2 pp. 
*cygo' (i 'cigo'), 3 pp. *cymu' (i 
'cimu'), 6 pp. 'cim\ np. *0 cim 
tak gwarzycie?'* Rozpr. X, 248. 
>Cymu« = czemu? Rozpr. X, 
227. >Czamu« obok 'Czemu^« ib. 
XII, 15. »Camu« = czomu Mai. 
4. *Gó< Zb. V, 233, n« 37. 
>Cu6« Rozpr. IX, 202. >Coch 
doczekała!* Rog. n® 2 (= cze- 
gom doczekała!). »Nie mam sług 
czem chować* Wójc. I, 63 (= 
z czego). Patrz: DJa(czego). Po 
czemu. Na nic. Za (co, nic). 
Z (niczego). W czym. jj II, Zna- 
czenia: a) »Co« = że: »'Co' 
zamiast: 'że\ *iż', np. Tak się 
upił, że mówiłem (może 'myśla- 
łem'), co już nie wstanie'. 'Wie- 
dząc ludzie, coś (= żeś) głupi'* 
Kuj. II, 369. »Że, ażeby, żeby, 
lubo uż^^wane, przechodzi jednak 
częściej w 'co', *coby', np. Trzy- 
słali mnie tu, cobym napalił', 
albo: 'Mówił, co się to wsyćko 
na nic nie przyda'* Krak. IV, 
301, no 74. »'Że' zastępuje się 
często spójnikiem 'co', np. 'Dali- 
bóg, co tego nie zrobiłem'* Zb. 
I, 79. *Co = co, że, iż, aby* 
Ram. 18 (dalej idą pi*zykłady). 
>Co = że* Pr. fil. IV, 808. Por. 
Maz. V, 274, n^ 292, zwr. 5. 
» Bodaj (= chybaś) ty, dziew- 
czyno, maliniaku zjadła. Coś (= 
żeś) ty Janichowi do serduszka 
wpadła^ Goszcz. 146. »Czyś ty, 
chmielu, nie miał matki. Coś ty 



urósł tak nie gładki* Wójc. II, 
7. »Cylić go wzięli żeglarze za 
morze. Co go moje serce obz&lić 
(= odżałować) nie moze?« Kętrz. 
51, n^ 14. >Odproś panu Bogu 
(= przeproś p. Boga), Coś sia- 
dała z inszcmi na progu* Rog. 
n^ 145 (autjr, zdaje się, nie tak 
zrozumiał ten ustęp i »coś* po- 
jął jako pytanie: 'po coś'}. »Bóg 
ci zapłać.... Co się ja nachodził 
Pod twe okieneczko, Coch się 
tam nachodził I coch się tam 
nastał* ib. n^ 177. »Co to za 
wesele, Co ludzi nie wiele?* ib. 
n® 472. >Cyś się, Kasiu, nie spo- 
działa. Coś se nitki nie nasiała?* 
Sand. 23. » Przyjeżdżaj, lubuniu!... 
Aż mię oczka bolą, co cię tak 
wyglądam* Oles. 121. »Cosik mi 
się kręci (= zdaje się), co tam 
swojaki zagoszczą gubernantkę 
aże do jutra (= że tam krewni 
zatrzymają guwernantkę...) Kam. 
9 i ind. »Wzieni go zyglirze (= 
żeglarze) za morze. Co my sie 
serce utulić nie może* Kuj. I, 
307 (por. wyżej z Kętrz.). •Głów- 
ka me boli, Com straciła swój 
wianyszek* ib. II, 32. >Skarzże 
go (rywala). Boże, ...Com się nie 
mógł polubić w tej pięknej dziew- 
czynie* Zb. II, 71, no 76. .Wi- 
wat, com wygrała, Com się 
w chłopcach nie kochała!* ib. 
IV, 113, no 59. .Gospodarz... 
uwiązał gó (koziołka), zacon gó 
bić, co (= że aż) mu oba boki 
poobijśł* Zb. VIII, 309. .Zapłać 
mi, karczmarko, co ci karczmę 
zdobię* Zejsz. 58, n^ 110. »Co 
się dzieje. Co konik pode mną 
mgleje?* Lip. 2 i ind. .Wraził 
(= wsunął) skrzynkę pod łóżko, 
co nikt tego nie widział* Krak. 
IV, 8 i ind. .Bóg zapłać, coś 
mi tćż pomogła!* Pozn. I, 108. 
.Aboś mnie ty nu dróżeczce na- 



Go. 



247 



laz, Go innie będziesz poniewie- 
ra! zaniz*?< ib. 240, n** 101, zwr. 
1. >Za to, coś mnie posilił, mo- 
żesz sobie Irzy rzeczy u mnie 
wyprosić < Ghoc. 46 — 47. »0j 
ghipiam ja była, Com ci przy- 
mówiła« Kolb. 12, n® 2, zwr. 1. 
>Matuśka myślała, co córeczka 
spała* ib. 61, n^ 5 pp, zwr. 10. 
>Go się tamuj siało, co się dwo- 
je młodycb w sobie zakochało* 
ib. 71, n** 6a, zwr. 1. »Na cóz 
ja teraz, niebozątko, wysła. Go 
moim wianeckiem zastawiona Wi- 
sła!* Kon. 10, no &b. Toż Krak. 
U, 47, no 82, zwr. 1. .Urobiół 
trugiełke (= zrobił trumienkę), 
có (= tak, że) matka nie wie- 
działa. Zb. V, 233, no 37. »Tak 
dużo, co strach I « Ust. z Litwy. 
• Kobyła taka wymyśnd (= śli- 
czna), co cud!« Wisła VI, 145. 
>Pedziałaś, rodzono (= powie- 
działaś, maleńko). Go nmie nie 
dasz od siebie* Lub. 1, 165, n® 
110, zwr. 1. »Go mi dasz, Gom 
twoje gąski wynalaz?* Łęcz. 150, 
n^ 268, zwr. 4. •Prz^Jachał na... 
łąkę, gdzie nigdy drogi nie było, 
co musiał bez tę łąkę przejechać 
na poprzćk* Pozn. VI, 57. >Gzy- 
ście, starościny, kozie mleko piły, 
Goście panią młodą brzydko za- 
czepiły?* Zb. X, 239,' n« 40. 
>Mój ojciec taki bzdura. Go nie 
(uniał zabić kura* Wisła II, 114. 
» Świnia przysła i dziękuje, co 
ona nie stoi o długie życie, ba 
kce krótkie a dobre* Wisła VI, 
141. »Tego roczku ciężka zima 
była. Go nam ziółka wymroziła* 
Wójc. 1, 192 (wątpię, aby tu co' 
= która'). Por. Walicki Błędy 
28. (Joszcz. 147. Wójc. II, 301. 
305. Rog. n« 414. Oles. 454. 
Kuj. I, 317: II, 27. 39. Pozn. 
V, 106. Zb. IV, 131. 162. 245. 
Zejsz. 118. Kuj. II, 50. 52. 62. 



175. 204. 288. Kozł. 27. 41. 44. 
53. 64. 81. 92. 93. 102. 114. 
262. 268. Ghoc. 78. Kolb. 151. 
153. 165. Zb. IX, 202. Połuj. 
211. Sand. 50. 52. 77. 270. 274. 
Pozn. II, 246. Kuj. I, 119. Ghełm. 
1, 117. Maz. V, 114. Zb. II, 81. 
85; VI, 109 i ind. Archiv V, 
636. Wisła II, 114. Pauli, 113, 
no 20. Ghełch. I, 146. Kai. I, 
124, no 73, zwr. 3. || b) »Go* 
w połączeniu z formą przyszłości, 
zastępuje tryb życswicy: »()twórz- 
żo nam, panie, pokoje, Go ci zło- 
żym wianek na stole* Wójc. II, 
379 (= abyśmy złożyli). >0d- 
zywaj sie do nmie. Go sie roz- 
weseli to tu serce we nmie* 
Kęlrz. 50, n^ 13 (= aby się 
rozweseliło). »Daj ryński na cze- 
peczek.... Go się do niego na- 
stroję* Rog. n^ 107 (= abym 
się nim ustroiła). >Proś Boga mo- 
cno, co (Jasinek) przymaszeruje* 
Łys. 11, n^ 6 (= aby przyma- 
szerował). » Podaj mi, chłopcze, 
ten ostry miecz, Go zetnę sio- 
strze swy główkę precz* Lip. 
189. >Daj mi konia, Go pojadę 
do Torunia* Pozn. V, 105, n® 
210. »Musz^sz mlJtczec, co nicht 
nie kra nick do wiedzenia* Hilf. 
102 (= musisz milczeć, aby nikt 
nie dostał nic do wiedzenia = 
aby się niczego nikt nic dowie- 
dział, Nioui.: 'dass niemand was 
zu wissen kriege'). »0b zimjt ja 
muszS mec dobry óblek... a tS 
wiolgą karpuztt, «!o uie bdze 
w głowic cepło* ib. 122 (= na 
zimę muszę mieć dobre ubranie... 
i wielką czapkę, aby mi było cie- 
pło w głowę). » Dajcie sześć (jaj), 
Go I>ędziemy mieli co jeść* Zb. 
VIII, 68, no'9. W takiejże piosn- 
ce: » Dajcie śtyry (jaja). Go sie 
podzielemy* Aten. VI, 625. >Weź 
złota dosyć. Go będzie miał ko- 



250 



Co. 



cię jodzie* Wójc. II, 70. » Jedno 
(= tylko) jedna nie tańcowaJa, 
Co swojego kochanoezka w do- 
mu nie miała* Rog. n® 110. Por. 
ib. 125. 224. 2B5. 285. 287. 
288. 290. 323. Kozi. 87. Sand. 
94. Zb. I[, B2 i wiele ind. || •Koń- 
ski ogon, com sobie pi-zeplałał* 
Kog. n** 83. »(Bojalam się) brata, 
Co gorszego mam, niż kata* Kolb. 
121, n*' 8i, zwr. 4. » Wstawaj, 
synu, co najstarszy. Siodłaj ko- 
nia, co najżwawszy* Wisła II, 
148, no 15, zwr. 1. Por. Wójc. 
II, 48. 214. 264. Kog. n^ 113. 
288. 349. 388. 421. 423. Ma- 
tusiak > Nasze kwiatv polne* 12. 
Zb. XII, 190. Alen. VI, 624. 
Pozn. VI, 53. > Pałac stoi, co 
nadzwyczaj piękny* Wisła VI, 
590. l) f) »Co* = coś: >W nie- 
dzielę raniuśko Przyszło co na 
łóżko, A byłci to mój kochanek* 
Rog. n® 5. »Zosiuniu, musiałaś 
co innieć (= znać jakieś czary), 
A co ja o tobie nie mogę zapo- 
mni(M5* Kai. I, 170, n<> 172, zwr. 
8. Coś podobnego Rog. n<> 237 
i 262. » Która nam ('ministran- 
tom kolędującym') co da, Zaiście 
się wnet wyda* ib. n^ 430. Tak 
samo ib. n^ 433. »(Każ przy- 
nieść) udzik zajęczy. Do tego co 
więcej* ib. n^ 440. »Ma zawse 
có doś jeś< (= czego, coś do- 
syć jeść) Zl). V, 235. >Ja panu 
co powiem* Ust. z Litwy. ^Wie- 
dzji ich (= znają go tj. dziadka) 
jakby co* (= jaknajlepiej) Kam. 
185. » Niżeli sic obróciół, niżeli 
cuó (= nim to, nim owo), tem- 
casem...* Zb. VII, 17. >Ani bił, 
ani co* (= ani nic podobnego 
nie uczynił) Ust. z Litwy. >Źeby 
(dać się uwieść) komu co go- 
dnemu (= konmś poraądnemu), 
Nie byłby żal* Kuj. II, 39, n« 180, 
zwr. 2. » Owczarz 'dał co' czło- 



wiekowi i przez to sj)rowadził 
chorobę* Was. 101, n^ 34. »Kie- 
by mu co pedziajo* (= jakby 
go coś tknęło, ostrzegło K.) Cisz. 
I, 42. >Jak powie, lo ji sie zrobi 
zariiz co* Cisz. I, 120. »Musi co 
tam być* ib. 125. » Wychowam 
tego syna i na co wyprowadzę* 
ib. 284. »Kj'izaJt prosić, zęby mu 
pani dajta co piniedzy i co okrvć 
sie* Cisz. 1, 278, no 226. || g) »Co* 
= jak, gdy, jak tylko: » Czyście 
jej tam nie widzieli. Co przebie- 
rana pszeniczkę z kąkolu?* Wójc. 
I, 105. » Trzeci roczek tenm bę- 
dzie, Com chodziła po żołędzie* 
ib. II, 186. >Co godizina minęła. 
Pani pana spomnęła* Wisła III, 
586. »Taki bucicek, có j^no go 
wdziała, te') zaraz umarła* Zb. 
V, 259. »A co prosijta kiedy duó 
kuóścioja, to ji nie da Ja* (= gdy 
prosiła do kościoła, to jej nie po- 
zwalała) Rozpr. IX, 194. »Umy- 
kśj, co możesz* Pozn. VI, 233. 
> Jadamie, co ci się tu powodzi ? — 
Źle, panie 1* Zb. VII, 115, n® 26. 
II h) »Co< = czego, czemu?: > Pta- 
szku, Co ty tak śpiewasz, A mo- 
je serdeczko łzami oblewasz?* 
Rog. n® 293. » Matusia się pyta: 
— Co się córka kwili?* Oles. 
255. » Zapytał się pan pani. Co 
łóżeczko styrchali?* ib. 434 (= 
pognietli, pomięli). W odmiance 
tejże pieśni: »Córuś moja, co 
fartusek zmięty? Co łózecko skrzy- 
pi? Co sj)ódnica styła? (= uty- 
ła) Co gorsetek ciasnv?< Zb. 
IV, 122, nO 80, zwr. 4—9. .Do- 
ktorze..., Co ty mego serca nie 
spokois?* Zb. 'iv, 183, n^ 410, 
zwr. 1. >Co łózecko zburtane?* 
Zaw. 99. (= zmiętej »Józinek, 
Co sie do mnie wlecesz? Co do 
nmie słówecka Żadnego nie rze- 
cosz?* Wisła Vni, 705, n^ 61, 
zwr. 3. II i) >Co* = gdzie: 



Co. 



251 



>Pan zaszedł do sadku, co mu 
wogrodnik zaszczepił kilanaście 
drzewek* Kam. 134. > Nieszczę- 
śliwy ten ganeczek, Cłom straciła 
swój wianeczekl* Kuj. II, 39. 
> Wprzódy napalę w piecu, co 
będziecie chleb piekli* ib. 1, 170. 

• Nadesła (= natrafiła na...) cha- 
hipe, có lam byli zbójnic^* Zb. 
V, 258, no 59. »Zaśli do jedny 
chałupy, co im dał gazda ba- 
ranka*' Wisła VI, 141. II k) 
>Co* = ile (tylko): •Choć- 
bym wybierała, (jo na h\ce tra- 
wy... Choćbym wybierała, co drze- 
wa w l\Tn lesie. Już mnie nic 
na świecie szczęścia nie przynie- 
sie* Łys. 46. »Tyle pieniędzy, 
co ino sam zechcesz* Kuj. I, 382. 

• (Wyżarł) Owieczek nie wiem co, 
Baranków siedm sto* Zcjsz. 158^ 
n® 72. >Có razy chłop idzie dó 
pola, tó djftbół pilnuje* Zb. V, 
247. »Co tu raz przyjdziesz (= 
ilekroć przyjdziesz), Dycki (= 
zawsze) tak powiadasz* Rog. n® 
136. >(Kochaneczka) Co tam raz 
(= ilekroć) pójdzie, Spominać 
będzie* ib. n» 179. »Tylo (= 
tylko) mam dość na tera. Co sie 
z nio n&ściskał* Kętrz. 61, n^ 
24. »Co my jeno kaj chodzih 
(= ilekolwiekeśmy gdzie cho- 
dzili), to nikt Ignasiowi nie po- 
trafił naraić« f= poradzić) Kieł. 
II, 243, n« 18. II 1) »Co*, wy- 
rażsijące każdorazowość: »(ło ją 
(skórę) raz przewrócił, to ją po- 
całował* Kog. n® 103. »Cobym 
na cię wejrzał, lobym cię cało- 
wał* ib. no 276. > Dwadzieścia 
gatunków trunków, co jedyn , to 
mocniysy* Zb. XI, 117 (== jeden 
mocniejszy od drugiego). •Robio- 
no projekta, co jeden, to dziwa- 
czniejszy* Bałucki Pańskie dzia- 
dy 154. »Co bez dzeii* (= co 
przez dzień, co drugi dzieii) Derd. 



51. s^Co niedzieli* Oles. 426, n® 
300 (= co niedziela). •Com raz 
ukąsiła, zalałam .^^ię łzami* Kętrz. 
36. >Pani mu... co po chwyli 
[= co chwila) buzi daje* Pozn. 
1, 159, no 21, zwr. 9. || m) 
»Co* = jaki jakże! : >Miły Bo- 
że, Co mnie rączki bolą I* Rog. 
no 453. »Mój Boże,... Co mi stary 
nie miły!... Co mi młody jest 
miły!* Zb. IX, 263, n^ 327. 
II n) »Co« = bo: >Zosiuniu, 
musiałaś co umieć (= jakieś 
czary znać), A co ja o łobie nie 
mogę zapomnieć* Kai. I, 170, 
n® 172, zwr. 8. •Zajęli Jasień- 
kowi źrebca. Co nie kupił mło- 
dej pannie cepca* ib. 185, n^ 
207, zwr. 1. »Jużci ja... synową 
została. Co ja tego zdrajcę ze 
świata zegnała* (= zabiłam) 
Pauli, 91. •Byłabym dla ciebie 
nniarła, Coś mi się tak nlnbił* 
Rog. n® 265. •Przed wikarym... 
pełen st<'>ł jedzeniem, co mu tak 
gospodyni dogadzała* Kuj. I, 169. 

• Trzęsie sie jaze (= aż się trzę- 
sie), có sie boi* Zb. V, 241. •Za 
co kozę bije? — Co mu nie da... 
ml^a* Łęcz. 148, n^ 264a, zwr. 
1. II o) •Co co«: •Na stodole 
nie wiela co co i nie omłócone* 
Zb. VI, 96 (= czi^o, tego). Tyl- 
ko raz jeden co co' spotkałem. 
II p) » Czego, Czegóż* = czemu, 
dla czego(ż)?: »Cegoś, mężu, nie 
wziął więcej (pieniędzy)?* Krak. 
III, 62. >Cegoześ mie nie karńł, 
kiejek mały był?* Zb. V, 243. 

• Czegóż nmie matka nie karała?* 
Kolb. 160, n«> 12p, zwr. 12. •Ce- 
goz tak głęboko siedzis?* Ma- 
lyas Pod. i baś. 19. »Cegóz wy 
tak nie robicie ?« Wisła VI, 303, 
n» 25. II (j) » Czemu* (w posta- 
ciach 'Czem\ 'Com\ 'Czym' 'Ce- 
miij') = dla czego?: •Czem 
w żłobeczku, nie w łóżeczkuś po- 



254 



Co do tchu — Cokolwiek. 



do clinstecki zabieraj! (dom. 'wy- 
prawę')* Sand. 91. >A dye ja 
sie i wybrała, Co do chustecki 
zabrała < ib. 

Codo Ich u = (co duchu) » prędko, 
spiesznie* Rozpr. VIII, 227. Por. 
Co duchu. 

Co duchu = »eo Ichu, prędko* 
Kuj. II, 209. »Przypł>Tięła do 
hida, Co duchu się ogląda* Kolb. 
259, n» 31 c, zwr. 11. >JeżeH 
idą ku niemu djabli z widłami, 
on co duchu odmawiać: 'Przy- 
bądź mi. Pani, ku pomocy'* Krak. 
III, 20. Por. ib. IV, 118. 121. 
• Ledwie miał czas dopaść co du- 
chu do drzewa i wleźć na nie* 
Kozł. 329. Por. ib. 330. Rad. II, 
185. >Co duchem* Cisz. I, 93. 
»Co ducha* Pozn. VI, 345. Cer. 
II »Co duch* : > Skoro słaby 
lunrze, co duch robią mu trumnę* 
Pleszcz 77. Por. Co do tchu. 
Czym duch. Duchem. Na 
duch. 

Cofać, Cofać się : »Cafać*: »Cafa 
sie tyłem ze dzbankiem* Kuj. I, 
162, no 24. »Hepścia! = cafaj 
w tył* (woły) Krak. I 179. »Ca- 
fnąć = cofnąć. 'Caf się' = co- 
fnij się* Pr. fil. IV, 185. Cof .^^ię = 
usuń się* ib. III, 491. >Cofcie 
sie!* Rozpr. X, 264, n« 51. Toż 
ib. 249. >Cownęli .sie* Pozn. VI, 
56. »Cował sie* ib. 79. »Co- 
wnęła* ib. 116. »Cawnoł sie* 
ib. 260. II »Copac = pchać na- 
zad, sunąć Hilf. 161. »Copnąc 
sę* Cen. 85. >Copac* Pr. fil. III, 
373. >Cofac* i in. Ram. 18. 
II >Cafnąć się* = cofnąć się 
Parcz. 

Cofalnik: >Cafalnik == klin, swo- 
rzeii u pługa* Pr. fil. IV, 185. 
Por. Cof ta. Cofnial. 

Cofany: »Cafany a. Cabany = ro- 
dzaj tańca, podobny do polki- 
mazurki* Parcz. 



Cofnial: »Cafnial = gwóźdź u płu- 
ga w grzędzie, za pomocą któ- 
rego można phig głębiej zapuścić 
lub podnieść wyżej* Pobł. 8. 
Toż. Ram. 18 p. w. Cofnial. Por. 
Cofalnik. Cofta. 

Cof ta »a. Strzyg = łańcuch u płu- 
ga, zapięty za grzędę i walec; 
skoro się strzyg urywa, pług się 
rozprzęga* Pobł. 94 p. w. Strzyg. 
> Cofta a. Cafta = łańcuch u płu- 
ga* Kuj. II, 269. »Cofta = łań- 
cuch (czyli ogniwa żelazne), od 
spodu progu do grządzieli idący* 
ib. I, 87 (z Bibl. Warsz. LXXX, 
620). Por. Cofalnik. Cofnial. 

Co ino ]). Co jeno. 

Co jakiego: » Dla cegoz inseniu 
(mię oddajesz)? Dla cego t&kie- 
goV Cym nie urodliwa, cy mi co 
j&kiego?* Kętrz. 56 (= czy mi 
czegoś niedostaje). Por. Co ta- 
ki e g o ? 

Co j e n o = właśnie, tvlko co Pozn. 
VI, 350; III, 225. '>Co ino* = 
zaledwie, skoro tylko Swięt. || »Co 
iniuchno (ino, jeno)* Kuj. II, 281, 
no 11. Por. Co tyło. 

Co jest? = co tam? co się stało? 
o co chodzi? Ust. z Galicji Za- 
chodniej. 

C o k a ć pogard 1. = mówić 'co' ? Sły- 
szałem 1892 w Warszawie, na 
scenie, w operetce »Gondoljerzy<. 
Żona mówi z oburzeniem: *Cooo'?; 
mąż odpowiada pogardliwie: 'Nie- 
ma co tu cokać'! 

Cokolwiek: » Cokolek, Cokoleczek « 
Zb. I. 16. Toż Ust. z Litwy. 
II »Colek = skrócenie wyrazu 
'cokolwiek'* Kuj. II, 269 (z Bibl. 
Warsz, LXXX, 621). »Z ledwo- 
ścią pokórasz colek = ledwo 
wskórasz cokolwiek* ib. 272 p. 
w. Z ledwością. » Colek* = co- 
kolwiek, trochę, byle co: 'Na co- 
lek się zaklnie' (== byle co, to 
się klnie). Tak colek zjadłam\ 



Col — Conieco. 



255 



'Kole eegolek [)rzemówi\va sie' 
(= o coś się przemówimy). 
*Byle cymlek wyci^nam go' (= 
czymś go uderzyłam) Doman. Por. 
Gdzleiek. Jakie k. Kiełek. 
Kto lek. II »Colij (= coli) = 
cokolwiek* Wisła I, 152. Por. 
Gdzielij. Ktolij. || Cokolwie- 
nieczek = cokol wieczek Ust. 
z Warszawy. 

Gol p. Cło. 

Colek p. Cokolwiek. 

Colij p. Cokolwiek. 

Coli mało: >Co 1! mało« = bez 
mała, prawie, niemal Nadm. 44. 

Cołak (= eałak) = zielsko w jęcz- 
mieniu L. z Troca. » Cołak = 
chwast, zielsko* J. Łoś. Porówn. 
Calaki. Ci uły. 

Co łapie p. Łapie. 

Cołen p. Czółno. 

Gołka p. Całka. 

Gołko p. Czółno. 

Cołno p. Czółno. 

Gołta = » bułka* Wisła II L 85. 

Co mało co: »Dostał za pisarza (= 
zosUił pisarzem) i j)otr&fiół pisać 
cuó mało cuó ci pisali, jeno ón 
pisjił sitko (= wszystko) sam* 
(= cokolwiek pisano V) Zb. VII, 11. 

Comber. > Gaber = hulanka prze- 
kupek w Ihisty czwartek (w Kra- 
kowskiem)* O. Porówn. Kuj. 
I, 244. » Tłusty czwartek w Kra- 
kowie combrem nazywano* Krak. 
I, 260. »Babski Cząber* = za- 
bawa w tłusty czwartek ib. •Pie- 
śni combrowe* ib. »W tłusty 
cz^i^artek dziewki parobkom wy- 
prawiają 'cumber' a. 'cumper* 
Pozn. I, 123. >W Siewierzu i 
około Częstochowy jest podobny 
zwyczaj, jak w Krakowie, że 
w tłusty czwartek chodzą i tań- 
czą baby po rynku i ulicach, 
chwytając ludzi, co się nazywa 
*combrzyć', *cembrzyć'« Kieł. I, 
46. Por. Krak. I, 262 (podanie 



o burmistrzu ^Combrze'). >Lud 
Krakowski (od tego niby Combra), 
zamiast 'targać', ma przysłowie (?) 
'combrzyć* a. 'sombrzyć* za wło- 
sy < ib. »Cumber a. ceber* pi*zy- 
śpiew do pieśni n^ 102, Maz. U, 
42; patrz tam odsyłacz. »Wachler 
cumber* przyśpiew do pieśni n® 
104 tamże. >We środę popielco- 
wą bal)y zmawiają się z rana, 
gdzie się mają zebrać i do kogo 
pójść na 'comber'* Rad. I, 94 

III. » Pójdźcie na comber!* ib. 95. 
Por. Wisła V, 970. >W tej oko- 
licy uczty te (zapustne) naz^n^-ają 
się 'cymprami'* Pozn. III, 116. 
>Jechunder mach cumber!* = 
przyśpiew Sand. 148. 

C o m b r z y ć p. Co m b e r. 

Gombrzyć p. Gąbrzyć. 

Go mieć: >Go ma być = prze- 
czenie. Na pytanie: *Gzy jest pan 
w domu?' jeżeli go niema, San- 
domierzanin odpowie : 'Co ma 
być!' 'Gzy masz pioniądzeV<, je- 
żeli ich nie ma, odpowie: 'Go 
mam mieć!'* Rad. I, 301, n^ 2. 
Toż Kłosy VII, 79. 

C om rzyć p. Gąbrzyć. 

Gon a = uszanowanie; ukłon: pro- 
śba Święt. Por. Gonić się. 

Gon dra p. Gądra. 

Gonić się == być żądnym ukło- 
nów; wzbraniać się: wymawiać 
się. nie chcieć Święt. Porówn. 
C o n a. 

Go nie = prawie: » Juzem co nie 
pół miecha wytrząsnął* Przyj, 
ludu VI, 261. 

Go niebądź = trochę, nieco Dy- 
gasiński Bcldonek 98. ||>Conie- 
bądź* == coś, cośkolwiek, cokol- 
wiekbądź W^isła VIII, 148. 

Conieco = nieco, coś: » Począł 
się bawić i conieco napijać* Krak. 

IV, 57. > Conieco zostawić, reszta 
nasza* Bałucki Pańskie dziady 
246. »Tożby go (żołnierza) tu 




256 



Co niepodobno — Coś, cosi. 



zawołać, Conieco niii darować* 
OIcs. 434. 

Co niepodobno = straszliwie: 
> Niedźwiedź kwiczy co niepodo- 
bno. Pozn. 1, 134,^ n" 10. 

Coniew: » Cónieski panienki «Kozł.l 55. 

Co on p. A on. 

Cop p. Czop. 

Co poć p. Cofać. 

Córek p. Carek. 

Corl p. Czarl. 

Cosać p. Czesać. 



Losac p. Lz^ac 
C o s i - k a s i prK a. 



Cos i kej p. Coś. 

Coś, Cosi, Cosik,G()ścik, Co- 
sić itp.: » Wyraz 'eosik' oznacza 
zwykle djaWa, lub jakieś stra- 
szydło; lud, bojąc się po imieniu 
złe nazywać, mówi zawsze: 'Co- 
sik pukfiło', 'Cosik thiWo, bu- 
rzyło, płakało', Cosik chodziło, 
sznmiało' ilp.* Fed. 339. »Coś- 
cik = coś, np. Cościk mu się 
zrobiłoś Kuj. II, 284, n^ 62. 
> Cosik = coś, ktoś: 'Cosik tam 
strzela po lesie' « Wrześ. 5. •Co- 
sik = wyraz Krakowski i San- 
domierski, rzadki w Mazowszu* 
Wójc. II, 197 ods. .Cosi = 
mało, nie wiele* Hoff, 40. >Cosi, 
Cosik, Cosikej* Rozpr. XII, 11. 
» Podmiot nieokreślony lud często 
poczuwa, jako neutrum (nijakość): 
'Cosi łu idzie'; *Cosi go postra- 
szyło, zabiło go whawerni'* Rozpr. 
XII, 71. »Cóś, Cóść Cóści = 
coś IJsl. z Litwy. Por. Co II f. 
>Cości* = coś*' Pr. fil. IV, 809. 
II »Coś* i in. = około, z(e), ja- 
koś: »Coś siedm sań... po jedne- 
mu (tak!) opuszczało podwórze* 
Sand. 30. >Oni tam juże coś 
śterdzieści lat siedzieli* Kam. 93. 
> Cosik na dwie niedziele przed 
Janem* ib. 24. » Płacił jeno co- 
sik trzysta złotych* ib. 93. >Ddł 
mu cosik z tysiąc papierków* 
Zb. V, 195. » Cosik piniędzy* 



(= nieco) ib. 217. » Cosik kola (= 
około) 5 mil dobrych* Krak. III, 
28. Wzięno sio cosić dwa kor- 
ca* Sand. 271. »Janicku, cosi ci, 
Słonko ci nie świeci V* Wisła VIII, 
217. >Co.si(k)* = 'coś' w zwy- 
kłem znaczeniu: »Ona się obej- 
rzała, Cosik tu ujrzała* Pauli, 90, 
n° 5. »Cosi ty, dziewczyno, na 
mnie pairzysz* ib. 219, n* 37. 
A ja swoi Zosi Kupie tu i cosi* 
Zb. XII, 133, no 193. Toż. ib. 
137, n® 245. > Gniewa sie o cosi* 
ib. 213, no 29. *Mam ci cosi 
pytać* (= o coś prosić) Zejsz. 
108, n« 441. » Cosik się stało 
niebodze!* Oles 173, n« 649. 
Foż. Wójc. II, 197, n« 25. .Co- 
sik ten fartusek źle leży na to- 
bie!* Oles. 172, no 635. .Jakem 
go uźrała, cosik mnie nagabło* 
Krak. II, 174, n^ 346, zwr. 4. 
»W stodole był u nmie ktosi, 
Prosiuł mnie pięknie o cosi* 
Kieł. I, 94, no 110. .Cosi prze- 
wiódł = coś przeskrobał* Cinc. 
9, n^ 104. .Każda nauka cosi 
kosztuje* ib. 20, n^ 396. Por. 
Sand. 165. Kam. 9. 24 i ind. 
(Po wizycie nocnej Ja.sia) »Ka- 
siiileńka cości w sobie cuje* 
Maz. V, 260, n« 265, zwr. 9. 
II .Ogień cegościć warcy* Was. 
93. .Kobita cegosik zanimogła* 
Wisła V, 867. .Trza było na co- 
sik piniędzy* Zb. V, 232, n» 36. 
.Jti (służkom) wypłacała, W ceni- 
simzem (= ale w niektórych rze- 
czach, razach) im wytrącała* ib. 
IV, 90, n^ 12. II .Coś* =ktoś: 
.Idzie cosik chudego, wybladłego, 
a to był ten trzeci (bral)* Krak. 
IV, 108. .Cosik doniesło plewa- 
nowi* (= ktoś doniósł) Zb. V, 
213, n° 20. .Plewanowi cosik 
kradło spyrki z komina* Zb. VIL 
76, n° 133. .Miałak ja se przo- 
ściradło, Ale mi go cosi skradło. 



Coś, cos^i — Co lylo. 



267 



Cvii iiiysy, cyli scury* Zb. XII, 
174, n<> 132. >Cości, CośdcS Cze- 
gośeić \id.< Czark. || »Coś« = 
jakaś istota niewiadoma, nadprzy- 
rodzona: »Jak go coś pochwyci, 
liderzy o ziemię i lak go biło, 
co jóno weszło w niego (= ile 
się zmieściło)* Kiol. II, 241, n° 
17. »Coś go pochwyciło i wrzu- 
ciło na wóz... Potem jak mu się 
coś stało (sti-zeiiło?) w głowę, tak 
poleciał na błoto* ib. 242. >Gdda 
mu cuósi z wielgiego unltarza* (= 
ołtarza)* Zb. VII, 6. >Pukd cosik 
na dźwidrze* (= we drzwi) ib. 
42, n*^ l04. »Duchy pokutujące 
są oznaczane wyrazem: 'coś', *co- 
sik'. Mówią tedy, że *coś' po po- 
kojach chodzi i przeszkadza* 
Krak. III, 56, n« 111. >Cosik 
wlazło na strych nad komorę 
i jak zacnie deski z powały od- 
rywać...* ib. 57, n" 113. >Na 
drzewie było cosik i wołd: *Co, 
zimno!'* Wisła I, 305. » Cosik 
a. Cosi = często zamiast 'ktoś': 
'Cosik mi wzieno'. 'Cosik przęsło 
drogom'. 'Cosi na dźwierzach zbu- 
rzyło'* Spr. V, 349. »LezaJ na 
skale i u.snuj... I cosik go znie- 
sjto* Cisz. I, 249. * Przyszło do 
niego 'cosik' i mówi...* Cisz. I, 
185. » Przez sen widzi, że 'cosi' 
przyszło do niej* Wisła VIII, 112. 
Kiedych ja szeł do swej miłej, 
A to było w nocy, Cosikej mie 
kijem pizło (= palnęło). Co miało 
swej mocy* Zb. IX, 219, n» 139, 
zwr. 1. »Cosi było, bo szuściało* 
Cinc. 9, n^ 105. »W kościele 
cosi gada* Za w. 56. >Boże, co 
się wodzi (= co się dzieje), Cosi 
do komórki wchodzi. Czy od 
Boga, czy od ludzi; Co ja zasnę, 
lo mię budzi* Zejsz. 66, n*^ 163. 
> Cosik mi za uchem szepce < Zb. 
IV, 259, n® 254. »Kacmarza cósi 
koniecnie pkało (= pchało), zęby 

Stownłk. 



seddolasa* Zb.V, 217.|| ^Cosikasi 
= ni stąd, ni zowąd; niby to, niby 
owo* Rozpr. X, 227. > Znowa 
go (kościół) trza poprawiać, cosi 
kasi* (= i to i owo) ib. 256. 
II >Cośniecoś« = to i owo, nie- 
co Radwański Mitol. słów. 40 
i Ust. z Podola. || » Bieleją (na 
chatach) wapnem nakrapiane 'cęt- 
ki', czyli kropki, kreski i gzy- 
gzaki, już to dla przyozdoby 
szpar..., już dla pokazania chło- 
pakom, że tu jest 'ktosik i co- 
sik' na wydaniu; 'ktoś i coś' zna- 
czy lakonicznie wyrażone: dziewkę 
z krówką* Krak. I, 157—158. 
II » Przyjechał coś za pan* (= 
jakiś pan) Łęcz. 161, n^ 286, 
zwr. 12. II » Powiedzmy sobie, 
co chtóry coś umie* (= co 
z nas każdy umie) Pozn. VI, 114. 
II >Coścoś* = nieco, cokolwiek 
Radwański Mitol. słów. 20. »Cóś- 
niecóś = cokolwiek Tyg. ilustr. 
ser. I, n^ 228, str. 54. ' 

Coś innego: »Co inne<: >Móg 
obrać lepse rzecy, abo zbawienie 
wiecne, abo co inne* Zaw. 63. 

Co ta p. Ciota. 

Co takiego? = coto takiego, co się 
stało?: »Co takiego, co pochmur- 
ny dzień?* Wójc. II. 29. »Co ta- 
kiego, że nie widać Jasia mego?* 
ib. 172. Toż Zb. IV, 217, n^ 28. 
Kai. I, 141, n« 101. -A dla cego 
takiego?* (= czemuż?) Zb. IV, 
213, n» 17, zwr. 3. Por. Co 
jakiego? 

Cot i liszka = cetno i licho Ust. 
z Litwy. »Grać w cotkę i liszkę* 
Walicki Błędy 28. >Cotny = pa- 
rzysty* ib. »Cot czy liszka?* ib. 
» Ciotka: 'zgadnij, czy ciotka, czy 
liszka?'- O. 

Cotny p. Cot. 

Co tyło == jak tylko, ile tylko: 
>Jeść i pić (ma), co tyło sama 
zechce- Chcłch. I, 240. »Gnał, 

17 



»unał, j 



•J5^ł (^ Iow nać — Cóż. 

(O tylu za^iadz 1=^ ilt* siłj na łem takii mać* Cinc. 17, n** 340. 
konin ih. 27:^. Co I ylo niedziela. II Cerka* Rozpr. IX, 285. 
«io karciny iłiodzili Kozł. 110. || >Cerka« Pozn. VI, 7. || •Ce- 
li Co tvi»Mzk<» -=. co tylko Kuj. rnchna* Hojf. n^ 142.296. 337. 
II. 28 L ri^' 11. Por. Ćo jeno. iói. 466. || Ceruiliniczka* Rog. 
CowiiMĆ |». Cofać no 10 k):^. Zb. IX. 221. jj »CV 
Cóf cóf <-ór! = \vf>łaniena krowy i ko- ruszka l»ojx n*^ 360. Cinc. 26. 
nie. żel)v .<ie cofnełN Wi4a VI, 227. || (.'erzvfzka Uojr. n° 454. 



Cół^Ki |). Czułka II Cernlka< Zb. IX. 190. || »Cy- 

('. rWko --- wr/erjono (rK.i Cer. ruszka* Panz. 

Córa: IN^/n. VI. 75. 164. || Córu- Córczyn: ^Idjj (domyśl, duszej 

-ia : \Vój( . II, 62 70. Ro^'. n** z ti-zys<u (= z czyśćca): jediia 

.'{96 i ind. Sand. 55. 192. Kuj. ojcowa, druga malcyna, a trzecia 

I. 251. 299 ()le>. 132. 484. curcyna* Kozł. 257, n^ 19. .Cór- 
Kozł. 56 90 Zh. II. 55. Rad. 1, cyna spuódnica* Rozpr. IX, 178. 
213. Lnl». I, 279. Zb. IV. 115. Córek p. Carek. 

II Córuś' (tak -anio 4 i 5 pp. Cóż = <:zep[oż, pocóż, czemuż?: 

Ip.i: Wójr. I. 113. Sand. 55. »Czóż = cóż* Parcz. » Wojacy, 

Kuj. II. 33 \^:\. Kozt. 33. Zb VI, Cóż pięknie Inibicie?* Rog. n<' 

127: IV, 12-J. olr.. ? 26 484. 38. ^ Cóż to łąkowego? Cóż stoisz? 

Pójdę, i (j r«nM- hMJwic będł^*^ Co za przyczyna?* ib. n** 60. 

^i^il. 62 ł^ęcz 238. Kai. 1, 147. »Cóż nii(^ ty tak żałujesz. Gdy 

'C.oni.- Roj£. 11'* 'f59. 507. 508. mi nic nie darujesz?* ib. 106. 

(!<»rnś. córii-iii moja!' WiNfa >Cóżbym ja się za ciebie modliła, 

VIII. 695. II >Córaś moja- Coszcz. Kiejm (= kiedym) ja nie je.^^l 

278 je-l za})e\Nne ponivłka <lrukn, żadna twoja miła?« ib. n^ 246. 

żarn róniś'. | » Corusieńka-* : Zb. >A cóże? a jakże? a czemu? 

VIII. 82. II 'CcHPńka : Wójc. a dla czego? Wilkoiiski Ramotki 

II. 75. II ainiinii.i' Sand. 202. V, 188 (1873). || »Cóż« w zwy- 
II >Core-zka> llain 18. || >(^ó- kłym znaczeniu: -Nie płac, cozc 
rnia- Pozn. III. 83: V, 207. ci łam będzie!- Zb. XII, 198. 
Zb. VIII, 303 II ^Cómlinku' Pi>zn. .Coże* Zejsz. 78, n^ 245. »Cos, 
II, (>i. \adm. 1(55. || ^Córnlińka* cos toV= co, cóż to?« Spr. IV, 
Zl). IV, 220. II Conilinka^ Kam. 354. || >(:óż< = któż?: »Pau 
IS. II »C(jrulenk:i Derd. 3 i. go sie zapytuje: — Cóż ty j(»- 
II -Coriileńka* ł,«'(Z. 227. Zb. . zdeś? On odpowiada: — Ja jez- 
VI, 127. II -Córiiclina : Kuj. dem bidny sierota Kuj. 1, 140. 
II, 18. 33. i:;. 16. Rai. 108. || .Cóż« = cz\'ż?: »A w czćm 
Pozn. V, ił>7. II »('.oniclina« ja się to zawinił I cóż ja krzywdę 
Ro*r. n" 140. llo/|>r. IX, 284. uczynił, Że mnie, zwierza mizer- 
ii Cónzysko*: Pozn. III, 75. nego, Gonią, tłuką« Rog. n^ 67. 
II >l)cera< obok 'Cera*: Rozpr. >Cóżbym ja ciebie cieszyć cho- 

IX, 296. »CerM : ib. 281. 285. dziła, Gdyb^TH ja o tobie nie 
318. 350. 354. Rog, n" 10. 11. myślała?* ib. n^ 247. »Cóż to 
59. 98. 117 516. 526. 533. dużo potrzeba, żeby... « Myszkow- 
Tyg ibistr. mm-. I, ł. XIV, str. ski O stracbacb, 21. || »Cóż... 
126. Świderski Wie-i Wisła 31. nie« ? = jakżeby nie?: >A wa- 
łlozpr. XII, 22. 87. '.laka cera, lic się cbałupecka nasa! Cóz się 



Cóż łóż — Cudak. 



259 



nie ma walie, kiedy koło lasa?< 
Oles. 167. » Płakała dziewcyna, 
Cóz nie miała płakad?« ib. 175. 
»Cóżbyk nie wiedział?* Tyg. 
ilustr. ser. 2, t. XIV, .str. 28. 
»Cóż nie mam rada byd?« Krak. 
II, 47, no 83. »Cóź?* lIst.zLitwy. 

r.óż tóż: >Nie będę laki głupi, jak 
ly, żeby cóż tóż (= tak zaraz?) 
WŁijjśd, co zapłacą!* Zmor. 102. 

Cpad p. Ciopać. 

C u b r y n a p. Czupryna. 

Cubrzye p. Cabrzyć. 

C u b r z y ć się p. < ' a b i ć sic. 

C.ubrzyna p. Czupryna. 

Cucą p. Ciucia. 

Cu(c)ha p. Czuiui. 

Cucb ! p. Ciuch. 

Cuchnąc'-: » Derki koniem cuchły* 
Kjim. 79. II » Cuchnie (\yłaściwic 
'cuchnieć') = śmierdzieć* Krak. 
IV,305. »Cuchniał*WisłaVin,267. 

Cuchr- p. Czochr-. 

Cucić: »Czu(!ić« (IsL z Lilwy. Por. 
Cudzie w przvloczeniu z Rozpr. 
XXVI 

Cu CU = »cnkicr (dziecin.)* Spr. 
IV, 20. 

Cueuk p. Ciucia. 

C u c* y k = » wyżeł , pogardliwie 
o psio wogóle, łakże o policjan- 
cie* Zb. I. 65. Por. Ciucia. 

Cud: »Cuda, Cudeńka = dziwy, 
fantazje, |m> głowie chodzące* 
Sand. 261. »Cudy pomiany! = 
dziwne rzeczy* Kuj. II, 269. 
»Cud czudesny (czyi. czudjesny) = 
na wyrażenie stopnia najwyższe- 
go* Zb. I, 65. >Co za cddal* == 
okrzyk zdziwienia Cen. 76. »U 
nas we wsi jeszcze i |>o dziś 
kużdenm chłopu gadką na wielki 
czud (taki), co...« Kam. 159 (= 
»na wielki dziw*). »Cudy, Cu- 
deńki = wyraz podziwu* Pr. fiJ. 
IV, 809. »Cud = coś niezwy- 
kłego: 'Kuba cud robił, cobym 
ś ninł seł'. Taki dobrv, co cud'* 



Spr. V, 34r9. >Cud = 1, cud 
2, coś nadzwyczajnego: 'Co cud*= 
niesłychanie, nadzwyczajnie, nie- 
wypowiedzianie. Taki dobry, C(» 
cud'. Tak wiela, co cud'. 'Cud 
robić' = dokazywać, awantury 
czynić. 'Tak prosi, że aż cud ro- 
bi'. 'Koń nm cud robił'* Wrześ. 
5. »Ładna.ś jest do 'iidu!* Kle- 
czyński Melodje 10. > Ładny od 
cudu* Zejsz. 89. Zh. XII, 186. 
Kozpr. 111, 369. »Co cud = 
zwrot, .służący do wyrażenia wy- 
sokiego stopnia jakiegoś przymiotu, 
np. 'Było tam ludu , co cud'. 'Taki 
dobry, co eud'< Kozpr. X, 274. 
Patrz j)od Brygantować przyto- 
czenie ze Spr. V, 345, oraz tam- 
że [). w. Bryzo wać się. » Prawi 
ona jakie.ś '<iidy-niewidy'* Pozn. 
VII. 139. 277. 279. Toż Zb. I, 
33. Książe, na cud uroda jego* 
Kękop. .1. Kopern. »Ładnaś jest 
do cudu' Klecz. 10. »Ładnvś 
od cudu* Wisła Vm. 220, ń« 
159. 'Bogaty [»rzez cuda* Mii- 
lyas C)db. 4. » Kobyła taka wy- 
myśua, co lud* Wisła VI, 145. 
»Cueo jo (umarłą gospodynię), 
wielkie cuda z nio robio. ale to nic 
nie pomaga ^ Chełch.ll, 128. »Zeby 
na <!iebie cud I* = przekleństwo 
ł*leszcz. 105. II » Cudeńka* blp.: 
> Cudeńka z nim wyrabia* = 
pastwi się, dokazuje Łomż. || »Cu- 
deczki* dziwy, cuda Święt. »Cu- 
decki = cudowne rzeczy* Sab. 
128. II >Cudo* = dziwnie, cu- 
downie: »Coś cudo dzisiaj* (bo 
jadł^ cudownie pi-zybvło) Lub. 
II, 204. 
Cudak: > Cudak = dziwak* Kopr. 
XIK 88; XXVI 372. Toż Spr. 
ly, 20. Rozpr. IX, 117. 204. 
Święt. IJdz. >Moja panno młoda, 
Jakaześ ty droga: Za ćtyry tii- 
lary Taki cuddk mały* Zb. I^^ 
124, n« 86. II >W dzień ś. Szeze- 
17^ 



260 



Cudno - - Cudzowoia. 



pana, młodzi parolK-y ubierają 
słomianego bałwana... jakby jeźdź- 
ca, któn^go zowią 'cudakiem'* 
(u'd^U*\)u'y* opi.-^j Wisła II, 816. 
II 'Cudak z krzywego drzewna = 
dziwak, człowiek cudaczny- Pr. 
fil. IV, 809. 

C a d n o = dziwno : » Cudno mu 
byłoc Zb. VII, 11. Toż ib. 20. 
Matvas Świat i przvr. 15. Spr. 
IV, 'H21. 

Cadoslworny= ^ niezwykły, nie- 
słychany: 'fopowiadał cudostwor- 
ne rzecy'« Rozpr. XXVI, 373. 

Cadośny = dziwny, cudacki : > Cu- 
dośne rzeczy wyprawia « Pozn. 
VI, 279. >Cudo.sne gada rzeczy* 
ib. VII, 136. 

Cudować = 1, = »dokazywać, 
niedorzeczności wyrabiać* Sand. 
261. Por. O. »Nie cuduj!* Krak. 
II, 122, no 239, zwr. 4. Rad. II, 
117, no 270. »Wieprzc tak krę- 
czą, tak cudują* Pozn. VI, 17. 
> Kazał poszczuć psami za zakon- 
nikiem, żeby napadły i cudowały 
tego byku (lak), coby ón się ur- 
wał* ib. 225. > (Zaklęta królewna) 
snou (= znów) cuduje nad nim, 
tak wrzeszczy^ ib. 74. » Cudo- 
wać* = dokazywać, figlować, 
żartować Ś w ięl. » Cudować* = ni- 
szczyć, psuć, np. las, łąkę Ust. 
z Litwy. II 2, » Cudować = wy- 
rzucić komu, wymyślać, wyrzą- 
dzać obelgę. 'Zcudował mnie' = 
nagadał, nakrzyczał, nawymyślał* 
Krak. IV, 305.' > Niech (mąż) nie 
krzycy, nie cuduje, Niech mnie 
sanuje* Maz. III, 112, n^ 71, 
zwr. 4. II 3, > Cudować się = 
dziwić się* O. Toż Was. 240 i 
Rozpr. X, 213. »Cudują mu (gai- 
kowi) się ludzie* Pauli, 17, n® 1. 
» Cudują się ludzie, ze nie mam 
podusek* ib. 204, n® 26. Toż 
Krak. II, 431, n^ 692, zwr. 8. 
Por. Spr. IV, 321. Zb. V, 249. 



Zb. VII, 45. >Baba sie iiokro- 
pnie cudała* ib. 59. Por. ib. 60. 
Zejsz. 46. 155. >Jak sie flo (= 
kto K.) cuduje (= zachwyca się, 
chwali K.). to Irza powiedzieć: 
'Soli w o<'y!\ to nie urzece« Wi- 
sła VII, 141. *Cudować sie = 
dziwić i^ię. Ty mi sie nie cuduj'. 
'Ludzie sie cudowali'* Spr. V, 
349. II » Cudować się = doka- 
zN-wać, hałasować* Osip. 

Cudowność: » Dzieją się cudowno- 
ści na świecie* Kaspr. 84. 

Cudzać się = > unikać rodziny: 
'Cego pan szwagier się nas cu- 
dza? — Ja się nie cndzam.'€ 
Maz. V, 36—37. 

C u d z a r = » dozorujący, by na rzeź 
przyprowadzane bvdło zdrowe 
było* O. 

Cudzić = »zdurzyć, opętać sło- 
wami* Krak. IV, 305. || > Cu- 
dzić = 1, śledzić, szukać: 'Cu- 
dzieli za niemi, ale ik ni mogli 
zdvbać' 2. cucić* Rozpr. XXVI, 
373. 

Cudzić: > Owies cudzić przez prze- 
tak a. recicę* Spr. IV, 302 ( = 
czyścić, przesiewać); V, 349. 
» Konik wrony nie cudzony* Zb. 
IX, 11. » Cudzić = czyścić, np. 
studnię. W gwarze Żywieckiej = 
ciągnąć za włosy* Rozpr. XII, 
88. »Mie stary chłop budzi, za 
włosy mie cudzi* ib. 190, n® 
55, zwr. 5. » Cudzić, Wycu- 
dzić = targać za włosy* Spr. 
IV, 20. Por. Rozpr. XVir, 29. 

Cudzo: »Cńzo = cudzo, obco* 
Ram. 17. 

Cudzołóżca: >Cudząłożec* Bisk. 53. 

C u d z o p a n i e (! = » włościanin z ma- 
jątku, należącego do innego pana; 
cudzy poddany* O. 

Cudzowoia: » Swawola do cudzo- 
woli wiedzie^ przysłowie (= kto 
nie słucha brała, słuchać będzie 
bala) Krak. IV. 268, n^ 608. 



Cudzoziemsiwo — Cupieć. 



261 



Cudzozieinstwo: >C&zozemstw6 
= cudzoziemszczyzna* Ram. 17. 

Cudzy: »Cftzy« Bisk. 17. Toż Hilf. 
131. 133. .CAzt* Ram. 17. •Gu- 
zy* Rozpr. XII, 40. »Cudzi« 
1 pp. Im. Ust. w Jaworzu (Szląsk). 
»Cuzi« 1 pp. Im. Ust. od J. By- 
stronia. || > Cudzy (człowiek) = 
obcy, nie krewny* Rozpr. X, 
274. Toż Wrześ. 5. » Cudzy = 
gość, obcy Kai. I, 41. 

Cufig = miarka do równego przy- 
bijania łat do belek, na których 
się układa ślepy pułap (termin 
stolarski) Ust. od Krakowa. 

Cug: »Hej do cugu, wronę koniki, 
do cugu. Zabieraj się, moja Ma- 
rysiu do ślubu I < Lub. I, 199, n® 
195, zwr. 2. Toż Zb. XII, 196, 
n« 85. Zejsz. 117, n» 1. Patrz 
pod Ciąg przykład od Domanie- 
wic: 'w cięgu\ II »Cug« =: po- 
ciąg (kolejowy) Gaz. Olsztyiis. 
1886, n» 28. — Por. O. Cug, 
n^ 10. II »Cużek*: >Cztery ko- 
nie w cużku« Krak. I, 236. 

Cugant = cugów iec, koń cugowy 
Ust. od J. Łosia. 

Cugiel: »CugIa* ż. Krak. IV, 30. 

Cugować: »Do cugu, koniczki. Wie- 
ziemy dziewczynę do ślubu. Nie 
chciaiy koniczki cugowad. Nie 
chciała Anusia ślubować* Zejsz. 
117, no 1—2. Toż. Zb. XII, 195, 
no 85. Por. Cukować. 

Cuha p. Czuha. 

Cuhunder: »Brać a. wziąć kogoś 
na cuhunder* = ostro do ko- 
goś się zabrać, brać na pytki Ust. 
z Litwy. 

Cu ja p. Czuha. 

Cukada p. Cykata. 

Cukiernik = cukrownik Kaspr. 20. 

Cukiernik: > Krązecki cukierniki 
od robaków = pastil. san ton.* 
Pleszcz. 143. 

Cu kor ja p. Cykor ja. 

Cnkować?: (Djabeł, mający się 



skąpać w wodzie święconej) >od- 
skocył, jak koń, kie wielgom furę 
wiezie, tak 'cukował'* Zb. V, 196. 
Por. Cugować. 

Cukrować: >Psy cukrują = go- 
nią głosem przyjemnym* Przyj, 
ludu VI, 110. Toż O. 

Cukry blp. = rodzaj ziemniaków 
Zb. XIV, 26. 

Cul = > pewna miara normalna* 
Roczn. 189. Zap. = cal. 

Cu lag »a. Culaga = przydatek do 
pensji* O. > Żołnierz dostanie nad- 
łożony traktament dubeltowy, to 
jest 'culage' (Zulage) i kwartę 
wódki* Pozn. VI, 73. 

Cu I agi er = całe wiązanie dachu, 
klatka dachowa Ust. z Warszawy. 

Culka a. Ciulka = penis Rozpr. 
XVII, 29. 

Guła p. Czułka. 

Cumber p. Comber. 

Cumbrz- p. Czupr-. 

cumper p. Comber. 

Cumrzyć p. Gąbrzyć. 

t4upl: »Gup cup cup cup po podło- 
dze* (o tańcu) Zb. XII, 224, n^ 
147. > Łup cup ceber i td.* (przy- 
śpiew) Maz. II, 42, n^ 102. 
» (Twardowski ucieka) Cup cup 
cup do łasa* Lip. 115. > Konik 
nozkom cup cup cup!* Zaw. 95, 
no 73. 

Cupać = (o wilku) obces się rzu- 
cać Przyj, ludu VI, 111. Por. O. 

Cupak = »rodz. grochu... którego 
strączki kładą się po ziemi. Z po- 
wodu tego *przycupania', groch 
tak się nazywa* Tyg. ilustr. ser. 
1, t. XII, sir. 18. 

Cupel p. Cypel. 

Cuperek = » kostka ogonkowa 
(coccyx)* Rozpr. III, 369. Por. 
Kuper. 

Cupieć = » siedzieć w kuczki* 
Wrześ. 5. »Gupnąć = kucnąć* 
ib. »Cupić = siedzieć w kuczki, 
przysiąść* Rozpr. X, 213. >Cu- 



262 



Ciipień — Oybant. 



pięć rr= siedzier na ziemi* ib. 
IX, 204. '•Cupnąć, Przycupnąć = 
nsiąśe na ziemi* ib. »CiipnyJ na 
grobie < (= przycupną?) ib. 199. 
» Cu pnąc < = usiąść; zdrzemnąć 
się Swięt. sCupnąć = usiąść 
w kuczki' Rozpr. X, 274. ^Cu- 
pieć = siedzieć skurczywszy się* 
ib. -^Czóp, Czópk = kuczka, 
siedzenie po turecku. W Poznań- 
skim 'ciupnąć, uciupnóńc\ sie- 
dzieć 'na czympku' ^ Pr. fil. 111, 
374. >Ciupnąć = przysiąść na 
palcach < Zb. II, 7. Por. (!iupy. 
Ciunąć. Czepiec. 

Cupień }). Cypel. 

Cu pierz- p. Czupirz-. 

Cupkać p. Cu pnąc. 

Cu pnąc = uderzyć nogą o zie- 
mię* Rozpr. IX, 204. ^Cupnął 
siekierką^ Wrześ. 48. ^Janosik 
złapał konia za nogę, ino raz 
o ziemię 'cupnął', nie została mu, 
ino noga w garści- ib. 49. ^Cu- 
pnąn w niego palcem trzy razy 
i uozsuł sie w prok* (= rozsy- 
pał się w procli) Zb. V, 240, 
no 44, II V Cupkać = tupać, ude- 
rzać o co ręką, nogą, kijom itp.c 
Wrześ. 5. Cupkać = kopa<' 
nogą o ziemię Rozpr. X, 274. 
:^ Cupkać = tańczyć Zb. V, 221. 
* Cupkać ^= tupać (np. nogami 
w tańcu); złóż. Trzvcupkać' = 
pi-zydeptać* Spr. IV, 321; V, 349. 
»Cupnąć na piesku r=: stanąć na 
czworaku Kopern. rękop. 

Cnr = ^djfiboł, zło: 'Niocli cię cnr 
\veźmio'< Pr. fil. IV, 189.' Por. 
ib. [, 719. Rozpr. XVII, 7(). 

Curol i k p. <! yrii 1 i k. 

Curlik p. i.yrnlik. 

Cu ryk: ^Gdy się konio in:ij:i ru- 
fnąć, wołają 'en ryk'* Nadin. 149. 
II ^Ciuryk : Na konie wołają 
cofając: 'cinryk'-. Zb. XIV. 157! 
Por. Rozpr. 'XVII. 29. lauryk* 
w tymż»» znaczeniu Rozpr. XX, 426. 



urys 'W wyrażeniu: 'Masz cu- 
rys!* = masz babo reduty, gdy 
kogo nieprzewidziany spotka wy- 
padek, nabawiający go kłopotu* 
Kolb. 

uszka p. Ciszka. 

uwa p. Czuba. 

uzać sie = kłócić się* Pr. fil. 
IV, 189. Por. Rozpr. XVir, 76. 

uzanic* =: łkłótnia-^ Pr. fil. IV, 
189. 

uzka p. Czuba. 

uzy p. Cudzy. 

wajdaf = >ksobie Zb. VIII, 76 
ods. >Cwajda sa, gniada!^ ib. 
no 24. Por. Hej da! 

w al i eh p. Cwel i cli. 

wałek= »koń szybkonośny, choć 
małyv Zb. I, 26.' 

wałka p. C zwała. 

wancygier: » Prosi dziadek iio 
cwancygierka* Zb. XIV, 50. 
»Śzyćkie s\voliziry brały cwin- 
cigiry* (= wszyscy szwoleżero- 
wie) ib. 234, n^ 60. ^Przepiuiiam 
^0 cwancygierka ib. X, 133, 
n« 70. 

w a n y p. S z c z w a n y. 

w a r d y p. T w a r d y. 

warzyć się p. Swa rzyć się. 

woj nos : : Cwejnoska := nierząd- 
nica -^ Zb. I, 65. 

w e 1 i c h : y Cwalich : Pierzyny 
mają z cwalichu* Pozn. IH. 124. 

w (» u t a r z p. C m o n 1 a r z. 

woj a p. Szw^ o la. 

wór (Mim: ^Jednonin), drugorum, 
frójcnni. cwórcum ifd. nnętowa- 
nio) Fed. 388. 

yba a. Cyhe -=r knza fpraodrze- 
żniając mowę /A'dowską) Ust. 
z Lii wy. 

y bani -^n wyrwani ( ii koła ze- 
psutego O. Cybanl iw Lubel- 
skimi a. Cymbant (w Radom- 
skimi -= klan)ra żrla/iia, rhwy- 
lająca pęknięlą obręcz .1. Lóś. 
(ATubanl Krak. I. 1 7(). 



Cybaty - - Cytlii. 



2«:{ 



ybaly a. Cybiasly = mający 
dłiigie 'cyby' (nogi) Ilsł. z Litwy. 

y b i a s t y p. C y b a t y. C 

ybik = skrzynia, obłożona fu- Cl 
trem, w której berbata z Cbin G 
przycbodzi Ust. z Litwy. O 

y b 1 i s o w y p. Cyprysów y. 

y b o r j 11 m : > GNinboryjo zdjęło « 
Pauli, 66. Do cymboni strzelać « 
Krak. IV, 237. Por. Gaz. pols. 
1877, n" 14 (Sienkiewicz). >Gym- G 
borjuni< L'st. z Litwy. Por. Gym- G 
borja (miasto). C 

ybiich = » otworek w czeluści G 
szabaśnika< (= pieca chlebowe- 
jro) J. Loś. -Gybuch = luft 
w piecu piekarskim do komina* 
Krak. IV, 305. >Bywa w kotle, 
w garncu i cybucbu, a później 
w ludzkim brzuchu ^ (zagadka o G 
wódeo) Zb. VI, 18, n" 176. 

ybui- p. Gcbul-. 

y b u i s k i : > Pan Gybulski « , co żo- 
no sprzedał Pozn. IV, 225. Maz. 
IL 111. Wi.sła IL 136. 

yby blp. = długie nojji Isl. z Li- 
twy. Por. Dzyby. 

yc = pierś: Gycka, Gyceczka< 
ż. Ust. z Litwy. Por. O. »U ry- 
zuli' dwa cycul(\ w rvzoc]iy czte- G 
ry cycochy. Zb. IX, 301, n« 11 
(zagadka o klaczy i krowio). || >Gy- ( 1 
(,*uś-: »rutuli luamusia, Da ci 
wnet cycnsia Zb. XIV, 169, n« 
7. Utuli cie cycuś, brzozowy 
patYcuś ii). X, 134, n'' 89. Por. 
Dydek. ( 

V r' -=. rodzaj tkaniny: -Ku})ip ja 
i'\ na spódnicę piękny cyc; A be- < 
dziesci i w lym cycu chodziła* 
Kieł. 1, 159, no 274, zwr. 6—7, i 

Spódnik z sycu, lub innej tka- 
niny* Pozn. I, ti4. Xjłkupili sy- 
(ów Kuj. I, 33.S. 

y c p. Kart on. 

ycać = ssa(^ Świt;!. Spr. IV, 342. 
Gfcac ^=r :i<ać llain. J7. ^Gy- ( 
t»a/* -- ssa<' pier:^< Spr. V, 349. 



Toż Knisn. 300. Por. (iyckai-. 
D y d k a ć. 

y c a k p. S y s a k. 

ycewy p. Gycowy. 

ych p. Cech. 

ycha = powłoczka, wsypka: > Sta- 
rą cyche miini. Do ni (-ie scho- 
wjim* (mówi mąż do żony, kiedy 
-óno idzie śmierć O Zb. IX, 258, 
no 308, zwr. 3. 

ycha ć p. Kicha <•. 

ych tac p. Ge eh tac. 

y c h o w a ć p. G echować. 

vckać = ssać Rozpr. IX, 140. 
204. Spr. IV, 20. Rozpr. XXVI, 
373. » Zajęczyca siedzi, dwa za- 
jącki ją cyckają* Gisz. 1, 91. 
*Gvckać = ssać (ustami), w\'sv- 
<ać'< Kolb. 

y (• o li = człowiek z nałogu Irzy- 
maja^cy palec w ustach; dzieciuch 
Swięt. Gyciiój = ślamazarnik 
spieszczony* Rozpr. VIII, 172. 
^Gycoń = dziecko rozpieszczo- 
ne- Spr. IV, 20. Toż >Gycóń« 
Rozpr. XII, 88. >Gycoii = chło- 
piec rozlazły* Idz. »Gycoń = 
pieszczoch Rozpr. XX, 126. Por. 
C, ycuś. 
lvcor, »Gvcorck = .««opol np. lo- 
du Spr. V. 349. 
;y<'owy = z cycu (tkaniny): NSpo- 
<lnik cyc(iwy Pozn. I, 61. > Na- 
ści... sy<.'o\vą spódnicę.... Kup mi 
kamicni<M* Kolb. 67. n'^ 5ww, 
zwr. 5. 
lvców: »\V tł^m Gvc(>\vi«'« Glictni, 
I, 151, no 22. 

ycuś = dzieciak Swict. Pon>\v. 

Gy coil. 
! y (1 z i a c y d z i a ! : i lldzia cf dział 
= wołanie na kozy ^ Rozpr. 
XVII, 7. Gv<lzia! = odpędza- 
nie kóz Wisła VI, 227. >Gydź! 
Gydzia! rr^ \vvkrzvknik na ko/o. 
Spr. V, 349. 
lyfki = rodzaj Iniłck I >t. z War- 
szawy. 



264 



Cyfr — Cygan. 



Cyfr: » Taniec góralski, zwany 'cy- 
freni' « . Por. Cyfrowany. 

Cyfra = » żelazko do wybijania 
de.seni na żelazie* Wrześ. dod. 
» Cyfra « = cętka, ozdoba (wy- 
szywana lub wypalana np. na 
ubraniu, kierpcach, ciupagach itd.) 
Ust. od J. Traczyka. 

Cyfrować = » wyszywać we wzo- 
ry, haftować* Rozpr. III, 369. 
II » Cyfrować* = tańczyć 'cy- 
frowanego' a. 'cyfra' Wis^a II, 
116. »Gdy konie skaczą, mówią, 
że 'cyfrują'* Ust. od J. Traczyka. 

Cyfrowany: > 'Podhalańskiego' a. 
'Cyfrowanego' tańczy parobek na 
popis* Wisia II, 116. Por. Cyfr. 
II » Cyfrowany = ozdobiony de- 
seniem, wybitym 'cyfrą'* Wrześ. 
dod. » 'Cyfrowano portki mam* 
Rozpr. III, 369. > Cyfrowane (= 
wyszywane) portki* Zb. XII, 194, 
n® 67. » Cyfrowane kierpce = 
ozdobione C(^»lkanii, floresami* 
Ust. od J. Traczyka. 

Cyga cygal = wołanie na gęsi 
Zb. Vni, 256. Toż Wisła IV, 
690. »Cygu cygu!* Zb. XIV, 158. 
Rozpr. XX, 426. >Cygo cygo!« 
Maz. III, 46. Was. 51. Wisła III, 
664. 

Cyga = studnia ciągowa, żóraw 
Beitr. VI, 279. Por. O. >Cyga = 

1, winda. 'Wziąć kłat na cyge' 

2, baba do pobijania pali mo- 
stowych 3, bąk, zabawka dzie- 
cinna* Spr. V, 349. 

Cfgac p. Ciągnąć. 

Cygan: > Myśmy są Cygani, Z Egi- 
ptu wygnani; Cygany się zwie- 
my* (pieśń Cygańska) Rog. n^ 
108. »Za górką... tańcują Cyga- 
ny* Pozn. V, 103, n« 204. > Cy- 
ganowi szporka, a gazdowi kapu- 
sta* Cinc. 9, n^ 112. »Zawią- 
zali Cyganowi oczy. Aby nie szedł 
ku Cygance < Zb. IX, 243, n<> 256. 
» Cyganie, pora je za wami(?)* 



Zejsz. 158, n" 69. »Za górami 
są ta Cygany. Jacy jedna Cyga- 
necka trzęsie wjt^sami* Zb. X, 
133, n** 74. » Sikora... wysiedzia- 
ła trzystu Żydów, Cyganów pię- 
tnaście* Maz. III, 307, n° 451, 
zwr. 4. »Cyganecka idzie, Cy- 
gana nie widać* Zb. XII, 220, 
n« 92. Toż ib. 221, n« 105. »To 
je Cygan, co go czerci widzieli* 
Cinc. 37, n« 823. »Cyganci ja. 
Cygan, moja matko, Cygan... Cy- 
ganecka przysła. Cygana nie wi- 
dać^ Rad. II, 114,'n0 254. . Cy- 
gan* Bisk. 44. Pieśń o Cyganie, 
który uwodzi dziewczynę Pleszcz. 
211, n*^ 2. >Co Żydem naorze, 
to Cyganem lekko zawłóczy* Wi- 
sła VIII, 791, n« 1165. || •Cy- 
gan = łgarz , niekiedy oszust* 
Pr. fil. III, 305. II > Cygan, Cy- 
ganek = piecyk do gotowania* 
Krak. IV, 305. Toż ib. I, 153 
(opis). Zb. I, 40. Zb. X, 201. 
Wrześ. 6. Spr. IV, 20. 321. Zb. 
XIV, 13. Rad. I, 60. Sand. 261. 
Zb. II, 218. II »'Pod cyganem 
się pali' = tak mówią o kuchni 
angielskiej* Udz. > Cygan == piec 
z blachą do gotowania* Udz. > Cy- 
ganek = rodzaj pieca, stojącego 
tuż przy kuchni angielskiej i z nią 
połączonego* Parcz. || » Cyganek 
= kozik, czyli nożyk* Sand. 261. 
»U paska wisi na rzemyku 'cy- 
ganek' a. 'kozik', tj. nożyk w dre- 
wnianej osadzie* Kozł. 371. Por. 
Lub. I, 39. Zb. XIV, 22. Wójc. 

II, 202 (opis i wvwód nazwy). 
Osip. Wisła VI, 429. Jastrz. Udz. 
I » Cygan* = rodź. lanca Wisła 

III, 65 (opis). Por. Cygański. 
I » Cygan*: > Cygan = szach raj, 
oszukaniec* Zb. H, 235; VII, 77, 
n« 134. Wrześ. 6. || Gra w 'cy- 
gana' = taka .sama jak w 'pli- 
szki' Ust. z Litwy. » Cygan = 
gra w bierki* Osip. || » Cygany* 



Cyganić — Cynibant. 



265 



= potrawa: mak roztarty z go- 
iowanemi ziemniakami Ust. z Li- 
twy. II »Cygany« = rodź. zie- 
mniaków Zb. XIV, 26. II .Cyś< 
zdrob. (por. Żyś). 

Cyganić = » oszukiwać, szachro- 
wać* Wrześ. 6. »C|ganić = kła- 
mać. *Scepan, nie cjgśńeie!'* 
Rozpr. X, 213. » Cyganić = kła- 
mać* ib. XII, 88. Por. Kieł. II, 
247, n® 21. » Cyganić = łgać, 
kłamać* Pr. fil. Ul, 305. Spr. 
V, 346. Mil. Piątk. Udz. 

Cyganka = owca czarna Rozpr. 
X, 244. 267; XVII, 29. 

Cygański: » Przejechałem Kraków, 
Maków i Cygańską wieś* Krak. 
II, 432, n« 695, zwr. 1. .'Cy- 
gieńska woda' = głębokie i ogro- 
mne piaski* Zb. VIII, 255. •Pia- 
sek na drodze zowią w Chełm- 
skim: 'Cygańskie błoto', jak na 
Mazurach 'dziadowskie morze'* 
Chełm. I, 88. » Przeszły go cy- 
gańskie poty* Zb. II, 177, n^ 205. 
» Cygański marcypan* = sos 
z fajki Ust. z Litwy. » Obejdzie 
się cygańskie wesele i bez mar- 
cypanów* przysł. Ust. z Litwy. 
• Cygański* (domyśl, taniec) Wi- 
sła II, 113. »ftajdukować = tań- 
czyć 'cygańskiego'* Wrześ. 8. Por. 
Kam. 171. 173. 

Cygaństwo =^ figle, oszustwa Fed. 
157. 331. >Cfgaństwo = oszu- 
stwo: 'Zrobili cfgaństwo'* Rozpr. 
X, 213. Spr. V, 346. 

Cygaro: » Cygar* m. Rozpr. VIII, 
93. .Cygśr* Spr. IV, 20. Rud. 
208. Rozpr. IX, 157. 204; VIII, 
172: XX, 426. .Cygara* ż. 
Rozpr. IX, Ul; XII, 47. Gliń- 
ski Bajarz IV, 197. Walicki Błę- 
dy p. t. w. » Kurzył cygar* Mysz- 
kowski O strachach 8. »Cygaru- 
sy lm.< Jastrz. 

Cygęź p. Cigiędź. 

Cygieński p. Cygański. 



Cygięź p. Cigiędź. 

Cygło p. Cigło. 

Cygnąc p. Ciągnąć. 

Cygo: Przywoływanie gęsi: 'cygo 
cygo cygo!' Maz. V, 57. 

Cyheł p. Czecheł. 

Cyjco p. Ceć. 

Cykacz: » Cykać = waliadło ze- 
garu* Spr. IV, 20. » Cykacz = 
zegar, zegarek* J. Łoś. 

Cykać = »pić powoli, cedzić przez 
zęby* Pr. fil. IV, 274. Por. Kam. 
81. »Po kapeńce cykać i cykać* 
ib. 150. > Pijecie gorzałkę nik(»j 
maluśkie dziecko, co to cyka i 
cyka, a mało co ubywa* Sand. 
270. Por. Lub. I, 174. Myszkow- 
ski O strachach 4. || »Cvkać = 
doić* Zb. II, 7. Por. O. "» Cykać 
= 1, doić, kiedy krowa mało 
mleka daje 2, dawać coś powoli, 
cząstkami, np. wypłacać drobne- 
mi ratami. 'Gospodarz nie da za- 
.sług od razu, alo cyka, cyka po 
złotówce'* Czark. » Cykać = pić 
wolno* Parcz. Por. Cykawka. 
C y r k a ć. 

Cykata: » Cukada = cortex auran- 
tii confect.* Ciesz. 16. Tamże 
• Cykada = conf. citri*. 

Cykawka w wyrażeniu »'Pije, jak 
z cykawki' = pije wolno, cyka* 
Parcz. 

Cyklista: ^Cylista* Rozpr. XXVI, 
373. 

Cykor ja: »Cukorja« Ust. z Litwy. 
Toż Nadm. 109. »Cykorja dzika 
= mlecz puchowiec* Mil. Toż. 
Ust. z Litwy. 

Cykutka p. Czkawka. 

Cylinder = przezwisko, dawane 
osobom, noszącym cylinder Ust. 
z Galicji. 

Cylista p. Cyklista. 

Cymbały: Wójc. I, 223. .Cymbał* 
Pozn. III, 87. »Grńwałach na 
cymbdle* Zb. IX, 244. 

Cymbant p. Cybani. 



2Hr> 



Cyiiiborja — Cyprys. 



C 



y II) b o r j a: > Istiiiaio niegdyś dużo 
i bogate miasto, nazwiskiem 'Cym- 
lx>ryja': zapadło sie w ziemie...* 
Wisła Vn, 100. ^ 

y mbor- p. (\ ybor-. 

y m b 1- p. (! e m b r-. 

ymes: ^Cynes (tak!) w Warsza- 
wie 'sam cymes' w języku pol- 
sko-żydowskim r= rzecz wyboro- 
wa, główna, wierzchołek* Krak. 
IV, 305. » Cymes = godny, do- 
stojny. 'Sam cymes' r= najle- 
pszy* Rozpr. XVII, 21. Dzieci, 
wystrojone jak cynesy'-; Krak. 
1 88. > Cymes = ładnv, przedni * 
lldz. 

y m p i ('• p. Czepi e ć. 

ympioreczek p. Czepiec. 

y m p 1* y p. Combę r. 

ymserować p. (^enz u ro wat*. 

yn- p. Czyn a. 

ynabar p. Cynober. 

yndalja: Cyndalija* Pozn. I, 
145. »Cyndalja = pi-zestęp żółty 
(bryonia dioica)* Wisła V, 422. 
> Cendalja = herba chelidonii* 
Ciesz. > Cvndalija = żółly pod- 
biał- Mil." 

y n d y r y n d y = cob osobliwego, 
niezwykłego. Cdz. Por. P i n d v- 
r y n d a. 

ynes p. Cymes. 

y n g i e I : Cięgiel m strzelby) 
Świct. 

y n i ć p. Ceni ('•. 

ynkać = dzwonie: liano weza>, 
niż (= nim) dzwonik cynkał... 
na klękanie- l^»og. n^ 191 (pieśii 
nie ludowa? K.). Tiv.nadel een- 
ka': 'cen ((mi cen cen, ])anna 
(wiosna) śpi* - Wisła VII, 175. 

y n k o w a I y 
kostkowały, 
sadzony w 



i. C y n o w a t y := 
lakszlałl cynku .*'! , 
CMiek'. 'Cvnkowałe 



płótno' : O. 
w kształcie 
119. Toż Luk [ 
lv IW Ikactwiei 



(jzynowate płótno =r- 

dymki tkane* Chiz. 

.•^"). » Czyni) wa- 

" ukośni<'. nie 



prosto przerobiony* Chełm. 11^ 
238. Por. Wisła VII, 291, no 6. 
*Na pościel i obnisy płótno robi 
się 'cieniowato'*. W odsyłaczu 
dodano: 'Czynowatyj' (w tka- 
ctwie) = ukośnie ])rzorobiony 
(jak np. kort), nie zaś prosto 
(jak sukno) Chełm. I, 77. || »Gy- 
nowacizna = sposób tkania, po- 
legający na tym, że nitki pozor- 
nie idą w ukos< Pr. fd. IV, 810. 
»Cynowate płótno, Cynowaty wo- 
rek* ib. Por. Czyniany. Czyn a. 

Cynober: Cynabar ^= cinnabaris « 
' Ciesz. 16. ' 

( ^ y n o w- p. C y n k o w a I y. 

Cynówka = rodzaj rogoży O. 

Cyn to ryj a p. Cen tu rj a. 

O y n t w ar p. C y t w a r. 

Cyn ty r z p. Cmentarz. 

C y n y p. Czyn a. 

C y p c a r- p. ( 1 z e p c z a r k a. 

Cypek )>. Czepek. 

Cypek =:: penis Rozpr. XII, 88. 
Por. Cipka. Ciupa. 

(^*ypel: Cypel a. Cupel i= szczyt 
góry: Spr. IV, 375. Cnpel = 
pole, ostro pomiędzy lasy a. wo- 
dy wchodzące Aten. 1879, t. I, 
str. 195. *Czupel = róg dachu* 
Pr. 111. IV, 190. > Czupei = szczyt 
w budynku TIofT, I-O. Czupień 
a. CupiiMi 1-- ścięty czegoś wierz- 
chołek, np. di-zewa. 'W samyin 
«'zupniu' IJibl. AVarsz. LXXX, 
621. Cu pień = wierzchołek 
drzewa Isl. z LomżyTiskiego. 
pi*' p. Czi»pi<-. 



Cy 

Cv 
Cy 
C y 
Cv 



Cv 



pi na |) 



C 



e |)ii) a. 



j)r=: cypt-rus badianu^ Ciesz. 17. 
|) r o w a t r a w a = cyperus ba- 
di;;inn< il^ad. car.i^ C.iesz. 17. 
p r V - •) w V : W lasku cvbIiso- 
wym Wisła VI 11, 290. 
prysck ().: Cypnjsck a. by lica 
czarn«)morska (arlemisia ponticaj* 
Krak. IIL 123. 
|)rv> — - łlglarz. lilnl [Vlz. 



Cyrana — Cl y I war. 



'267 



Cyrana: » (ICn łwa ) Czarnocha a. '(^ y- ^ • 
^ana^ Krak. I, 177. Wis^a Vil, C 
387, no 6. C 

Cyrclila p. Cyrkle. C 

Gyrg- p. Corj^iel. 

Gyrka (zap. = *Cyfrka) = ozdo- 
ba (wyszywana, wypalana itp.), 
cęlka: »Wv.svła na kosnice cer- 
ki* Zojsz. 69,' nM81. .Cyrki = 
floresy, desenie* Hsi. od J. Tra- C 
czyka. Por. Cyfra. Cyfrować. 
Cyfrowany. » Kosulecka eyrka C 
(tak! może 'z cyrką', a. *w cyr- C 
ki'?), Svła joni frairka (= ko- C 
chanka)* Zb. XII, 131, no 155. C 
II »Cyreczka«: »I)ałam czwartą 
(cliusteczkę) ze cyreczka (= z ha- 
ftem, haftowana)* Pauli. 112, n^ 
17. Toż Kuj. II, 25, no 149, C 
zwr. 6. C 

Cyrkać i poch. = puszczać kro- C 
plami; płacie drobnemi ratami: C 
'Zapłacił mi cyikanina'. Cyrkał 
po groszu przez cRh^ miesiąc' 
Ust. z Litwy. II »Cyrkną(5 = C 
troszkę ulać, utoczyć (ph'nu)« C 
Rozpr.\lII, 227. .Cyrkać, Cyrk- C 
nóć = nalać trochę , lać kro- 
plami* Pr. ni. IV, 282. Porów. 
Cerpać. Cykać. 

Cyrkle Im.: >Łąki w lasach, cer- 
klami zwane* Del. 68. »Po eer- 
klach zbierają siano* Enc. roln. C 
11, 824. »Cyrla, czasem mówią C 
Cyrchla' r= polanka w lesie po- 
wstała w .skutek tak zw. cyrle- 
nia' lasu: Toporowa cyrla'* Spr. C 
V, 350. ' C 

t-yrklić: Cyrlić: »'Las cyriić' rrr C 
'obsiekować- wokół korę na drze- 
wie, coby nskło'. 'W ukrńdki sie C 
las cyrli' Spr. V, 350. Porów. 
Obcyrklić. Wcyrklić się. C 

Cyrklować: ^ Na wojnę go dać, 
Coby sie naucył sablo cyrklować' C 



Fed. 183 
C. y r k o w a ć 
wać * Cer 



112. 
ozdobnie wvszv- 



C 



y r I- p. Ce ik I c. <: V r k 1 1 ć. 

yrn i e p. C i e ni. 

y rn y p. Cza r n y. 

y r o gr a f: * Ceri^Lnaf'* I 'o/,n. VI, 81. 
» C.eregni f * i I ». 194. » ( '. erogra f * 
Krak. I, 22. -Ceh^gnil* Zb. XI, 
107. >Celel)nit* Tdz Cisz. I. 68. 
>TelegraU Cis/. 1. 23. Por. Te- 
I (^ g r a f . 

yrować: » Cerować* ( sł. z wielu 
okolic, "(.zerować* llog. 'n° 36. 

yrp- p. Czerp-. 

yrsk p. Czer>k. 

y r t a p. Sterta. 

yrulik: »Curelik* M<izpr. Vni, 
203. Toż Hemp. »(^iUrlik* Spr. 
IV, 321. Por. rodowe »Curełik« 
Hozpr. Viii, 218 i Zb. XIV, 35. 

y r u s z k a p. Cór a. 

y r w a t k a p. S y r o w a t k a. 

y r w- p. C z e r w-. 

y r y I : » W ziół Todór Todorę... a 
Kuryła Kuryjannę* Maz. III, 305, 
n^ 446, zwr. 3. 

y r z n i t; e p. Czernice. 

y r z w o n y p. C z e r w o n y. 

ys: 'Łys, zys, oys, kuternoga, jeźii 
co dobrego, \vi(»lka łaska Boga* 
przysł. Ijst. z Litwy (tu 'cys' ma 
oznaczać człowieka cichego' w złym 
znaczeniu: z cicha pęka, podstę- 
pnego). 

ysar- p. Cesar-. 

y s t e r n a: » Cz{'szczarnra = basen 
wśród rynku, napełniony wodą* 
Rozpr. XII, 87. Por. ib. XVII, 29. 

yś p. Cygan. 

y t ówka p. Cej ta k. 

ytrynek = > żółty motyl pospo- 
lity* Ust. z Haw^kiego. 

ytrynek = >» ptaszek <!olias rhamni, 
Citronenfaller^ Zb. VI, 319, n® 7. 

y t r y n i a r z: » Cyl ryniarz = ku- 
piec koi-zenny, kolonjalny* Parcz. 

V t r y n ó w k i = rodzaj jabłek Zb. 
XIV, 28 

ytwar: Cyntwar^ Pr. iii. IV, 
189. Por. CzYberzaL 



268 



Cywać — Czajczaduch. 



Cywae = » chorować ciężko i być 
blizkini zgonu* Rozpr. VIII, 227; 
XVII, 28. Udz. .Cewać (o pla- 
stwie) = zdychać* L. O. »Ce- 
wieć = schnąć, o człowieku, 
który z choroby chudnie, schnie* 
Spr. IV, 375. II »Cewać = drze- 
mać* Rozpr. VIII, 171. » Cywać 
= drzemać, drzemać z nudoty* 
Kolb. » Cywać = chyrlać, długo 
chorować. 'Cywał ta i cywał, az 
przecie pomar'* Udz. »Cywić, Ci- 
wić: 'Ledwie cywi* = ledwie dy- 
szy, zaledwie oddycha* Parcz. 

C y w a n a = nazwa krowy Rud. 24. 

Cywil = osoba cywilna, nie woj- 
skowa Ust. z Galicji. > Córka 
króla przebrała sie za cywilną* 
(autor pisze cywihia') Zb. V, 255. 
II »Cywilski« = cywihiy, nie 
wojskowy Ost z Galicji. 

Cyw- p. Ce w-. 

Cyze Im. = »dwie szerokie, dru- 
ciane, krótkie szczotki do gręplo- 
wania czyli czesania, 'czyżowania' 
wełny, przed jej przędzeniem itd.* 
Pr. fil. IV, 810. » Czyże = szczo- 
tki z cienkiego drutu do czesania 
a. 'czyżowania' wełny* Osip. 

Cyzować = » czesać, gręplować 
wełnę na dwóch szczotkach dru- 
cianych przed przędzeniem* Pr. 
fil. IV, 810. >Czyżować< toż znacz. 
Osip. 

Czai p. Ca be. 

Czaban = > pastuch owioc* Roczn. 
189. Toż Zb. III, 94. » Przyszedł 
pan do pana, żeby pożyczył mu 
Cabana, co wypędzi bąki z ko- 
smatej łąki* (zagadka o grzebie- 
niu) Zb. II, 179, n« 25. (W tej 
samej zagadce, zam. 'cabana', 
stoi VecmanaX?) Wisła VI, 316, 
n^ 30). II » Czaban = wół wielki 
podolski* O. Toż Enc. roln. II, 
827. Kłosy I, 162. Por. Caban. 
II »Czabany blp. = obszerne 
buty, kapciska* Kolb. 



Czabaraszka =- rodzaj tańca 
Roczn. 189 i 241 p. w. Taniec. 

Czabas = łap! capi: »Ona go czabas 
za łeb!* Zb. VI, 132, n® 82, zwr. 7. 

Czachl p. Ciachl 

Czachlirko?: »Czachlyrko, macb- 
lyrko, obiecałaś, a nie dałaś, hu- 
lyrkoN Rog. n® 495. 

Czacho wek: »Cachowianki* Kozł. 
276. 

Czacina p. Cetyna. 

Czacz: >Z Kacza do Kościana* 
Pozn. IV, 270, no 520, zwr. 1. 
Kolberg dodaje: >Kacz = Czacz*. 

Czad = swąd (od pieca, samowa- 
ra) Ust. z Litwy. Por. O. »Cąd, 
2' PP- Cędu = czad (ale *Zaca- 
dział')* Czark. 

C z a d z i ć = dymić, swędzić (o piecu, 
samowarze itp.) Ust. z Litwy. 
II > Czadzić gromadę* = wypa- 
lać węgle Jagicz Archiv X, 414. 

Czadzić = odmazurzać, mówić 
łam 'cz\ gdzie nie potrzeba, np. 
czywilny', 'Winczenty' itp. »'Cze- 
dżą' dziewczyny, któro niedawno 
wróciły z większych miast* Wi- 
sła V, 748. >'Czedzenie' tj. uży- 
wanie tam cz, sz, gdzie powinno być 
c,s* Wisła VII, 724. Por. Szadzić. 

Czagan = » osęka, rodzaj haka 
przy spławie drzewa* Prac, z Ga- 
licji wschód. 

Czahar, częściej Czahary blp.: 
»Czahar = 1, drzewo karłowate 
2, Czahary blp. = miejsce nie- 
równe, nizkie, zarosłe dzikiemi 
krzakami* O. Porówn. L. p. w. 
Czair. » Czahary leśne* Siemień- 
ski w przekładzie Rękopisu kró- 
lodw. > Zabój*. » Mkną jary przez 
czahary* W. Pol Pieśń o ziemi 
41. > Czahar a. Ścieluchy = nizki, 
karłowaty, nie rosnący w górę, 
rzadki las* Roczn. 189. 

Czaj = » herbata* O. Toż Ciesz. 17. 

Czajczaduch a. Czajczaduk = 
duch usługujący komuś, coś po- 



Czajka — Czapa. 



269 



dobnego do 'Latańca'; straszą nim 
dzieci, mówiąc: * Weźmie cię czaj- 
czadnk ze szklanmi dupą' Wisła 
III, 729. 743. Por. Oczajdusza. 

Czajka: »Na przelatujące czajki 
dzieci krzyczą: 'Czaj u ś, ukręć sięl'« 
Zb. XI, 41. 

Czaj kie m = » niepostrzeżenie : 
'Czajkiem usłani'* Spr. IV, 336. 

Czajnik = rodź. imbryczka, ko- 
ciołka z łęczkiem Ust. z Litwy. 

Cza kac p. Czekać. 

Czako = kaszkiet: » Ułańskie cza- 
ka* Zb. XIV, 52. II .Czaka* ż.: 
• Przywdziewa na głowę 'ciakę'* 
Mat. Zap. 7. 

Czamarka = > siatka okrągława, 
podobna do koszyczka* Prac. 

Czamarzyć się: »Camarz^ sie = 
chmurzy się* Rozpr. XVII, 7. 

Czamić się: » Czarnie sę = mę- 
czyć się* Pobł. 13. »Czamic sS 
= męczyć się, zwł. czuwaniem 
nocnym* Ram. 20. 

Czampły p. Czępły. 

Czamu p. Co. 

Czantoryja: » (Masarczyka) Jedna 
noga stoi na Wielkiej Czantoryi* 
Zb. IX, 275, zwr. 35. 

Czanturja p. Centurja. 

Czap- p. Cap-. 

Czapa = » czyli 'kaptur' czworo- 
boczny, sukienny, z siwym ba- 
rankiem itd.* Pozn. I, 63. > Mia- 
łem dwa grosze za cholewą, grosz 
w rogu czapy* Zb. IX, 57. »Na- 
cirzknies (= naczerpniesz) wody 
w cape* Chełch. I, 96. »Cdpa« 
Wisła V, 917; III, 280; VIII, 
283. » Porwał.. cśpe z głowy* Cisz, 
I, 229. » Księżyc w 'lisiej czapie' 
wróży pogodę* Zb. II, 134. Patrz 
Luśniowaty i Luśniowany. 
II » Czapczysko « : »Kiejś się kła- 
niał.... Targałeś czapczysko* Rog. 
n® 112. »Cypecki wdowuleńkom, 
a cńpcyska babkom* Kozł. 158. 
Por. Zb. VI, 104, no 12, zwr. 11; 



137, n<* 95, zwr. 2. >Zawdziały 
jej (p. młodej) to czapczysko* 
(= oczepiły ją) Pozn. II, 281, 
no 138. Por. ib. 360, n« 165. 
II »Na głowie jakiś worek, niby 
czapisko* (ma 'fryc' czyli 'wilk') 
Kuj. I, 238. II » Czapcz^szcze = 
czapisko* Ram. 22. || »Czdpka 
a. Czupka =: czapka* Hilf. 162. 
» Czapka* = czapka Rog. n<» 77. 
» Czapka = kapelusz* Wędro- 
wiec XXVI, 122. .Caiipka* = 
kapelusz Aten. VI, 110. 642. Toż 
Tyg. ilustr. ser. 2, n« 110 i Ust. 
z Jaworza. » Czapka = czapka* 
Ram. 22. »Czńpka = czepiec, 
godło mężatki* Rozpr. XI[, 87. 
> Dziewki noszą na głowie tiulo- 
wy czćpek, zwany czapką* Pozn. 

I, 74. Por. Wisła III, 727. .Mło- 
dą panią... ubierają jak mężatkę, 
tj. kładą na głowę 'czapkę'* ib. 

II, 107. » Gospodyni śpiewa przed 
muzyką, przed graczami, co tu 
niekiedy 'do czapki', 'do rozpli- 
cin' nazywają* ib. 109. > Młoda 
i druchny mają na 'czapce' bia- 
łej wieniec przypięły* ib. 241. 
II »Czapk = kapelusz* Hilf. 162. 
Toż Pobł. 13. Pr. fil. III, 374. 
Ram. 22 (» kapelusz, zarówno 
męski, jak kobiecy*). || » Czapka* 
= pokrywa mędli zbożowych Ust. 
z Jaworza. Toż z Litwy. Osip. 
II » Odrzwia składają się z dwóch 
'stojaków' po bokach i z poprze- 
cznej u góry 'czapki'* Was. 32. 
II » Czapka = 1, górna część 
futryny, która 'ocapia' dwa boki 
pionowe 2, czę.ść alembika mie- 
dzianego 3, u komina* Pr. fil. 
IV, 804. » Czapka = okrągły ka- 
wał lodu, wyrąbany z przerębla* 
Ust. z Rawskiego. || » 'Piętrowa 
czśpka' a. 'Kowadło' = tak na- 
zywają sąsiedzi wielkie czapy, 
używane przez włościan w Ru- 
dniku* Pr. fil. V, 770. II »Nad 



270 



( ./,;ij»:« 



r.zarki. 



iłi(Mi;i (|vmn Mm/. W 17. || NaH 
Iwtija i-/apc/.Mi:( \\cnla i ]>I<»1<>« 
Lnl>. I . 2n8. n" i I ;>. /wr. 7. 
l'or. il.. II. iM)!. C/ajK-ZMut: TnI** 
Iwojoj inaj<;liM>.-ci: C.apryna i zm- 

jiaii llr^/r/ j)(i. !,<• ;n. II <*:a- 

pii^ka II nii^y^ł z wtoskicj;*^ uczc- 
clia Ma/. \ . •2H7. n" 200. /wr. 
T). ISm. |ł(Ml l)hiha<' pr/Nlor/f^nic 
/ Pr. lii. III. ;)(>:). Por. Ki.warMo. 

C za |» a |ł. ( ". I n [i a. 

Czapa*-, (;/a|Mia<- |i. <ia|»a«'-. 

('za |) a (■ |i. < ' i a [> a«\ 

(! za p a r a ju'a: Paiiity niiiri ( './apa- 
laira' iiaZNWaja ii inówijii l&ż. 
iiikhI/n habyl < m(»\\ i uwiedziona 
«lzi<'wczyna' Knj. II, ^(i, n*' 171, 
z\\ I . *J. I 'or. C z a p c z a r k a. 

Cza p r z a ik a: faiiiriiki.. CzapL-zar- 
ka iiiiiir nazywają. <l<) habów 
iimir WNcrauiaja^ l'ozh. IV. \iiH, 
Ji" iJl.'i. zwr. i. I*(»r. ( ! z a p a r a- 
ira. < '. Zł;' p r z a r k a. 

('. z a p i (• ii a: Rodzaj plaszrza. zwa- 
ny Czapirlia": Zdwia^ ir<» nił^kiedy 
'<'ZapoclKMu\ albo •jfusika^ /]). 

1. III. Toż il). I 12. 
<izapirziiy: >(izeładink rzapirzłn * 

!=^ od fzapnikai Tyir. ilu^lr. ><m*. 

2, n^» J02. 

C z a (> i ć .^ i <; =:^ > przsmpiiar. Kura 
sir czapi^ Vv. fil. IV, 282. 

<■ zapiera p. C zepiira. 

Czapka p. Czapa. 

C z a p k o w a n i (.»: > i l^rzeirry wająrego) 
chłopcy bija czapkarni, co nazy- 
wają 'czaiikowaniouj^ Zb. X, 80, 
n*' 9 IW cfrzc w » Przerywanego 
kniUi* I. 

C za p J ak: »Capl;ik, zdr. CapJaeek = 
i^^arnek o szerokim <lnit^< Spr. 
iV, 20. 

Czaple bip.: '(iapie r= rodź. gru- 
szek* Zb. XIV, 28. 

(i za pi i: -Czapli dziobek = lierba 
geranii< Ciesz. 2H. lN»r. O. )>. w. 
Czapli. Por. Żórawi. 



Czap I IM. Czaplinek: ^-W Capli- 
nic kozt. UH. ItiJ A\ Ca- 
plinku- ib. 282, n'» 105. >Ca- 
plii*i>ki braliia p:in ' il». KJO. 131. 
»Na (.lapliii^kiem polu ib. 170. 
268. 28i. Maz. 11. 182. n'» 427. 
»<'apliiiskie dzi('wki^ K<»zł. 276. 
'Caplinianic ib. 282. -(^apli- 
niaiika* ib. I2J. 27N. 

Cza poc b p. i. za p i r b a. 

Czara: ^lara : My la lanj pijać 
będzirni ł,ęcz. (>ił. u" 79, zwr. 
.'). < iariui.^zck dn czer[>ania wo- 
dy z konł'wki. zwany '<zarpczką** 

Zb. .\, 2i):{. n'^ :;. 

Czar«i: Mzarcie krople --" lincln- 
ra asac r<«ietidao Ciesz. 18. Czar- 
cie łajno ^=: asa ioelida* il). Pozn. 
VII. I U. 137. Zb. II, i:J8. Por. 
C Ali vr i e n i cc. hr j w e I <1 rek. 
r.zanria mać !w jueklei ł.eez. 
162, n" 28(». zwr. 19. > Czarcia 
uialka ^=: malka <zarlÓNN « (opis 
jej) Zb. II. 167. n" J ó. >Czar<*i 
palec — inaczej zwany bożym 
prąlkiem* ibelenmil;' Zb. II, 139. 
ib. 125, n" 10. Czarci proszek = 
pid\ isTaccarum Ciesz. J 7. > Czar- 
cia woda = aqua foetida «nti- 
\\\>\.'^ ib. 18. Czarcie żebro = 
rad. morsus diaboli> ib. lO. ma 
>Czar(owe żebn) :^ drjakiew łą- 
kowa (succi.>a praiensis^; Ciesz, 
zaś, sir. 18, leż roślinę nazywa 
'Czarcikes'). Czarcie żebro = 
liście Wielgie, szerokie, jak dłoń, 
całkie zębiaie; kwiat żółto-płowA% 
wysoka łodyga'' Pozn. II, 67. 
Por. ib. i'7. 76; 1, 1j:$. 

Czarci ca =1 matka czarló\\\ 'czar- 
cia matka' Zb. 11, 167. 

C z a r c i e n i e c = > asa Ioelida « 
Ciesz. 18. Por. Czarcie łajno. 

Czarci kos p. Czarcie żebro. 

Czarcina: »Czarctna zdrobn. od 
czart' =r djablina: nftdzna czar- 
cina' < Kam. 20. 

Czarki p. Cieni. 



(izarkniić - (lzarIlok^iężnicłl. 



271 



( 



C 



c 



c 



c 



zarkiiąć ^= [»olrzee: Jędrusy... 
czurkin^li J^o ojrnia i= [)olarli 
zapadko) Lub. 1, 300. »Cam{jc = 
otrzeć, potrzeć* Rani. 18. Cjir- 
nj|c sil = otrzeć sic< ib. l*or. 
Pr. fil. Ul, 368. CzerkiH>ła za- 
pałką Wisła VI, 857. 

żarła w a =^ >circaoa luteniaiia 
Ciesz. 18 (zaj>. pomyłka, zani. 
'Czartawa' O.). 

żarn a-G ór a: » Trzewiczki z W^ieli- 
czki, pończoszki ze Lwowa, Suchaj 
(= szuhaj) z Gzamej-Góry, dziew- 
czę z Ratułowa^ Zejsz. 42, n^ 7. 

zariniksiężnica p. Czarno- 
księżnik. 

żarn a-R u ś : . Znalazł żonę w Czar- 
nej Rusi Sień. 270. 

z a r 11 ą ć p. C z a r k n a e 

zarne: Wyrażenie 'czaru*' za pa- 
znoi^eiem' oznacza drobnostkę, ma- 
łostkę, prawie, lub zjcoła nic, np. 
przy tłumaczeniu się z zarzutu: 
'Nie ukrzywdziłem go ani lyla, 
co czarne za paznogcIcMu'* Kuj. 
II, 280, nO 7. 

zarnecki: "Niemasz leż lu nad 
jednego Pacbolęcia Czarneckiego* 
Łęcz. 166, no 292, zwr. .'). »Nie 
byłoć to nad takiego Jegomości 
Czarnieckiego Zb. IV, 84, n^ 1, 
zwr. 5. 

zarne szycie = > szycie czar- 
nym jedwabiem a. nićmi* (nie 
czerwcem K.) Wisła YIl, 295. 

zarnianka= pewna cboroba 
owiec ^ Fed. 235. 240. Porówn. 
Czarna c b o r o b a. 

z a r n i a w a p. C z e r n i a w a. 

z a r n i n a : » Czernina = j u^zka, 
czarna zupa« O. For. Jusznik. 
Zb. II, 160. II »Carnina = krew. 
'Caminą się zalać'* I*r. fil. IV, 
185. »Daj, bratowa, kurzyny od 
naszego brata czarniny* (= krwi) 
Kolb. 23, n« 3 s, zwr. 26. || •Czer- 
nina z gęsiej krwic Pozn. HI, 28. 
Por. ib. II, 284. Kuj. I, 268. O. 



Czar no-bes tr a p. Czarny. 

Czarnobol p. Czarnobyl. 

Czarnobrewka = jakaś roślina 
Zb. Xni, 166. II > Czarnobry wcc 
= nogietki< Ust. z Ukrainy. 

Czarnobyl = aconilum luipellus, 
bernardyn: >CzarnoboN Ust. z Li- 
twy. (Izarnoboiku, pokołysz wró- 
belka. - Nie będę! — Kozo, 
idź czurnobolka gryźć* U>t. z Li- 
twy (z tak zw. bajki 'łaiicuszko- 
wej'). » Czarnobol = <zarnobyl. 
aconitum* Petr. > Czarnobyl = 
bylica, artemisia vulg.* Petr. 

Czarnobylski: » Wielkie 'obijani- 
ki\ zwane 'dębami czarnobylskie- 
mi', unoszą do 400 pudów* Kra- 
szewski Wspom. Wołynia I, 138. 

Czarnocba = nazwa krowy: » Czar- 
noclia a. Cyrana (czarna)* Krak. 
I, 177. Toż Zb. II, 7; XII, 76. 
^Czamoeba* Wisła V, 923. .Car- 
nucba* ib. »Carnocba« Spr. IV, 
20. Rozpr. X, 266 (opis). .Car- 
nucba* ib. 245. || » Czarnula a. 
Czarna « Pozn. I, 104. »Carnu- 
lu!* Maz. H, 141, n^ 311 a. 
> Garna a. Garnuia* Zb. XIV, 27. 

Czarnocin: » Przeleciał ptasek przez 
Carow.«:ki (tak) lasek* (zap. po- 
myłka druku, zam. 'Carnowski', 
bo na str. 160 wymieniono 'Czar- 
no<in') Łęcz. 164, n^ 156, zwr. 1. 

Czarno ^Mcl: > Carnogiel = czarn y, 
np. dziecko z czarnemi włosami* 
Pr. lii. IV, 902. 

C z a r n o g r ó d : » Wojewoda z Czar- 
nogroda* Pauli, 81 (Wójc. 1, 232). 

C z a r n o j u c b a = krew, czarnina: 
• Znaliź węża, kup rybę. Ugotuj 
to w czarnojusze* Kuj. U, 49. 

Czarnokomisowy := » ciemno- 
granatowy, barwy mundurów pru- 
skich* Pozn. I, 61. 

Czarnokrusz = »plumbago« Ciesz. 
18. Por. O. 

Czarnoksięinica p. Czarno- 
księżnik. 



272 



Czaraoksiężnicki — Czarny. 



C z a r n o k s i ę ż n i c k i : » Miajt le książ- 
kę camoksięznickoiiM Cisz. I, 74. 

Czarnoksi^żnicó w: »Koło car- 
ksicznicowogo j?robii« Krak. IV, 36. 

Czarnoksiężnik: » Czarnyksiężnik « 
Kuj. I, 131. » Wstąpił do czai- 
nego-księżnika w boru. Księżnik 
go sie pyta...* Pozn. VI, 46. »Car- 
księźnik* Krak. IV, 8. 36 i ind. 
II » Czarnaksiężnica < , » Czarnej- 
księżnioy* i >Czarnyksicżnicy« 
Pozn. vi, 79. 80. »Do carksię- 
znic«, >0d carksięznicy* itp. 
Krak. IV, 33 i ind. »Mam ja wła- 
dzę nad czarnoksiężnymi* Pauli, 
137, ods. » Carnoksiynznica « (= 
carnoksicznica) Zb. XI, 88. »Czar- 
noksiężnica* Rud. 245. Cisz. I, 
181. 255. II » Czarnoksężnik « ma 
znaczyć- u Kaszubów księgarz; 
Cenowa użył wyrazu tego w tym 
znaczeniu na tytule 'Skarbu' swo- 
jego r. 1866; słowniki kaszub- 
skie wyrezti tfigo w tym znacze- 
niu nie podają. 

Czarnoziele Was. 13 (nie obj.). 
Por. Czarne ziele. 

Czarnuch=>czamy«Pr.riI.lV,902. 

Czarnucha: » Orać czarnuchę = 
trzeci raz, 'w zagon' orad* Maz. 
V, 54. II » Czarnucha* = czarna 
krowa Wisła VIII, 812. Pr. fil. 
IV, 902. Porówn. C żarn och a. 
Czarnula. 

Czarnula p. Czarnocha. 

Czarnuszka = roślina: »Czamy- 
.szka* Pozn. I, 145. Ciesz. 18. 

Czarny: »Carnv* Zb. XIV, 186. 
Wisła V, 923 i wiele ind. >Car- 
ny* Zb. XII, 156. 216. »U cyr- 
nego łasa* Krak. II, 121. >Po 
lesie cirnyin* Wrześ. T. 29. 
II »Cjirne chałupy = dymne* 
Koziir. VIII, 170 p. w. Babka. 

• Czarna choroba u krów* Zb. V, 
123, n^ 173 (nie obj.); u owiec 
Fed. 240. Por. Czar niańka. 

• Czarny człowiek* = gra dzie- 



cinna, w której tak się 'król' na- 
zywa Pozn. II, 122. Cira •Czar- 
ny człowiek (częściej mówi się 
'grać w czarnego luda*)* Wisła 
IV, 839. » Czarny dobytek = nie- 
rogacizną* O. Toż Ust. .1. Bystroń. 
» Czarny duch* a. 'Mamuna', *Bo- 
gina', zabiera dzieci w nocy Zb. 
XIV, 186, no 5. II .Czarny dzień 
= wielki piątek* Pr. fil. IV, 189. 
II > Czarna izba* = izba czela- 
dna Tyg. ilustr. ser. 1, t. XII, 
sir. 6. > Czarna izba = służy za 
kuchnię, jadalnię i pracownię* 
Wisła II, 99. > Czarna izba = 
izba, w której gotują i dokony- 
wają innych czynności gospodar- 
skich* Wrześ. 6. Spr. V, 346. 
> Czarna izba u górali, w której 
obok siebie i owce trzymają* Enc. 
roln. II, 819. Por. Zb. XII, 231. 
II » Czarna jagoda = borówka* 
Wisła III, 87. » Czarne jagody = 
czernice* Zb. I, 26. Mil. || > Czar- 
ny kamyszek = bezoar, niedo- 
kwas żelaza* Pozn. VII, 159, n® 
51. II » Czarny lud* patrz wyżej: 

• Czarny człowiek*. || » Mietka 
pieprzowa, czarna = mięta pie- 
przna* Zb. VI, 273, no 128, 1. 
jl Owcy przezwisko: 'carna' Wi- 
sła V, 923. II » Czarna sójka = 
orzechówka* Wrześ. 6. Spr. V, 
346. » Czarne ziele = anemone 
pulsatilla* Zb. V, 123, n« 173. 
Toż ib. VI, 223, no 22, 1. Wi- 
sła VI, 664, n«21. Spr. V, 346 
objaśnia: sanguisorba officinahs. 
Porów. Czarnoziele. Szlak. 
II >C&rny płotek pogardl. = pan* 
Kozpr. XX, 426. || .Czarnutki*: 

• Oczka moje czarnutkie!* Rog. 
n° 128. II »Czarniuśki*: .To 
maluśkie, to cz&rniuśkie, lo moje 
będzie* (o dziecku) Pozn. V, 163, 
n° 385, zwr. 1. || > Czarniudki * : 
»Kol carniućki* Wisła II, 25. 
II łCzarnusz^ = czarniusi* Ram. 



Czarny — Gziurt. 



278 



22. Ib. inne zdrobnienia. »Czer- 
niuśkic Wisła VI, 315, n« 6. 
II >Czarno-bestra« = nazwa bar- 
wy krowy (= czarno-pstra) Pozn. 
I, 104. »('Zarno-graniala (= kro- 
wa w czarno cętki) Kuj. I, 59. 
> Czarno- wrony « (konik) Kieł. I, 
181. II »C:ftrniawy, C&rniuśki, 
( idrniusieiiki , C&rniutki, Cimiu- 
tulki, C&rniutelońki = czarny, 
najczarniejszy* Pr. fil. IV, 902. 

Czarny (rzeczownik): »Carny = 
diabeł; inteligent, od którego stro- 
nić należy* Ldz. 

Czarny-Dnnaj: »Rybiarze z CAr- 
nejro Dunaja* Zb. XII, 191, n« 
24. >Za Camyni Dunajem* ib. 
81», no 72. 

C^zftrnyksiężnik p. Czarno- 
księżnik. 

Czsmyszka p. Czarnuszka. 

Czftronicha p. Czeremcha. 

C^akawae = czekać Ust. z Ja- 
worska. 

C^alno p. Czółna 

Casało p. Czoło. 

Czaltować p. (czatować. 

(Ożarowa: » Carowa = czarownica* 
Pr. ni. IV, 804. »Carownico, 
carowi!* Kozł. 2^56. 

(izarować z 3 pp.: >WszyHikim- 
bym młodzieiicom poczarowała ; 
Jenobym jednemu nie czare^ała* 
Rog. n<> 293. > Ludzie powiadają, 
żech ci czarow^ała. Czarowały to- 
bie moje czilrne oczy* Zb. IX, 
174, n® 1, zwr. 9—10. Porów. 
C żarzyć. >Jezdem... baba cza- 
rująca* Wisła VW, 292. Ił •Cza- 
rować, oprócz zwykłego znacze- 
nia = szkodzie, krzywdzić, psuć* 
Krak. IV, 305. 

Czarowidełko = czar)' miłosne: 
»Nie canij mię tyn> carowideł- 
kiem, Bo cię bę(Ję bij ił* Klei. 
II, 207, n» 2. 

C z a r o w n i a s t wo : » Carowniastwo 
= czamoksięstwo , czary* Spr. 

SYownik. 



IV, 320. »Carowniaslwa pirwy 
bardzo dużo buło* Matyas Odb. 6. 

Czarownica: > Ta pies czarowni- 
ca!* = wymyślanie list. z Do- 
maniewic. -Jedne carownieysko 
złowili* Wisła vi 231. || •Cza- 
ro wniczka*: > Dobra czarowniezka, 
kie da do szafliczka* Cinc. 10, 
no 150. 

Czarowny= czarodziejski, czaru- 
jący: »Czarowne rózgi* = różdżki 
czarnoksięskie Matusiak > Nasze 
kwiaty polne* 19. Toż Archiy 

V, 646. »Czyś ty, Dorotka, cza- 
ro wna?* (= czyś ty czarodziej- 
ka?) Kieł. II, 140, n» 441, zwr. 
13. » Czarowniku czarowny!* Maz. 
m, 342, no 657, zwr. 4. •Cza- 
rownica czarowna* ib. zwr. 16. 

Czarowstwo = czary: » Jedna 
kobieta była. Co carostwa cyniła* 
Kieł. II, 259, zwr. 38 (utwór nie 
ludowy). Por. ib. 235. 

Czart: > Matka przed wywodem od 
obcych ludzi żadnego jedzenia, 
ani napoju brać nio powinna, bo 
mógs&y jej kto *czarta dać'* 
Pozn. VII, 123, no 12 (= czary 
zadać'). »Ty, czartek, z popiołu 
Bartek 1* Zb. VI, 137, n« 95, 
zwr. 3. II »Cob ich ciorci za- 
brali I* Goszcz. 276. •Zlecieli się 
wsyscy źli córci* Krak. IV, 8, 
n® 5. »Kto idzie? — CiorU* Zb. 
IV, 199, n® 5. •Na pustkowiach 
mieszkają 'Czorty, ('zarly'* Krak. 
III, 42. •Ciort* Chołch. I, 154: 
II, 60. 124. Pr. fil. IV, 808. 
• (Jlzort czorta zw^ojował* W^isła 
II, ^34. •Czorcia* 1 pp. Im. 
Poz». VI, 85. »(Aspirantka na 
czarownicę tańczy, wołając:) Taki 
i miichaki , Maślachy , cjlrtaki,. 
Jusl (= już) do mnie przyjdźta!* 
Zb. XIV, 187, no 9. •(.k)rci* hn. 

. .. Rad. II, 162. ' Ciort < Gzark. 

( W »(4zerl«: - Gdo od Boga od- 
stąpi, temu czert rady nie skąpi < 
J8 



• Tiiiiainriin-i- 



2 74 



Czartoploch — Czas. 



Cinc. 15, no 268. > Gdzie cie 
nie proszą, tam niech cie czerci 
nie noszą « ib. n® 276. Por. ib. 
n« 413. 823. »Gzert* Ust. w Ja- 
worzn. »Cierci = djabli: 'Ki tam 
cierci?' = co tam za djabli?* 
Spr. IV, 375. »(:iert = czart: 
'Idź do cierta!^ Rozpr. X, 273. 
>Ciert = czart, djabeł «Wrześ. 
5. >r.iort = czart* Osip. »Przy- 
stąpi z wami (do ołtarza K.) stróż 
anioł z nieba i carł przeklęty* 
Wisła VIII, 496. »Bij djabła, aż 
go czerci wezną* ib. 791, n® 
1152. 

Czartopłoch = carlina acaulis: 
»(:zartoproch« Zb. VI, 240, n« 
53, 1. ib. str. 203. » Czartopłoch 
a. Żartopłoch = agaricns inte- 
ger* Wisła III, 91. 

Czartoproch p. (Izartopłóch. 

Czartowski: »( liortoski « ( Ihełch. 
I, 118. 

C żarzenie: »Czarzenie = czaro- 
wanie* Pobł. 13. 

C zarży ciel: >()zarzfcel = czaro- 
wnik, czarodziej* Ram. 20. »C'za- 
rzf celka = czarownica, czarodziej- 
ka* ib. 

C z ar z y c i e 1 s k i : » CzarzJ^celski = cza- 
rowniezy, czarodziejski* Ram. 20. 

Czarzycielstwo: »(izarztcelstw6 
= czarownictwo, czarodziejstwo* 
Ram. 20. 

Ozarzyć = czarować : »Tf , co mo- 
żesz czarzfc, óczarzeże mie* Hilf. 
127. »(lzarzf^c = czarować* Pobł. 
13. Toż Pr. fil. III, 374. Ram. 20. 

Czas: » Casz « : » Kużdego caszu * Kam. 
193. > Było to caszu niedawnego* 
ib. 207. »('.o się jednego caszu 
stało...* ib. Toż Was. 121. »Za 
inkszym czasem wam to opo- 
wiem* ib. 99. »Potym za drugi 
cas przyj ezdzd zbozd kupować* 
(= inną rażą K.) (asz. I, 75. 
» Niedługim czasem* (= wkrótce) 
Krak. IV, 4. » Za niedługi czas* (= 



wkrótce) Rozpr. IX, 198. Cisz. 1, 76. 
• Moje miski, mywałam was czas 
nieblizki (= oddawna). Teraz nie 
będę* Pozn. I, 189, n« 43, zwr. 
12. (może raczej: czas nie ma- 
ły = długo). >Usło kiela casów* 
Zb. V, 260. Cisz. I, 295. .Żało- 
wały dzićwki (Maćka) nieniz je- 
dnym czasem* (?) ib. VI, 139, 
n^ 98, zwr. 3. »A ona sobie 
w dobre casy śpi* (= jak za 
dobrych czasów, w najlepsze) ib. 
IV, 197, n« 3. > Chociaż raz 
w kilka czas* (od czasu do cza- 
su) Wisła VIII, 266. ^Jednego 
casu* (= pewnego razu) Zb. VII, 
5. Toż ib. 17. Cisz. I, 35. » Je- 
dnego casu dawnego* Wisła I, 
310. >Za jakiś cas* (= wkrótce) 
Chełch. II, 7. »Już z tobą czas* 
(= już czas na ciebie) Pozn. 
VI, 249. » Przez kilka czasów* 
(= czas jakiś) Kieł. II, 249. 
.Czćs = godzina* (?) Hilf. 162. 
>Nie dalt woni sobie czasń, abf..« 
(== nie czekali) Cen. 86. >D&j 
se czasu, czim budo ine czas J* (= 
zaczekaj, aż będą inne czasy) 
Hilf. 110. Toż ib. 100. .'Czas 
na czasie nie stoi' =: jeżeli chcą 
powiedzieć, że coś złego w pe- 
wnym czasie i w pewnych oko- 
licznościach się stało, co komu 
innemu w tymże czasie i w tych 
samych okolicznościach się nie 
stało; np. ktoś gdzieś wywichnął 
nogę, a inny... cało wyszedł* Zb. 
I, 65. W tymże znaczeniu: »Nie 
równe czasy*, a. »Nie równy 
czas* Ust. z Litwy. || >Czas = 
chwila. Chodź tu na czas!' 'Po- 
życz mi młota na czas'* Roczn. 
XLI, 189. Por. Odtychczas. 
II »Tyle czasyciem szukał...* Cisz. 
I, 58. »Tak by{o tego pdre casów, 
aze...* ib. 188. »Za ddwnfch cas« 
Mat. Zap. 8. || » Juz byjt staraaek 
za tdn cas< (= stal się stamsz- 



r,^ 



Czaaaica — Gzecheł. 



275 



kiem tymczasem K.) Cisz. I, 222. 
II > Trafiły sie jednego casu Gy- 
gany..« Cisz. I, 222. Podobnież ib. 
264. II >Jak jest po czasie, to (wy- 
śpiewują nad zmarł^^m) inne (pie- 
śni) « Boj. 78 (= jeżeli jest dośd 
czasu K.). II »Za ma^ym casem == 
wkrótce* Mil. || »0 te czasy* = 
o tym czasie, o tej godzinie: 
*Jutro o te czasy' Ust. z Lubel- 
skiego. II »Czasik«: »Prosiwa na 
czasik krótki* Kuj. I, 252. Por. 
Pomijać. 

Czasnica = > chleb pszenny ze 
znakami drzew, bydła, owiec, 
pługa* PoW. 41 p. w. Latko 
(z K. Szulca »Mitologji*). 

Cza sny = powolny Hilf. 162. 
II »Caśny, Niecaśny: dziecko *ca- 
śne' = we właściwej porze uro- 
dzone... Prosięta są 'caśne' i 'nie- 
caśne'* Pr. fil. IV, 804. 

Czasowy = > mający wolny czas. 
'Jeżeli będę czasowy, przyjdę do 
ciebie'* Pobł. 130. Toż: Hemp. 
Wisła IV, 805. Ust. z War- 
szawy. Czark. Mil. Rozpr. XX, 
426. 

Czasówka p. Soczewka. 

Czasznik = » podczaszy weselny 
w niektórych okolicach Rusi* 
Zb. I, 81. » Czasznik = drużba* 
ib. II, 273. 

Czatkowad się: »Catkować się = 
wzdragać się. 'Catkują się, jak 
Zerowie za ławki'* przysł. Maz. 
V, 36. Czatkować ś. (albo może ra- 
czej 'catkować się*) = ceremonjo- 
wać się, certo wać się, wzdragać się: 
• Catkują się (a. zdragają się), 
jak Zerowie za ławki (=: o ła- 
wki)*, przysłowie z powodu ce- 
remonji przy ławkach w kościele, 
które przez grzeczność jeden Zera 
drugiemu ustępował Czark. (o wsi 
Żery, powiat Bielski). 

Czatować: >Gzałtować, Czółto- 



wać = czatować* Zb. I, 29. 

• Niewiasty 'czałtują' na 'młodą- 
pannę'* Pozn. II, 281. 

Cz2żki p. Ciężki. 

Cząber p. Comber. 

Czaty = czerw^ony złoty, dukat. 
'Wylicz tysiąc czątych': trzy te 
wyrazy służyły około r. 1850 na 
Litwie do nazwania w pewnej 
wsi 'smyczy' chartów: Wylicz, 
Tysiąc i Czątych (2* pp. Cząty- 
cha itd.). Wyraz spotkałem nadto 
w Berlicza Sasa »Dwie babki* 
I, 145 i w » Dożywociu* Fredry 
(mówi Filip). 

Czchać p. Kichać, 

Czchnąć p. Kichać. 

Czcić: »TczIc, Tezę* Hilf. 184. 

• Czciony* Rozpr. XII, 64. 
Czczy: »Tcz^ = pusty. 'Tczf wo- 

rzech'* Hilf. 185. »Cca dusa: 
'O ccćj dusy' = na czczo* 
Zb. VIII, 250. 

C z c z y c a = ckliwość, morzenie O.: 
>Jscica* Rozpr. X, 283. 

Czczyć się = > robić się czczo 
w żołądku: 'Zeczczy się wnet'..* 
Rękop. I. Kopem. 

Cze p. Kie(j). 

Cze c z e I : » Zakukała zuzuleńka: 
cze cze cze! A kloże mi kosę 
rosę (= ruse = rusą) rozplecze 
cze cze?* Wisła IV, 97. 

Czeber p. Ceber. 

Czeberjaczka = rodzaj tańca 
ukraińskiego Ust. z Ukrainy. 

Czebrat- p. Ceber. 

Czebrot- p. Ceber. 

Czechczery: »Czekczerki* = je- 
dna z nazw spodni Roczn. 237. 

Czecheł: > Czechło = koszula śmier- 
telna* Pobł. 13. Toż Ram. 21. 
» Umarłego ubierają w 'czecheł', 
czyli 'gzło'* Pozn. I, 168 ods. 
Por. ib. 169; III, 52. 162. Zb. 
I, 33. » Zbladł, jak czecheł śmier- 
telny* Choć. 114. » Koszula 
18* 



^76^ 



Czechiić 



Czeladnik. 



śmiertelna, zwana 'cyhei' a. 'czy- 
heł śmiertelny* a. 'śmiertelnica'« 
Kai. I, 122. 

C z e c h 1 i ć : » Czechlfc = 1, obcinać, 
przyrz^Tiad korzonki i wąsy mar- 
chwi, bnikwi, ćwikł^^. 2, skrobać 
kartofle, lecz tylko z grubszego* 
PoW. 13. Toż Pr. fil. ni, 374. 
i Ram 21. 

Czechman: »Gzechman = czart* 
Pr. fil. IV, 282. »Czechmin go 
tam wł^!« Ust. od J. Bystronia. 

Czeczenka p. Czeczowina. 

Czeczę p. Ciacia. 

Czeczotka = >1, a. Czeczotkowe 
drzewo, drewno z pnia brzozy 
(a niekiedy topoli), rosnącej na 
gruntach chudych, stąd guzowate, 
sękowate, nierówne, uźrywane do 
robót stolarskich^ i tokarskich ^la 
pięknych fladrów i deseni 2, kij, 
pałka z drzewa czeczotkowego* 

0. > Czeczotka = brzoza królewska, 
cieciotka, betnła nodosa* Petr. 

Czeczotka (ptaszek) : > Cecótka « 
Krak. I, 185. 

Czeczowina = igliwie: » Opadnie 
z Hermańskłego sośniil czeczo- 
wina. A ty, czeczenko opad&jie* 
Zb. IX, 199', n« 84, zwr. 3—4. 
Por. Cetyna. 

Czecznga: »Czecztihy = świnie, 
także ryby, szterlety* Roczn. 189. 

Czedzid p. Czadzie. 

Gae-dzić p. Czepiec. 

Czej: »Par. Sfarosłow. (^ęti (tak!) = 
spodziewać się< L. p. w. Aczy. 
»Czeii a. Czej = może: 'Czert to 
Bóg da'* (W. z Oleska)* Zb. I, 
65 (w Oles. nie umiałem znaleźć 
w Pols. tekstach). »Kto był prz^^- 
tomnyra temu nabożeństwu.. , ten 
czej zechce przyznać, że..« Witw. 
18— 19. Por. Sicmieriski >Ody- 
sea* 66 i ind. 

Czekać: >Trzkać a. Trzekać* Zb. 

1, 15. >Czkac = czekać* Pr. 
fil. m, 375. II .Czakać* i »Ca- 



kać*: Zb. VII, 46. 47, 55; IX, 
176. >Gdo na czyjć strzewiki 
czaka, ten musi dłUgo boso cho- 
dzić* Cine. 15, n® 270. •Wszę- 
dzie mi śmierci czakać* ib. 39, 
no 887. Por. Zb. XII, 7. || .Cze- 
kać za..« = na: >Czekać za 
wieczornym chłodem* Choć. 113. 
» Muzyka czeka za wsz^skimi na- 
mi* Hilf. 121, n» 22. >Ddł długo 
czekać za sobą* Derd. 107. »Za 
mna nie czekajcie* Pezn. IR, 83. 
Podobnież: ib. 88; IV, 2'42; VI, 
8. 50. 87. 269. 

Czekan == >ki[of* Wrześ. 6. »Ce- 
kan = kilof* Spr. V, 346. 

Czekan (?): »Cekany = Indzie, 
czekający ze zbożem k(^i we 
młynie* Spr. IV, 302; V, 346. 

Czekane = >ręcznłk, który pan 
młody daje teśei za czekanie go 
na obrad* Pełuj. 436. 

Gzekanka: >Czekanka, córka B^ 
tira (?), umierając, zmienia^ się 
w kwiat cykorji, który cHa tego 
zowie się 'ezekanką'< De Ckiber- 
natis- Storia unrv. delia ł«ettera- 
tura VII, 145 (jakoby ze Szkpka). 

Czekczer- p. Czechczer-. 

Gzeladnia = czeladhica, izia cze- 
ladna Wisła IX, 81. 

Czeladnica = Mzba czeladnia* 
(tak) Zb. 1, 29. »€zeladniea = 
duża izba dla czeladzi « Poza. I» 
105. Toż. ib. 290: IH, 227; V, 
201. O. II ^Czeladnica* = pa- 
robczanka Ust. z Litwy (Świę- 
ciańskie). *Celadnik a. Izba ce- 
ladnia' = izba, w której gotują 
jeść dla czeladzi* Pr. fil. IV, 804. 
jl > Czeladnica = gąbsko: 'Otwórz- 
że czola(hiicę!'< Pobł. 150. Por. 
Czeladnia. 

Czeladnik: *Celadnik = 1, sługa, 
robotnik 2, człowiek wogóle: *Cie- 
sył sie, ze jego s^ na»tars{^ 
taki lęgi celadnik* (= chłopak, 
parobek)* Rozpr. X, 273 (przy- 



Czeladoy — Czepcs&arka. 



277 



kład ten wzięty ze Zb. VII, 73, 
no 130). » Służącego tu (w Kie- 
leckim) po wsiach nie nazywają 
parobkiem, lecz 'czeladnikiem'* 
Zb. III, 16 ods. > Czeladnik = 
sługa robotny* Wrześ. 6. »Ja 
sobie mielniczka, Trzymam i^obie 
czeiadniczka* Pauli, 73, n^ 3. 
» Czeladnik = robotnik nieko- 
niecznie najęty. Ojciec o swoim 
s\'nu mówi: 'S niego dobry ce- 
ladnik\ 'Celadź, Celadka mówi 
się zbiorowo o wszystkich robot- 
nikach, zdolnych do pracy, za- 
równo o służących, jak i o ro- 
dzinie. Sługę, tak zw. 'pachołka', 
nazywają czasem 'służebny cela- 
dnik', a. 'celadnicek'* Spr. V, 
S46. >Celadnik = parobek; po- 
mocnik* Rozpr. XX, 4243. 

Czeladny: »Czeladni«: » Trzodzie 
czeladniej* (= do czeladzi nale- 
żącej) Kan). 203 ods. >Do izby 
czeladni* (= czeladniej) ib. 140. 
»lzba czeladnia* Aten. VI, 105. 
Toż Zb. I, 29 p. w. Czeladnica. 

Czeladź: >(Jasiunio) Siedzi za sio- 
łami. Pije piwko z czeladziami* 
Kolb. 251, n« 25 r, zwr. 7. 
»Celadecka* Rad. I, 219. 
.Celadeńka* Wisła III, 252. 
Por. pod Czeladnik przytocze- 
nie ze Spr. V, 346. 

Czelny: >Parę nabojów czelnego 
prochu szwajcarskiego *Witw. 117. 

Ceeluśd: »Czeluść = mur nad 
otworem do szabaśnika* J. Łoś. 

• Otwór od komina, zwany tu 
'czeluścią', w Sandomierskim i 
Krakowskim 'grubą'* Maz. III, 41. 

• Celuśeie = dwa otwory w piecu 
chlebowym, którerai dym wycho- 
dzi* Rozpr. IX, 204. »Cz(^luście = 
otwór dla ujścia dymu z pieca, 
to samo, co 'sopucha'* Wisła III, 
743. »Celuście = otwór przy 
nasadzie komina* Spr. V, 347. 

Czełno p. Czółno. 



Czemadan p. Czemodan. 

Czemchać: »Gzómchać« = wy- 
cierać, ocierać.: »Samiuk czćm- 
cha różki o drzewa* Tyg. ilustr. 
ser. 1, t. XIII, str. 242. Por. ib. 
t. XIV, sir. 40. 136. Porówn. 
Czochrać. 

Cze mery blp. = » krzyże, grzbiet: 
'Połamać wilkowi czeuierv'« Rocz. 
189. 

C z e mi e r = ciemierzyca : 'Gorzki 
jak czeinier' Ust. z Li lwy. 

C zemier p. Cemir. 

Czemodan, Czemadan, Czu- 
madan = walizka, kuferek 
Ust. z Litwy, 

Czempek p. Czepek. 

Czeń p. Czej. 

Czep = część jakiegoś przyrządu 
we nvł^-nie Ust. od J. Bystronia. 
II » Cepem, a właściwie 'czepem', 
jest szpagat ('nicionki' K.), przy- 
czepiony do ramek 'nicielnicy'* 
Wisła VII, 291, n^ 6. 

Czep = czepek: > Śliczna Kasia, 
czep na głowie* Kolb. 241, n® 
25 a, zwr. 9. » Sznurek przy cze- 
pie* Pozn. II, 259, no 102. 

Czepań = >1, skorupa 2, głowa* 
Rozpr. XII, 87. Toż ib. 34. Por. 
ib. XVU, 29. 

Czepcu la; >Cepcula = nazwa 
owcy, mającej na głowie ubar- 
wienie inne, niż na całym ciele* 
Rozpr. X, 267. »Cepcula = 
owca z białenń płalkami na gło- 
wie* Enc. roln. II, 818. Porów. 
Rozpr. X, 245. || >Cepculami« 
lud miejscowy nazywa wycho- 
wanki zakładu hr. Zamojskiej 
w Kuźnicach, z powodu, że no- 
szą białe czepeczki Ust. z Zako- 
pan€»go. 

Czepczarka: >Cepcarecka = ko- 
bieta zamężna (w pieśni)* Was. 
240. » Panieneczki... od siebie 
mię odganiają, Czepczarka mię 
nazywają* Oles. 399. Toż: »Cyp- 



278 



Czepczyny — Czepiga. 



carecką« Kozł. 85; >Cepcarecką« 
Was. 167. Por. Gzapczarka. 
Czepkarkowa. 

Czepczyny = czepiny, oczepiny 
Zb. I, 81. 

Czepek: »Cepyk«: >Nie daliście 
jej cepyka« (z pieśni weselnej) 
Pr. fil. IV, 185. .Czepyk: ^Zje- 
dliście mi pół byka, Nie daliście 
czepyka*« (z takiejże) ib. 189. 
•Każdy z gości coś rzuca (na 
talerz) 'na czepek* < Zb. X, 237 
(podczas oczepin). >Czepyk a. 
Cypek = czepek* Parcz. || » Cze- 
pek « = pokrywa: »Łdtka = 
naczynie na mleko z 'czepkiem** 
Ust. od J. Bystronia. || »Czep- 
czyczek* Sand. 68. || >Czepelu- 
szek« Pozn. I, 239. || >Czepe- 
niek«: » Okryła się Marysia bie- 
lonym czepeńkiem« Wójc. II, 77. 
II »Czepuleczek< Kolb. 167. >Cy- 
pulecek* Zb. VIII, 275. || >Cze- 
puliszfek* Pozti. I, 218. || »Cze- 
puszek« Wójc, I, 254. >Cepusek« 
Zb. IV, 253. Pr. fil. IV, 185. 
II Czepyszek* Pozn. I, 194, 202; 
II, 281. Zb. VIII, 93, no 138. 
.Cdpysek* Kai. I, 152.||»Czep- 
czysko« Wisła VII, 279: VIII, 
699. Pozn. I, 196. Kuj. I, 303. 
»Cepcysko« Sand. 68. »Cypcyś- 
ko = czepczysko « Parcz. || » Czep- 
czyszcze: 'Włożyli mi ie czep- 
czyszcze, Każą kochać te chłop- 
czyszcze'* Pr. fil. IV, 189. Por. 
Czep. 

Czepel uszek p. Czepek. 

Czepiak = ''dziad, owoc łopucha 
i in. roślin, czepiający się ubra- 
nia < J. Łoś. 

Czepić = wkładać czepiec pannie 
młodej Rozpr. XII, 87. »Cepciez 
tam pannę młoda! < Sand. 95. 
Toż Rad. I, 142.^ Lub. I, 246. 
»Cypić« Chełch. II, 121. »Lepij 
było nie tanować, Niźii sie cepić, 
Basieniu!* Sand. 41, n® 35, 



zwr. 1. Toż Zb. XIV, 119. .Ce- 
pili tu panią mjodą* Zb. XIV, 
107, no 107. Toż Sand. 95. 
Por. Kuj. I, 338. 344. Pozn. II, 
249. ib. 253: » Czepić a. babić«. 
Zb. IX, 266. »Jak cie będą ce- 
pić, poźryj do powajty. Zęby twoje 
dzieci carne uocy miałv« Rozpr. 
VIII, 225. Toż Zb. X, 237. 238 
i XII, 189. Por. ib. X, 238. Maz. 
III, 108. Fed. 107. Del. 38 
(czepienie dziewczyny). Wójc. I, 
228. Zb. XIV, 106; IX, 266, 
n® 333, zwr. 6. Matyśs »Z ust 
luduc 12. Wisła VI, 765; VII, 
302 i wiele ind. 

Czepić = » ująć, porwać, uczepić 
się: 'Potrząsać kim, czepiwszy go 
za wierzchnie ubranie'* Święt. 
II » Czepić się« = uczepić się: 
»Óny jak się czypiły jedzćnia, tak 
zapomniały o wszvćkiem« Wisła 
VIII, 132. 

Czepiec: »Dziewuchy na ciernie 
fkierzków') nalkają jabłka, bru- 
kiew.., które przysposobiły sobie, 
tj., jak mówią, 'nakupiły do czep- 
ca'* (= na oczepiny) Pozn. II, 
105. >Po czepcu = po oczepi- 
nach* ib. 250. »Druchna zbiera 
'na czepiec' dla panny młodej* 
ib. 292. Patrz. Rud. 72. >Mło- 
dej dać (dom. pieniędzy K.) 'do 
czepca'* Wisła VII, 138. •Dru- 
żba... prosi p&ni młodv 'na ce- 
piec'* Wisła IX, 246.' || ^Czć- 
pieczek* Rog. n« 137. 162. 399. 
400. Zb. IX, 178. Pozn. II. 235. 
II »Ciepiesek* ib. III, 200, n» 
91, zwr. 4. II » Czepiec* = mgła 
na szczycie góry Enc. Roln. II, 
824. II »Cepiusek<: >P&ni młody 
na cepiusek darujcie!* Wisła IX, 
246. Por. Czep. 

Czepienie = czepiny, oczepiny 
Pozn. II, 105. Wisła VII, 702. 

Czepiga: »Cepigi = dwa drągi 
przy pługu krzywe, które się 



Czepiny — Czergolić. 



279 



w rękach trzyma « Rozpr. VIII, 
227. Por. O. Rozpr. XX, 426. 
>Czepiga a. Czapiga<: >Cepiga=: 
socha, która ziemię zabiera i prze- 
wraca na skibę* Zb. VIII, 260. 
Tamże 323, n® 8 zagadka o 'ce- 
pidze'. Por. D r ą ż k i. 1 1 » Cepiga = 
nóż zepsuty, tępy i chwierutający 
się, którym niczego nie urżnie, 
a łatwo się skaleczy* bpr. IV, 
320. Por. ib. 323 p. w. Kieru- 
tać. II >Capiga = czepiga przy 
pługu* Rozpr. Vni, 171. »Czapi- 
ga, Capiga = część radła, poza 
którym się narzędzie to wlecze* 
Sand. 261. >Czepigami kieruje 
się pług* Lub. I, 83. »Pług ma 
dwie *nogi' a. 'capigi*, rozchodzą- 
ce się nieco w górze*. J. Łoś. 
C z e p i n y = » obrzęd weselny: *Nie- 
wiasta dostaje czapkę'* Rozpr. 
XII, 87. »Cepiny = akt wiąza- 
nia chustki na głowie panny mło- 
dej* ib. Vni, 227. » Przed cepi- 
noma* Pozn. III, 194. Toż Parcz. 
Pozn. I, 184. 193. 218; II, 95; 
III, 95. 114—120. Pauli, 33. Zb. 

I, 88; X, 237; XIV, 178. Rozpr. 
VIII, 171. 226; IX, 203. Krak. 

II, 498. Matyas ^Z ust ludu* 
12. Hoff, 50. Wisła VI, 197. 299; 
VII, 135. 366; IX, 243. Kuj. I, 
345. Wójc. II, 63. Del. 40. 
Sand. 38. Pr. fil. IV, 185. > Da- 
wanie do czopin* = składka 
oczepinowa dla panny młodej 
Wisła Vn, 303. Rozpr. XXVI, 
372; XX, 426. Por. Oczepiny. 
Czepczyny. Czepienie. Ka- 
piny. Okapiny. 

C z e p k a r k o w a: » Dziewcątka (mię) 
wymijają, Cepkarkową nazywają* 
Łęcz. 114, no 185, zwr. 3. Por. 
Gzepczarka. Czapczarka. 

Czepkować = oczepiać, czepić, 
czepek wkładać Chełm I, 236. 

Czepkowy p. Placek. Swacha. 

Czepnąć się »na kogo = zacze- 



pić kogo* Wisła III, 87. »Cze- 
pnąć się = odważyć się* ib. 743. 

Czer: »Czer a. Czyr. = potrawa 
z mąki pszennej, rzadka polew- 
ka* Zb. L 65. »Czer, Czyr, Cer = 
rodź. polewki, zacierki* Wisła 
VIII, 595. Łowiec 1895, str. 173. 

Czer p. Czyr. 

Czerak p. Czyrak. 

Czerczy p. Czerńczy. 

Czerec p. Czernice. 

Czerecha = czereśnia, trześnia 
O. Por. Kłosy XVII, 67. 

Czereda = > trzoda * Ust. z Ukrainy. 

Czeremcha: »Czaromcha* = cze- 
remcha O. Porów. Trzemcha 
»Czeremucha< Czark. »Czerem. 
szyna = czeremcha* Zb. V, 135 
no 27, 2. 

Czeremere »w czubku = lekkie 
upojenie « Roczn. 189. »Ma cze- 
remere w głowie = podpił so- 
bie* Rozpr. XVII, 21. 

Czeremszyna p. Czeremcha. 

Czera mucha p. Czeremcha. 

Czerep m. »a. Czerepa ż. = ka- 
wał rozbitego garnka, skorupa* 
O. >Czerepki gliniane* Jucewicz 
. Litwa* 139. Por. ib. 140. Bibli 
Warsz. 1872, t. III, 447 i ind. 
Roczn. Tow. przyj, nauk Pozn. 
VII, 242. »W czeropeczku ugo, 
tuj śniadanie* Kolb. 121, n^ 8 - 
zwr. 8. >Cerop = czaszka ludz 
ka* Pr. fil. IV, 805. Porówn 
C i e r e p a. 

(czerepach a = »koncha< Usl. 
z Ukrainy. 

Czerepecha = > kobieta rozczo- 
chrana* Pobł. 150. 

Czer es = trzos W^itw. 87. Zb. I, 
65 (autor pisze 'czerez*). 

Czereśnia p. Trześnia. 

Czerga p. Czer ha. 

Czergolić = świergotać, piskać 
List. od J. Łęgowskiogo. »Z wierz- 
chu drzewo, w strzodku nic. Nad 
tf m górą czergolić : dyli dyli 



280 



Czerha — Czerpak. 



(lan « Nadin. 145 (zagadka o skrzyp- 
cach). 

Czerha = » następstwo kolejne, 
zwłaszcza we m^^Tiie< Roczn. 189. 
Por. L. O. mybiio objaśnia. >Czer- 
ga = kolej, porządek* Petr. 

Czerkieski: » Kaftan czerkieski « 
Wójc. II, 238. 

C zerknąć p. Czarknąć. 

Cze r kusze = > gatunek jśliwek, 
zwanych w Krakowie 'damasz- 
kami' < Hoczn. 190. 

C z e r m i e ń == » rad. ser[)entariae « 
Ciesz. 18. O. inaczej tłumaczy. 

Czerniaków: »Z Czerzniakowa « 
Kolb. 378, no 208. »Nie łómze 
sie, nie łam. Wilanowski moście, 
Ho l)edą tu jechać Cerniakowskie 
goście < Maz. I, 229, n« 100, zwr. 3. 

Czerniawa: > Starsi (z ludu) ura- 
dzili zrobić czerniawę< (= bunt) 
Siem. 77, n® 75. »Czerniawa« = 
tłum ludu Zb. II. 211, ods. 2. 
• Cyrniawa = 1, du*a gromada 
ludzi 2, czarne chmurv deszczo- 
wo* Spr. IV, 302; V, 350. >Lud 
błonia koło Motkowic nazwał 
'Czarniawą', bo czerniły się one 
zdała od 'ćmy' wojska* (r. 1702) 
Zb. IV, 106 ods. >Cyrniawa = 
wielka ilość ludzi z daleka; mówią 
także o chmurach czarnych, deszcz 
])rzvnoszacych: 'Idzie cyrniawa'* 
Spr. IV, ^343. Por. Kłosy XIV, 
134. Matyas Pod. i baśnie 10. 

C z o r n i a w y : > Cyrniawy na gębie « 
Wisła III, 24. 

Czernica = borówka (jagoda) O. 
>Cyrnico = czarne jagody* Zb. 
X, 197. » Czernice = jeżyny 
(rubus caesius)* Wrześ. 6. Spr. 
V, 347. > Owoce oslrężyny (ru- 
bus caesius) zowia^ 'czernicami'. 
W Wielkopolsce czarne jagody'* 
Zb. VI, 287, nO 166. >Czerni- 
ca< = borówka LJsł. z Litwy. 

Czernica = » zakonnica schizma- 
tvcka* Roczn. 190. Toż O. 



Czernice: »W Cyrznicach* Wisła 
II, 147, nO 14. 

Czernić, się: »Czerznic, sS* Ram. 21. 

Czernie p. Cierń. 

Czernidło »a. Kałamarz = atra- 
ment* List. od J. Bystronia. Toż 
Rozpr. XII, 87. Spr. IV, 20. 
> Czernidło czerwione* Pr. fil. 
IV, 282. 

C żerni ec = >zakonnik w kościele 
greckim* O. Toż Bar. 85. >Czer- 
ca* 2' pp. Wit w. 94. 

Czernina = » ciemność, wieczór: 
'Od terema do terema, czerniną 
ślub brali'* Pr. fil. IV, 189. 

Czernina p. Czarni na. 

Czerniuśki p. Czarny. 

C z e r n u c h = imię czarnoksiężnika 
w bajce Choć. 117 (wymyślone, 
nie ludowe). 

Czerny p. Szczerny. 

Czerń czy = przym. od 'Czerniec': 
>Czerczy*, np. >Czercza mogiła*, 
powieść Kraszewskiego. Por. > Pa- 
ladyn 'Czorcz'* w moim >Słowo- 
rodzie iud.« odb. sir. 34 (437). 

Czerot »a. Oczeret = trzcina po- 
si>olita* O. Kraszewski »Wspomn. 
Wołynia* I, 138. 

Czerować p. Cyrować. 

Czerpach p. Czerpek. 

Czerpać: »Z twoi biały ręki Czyr- 
pam słodycze lubeńkie* Kuj. II, 
167, no 339, zwr. 2 (pieśń nie 
ludowa). »Cyrpać< Spr. IV, 342. 
»Cirzpać*: *Cirzpa*, *Cirzpum* 
Chełch. I, 145. 

Czerpak = > naczynie do czerpa- 
nia, wiaderko* O. » Czerpak = 
kufel drewniany z uchem, któ- 
rym juhasi piją żentycę* Stęcz. 
76. »Cerpak« = loż objaśnienie 
Rozpr. X, 213. »Gyrpak = sieć 
na ryby* Udz. >Cyrpak = wielki 
drewniany kubek z uchem do na- 
bierania żętycy* ib. 276. Spr. V, 
347. » Czerpak* :;= toż objaśnie- 
nie, z dod.: » zawierający kotO 



Czersak — Cz^wony^ 



2il 



1 kwarty* Wrze$. 6. Toż »Cyr- 
pak* Spr. IV, 342. {{ >Gzi8r- 
pach< Ust. z Litwy. || »Czerpa- 
szka* ż. Usl. z Litwy. 

C z er sak: >Czćrsak a. Bodiak a. 
Szczotki = szczeć leśna (dipsa- 
CU.S .silvestris)« Zb. VI, 249, n^ 
75, 1. 

Czersk: »W Cersku« Maz. 11, 131, 
zwr. 8. >W Cyrskii* ib. V, 311, 
zwr. 2. Krak. ii, 188. 189. 

C z e r s t w y = » (o chlebie) wy>»chły, 
sucliy, nieświeży* O. Toż Ust. 
z Litwy. Por. Krak. 1, 106. || •Czer- 
stwy < = świeży (o wodzie) Rozpr. 
XII, 87 i Ust. z Jawoi-za. || >Cer- 
kwy = czerstwy* Rozpr. X, 184. 

Czert p. Czart. 

Czerw laczek: > Cerwiacek = ro- 
baczek* Pr. fil. IV, 805. 

Czerwiałka = jaWko a. gruszka 
robaczywa, padająca z drzewa 
Ust. od Krakowa. 

Czerwi as tv: »Cerwiastv« = ro- 
baczywy Żb. XIV, 213,' Kartofel 2. 

Czerwie blp. m. = > owoce roba- 
czyM'e« O. >Gdy w czer^veu wiatr 
wieje z południa, to wszystek 
owoc *cyrwiem śleci' (= roba- 
czny opadnie)* Zb. X, 105, n® 
358. Por. Czerwiska. 

Czerwiec = » drogi, przedni jed- 
wab* O. » Szycie czerwcem* Wi- 
sła VII, 295. II » Czerwiec* (mie- 
siąc): »Wielgi maj = czerwiec* 
Spr. IV, 315; V, 429. 

Czerwieniąc się: > Cer>*ieniała 
ci się od warkocą wstążka* Kieł. 
II, 101, no 330, zwr. 4. 

Czerwieniały: » Cerwieniaty = 
czerwonawy* Rozpr. X, 274. Spr. 
V^ 347. >Cerwienaty = czerwo- 
nawy* ib. IX, 203 (może *cdr- 
wieniaty ?). Por. P o c z e r w i e n i a t y. 

Czerwieniec = dukat: Pozn. III, 
168. Rad. I, 129. Kieł. I, 74. 
Lub. I, 126. »Nad moim wień- 
cem grają cerwieńce* (?) Kai. I, 



163. »Wyr>^'aJt ji kilka cerwień- 
có>¥;: może te cerwieńce znacyjy 
trzy. ruble jeden* Cisz. 1, 285. 
Lud I, 204. Por. Czerwony. 
C z e r w o n z ł o t y. 

Czerwienieć, C z e r w i e n i ć, si ę: 
» Czei-zwieniec, Czerzwienic, sS* 
Ram. 21. 

Czerwieniście: » Kobiety nie tak 
czerwieniście wyglądają* (= nie 
są tak czerwono ubrane) Rad. I, 
56 (słowa autora). 

Czerwienny = » czerwony* Mil. 

Czerwień m.: » Cerwiń « , wyraz za- 
improwizowany o oficerze z czer- 
wonym kołnierzem Zb. IV, 238, 
no l'83. 

Czerwionka= » krowa czerwona * 
Pobł. 13. Ram. 21: »Czerzwionka* 

Czerwiony p. Czerwony. 

Czerwiska: » Cerwiska = owoc 
robaczywy* Rozpr. XVII, 28; XX, 
426. Por. Czerwie. 

Czerwonawy: »Czerwoniawy* Ust. 
z Litwy. 

Czer\yone morze: >Zagnali re- 
krucików Na Czerwone morze* 
Maz. II, 122, n" 276, zwr. 4. 
> Swoje kochanie... Wyprawiłem 
w drogę za Cerwone morze* Zb. 
IV, 174, n" 351. »Morze Czer- 
wone* (w bajce) Kuj. I, 192. 

C z e r w o n i s t y Bal. 90 (o gonsecie). 

Czerwonka = dysenterja Zb. VI, 
206. Fed. 235. 237. »'Chera\ 
choroba świń, zwana gdzieindziej 
'ogniem' a. czerwonką'* Derd. J. 
23 od^. »0''rwonka« Spr. V, 347. 
II » Czerwonki* Im. = rodzaj 
grzybów Wisła VI, 678. 

Czer wono-bestr y p. Czerwony. 

Czerwony: > Czerwiony* Aten. VI, 
633. 641. Hilf. 124. 162. Zb. IX, 
173. 175. 249. PoW. 13. Archiv 
Vm, 470 (= Rog. n" 40). Pr. 
iii. 111, 374. >Czerzwony« Parcz. 
> Czerwiony* Ust. z Jaworzg. Aten. 
VI, 628. »Czerzwiony* Hilf. 149. 



282 



Czerwonzłoty — Czeski. 



Wisła VI, 218. Ram. 21 (i inne 
od tejie osnowy). »Cz^wiono€ 
Cen. 70. « Czerwone woły< = 
gniade Pozn. VI, 336. >Cyrzwo- 
ny« Pr. fil. IV, 189. »Cyrwóność« 
Chełeh. I, 54. || >Cz^rwionutki< 
Zb. IX, 218. Por. Baranek. 
Jagoda. II > Czerwony* (domyśl, 
zloty) = dukat: »*Czerwone' lud 
zowie czerwone złote* Wójcicki 
•Klechdy II, 22 ods. Por. Wójc. 
I, 153. kieł. I, 136. Lub. I, 271. 
Kai. I, 131. Krak. I, 232. .Dała 
sto czerwony* (tak) Wójc. I, 251. 
• Rozplitaj, bracie. Wypleciesz so- 
bie talar czerwony* Lub. I, 220, 
n° 277. Porów. Czerwieniec. 
Czerwonzłoty. || >Czerwie- 
niuśki* (o jabłku) Zb. X, 275. 
II » Czerwusieńki « : >Czerwusień- 
kie, malusieńkie, kłody kapuśne 
rusy* (zagadka o pchle i czło- 
wieku, powiada autor; raczej o 
pluskwie) Zb. I, 136, n^ 97. 
> Czerwosiuńki < (o jabłku) Kai. I, 
100, nO 56, zwr. 2. || . Czerwo- 
no -bestra* (krowa = gniado- 
pstra) Pozn. I, 104. || »Czerwo- 
no-graniata« (krowa = w cętki 
gniade) Kuj. I, 59. || >Czerwo!* 
= wołanie na wołu czerwonego 
Pr. fil. IV, 816. II »Drzewo czer- 
wone a. fernambuckie = lignum 
fernambiici* Ciesz. 21. Patrz Na 
czerwona. 

Czerwonzłoty = dukat: » Bogaty 
(da) czerwonzłoty* Pozn. II, 201, 
n® 57, zwr. 5. »Włóż czerwon- 
złoty (do skrzypiec)* Krak. II, 45, 
n*^ 78, zwr. 5. 

C z e r w o t o (• z y n y : * Czerwotoczyny 
bl[). = proszek natoczony z drze- 
wa przez czerw* Zb. I, 40. »Cyr- 
wotocyna = proszek, natoczony 
z drewą przez czerw* Tdz. 

Cze rżeń p. Ci er ze ii. 

Czerzn- p. Czerń-. 



Cz^rzn- p. Cierń-. 

Czerzw- p. Czerw-. 

Cześ p. Czas. 

Czesać (kammen): >Czesa sobie 
Marysia len biały* Wójc. II, 63 
(z Paul. 49). >Cosać = czesać* 
Spr. IV, 20. »Czosać = czesać* 
Rozpr. XU, 15. Pobł. 14. Pr. fil. 
m, 375. Ram. 22. »W Poznań- 
skim 'czosać się\ 'nieuczosana'* 
Pr. fil. III, 375. ^Czosac sa = 
czesać się* Ram. 22. || » Cze- 
sać = grzebać*: » (Konik) czesze 
nóżką* Hilf. 148. W tejże pie- 
śni: »Cesze* Nadm. 157. jj »Cze- 
sać* = ciosać Ust. z Litwy. 

Czesać p. Ciosać. 

Czeski = » sześć groszy polskich* 
Sand. 261. Pr. fil. III, 304. Piątk. 
» Ceski = cztery centy w jednej 
sztuce* Zb. X, 175 ods. » Stery 
ceskie* Kon. 30. » Czeski == ma- 
zowiecki *dydek', 12 centymów* 
Tyg. ilustr. ser. 2, n® 110. Por. 
Zb. XII, 173. Rozpr. VIII, 225. 
Wójc. I, 178. Rog. n^ 142. 431. 
432. Kuj. I, 48. Kieł. II, 87. »Za 
cholewą mdm seść grosy, A za 
drugą pół złotego. Będzie złoty 
bez ceskiego* Zb. IV, 145, n*^ 
171. » Nosek mA węgierski, Kieby 
bułka za ceski* Krak. II, 509, 
nO 872, zwr. 2. Toż Zb. IV, 145, 
n** 175, zwr. 3. »Grejcar ku grej- 
caru, aż będzie czeski; czeski ku 
czeskimii, aż będzie reński* Cinc. 
16, n° 295. »Lepszy doma cze- 
ski, jak n ludzi reński* ib. 22, 
n^ 453. >Ni mti za czeski filipa 
w głowie* (= ani za grosz ro- 
zumu) ib. 27, n*^ 602. >Kukiołka 
za ceski< Rud. 185, n" 75. >Stra- 
ciłem se ceski* (na 'zaloty') Rud. 
196, n*^ 125. >Ślery ceskie* Cisz. 
I, 279. II > Pięczeskich « = pięć 
czeskich Mai. 36. Patrz Piąć- 
ceskowy pod Pięć. || »Ja do 



Czesia — Częstochowa. 



2BS 



ni (do dziewczyny) ceskie (= po 
czesku), ona zaś sławskie (= po 
słowacku) « Wisła II, 111. 

Czesia p. Cesia. 

Czesiny = » czcigodny, uczciwy* 
Ram. 21. >Czesinie« przysłówek 
z iakiemiż znaczeniami ib. 

Czesiować p. Częsiowad. 

Czesiować = »czcid, cześd od- 
dawać* Ram. 21. Pobł. 13. Pr. 
fil. III, 374. Por. Czesiować. 

Czeszczewik = > pospoliia nazwa 
grzyba podbrzeźniaka (boletus sca- 
ber) a. 'babki' « O. (nazwał iak 
Jundziłł młodszy). 

Czeszewo: »Ku Czeszewu« Pozn. 

IV, 259, n^ 498, zwr. 12. 
Cześ! p. Cesiu. 

Cześć p. Teścia. 

Czeiwerinia = » miara rosyjska, 
mająca 56 garncy w sobie « Roczn. 
190. 

Czeiweriowy »drąg, dyszel iip. 
drzewo, na czworo a. więcej czę- 
ści rozszczepione i użyie w iakim 
sianie do wyrobu* Roczn. 190. 

Czeiyna p. Ceiyna. 

Czewojewo: »W Czewujewie« Pozn. 

V, 147, nO 333, zwr. 1. 
Czewujewo p. Czewojewo. 
Czez p. Ce z. 

Czędzić p. Czepić w przytocze- 
niu ze Słown. Kolb. 

Czepek: »Czempek, Czepek, na 
Czempku = w kuczki, na zgię- 
tych kolanach* Zb. I, 17. Por. 
Czepiec. 

Czepiec = siedzieć *na kuckach', 
przykucnąć Ust. od J. Bystronia. 
Pr. fil. IV, 282. »Cympi (= cze- 
pi) cympioreczek, wisi wisiore- 
czek< (z zagadki o kocie i sło- 
ninie) Zb. XI, 128, no ISCCym- 
pioreczek' (= *czępioreczek), wy- 
raz improwizowany, na wzór wy- 
razu 'wisioreczek' od wisieć). 
II »Cępieć = biedę klepać, bie- 



dę cierpieć: *Cępieć przy statku* 
= biedę cierpieć, pilnując statku 
np. w słotę « Wrześ. 5. *Cępieć 
= czekać, siedzieć oczekując* 
Rozpr. VIII, 227. Spr. V, 347. 
» Czepiec = ślęczeć, pilnować. 
'Czepiec przy statku' = pilnować 
bydła* ib. X, 274. »Ciępieć« 
(może pomyłka, zam. 'cępieć'?) 
ib. 243. >Sićkobyś cępiał przy 
tym, a inćj roboty nie patrzał* 
ib. 254. Por. ib. XVII, 29. »Ce- 
pieć* = siedzieć smutnym; drze- 
mać siedząc Święt. >Czcdzić a. 
Czepić = czbkae, wyczekiwać, 
siać nad kimś, czatować: 'Czepi, 
a. stoi jak kat nad grzeszną du- 
szą'*. >Cępieć = oczekiwać na 
kogoś* Udz. >Cempieć = cze- 
kać, siedzieć oczekując* Rozpr. 
XX, 426. Porów. Cu pięć. Cu- 
pnąć. Czepek. Czędzić. 

Czępły: >Czampły* nie objaśniono 
Rozpr. IX, 303. Por. Czepiec. 
Cępny. 

Częsiacja = poczęstunek Pozn. 

I, 248. Krak. II, 5. Rud. 63. 

C z ę 8 i o = gęsto: »Prz^szed do gorf, 
często drzewę zarosłe* Hilf. 149. 

Częstochowa: >Do Cęstochowy* 
Zb. IV, 91. » Pilno cie tam, jak 
dzijlbła w Częstochowie* Wisła 

II, 310, nO 1092. .Do Często- 
chowy* ib. IV, 73. Łęcz. 168. 
169. »Matuchno z Częstochow, 
Bądź w pomocy I* Rog. n® 48. 

• Cęsiochosko Maryjol* Kozł. 243. 

• Obraz Cęstochoski* ib. 252. »Po- 
trzebny, jak djabeł w Częstochow- 
skiej górze* Krak. IV, 265, n® 528. 
» Metal (= medal) z Matką Bo- 
ską Cudotworną Cęslochowską* 
Pauli, 214. Por. Zb. lU, 53; IX, 
49; XII, 209. Wisła lU, 251. 
»0 Najświętsa Matko Boska, Ra- 
tujze mnie, Cęsiochowskal* Kai. 
I, 126. II >C^tochow3r« bip.: 




284 



Gzęslocice — Czmocha. 



• Cozcścio mi pi-zynicśli z Czę- 
stochow?* Pr. fil. III, 309 p. w. 
Gościn ier. 
G z ę s t o c i c e: »- W Cęsłocicach < Rad. 

1, 135, no 70, zwr. 3. 
Częstować: > Cestowae < Hozpr. 

IX, 277. .Częstować* ib. 290. 
> Częstować* Ram. 21. PoW. 13. 
Pr. fil. III, 374. Por. Częstować. 
Część: >Cęść = 1, patrz pod Po- 
sag przytoczenie ze Spr. V, 398 

2, zapłata juhasów na szałasie* 
(następują szczegóły) Spr, V, 347. 

Część p. Teścia. 

Częśnia p. Trześnia. 

Czapnik p. Kipnik. 

Czkać p. Czekać. 

Czkać = >ykać* (= mioć czkaw- 
kę) Zb. II, 11 p. w. Vkać. 
>Czkac* Hilf. 162. »Cka mi się* 
= mam czkawkę Święt. Porów. 
Czkawka. 

Czkawka: »Cvkutka, Czykutka, 
Czkutka, Ckutka* Pr. fil. IV, 189. 
»Czykawka* ib. 190. »Scykutka« 
ib. 246. >Sikutka* ib. 247. »Scy- 
kawka* Jastrz. 

Czkon: »CzkonI Szkon! = sposób 
wołania na świnie* Kuj. U, 269. 

Czkutka p. Czkawka. 

Czl- p. Człon. 

Człap! = » wyraz naśladowczy na 
oznaczenie ciężkiego, j)Owolnego 
chodu* Spr. IV, 363. 

Człapać = » powoli się wiec, iść* 
Spr. IV, 363. »Klapać się, czła- 
pać się, np. po błocie* Kuj. II, 
284, n» 59. »Ktoś człapał się 
po wschodach* Bałucki Paiiskie 
dziady 219. 

Człapak = szłapak, koń powolny 
O. p. w. Szłapak. 

Człapiej = »deszczka, przyciska- 
na nogą (u kołowrotka)* Kuj. I, 
87. » Kółko (kołowrotek) z czła- 
piejem itd.* Pozn. I, 98. 

Czło p. Ci o. 

Człon =: > członek s. Ram. 22. 



II » Członek*: » Lewej ręki człon- 
kami (od palców [tak!]) trzy razy 
żółwia wyciąć* Wisła III, 652. 
• Członki = członki* Pr. fil. III, 
375 (może pomyłka druku, zam. 
'członki'?). II » Członkami nazy- 
wają ździebła, z któryxh splecio- 
na bywa 'wstążka ząbkowana' (u 
kapelusza)* Lub. I, 39 ods. 
Jj » Członki = rodzaj grzybów 
Wisła VI, 678. 

Człordać: »Człordac = deptać, 
zdeptać do cna* Pobł. 13. Toż 
Ram. 22. Pr. fil. III, 375. 

C z ł o w i o c t w o : » Człowiecl wó = 
człowieczeństwo « Ram. 22. 

Człowiecze: * Człowioczil = człe- 
czątko* Ram. 22. Zdrob. » Czło- 
wieczą tkó < ib. 

Człowiek = »mąż; żona, o mężu 
mówiąc, mówi: 'mój człowiek'* 
Zb. I, 65. II » Człowiek* = sługa, 
służący Ust. z Litwy. || » Czło- 
wiek zamia^it: kobieta. 'Zły czło- 
wiek z matki' = zła kobieta ła 
świekra* Rozpr. III, 369. H »Pier- 
wszy człowiek = syn pierworo- 
dny w rodzinie* Hemp. jj »Ja 
człek świata* = człowiek świa- 
towy, bywały, podróżny Krak. IV, 
150. ll^Człojek* Tyg. ilustr. ser. 
1, t. X, str. 267. >Czojek* Pozn. 
VII, 105. ^Cłojek* Chełch. I, 31. 
32. 70. 204; II, 73. Toż od Do- 
maniewic. » Przylecieli krukami i 
stali sie cłowiekami* Cisz. I, 128. 
Por. Czarny. 

C z ł o w i e k o w y : > CJowiekówy = 
ludzki, np. 'cjowiekowe życie'* 
Spr. IV, 375 (zap. pomyłka dru- 
ku, zam. 'cjtowiekowy'). 

Członek p. Czółno. 

Czmer: >Czmyr = rzecz drobna i 
licha, mianowicie zupełnie drobne 
rybki, prawie nie do użycia; H- 
che zboże* Pobł. 14. Toż Ram. 22. 

Czmocha = pudendum muliebre 
lisł. od Krakowa. 



Czm^ehrią^ — Cżop. 



285 



C z m u c h n ą ć = > mecno uderzyć « 
PoW. 130. 

C zm n c i e = durzyć, mamić, hidzić 
Ust. z Litwy. Osip. »Gmucić = 
mamić, zwodzić* Czark. >Czmu- 
cić< = ćmić, boleć zlekka. 
*Zab czmuci* Ust. z Litwy. »Cmu- 
eić = szałamanić, zwodzić* Ust. 
z Łomżyńskiego. 

C z m u t = szalbierz, mamiciel, oezust 
Ust. z Litwy. »Cmat< Czark. 
» Czmuciciel = zwodziciel, oszust* 
Ust. z Łomżyńskiego. 

Czmychać = 1, wydawać dźwięk 
nosem, wciągając powietrze 2, 
zmykać: ^Czmychla w ogród « 
(= drapnęte) Krak. IV, 26. »Cmy- 
chną^ w kraaki* Z^. H, 166, n« 
14. Por. Wisła VII, 154. Piątk. 
^1 »Cmyknąć« = uciec Zb. II, 
152. >Jak czmycha, tak czmy- 
cha* Nfickiewicz Psmi Twardow- 
ska. Por. S myknąć. 

Camyr p. Czmer. 

Caobot :== bot: »Caoboty< Kłosy 
V, 8. .Czobnty* Pr. fil. IV, 190. 

Czobut p. Czobot. 

Czochać: » Żebym cię nie labił,... 
tobym swoich butów za tobą nie 
cocha^ (= wlókł)* Maz. III, 320, 
n^ 495 (może raczej :=: nie szar- 
gał, nie darł, chodząc za tobą? K.). 
|[ »Cochać się =^ trzeć się o ja- 
kiś przedmiot np. miejscem swę- 
dzącym* Pr. fil. IV, 808. Por. 
Czemchać. Czochrać. Czor- 
chać. 

Czochrać się »a. Czuchrać się 
= drapać się* Roczn. 190. 
>Cochrać« = trzeć o coś t>\'ar- 
dego, nieruchomego. 'Cochrać się' 
=r plecy o coś nieruchomego, np. 
o ścianę, trzeć; drapać się Święt. 
> Czochrać się = ocierać się: 
'Krowy cochrają się o drzewinę'* 
Spr. IV, 336. »Cochrze się* (= 
trze się, o proszku z mlekiem) 
Pozn. VII, 159. » Świnie się *czu- 



chraja' tj. skrobia na pogodę* 
Zb. vi, 192. Por. Żb. I, 66. Bib. 
Warsz. CXLVI, 8. >Cuchrać = 

I, 'wełnę sie cuchrń' 2, 'Cuchrać 
sie' = gnzdrać się* Spr. V, 349. 
»Cuchrać się = czesać się* Udz. 

Gzochrak: »Cuchrak == gozdrała* 
Spr. V, 349. 

Czochraty: » Kapusta ezochrata = 
włoska* Kam. 38. 

Czochron =± » mężczyzna z wło- 
sami rozczochranemi * Pobł. 150. 
»Czochrun = człowiek z głową 
najeżoną, rozczochraną* Krasn. 
300. 

Czoder! = okrzyk na zwrócenie 
koni (zap. w lewo) Wisła III, 740, 

Czojek p. Człowiek. 

Czofcać p. Ciokać. 

Czółen p. Czółno. 

Czołgot = »dzięcioł< Hoff, 40. 

Czółka p. Całka. 

Czoło: ^C^o* Koj. 191. Toż ik 

II, 285, n® 67. >Czoło a. Czało 
=:i: łysina« ib. 269. >Czało< Pozn. 
Vn, 117. > Biały płAtek na czele 
(koma)* Zb. V, 177. ^ » Począ- 
tek wesela nazywają 'ciotefti we- 
soła', koniec zaś jego *oge>łwm'« 
Pozn. II, 237 ods. || »(Panna 
młoda) w kapce i chustce 'nad 
czoły'* ib. 249. || -Przepraszam 
was w niziuteiikie czoło* Sień. 
258. 

Czomber p. Comber. 

Czop: »'Stramu' (u sań) kończy się 
'czopem' do góry sterczącym, na 
którym osadzony jest ^gftat'* 
Krak. I, 357—358. |{ »'Kapy\ 
inaczej 'kapiszony', 'copy', 'rę- 
kawki' żelazno w osiach, żeby 
ich błoto nie walało* Zb. IV, 189, 
no 6, 32. II > (Czapla mówi) Bo- 
dajbvś do śmierci stał, jak czop!* 
Kieł.' II, 203, n^ 21. Por. a p. 
w. Czop, n^ 5. 

Czop = wielka kadź np. w gorzel- 
ni a. browarze Ust. z Litwy. 



■ • iMi^tf j^n !■ titfi I r-4>, . 



286 



Czopieradło — Czółno. 



Czopicradło p. Czapidrał. 

Czorcha = > niezgrabna kobieta* 
PoW. 14. 

Czorcliać: > Czorchac, Czorchnąc = 
1, odczepić, odłamać. 'Gałąź od- 
czorchnąć' 2 , wlekąc nogi po 
ziemi drzeć obuwie. 'Chłopcy, śliz- 
gając się po lodzie, prędko 'zczor- 
chają' korki, tj. zużyją je, zbie- 
gają* Pobł. 14. Toż Pr. 01. Ul, 
375 i Ram. 22. » Czorchac sa = 
drzeć się, odłam ywać się«, oraz 
> Czorchnąc sa = targnąć się, 
szarpnąć się« ib. Por. Czochać. 

C z o r c z p. C z e r ń c z y. 

Czort p. Czart. 

Czortopchajka = > nędzny wó- 
zek lub bryczyna, trzęsąca i nie- 
wygodna* Roczn. XLI, 190. Toż 
Ust. z Litwy. 

Czosać p. Czesać. 

Czosła p. Ciosła. 

Czosnak p. Czosnek. 

Czosnek: »Czosnyk*, 2*^* pp. 'czo- 
snyku' Bar. 36. Toż Zb. I, 65. 
II '^Czosnak* Zb. VI, 220. Toż 
Ust. z Litwy (2*^^ pp. 'czosnaku'). 
»Cosnak* Zb. V, 119. (O. odró- 
żnia 'czosnek' i 'czosnak'). || »Czo- 
stek«, 2'* pp. 'czoslku' O. >Co- 
stek = czosnek* Pr. fil. IV, 809. 
Wisła VIII, 583. > Ząbek czostku* 
Chełm. I, 175. Toż Ust. z Litwy. 
^Costku* Pleszcz. 72. >W (u) 
mego czosteńka (czosnku) Sywa 
głoweńka* Lub. I, 262, n^ 420, 
zwr. 1. (W podobnejże pieśni ib. 
263, n® 422, zwr. 3: >U czo- 
snecka siwa główecka*). || >Czo- 
śniczek = teucrium scordium* 
Ciesz. 19 (Tęż roślinę O. nazywa 
'czosnak'). » Czosnek borowy « 
(wchodzi do wianków na Boże- 
Ciało) Kozł. 383, d. 

Czosnyk p. Czosnek. 

Czostek p. Czosnek. 

Czośl p. Cesiu. 

Czół(k)a p. Czułka. 



Czółko p. Czółno. 

Czółnik p. Czółno. 

Czółno: > Czółen mały komunika- 
cyjny* Tyszkiewicz Wił ja 36. 
> Czółen* obok >Czełno« Ram. 
21. 22. »Cołen = czółno, łódka, 
krypka rybacka z jednej sztuki 
drzewa* Pr. fil. IV, 808. .Służ- 
ka cółen podaje* Maz. V, 296, 
no 327, zwr. 5. >Czółny* Im. 
Kolb. 23, n® 3s, zwr. 18. »Czuł- 
na* (?) = czółno Hilf. 162. 
II ^Czałno* Kuj. II, 285, n« 67. 
Zb. I, 33. Pozn. VI, 306. || .Czoł- 
niak == czółno małe, osobliwie 
przez retmanów używane, z je- 
dnego kawału zrobione* Pobł. 
130. »Cołno a. Cołnek* = czó- 
łenko tkackie Was. 57. 240. 
II » Czółko*: » Kobiety noszą 'czół- 
ka' lite =• czapki, błyszczące bo- 
gatą tkaniną* Pozn. I, 65, n^ 1. 
» Dawniej kobiety nosiły w lecie 
'czółka', tj. jakoby koronę z aksa- 
mitu czarnego, wyszywanego sre- 
brem itd.* (opis) ib. II, 172. » Ce- 
chą weselnego ubrania są czółka 
okrągłe* (opis) ib. 291. » Tektu- 
rowe czółko = djademek* Maz. 
III, 105. » Głowę (p. młodej) zdo- 
bi 'strojnik' czyh 'czółko' z pa- 
pieru kolorowego* Zb. IV, 114. 
Por. Pozn. V, 182, n^ 430, zwr. 
4 (nie lud.). >Młoduchom upinają 
na głowy staroświeckie 'czółenka' 
czarne aksamitne itd.* Kai. I, 
174. »Cołko = ubiór głowy itd.* 
Pr. fil. IV, 809. II >Czołnekc 
tkacki Pozn. I, 109. *Cołnek* 
Was. 57. > Członek = przyrząd 
tkacki, radius* Rozpr. XII, 44. 
Por. ib. 102 p. w. Szkróbka. 
Gliński .Bajarz* 111,121: >Czół- 
nek*. » Czółnik* Maz. III, 44 (nie- 
dokładnie obj.). »Cółnik = dre- 
wniane narzędzie do tkania, do- 
mowej roboty w kształcie czó- 
łenka* Pr. fil. rV, 809. . Czółnik 



Czopek — Cztery. 



287 



a. Czółenko = narzędzie, w które 
się wkłada cewka (tkacka) < Pleszez. 
27 ods. Toż Wisła VII, 292, n^ 
4. II »Czołnuszek: »Jest ezołnu- 
szek i wiosełko« Kolb. 167, n° 
12 aa, zwr. 9. > Podaj, służka, 
czółnuszka, Niech przyjadę do 
brzeżka* ib. 206, n® 17 a, zwr. 
3. Toż ib. 207, n® 17 c, zwr. 5. 
» Zawołał na słazkę, Aby podał 
cołnuska* Wisła III, 686. »Gół- 
no, Cółndk = czółenko w war- 
sztacie tkackim* Spr. V, 349. 

Czopek p. Trzop. 

C z s z al : > Czsza prrr « = wstrzymy- 
wanie koni Wisła III, 378. 

Czterak: >Śtyraki, tj. dzieci na 
czworakach się czołgające* Maz. 
I, 61. >Na czterakach chodzić* 
Wisła III, 88. »Na śtyrakach (ba- 
ba chodzi)* Chełch. II, 52. >Cho- 
dzić na czterakach a. na sztera- 
kach* Krasn. 300. 

Czterdzieści: » Śtyrdzieści « Rozpr. 
IX, 134. Zb. V, 241. Rozpr. VIII, 
212. Kam. 32. 37. || »Stvrdzie- 
stu* Zb. I, 131: Xl 95. || '»Szty- 
rycet* Zb. XII, 45. || »Czterdzie- 
ście* list. z Litwy. > Przeżyłem 
smutnych dni czterdzieście* J. 
Słowacki Ojc. zadżum. I, 291 
rymuje z *n areszcie'. 

Czternaście: »Śtyrnaście* Rozpr. 
IX, 134. ^Śtyrnaście* Zb. VII, 
10. Cisz. I, 259. »Śterndście* ib. 
159. »Sztyrnasty« Ust. od J. By- 
stronia. *Ślernaścioro (ludzi)* Kam. 
38. »Śternastoletni* Zb. VII, 44. 
>Szternasce* Hilf. 123. Ram. 
211. >Czterynaście* Kętrz. 57. 
»Clerynaście* ib. 93. »Stemaś« 
Listy niol. XII, 469. 

Cztery: I pp.: » Cztery* Wójc. I, 
268. Pauli, 233. >Czterze* Hilf. 
162. .Ćtyry* Fed. 56. Zb. IX, 
13. Kozł. 267. >Ćtyre a. Śtyre* 
Rozpr. X, 6. 191. »Ćt^ry* Zb. 
IV, 112. II .Sztery* Zb. VII, 7; 



XIII, 157. Lip. 41. Pleszez. 29. 
Wisła II, 128. Pozn. V, 173; VI, 
81. .Sztyry* Lub. I, 303. Rozpr. 
XII, 23. 34. Ginc. 8. 20. >Sztt- 
rze a. Szt^« Mai. 2 (zap. po- 
myłkowo stoi tam s zam. sz). 
>Szterzf* Cinc. 35. >Sztery< 
Cinc. 40. Zb. I, 60. >Szłerzt« 
Hilf. 123. »Szttrt* Hilf. 114. 
>Szttrzt* ib. 97. >Szttrt* Derd. 
5. 18. Listy filol. XII, 469, albo 
.Śttrt«. Hilf. 134. »Sztyrzt bra- 
cid* Zb. IX, 182. ^Sztyrze a. 
Sztyrzd* = czterej Ust. od J. 
Bystronia. >Sztyry* = cztery ib. 
»Szt|rzej* i >Szt|rf* Gen. 45. 
»Szterf * i >Szterzej* Ram. 211. 
• Czterzei panowie* Wisła VI, 218. 
II .Śtyry* Zb. I, 131; VI, 7; 

XI, 101. Chełch. I, 76. 77. Was. 
159. 199. Kuj. pass. Rozpr. IX, 
134. 152. 170. > Stery* Kam. 
27. Zb. VU, 104; VIII, 112. 114. 
Rozpr. VIII, 79. 117. »Śt^ry* 
Zb. IV, 126. »Śtere* Listy filol. 
Xn, 469. » Śtyre* Rozpr. X, 6. 
191. >Śtdrze* Zb. VII, 97. (For- 
my z rz = czterej). || II i VII 
pp.: »Gztyrych* Kuj. II, 177. 
»Ćtyrech* Zb. VI, 6; IX, 51; 

XII, 135. .Gtvróch* Rozpr. III, 
353. .Ćtercch* Krak. IV, 35. 
II »Sztyrech« Pozn. VI, 14. »Szte- 
rech* ib. VI, 95. »Sztf rzęch* 
Cen. 45. || >Śtyrech* Chełch. 1, 97. 
131. Zb. IV, 'l35. »Śterech* (?) 
Archiv V, 650. »Śteroch* Kam. 
18. »Śt^rech* Kam. 38. >Śty- 
rek* Zb. V, 207; VII, 18. 74. 
Rud. 200, no 138. ^Śterok* Zb. 
VII, 52. »Śt^rek* Zb. VII, 11. 
(Zdaje się, że formy z o służą 
VII przypadkowi). »Pódź, pódzi^- 
my śtśrech* (= we czterech K.) 
Cisz. I, 305. II III pp. Tylko dwa 
przykłady znalazłem: >Sztśrzem 
a. Szl^rzema* Cen. 45. » Cztero- 
ma* Krak. II, 237. || VI pp.: 



2I»8 



Cztenr^a — Czubie. 



»C:tyrraa« Wisła VI, 113. »Szter- 
ma« Pozn. VI, 260. »Szte- 
rzeina< On. 45. »Śterviiva< Zb. 
XIV, 95. .Śteróma* Zb. VII, 17. 
.Ślyrma< Zb. Xl, 78. Wisła I, 
309. »Śtyroraa< Zb. V, 236. 
»(llyroma końmi* Cisz. I, 159. 
• Śtyroma końmi < Ib. 182. »Śtó- 
roma końmi* ib. 237. »Czter- 
ma końmi* Usl. z Litwy. || Co 
do składni: »Słoi śtyry konie* 
Zb. Xl, 101. ^Ćijry rożków pi- 
wa* Fed. 56. ^Sztyry chłopy* 
Lub. I, 303. •'Satyrze a. Sztyrza 
cWópi, ale 'Szlyry roby* (=== ko- 
biety)* List. od J. Bystronia. »Ćty- 
ry kosul* K<tół. 267. >śldrze 
cWbpi* Zb. VH, 97. ^ -'Czterech 
abójcy* Lecz. 169. ^Ci ćterech 
synowie* Krak. rV^ 35. >Idą 
WMtóscy sarterech* Pozn. VI, 95. 
»Cztyr\'cb (krawczyków) jedzą* 
Kttj. II, 177. >PiPzy}€Chali śtyrech 
gości* 2b. IV, 136. If -'Cztery 
kąty, a piec piąty* (gra) Wisła 
IV, 860. » Śtyry prawdy* = ro- 
gatywka, tak z przekąsem przez 
młodszych zwana Wieła II, 128. 
»Na czterech* = na czworakach. 
» Wlókł się czasem i na czterech* 
PoOTł. VI, 284. .Wypądź (dro- 
biazg ze szkody) 'na czterech' = 
Ba czworakach* (w grze 'w pa- 
nią różą') Koj. I, 218, n« 1. 

Cztery. sta: »9lvrvsla* Chełch. I, 
91. >Śtyrysta(- - ^)* Zb. IX, 28. 

Czu!: »Czn i Czó! = słuchaj, cvt!« 
Pobł. 14. Toż Pr. fil. III, 375. 
>Czó! = słysz, słuchaj, hej I* 
Ram. 22. > Kamrat czu o pomoc 
wohci* Derd. 16. || >Czu czu la 
la!< = szczucie psami Nadm. 
155, no 23. Por. Ciul 

Czub: »W kużdej śkhince woda cu- 
bem stojała* (= wody [)ełniu- 
sieńko było, porówn. C z u b a t y) 
Kara. 17(). |( » Czuba* ż. (obok 
*Cubek' ni.) = szczyt góry i^ozpr. 



X, 197. 213. Wrzos. 6. Spr. V, 
349. II > Czuba* ż. = wierzch 
głowy: » Bolała mie głowa w sa- 
minsieńki cnbie* Zb. XII, 167, 
no 43. Toż Rozpr. III, 369. 
II » Czuba* = kura czubata: 
'Kazała mu cnb<^' paść* Maz. II, 
101, n« 232, zwr. 5. Por. Czu- 
ba i a. II »Cubek« = wierzcho- 
łek (drzewa) Chełch. U, 112. 
*Cubek* = wierzch, dach (sto- 
doły) ib. 115. » Czubek* = wierz- 
chołek drzewa Poza. I, 86 ods. 
Cisz. I, 70. 11^ > Szpilki (modrze* 
wiowe) Ind zowie *kupinkami\ a. 
'cznbkami'* Zb. VI, 214, ods. 2. 
Jl »Na czubek = sposób wią- 
zania chustek u kobiet zam<^>- 
teych* ib. X, 195, III a. f| > Czub- 
ki ^=> końce palców* Pozn. VII, 
147, no 25. If >Gra w karty, 
3wana *łeb', a. *cubek'* Wisłla III, 
605, I. II »Cnbkł* = rodzaj ja- 
błek, por. C z u b a k i. II »Czuby* 
= rodzaj grzybów Lud I, 207. 

Cznba p. Czub. 

Czabajka= »1, potarganie ko- 
goś za oznb, potannoszenie za 
włosy 2, rodzaj grzyba* O. »Czu- 
bajka = czub< Potr. >Czabajki* 
= rodź. bnłek Ust. z Warszawy. 

Czu bak i: »Cubaki = rodzaj ja- 
błek* Spr. IV, 20. Por. Cubki* 
pod koniec artykułu Czub. 

Czubałok:» Ptactwo przypada chwi- 
lowo na samotnych czubałkach 
pagórków* Tvg. ilustr. ser. 1, t. 
XIV, str. 137. 

Cznbatka = »kura z czubkiem 
na łebku* Parcz. || Czubatki = 
rodzaj grzybów Zb. X, 197, 5. 

Czubaty: > Cubaty* = pełny Święt. 
» Czubaty = przepełniony (o mia- 
rach, misach itp.)* Kra.sn. 300. 

Czubi as ty: »(Niowiasła) kulawa i 
cubiasta* llad. I, 203. 

Czubić: » ( lubić * = bić [)0 głowie 
Świet. 



Czubkowaty — Czuha. 



Czubkowaly: >(Mai«) kokosę ja- 
rzębiatą I trochę ciibkpwatą* 
Rad. II, 47, no 94, zwr. 2. 

Czubr- p. Czupr-. 

C z u b u 1 a: > Cubula < = nazwa kury 
Rozpr. X, 245. 267. Porówn. 
Czuba. 

Czuch = powonienie (u psów)< 
O. » Czuch* = zapach: » Gruszki 
j>^aszczycanki mają czuch podo- 
bny do płaszczyć* {= pluskiew) 
list. z Jaworza. » Czuch = węch* 
Rozpr. XII, 88. 

Czuć ha ć się = » wstawszy ze 
snu niezjrrabnie się poprawiać 
2, gmerać* O. Toż Ust. z Litwy. 
>Czuchać« = drapać gdy świerzbi 
Ust. z Ukrainy. 

C z u c h a ń c y : » Czuhańcy a. Spiża- 
ki, zwani od 'czuhań' a. opończ* 
Enc. roin. II, 828. ^Czuchońcy* 
(= Gzuchańcy) Bibl. Warsz. 1875, 
II, 148—149. Por. »Czuchońce* 
w Słown. gioogr. I, 878. >0d 
nazwy 'kurtak' (= rodź. sukma- 
ny) i 'czuchania' (patrz Cucha) 
W. Pol stworzył Kurtaków i Czu- 
chariców* Zb. I, 112. 

C z u c h r a ć p. Czochrać. 

Czuch rajka = >perHca* Pr. fil. 
IV, 190. 

C z u c z - p. (^ i u c i a. 

Czuć = w najpospolitszym znacze- 
niu: »(Pod konika [chustecki] 
wrzucę), Nioch je konik stratuje, 
Kiedy panna nio ciije* (= nie 
kocha mnie) Maz. II, 65, n^ 156, 
zwr. 12. II >Czuć« = czuwać, 
nie spać: > Czyi i tv śpisz, czyli 
czujesz?* Kuj. II, 34, n« 166, 
zwr. 8. »Nili ja śpię, nili czuję* 
ib. »Cy spis, cy nie cujes, co 
mnie nie nocujes* Wisła VIII, 
222, n« 39. Toż: Kog. n^ 247. 
Zb. II, 75; VIII, 73: IX, 224. 
Por. Sand. 55. 86. Rog. n^ 256. 
Kolb. 48. 85. 89. 212. 214. 
Zb. II, 80. »Czójąc^ = czuwa- 

Sfownik. 



jacy* Hiir. 162. Por. Pozn. IV, 
224. >Do rana bedzies cuła« 
Kieł. II, 142. Maz. III, 284. Łęcz. 
83. Kai. I, 99. »Cy spis, cy nie 
cujes?* Chełch. II, 76 (zdaje się, 
że tu nie rozumiano 'czuć' = 
czuwać, lecz = słyszeć). || »Czuć* 
= słyszeć. »Czuc = 1, czuć 2, 
słyszeć* Derd. 135. TożHilf. 162. 
Pr. fil. IV, 282. .Cziic = sły- 
szeć* Pobł. 14. Por. fil. III, 374. 
Rad. I, 146. »Zwony dalek je 
czńc* Nadm. 64. Por. ib. 116. 
158. »W6n czuł zwonf^, ale nie 
wie dze* Ram. 21. Por. Wisła 
III, 738. Hilf. 108. 112. 150. 
>CzujtaI« = słuchajcie Derd. 19. 
»Czujlf* = słuchajno ib. 31. 
Por. ib. 14. 55. Cen. 94. Wójc. 

I, 125. Zb. I, 65; II, 7. Krak. 

II, 107. Rozpr. XII, 83. 87. Wój- 
cicki »Klechdy* I, 263. »Gdo 
czuje, ten snjo, a drugigo przy 
sobie częstuje* (^inc. 14, n° 248 
(toż Rozpr. Xn, 77). Przysłowie 
to zna(izy: łon , co 'zakadził' 
(w szkole), naj pierwszy to ogła- 
sza, że ktoś 'kadzi', 'suje' (= 
sypie) List. od A. Cinciały. [Wła- 
ściwiejby było: >Gdo suje, len 
czuje... «J. II >Ja się do tego nie 
czuję* {= nie poczuwam) Zb. 

III, 61. II » Kaczka kwacze: 'Tak, 
tak, tak! Cój sie ta (= czuj się 
lam = nio śpij), bój!* Zb. X, 
102, no 305. 

Czuder = wołanie na konie Cen. 
77. » Konie zwracają przez czu- 
der' i 'hoit'* Nadm. 148. »Na 
konie wołają: na prawo 'ojt*, na 
lewo 'ciuder' (z niemieckiego *zu 
dir')* ib. 149. 

Czugać się = » ślizgać się < Pr. 
fif. IV, 190. 

Czuha: » Cucha = gunia wełniana 
górali* Kno. roln. II. 818. »Czu- 
ha = płaszcz obszerny, z wi- 
szącą z tyłu od kołnierza między 

19 



290 



Czuhaj — Czumadan. 



plocy (takj czworojjrannji kapą 
(tak), zwaną 'galir'* ib. 833. 
Por. ib. 829 ods. >Cucba, ru- 
ska (= cuszkaj = ubranie* 
Spr. IV, 343. »Cuha = ubranie 
góralskie* Kozpr. XVII, 21. >Zwy- 
kła odzie* góralska: serdak i <-zu- 
cha< Wrześ. T. 43. » Czuba = 
wierzchnie ubranie* ib. 51. » Czu- 
ba = opończa góralska, gunia* 
Jtozpr. III, 369. »Culia, zdrob. 
Guzka = guńka góralska z gru- 
bego czarnego sukna* ib. X, 274. 
Por. ib. 275 p. w. Cuzka, oraz 
244, 203, no 35. Spr. V, 349. 

• Czuba = sukmana podbalska* 
Wrze.ś. 0. Por. Wrzc^ś. T. 32. 
Spr. IV, 310 p. w. Zaniecbalcyć. 
Wisła II, 18. »Blizsa kosula ciała, 
aniżeli cmba* Zb. VII, 103, n^ 
126. Por. ib. V, 110, n^ 13. 
»VV cuz(^* Zb. XII, 200. .(Ka- 
sinkę) cuzkom przyodział* ib. 
182, no 14. »W Juse* Wisła 
VI, 143. > Popielata cuszka* (tak 
zap., ale nie 'ciszka') Zejsz. 110, 
i\^ 456. II » Czuja = burka 
z kapturem* Pr. fil. IV, 190. Toż 
Rozpr. XVII, 76. »Czujka* ib. 
»Cuja, Cujka = wierzchnie ubra- 
nie samodziałow^e sukienne bez 
stanu* Maz. V, 38. »Cuja, Cujka 
= długa opończa, bez stanu, 
z grubego .sukna, ubiór na drogę* 
Pr. lii. IV, 809. II .Cuwa = 
płaszcz wt^łniany o szerokim koł- 
nierzu* lldz. II >Czuhań, Czuha- 
nia*: >Czuehańcy zwani od 'czu- 
bań' a. opończ, któremi się okry- 
wają* Knc. roln. II, 828. »Czu- 
b»4ń« Słown. gieogr. II, 693. 

• Czuchania = strój wierzchni 
góralski, płaszczyk z pelerynką, 
obszyty frędzlami* Zb. I, 112. 
II » Czuhaj, Czuja, Czujka = 
czuba itd. O. >Cuja, Cujka = 
zwierzchnie ubranie samodziałowe 
sukienne, bez stanu* Czark. 



Czuhaj p. Czuba. 

Czułialeja p. Szuba lej a. 

Czuba ń p. C z u h a. 

Czuhun i poch. = lane żelazo 
Ust. z Litwy. Przymiotnik: 'czu- 
hunny' ib. >Czuhunka< = kolej 
żelazna ib. , oraz Wisła V, 487. 
>Czahun a. Czuhun = surowiec< 
lane żelazo* Roczn. 254. Porów. 
Walicki » Błędy* 31. »Czyhun* 
słychad czasami na Litwie || »Czu- 
hunny* = z lanego żelaza Ust. 
z Litwy. II >Czuhunka a. Czy- 
hunka* = kolej żelazna Ust. 
z Litwy. 

Czuj: >Cuj« żaHobl. = nos Święt. 
>Cuj = pysk* Udz. » Włożył 
czuj (= nos) do garnka* Ust. 
od Tarnowa. 

Czuja p. Czuba. 

Czujno: »Mama czujno śpi* Maz. 
V, 271, no 285, zwr. 4. 

Czujność = czułość, uczucie: »Ja 
zaś za mą czujność nie mogę* 
(= nie mogę przezwyciężyć uczu- 
cia mojego) Rog. n° 254 (piosnka 
nie ludowa). 

Czujny: »Cujny a. Czujny = cu- 
chnący, śmierdzący* Krak. IV, 
305.' ^Cujne masło* Zb. XIV, 
24. > Sadło im starsze, tym czuj- 
niejsze* Kncykl. roln. II, 828. 
» 'Czujny', obok zwykłego znacze- 
nia, znaczy coś już czuć się da- 
jącego* Zb. I, 65. Porówn. 
C z u t n y. 

Czułka = onuczka: >Cułka = 
onuczka, szmata, którą je.st noga 
w bucie obwinięta* Bibl. Warsz. 
LXXX, 621. Toż Święt. .Cnłki = 
onuczki* Spr. IV, 336. »Czułka* 
Zb. I, 40. Rozpr. Vni, 171: 
»Cuółka.* »Cułcyska = szmaty, 
onucze* Rud. 243. »Cuła, Cuł- 
ka = onuczka* Pr. fil. IV, 306. 

Czuły = poczuwający się do obo- 
wiązku* Mil. 

Czumadan p. Czemodan. 



Czumadrycha — Czwarta. 



291 



C z u in a d r y c h a = rodzaj tańca 
ruskiego O. 

Czumak i poeh. = » furman, od- 
stawiający wodami pszenicę z Po- 
dola i Ukrainy do Odesy itd.< 
Roczn. 190. >Czumacki«, >Czu- 
niactwo< Ust. z Ukrainy. 

Czup p. Cu piec. 

Czupel p. Cypel. 

C z u p e r » pogardl. = czupryna: 
'Wziąć kogo za czupor i wvi*zu- 
cić^ ^Zb. I, 65. 

Czup id raj ło \). Czupidrał. 

Czupidrał »a. Czupiradło* Rocz- 
nik Strabskiego 1857, str. 147. 
>Czupidrało a. Cznpidrajło = 
właściwie niezgrabny kaj)elusz; 
przenoj>nie o starej babie, lubią- 
cej się stroić* Zb. t, 65. »Ko- 
peradło = czupiradło« ib. YIII, 
251. »Kopiradło = człowiek ku- 
lawy, niezgrabny; w innych oko- 
licach 'czópiradło\ 'czupiradło'* 
Rozpr. XVII, 41. Por. PoW. 14. 
»Czupir = czupiradło* ib. 130. 
>Czopieradłoc Pr. fil. III, 375 
p. w. Czupierzec se. *Cupiera- 
dło = dziwaczny strój głowv« 
Pr. fil. IV, 809. 

C zupie li p. Cypel. 

Czupiradło p. Czupidrał. 

C z u p i r n a t y = » czubaty, z czu- 
pryną na głowie: 'Czupirnata 
kurka'* Słownik Kolb. 

Czup i rzyć się: •Czupiorz^fc sę = 
stroić się dziwacznie* Pobł. 14. 
»Cupierzyć się = stroić głowę 
przesadnie* Pr. fil. IV, 809. 

Cziip(k) p. Cu pleć. 

Czupryna: » Cupryna = włosy na 
przedniej części głowy* Spr. IV, 
342. >Cubryna a. Cubrzyna = 
czupryna: *U mego Wojciecha 
Cubrzyna, jak strzecha'. 'Cum- 
brzyna'* Pr. fil. IV, 189. »Cu- 
br\Tia* Kieł. II, 108, n® 355, 
zwr. 4. »Czubryna€ Rozpr. VIII, 
172. Krak. II, 487. »Cese se cu- 



bryne< Kiol. I, 108. || »Cubrzy- 
neńka = czu[)ryna< Lub. I, 222. 
Por. C z u p e r. 

Czup urny: *Ciupurny = dowci- 
pny; cznpurny* Wrześ. 5. 

C z u r k i e m p. C i u r k i e m. 

C z u r r r! : » Kury nawołują cienkim 
głosem: 'czurri*'!* Roczn. 246. 
II ^Czururu* w mowie dziecin- 
nej = mingere Usl. z Litwy. 
Por. Ciur! 

C z u t k i = czujny, łatwo budzący 
się. Pi-zysłówek 'czutko': »Ja śpię 
bardzo czutko* Ust. z Litwy. 
Osip. Por. O. Por. Czul no. 

C z u t n o = czujnie: • Moja mama 
czutno śpi* Wisła Vj, 862, n^ 20. 
Por. C z u t k o. 

C z u I n y = > trochę śmierdzjicy: 'Czu- 
tny kotlet wielbłądzi'* Tatomir 
Obr. gieograf. 244. Por. Czujny. 

C z u t r a = fiasza drewniana Jeż 
Urocza 156. 

Czuwać p. Czuć. 

Czuwać: »Wi;inku z biały róży, 
A cemu ci świat nie służy? 
Przedtem służył, tera nie chce, 
Czuwa o to moje serce* Wisła 
Viri, 697, n» 51, zwr. 1. 

Czużgać się =r > ślizgać się* 
Parcz. 

Cz walać sic= » tarzać się : 'Koń 
się czwala'* Kuj. II, 269. 

C z w a ł a : > Pagórki piaszczyste z wy- 
dm..., sośniną a. jałowcem poro- 
słe, noszą tu miejscami nazwę 
'czwała', 'czwałka', 'cwałka'* Maz. 
III, 351, no 2. 

Czwarcizna: » (lospodarz rozdziela 
majątek swój, a sobie zostawia 
czwartą część, 'czwarciznę'* Wi- 
sła II, 847, VII. . Czwarta część 
włóki zowie się 'cwarcizna'* Maz. 
V, 51, ods. 2. Czark. »Role... 
dzielą się na *czwarcizny', 'oś- 
miny' i 'półośminy'* Encykl. roln. 
II, 815. Por. O. 

Czwarta = deska skrajna, obła- 




292 



Czwartaezka — Czworo. 



der Mrong. Słownik niem.- polski 
p. w. Schwarłe. 

Czwartaezka: > Zimno (= febra), 
jeżeli trzęsie co czwarty dzień, 
zowie się 'czwartaezka'* Krak. 
III, 163, ods. 2. Toż »Czwiar- 
taczka* Ram. 23. 

Czwartak: » Niwy czwartkowe, da- 
ji\ce 'czwartak' czyli czwarty snop 
dworowi* Rad. I, 71 — 72. >Cwar- 
lak =:t czwarta część gospodarki, 
dawana dzieciom w posagu* Pr. 
fil. IV, 189. Por. O. 

Czwartek: >Sztw;irlek* : >\Ve 
sztwarlek na jarmark pójdę* Zb. 
IX, 236. 256. Toż List. od J. 
Bystronia i Rozpr. XII, 39. 
^Czwłartk* Ram. 23. || »Nów 
nazywa się 'nowym czwartkiem'. 
Niekiedy kwadry wprost 'czwart- 
kami' zowią, np. 'nowy, ostatni 
czwartek'* Krak. III, 30, n^ 46. 
Toż ib. 78, no 162. -Wszystkie 
gusła i czary odbywają się na 
nowiu ; pora ta nazywa się 'czwart- 
kiem na nowiu', a. 'nowym czwart- 
kiem' (= pierwsza kwadra) « Fed. 
230 ods. II >Pół- czwartek piwa 
beczki* Pozn. II, 91. 

Cz wartka p. Ćwiartka. 

Czwartkowy p. Czwartak. 

C z w a r t o c h a = nazwa krowy, 
która się urodziła we czwartek 
Krak. I, 178. >Cwartocha = 
krowa, która 'się ulągła' we czwar- 
tek* Rozpr. X, 266. >Cvvartocha< 
ib. 245. II >Czwartula*: »Jeżeli 
ciele urodziło się we czwartek, 
to je nazywaj.n 'czwarlula** Wi- 
sła V, 922. Toż 'Cwiarluhr ib. 
923. 

Czwartula p. C z wart och a. 

Czwarty: ^ Czwiarty * Ililf. 1 49 
i Ram. 23, obok > Czwarta •<. Toż 
Pr. fil. III, 376. >Sztwartv* Zb. 
IX, 1 74. Archiv VIII, 474. » Śztwar- 
\y< Rozpr. XII, 34. 39. »Sztwaur- 
t}* Mai. 39. vSzlwartum* (= 



czwartą) Rozpr. IX, 307. »Dzi- 
du chowa pierszem (= po raz 
pierwszy ma dziecko), a juże 
chłopaka ma, a ty czwartem (= 
po raz czwarty rodzisz) i to dzie- 
wkę* Kam. 144. 

Czwartynek: » Drzewo obrobione 
'w czwartynek' = na kant, czwo- 
rograniasto* Enc. roln. II, 815. 
II >Cwartynek, odskórek, okrajek, 
oblader = deska półokrągła, po- 
zostaja^ca z obu stron kloca przy 
rznięciu tarcic* Wrześ. 6. Spr. 
V, 349. Por. Rozpr. X, 275: 
'Cwtlrtynek = » okrajek* Porów. 
O p o ł e k. 

C z w a r z y ć się p. S w a r z y ć się. 

Czwiartk p. Czwartek. 

Czwiarty p. Czwarty. 

Czwiersznia p. C wiertni a. 

Czwiorak p. Czworako. 

Czwioro p. Czworo. 

Czworak = dom na cztery ro- 
dziny Kuj. I, 32. 78. O. Aten. 
1879, t. I, str. 225. Pozn. 11,179. 
Krak. I, 345. Zb. II, 142. Pleszcz. 
210, no 1. Zap. toż znaczy 
»Sztwiórak* Rozpr. XII, 34. 39. 
II > Czworak* i » Czwórniak* = 
kot (w zagadce, wyraz improwi- 
zowany) Zb. I, 132, no 38. Por. 
Czwórnóg. Cwirniak. || »Czwo- 
rak* = moneta czterokraj carowa 
Rud. 68. 

Czworako: > Czwiorak « = czwo- 
rako Cen. 69. Toż Ram. 23. 
»Czwioritki* = <*zworaki Cen. 46. 

Czwórniak p. Czworak. 

Czworo: » Czworo staj ań « Rog. n® 
163. > Czworo ludzi* Zb. IV, 198. 
>'Czcwioro' (?) i 'Czwioro'* Hilf. 
162. »Czwioro« ib. 23. >Cwioro 
drzewa w lesie* Zb. VII, 15. 
» Czwioro dzeci * Ram. 23. •Prze- 
nocuj nas. Bo nas nie wiele, ino 
cworo wozy, ino cworo sanie* 
Kieł. I, n^ 97, zwr. 2. >(Avioro 
(dzieci)* Zaw. 88. >• Czworo chleba 



Czworogranisty — Czyli. 



293 



zjedli* Lub. 1, 189. »Szlwioro« 
Rozpr. XII, 39. »0d dziewięciorga 
ośmiorgo..; od pięciorga cworo; 
od cworga trójgo..« Zb. III, 52, 
n<* 6 (w zamawianiu od 'zastrza- 
łu'). »(Ja) łylo mogę zrobić, co 
on czworgi bydłem za dzień* 
Lub. II, 216, ńo 20. > Najuboż- 
szy na ćwioro (= na cztery po- 
trawy K.) jo wilija« Matvas Wi- 
lija 9. 

Czworogranisty: » Capka kur- 
cinisla, Po obu stronach eworo- 
granista* Łęcz. 151, n® 269, 
zwr. 2. 

C z w o r o n i t = rodzaj tkaniny płó- 
ciennej. Przymiotnik: »Czworo- 
nitny* Ust. z Litwy. 

Czwórka: > Chustka *we czwórkę' 
złożona* Pozn. I, 207. || »Czwór- 
ka = rzemienie surowcowe, słu- 
żące do związania bijaka z dzier- 
żakiem* Spr. IV, 363. »Czwór- 
ka = pętlica* Siark. 

Czwórnoga, » wyraz obelżywy, da- 
wany człowiekowi niechlujnemu, 
brudnemu* Słown. Kolb. 

Czwórności [>. Wściurn... 

Czwórnóg: » Przysed cwórnóg, prze- 
wrócił trójnóg; przysed dwójnóg, 
postawił trójnóg i wybił cwórnóg* 
Zb. VII, 84, no 35 (zagadka 
o kocie, ryneczce i człowieku); 
Odmianka tejże zagadki: »Cwiór- 
nozka zabił trójnozkę, a dwój- 
nozka bił ćwiórnozkę, na co za- 
bił trójnozkę* ib. 

C z w orny: » Cz wióni f , Pocz w iór- 
n^« r= poczwórny Cen. 46. 

Czvberzat = > flores cinae* Wi- 
sła IIL 90. 

Czygiędź p. Cigiędź. 

Czy go czy go! = zwoływanie gęsi 
Łomż. 

C z y h e ł p. C z e c h e ł. 

Czyhun p. Czuhun. 

Czyj: » Pyta się chłopczyka : - Czyj- 
żeś ty?* Kuj. 1. 133. || «Czyi« = 



czyjś: »Czyi kraj chwal, a swo- 
igo sie dzierż* Cinc. 10, n® 135. 
» Czyimi rękami dobrze gady chy- 
tać* ib. n^ 134. »Gdo po czyim 
z rączką, to djaboł po jego z wóz- 
kem* (= kto czyje.ś ręką poru- 
sza..) ib. 12, no 210. »Z czyigo 
konia musisz i wpostrzód morza 
śleźć* (= z czyjegoś = z cu- 
dzego) ib. 40, no 911. >Kijem, 
księdza, kijem. Niech nie rządzi 
czyjem* (= czyimś = cudzym) 
Kuj. I, 298, nO 69, zwr. 5. ' 

Czy jaśki = czajki, bo zapytują 
siebie wzajemnie: » Czyjaś tyV< 
l'sł. Od Częstochowy, ze wsi 
Hutki. 

Czyjś: > Cysik * Święt. 

Czy ki = naśladowanie dźwięków 
krótkich a urywanych, np. chodu 
zegara, śpiewu ptaszka, złamania 
czegoś itp. Ist. z Litwy. Porów. 
C y k a ć. 

Czy kac »(o zegarze) = wydawać 
głos tyk -tak* Słown. Kolb. 

C z y k a w k a p. Czka w k a. 

C a y k u I a ć = skrzeczeć * Pr. fil. 
'iv, 190. 

C z y k u t e li k a » a. Czykutejka = 
sroczka: 'Czykutała czykutejka na 
śliwie'* Pr. 'fil. IV, 190. 

Czy ku tka p. Czkawka. 

Czyi- p. Kil-. 

Czyli = czy; czy., czy: »Spisz ty, 
czyli czujesz, Czy mię już nie 
miłujesz?* Rog. * n^ 247. Toż 
Kuj. II, 34. >Cyli mi wesła, Cyli 
mi nie wesła Moja nitka w ogro- 
dzie ?« Sand. 24, n« 3, zwr. 1 
(toż ib. n<» 117). »Cyh jedzie, cy 
nie jedzie... kawaler V* ib. 130. 
Czyli za góreczką. Czyli za ol- 
szyną Pa.sła trzodę dziewczyne- 
czka* Kuj. II, 40. »Czyliś panna, 
czyli wdowa. Siadaj ze mną* ib. 
255. »(Dziewcyna) Cyli przele- 
ciała, cy w sidełko wpadła* Kozi. 
92, n® 20. » Otwórzcie mi do 



294 



CzyJytka — Czyp. 



więźni (= więzicniaj, Cyli żyje 
Dorota w potężni (?)« ib. 255, 
n" 18. » Czyli jedzie, czy nie je- 
dzie Kochaneezek « Lip. 94. 'Pani!. 
Czyli to twoja córeczka ?« Kolb. 
218, no 20 b, zwr. 6. > Czyli 
zdrowa Kasia ?« ib. 225, n^ 22 a, 
zwr. 7. » Kasiu!.. Cyli ty mnie 
polubiła?* Maz. III, 284, ń« 404, 
zwr. 5. ^Kto tam przejechał? 
Cyli nie ten kawaler, co my się 
obiecał V^ Łęcz. 88, n^ 127, zwr. 

I Cw takiejże pieśni ib. 89, n** 
128 zam. 'cyli*, stoi jeśli'). »Cy 
wam sic podoba, cyli nie po- 
doba?* Kai. I, 132. Por. Łęcz. 
89, no 128, zwr. 2. Zb. XII, 
174, n« 132. II -Czyli* = albo: 
>M6ra (= Zmora i siidze mi pierś, 
czfll na g5ba* {= usiądzie na 
piersi, albo na twarzy) Hilf. 108. 

II . Czyli* = jeżeli (?): » Czyli 
zmyl ii im w mowie... < Kuj I, 264. 

C z y ł y I k a: » Czajka nazywa się 'czy- 
łytka'* Nadm. 148. Porów. Ki- 
w u t k a. 

Czym duch = co tchu : » ( )w- 
carz.. fom duch łabas capką mię- 
dzy owce (= co tchu rzucił 
czapkę)* Was. 102. 

Czy m p o k p. C u p i e ć. 

Czym raz p. Co. 

Czym I y m p. C o. 

Czy na: >Cztna = płótno w kwiaty 
robione* Pobł. 122. »Cyny = 
j)łaskie deseczki w krosnach, za- 
sadzone w przędzy [)ostawu, któ- 
rych przy robocie zwykłego płó- 
tna jest zawsze dwie, a przy cy- 
nowa! ym* Irzy lub cztery* Pr. 
fil. I vi 810. Toż Pleszcz. 27 ods. 
*'Cyny' a. 'Czyny' = wązkie de- 
seczki, dzielące nici, umieszczone 
w 'dziurawkach'* Wisła VII, 291, 
n" 7. 'Czyny* Im. = końce 
osnowy w [jłótnie Ust. z Litwy. 

C z y n c z o r c: > Na nowy rok dzieci 
chcjcizą na szczodraki' po do- 



mach i krzyczą: 'Czynczere, czyn- 
czere, na zdrowie, Na fen nowy 
rok!'^ Zb. XIII, 68—69. 

Czynek: » Cynek = robota, zdr. 
od 'czvn': 'Bfło siła do cynku'* 
Pr. fil.' IV, 189. 

Czy niańka: »Cynianka = młoda 
koniczyna, pomieszana z innerai 
roślinami* Hozpr. XXVL 373. 

Czyniany: »Czfniany = do 'czy- 
ny' należący. 'Ręcznik, obrus czj- 
niany'. 'Płótno czfniane'* Pobł. 
122. Por. Cynkowały. 

Czynić = »lać, zwłaszcza co gę- 
stego: sypać. Najczęściej używane 
tylko w złożeniu z do-, na-, od-, 
roz-, u- =: dolać, nalać itd.* Zb. 

I, 40. Konjugację podaje Hilf. 88; 
notujemy z niej imiesłów »Cz^- 
nionf*. »Barsc cyniony* (opis) 
Zb. VIII, 263. II »Cyikie za du- 
sę!* (woła umierający = módl- 
cie się itd. za duszę moją) Kieł. 

II, 146, n« 448, zwr. 5. j| Czy- 
nić się = udawać: » Zawiązałaś 
koraliki. Czynisz się młodom< 
Wisła VIII, 692, n^ 40. » Idzie 
przez pokoik, » Czyniąc się pa- 
nią* Wójc. II, Dod. 103. Podo- 
bnież Łęcz. 67, n^ 72 a, zwr. 4. 
»('.wioro dzieci zgubieła, Jesce sie 
pannom cenieła* Zaw. 94. »Nie 
jesteś, Jakeś się cz\Tiiła; Nie jesteś, 
Jak ty się czynisz! Fałeczne (= 
fałszywe) serce masz!* Rog. n® 
245. II » Połóżcież wy mnie na 
ty nowy skrzyni. Niechże sie moja 
krew po ziemi nie cyni* (?) Wi- 
sła II, 142, no 10, zwr. 10. 
II > Czynić się* = robić się, na- 
stawać nj). 'Czyni się dzień, wie- 
czór' itd. często u II. Sienkiewicza. 

Czyn k a p. Dziewa. 
C z y n o w a t y p. C y n k o w a t y. 
Czynsz = podatek: »(Amtman) da- 
rował na rok cińsze* Derd. 110. 
C z y o 1 1 = » także ! zapewne! * Osip. 
Cz|p p. Cip! 



Czypa — Czyścić. 



296 



Czypa p. Cipa. 

Czypek: » 'Skryj się do Jatki (= 
naczynie na mleko), a wyglądaj 
czypkiem (= dziurką u dołu)\ 
mówią człowiekowi nieśmiałemu < 
Wisła VIII, 794, n^ 1272. 

Czy pić się p. Czepić. 

Czypka p. Cipa. 

Czyr »a. Czer = spróchni.nłe we- 
wnątrz drzewo bukowe a. brzo- 
zowe, zdatne do krzesania ognia « 
O. Słownik francusko-polski p. w. 
Amadou (= hubka). Kalendarz 
Ungra 1877, sir. ii i ind. w zna- 
czeniu hubki do fajki. » Drzewa 
bukowe zaczynają butwieć, do- 
starczając potvm 'czeru' łj. hubv« 
Zb. VI, 252, no 85, 2. .Czćr = 
hubka bukowa* Roezn. 189. »Czćr 
a. Czyr = grzyb bukowy, uży- 
wany do krzesania ognia < Zb. I, 
65. >Cer« = hubka Ust. z Po- 
lesia. 

Czyr p. i.zer. 

Czyrak: »Czórak a. Czyrak = 
wrzód* O. »Czerak = wrzód « 
Krak. IV, 305. »Czerak. Zb. VI, 
219, nO 15, 7. »Czyrak« ib. 205. 
303: ib. XIII, 168, n^ 13, 2. 
Por. Szczyrawka. 

Czyrk!: »Czyrk, czyrk i list napi- 
sała* Zb. III, 66. Por. O. 

Czyrkać = »świergolić (o pta- 
kach)* Zb. II, 7. > Wróble czyr- 
kają* ib. 135. 

Czyr nie p. Cierń. 

Cz yrzn i e p. Cierń. 

Cz^rzwiono p. Czerwony. 

C z y r y k I = naśladowanie głosu wró- 
bla l'st. z Litwy. 

C z y s ł o = zupełnie, całkiem: » Zboże 
czysto jak las* Roczn. 191. Toż 
I st. z Litwy i Zb. I 65. Ililf. 
17. 150. >Potonm (= potym) 
czfsto ogłupiała* Dord. 38. » Cy- 
sto, do CYsta = zupełnie* Rozpr. 
VIII, 172. >Ctsto pióknie = 1, 
zupełnie, ze szczętem 2, ładnie* 



Sab. 128. »C^sto pięknie do 
imentu = zupełnie a zupełnie* 
ib. II » Czysto* = pięknie: »Mie- 
siącek świeciół cysto* Cisz. I, 
308. Por. Do czysta. 

Czystotu: »Gdzież jest mój wia- 
nek zielony, Gdzież jest moja 
czystota?* Rog. n^ 265. »Cy- 
stota = czystość* Pr. fil. IV, 
810. 

Czysty = 1, ładny, piękny: •(Za- 
graj) cygańskiego. Jak nie uinis 
coś 'c<'stego' (= ładnego)* Wi- 
sła II, 115. » Cystę trzy panny* 
Zb. XI, 102. » Chciałbym sie stać 
cystym ogierem* ib. 108. >Stra- 
śnie cystę jabka pachnom* Cisz. 
I, 68! » Ubiór cysty* ib. 191. 
• Czysty (o koniu) = piękny; ra- 
sowy* Ust. z Rawskiego. || 2, 
»Czystny* = istny, prawdziwy: 
»Tak mie pcha (= kole) jak 
gabf (= gdyby) czyste jegłf (= 
igły)* Hilf. 116. > Czysty =^ rze- 
czywisty, prawdziwy: Cysty to 
piin'* Spr. IV, 336. »A to czysty 
djabeł! * : > Czysty ojciec ! * (= wy- 
kapany) Ust. z Litwy. Porówn. 
Do (? z y s t a. 

Czasze z p. Czyściec. 

Czyszczarnia p. Cysterna. 

Czyszczenie = menstrua tio Krak. 
III, 141 i ind. Por. O. 

Czyść i but: » Dickens »Klub Pick- 
wicka* 130. Por. I^ucyhut. 

Czyści ca = »hcrba calannnthae* 

Ciesz. 19. (O. tłumaczy inaczej). 

Por. Czyściczka. Czyściec. 

Czyści czka >• czyli ziele złodziej- 
skie, które otwiera zamki* Krak. 
III, 92, no 203. » Pisze Kopemi- 
cki..., że ziele to ( ło<lziejskie) ma 
być 'czyściczka' znipatiens noli 
nie langere)* W i I, 101. Por. 
Krak. (II. 119. KI. 11, od 199. 
Wisła III, ^92. Por. Czyść ica. 
Czyściec (rośl.). 

Czyści ć: » Czyścić ampiiłę = pić 



Czyście — Ckać. 



gorzałkę < Maz. V, 29. || Czyścić 
się = palić się (niby ogniem 
się oczyszczać, w bajkach o skar- 
bach gorejących, o ogniach i ogni- 
kach nad skarbami) np. Siem. 
69. Pozn. Yll, 48 i wiele in. 
II » Czyścić sic'' = cacare Pozn. 
V, 327, n« 89. 

Czyście = łjidnie: > (Prosimy) na 
to hście, Co się ozwija (= roz- 
wija) cyście Zb. IV, 250, n o 231. 
Toż Wójc. II, 25. Pauli 36. » Da- 
łam oi-ganiście, Bo mi zagrał cy- 
ście< Oles. 172, n® 631. 

Czyściec: » I odchłanie a. Człszcz « 
Hilf. 188. »Czfszcz« Ram. 22. 
»Do czyszczą* Pozn. II, 221. 
>Z trzyscn* Kozł. 257. 

Czyściec: » Czyściec polny = ro- 
ślina szarota leśna (gnaphalium 
silvaticum)« Zb. VI, 260, nMOl, 
1 — 3. »Cyściec = roślina* Spr. 
IV, 303. » Czyściec = slachys* 
O. » Czyściec a. ziele czyścowe* 
Pozn. l', 145; VII, 117: 

Czyścioch m.. Czyściocha ż. = 
osoba, lubiąca czystość, szczegól- 
nie własnego ciała list. z LitwT. 
Osip. 

Czyśćcowy: » Czyszczowe ziele = 
herba siderilidis* Ciesz. 19. »Czy- 
ścowo ziele* Pozn. I, 145: II, 
76. Człszczowy* Ram. 22. 

Czytać = 1, liczyć: »Cytać = 
rachować. Juhasi na szałasie ow^ce 
'cytają' = liczą, rachują* Spr. 

IV, 302. »Cytać = rachować, 
mówi się dziś jedynie o 'statku', tj. 
o owcacli i krowach: Juhasi owce 
na szałasie 'cytajom' = liczą « Spr. 

V, 350. » Lepszy (= lepiej) 
z młodym w lesie drzewo szcze- 
pać, Niźli ze starym łalareczki 
czytać* Zb. IX, 264, n^ 327, 
zwr. 5. II 2, »Cytać na ksiązce= 
modlić się a Spr. IV, 20. || 3, 
> Czytać się* = rachować się, 
[)Oczytyw^ać się: >Juz sie, Kasiu, 



nie cytaj za zadno dziwecke* 
Fed. 113. II 4, » Czytać. = prze- 
mawiać strofując (?): (Pijak mó- 
wi:) > Żonka moja już mię wita: 
Psem ożartym, tak mi czyta* 
Rog. n** 407 (nie hidowa). 

Czy tak = » książka* Zb. II, 7. 
»Cytak a. Cytak = elementarz* 
Pr.>il. IV, 189. »Cytak = książ- 
ka* Udz. » Czyta na czytaku, pi- 
sze na pisaku* Ust. || >Czytak = 
lubiący czytać* Parcz. » Cytak = 
1, umiejący czytać 2, czytający* 
(? K.) Rozpr. XXVI, 373. 

Czytelny == umiejący czytać: 
>Szynkarz był coniebądź czytel- 
ny* Dygasiński. 

Czytować = czytywać Ust. z Ja- 
worza. 

Czyż (ptaszek): >Szcz<'g = czy- 
żyk* Hilf. 183. II '.Na gaiku, 
czyżyku (?) Leży Jasio w pa- 
siku* Kozł. 105, no 29. 

Czyż- p. Cyz-. 

Czyżli .niekiedy, zamiast 'czyli'* 
Kuj. II, 269. ' 

C z y ż m e c z k i : > Czyżmeczkó w nie 
uro.siłc Zb. IX, 176, n^ 11, 
zwr. 1. 

C z y ż y c o w y : > Ziele czyżyco we (Zei- 
sigkraut)* Pozn. VII, 117, n o 64. 

C z y ż y ć się: » Cyzyć sie : 'Baby 
sie cyzom' = mówi się o stro- 
jeniu się kobiet* Spr. V, 350. 

C z y ż y w? = naśladowanie głosu 
wróbla Ust. z Litwy. Por. Dziw 
dziw! O. 

Ć p. Ci. 

Ćci p. Ci. 

C c i e ć c i e! = })rzywoływanie koni 
Wisła III, 219. 

Ckać = > pchać w siebie, jeść du- 
żo: 'Naćkał się = objadł się'* 
Zb. I, 39. Udz. >Ćkać = jeść, 
żreć* Zb. 11,245. » Ckać = jeść 
dużo* Pr. fil. IV, 190. Parcz. 
»(;kać = pchać w siebie (jedze- 
nie)* Spr. IV, 321. II »Ckać = 



Ćkapa — Ćpać. 



297 



jeść, żreć. Zb. II, 240. || >Ćkać 
= tkać, wtykać* Lub. II 210. 
Por. Ćpać. » (łkać = jeść pręd- 
ko, w usta spiesznie i sporo pa- 
kować* Kolb. II »Dźgać = pić 
wiele: 'Dź^, jak wół*« Czark. 

Ćkapa p. Szkapa. 

Ćklanka p. Szklanka. 

Ćknąć p. Ciec. 

Ćkórz p. Tchórz. 

Ćma = 1, mnóstwo: »W wielkiej 
ćmie* Zb. II. 211. »(lma woj- 
ska* ib. IV, 106. >Piniyndzy 
ćma* ib. XI, 78. »Ćma = wiel- 
ka, niezmierna liczba. *Clma woj- 
ska'* Wisła III, 87. Pr. fil. IV, 
808. Osip. II 2, ciemność: »(ima 
= ciemność* Wrześ. 5. Spr. V, 
349. »Cma, jak w miechu* (= 
w worze) Cino. 7, n<> 69. »(!ma 
a. Cima = ciemno, zmierzch* 
Spr. IV, 20. >(':ma a. Ćmdk = 
ciemno: 'W zimie prędko robi się 
ćma'* ib. 354. >Cma = zawie- 
rucha* Cer. Por. Po ćmi. (Imdk. 
C mota. 

Ć m a c h a ć, > Ćniachnać = uderzyć, 
machnąć róz^ą, gałęzią, prętem, 
ćwiknąć* Pr. fil. IV, 808. 

Ćmak: »Po ćmaku = po ciemku* 
Wrześ 5. » Po ćmaku=po ciemku * 
Rozpr. X. 274. Spr. IV, 20. 354. 
»Strasne ćmoki (= ćmdki K.) 
sie zrobiejty* (= ciemności) Cisz. 
I., 38. »Po ćmaku* ib. 42. 
II »Cmak*: >Zwijaj sie gibko, 
bo juz cmak na karku, a do dom 
jesce kęs* Pr. fil. III, 309 p. w. 
Gibko. Por. Ćma. Cmota. Po ćmi. 

Ć m a k a ć p. G i a m k a ć. 

Ćma wy = ciemny: >Gmawa no- 
cko!* Rog. nO 265. 

Gmiany = ciemny, ciemnawy, np. 
chleb, njąka O. Toż list. z Litwy. 

Ćmiara = chmara, mnóstwo: >Gmia- 
ra wron nadleciała* Rad. II. 161. 
Por. G h m a r a. 

Ćmić = >o zającu: bardzo daleko 



się pokazywać* Przyj, ludu VI, 
111. II »Gmić się* = chorować 
Zb. V, 152, no 49, 12. || »Ćmi 
mi w gębie zł^b* = z lekka boli 
Spr. IV, 336. Por. Rozpr. XVII, 
29. II >Gmić* = palić (n. p. 
fajkę) O. II »Gmić« = kłamać. 
»(imić« kogoś = bałamucić 
Swięt. II >Gmić się* •= ciem- 
nieć, zmierzchać Kieł. II, 260, 
zwr. 46. II >Gmiejące zdała wzgó- 
rza* Kuj I. 29 (mówi auior). 

Ćmok p. Cmuk. 

Cmota = ciemność* Pr. fil. IV, 
190. »Robi się ćmota* Spr. IV, 
375. Kryn. 

Ćmuk: » Idzie, wygląda, siedzi 'jak 
ćmuk'. Na człowieka zasępionego, 
smutnego, ponurego mówią w Wiel- 
kopolsce...: 'to ćmuk' itd. Bibl. 
Warsz. 1864, I. 266. W niektó- 
rych okolicach mówią *ćmok'« 
ib. Por. Pozn. III, 217. »(lmuk* = 
mruk Kaspr. 47. Por. Cmak. 
G m o k. S m o k. 

Cpa ćpał =1 przN-AYołN^waiiie kur. 
Spr. IV, 20. Por. Cipa! 

Ćpać = »jeść powoli, ustawicznie 
pakować w siebie jadło* O. >Cpać 
=jeść. pakować w usta. 'Cpnąć'= 
tkać, wetknąć* Kuj. II, 269. 
v(:j)ać = jeść chciwie, jiełnumi 
ustami* PoW. 150. ^Cpać = 
dużo jeść: pakować wiele w usta* 
Rozpr. X, 274. »Cpać = jeść 
wolno pełnemi ustami* Wisła 
III, 743. »Cpa<'' = wpychać* 
Rozpr. XII, 87. »Cpać = ciągle 
jeść* łjomż. »Cpać = jeść ła- 
komie, sapiąc nosem* Osip. »Cpać 
= ustawicznie pakować w sie- 
bie jadło ' Krasn. 300. >Cpać = 
jeść bez wyboru, cobądź i ciągle: 
'Cpa, jak śwynia* Czark. -Ćpać 
= jeść łakomie .Mil. >Cpać = 
jeść dużo* Piąłk. »(!pać = jeść 
wiele i bez wyboru: 'Cpa ciągle, 
jak prosię'. Czasuje się, jak 'grać'* 



298 



(>)pać 



Ćwierć. 



C 



Czark. >(lpać = jeść chciwie, 
nieładnie* Kozpr. XXVI, 373. 

pać p. Giepać. ^ 

panie = » |)0(lcinanie koni« Ło- 
wiec 1889, str. 102 (od Tatr). 

pić p. C i e p a ć. 

pień p. T r z p i o ń. 

pnąc p. ( i p a ć. 

si ćsi! = przpvoływanie krów, 
cieląt, kota Spr. IV, 20. 

wak p. (Iwiek. 

wartynek p. Czwartynek. 

we! = wołanie na woły, aby sssły 
na lewo Pozn. III, 135. Toż na 
konie ib. I, 100: »(lwe ćwe 
(w lewo), ćwejda he tprrr, a. 
ksób tprr«. 

wejdą p. Cwel 

wek p. (Iwiek. 

werć p. (i wierć. 

wertować p. C w i a r ł o w a ć. 

wetryt = rodzaj tańca, toż, co 
'od:>ibka' itd. Pozn. V, XI. 

w i a c h a ć »^ a. ( ! w i a c h a ć = 
smagać, uderzać biczem* Pr. fil. 
IV, 190. »Świachać< = toż zna- 
czenie ib. 256. Por. ('. wigać. 

w i a r t k a: » Cz war tka* , np. skopo- 
wa Pozn. II, 95. >l)wie czwartki 
maku* ib. IV, 184, n« 347, zwr. 
8. »(iwiartka = 1, dwuzłotów- 
ka 2, ćwierć do mierzenia* Sand. 
261. »(iwiartka a. Póczwartek (= 
p(')łćwiartek) na wsi do dojenia 
mleka, a u szynkarzy do [)iwa* 
Pozn. I, 97, n« 36. '»Na ś. Idzi 
djabeł wróble mierzy 'ćwiartką'* 
Kuj. I, 195. »Pas ziemi, dwa ra- 
zy szerszy od 'półćwiartka', zo- 
wie się ćwiartka'* Lub. I, 97. 
Porówn. ( i w i e r e i n a. > ( i wierć, 
(Iwartka, Twiertka, Czwartka = 
ćwierć zboża* Zb. I, 26. >(iwiert- 
ka = ośniio^^arnrowi? nacz\Tiie 
drewniane, zwykle z klepek* Pr. 
lii. IV, 809. »V:wiertka pola = 
ćwierć włóki* ib. »(!wiartka = 
ćwierć reńskiego* liozpr. XX, 426. 



Owiartować: »Cwertować* Czark. 
>Cwiartować = rąbać mięso na 
większe części* Rozpr. XX, 426. 

C w i a r t ó w k a: »Ćwiartówka piwa* 
(nie obj.) Zb. XIV, 182. Toż Wi- 
sła IX, 243. 

Ćwiczyć = >jeść dużo* Parcz. 

Ćwiek: »Cwiok* Zb. I, 40. Udz. 
Święl. »(;wioczek* Witw. 86. 
II »Cwięk* Rozpr. IX, 277. >Ćwię' 
cek = 1, mały gwoździk z wiel- 
ką czapką, osobliwie gwoździk do 
podeszwy 2 , człowiek małego 
wzrostu* Spr. IV, 20. »Cwek* 
Czark. >Cwak* J. Łoś. »Cwięk« 
Rozpr. XXVI, 373. || »Ćwioki* 
= rodzaj grzybów Lud I, 207. 

Ćwiekować: »Ćwiokować* = na- 
bijać gwoździe Swięt. » Ćwieko- 
wać = wtykać do świeżego mu- 
ru kamyki, kawałki szkła, fajan- 
su itp. dla ozdoby, robić tak zw. 
ćwiekowanie' Ust. z Litwy. 

Ćwiercianka: > Cwiereianka = 
dwa wiertele* Pozn. II, 116. 

Ć w i e r c i n a = > miara gruntu , 
ćwierć roli* Spr. IV, 302; V, 
349. Por. Ćwierć. 

Ćwierć: »Cwerć« Czark. » Ćwierć* 
= 1, kwadrans Tyg. ilustr. ser. 
2, t. XIV, str. 185. » Ćwierć na 
jedne = kwadrans na pierwszą* 
Zb. II, 12. »Szł wierć na dwa- 
nasU Rozpr. XII, 60. Por. ib. 
34. >I)wie ćwierci na dwunaslom* 
Spr. IV, 20. II 2, = konewka: 
Kuj. 1, 86: II, 269. Pozn. I, 85. 
93. 97; II, 67. 177. 237; VI, 
51: VII, 122. *Mój miły bednar- 
czyku, Pobijże mi ćwierci* ib. IV, 
n«'l72, zwr. 4. Zb. I, 17. 26. 
> Ćwierć piwa* ib. XIV, 168. 
» Djabeł łapie wróble do ogromnej 
ćwierci* Zb. VII, 115, n^ 27. 
» 'Ćwierć' piwa =^ 25 litrów* 
Rozpr. XX, 426. jj 3, = miara 
gruntu ('4 włóki) Lub. I, 78. 
80. Por. ( i w i e r c i n a. 1 1 4, =^ 



Ćwierechłqp — Ćwirniak. 



299 



miara rzeczy sypkich ('/^ korca): 
.Ćwyrć. Chełch. 1, 276; II, 20. 
Por. Ćwiartka. Ćwiartówka. 
Ć w i e r c i a n k a. C w i e r t n i a. 

Ćwierćchłop: > Małe gospodarstwa, 
utrzymujące zapiząg w obszerno- 
ści 20, 30 i 40 morgów, tak zw. 
' półchłopy ', 'ćwierćchJopy', *za- 
grodnicy' itd.« Pozn. III, 32. 

Ćwierka = »obredlanie: 'Ćwierka 
idzie' = odbywa się obredianie« 
Pr. fil. IV, 190. 

Ćwierkać: » Ćwierkać komuś w oczy 
= wyrzuty koumś (nieznacznie) 
robić , przytyki dawać « Kolb. 
»Ćwirkać w oczy = ostre robić 
wymówki* Roczn. 189. Zb. I, 65. 

Ćwierlka p. Ćwiartka. 

Ć wiertni a: >Cała ćwiertnia = pe- 
łen miech (wór)« Zb. I, 26 p. 
w. Ćwierć. »'Draszek' (= młó- 
carz) za umiócenie 12 ćwiertni 
bierze sobie jedną* Kuj. I, 58. 
Por. ib. 93, n^ 1. 183. .Ćwier- 
tnia kruszek* (= gruszek) ib. II, 
248, n^ 430. »(iwiertnia = dwie 
ćwierci, czyH pól korca* Kryn. 
> Ćwiertnia = miara sypka, obej- 
mująca 16 garncy* ib. 269. Por. 
Pozn. II, 298. II .Sztwiertnia* 
list. z Jaworza. || »Czwiersznia = 
ćwierć (miara zbożowa)* Hilf. 
162. >Czwiersznia = wierteł* 
Pr. fil. III, 376. II .Ćwiertnio- 
wy miech (= wór)* Pozn. VI, 
139. 

ćwiertny: » Chłop ćwierlny* ^= 
niający 7^ włóki Kam. 99. Por. 
C wiertnik O. 

Ć w i e r z y ć: » Ćwierzyć = jeść chci- 
wie* Zb. I, 40. II .(^wierzyć = 
obredlać siew* Pr. fil. IV, 190. 
II » Ćwierzyć się = miżdżyć się, 
trzpiotać się* Osip. 

Ćwiek p. Ćwiek. 

Ć w i g a ć = » śmigać , smagać, bić « 
Zb. I, 26. Toż Pozn. II, 106. 
Por. Cwiachać. 



Ćwihun »a. Ćwihuś = prostak, 
nieokrzesany, cham* Kolb. 

Ćwijze! = »tak wołają na konie, 
aby szły na ie>yo* Spr, IV, 20. 
Por. Cichij! Cwisal 

Ćwik = ćwikła?: > Czerwony, jak 
burak, jak ćwik* Wisła III, 20. 
II »Cwik = źle wytrzebiony ka- 
płon, co poznają po czerwonym 
miejscu grzebienia* Pr. fil. IV, 
809. II » Dostała ćwika za nie- 
boszczyka (drugi niiiż, gorszy niż 
pierwszy)* Wisła vill, 792, n* 
1187. 

Ćwikieł: » Ćwikle Im. = kliny, 
część koszuli z pod spodu ręka- 
wa, tj. pod pachą* Pr. fil. rV, 
190. Por. Was. 52. Rozpr. XVII, 
76. O. Pr. fil. IV, 809. Rud. 22. 
.Ćwikieł = kawał płótna kształ- 
tu kwadratowego, przyszyty pod 
pachą do koszuli itd.« Pr. fil. IV, 
306. ^ Spr. V, 349. .Wtoka a. 
'Ćwikieł' = klin w rękawie u 
koszuh* Pleszcz. 46. 

Ćwiknąć = .czasownik jednotli- 
wy od ćwiczyć': 'Ćwiknąłem gru- 
szek'* Pr. fil. IV, 190. Porówn. 
Cwioknąć. 

C w ii ich: .Cwilich, CwiHszek = 
drylich (płótno z przędzy baweł- 
nianej i nicianej)* Kuj. II, 269 
(objaśnienie niedokładne, bo 'cwi- 
lich' jest = 'dwunit', a 'dryUch' 
= 'ti-zynil'). .Cwelich = tkani- 
na lniana z podwójnej osnowy* 

0. >Gwilik* Jucowicz .Litwa* 
352. II .Obruchy ćwilikowe* 
Łęcz. 59. II >(iwiliszkowy« Kuj. 

1, 63. 

Ć winka = żujka: » Krowa ć winkę 
żuje* Lst. z Jaworza. Por. Dźwę- 
ga O. Zwiękować. 

Ćwiok p. Ćwiek. 

Cwioknąć = . uderzyć * Zb. I, 40. 
Święt. Por. Ćwiknąć. 

Ćwirkać p. Ćwierkać. 

Ćwirniak: .Ćwirniak ozbiłtrójniśk..« 



300 



Cwirnota 



Da. 



(= kot rozbił ryneczkę, w zagadce 
o kocie, ryneczce i chłopie) Zb. 
I, 120, n<> 36. Por. Czworak. 
Czwórniak. Czwórnóg. 
Cwirnota = * niedobrego, ladaco « 
Pr. fil. IV, 190. 



Cwisa! = wołanie na konie, aby 
szły na lewo Wisła III, 497. »0n 
wołał: hetta!, a te (konie) sły 
'na ćwisa' (= na lewo)* Kai. I, 
256. Por. ib. 46. Por. Ćwijze! 

C w y r ć p. C w i e r ć. 



D. 



Da jest słówkiem przeważnie okrzy- 
kowym, w rodzaju Hej, Oj i tylko 
w kilku przykładach (które tu 
pod III umieszczam) wykazuje 
nieco znaczenia spójnikowego; 
spotyka się tylko w pieśniach; 
na Szląsku, w Prusiech i na Ka- 
szubach podobno nie używa się; 
ku wscliodowi, pod wpływem na- 
rzeczy ruskich, nabiera znaczenia 
'at', 'ależ\ a czasami 'a', 'i\ 'Da' 
wstawia się dowolnie w śpiewach, 
gdv brakuje zgłoski. Por. Wisła 
Ylil, 484, ods. II I, >Da< okrzy- 
kowe: »Da moja kumo. Oj dobre 
wiśnie na t^in sadecku! Da moja 
kumo, urwijze ino!« Fed. 32, 
zwr. 5. »0j da juzem się przy- 
patrzył Da w kościele u fary, Oj 
da jak to mężatki Da oddają 
ofiary* Kieł. I, 171, n« 309^ 
zwr. 1. »Da płakała ja wcora. 
Da będę jesce i dziś Da nad 
swoim wianeckiem, Da nie mogę 
go uwić...< (i lak dalej przez 16 
wierszy) Rad. I, 152, n® 116. 
» (Dajcie syrów) Da z tych czte- 
rech choćby jeden, Da zjemy go, 
choćby z chlebem* Lub. I, 108, 
no 5, zwr. 15. >Podziękujze zie- 
lu. Da i podziękuj kwiatkom... Da 
przyda ci się dziatkom* Kai. I, 
142, no 106, zwr. 2. »Kupże 
mi... Da zielona wstęgę; Da będę 
ja się ściągała I cieniutką będę* 
Pozn.^ ni, 207, no 97, zwr. 2. 



»Da hojze ino dana, A cyja ja 
dziewcyna? — Twoja, Jasiu, 
twoja. Da juz nie matusina* 
Krak. II, 119, n^ 231, zwr. 1. 
>Da wojna się zacęła Da w lesie 
pod Kijami; Kto na nią pojedzie? 
Da matka ze synami* Zb. IV, 
106, no 40. »Da o wypiła. Bo 
łakoma była; Da za sto grosy 
Gorzałki wypiła!* Sand. 36, n® 
28, zwr. 3. II II, »Da* przy po- 
wtórzeniu wyrazu: > Pojechałem 
do Krakowa Kupić sukna wał da 
i wał, (^Ićry łokcie po złotemu, 
Jakiegoś żywnie chciał da chciał. 
Powracam z nim od Krakowa; 
Krawczyk i siedzą da siedzą; Jedno 
jaje dwóch ich kraje, A ćtdrech 
jedzą da jedzą* Pozn. V, 63, n® 
110, zwr. 4 — 5. »U naszego je- 
gomości Okienka śklane da śkla- 
ne* Kuj. I, 236, n« 15, zwr. 15. 
>Jużeści nie nasz, chłopaku, 
Jużeści nie nasz, da nie nasz... 
I siwoszka masz da i masz* ib. 
256, noi9. »Kulł)acz konia... Do 
Poznania po krawczyków, Bo ła- 
dnie szyją da szyją. Widziałaś ty, 
dziewczę moje. Da jaki ja był da 
i był: W poniedziałek i we wto- 
rek... To ja zawsze pił da i pił* 
Lip. 62. Por. Pozn. IV, 19. Kai. 
I, 144. 149. 165. Wisła VIL 123, 
no 32. 133. ł.ęcz. 101. 199. 
Wójc. II, 229. Kuj. II, 7. 10. 20. 
35. 39. 231. 254 i wiele in. 



nnbnik — Dać. 



301 



Por. J)ali. Ciekawy jest czwo- 
rowiersz, wyśmiewający Kujawia- 
ków, przytoczony w Pozn. IV, 
268, n^ 517, gdzie zdaje się na- 
umyślnie wsunięto trzykroć 'da*: 
»Trzebać wiedzieć, panie Janie... 
Co Kujawiak da w kierei, Da to 
ślachcńc da w kontuszu.* Jeden 
tylko przykład znalazłem, w któ- 
rym 'da' traci samogłoskę i łączy 
się z 'ale': » Dałam ja mu dzie- 
sięć grosy... I) ale to chłop la- 
dajaki, Kupił sobie róg tabaki* 
Kieł. 1, 167, no 297, zwr. 2. 
II III, »Da< w bardzo nielicznych 
razach gra rolę dość niewyraźne- 
go spójnika: >A umiem ja śpi- 
wecek Dwanaście torbecek; Da 
jak się upiłem. To wsyeko zgu- 
biłem**^ Fed. 120, no'89. »Na 
wojenkę jadą , Da ja nie poja- 
dę* Krak. II, 485, n« 807, 
zwr. 3. » Przyjeżdżaj, kramarczy- 
ku... Oj z miskami, z łyżkami. 
Da z różnemi przyprawami* Lub. 
I, 163, n'> 103,' zwr. 1. »0j i 
stanąn na grani<y, Da i kijem 
owcę ćwicy* Łocz. 145, u^ 252, 
zwr. 3. >Wdziewajze na sie tu- 
recką spódnicę, Da srebrny pas* 
Sand. 77, n^ 90, zwr. 1. >Da 
czy to ja kalika?* Kuj. II, 27, 
n^ 152, z w i*. 1. > Wyjadły wam 
świnie zboże... Da cóz będziecie 
młócili?* Sand. 34, n^ 22, zwr. 2. 
II IV, 'Da' zdwaja się i straja 
w przyśpiew 'dada', 'dadada' (np. 
Lip. 62. Lecz. 188. Zb. IV, 216; 
XII, 167); łączy się z 'na' i two- 
rzy 'dana', 'dadana' (palrz Dana); 
z 'ii' tworzy 'Dali': miewa po so- 
bie 'i', np. Zb. XII, 184, n^ 54 
(szczególnie przy powtarzaniu wy- 
razów, patrz wyżej II), 'że i', 
'hojże', 'dyć' itp., wszędzie jednak 
okazuje charakter okrzyku raczej, 
niż części mowy. Por. D ad rai 
Da dyna! Da tydal Dawida! 



II V, Na Litwie 'da", bardzo czę- 
sto przechodzące w 'dk\ ma zna- 
czenie 'at', 'et', 'ależ', rzadziej 'a' 
lub 'i': » Da idź I* = ruszaj so- 
bie (z takim gadaniem, bajesz); 
»D& nie I* = ależ niel; »D&i!< 
= atl >IM już!...* = at już!... 
>D& gdzież tam!* »I)a coż ga- 
dasz!* »Da niech ryje, niechaj 
wyje* Winc. Pola Pieśń o ziemi, 
23 (umyślne naśladowanie Litwi- 
na). »Spi da (i) śpi* = śpi a 
śpi. » Siedzi da (i) .siedzi* Ust. 
z Litwy (wszystko to wpływ 
ruski). 

Dabnik p. Dębnik. 

Dach: »Dak* llilf. 129. 182. Pr. 01. 
III, 376. Ram. 23. >Dak* Spr. 
V, 130. »Po dace* Hilf. 129. 
»Xa dace* Pr. fil. III, 376. »Po 
daku* Hilf. 109. || >Dach = 
jedna część wagi u wozu* Kozpr. 
X, 275. 

I) a c h c z e ć p. D a c h t a ć. 

Dachlón = > płaca dzienna* (Au- 
tor każe porównać z 'Taglón', ale 
tego niema K.) Krasn. 

Dachowizna: » Dakowizna = sło- 
ma, czvU stary dach, z strzechy 
zdarły*' Pobł. 14. Toż Pr. fil. III, 
376. Ram. 23. 

D a c h t a ć : » Dachtac , Dachczec = 
gdakać* Pr. fil. III, 376. Toż 
Ram. 23. llih. 162. Por. Gdakać. 

D a (• h y = mętowanie Zb. II, 34, n^ 8. 

Daci p. Dać. 

Dacza = willa Niwa VI, 718. Ust. 
z Litwy. 

Dać: Forińy: »Dć\j*: Kuj. 29. 282, 
no 40. Ililf. 104. Lip. 114. 119. 
137. Was. 205. 213. Wi.4a VI, 
856; VII, 110. Zb. IV, 94; VII, 
27. .IM* (= daj) Nadm. 159. 
>Daże* (= dajże) Bisk. 31. » Daj- 
cie*: Lip. 10V. Aten. VI, 632. 
>Dóceż* (= dajcież) Nadm. 115. 
II »Dum« (= dam) Chełch. I, 
19. 58. »Dają< (= dadzą) Kolb. 



304 



Dać. 



udało się na dobre postanowić) 
Kam. 160. >Nie da ci< = nie 
uda ci się ib. 113. || X, »I)ać« 
(komu) = zadać (czary itp.): 
> Owczarz dał co (= coś) czło- 
wiekowi* Was. 101. »Dać komu 
= dać truciznę, otruć* ib. 240 
(por.Niem. 'Gift'). >(Młoda matka) 
nie powinna brać od obcych ża- 
dnego jedzenia, ani napoju, bo 
mógłby jej kio 'czarta dać'« Pozn. 
VII. 123, n«> 12. >Znać dajcie, 
jaka. ja i {= jej) śmierć dał* 
Kuj! II, 50, n« 215, zwr. 18. 
II XI, W następnych przykładach 
spotykamy rzadsze w utworach 
ludowych, a nie spotykane w języ- 
ku piśmiennym zestawienia z 'dać': 
II >'Dać komuś dobre słowo'. 
'Nie dać komuś nawet dobrego 
słowa'. 'Ani wart dobrego słowa', 
o zł^in człowieku mówiąc Zb. I, 
65. >Zona zawsze się kłóciła, do- 
brego słowa nie cliciała dać* Kuj. 
I, 184. »Dać dobre słowo* (= 
przemówić życzHwie) Pozn. VI, 
143. Toż lIsL z Litwy. || »Dać 
pochwalonkę* = powiedzieć: 
'Niech będzie pochwalony...' Tst. 
z Litwy. II >Jasineczek... Dał 
swojej miłej pożegnanie < Rog. n^ 
128. II »Po księdza znać dajcie* 
Zb. Jl, 40, n*^ 6. »Dałeś mi ska- 
zać (= dałeś do zrozumienia), 
Iż możemy mieszkać bez siebie* 
Rog. no 197. »l)ac rzec* = 
oznajmić Hilf. 106. || » Zagony 
się zazieleniły..., co nie daj. Boże, 
lepi* (= jak nie można lepiej) 
Wisła VI, 144. II .Nie daj (--), 
Boże I < = uchowaj, Boże I coś 
okropnego! aż strach!: 'Nie daj. 
Boże, co to za (zły) człowiek!' 
'Tak ciemno, że nie daj. Boże!' 
Wyrażenie to służy za odpowiedź 
na przewidywanie jakiejś klęski, 
np. 'Żebyśmy się tu tylko nie 
potopili! — Nie daj, Boże!' 



II >Daj Bog, co ja cę nie zabił* 
(= chwała Bogu?) Hilf. 133. 
II ^Nie daj. Boże* = ani spo- 
sobu, ani rady: >Nie daj, Boże, 
utrzymać (kieliszka) * = (ani spo- 
sobu, od wielkiego śmiechu) Kam. 
150. »Tak się uparli, że ani daj, 
Boże, przeprzeć* ib. 161. Toż 
z opuszczeniem 'Boże': » Gorzałki 
ani daj gębie wziąść* (= ani sposo- 
bu wypić) ib. 150. || »Dał pan Bóg 
dzień * (= przyszedł ranek) Chełch. 
I, 25. Toż ib. 104 i ind. »Dał Bóg 
południe, a niezadługo i wiecór* 
(= nadeszło południe) ib. 104 
i ind. u Chełch. || »I)ać* z 2 
pp. przedmiotu, zamiast z 4 (za- 
pewne przez analogję do kon- 
strukcji z 'pożyczyć', 'udzielić'): 
>Dał mu ty ćwierci* Cisz. I, 234. 
II »Dałoz Wtlm tyz! Naści tobie!* 
(= zechciałeś! jeszcze czego! 
niedoczekanie!) Rozpr. X, 256. 
>Ze dałozby nam!* (= gdybyż 
tak było!) ib. || »i)ałżebym sobie, 
jeśhbym (kuli pożyczonej) nie 
zwrócił* (= miałbym się z py- 
szna?) Bal. 59. II » Dziewięcioroś 
dzieci miała, A zadnemuś krztu 
nie dała* (= nie ochrzciła) 
Kozł. 199 ods. II »!)ał wszystko 
do gry* = przegrał, puścił na 
karty Ust. z Jaworza. || »Dał go 
na dawne mieśce* (= przywró- 
cił mu dawne miejsce) Zb. VII, 
27, n^ 77. II »I)ać* = zrządzić, 
przeznaczyć: » Boska osoba (p. Je- 
zus) dał tak tym drzewinom, że 
brzezica ma rozpuszczone gałę- 
zie, a topól stoi jak wryta* ib. 
117, n^ 37. II »'Dać' w wyra- 
żeniu 'to nic nie da' = to nic 
nie pomoże, nic nie nada* Pr. 
fil. V, 718. II » Precz dać Żydy« 
(= wypędzić) Ust. z Jaworza. 
II >IVel'esory nie chciały^ go pod- 
wysyć, bo nie umiał na wyzsą 
klasę i kciały go nizy dać* (= 



J)ada 



Dajać. 



305 



do niższej klasy przeznaczyć) 
Zb. VII, 66. II >nał po dziesięć 
nł\ plecy « (= dom. razów) Kętrz. 
62. II > Dałem ci grosz « = na- 
zwa jrry towarzyskiej Wisła V, 
563, no 17 (opis). .(W grze 
w 'ksi(^»dza') chłopiec klęka i 'daje 
oczy', Ij. ksiądz zasłania mu oczy 
rękonm« Zb. X, 78, n*^ 5. Toż 
ib. 84, n*^ 22. »Nie wierze ci, 
nie daje ci za wiarę « Cisz. I, 65. 
»Czy dasz pan wiarę, że...« (= 
czy uwierzysz) list. z Litwy. 
II Xn, »I)ać się«: »r)ał się za 
i"zeźnika< (= udał się, podał się, 
udawał) Pozn. VI, 180. || »Go 
się jeszcze dało?< (= stało, 
Niem. 'was gab sieli noch') Rog. 
no 536. »(Ten od suki [syn su- 
ki]) jak sie dał na niego (na 
smoka) z tymi zwierzętami, za- 
bili go* Zb.' XI, 88 1= rzucił 
się). II »Jagże ja ni mam powie- 
dzieć, Kiej sie to da znać* (= 
to się pokaże) Pozn. V, 163, n® 
385, zwr. 3. || »r)a jem sie sły- 
seć, ze ksiąze z zono rozmawia* 
(= słyszą) Chełch. I, 264. || »Oni 
musieli. Iż tobf (straszenie) sS 
dało* (= że to ustąpi, przesta- 
nie, Niem. *es wiirde nachgeben') 
Hilf. 104. II » Paweł dał sie w po- 
korę* (= uderzył w pokorę, spo- 
korniał) Fed. 217, no 143. || »Da- 
waj* = dalej, dalejże, np. 'On 
nie puszcza, a ona dawij bić 
się'. Ta prosi, a on dawiij krzy- 
czeć' Ust. z Litwy. >Póki żarto- 
wał, to żartował, a potym dawaj 
grzmocić* Roczn. 191. » Da wij 
do stodoły, jak mie zacćli gonić « 
(= dalejże...) Zb. II, 234 D. 
• Uwidział kapustę, dawaj (= da- 
lejże) za nią* ib. VII, 108, n^ 4. 
»Dawij dłubać oko żołniyrzowi* 
ib. X, 78. »Prz^'witali się z sobą 
i dawaj do rozmowy* ib. 281. 
» Dawaj sośnie (== sosnę) gryźć 

Słownik. 



zęboma* Cbełcb. I, 24. »I)awaj 
jy (= iń) sukać* ib. II, 123. 
» Dawaj swych obrońców błagać* 
Glin. IV, 159. »0n dawaj prząść 
z nią* Zl). VIII, 306. >.Iadą, ja- 
dą, dawij cłilopcyna chujt z wo- 
zu* Cisz. I, 264.' II 'Dać się' = 
zdarzyć się: »I)a mu sie poźrćć, 
a tu sie świeci* (= spojrzy, a...) 
Cisz. I, 293. II »Dać się = wziąć 
się do czego, zabrać się: 'Tak sie 
dała i zabieła jedno prosie'* Rozpr. 
XXVI, 373. Por. Dalibóg. Da- 
jać. Dawać. Dać gęby p. w. 
Gęba. Dać głośność p. w. 
Głośność. Rada. Plecy. 

Dada p. Da. 

Dado p. Dądo. 

Dadra p. Dana III. 

Dadrach »a. Tadrach = ladaco, 
obszarpaniec, złodziej* Krak. IV, 
305. »Tyś dadrach, pijak, hunds- 
wot!* ib. 192. Por. ib. 100. >Za 
ciebie nie pójdć, Radomski da- 
drachul* Zb. IV, 245, n^ 205, 
zwr. 3. II »I)adrak = złodziej, 
łotr*Krak.III,47.]|»Dadrachy = 
podarte liche odzienie: 'Same na 
nim dadrachy! 'Odzież w dadra- 
chach** Pr. Gl. V, 718. || .Da- 
draszki*: >'Same na nim da- 
draszki'* Pr. fil. V, 718. Por. 
Ciadrach. Cądrak. 

Da d y ć j). D y ć. 

Da dyna p. Dana. 

Dai wać p. Daj ać. 

Daj p. Hogdaj. 

Dajać = dawać: >Dajał mi osim 
złotych. Nie dajała bydła zająć* 
Zb. II, 227, no 6. >I)ajać psa 
dwa funty mięsa* ib. IX, 71, n* 
5. >Sytkim (= wszystkim) księ- 
dzom znać dajała* ib. IV, 97, 
n® 23, zwr. 8. > Rwała kwiecie, 
Dajała mu w rąckę* ib. 103, n^ 
34, zwr. 6. »Dajał znak brwiA- 
ma« Rozpr. VIII, 134. » Dajała* 
ib. 167 ods. » Długi cas dajała 
20 



306 



Dajda rajda — Daleko. 



mu życie i iiokrycie* ib. 172. 
> Dając* Hilf. 111. Pr. fil. III, 
376. Ram. 23. »Gcby dajała* 
Kieł. II, 32, no 88, zwr. 1. »Da- 
jaja< Zb. XIV, 171, no 3. »Da- 
jaly = dawali mi« Wisła V, 162^ 
n^ VI. >Dajać a. Daiwae* Pr. fil. 
IV, 190. »l)aja(5< Archiv V, 656. 

• Dajali = dawali* Mat. Zap. 9. 

• Dajać = dawać* Parcz. 
Dajda rajda lomty dada rom- 

ty =z przyśpiew^ Kuj. II, 45. 

Daj go p. Bogdaj. 

Dajneczka: » Mniejsze piosnki na- 
z^^^ają 'dłijneckami'* Zb. VIII, 
248. Toż Maz. III, 24, z dodat- 
kiem w ods.: >W Łęczyckim, na 
prośbę o zaśpiewanie mi pieśni 
ludowej, usłyszeliśmy zapylanie: 
czy ma to być jńeśń dłuższa, czy 
krótka 'danajka'?* Por. Dana, 
oraz: »Dajnodana< (= da ino 
dana) Zb. XII, 160. .Tromty 
romtv dajna!* ib. XIII, 157. Por. 
Pr. fil. I, 181. 720—21. »Piosn- 
ki 'dejnackie' a. 'dojnackie', tj. 
świeckie* Wisła VII, 386. 

Dajsie p. Duś. Dyś. 

Dak p. Dach. 

Dakto = ktoś Listy filolog. XII, 
471 (jedyny przykład). 

Dala: » Dala = dal, odległość* Ram. 29. 

Dalaj p. Dalej. 

Dalbo p. Dalibóg. 

Dale p. Tyle dale. 

Dalece = daleko: »Nie jedź tak 
d&lece* Kęlrz. 41. 

Dalechno = (dość) daleko Zb. I, 
8. Por. Daleczko p. w. Dale- 
ko. Daleśko. 

Dalecy = daleki: »Na wojence 
dalecej* Kolb. 274, n^ 36 i. Por. 
Maz. III, 292. 293. Porów. Da- 
leczki. Daleczny. Dalekośny. 

Dalecyja p. Da leczy na. 

Daleczki = daleki: »Na wojenkę 
daleezką* Kolb. 269, no 36 a. 
Toż ib. w następn. odmiankach. 



Lip. 77. Por. Daleczny. Da- 
lecy. Dalekośny. Dalekuśki. 

Daleczno = daleko: » Czegóż rnkrn. 
daleczno szukać?* Kuj. I, 49. 
» Idzie dość daleczno* ib. 146. 
II »Daleczeiiko« Lub. I, 165. 

Daleczny = daleki: >(Jadę) na 
wojenkę daleczną* Kuj. II, 60. 
Toż Kolb. 275, n^ 36 m. »Da- 
leczny, Daleczniejszy = daleki, 
a raczej: z dalszych stron po- 
chodzący, np. 'Z Radziejowa je- 
stem rodziczek (urodziłem się), 
ale moja żona daleczniejsza (= 
z dalekich stron)'* Kuj. II, 269. 
Por. Daleczki. Dalecy. Da- 
lekośny. 

Daleczyna: » Dalecyna, Dalecyja = 
na oznaczenie miejsca odległego* 
Pr. fil. IV, 810. 

Dalej: » Odrobiłem zaciąg Kilka dni 
na dali (= 'na dalej' = na 
przyszłość, na zapas). Za co mnie 
ksiądz lubi I okonom chwali* 
Lip. 202 (nie ludowe). || .Dalej 
nie idzie* = es geht nicht wei- 
ter Wal. }). w. i Ust. z Warsza- 
wy. Por. Dal i go. || » Dalaj ich 
gonić I* Cisz. I, 85. 

Dalek p. Daleko. 

Daleki: »Już mnie widzieć nie bę- 
dziecie na wieki. Bo ja chłopiec 
daleki* Rud. 164, n® 11. || .Dal- 
szy*: »DAlszy« Rozpr. XII, 44. 
»DAiszy* = dłuższy List od J. 
Byst ronią. »Dalniejsy = dalszy, 
odleglejszy* Pr. fil. IV, 810. .Je- 
steś grubszy, niż dftlszy (dłuższy)* 
Wisła VIII, 792, n^ 1213. p. 
Dalecy. Daleczki. Dalecz- 
ny. Dalekośny. Dalekuśki. 

Daleko: » Dalek = daleko* Krasn. 
.Dalek a. Daleko* Hilf. 162. Por. 
ib. 123. 133. 148. Derd. 8. 139, 
no 3. Bisk. 28. .Łżą niedalek 
zajdziesz* Pobł. 45 p. w. Łeż. 
Pr. fil. III, 376. Ram. 23: .da- 
lek*. Nadm. 104. .Moja kocha- 



Dalekośny — Daligo. 



307 



necku. Daleko my siebie! < Kieł. 
II, 124, n«410, zwr. 2. || .Naj- 
•dalecz* = najdalej: »Lee, zają- 
czku, najdalec< (rym z *palee') 
Zb. X, 249, n« 9. II » Czarna 
hora wysokosi , Moja miła dale- 
]cosi« Zejsz. 103, n^ 405 (może 
to słowae. 'daleko jsi' = daleko 
jesteś?). II »Ttle dale (?) = tak 
daleko* Wrześ. 23. || »Daleezko*: 
Rog. n® 197. 278. »Grabi?adech 
ja od niego z daleczka« ib. n® 
314. Łys. 10. Kuj. I, 297; II, 
57. 58. 60 »daleezko«. 281, n« 

II. Lip. 17. 169. Maz. V, 298, 
no 331, zwr. 3. Zb. I, 8; VI, 
131; IV, 207 »daleeko«.Rozpr.VIII, 
168. Skrz. 9 i ind. Por. Dale- 
czno. Dalechno. Daleśko. 
Dalece. 

Dalekośny = daleki: » Wchodzi 

w dhigi, dalekośny bór< Pozn. 

VI, 15. Por. Dalecy. Dalecz- 

ki. Daleczny. 
Dalekuśki: » Wybiera się W dale- 

kuśką stronę* Rud. 156, n® 13. 
Daleszyce: »Z Daleskiego pola* 

Zb. IV, 182, no 402. 
Daleśko = daleko: »Do Boga wy- 

sośko, przyjaciel daleśko* Pozn. 

III, 197, no 86, zwr. 6. Porów. 
Dalechno. I) a 1 e c z k o p. w. 
Daleko. 

Dali (= da + li) = okrzyk: »Dali 
tyż ty Janku... Co ci Kasia dała, 
Jeszcze obiecała* Lip. 141. »Ojże 
malowana szklanka. Dali jedzie 
kasztelanka; Ojże za nią kaszte- 
lanie Dali od warszawskich gra- 
nic* Kolb. 429, n® 407. •Powia- 
dają, żem ładna. Dali i to być 
może* Krak. II, 137, n^ 273, 
zwr. 1. >0j minie mnie redlacka. 
Minie nmie oracka; Oj dali mnie 
nie minie Ta w karcmie hulacka* 
Kieł. II, 60, n« 185, zwr. 3. 
»Dali mi ją wiezie mać* (= 
^órkę młynarza) Rad. I, 168, n* 



154, zwr. 11. »Pan powi&da: 
— Dali, Michale, jak tv mi tor- 
bę ukradnis?* Zb. VIII, 313. 
Tamże i ib. 314 podobnież kil- 
kakroć. || »Dah« przy powtarza- 
niu wyrazu, podobnie, jak 'Ci*, 
'Ć*, 'Da', 'Da i': » Będziesz, mój 
chłopalu, I ty będziesz wnł (= 
wył), dali wuł* Lip. 61. » Miała 
matka ćtóry jabka, A córusia 
pięć, dali pięć* Zb. IV, 228, n® 
94. »Siwe konie, siwe wszystkie, 
Oli wszystkie sześć, dali sześć. 
Powiedzże mi, ty kochanko. Na 
którego wsieść, dali wsieść* Zb. 
VIII, 107, n« 226. 

Dalibokować się = >zaklinać 
się, przysięgać się na Boga for- 
mułką, 'dalibóg'* Zb. I, 65. 

Dalibóg = jeżeU Bóg da: » Wiele 
tez nas jutro, dalibóg, do kościoła 
pojedzie?* Rad. 1, 197, n<> 233, 
zwr. 1. »Wy, druzebkowie, któ- 
rzy koników nie macie, Jutro, 
dalibóg, jak naj raniej to się o nie 
starajcie* ib. 183, n^ 187 (w każ- 
dej zwrotce). » Będzie scęście, da- 
libóg* ib. 195, nO 230. || W tym- 
że znaczeniu 'Dalipan': »Wyrzek: 
dalipan, wrócę ja się sjlm* ib. 
185, n« 193, zwr. 4 (Kolberg 
zrozumiał wyraz ten, jako przy- 
sięgę i niepotrzebnie wykrzyknik 
po nim umieścił K.). || » Dalipan, 
Dalibóg = zwyczajna przysięga, 
np. 'Dalipan, ze to prawda'* Spr. 
IV, 354. Patrz pod Bóg przy- 
kład z Rud. 149. II »Dalbo* = 
dalibóg (przysięga): » Dalbo juz 
omdliwa serderiko we mnie* Kozł. 
107, n® 31 (w każdej zwrotce). 
II »Dalibut* = wykrętnie zam. 
'dalibóg' Ust. z Litwy. 

Dalibut p. Dalibóg. 

Daligo (= dalćj + go; tutaj za- 
tracone jest poczucie 'go\ jako 
zaimka; zrasta się on z 'daU' 
w jeden wyraz, oznaczający 'da- 

20* 



308 



Dalipan — Dana. 



iejże\ 'nuż'): »Duligo ja z pliw 
pasy kręcie* Cliełfh. I, 52. »Zyd... 
dalijjo lamentować* ib. 60. > Ko- 
bita... (ialigo dziękować uiii< ib. 
80. »Cłiło{)ak... daligo krzycyć-* 
ib. 115. »ljna... daligo jy (= jej) 
prosić* ib. II, 4i. » Wlazły w pro- 
.so i daligo łhie je^ ib. 45. ^lls^y- 
seli o królewnie i daligo to dwa 
mądre (ci dwaj mndrzy bracia) 
jecliac* do ni* ib. 93. 

Dalipan p. D a 1 i b ó g. 

D al k a = > oddalenie , odległość: 
'Nie taka dalka'* Krasn. 

Dama p. Tama. 

D a m a s c e n v (śliwki) : » Damasyn v « 
Pr. ni. V,' 718. 

Damaszek p. Adamaszek. 

Darni s: > Płaszcz z żółtego damisu* 
Zb. XIV, 52. 

Damka = dama (w warcabacb) 
Ust. z różn. okolic: >Jecbać do 
damki*. 

*Dampszyf = paroslal ek : » Dam- 
sif* Zb. VII, 14. >I)amsif a. Dł\m- 
sif. Rozpr. VIII, 74. 

D a m s i f p. D a m p s z y 1*. 

Dana (= da + na) = okrzyk pie- 
śniowy, w rodzaju 'Da', 'Ht\j', 'Oj', 
'Oli' itp. II I, W następnych przy- 
kładach mowa jest o nim: »Daw- 
niejś warkoc ucesała I było: 'da- 
na'* Sand. 41, n'^ 35, zwr. 2. 
» Chociaż na mnie jest sukmana, 
Hej sukmana, hej sukmana. Je- 
dnak ja se śpiewam: dana! Dana 
dana dana dana. Dana moja da- 
na!'...* ib. 188. Autor dodaje 
(sir. 189): »'Dana, dana', pow- 
tarzają prawie wszyscy cliórem*. 
»'Dana moja dana' Śi)iewam se 
od rana* Zb. IV, 179, n^ 388 
(czy ludowa?). >Wzion kozę na 
powróz, Prowadzi do pjina; Śpie- 
wa sobie, wykrzykuje: 'Dana mo- 
ja dana!'* ib. 'lX, 20, n^ 20, 
zwr. 6 (kolęda). » Pędzi wołki do 
łasa, Tak sy wyśpiewuje: 'Dana 



dana dana dana!** Oles. 61 (czy 
ludowa?). > Maćko Buczek stanąć 
przed grajkiem i wyśpiewując : 
'Oj dana dała dana', wołał, żeby 
mu grali takiego* (dom. jak śpie- 
wał) Kozł. 219. ^Weznę se mło- 
dego i wyskocę dana!* Kieł. I, 
109, n*> 301. » (Maciek) śpiewał 
sobie czasem: 'Oj ta dona dona!'< 
Lub. I, 300, no 493, zwr. 3. 
II II, W następnych przykładach 
'dana' łączy się z innemi wyra- 
zami i okrzykami, zmienia czę- 
ściowo samogłoski i spółgłoski, 
podobnie jak się to dzieje np. 
z 'la-la', albo z 'tra-la-la': »Cię- 
żał^' wstjiżki, da dana; Nie bę- 
dzie ci czypek ciężał, bo tul (= 
tiul) cieniuśki, da dana!* Kuj. I, 
276, n^ 45. » Będziemy się ko- 
chali Da jak dwa gołąbki, da da- 
na!* Lip. 82. »Co za wściekło 
tabaka, da dana!* ib. 163 (nie 
ludowa). > Mamci ja dziewule Da- 
na wuj i we wsi* Pozn. V, 173, 
n^ 414, zwr. 4. »Danaż dana 
dana!* Zb. II, 115. »Ile, Jasiu, 
kosul mas? — Ino jedna, danal 
Trzy lata nie prana* ib. IV, 244, 
no 202, zwr. 6. »Da dana!* ib. 
VIII, 104. ib. XIV, 97. 110. Maz. 
III, 219. Kai. I, 165. >Tóm da- 
na!* Pozn. IV, 96. »Tom tody 
dyna dona!* ib. 183. »0j daj 
da dana!< ib. 235. »Ta dana!< 
Maz. III, 62. >I)ajno dana dana 
dana!* Zb. XII, 160 (= da + 
ino -f dana). >i)ana ino danal* 
ib. 179. 185. Kieł. II, 25. Por. 
Dajneczka. »0j dana dana!* 
Zb. XII, 158. Por. Rad. II, 72. 
»Ta dona dona!* Lub. I, 300, 
n^ 493, zwr. 3. »Ojze ino dana 
dyno!* Kieł. II, 79. »Dana da!< 
Łęcz. 94. »I)yna dana dada...< 
Kai. I, 64. »Da dyna* Pozn. V, 
85. »()j dana, moja córuś!* Lub. 
I, 286. Por. Łęcz. 153. 223. Zb. 



Dana — Danie. 



309 



XIV, 241. iMaz. V, 284, n^ 313. 
»0 ta dana dyna danal* Lub. I, 
281. Na Szljjskii, w Prusach i 
na Kaszubach 'dana' zdaje się, 
że się nie spotyka. Jedyny pi-zy- 
kład u Rog. (n^ 365) nie jest 
piosnkłł hidow:| i niiejscowsi. || III, 
»Dana« itp. przy powtórzeniu 
wyrazów, jak »I)a«, »DaH« itp. 
»l)anoni ino danom! = wykrzy- 
knik, używany w pieśniach* Spr. 
IV, 20. »I)ana moja dana!« Tyg. 
ihistr. ser. 1, 1. XU, str. 26. Maz. 
31, 203. Zb. XII, 124. 220. Rad. 
II, 134. »0j dana ino dana. Nie 
pójdę za j)ana!« Wójc. II, 200. 
246. Oh's. 155. Rozpr. VIII, 169. 
Por. Oles. 163. Kieł. II, 25. 170. 
' »I)yna moja dyna!< Zb. IV, 152. 
»I)ana jeno dana!« Rozpr. X, 262. 
>I)yć se jeno dana!* ib. 263. 
»D\iia jeno dyna!* Krak. II, 449. 
»Ojze ino dana dyno!* Kieł. II, 
79. »I)any moje dany!* Rad. II, 
114. >Dvjnv moje dyjny!* Zb. 
XIV, 24Ó. ">I)ody mojedody!* 
ib. 177. >0j doda moja doda!* 
Maz. III, 319. Skrz. 20. .Dadra 
moja (iadra!* Zb. X, 133. > Do- 
do moje dodo! Dydy moje dy- 
dy! Dody moje dody!* ib.: ib. 
XIV, 169. >I)oda moja, doda!* 
Maz. III, 319, no 489, zwr. 2. 
Pleszcz. 217. II IV, Już w nie- 
których przykładach powyższych 
widać dowolność w przek.szlałca- 
niu wyrazu 'dana': z liczbą poj., 
np. 'moja\ brzmi on 'dana\ a 
z mnogą 'moje' zmienia się na 
'dany', 'dyjny', 'dody'; rym także 
odbija się na postaci 'dana': 
'chłopcyna' rymuje z 'dyna^ Kieł. 
II, 79: 'gany' rymuje z 'dany^ 
itd. W następnych przykładach 
'dana' [przekształca się najrozmai- 
ciej, ał)y tylko otrzymać r\in z wy- 
razem, potrzebnym do opowiada- 
Hiia: »()j dana dana, służyłem u 



pana; Oj dana dynie, pasałem 
mu świnie; Oj dana dąsa, pędzi- 
łem do łasa: Oj dana dyńkiem, 
usnąłem pod pieńkiem...* (i tak 
dalej przez 16 wierszy) ł.ęcz. 
142 — 43, n'' 246. »Dyni dyni 
dana, służyłem u pana; Dyni dy- 
ni dać, kazał mi pan świnie gnać; 
Dyni dyni doru, pognałem do bo- 
ru...* (itd. pł-zez 16 wierszy) Pozn. 
IV, 292, n« 579. Podobnież ib. 
no 580. >() dej dydy, o dydy, 
Wsadzili umie do biedy; A do 
biedy, do jakiej V Muszę robić 
przetaki. O łu duna, tu duna, Nie 
ma koza ogona...* Krak. II, 416, 
no 668, zwr. 3 - 4. » Jedna dyna, 
Druga dyna, A zeszły sie śtyry 
dyny* Wisła VIII, 716. .Dana 
moja dana, danecka oi>łakana« 
Pleszcz. 218, u^ 41. || Por. Mo- 
naw.skie: > Danom lanaj danom* 
Suszil Mor. Pisuf' 1* wyd. str. 
150. »,Ioj dana, joj dana, Ne- 
pfljdu za Jćina* ib. 248. Ukraiń- 
skie: »Zaczvnaje śpiwaly: 'Dejne 
ta dejne!'* Zb. IX, lló. Hucul- 
skie: »W pieśniach weselnych 
słychać: 'Ej dana dana'* Witw. 
78 (autor zbHża 'dana' z 'Djaną', 
boginią grecką! Wywód to równie 
niefortunny, jak z litewsk. 'ddj- 
na' = pieśń Pr. fil. I, 181; por. 
ib. 720-721). Par. Dyna. 

Dana = świerk Pamiętnik fizjogr. 
tom V, dział IV, str. 12. 

Danajka p: Daj ne czka. 

Dani ca p. Dennica. 

Danie » a. Dania = trucizna, po- 
dana skrycie w pokarmie lub na- 
poju.... (następują szczegóły i-ze- 
czowe)... Najczęściej celem 'da- 
nia' ma być chęć obudzenia wza- 
jemnej miłości, a więc to samo, 
co 'elixir d'amour'...< Roczn. 191. 
Toż Zb. I, 65. Por. Zadanie. 
II > Danie* nij.: » Obecnie danie = 
podatek gminny* Rozpr. XII, 96 



310 



Daniec 



Daremnik. 



(autor pisze 'obecni dani'). »Moja 
maleńko, moje kochanie, Przyjm 
ten wianek córki w danie* Maz. 
III, 166, no 180, zwr. 2. || >Dari 
= opłata od owiec i krów za 
pastwisko dworskie < Spr. V, 350. 
»Dań = komorne, opłata za mie- 
szkanie* Krasn. »I)ań = opłata 
dla państwa za pastwisko* Wrześ. 6. 

Daniec: >Daniecka wieś* Rog. n^ 
474. »Danieckie poleczko < ib. n*^ 
150. 

Daniło: » Pójdę za Daniła, Nie bę- 
dę robiła* Wisła VI, 864, n« 31. 

Danko p. Dno. 

D a n k o w a n i e: * Wywianowanie có- 
rek, lub spłata sumy, przypada- 
jącej na nie z działów majątko- 
wych, nazYwa się 'dankowaniem'* 
Wisła III,' 374. 

Dań p. Danie. 

D a ń s k i : » Nad Dniestrem bywa 
dwóch 'starostów' wesehiych: ze 
strony panny młodej 'starosta 
dański', czyli ten, który 'daje' 
żonę p. młodenui i 'starosta brań- 
ski', który dla nio^ro 'bierze'* Zb. 
I, 92, p. w. Starosta. Porówn. 
Przom. 94. 

Dapka = > miejsce w żarnach, skąd 
zboże sypie się pod kamień* Zb. 

I, 40. (Może pomyłkowo, zam. 
^depka'?j. Por. Dybka. 

Dapoka = póki (na Szląsku) O. 

Dar: » Dar a. Dtlr = przyjęcie 
(w znacz, ugoszczenie)* llilf. 162. 
II >'Wianyszki z darów'* = ko- 
rony (= wieiice)... z orzechów, 
jabłek, jiierników ild., przynoszo- 
ne do dworu na dożynki Pozn. 

II, 71, n*^ 2. II >BożV dar* = 
chleb: >Abyś ty, panno -młoda, 
piekła boży dar bez zakalca* Kai. 
I, 133. »Dar boży*: Gdy chleb 
upadnie, podnieść go należy i po- 
całować, bo to 'dar boży' Ust. 
z Litwy. II » Goście, życzt^c szczę- 



.ścia nowożeńcom, obdarowywują 
ich młodym bydłem; to zowią 
'dary'* Witw. 109. Toż Kłosy^ 
xvii, 206. II » Darem = darmo,, 
daremno* Pr. fil. IV, 810. 

Darcie » we wnętrznościach = bo- 
leści, kolki* O. » Morską świnką 
leczą 'na darcie'* Zb. XI, 39'. 
»Na 'darcie' leczą przykładaniem 
żywcem rozdartego 'morszczaka*^ 
(= świnki morskiej)* ib. 57, n^ 
69. »13yHca jest 'przytomna' (= 
pomocna) na 'darcia' w człon- 
kach* Krak. III, 128, n« 22. >Mu- 
szarki leczą reumatyzmy, w.szel- 
kiego rodzaju 'darcia'* Wisła Vl^ 
676. >D*1rcie* Czark. 

D a r ć p. Drze ć. 

Dardan »a. Osioł dardanelfki 
= głupiec* Pr. fil. IV, 810. 

D a r e b a k = » próżniak * I loff, 40. 
>Darembak = próżniak* Wrześ. 
6. »DarymlKik = próżniak* Spr. 
IV, 21. Patrz przytoczenie ze Spr. 
IV, 354 pod Daremnik. Porówn. 
De bera. Derbis. 

Darem bak p. i) ar e bak. 

D a r e m n i c a = > środkowa obrą- 
czka na głowie koła od wozu^ 
|)omiędzy 'bustrynkiem' a 'zawi- 
janką'* Spr. V, 150. 

Daremnik = »do niczego nie- 
zdatny* Del. 143. Por. ib. 123. 
Udz. Rozpr. XVII, 29. »Darem- 
nijik = próżniak; ale używany 
wyraz ten także w dobrym zna- 
czeniu, mówiąc o dzieciach, które 
nie umieją je.szcze na chleb za- 
rabiać: 'Mam darenmiaków'* Spr. 
343. » Daremnik a. Darembak = 
próżniak, nie chcący pracować; 
dziecko małe, którym nie można 
jeszcze się posłużyć* ib. 354. 
>Daremniak = próżniak* ib. 303. 
Por. Darebak. || »Daremnika< 
przysłówek = darmo: >Jeść i pić 
darenmika* Zb, XII, 15. Toi 



Darcmniny — Darmozjad. 



311 



Ust. z Litwy. >Daromnik = 
próżniak* Pr. fil. V, 718. Por. 
Darmok. 

Daremniny bip. = rzeczy lub 
mowy bez wartości Pr. fil. IV, 
282. 

Daremno = daremnie O. Rog. n^ 
501. Glos 294, no 119. Rozpr. 
VIII, 134 § 93. Ram. 23. Pr. 
fil. IV, 903. 

Dareii p. Dani. 

Dar gać: >I)argac = musieć, być 
powinny m< Iliłf. 162. »Wf nie 
dargaco (= nie powinniście, nie 
potrzebujecie) wielgą swadzbą 
czvnić« (= wielkiego wesela urzą- 
dzać) ib. 111. 

Darmo = nic nie pomoże, niema 
co Ust. z różnych okolic: » Ko- 
bita przynosi śniadanie dla kle- 
cliy; patrzy, że to nie klecha, 
tylko jei chłop (= mąż). Ale już 
darmo, już się wrócić nie może« 
Kuj. I, 168. » Darmo, moja, darmo, 
Zaprzągnę cię w jarzmo; Juz cie 
nie wyprzęze, Jaze w grobie lę- 
ze« Młityas >Z ust ludu« 10 — 11. 
>l)użo doktorów sprowadzali, ale 
darmo « Zb. VI, 300, n" 190, 3. 
-lla, kie boski wyrok taki, to 
darmo !« Wisła VI, 143, O wilku. 
> Darmo, panny darmo Co się ra- 
dujecie : Nie będę się żeniN 
Rud. 163. II » Darmo = próżno, 
pusto, bez osób: >Piersł powóz 
jechał darmo* Zb. V, 254, n^ 
55. II » Darmo* = bez pokwi- 
towania z odbioru Ust. z Krakowa. 

D a r m o c h a ż. = 1 , daremszczy- 
zna, bezpłatny dodatek do pań- 
szczyzny. 2, 'tłoka', czyli robota, 
wykonana darmo przez sąsiadów, 
za sam tylko poczęstunek Ust. 
z Augustowskiego: » Tłoka a. 
Darmocha = gromadna praca 
darmo « Pleszcz 45. p. w. Tłoka. 
» Odrabiali tłoki i wszyćkie dar- 
mochy« Kam. 171. >Darmacha 



zam. 'darmocha'* Kuj. II, 285, 
n^ 67 (nie obj.). >Darmochy = 
roboty bezpłatne* Pr. 01. IV, 903. 

Darmodajek p. Darinodał. 

D a r m o d a ł = ten, co darmo daje: 
> Zaginął darmodiił; kup se, bę- 
dziesz miał* Cinc. 41, n^ 936. 
II »Darmodajk (=. darmodajek) = 
ten, vo darmo daje: TJarmodajk 
ju dawno zdechł'* (= dziś dar- 
mo nie dają) Pobł. 14. Toż Ram. 
23:'I)armódajk'. || >I)armodajka« 
= kobieta rozpustna O. 

Dar moi d p. Darmozjad. 

Darmojad p. Darmozjad. 

Darmok: »Darm6k = gi-atyska: 
'Dosti^ł darmóka', ^Za darmóka' = 
darmo, gratis. 'Kupiac za dar- 
móka' Ram. 23. >Za darmóka = 
darmo< Hilf. 189. 

Darni oso: »Darmoso,Nadarinosa = 
nadaremnie, najiróżno; za darmo* 
Krak. IV, 305. Toż ib. 312. »Za- 
czną błagać p. Jezusa, ale na 
darmosa, gdyż dla djabłów Syn 
Boży nie może dać zmiłowania* 
ib. III, 20. »Dróge za darmosa 
tyla obeśli* Cisz. I 261. || >I)ar- 
mośnie* = nadaremnie Gdzieś, 
u Dygasiiiskiego. 

Darmostrawca: » Darmostrawca 
= darmozjad* Spr. V, 150. 

I) a r m o ś n i e p. I ) a r m o s o. 

Darniować = » próżnować* Kolb. 

D a r m o w i s = » w warsztacie płó- 
ciennym zakrzywiony patyk, któ- 
rym si«j przytrzymuje skrajną 
'synkę', żeby nie spadała na 'ni- 
cielnicę'* Spr. V, 150. 

Darmowy = darmy, bezpłatny 
Ust. z Litwy. 

Darmozjad: > Darmuojad * Rozpr. 
IX, 117. >Darmojad* Ust. z Li- 
twy. Udz. II »Darmoid* Witw. 
121. II » Darmozjad = próżniak, 
wałkoń* Krak. IV, 305. Por. O. 
II »Darmojed = darmozjad* Pr. 
fil. IV, 810. 



312 



I)armv — Darzvć. 



Dar my =r > nit? nie kosztujący c Pr. 
fil. IV, 810. W tym znaczeniu 
spotyka ^io czasami w dzienni- 
kacli; w mowie ustnej u inteli- 
jriencji nie zdarzyło mi się sły- 
szeć. II >[)army« = nadaremny: 
>Kasiuniu, ly nie kochasz nmiel.. 
Darme moje zasłuj^i; Ja cii^^ cze- 
kał czas długi !< Lub. I, 275, n^ 
«8, zwr. 1. 

Dama j>. Darń. 

Darnią p. 1) a r ń. 

Darń o p. l)arń. 

Darnować = » okładać darniną* 
Pr. fil. IV, 903. 

Damy = >p.zydatny do czego 
(zwierzę), nji. 'Dama śkapa' 'Dar- 
ny ciołek'* Sand. 261. »l)arny = 
urodzajny, płodny* Święł. Por. 
D e r n y. 

Darń: ^Darna^ Piozpr. IX, 141. 
»Darna, Durna, Dzarna< Hill', 102. 
Pr. fil. III, H7(). »D/arnaż.= 
płat wycięły ziemi, murawy tra- 
wą zarosłej, darń*^ Pobł. 17. 
• Dzarna ż.« = toż znaczenie 
Kam. H2. »Na darnie* 7 pp. 
Pozn. VI, 108. * Darnią* Święt. 
»Darnik* Rozpr. .\lf, S8. > Da- 
reń a. Daryii* Spr. IV, 20. 
»l)arno« O. i I sl. z Litwy. »Ka- 
wałki darny* Pozn. 11, 122. 
>l)arna ż. a. Darń m.« Pr. til. 
IV, 190. >l)arna = darń, dar- 
nina* Krasn. ^^Dern, 2 pp. Der- 
nu« (Izark. 

D a r o m n i k p. D a r e m n i k. 

Darować = obdarzać w piajek 
przed ślubem pannę młoda, sie- 
dza^cą na 'posagu' Tvg. ihistr. ser. 
1, l'iX, str, 90. ^Tam się ca- 
łowali, tarii się darowali* (::= 
obdarzali się) Pozn. II, 198. »Wia- 
nuszka nie żahij.. Mnie stary po- 
daruj. — Nie będę ja wiła, Ani 
darowała* Sień. 207, n'^ 8. »l'wiję 
wianeczek.. I będę go chłopcom 
darować* Lecz. 156, n'^ 277. 



II > Darowany*: »Ty go (konia) 
darowane nie bedzies miaj* Cisz. 
I, 272. 

D a r O w a (• = » trwać * Krasn. 

D a r o w i n a : » Pierwsza wina daro- 
wina, druga wymawiana, trzecia 
obijana* przysł. Fed. 351 (może 
pomyłka druku, zam. 'darowana'?). 

D a r o w n y : > Oblubieniec daje serce 
wjtasne na (może *za'?) darowny 
wieniec* z oracji starszego dru- 
żby Zb. X, 121. 

Dar tka = » kłótnia: 'Niema tego 
dnia, żebv nie było dartki o ten 
szkopek'*'Pr. fil. V, 718. 

Darty: »Darty orzeł* = oi*zeł dwu- 
głowy na lierbach l'sł. z Litwy. 
Ii > Dyszel darły = rozłupany 
w osadzie na kształt śnie* Lub. 
I, 87. 

Darunek: >Brat przNJeżilża z da- 
runkami^ Wójc. 1, 290 (z Pau- 
lego 83). »Pan Bóg płaci darunki< 
Rog. n'* 426. » Czynić darunki 
ihłopom* Kam. 193. || >Daru- 
neczek<^: » Dary moje. dary. Dary, 
daroneczki Od mojej Mary»<i« 
Chełm. I 149, n'' 18, zwr. 3. 
>Dary moje, daruneczki Od Ma- 
rysi kochaneczki* Pr. fil. V, 718. 

Dary m bak p. Darebak. 

Darzyć się = powodzić .<ię, uda- 
wać się: > Chcąc rozmowę prze- 
dłużyć (po paru frazesach wstę- 
pnych), dodaje się: 'A darzy 
Wam się?' Odpowiedź: 'Ano, lak 
ta'. Bez takiego wstępu, byłoby 
uchybieniem o czymkolwiek z ro- 
botnikiem rozmawiać itd.* Krak. 
I, 187 (toż w Kłosach XIIL 73). 
»\V Wielką sobotę święcą nabiał, 
aby 'się darzył' przez rok cały< 
ib. 283, n^ 5. >l)aj nam go- 
rzałki z baryły. By ci się chłopcy 
darzyły* Wójc. II, 12. » Rozdaje 
chleb ubogim, aby się jej samej 
'darzył i sporzył'* Pozn. I, 191. 
• C rzęchem je>t zabić węża przed 



Daszek 



Dawanisko. 



313 



ś. Janem, gdyż nie darzy si(^> go- 
spodarstwo* Zb. V, 171, nO 36. 
> Kłaść do niów komunikant, żeby 
się pszczoły darzyły* ib. III, 25, 
ods. 1. » Chleb sie nie darzy..., 
winna temu zła sąsiadka* Krak. 
III, 88. »Nie trzeba pi-zedawać 
bydlęcia z powrozem, na ftorym 
(= którym) stało, boby sie by- 
dło nie (iarzuło* Wisła VII, 142. 
»Darz<' sie = wiedzie się, do- 
brze się chowa* Sab. 128. 

Daszek: » (Na 'Marzenę' robią ze 
słomy 'dłiszek', tj. snopek [)odo- 
bny do tego, jaki się używa do 
przykrycia kopy na polu* Aten. 
Vl/ 630. »l)a.szek = służy do 
poszywania chat (słomą)* (?)Hozpr. 
XII, 88. ^Daszek = kaptur, do- 
dawany u czapek dla ochrony 
ócz (= oczu) o<l deszczu i słoń- 
ca* Pobł. 130. 

Daszfc p. Dusić. 

Data = > wydatek: 'Miałem dużą 
datę, bo nuisiałom zapłacić po- 
sag zięciowi'* Pr. fil. V, 718. 

Datunek = »data* Krasn. 

Da lydal = przyś[)iew: >I)a tyda 
kiedyś jest gajowy. Da pilnuj 
sobie lasu. Da tyda nie chodź 
do dziewcyny. Da tyda kiedy ni 
mas ca-^u* Maz. II, 210, n® 543, 
zwr. 1 (i tak samo w całej 
piosnce). 

Dawać: »(W Nisie was) Witają 
I nmndur dawają* Rog. n^ 51. 
»Co mi się nie lubi, Porząd (= 
wciąż) mi dawają* ib. i\^ 55. 
»Psy wnet głos dawają* ib. 61. 
» Niech nam nic dawają jajuszka 
jednego.. Niech nam dają jajuszka 
cztery* ib. 422. »K€iżda krowa 
niech wam żber (= ceber) mle- 
ka dawa* ib. 439. Toż ib. 442. 
»Pierwejś mi dawał owies i siano; 
Teraz mi dawasz siekanie (= 
sieczkę) samo* ib. 446. >Jak mi 
{macocha chleb) dawa, To mi go 



wymawia* ib. 485. » Jeszcze mi 
go (chlebji) nie dawają, Już jest 
wymówiony* ib. 491. »Dawa = 
daje* Bisk. 56. >(Jdo się pyta, 
ten nierad dawa* Wisła YIII, 
792. > Dziki czosnek dawają kro- 
wom, bo wiele mleka dawają* 
Zb. V, 119, n" 127. >Dawajo* 
Chełch. I, 153. || »Dawać* = 
oddawać: > Dawał go do skół* 
Zb. V, 191. II »Dawać* = od- 
dać: »(VVójt) Do wojska me da- 
wał, W kajdany umie kował, Jesce 
do mnie wartę diił* Kozł. 130. 
no 1. II »Na dzieci nie daje do- 
brego oka = nie zwraca baczności* 
Zb. II, 236, O. > Dawać = pozór 
dawać baczno.ść, baczyć na co* 
Wrześ. 6. || > Jakbym sobie pracę 
dawał sene ich pocie>zaćI« Rog. 
n^' 481. II >Jomu zawsze pan 
Bóg dobrze dawał* (= Wogosła- 
wił, darzył) Kuj. 1, 153. || >Nie 
diiwAj sie za złodzieja* (= nie 
wydawaj się) Zb. IX, 264. || > Stare 
(rzeszot ko) dawają pod ławę* 
Ciiic. 28, no 617. || >Choc un 
będzie leniwy, to sie nie bedo 
dawali bidzie i bida będzie ucie- 
kać od nich« (= nie będą się 
poddawali) Chełch. II, 127. 
1 1 > Dawaj « = dalejże, nuże: > Siadł 
i wąsa kręca.c, dawaj morały pra- 
wić* Orzeszkowa Melanch. I, 66. 
*Musis mi poniagaćl' — On da- 
waj prząść z nią, u prządł wsy- 
stko* Zb. VIII, 306, n^ 5. > Da- 
waj swych obrońców błagać...* 
Glin. IV, 1 59. Toż IJst. z Litwy. 
Dawanisko a. D a w a ń = miejsce, 
na którym dają owcom siano, ce- 
tynę lub smreczNTię, bądź na 
śniegu, bądź na ziemi* Wrześ 6. 
>Dawań, Dawanisko = miejsce 
odkryte, najczęściej w blizkości 
zabudowań, naktórym karmią owce, 
zwykle w zimie, na śniegu/ Kannić 
owce na dawania'* Spr. V, 360* 




314 



Dawań — Dąbrowa. 



D a w a ń p. D a w a n i s k o. 

D a w V z y = > szf zod r y , b oj n y « 
Krasn. Por. W y d a r n y. 

Dawid = > cisnąć, wywierać ciśnie- 
nie* Wrześ. 6. Toż Spr. V, 350. 
II >Dawić się<^ = dłjiwić się 
list. z Litwy. »Dawić się* = 
dziwić się Święl. 692. Toż Spr. 
V, 130. *r)awić = dławić* Rozpr. 
XXVI. 374. 

Dawida! = okrzyk w piośni 
niaUijąey Imlankę rzemieślników 
Kozł. 5(). 

Dawien zdawna p. Dawno. 

Dawka = > składka, podatek* O. 
» Dawka = podatek < list. od J. 
Bystronia. Toż Spr. IV, 21. 343. 
Rozpr. IX, 354; X, 275. »Na 
nowego króla wybieramy dawkę; 
.lak nam nic nie dacio, weźnieniy 
wam capke* ib. Por. ib. X1T. 93 
p. w. Kartka. Zb. IX, 274, n^ 
352, zwr. 3. 278, n" 354, zwr. 

I. > Dawka = dań* Wrzo.ś. 6. 
Pr. fil. IV, 282. »Malućko pola 
mam... Dawkę (zzr podatek) ma- 
Inćka dam* \Visła VIH, 223, 
n^ 51. >Dawka = podatek, dań, 
składka (podatek gruntowy) < Spr. 
V, 350. 

Dawka = ciżba, natłok, ścisk O. 

Dawki = > trudny do przełknięcia, 
dławiący: 'Ciasto dawkie'* O. Toż 
Ust. z Litwy. 

Dawno: >Dawnok« Zb. 11,5. > Da- 
wno* w pieśni Lip. 179 — 182 
i Kolb. 95, n" 7 1 stoi w kilku 
miejscacb, gdzie w innych od- 
miajikacli jest 'dawniej', albo >Nie 
wtenczas to* itp. || »Z dawna 
dawnego rzeceńka ciece* Maz. 

II, 53. II > Dawien z dawna = 
z dawien dawna. 'Z dawnia z da- 
wnieńka'* Pr. fil. IV, 190. >Z da- 
wnych dawna « Cisz. I, 10. >Już 
dawien z dawna* Wisła IX, 112 
ods. Rozpr. XX, 426. || » Po- 
gwarzę według mojego umysłu 



z dawnego* (= po staremu, po 
dawnemu? K.) Kam. 51. || »Da- 
wniej = prędzej* Goszcz. 133. 
Toż Rozpr, X, 275, z pytajni- 
kiem. 

Dawnok p. Dawno. 

Dawność = > przeszłość* Sand. 
268. »0d dawności* = odda- 
wna Krak. IV, 298. 

D a w n y : » Dawni « : > o dawnich ca- 
sach* Wisła IX, 243. 

Dąb: » Byczek zaczął bóść w dę- 
ba* (= bóść dąb) Kozł. 301. 
>l]dam ja się w siwego go- 
łębia. Polecę w cienie wysokiego 
dębią* Lub. I, 269, n^ 434, 
zwr. 5. >Idź do dęlm j)0 żołędź..! 
Lipa, d&j łyko! Komu łvko? — 
Dębu łyko..* Zb. IV, 202, n^ 10, 
4— 5. »Na dęba właz* Cisz. I, 
78. »Posed pod tego dęba* ib. 
II »Dąb* = rodź. statku w Pińsz- 
czyźnie. Por. Czarnobylski. Du- 
bas. II » Dąb = kora świerkowa do 
garbowania Wrześ. rękop. Toż 
O. II >'Do sto dębów!' = wy- 
krzyk zdziwienia* Cinc. 11. n® 
163 (eufemistycznie zam. 'do stu 
djabłówi' K.) II »Dęba ściąć*, 
>Dęba postawić* = igra.szki pa- 
sterskie Krak. 1, 326, n^ 10, 1 
(opis). 

Dąbrowa: »W dabrówecce* Maz. 
III, 302. 

Dąbrowa: »Ozeniuł się pan Dą- 
browa* Kozł. 36, n^ 5, odmian- 
ka. »Pan Dąbrowa z wojny je- 
dzie* Lip. 159. Pozn. IV, 114. 
Ożenił się pan Dąbrowa* Maz. 
II, 109, n« 251,' zwr. 1 (a 
dalej w tejże pieśni nazwany 
'Dąbrowskim'). Toż ib. Ul, 281, 
no 399. » Kłaniam, mój Dąbro- 
wy* (Kolberg dodaje w nawia- 
sach 'z' przed 'Dąbrowy') Kuj. II, 
24, no 146, zwr. 8. || »Z Dą- 
browy*, »Ku Dąbrowie* Zb. IV, 
180. >0d Dąbrowy do Morawy c 



Dąbrowina — Debra. 



315 



Pauli 88. »Pan z Dąbrowy* Pozn. 

IV, 118. »Nie chodź do Dąbro- 
wy< Zb. X, 125, n<» 21. || >ŻÓ- 
rawie na zielonej dąbrowie; A wy 
dąbrowianie, czego lu stoicie* 
(zap. zamiast 'Dąbrowiiuiie') Rud. 
125. II » Dąbrowa = ziemia ota- 
czająca Powiśle w Lubelskiem, 
miejsce wyniesione nad niziną po- 
wiślaiiską* Pr. fil. V, 718. 

Dąbrowina: >Hozwijajże się, Zie- 

' łona dąbrowino!< Pr. fil. IV, 191. 

> Jedźcie wy tam U\ dąbrowina* 

Zb. LX, 210, no 117, zwr. 18. 

Dąbrowski: » Dąbrowskiemu wie- 
niec zwihu Maz. II, 110, n'^ 251, 
zwr. 23 (w tejże pieśni zwr. 1 
taż osoba nazwana 'pan Dąbro- 
wa'). > Przeleciał ptasek przez 
Dąbrowski lasek* Lecz. 47, n° 
4rO. >Sobeczku Dąbroskil* Pozn. 

V, 141, no 315, zwr. 2. 
Dąbrowy = dębowy: » Po dąbro- 

wym moście* Kog. n** 422. 

Dąbrówka = >na Wołyniu nazwa 
rośliny wawrzynek główkowy a. 
wilcze łyko główkowe* O. 

Dąbrza = » dębina* Ildz. 

Dąć: >Dve = dąć* Hilf. 163. 129. 
D^c, Dmłt, Dął, Dmi = dąć. 
Djtt^ = dęły* Ham. 25. >Dmóć* 
Rozpr. XII, 63. »I)mół* ib. 64. 
II >Duć = dąć: 'Wiater duje'* 
Spr. IV, 343. > Duj == dmuchaj* 
Rozpr. X, 205. »\Viater duje* 
ib. 243. 276. »Duć = dąć* 
Wrześ. 6. >Duć się = nad^Tiiać 
się, dąsać się* Wrześ. Rękop. 
>Duję = dmę* Zb. 1,66. »Duj!* 
= wal, bij! Ust. z Litwy. »Duj 
do Przemyślał* (= jedź, wal, 
grzmij K.) Gdzieś u Kaczko- 
wskiego. »Dują zimne wiatry* 
Wisła VIII, 221, nM3. >Duć = 
dąć: * Wichry dujom'. 'Wiater du- 
je'. 'Kieby wiatry z hal nie duły, 
toby sie świat zaśmierdział'* Spr. 
V, 352. II »Duć = nadymać się, 



puszyć się: 'Czego tak duisz?' 
'On dui' = pyszni się (kimś, 
czemś). 'Mama dui córką = pu- 
szy się nią- Kolb. 

Da do = dopóki: >Dado< Pr. fil. 
* III, 376. Hilf. 129. 162 (w obu 
razach u Hilf. z pytajnikiem). 

Dądrować = > zrzędzić, łajać* 
Krjisn. Por. D u n d e r. 

Dąg p. Dęga. 

Daga p. Bednarka. 

Dągus p. Dyngus. 

Dąml = » naśladowanie głosu ba- 
sów* Ham. 29. Por. Didli. 

Dąmnik p. Dymnik. 

D ą s ł a p. Dziąsła. 

Datki p. Dętka. 

Dbał i wy = troskliwy, pilny: ^Oze- 
niłek sic z dbaUwom zonom* Zb. 
VII, 24, no 75. 

Dbać: »I)badzą = dbają* Kuj. II, 
269 (z Bibl.*Warsz. LXXX, 621). 
Toż ib. 282, n^ 29. Derd. 5. 
II >Gbać = dbać* Kuj. II, 283, 
no 45. 

Dążki p. Dążać się. Duży. 

D ą ż a ć się = > mocować się z kim, 
pasować się* Wal. 34 — 35. Petr. 
»Dążanie się* ib. > Pójść z kim 
*w dążki'* ib. »I)uzać się = mo- 
cować się, siłować < Pr. fil. IV, 
813. Czark. 

Dążka p. Dęga. 

Dążki p. Dążać się. Duży. 

Dcera p. Córa. 

De amant p. Djament. 

Debel- p. Djabel-. 

Debera ż. = > żartobliwe nazwi- 
sko: Ty mała debero!' Zb. I, 40. 
> Debera = przezwisko człowieka 
niezgrabnego; do niczego, niedo- 
łęga* Spr. IV, 321. » Debera = 
niedołęga, nicpoń < Rozpr. XVII, 29. 

Debka p. Dybka. 

Deboł p. Djabeł. 

Debra ż. >a. Debrze n. = jar, pa- 
rów itd.* O. Por. Wrześ. 3. •De- 
bry Im.* = kamieniołomy, np. 



316 



Dobrcczyn - - Dekować. 



koło Trębowli Tyjr. ilustr. ser. 1, 
n" 223, str. G. > Dobry i wyło- 
my* hoziTiski Skarb w^atażki 311 
(wyd. 1875). »P()jecbał chłop do 
lasu w debry i ujrzał dużo wo- 
zy* Zb. V/ 173, n*' ()7. De- 
brzji* ż. (nioobj.) Hozpr. VIII, 193. 
»Z debrze* 2 pp. ib. >I)ebrzji^ = 
imię własne miej.sc. ib. 217. 
»Małe laski, czasem tylko kilka 
drzew, przeważnie szpilkowych, 
nazywają 'debrzami' (debrami)- 
/b. XIII, 1 52. ^Debrza* = gąszcz 
lerśny, sz<'zególni(» wśn')d urwisk 
Świel. 092. » Debra a. Dobrze 
(koło Zamościa i nrubieszowa)= 
wąwozy wśród gór opoczyslych* 
Łab. 43. >Dziel)ra = dolina mię- 
dzy górami < Pelr. Por. Z debr ze. 

D e 1) r e c z y n p. Dobrocin a. 

D eb rza p. De bra. 

Debrze p. Debra. 

D e c e p 1 i n a p. Dyscyplina. 

Dech: .Dechu* 2 p[)." Kuj. II, 283, 
n" 47. Toż Ham. 24. vDcchu, 
Dechom, Bez dechu« Hozpr. IX, 
145 § 124. 

Decht p. Dyeht. 

Ded a = > licha szkapa, wywłoka' Pr. 
fil. IV, 810. Por. Dy! i)ybionko. 

De del = -wołanie na konia, żeby 
biegł, najczęściej jednak przez dzie- 
ci tylko używane* Pr. fd. IV, 810. 
»Deeo = jechać (w języku dzie- 
cinnym)* ib. V, 718. Por. Doda. 
I) y. D y bionk o. 

D o d k o p. Bobo. 

De duła = > człowiek niezgrabny < 
Pr. 111. IV, 306. 

Dedyć p. Dyć (pod koniec). 

Def '= > złodziej- Cen. 8. Bisk. 14. 
»Dejw = złodziej* Pr. fil. 111. 
377. 

D e f a 1 k a = » zawód, zwłoka « Krak. 
IV, 305. 

D e f e r o n c y j a p. Defraudacja. 

I) e r e r o w a ć ^ za czym = ubiegać 
się o co* HotT, 40. 



Defilować: Defirować« = przodo- 
wać, dowodzić, wywyższać się 
Świol . 

D e f i r o w a ć p. D e f i 1 o w a ć. 

Defraudacja: »Heferendacyja« Lub. 
II, 212. *Deferencvja* Pr. fil. 
IV, 191. Por. Rozpr. XVn, 76. 
Ust. od Lublina. 

Dega p. Dęga. 

Dej p. Dy. 

Deja m. = » człowiek ociężały 
i niezdarny* PoW. 130. 

Dejga = pałasz: »Ona go dejgą 
przebiła* Pozn. VI, 141. 

Dejnacki p. Dajneczka. 

I) ej no p. Dana. 

Dej w p. Def. 

D e j w o 1 d r e k p. Czarcie łajno. 

D ej w o I d r e k a. D e w el d r e k ^ asa 
foolida Pst. z Litwy. >Dy^vels- 
drek* Nadm. 134. Por. Czar- 
c i e łaj no. 

Dek = >dach* Osip. 

Deka = »kołdra lub derka* Kuj. 
II, 269. >Doka lub derka* ib. 
279. II Deka = blacha dopie- 
czenia ciast* Pr. fil. IV, 191. 
Parcz. 

Dekiel = » 1 , wieko (ski-zyni, pu- 
dełka) 2, okładka ksia^żki* Krasn. 

Deklaracja: »'Deklaracyja' = zmó- 
winy, zapoiny, ju-zyrzeczenie 
dziewki młodzianowi przy 'swa- 
tach** Zb. L 82. >Dekleracja« 
Lst. z Litwy. 

Deklarować: »l)o oczu się dekla- 
ruje, Krom oczu szkaleruje« Rog. 
n^ 524. > Dyć ja tobie scerze de- 
klaruje.... Ze ty moją być mo- 
zos* Kieł. I, 139, n^ 234a, zwr. 
2. >Deklerować* = obiecać Ust. 
z Litwy. 

Dekować = kryć dach* Osip. 
1 1 Dokowany: »Domy 'dokow*ane'= 
mające dach z gontów lub słomy 
targanej* Maz. V, 49. » Dachy, 
I)okryłe słonia targana, czyli *de- 
kowane'* ib. I, 60 ods. 



Dekówka — Deptać. 



317 



Dekówka: > Słoma, regularnie wi- 
riami do -^at daohowych {)rzy- 
twierdzona, stanowi dacii 'w de- 
kówkę'* Pozn. I, 90. ^Na sło- 
mie, w celu jej umocowania, 
przytwierdzone sa poziomo dra^gi 
i drążki, zwane 'dekówka'* Maz. 
fil, 40. Por. Dekować. 

Deksla a. Dreksa = cieślica, przy- 
rząd do wyprawiania dzwon Ust. 
od Krakowa. 

D e k t ó r p. D o k t o r. 

Del- p. Dyl-. 

D e 1 acj a = » denuncjacja, donos* O. 

Delegat: >Ligator« Pr. fil. V, 781. 

D e 1 e j : » Delej « = dłużej Ust. z Jawo- 
rza. > Deli = dłużdj « Rozpr.Xll,i5. 

Delektament: »Za nic światowe 
są dylilamenta, Chtóre częstokroć 
zadają laraenta« Kozł. 240, i\^ 3. 

Deiezować p. Dezołować 

Deli p. Delej. 

Delikat = delikacik: »Nie za- 
licaj mi się, Jasiu, delikacie. Bo 
ja, sieroterika. Nie mam wiana 
dla cię* Skrz. 29. Toż Pleszcz. 
54, no 17. II .Delikatka m. = 
delikatny, panicz; grymaśnik, pie- 
szczoch Ś w ięt. — > Patrzcie, jaki 
delikatekl < Gdzieś u Dygasiński ego. 

Delikatnie: > Delikatno* Rozpr. 
Vin, 134. 

Del ja: »Deliia = stara sukmana, 
górnica* Swięł. 

Del ni ca p. Dennica. 

DeUzy p. Daleki 

Demerlia = > miara mołdawska, 
dziesięć mniejszych (garncy?) w so- 
bie zawierająca* Roczn. 191. 

Demienica p. Dy mienie a. 

D e n c y = mętowanie Zb. II, 34, n^ 8. 

Dender- p. Dziędzierzawa. 

Denerwować == drażnić, rozstra- 
jać nerwy, nerwować Ust. z ró- 
żnych okolic. 

Denna huba (O. pisze razem: 
'Dennahuba') = » grzyb phallus 
impudicus* O. Por. Chełm. II, 



196 Sromotnik i Dna ib. 204. 
238. Por. \iem. (lichtschwamm. 
II >Dymna huba* Wisła XII, 60. 
Por. Dymna bedk a. 

Dennica = > doska, leżąca na si- 
nicy, rozworzc, przednim i zad- 
nim ryczanio* (u wozu) Lub. I, 
87. O. > Deska spodnia u wozu 
między drabinanii ma tu nazwę 
'dennica'* Maz. V, 50. »Dclnica 
a. Dniinica = deska pozioma, 
leżąca między 'gnojnicami' na wo- 
zie* J. Łoś (z Dygasińskiego 
Chłopska zagroda, Kurjer Codz. 
1885, no 100). > Dennica = de- 
ska, kładziona na spód wozu, 
między drabiny i gnojówki* Pr. 
fil. IV, 810. »Danica = deska 
calowa, którą kładą na dnie wozu 
przez całą jego długość* Pr. fil. 
V, 718. »Denica = deska na 
spodzie wozu* Pleszcz. 33. »Del- 
nica (czy- a? K.) = deska na 
spodzie wozu* Rozpr. XT, 183. 
Patrz Dojnie a. 

De novo: »Dvnowe = na nowo 
(de novo?)*'Pr. fil. IV, 193. 

Dentysta: »Antvsła* Pr.fil.rV, 181. 
Por. Rozpr. XVII, 75. 

D e ń d a ć p. D e ń d u ! Dyndać. 

D e ń d u!: >Pan zegnał chłopów z pi- 
łam y i rzno: deiidu, deńdu; gdzie 
łam, ni mogo przodeńdać uny 
karpy* Chełch. II, 113. »Uni 
deiidajo (= piłują zwolna) karpę* 
ib. 114. 

Depatat p. Deputat. 

Depczysko: > Rozsada kapusty 
najlepiej udaje się ua 'depcys- 
kach', tj. przy drogach i na miej- 
scach udeptanych* Zb. XIV, 213. 
Kapusta 1. 

Depka p. Dapka. Dybka. 

D e p t a c z : » (U kółka tj. kołowrotka) 
je.st *deptacz' = stołek * Pozn. 1, 98. 

Deptać: »Z mojem kochaniem (in- 
ny) Siedzi za stolikiem. I wcho- 
dzę do izby, Ze za stola depce (?), . 



318 



Deplan — Derdolica. 



A kochanie woła, Iż cię serce nie 
chce^ Rog. no 228. Por. Dreptać. 

Deptan p. Dyptam. 

Deptak: » Deptak = 1, walec szo- 
sowy 2, krąg, w którym chodzą 
konie, zaprzężone do młockarni 
a. sieczkarni; przen. 'Chodzę, jak 
w^ deptakif = bez wypoczynku* Pr. 
fil. IV, 191. Por. O. Pr. fil.^lY, 810. 

D e p u ! : > Uciekła mi przepióreczka 
w żyto, A ja za nią depu, depu 
z fuzyją nabitą* Wisła III, 6i g. 

D e p u k Ji t p. D e p u t a t. 

D e p u t a k [>. Deputat. 

Deputat = 1, delegat, poseł: >De- 
putak* Sand. 269. Krak. IV, 305. 
»DepukiU* Hozpr. VIII, 84. > Przy- 
jechali depu tacy z wojny* Maz. 
II, 1, no 3; III, 205. '> Jechali 
aputacy z wojny ^ Rad. II, 1. 
II 2, » Deputat* = ordynarja, 
wydzielona żywność, dożywocie 
Zb. I, 17. 25^; II, 24. Pobł. 93 p. 
w. Starkowizna. »Depatat« Zb. II, 
13. » Rodzice, zdający dzieciom 
gospodarstwo, idą 'na deputat' i 
n{iz\^'ają się 'deputalnikami'* Wi- 
sła III, 734. Por. poszukiwanie 
no VII w Wiśle od t. III. 
. Deputat nik p. Deputat, pray- 
toczenie z Wisły III, 734. 

Der! = o bieganiu: »Der der dćr 
do łasa* Pozn. IV, 227. Por. dr! 
w przytoczeniu ze Zb. IX, 241 
p. w. Derdać. Por. Der dal a. 

Dera: »Kto ma suchoty, powiadają 
o nim, że chory 'na derę', a. 'de- 
rowaty'* Nadm. 138. ^Dera = 
suchoty* Hilf. 162. Por. Dur. 

D e r b i s = »urwqsz, łajdak * Spr. IV, 
21. >Derbis= I, łajdak, niegodzi- 
wiec 2, przezwisko < Rozpr. X, 275. 

D e r c z k i p. I) e r d v, w przytoczeniu 
z Krak. IV, 306. 

D e r (r z y s k o : » Leciał na dercisku 
jakiśi cłek* Rozpr. X, 259. Ib. 244. 

Derda (może = *durda) = >śpi- 
chlerz- Hilf. 162. 



Derdać = iść drobnym krokiem 
Święt. > Derdać = biegać drobno; 
oznacza bieg dzieci* Wisła III, 
743. > Kupił mięsa samych żył; 
A ty żyły dobre były, Kiedy wrza- 
ły, to dyrdały, dr dr dr...« Zb. 
IX, 241, no'241. »Dyrdać = 
szybko biec, poti-ząsając sobą* 
Wrześ. 7. Tak samo objaśniono 
>Dyrdać sie* Rozpr. X, 276. 

> Derdać = dyrdać* Pobł. 150. 

> Dyrdać = biec: 'Nie dyrdajcie 
lak chyzko!'* Udz. » Dyrdać = 
iść żwawo drobnym krokiem < 
Spr. V, 106. II »Derdnąć* =uciec, 
ujść Gdzieś u Dygasińskiego. »Dyr- 
dnąć* = pobiec. »D}Tdnij!* = 
skocz, pobież Ust. z Krakowa. 
Por. Derdolić. 

Derdak: >Dyrdak jest to spódnik, 
który się nosi, kiedy dziewczyna 
ma na sobie sznurówkę a, kafta- 
nik* Pozn. V, 183, ods. e. »Dyr- 
dun*. Patrz ib. VI, 53. 354. 
»Dyrdak = wełniak, suknia, a 
raczej spódnica z wełny, domowej 
roboty, w pasy, najczęściej czarne 
z pąsowem* Parcz. Pr. fil. V, 
727. 

Derdak p. Derdy. 

Derdala!: »0 dyrdała, dyrdała. Ty- 
mi bedzies klepała* (śpiewa Cy- 
gan w .szopce) Wisła II, 112. 

D e r d a wica a. I) e r d a w k a = kie- 
rzenka, maślnica Hilf. 162. Por. 
D e r d o s z k a. 

Derda w ka p. Derdawica. 

Derdelucha = » wódka z Prus 
przemycana* Pr. Gl. III, 491. 
Por. D r z y z d u 1 i c h a. 

Derdę m pi-zys. = drobnemi kro- 
kami, np. 'pobiegł derdem' Łomż. 
»Dyrdem lecieć = szybko biec 
podrygując* Osip. Rozpr. IX, 205. 
>l)\r(lem = żwawo, szybko* Spr. 
V, 106. Por. Derdy. ' 

Der des p. Rdesł. 

Derdolica p. Derdolić. 



Derdolić — Dert. 



319 



Derdolić: >Dyrdoiić« = biec szyb- 
ko drobnym krokiem , nie trzy- 
mając kroku Święt. »Dyrdoii się, 
dyrdoii dyrdolica po roli« (za- 
j»adka o siewiarce) Zb. V'I, 22, 
no 232. Por. Der dać. 

Derdoii: »Dyrdoń a. Chocliół a. 
Czapka = snop, przykrywający 
kupę snopowe Pr. fil. 708 p. w. 
Chochoł. 

Derdoszka: » Posła kumoska do 
kumoski pozycyć derdoski ; jak 
się wyderdam, to ci derdoskę od- 
dam* (zagadka o maślniczce) Zb. 
VI, 10, no 62. Por. Der da wi- 
ca. D y n d e ł e c z k a. 

Derdun p. Derda k. 

Derdy: » Derdy a. Dyrdy = prędko, 
żwawo* Zb. II, 7. > Dyrdy, Dyr- 
decki = szybko, prędko* Święt. 
»W dyrdy biec = szybko, pręd- 
ko biec* Hemp. >W dyrdy za 
nim poleciała* Krak. IV, 159. 
190. »W dyrdy, W dyrczki : 
'w dyrdy leci'; 'dyrczkiem po- 
biegł'* ib. 306. Toż Pr. fil. V, 
727. Zb. I, 40. » Poleciała dp- 
dakiera* ib. IX, 70. »W dyrdy 
cieknie* = ucieka ib. XIV, 220. 
>Dyrdaka lecieć = szybko biec* 
Rozpr. L\, 156. 205. Pr. fil. V, 
727. >W dyrdaka lecieć* Spr. 
IV, 375. »W dyrdy = kłusem, 
ipiesznie* Pleszcz. 45. » Dyrda: 
'lecieć dyrda, w dyrdy, dyrdolić' 
= biec prędko, truchtem* Rozpr. 
XXVI, 374. » Dyrda lecieć* Parcz. 
> Wdyrdacki biegnąć *Udz. > W dyr- 
dy lecieć = biec prędko* Udz. 
>W dyrdy, W dyrdacki = pręd- 
ko, prędziutko* Jastrz. Porówn. 
D e r d e m. 

Deresz: »I)ereś* Wójc. II, 240. 
»Mój konicek dereś* Zb. XII, 
126. »Deres* Oles. 212. >Dereś- 
ka* = nazwa krowy Wisła VI, 
317. 

De rewie: »Kto cie do wojska od- 



dał? — Derewic, posesorowy dzie- 
dzic* Was. 211, no 136. Por. 
D r e w i c z. 

Dereza p. Dzieraza. 

Deręgować p. Dyrygować. 

Dergot: »Derg6t = drżenie, trzę- 
sienie* Ram. 24. Por. Drygot. 

Dergot a ć = > drgać, dryjrotać* 
Pobł. 15. Ram. 24. Por. Dry- 
go t a ć. 

Derkacz =: chróściel Kuj. I, 196. 
Zb. VI, 319. Wisła V, 648. O. 
> Derkacz = 1, ptak chróściel 
2, zabawka dziecinna w rodzaju 
małej dudki* Pr. fil. IV, 810. 
II >Dzierkacz* = 1, chróściel 
2, stara miotła Ust. z Litwy. Por. 
O. II >Dziergacz = chróściel* 
Osip. II » Derkacz* = stara mio- 
tła Ust. z Grodzieńskiego. Por. 
Kiecak. 

D e r k a ć : > Derkacz derka * Wisła 
V, 648. 

Derlatka p. Dzierlatka. 

Der linga: >Przysła pani do pani 
o pozycenie derlingi* (zagadka 
o magielnicy) Zb. VI, 21, n^ 206. 

Der logi p. Dyrląg. 

Dern p. Darń. 

Demie == » pięknie, okazale, do- 
brze* Zb. I, 40. 

Demy: >Dern^ = pyszny, dumny* 
Hilf. 162. »Derny = hardy, Jiar- 
doghipi* Pobł. 15. »Demy = 
piękny, okazały, dobry* Zb. I, 40. 
»Derny = dobry* Udz. Por. 
Damy. 

Dero waty p. Dera. 

Dero wy: > Zarzucają na szyję duże 
kolorowe chustki, przez nich (ma 
być 'przez nie*, mowa o 'ogro- 
dniczkach' pod Krakow^em) na- 
zwane 'derowe'* Krak. I, 96. 
>Derowa kraciasta chustka* ib. 
103. 

Derożka p. Dorożka. 

Dersa p. Dyrsa. 

Dert = >osypka« Roczn. 191. 



320 



Deska — Despelnik. 



Deska: >Descka* Czjirk. » Blacha a. 
Deska = lylne f)rze(iłużenie 'An- 
picy'^ Łoś. >Odkła(lnice (u so- 
cłiy), zwane 'deskami'* Maz. III, 
19. >^Ksoł)na i ejciobna deska 
(odkhulnice)* Was. 58. Toż Heinp. 

D e s k w i z y c- y j a j). R e k w i z y c j a. 

Desjiocnik p. Despelnik. 

D e s p e k o w a ć = » dokazywać: Dzie- 
ci despekują , l)o nima nitkogo 
w domu'* Zb. II, 246. »Despe- 
ło\vać< = figlować, żartować, 
szkodzić Swi(^»L l'dz. 

Despekł: >Despekt =r obraza* 
Sand. 269. »I)espet, 'Na despef 
= na żart, na złość, dla doku- 
czenia: 'Nie rób mi na despet'* 
Spr. V, loO. Kozpr. XX, 426. 
Krak. IV, 78. Zb. II, 240: VII, 
107. » Chłop z despeklu pościnał 
głowy małym żabkom* Zb. VII, 
116, n^ 33. »Hobi to na despei 
= na przekorę, na wzgardę* 
Krak. IV, 305. Por. Zb. V^ 198. 
* Robić na despet = dokuczać* 
Rozpr. X, 275. 289. Zb. XIII, 
156. Swięt. > Despet = żart zło- 
śHwy, ubUżenie, krzywda. Używa 
się przeważnie w zwrocie: 'Zro- 
bić komu na despet, czyh na 
złość* Zb. I, 40. » 'Despet' tylko 
w zwrocie: 'na despet' = na 
złość, na w^styd« Wrześ. 6. »Na 
despet robić = dokuczać* ib. 
13. >My jem tu na despet (= 
na złość) zrobiemy* Cisz. I, 48. 
» Zrobię i (= jej) na despekt* 
ib. 258. Rozpr. XXVI, 374. 
II >Bezpek = ol)raza, hańba, 
wzgarda, przerobione z 'despekt'* 
Rozpr. XVII, 26. Por. ib. 30 De- 
spet (gdzie mylnie wskazano 'bez- 
pot' zam. 'bezpek'). > Despet = 
żart złośliwy: 'Zrobić komu na 
despet' = na złość* Udz. >Na 
des[)ekt r= na przekorę, na złość* 
Jastrz. I *or. P a ś k a w a. 



Desper: »Chłopi pili jakby na de- 
sper* (= z desperacji, z rozpa- 
czy) Kam. 94. 

Desper a et w o: * Bezperactwo = 
zuch walsł w^o, niegodzi wość « Rozpr. 
XVII, 26. 

Desperacja: >Z przesperacyi < = 
z desjjeracji. || »Desperacyje = 
figle* Zb. I, 17. 25. Por. De- 
s p e k o w a ć. 

1) e s p e r a k p. 1) e s p e r a t. 

D e s j ) e r a t : » D(;sperak = zrozpa- 
czony* Sand. 269 (zdaje się, że 
objaśnienie to jest niedokładne). 
>Desperak = człowiek zdespe- 
rowany, zmartwiony* Krak. IV, 
305 (też). »Despenik = czNTiią- 
cy na praekór* Rozpr. VIII, 227; 
XX, 426. »Hozperak = człowiek 
niegodziwy, namiętny, zuchwały, 
zawadjak* ib. XVłI, 26. >Despe- 
rak = figlarz* Zb. I, 17. 25. 
» Wielki desperak z niego* (= 
zawadjaka, awanturnik) Krak. I, 
231, n« 32. Toż Zb. IX, 19, n^ 
19, zwT. 4. »Parę (= gorzałkę) 
chl;'ił bez miary. Przy tern strasny 
desperak* (= » zawadjaka*) Kici. 
U, 261, n^ 51. » (Wrzucany do 
wody) krzyczy na żartownisiów: 
'Ej desperaki, bezbożniki!'* Pozn. 

1, 139. » Jakiś deszperak musiał 
podsłyszeć ich mówić* (= figlarz) 
Pozn. Vr, 312. >iMiałem ojca de- 
speraka, Zaprzęgał mnie do cie- 
laka: ...'Ciągnij, synu, razem z wo- 
łem!'* Kieł. II, 71, no 228, zwr. 

2. II » Przyjechali desperacy z woj- 
ny* Sand. 129 (w innych od- 
miankach 'depułacy' = deputaci). 

I)esj)et p. Despekt. 

D e s p e t n i e = > na złość * Rozpr. 
XX, 426. 

D e s ]) e t n i k = » na złość czyniący* 
Wrześ. 6. >Despetnik = czło- 
wiek dokuczliwy, złośliwy* Krak. 
IV, 305. > Despelnik* = figlarz, 



Despetny — Dębianka. 



321 



swawolnik Święt. > Karbowy de- 
specnik rozmyśnie mnie zara- 
knąn« Rad. II, 162. 

Despetny = figlaray, swawolny* 
Święt. Toż Zb. I, 40. » Dzieci de- 
spetne plączą się koJo nóg* Mii- 
tyas Wilija 6. » Despetny = zło- 
śliwy, szkodliwy* Rozpr. XXVI, 
374. » Despetny = swawolny* 
Udz. > Despetny = zb^^tny, szko- 
dliwy* Jastrz. 

D e s p e t o w a ć p. D e s p e k o w a ć. 

Despozycyja p. Ekspedycja. 

Des z p. Deszcz. 

Deszcz: »Desz* Kuj. II, 145. > Wiel- 
kie dezdzy spadały* Pozn. IV, 
308, no 612, zwr. 1. || » Deszcz 
idzie* = pada Zb. IV, 144. 215. 
244; X, 109. 153. Matusiak Kw. 
19. Maz. III, 206. Kieł. I, 138; 
11, 56. 215. Lub. I, 210. 273. 
»Na polu bił de.szcz ulewny* 
Kieł. II, 215. » Marzec (uosobio- 
ny) zaczął bić deszczem* ib. 218. 
Por. Walicki Błędy, 36. »Desc 
sed* Cisz. 1,24. » Idzie dysze, pono 
będzie rosa* Zb. XV, 167, n« 77. 

Deszczka = poddennica, ordynka 
(u wozu) Kuj. I, 84. »'Kobylica' 
do strugania drzewa ma ławkę, 
'dcszczkę' na czterech nogach* 
Lub. I, 83. » 'Deszczka', na któ- 
rej siedzi 'wierzgała' (tkacz u war- 
statu) ib. 90. »Deseka = pręt 
w otworze kłonili rybackiej, do 
którego pi-zywiązany jest koniec 
drążka, służącego za rękojeść 
kłomh* Pr. fil. IV, 811. »Szpon- 
gi, czyli deszcząłki w drabinie 
pomiędzy szczeblami* (u wozu) 
Zb. IV, 190, no 59. 

Deszczowy; » Trawy deszczowej ' 
skoszenie sprowadza długie de- 
szcze na całą okolicę* Fed. 273. 

Desze zowny = dżdżysty, z de- 
szczem: » Jeżeli w Boże Ciało 
jest deszcz, to pierwsze żniwa 
będą 'dćszczowne' * Zb. VI, 187. 

Słownik. 



Deszczówka = woda deszczowa 
Zb. III, 11, no 48. Krak. Ul, 
143, no 21. O. Por. Deżdżówka. 

Desze z yć: > Dyscyć = padać (o 
deszczu)* Spr. IV, 375. O. 

Deszperak p. Desperat. 

Deśtefranty p. Beśtefranty. 

Dętko p. Dydko. 

Dewatnast p. Dziewiętnaście. 

Deweldrek p. Dejweldrek. 

Deza = »kadź na mleko* Hilf. 
162. 

Dezabelka p. Dezabilka. 

Dezabilka: » Kabat, zwany tu 'de- 
zabelka'* Zb. II, 215. Kieł. I, 39. 

Dezelować p. Dezolować. 

Dezenter p. Dezerter. 

Dezerter i pokrewne : Dezerterka 
= dezerterowanie, ucieczka z woj- 
ska: >Dćzenterka* Cisz. I, 291. 
> Dezenter = dezerter z wojska. 
'Dezen terować' = dezerterować* 
Spr. V, 350. >Dyzenter = de- 
zerter* Rozpr. XXVI, 374. 

Dezolować: > Dezelować, Dyzelo- 
wać* Ust. z Litwy. >Delezowaó< 
Święt. 

D e z w a k = > kieszeń u sukni żeń- 
skiej* Hilf. 162. Por. Dybzak. 

Deżdżówka zap. pomyłkowo obja- 
śniona słowami: » forma pierwo- 
tna* Zb. I, 65. Por. Deszczówka. 

Dębary: »Ja jezdem 'Dębary' ; choć 
największy dąb, jak go złapę, to 
go zaraz na maść, na mąkę po- 
kruszę* Pozn. VI, 95. »Dyddk 
mówi do Dębarego* ib. 96. 

Dębczyna = dębina: >Na tym 
miejscu (gdzie dziś osada Dą- 
brówka K.) rosła dawniej 'dęb- 
czyna'* Lub. I, 125. 

Dębe: »Z Dębego* Krak. II, 507, 
no 865, zwr. 12. 

Dę białki = dębianki, galas (gal- 
lae) Ciesz. 19. Por. Dębianka. 

Dębianka = żołądź Zb. VI, 176 e. 
285, no 158, 2; LX, 41, 3, 3. 
II »Paciorecki dębionecki (Kol- 
21 



324 



Djabli — Dla. 



kleństwo* Sab. 128. »Bida w Pol- 
sce, jak djasi!* (= ogromna, do 
licha K.) Fed. 357. »I)o iniljon 
djaskówl« ib. 358, n^ 5. » Djasi 
cię nosili!. Wisła VIII, 215. »Dja- 
sek, Djasi = djabeł: Idź do dja- 
ska!' 'Droga po djasie'< Spr. V, 
350. »Djas = djabeł: Idź do 
kroć djasów!^ Pr. fil. III, 305. 
Por. Dziad. Grzech. || »Zjeść 
djaWa«: »Kto to powieda, zjad 
djaWa* Łęcz. 106, n^ 167, zwr. 
3. Toż Zb. IV, 253, n^ 239, zwr. 
3. » Zjedliście beckę deWówc Del. 
105. >Sto djaWóweś zjadła* Kieł. 
U, 37, nO 106, zwr. 2. || »'Dja- 
bła piastować'*: > Jak kto siedząc 
na stołku z założonemi nogami 
'huzia nogom', to mówią, że Mja- 
bła piastuje'* Spr. V, 366 p. w. 
Kieryndad sie. || »'DjabIe, Iwa- 
nie I', obydwóch tych wyrazów ra- 
zem używa lud w Krakowskiem 
dla oznaczenia ogólnego tytułu, 
jaki komu przysłużą; np. Idź i 
powiedz mu: 'djable' (sc. albo:) 
'Iwanie' [często jeszcze dodają: 
*albo wielmożny panie!'], 'ja na 
to nie przystaję' itd. 'Przyszedł 
i rozsiadł się, ale żeby był cho- 
ciaż powiedział: 'djable. Iwanie!'* 
Zb. I, 56 d. II »Djabełek« = 
derkacz Ust. od Skierniewic. 
II »Debołek«: »Debołkom« 3 pp. 
Im. Zb. VII, 45, no 109. Porów. 
Drab. Iwan. 

Djabli: > Djabli korzeń = rad. mor- 
sus diaboli* Ciosz. 20. > Djabli 
paluszek* = belemnit Osii). > Dja- 
bli róg* = ammonil Osip. 

D j a b 1 i c a: > Gonił dziab(^ dziabli- 
cec Zb. IX, 243, n« 257. »Dja- 
blica* Spr. IV, 21. >(;onił dja- 
beł djabiicę* Sand. 206, n« 258. 

D j a b ł ó w przym. : » Djftbłowa ko- 
chanka* Zb! XII, 171, n« 95. 

Djaboł p. Djabeł. 

Djachoł p. Djabeł. 



D j a c h u 1 u m (właściwie 'diachylon* 
K.): »Dyjaktvlowa maść = dia- 
chylum* Pr.' fil. IV, 193. >Ja- 
chiniowa maść* Pleszcz. 143. 

Djakoda: >Djakoda ulepek = sy- 
rup. diacodion* Ciesz. 21. 

Djakówka = szkółka ludowa, 'or- 
ganistówka' Dzień. Pozn. 1883, 
no 240. 

Djamenciany: (Wianek) > dyja- 
menciany* Lub. I, 277, n** 451, 
zwr. 9. 

Djament: » Nabrał złota, dyjamen- 
tu i rozmaitych drogości* Pozn. 
VI, 105. >Dyjamenta leżą w mo- 
rzach, kieby skały* Krak. III, 36, 
n° 68. »Z deamantów szaty* Rog. 
n** 422. II » Najpiękniejszy dyja- 
raencik niiedzv porłamy* Kuj. I,. 
279. 

D jam en to wy: >Djamentowa woda 
= bcnziuum* Ciesz. 20. 

D j a n n a: > Panna Dyjanna, Łyckiem 
przepasana itd.* (zagadka o po- 
miotle) Zb. VII, 137, n® 19. 

Djas p. Djabeł. 

Djeta: >Bóg ci zapłać, miły bracie I 
Ghodziliśma po dyjecie (= 'na 
dniówkę'), Teraz nie będę* Pozn^ 
I, 188, no 43, zwr. 8. 

Dju dju! = przywoływanie kur 
Spr. IV, 21. »Djudusia!* = toż ib. 

Dla: a) formy: LA: >La cego* Wi- 
sła VII, 109. *U tego* Zb. V, 
191. >La< Cisz. I, 194. Rozpr. 
IX, 160. 172: X, 231. 239. Sab. 
132. Lub. Ił, 211. Zb. I, 27. 
II .Dia* Aten. V, 383. || ^Dlu*,. 
np. >dlu sie = dla siebie* Pozn. 
[V, 331. *Dlu was* Wisła Vni, 
506. II b) znaczenia: >Dla* = 
z powodu, praez; po: »Mój wia- 
nyszku. Dla ciebie my (= mi K.) 
świat nio służy* Kuj. 1, 259. 
» Matko, Bóg was ciężko skarze, 
Że ja jeszcze dla was Z kim nie 
żyję w parze* (= żem przeŁ 
ciobio = z twój przyczyny nie 



Dla boga — Dhigawy. 



325 



wyszła za mąż K.) Lip. 117. 
• Chodzą (tam) dla wody< (= 
po wodę K.) Kolb. 268. »Jechai 
dla towarów* (= po towary K.) 
Chełch. I, 70. >Póde dla maści < 
(= po maść K.) ib. II, 30. Por. 
ib. 33. 103. II >DIa czego?* = 
owszem, dla czegożby nie: >Dld 
cego, pójdę I « Cisz. I, 118. 241. 
II •Dla cyguV« (= dla czego K.) 
Zb. VIII, 311. >A la cego* (== 
owszem, czemużby nie K.) Wiste 
II, 470. »Dla czwoż* (= dla 
czegóż K.) Hilf. 104. 

Dla boga!: Wójc. I, 46; U, 29. 93. 
172. 296. II »La bogal* Pozn. 
V, 113. Krasn. 304. || .0 la 
bogal*: Kuj. II, 44. || .A la bo- 
ga!* Ust. z różn. okolic. || »0 Iń 
boga!* Zb. IV, 217. || *La bo- 
ga!* Kozł. 134. Zb. IV, 144. 210. 

Dla niepoznaki = aby nie po- 
znano O. Zb. III, 80. 

Dla tego = a jednak, przecie, mi- 
mo to Ust. z Litwy (np. Zb. XI, 
249, n<^ 14 i ods.). »(Nie drogo 
płacimy z morga), bo dla tego... 
żytko nie chybnio* Kam. 15. »Dwa 
was, cbJopcy, A ja sama jedna; 
Dla tegoby ja was Z rozumu ob- 
jadła* Skrzyń. 24. 

Dla wszystkiego = zawszeż, mi- 
mo to, jednakże, na wszelki wy- 
padek, np. » Rozbójników niema, 
ale dla wszystkiego weź rewol- 
wer* Ust. z Litwy. 

D 1 e 1 i » a. L e ź 1 i =: jeźli * Pozn. VI, 
18, no 4. 

Dlu p. Dla. 

Dłabiduda p. Dławiduda. 

Dłamch = > wielki skąpiec* Udz. 

Dłamsić = » gnieść, miętosić* Bib. 
War. LXXX, 621. Zb. I, 71 p. 
w. Mieckać. Porówn. Tłamsać. 
Tłamsić. 

Dłapa p. Łapa. 

Dławiduda »a. Dławi miech 
pogard 1. = organista* Pr. fiL IV, 



191. » Dłabiduda* = toż znacz, 
ib. 274. »Słabiduda* == toż zn. 
Tyg. ii. ser. 1, t. X, str. 304. 

Dławi miech p. Dławiduda. 

D ł o n i a k = > młody narybek jed- 
noroczny* Pra(!. 

Dłożka=» podłoga* Rozpr. XII, 88. 

Dłubaczka = > dłubanina, drobna 
robota; lenistwo, próżniactwo* 
Święt. 

Dłubać: > Na świętego Jakuba każ- 
dy w garnku dłuba* Zb. VI, 294, 
n^ 12. II > Dłubać* (o p.sie goń- 
czym) = źle gonić Przyj, ludu 
Vi', 110. II .Dłubać* = opie- 
szale robić. > Dłubać się = le- 
nić się w pracy, ociągać się Święt 
II 'Dłubana capa = czapka ba- 
rania* Pr. fil. III, 305. 

Dłubała = > rzemieślnik samou- 
czek* Parez. 

Dłubek (o m. i ż.) = » powolny, 
guzdrała* Zb. II, 246. 

D ł u c z k i = przydługi, bardzo długi 
Osip. Dłuczko przys. tegoż znacz. 
>Dłucki = długi* Udz. Porów. 
Długi. 

Długa (wieś): »Do Długi* Maz. III, 
227. 

Długachny = przydługi, wcale 
długi Ust. z różnych okolic. 

Dług al ki = przydługi, bardzo dłu- 
gi: » Musieli sie do studni po łań- 
cuchu długalkim spuscać> Chełch. 
I, 96. »Powróz długalki* ib. 217. 
* Ukręciuł taki długalki pas i okrę- 
ci uł tem pasem spichrz dokoła* 
ib. II, 117. > Długalki, Długaleń- 
ki := bardzo długi* Spr. V, 106. 

Długaśki = przydługi, wcale dłu- 
gi Ust. z różnych okolic. 

Długaśny = przydługi Gdzieś u 
Dyga-sińskie^ro. 

Długa wy =. przydługi, bardzo dłu- 
gi: > Osłabiając wyrażenie przym. 
'długaśny', mówią 'dhigawy** Zb. 
I, 7. »Nad długa wym jęzorem* 
Dcrd. 77. »Długawy trzconek* 



826 



]>łagi 



Dhiżvki. 



(= trzonek, w tym razie od 'bo- 
darza' K.) ib. 106. Por. DJugi. 

Długi: >Dhigsv« stop. wyższy Rozpr. 
X, 31. »Dhijższy* Spr. V, 130. 
»Nadhigse życie* WisJa VI, 141. 
Por. Dhiczki. DJugachny. 
Długalki. Długaśki. Długa- 
śny. Długa wy. Dłiigoczki. 
Dłngotki. Dłużachny. Dłu- 
żalki. Dłużki. Dłużykawy. 
Dłużyki. 

Długinoga: » Dłnginoga zdechł * 
(mówią żaby o bocianie K.) Kieł. 
II, 202, n« 19. 

Długoczki = przydługi, bardzo 
długi: >Dłiigocki« Krak. IV, 305. 
Zb. I, 40. »Kij długoeki* ib. III, 
35, n^ 64. »Łańcuch długocki* 
Zb. XI, 124. > Odchylili tego dju- 
gockiógo< (= sukmanę księżą K.) 
Cisz. I, 219. II »Dugoćko«: »'Du- 
goćko ćkać' = długo czekać* 
Zb. I, 16. Por. Długi. 

Długołaba m. a. Długoręka m. 
= długoręki, długołap (o baje- 
cznym człowieku z długiem i rę- 
kami K.) Bar. 95. 

Długopole: >Z Długopola* Zb. XII, 
139, no 287. 140, nO 297. »Dłu- 
gopol* Za w. 78, n® 10. 

Długoręka p. Długołaba. 

DłTigośny= » bardzo długi < Rozpr. 
XXVI, 374. 

D ł a g o t k i = przydługi, bardzo dłu- 
gi: »Długotkie trąby* Fed. 67. 
II >Długóiko a obłożnie był cho- 
rym* Zb. IX, 32. Por. Długi. 

Dłutów: * Dłutowska wieża < Kai. 
L 135. »Dłutowski staw« ib. 167. 
» Dłuto wskie sady* ib. 172. 

Dłuziuchny = wcale długi Czark. 

Dłuż, »Dłużeń, Wzdłuż, Zdłuż = 
zatyka podłużna w uhi pieńko- 
wyTn a. barci* Pr. fil. IV, 811. 
»Dłuż = zatwór, deska zewnątrz 
ul zakrywająca* Osip. 

Dłużachny = przydługi , bardzo 



długi: > Powróz dłuziachnv* Pozn. 
VI, 350. Por. Długi. 

Dłużą I ki: >Zdźgnoł dłuzalkiem no- 
żem w pirsi* Chełch. I, 191. 
Por. Długi. 

Dłużeń p. Dłuż. 

D^użka p. W dłużkę. 

Dłuż ki = przydługi, bardzo długi. 
»Dłuzki = długi, wyraz rzadko 
użvwanv* Pr. fil. IV, 811. Por. 
Długi.' 

Dłużnica = dłużniczka Ram. 25. 

Dłużyca = » kobieta wysoka * , 
z przekąsem Spr. IV, 21. 

Dłużyć = 1, (o czasie) tracić, mar- 
nować: »Już nie trzeba więcej 
czasu dłużyć* Pauli 109. »Pró- 
żnom się trudził, Czas sobie dłu- 
żył* Rad. II, 21, n® 38, zwr. 3. 
Toż Maz. III, 236, n® 297, zwr. 
4. II 2, > Dłużyć kogo = wypo- 
życzać komuś* Was. 240. || •Dłu- 
żyć się = przykrzyć się (raczej 
'sobie' K.), czekając: 'Dłuży mi 
się' = nudzi mi się, csas mi 
schodzi* Zb. I, 29. Por. Pozn. 
VI, 90. 166. 195. 196. >Będę 
u pana trzy lata służył, Bym się 
po świecie więcej nie dłużył c 
Pleszcz. 211, ro 2. \\ »Dłużyć 
się* = tracić się, długi zacią- 
gać: »Wierniem ci służył, Ba 
ciem się dłużył* Rad. I, 204, n® 
252, zwr. 2. »Na wianek się 
dłużyła* Kai. I, 149, n^ 119, 
zwr. 11. >Jam matce słuzyl, to- 
biem się dłużył, Podarunki sku- 
pował* Zb. II, 49, n» 28, zwr. 
4 (zdaje się, że 'tobie' znaczy tu 
'dla ciebie', 'z twego powodu' K,). 

Dłuży kawy = przydługi, dość 
długi : » Drużba posypuje lucbi 
na śmiech sieczką, porzniętą 
w słomki 'dłużyka"we'* Pozn. I, 
235. Por. Długi. 

D ł u ż y k i ::= długi ; przydługi , bar- 
dzo długi: »Dłużyki = długi, po- 



Dłużyna — Do. 



327 



długowaty< Zb. 1, 18. »Szykna 
i dhiżyka przepowiasłka (powieść)* 
ib. 28 p. w. Szykny. » Listki ma- 
U\ (łliiżykie i koiiczate« (goździ- 
ka) Pozn. II, 67. »Motowidlo na 
dwa łokcie dłużykłe< ib. I, 108. 
» Kitel... dłużyki, sięgający aź do 
stóp* ib. II, 78. » Klocek buł (= 
był K.) łokieć dłużyki* ib. VI, 
12. »Mosł... ćlerdzieści miel (= 
mil K.) dłużyki« ib. 58. »Lina 
dhiżyka« ib. 104-. >Był w woj- 
sku dłużyki czas« ib. 170. »Buty 
dłużykie od polowania* ib. 177. 
»Słonia dłużyka* ib. 221. »Dłu- 
żyka koszula* ib. 288. * Cholewy 
dłużykie* ib. 328. » Liźnie chłopa 
kijem dębowym po skórze, jak 
dłużyki* ib. 365. Por. Długi. 

D ł u ż y n a = długość : » Dłuzy(z)na 
= długość* Pr. fil. IV, 811. » To 
sołtysie pole, to wielga dłuzyna: 
Długie do roboty, a mała pozyna* 
(= użętek K.) Zb. XII, 214, n^ 
14. > Dłuzyna = przedmiot dłu- 
gi: 'Kupiłem długie deski' wyra- 
żają przez : 'Ale to były deski 
dłuzyna'* Udz. Por. Dlużyń. 

Dlużyń ż. a. Dłużynia = dłu- 
gość: >Pięć łokci dłuży ni*. »Dwa 
łokcie w dłużyń, a łokieć w sze- 
rzyń* Ust. z Litwy. Por. Dłu- 
zyna. 

Dmimondówka =: lorelka, ko- 
bieta z półświatka IJsi z War- 
szawy. 

Dmóć p. Dąć. 

Dmuchacz = ogon: >Slyry tyki, 
dwa patyki. Piąty dmuchać* (za- 
gadka o krowie: nogi, rogi, ogon) 
Zb. VII 84, no 37. .Jes naw^ż- 
szym mym dmuchaczem i kalku- 
latorem* Derd. 123 (żartobliwie 
o organiście K ). 

Dnieć: » Dnić « : » Wstawaj , bo już 
dni* Kieł. I 161. 

Dnieprowy: » Dnieprowa woda = 
solulio zinci snlfurici* Ciesz. 20. 



Dniestr: » Czy widzisz... Dnioster 
głęboki, A na tym Dniestrze ka- 
mień?* Pauli 73, no 2. Toż 
Wójc II, 319. 

Dniestrowy: »Dnicstrowa glina* 
a. >Dnic.slrowa ziemia = bolus 
alba, sen armena« Ciesz. 20. 

I) n i o w a ć: » W ogrodzie świnia two- 
ja dniiije i nocuje* Maz. III, 289, 
n^ 412, zwr. 2. »Dniuwat i no- 
cowajt w lasach* Kozpr. XX, 426. 

Dniowy = » dzienny* Kuj. II, 269. 

Dniówka = 1 , » piosenka o krót- 
kiej formie, śpiewana niemal na 
jedn;\ nutę przy różnych okazjach* 
Ud. Fed. 219. Por. ib. 31. 162. 
II 2, » Dniówka = robocizna dzien- 
na* Zb. 1, 18. >Chodziliśma po 
dyjecie (= na 'dniówkę')* Pozn. 
I, 188, no 43, zwr. 8. >Idą do 
roboty na dniówkę* ib. II, 174. 
• Majstrowie więcej płacić poczęli, 
zarówno na dniówkę, jak i od 
sztuki* Kosiakiewiez Rodź. Łatk. 
36. » Wynajął na dniówkę stola- 
rzy i cieśli* ib. 102. || 3, > Dniów- 
ka = pobyt wojska jednodniowy 
w czasie pochodu: 'Odbyć a. prze- 
być dniówkę'. 'Siać dniówką a, 
na dniówce'* O. 

Dno: »Dno< wasąga u wozu Lub. 

I, 88. |r| >I)no* = tło: » Chustki 
w kwiaty na czjirnym 'dnie' (= 
tle)* Wisła VI, 190. || »Macicę 
lud nazywa: 'dno', bolączka', 'zło- 
tnik'* Wisła VIII, 682. || .Do 
dna* = całkiem, do reszty: >(Zbo- 
ża) juz nie słało do dna* Chełch. 

II, 116. >Zgorzała lipka do dna* 
Rog. no 160. H »Ode dna* = 
od dołu, z gruntu: »Karczma mu- 
rowana ode dna* Krak. II, 491, 
no 823. |{ >I)ynko = przykryw- 
ka drewniana, denko (np. na gar- 
czku)* Spr. IV, 21. II »Danko = 
denko* Krasn. 

Do: I, Formy: »Dó*: >Dópola< Zb. 
V, 247. >Dó domu* Zaw. 78. 




328 



Do. 



Rozpr. X, 276. »Du< Hozpr. XII, 
17: »I)ii». »Dó dom* Bisk. 26. 
Hilf. 163. >I)Ó nójrc Opól. 16. 
.Dó niego* Zb. YII, 11 ; V, 192. 
229. » Dudomu = do domu* 
Sab. 128. II II, Znaczenia: »Do* 
= w (z 4 pp.j: »Posed... do 
świata* Zb. V, 198. .Ka ly 
idzies? — Do światu!* ib. 223. 
Por. ib. VII, 4, n^ 67. Rog. n^ 
265. 325. II .Do* = na (z 4 
pp.): »Pan podjił go cisarzowi do 
wojnv« (= oddał go... na wojnę 
K.) Źb. V, 222. > Pojadę do woj- 
ny* ib. II, 65, no 61, zwr. 1. 
> Jasia do wojny woJają* ib. 87, 
n« 107, zwr. 2. Por. ib. IV, 110. 
183. Rog. no 27. Pozn. IV, 136, 
n<* 256, zwr. 1. >Pan wyjechał 
do wojny* Kuj. I, 125. 147. Por. 
Krak. IV, 19. Kai. I, 149. .Wbił 
do nie nóz* (= w nią nóż K.) 
Zb. V, 212. .Popatrzno do izby* 
Przem. 229. »Ciąl do niego* Hoff, 
66, n® 7. » Wioząc nawóz do pola* 
Zb. V, 153. .Idzie dó pola* ib. 
247. .Wołanie odpędzając cielę- 
ta: 'Ccy, do pola!'* Wisła VI, 
227, n« 9. Toż ib. odpędzając 
krowy i świnie: .Posed do pola* 
Zb. VII, 7. .Patrzy do pola* ib. 
76. Por. Rog. no 16. 23. 28. 111. 
117. 450 (ale ib. n^ 128: .Wy- 
jechał w czyste pole*). » Posed 
do wojny* Cisz. I, 181. .Idź do 
śniadania!* Zb. V, 227. .Wy- 
bierają się do żeniaczki* Kuj. I, 
161. .Jedziesz do wesela* ib. 307. 
.Zrzuciłech ją do dołu* (z góry 
K.) Rog. no 403. »Wzion go król 
do obiadu* Pozn. VI, 76. .Przy- 
jeżdża do obiadu* ib. 344. .Po- 
śli do robocizny* (= na robotę 
K.) Zb. II, 249. .IJsad do stat- 
ku* (= wysiadł na statek K.) Derd. 
113. » Muszę robić i do muzyki 
nie chodzić* Kuj. II, 19. » Posed 
do spania* Krak. IV, 102. .Po- 



sed do polowania* ib. .Brat wie- 
zie siostrze do sukienki* (= na 
sukienkę K.) Kolb. 129. .Dołek 
do ognia* (= na ogień K.) Zb. 
n, 32. II .Do* = na (z 7 pp.): 
.Przyklęknęła do ón tarza* (= na 
ołtarzu K.) Krak. II, 124. .Węże 
grzeją się do słoneczka* Rozpr. 
VIII, 97. .Do miesiąca sie grzali* 
Cisz. I, 78. II .Do* = o (z 4 
pp.): .Rznąn nim do pniaka* 
Zb. V, 248. II .Do* = po (z 4 
pp.): .Wyszła panna do ziela* 
Zb. II, 81. .Do samych pach so- 
lowem (= solnym K.) słupem sie 
stanie* Chełch. I, 137. . Posła 
kochanecka do wodzicki do dnia* 
Zb. IV, 215, no 21, zwr. 7. .Mają 
jechać do sprawunków* Wisła 
VII, 726. II .Do* o czasie = 
przez, w ciągu; nie dalej, nie dłu- 
żej, jak: .Podrzutek zwykle umie- 
ra do następnej nocy* Zb. XIV, 
186. >Kogo łaska (= łasica K.) 
napadnie, ten do roku umrze* ib. 
207. .Czekaj mnie do roka* Maz. 
III, 317. .Będę go płakała do 
siódmego roku* Kieł. II, 125. 
.Będzie zimno do trzech dni* 
Zb. II, 241. .Kiebych miała klu- 
cze Ode dnia białego. Nie dała- 
bych świtać do roku całego* Rog. 
n° 309. .Trwało do pół godziny* 
Młityas Szczepan. 16. .Do lat 
dwudziestu będzie tobie skodzić* 
(= przez lat 20 K.) Zb. XI, 114. 
II .Do* w połączeniu z Vaz', np. 
.do X razu* = x razy a. x raz: 
.Parobek pedział do trzecigo ra- 
zu* Wisła VI, 314, no 7. Cisz. 
I, 134. 279. .Do trzech razy 
zamglała* (= zemdlała K.) Wi- 
sła II, 135. .Kąpać chorego do 
trzech razy* Wisła VII, 372, n« 
7, 8. .Człowiek... przemówi (na 
pogrzebie) następujące słowa do 
ti-zech razowe Pleszcz. 78. .Skocz 
do mlyka do trzeciygo razu!* Zb. 



Do. 



329 



Xl, 118. > Przeskoczyć dół do 
trzech raz* Cbełch. F, 68. >Uón 
(ksiądz K.) je (dziecko K.) chci 
(= chrzci K.) do drugo raza< 
(= po raz drugi K.) Hilf. 107. 
»Upadn<» ci do dziesiątego razu 
do nóg* Zb. VII, 221. .(Krzyknąć) 
do trzecego razu« Derd. 23. » (Pan- 
na młoda) do trzeciego razu ucie- 
ka* Kozpr. VIII, 225. > Ksiądz 
llisaka łap za czuprynę, w^irząsl 
mu łeb do trzeciego razu i na 
brzeg wyrzucił* Krak. IV, 118, 
n" 46. » Przeżegnaj... do trzeciego 
razu* Wisła VII, 136. 366—7. 
Cisz. I, 25. II >r)o« w połącze- 
niu z 'olwoi"zyć' itp. = 'otwo- 
i-zyć' z 4 pp.: » Odemknij do pi- 
wnice< Rad. I, 152. »Do skrzy- 
nie odmyka* Wisła 11, 108. »Otwo- 
rzyć do śi)ichrza« Zb. Xl, 9. 
»Otwiyra do szafarnie* ib. 75. 
• Roztworzyli do tyj skrzyni* ib. 
VIII, 304. .Otworzono do izby* 
Krak. 111, 30. >KUic do skrzyn- 
ki* (= od skrzynki K.) Zb. VII, 
8. .Kazała do te skrzynie odbić* 
ib. 10. .Otwórz do piwnice* Krak. 
IV, 109. .Do komórki otworzę* 
ib. 134. Por. ib. 163. 200. .Otwo- 
rzył do szufladki* w którymś 
z wierszy Rodocia. .Otwiera do 
latarniska* Wisła VI, 590. .Uj- 
rzał trumnę... i odkrył do niej* 
{= otworzył ją K.) Cisz. 1 , 53. 
.Odmykają do ty skrzynki* ib. 
81. .Otwiera do skrzynie* ib. 
140. 141. Toż, z opuszczeniem 
tego, co się otwiera: .(Król wsa- 
dził rysia do pokoju, a syn wy- 
jął khicz z kieszeni matki i) otwo- 
rzuł do tygo ry-^ia* Chełch. 1, 95. 
.Odmykaj do złota I* (= otwie- 
raj beczkę ze złotem K.) Zb. Xl, 
77. II .Do* = co do, aż do, 
z domyślnym pojęciem czegoś 
ostatniego (por. nieiuiec. bis aufj: 
> Miałam ja śpiewoezek Piędzie- 



siąt torbeczek : Jagem się opiła, 
Do jednym (= co do jednej -4- 
em K.) zgubiła* Zb. X, 314, n^ 
290. .(Wianek ci zapłacę) Choć- 
by do kosule, choćby do sukma- 
ny* (= chociażbym miał sprze- 
dać ostatnią koszulę itd. K.) Rad. 
II, 130, nO 322, zwr. 4. .(Jano- 
sik) chycił babę i do jednego 
ćwięcka powbijał jej do rzyci* 
Zb. VII, 46, n^ 110 b. || .Do* 
w połączeniu z wyraźnym lub 
opuszczonym 'być', z domyślnym 
pojęciem zdatności , gotowości : 
>Ani to do mowy nie jest, ani 
dzieci nie rodzi* (= niema jest 
i niepłodna K.) Pozn. VI, 21. 
.ł^adna do kochania, bogata do 
wziątku* Zb. IV, 181. .Wyjon 
sarnie (z matki), a to sarnie zy- 
w^e: tak jeno do kocenia byjto* 
(= było na samym urodzeniu się 
K.) Cisz. I, 43. II .Do* w róż- 
nycli zastosowaniach: »Jak (dzie- 
cię) uchowasz, Do ludzi dasz* (= 
w świat puścisz K.) Kuj. 11, 34. 
.Kawalera do zołmirzy wzieni* 
Kozł. 138. .Szaty noszę do (=i 
podług K.) mody* Rog. n® 501. 
.Do oczu sie deklaruje, Krom 
oczu szkaleruje* (= w oczy, za 
oczami K.) ib. n® 524. .Dajżeć, 
panno młoda, wianyszkowi odpo- 
widź 1 niechżeć już do twy gło- 
wy ni ma nic* (= niech nic 
z nią nie ma wspólnego K.) Kuj. 
I, 273--74, n° 40. .Mieh apo- 
stołowie do czynienia, niżll ich 
nawrócili* (= dużo mieli do ro- 
boty K.) Cen. 93. .One do ucie- 
eki* (= w nogi K.) Zb. IV, 102. 
.Juzem się ożenił do mojej dzićw- 
cyny* Zb. IV, 177, n^ 371. .Na- 
pali do pieca « (= w piecu K.) 
Wrześ. T. 30. .Słucham do ko- 
mina* (= w kominie K.) Mysz- 
kowski Powieści o strachach 21. 
.Wiosłować do siebie -^ (= k so- 



330 



Doba — Do boga. 



bio, uppos. 'pod siebie', aby za- 
kierować) Ust. z pod Wilna. >Nie 
dla ciebie, cliłopaś, C4howala mię 
matka, Jeno... do swojej wygody, 
Żebym nanosiła Z jezioreczka wo- 
dy*' Zb. H, 110,. n° 160, zwr. 
8 — 9. Patrz pod Cud przytocze- 
nie z Klecz. 10. >Pałrzże ono 
do ulicy* (= na ulice K.) Kętrz. 
90. (Buruiistrzanka tonąc mówi) 
> Ojcze, podaj rękę twoje do mnie, 
Bo tu zinuio...* Kog. n° 135. 
>We dnie prała, W nocy nie 
spała; Aż do rana przyszli Chło- 
pcy ją namawiać* ib. n*^ 358. » Ry- 
by... łapajt do cesai-za (= dla ce- 
sarza K.) Cisz. I, 47. >Chodzieł 
ciągle do wojtów na zarobek* (== 
z wołami K.) ib. 226. Porówn. 
Do boga. Do cała. Do cna. 
Do czysta. Do dziadeczka. 
Do feiemenlu (p. Funda- 
ment). Do fondylu. Do imen- 
tu. Do imienia. Do incczka. 
Do i siani en tu. Doi śnie. Do 
i zna. Dok i ej. Dok iel a. Do- 
koła. Do korzon. Do krzty. 
Do ludzi. Do mai u. Don ad. 
Do nowa. Do nóg. Dookoła. 
Do on ego. Dopokąd. Dopo- 
tąd. Dopospołu. Dopośrod- 
ka. Dopóki. Dopóty. Do 
przodku. Do razu. Do re- 
szty. Do skrę te su. Do syta. 
Do świat a. D o w y h i p k a. Do 
wykopu. Dow pół. Dow po- 
ły. D o w k o 1 a. Do t e 1 a. D o 
tyla. Do tych por. Do tam. 
Dotąd. Do zdry p. Zdra. Do 
zdechu. Do znaku. Do żgna. 
Doba: »l ód le diiob^* (= odtąd 
K.) Hilf. 106. » (Jezusa) idę su- 
kać o swoi dobie: Jak go najdę, 
ukocham g.> sobie* Zb. IV, 96, 
n'^ 21, zwr. 2 (? K.). >Dobą* == 
czasami Hilf. 118, n^ 20. || » Je- 
dną dobą* = jednocześnie: »Mnie 



i innego... do donm s^^ego Jedną 
dobą puszczały* Rog. n° 209. 

Dol)erv Im. = rodź. ziemniaków 
Was. U. 

Dobić = >dosolić, domościć komu, 
dojąć do ż\nvego« List. od A. 
Cinciały. > Zając się prosi, a ten 
nic, ino bije. Jak mu ta już do-» 
bił, tak...* Zb. XI, 89, n^ 5. 

• Dobijcież mie w biały kamieni* 
(= bijcie, aż się stanę kamie- 
niem K.) Was. 206, n^ 132. Zda- 
je się, że mylnie Zb. X, 182 stoi: 
>Jajocko, syrek dobić z kobiałki*, 
zamiast: >JśJecko, syrek dobyć' 
z kobiałki*. >WygnaJyją,jexcejido- 
bićjty* Cisz. I, 139. »Odgieni su- 
knie... i dobieli mu* ib. 220. Por. 
ib. 240. 242. 277. || »Dobić się* 
= dokopać się: » Siedem lat biją 
studnie, a nie mogą .sie wody do- 
bić* Cisz. I, 134. »Nić możecie 
sie dobić wody; ja wara zarńz 
dobije ty wody* ib. Por. Doprać. 

Dobierać = dostawać, nabierać: 

• (Parobek) pytał się gospodyni, 
skąd dobiera po9oki< Krak. III, 71. 

Dobierować = » dobierać*: »Cy 
na twoją buzię farbv dobierował?* 
Pr. ni. IV, 191. 

Dobijać = starać się : » Znajduch 
o pannę dobijał juze na trzeci 
rok* Kam. 177. 

Dobijak = » rodzaj drobnej ryby, 
podobnej do małych węgorzy, mi- 
nogo w, ślizów, ryjących się w zie- 
mię* Pobł. 15. Frischbier Preuss.- 
Worterb. p. w. Su ter. Por. Ram. 
25. Dobijak i Dobijaczk, zdrobn. 
»Tobjak* =z ammodyles, rodzaj 
ryby O. Toż w Słowniku niem.- 
pols. Mrongowjusza p. w. Sandaal. 
Por. Growce. 

Dobitek p. Na dobitek. 

Dobnia p. Dołbn ia. 

Do l)oga = eulemicznie zam. *do 
licha\ do djabła' w znaczenia 



Dobojowae — Dobrocina. 



331 



'dnżo': > Dziatek do boga mam« 
Zb. IV, 101, n»30, zwr. 3. Toż 
Maz. III, 284, n^ 405, zwr. 9. 
Kozł. 248, n» U. 

D o b o j o w a ć s i o = dobić się, zdo- 
być, wywalczyć: >Zaś się jedno 
stadeczko dobojowaJo owczarnie* 
(= owczarni K.) Rozpr. XII, 49. 

Doboszować się = mocować się, 
walczyć: »Zabin^ juz siedmiu, 
a te resla sie z niem jesce do- 
bosiijoc Chełch. I, 231. 

Dobra myśl = » kwiat?* Zb. X, 
205, no 20. 

Dobranoc: » Daj ci. Boże, szczę- 
śliwą dobranoc* Wójc. II, 256. 
>Przysed Jaś do Kasie dobrą noc 
powiedzieć* Krak. II, 155, n® 
306. » Dobrą (może 'dobra'? K.) 
noc ci, moja Maryś!* Zb. lY, 
118, n® 71, zwr. 1. » Dobra noc, 
dobra!* Fed. 44, n^ 11. >Po- 
wiedz odemnie Dobrą noc dziew- 
czynie* Wójc. II Dod., 98. » Grajki 
przychodzą do p. młodego 'na dobrą 
noc'* Wisła VII, 364. || > Dobranoc- 
ka*: > Dobranocka, dobra, dziew- 
cvno nadobna!* Krak. II, 63, n^ 
124. Toż Maz. V, 228, n^ 191, 
zwr. 3. II > Dobranoc: 'Śpiewać 
na dobranoc*. Są oddzielne pieśni 
na dobranoc', które wesełnicy za- 
wodzą, opuszczając dom p. młodej 
wieczorem a. w nocy* Zb. I, 82. 
»Po obiedzie (we.«elnym K.) gracze 
grają 'dobrano(i'« Pozn. II, 232. 
• Śpiewają (na weselu) pieśń 'na 
dobranoc'* Fed. 44. » Wracają 
z miasta... na lak zwaną 'dobra- 
noc'... Tańczii zarówno na 'do- 
brejnocy', jak i na całym weselu* 
Zb. X,* 228. >We wtorek wie- 
czorem n p. młodego odbywa się 
zabawa, zwiana 'dobranoc'* Wisła 
VI, 194. » Dobranoc = zabawa, 
odbywająca się wieczorem i w no- 
cy przed ślubem* Rozpr. XXVI, 
374. 



Dobro: » Chłop wtedy wam zwie- 
rzy (= uwierzy K.), że to z do- 
brem (= z korzyścią K.) dla nich 
robiła, jak im będzieta robić po 
mało (= po niewiele K.), a dłu- 
go* Kam. 35. > Panowie dla chło- 
pów dobn-m myślą < ib. 46. 
Niech robią dla nich dobre* ib. 
Por. ib. 123. »lin (panom) lepiej 
stoją gońcaki, niźli dobre dla 
chłopów* ib. 167. Por. ib. 194. 
»Czy to złe jakie, czy dobre, że 
len wiór ciągle w^yskaknje (zognia) * 
Zb. II, 143. >Gdy komu w uchu 
dzwoni, niech się wtedy przeże- 
gna, aby odegnać złe', które w ta- 
kiej chwili gonić zwykło 'dobre'* 
Chełm. II, 165. || .Dobre* = 
skarby, dobro: >Ów wirch ogro- 
mnie wiele 'dobrego' (drogiego 
metalu) mieści* Zejsz. 31. »Co 
ty mas moje dobre brać!* (mowa 
o toporze czarownicy, który pta-^ 
szek grozi zabrać K.) Chełch. II, 
44. II » Dobrem* = łagodnie, bez. 
groźby, 'po dobroci': > Począł go 
dobrem prosić* Ust. ze Żmajdzi. 

Dobreńki = wcale dobry, znpeł- 
nie dobry Udz. 

Dobre południe! = powitanie: 
>Dobre południe, Michale!* Tyg. 
ilustr. ser. 1, 1. X, str. 378. 
• Dobre połednie!* Rozpr. X, 228. 
> Dobrego połednia!* Ust. z Ja- 
worza. 

Dobro = mienie: > Konie pół dobra 
pańskiego poziarły* Kam. 181. 
> Chcieliście dziedzica sterać i je- 
go dobro* Cisz. I, 252. » Dobro = 
wieś, folw^ark, majętność wiejska* 
Pr. fil. III, 377. II .Dobro* = 
dobre rzeczy (do jedzenia): 'Na- 
warzyli róznyk dobrów'* Zb. V, 
229, n° 34. »Podjad roznyk do- 
brów* ib. 260, n** 60. 

Dobrocina: Naści, Madziar, na- 
ści wina. Bo z Madziarki do- 
brocina* Rozpr. III, 369. Tofc 



332 



Dobroczynność — Dobry. 



Zb. XII, 179, n« 192; w obu 
razacli J. Kopernicki umieszcza 
pytajnik po 'dobrocina\ Myślę, 
że wyraz ten jest przekręceniem 
nazwy miasta Debrecz\ii, może 
zam. 'z Debreczyna'. 

Dobroczynność: ♦ Dobrorczyn- 
ność« Pozn. II, 225 (w oracji 
weselnej). 

Dobroć = dobry uczynek, dobro- 
dziejstwo: >Bądź u nmie do 
śmierci, jageś (= boś K.) mnie 
zrobił dobroć < Kuj. I, 118. > Dzię- 
kuję panu za wszystkie dobrocie* 
Pozn. VI, 18. » Marysi damy li- 
stek paproci. Bo se jest u ma- 
tusi w dobroci* (w łaskach K.) 
Wisła V, 934. || » Dobroć* = 
dobre rzeczy, dobro: »W trzecim 
pokoju) dopiero zobaczyłem wsze- 
lakiej dobroci* Zb. II, 161. Por. 
Dobrodziejstwo. » Dali jeś 
i pić rozmaityk dobroci* Zb. VII, 
29. Porów. Dobro. Dobrość. 
II »Po dobroci* = 'po dobrości\ 
'dobrem', łagodnie, bez groźby 
Ust. z Litwy. 

Dobrodziej = ksiądz: » Dobro- 
dzieja gospodynię... wieżą* Sand. 
200. > Dobrodziej = pop ruski* 
Roczn. 192. > Dobrodziejka = 
popadja* ib. || » Dobrodziej ku !« 
(mówi chłop do pana K.) Del. 47. 
Por. Pan tato. 

Dobrodziejstwo = dobre rzeczy 
dobro: > Znalazła dużo dobrodziej- 
stwa: ubrania złota, srebra ild*. 
Zb. U, 160. 

Dobrość = dobroć: » Dziękuję za 
całóm łaskę i dobroś* Pozn. VI, 
86. » Dobrość = dobroć* Spr. 
V, 350. II > Dobrość* = dobro, 
szczęście: > Nieszczęsne ciało, co., 
wielkij dobrości na świecie żą- 
dało* (z mowy pogrzebowej K.) 
Pozn. II, 79. II »Dobrość* = do- 
bre uczynki, przysługi: >Nie wie- 
działy, jakie mu to dobroście 



miały wywdzięczyć za to* (= 
jakiemi przysługami miałyby się 
wywdzięczyć) Pozn. VI, 112. 
II »Po dobrości* = po dobroci, 
po dobremu, łaską, grzecznie: 
• Mówię ci po dobrości = uprzej- 
mie proszę* Sand. 268. Toż 
Krak. IV, 298, n^ 52. Kam. 144. 
Por. Dobro. Dobroć. 

D o b r o t a = dobroć: » Niejeden czło- 
wiek przez swoją dobrote przy- 
chodzi w żebrote* Cinc. 26, 
n® 558. II >Dobrota* = szczę- 
ście, dobry stan, dobry żywot: 
» Idźcie dobre (dom. dusze K.), 
gdzie dobrota: Otworzone raju 
wrota* Wisła III, 609. Toż Kieł. 
II, 146, n® 449, zwr. 14. PJeszcz. 
189. 

Dobrowatv= » średnio dobry* Pr. 
fil. IV, 811. 

Dobrowolnie: > Dobrowolno* Ram. 
26. II > Dobrowolnie = bez po- 
wodu, sposobem naturalnym: 'Do- 
browolnie sie iiozchorował'. 'Do- 
browolnie umar'* Rozpr. XXVI, 
374. 

Dobrowolność: » Mówię ci po do- 
broci, po dobrowolności = mó- 
wię upi*zejmie, proszę cię* Sand. 
268. 

Dobrowolny = wolny, samowła- 
dny, niezależny: »Ona juz jest 
dobrowolną chłopką: siedzi, nic 
nie robi* Zb. Vlir, 308, n® 7. 
Podobnież ib. » dobrowolna pani,* 
» dobrowolna królowa* . 

Dobrowolski: » Tańcował Wolski, 
Pan Dobrowolski 1 świnia wój- 
towa* Zb. IV, 234, no 149. 

D o b r u t k i = dobrusieńki, bardzo 
dobry: (Mąż, kawaler) > Dobru tki, 

; jak gołąbek* Fed. 220, n^ 152. 

Dobrv: Formy: »Dobrzejsy* Rozpr. 
IX,' 178. '>Duobrejsy« ib. VIII, 
127. Znaczenia: > Dobry* o zwie- 
rzu (po myśliwsku) = piękny 
Przyj, ludu VI, 111. || »I)obry* = 



Dobry dzień — Dobrz\iiie<*. 



333 



wielki, ciężki: >l)obry jjrzycli* = 
ciężki gi-zecli Chełcii. II, 128. 
II »Mój syneczku (= mój cbłop- 
cze K.), i)0\vieclz mi, jeśii;^nH dobry? 
(= czyś na mnie łaskaw K.) Rog. 
11^, to. W »Dobregoś sio poradziła, 
Iżeś nam co (= coś K.) dała* (= 
dobraś myśl miała K.) Rop. n® 433. 

H> Dobry na (kogoś)* patrz Na. 
»Cóż umiesz dobrego ukraść?* 
(= czy [wogólej umiesz coś 
ukraść K.) Pozn. VI, 346. Patrz 
Chłop I), i 15 Chłopiec 
w przytoczeniu ze S[n\ V, 347. 
Dobreńki. Dóbr o wały. Do- 
bru t ki. Dobrzuśki. Mąż. 
Pan. Z dobra dziwu. 

Dobry dzień: > Druchny odśpie- 
wują na *dobrv dzień' piosnki* 
Wisła VII, 736. > Dobry dzień, 
dobry Marysi nadobny* ib. >Za 
jeden *dobrydzień' można chodzić 
cały dzień* Wisła VIII, 794, n® 
1305. Por. Dzień dobry. 

Dobryśl = ironicznie: »Dobryś! 
Na ! Otóż go macie ! « Rodoć 
Piosnki, 165. jj > Dobry ś, Gabryś, 
kie cie mśmyl* (= otóż masz! 
przysł. w rodzaju: 'przyszła krć- 
ska na Matyska' K.) Zb. VI, 39. 
Por. ib. 58. 59. »Dobryś, Ga- 
bryś! =: masz teraz!* ib. 102, 
n« 108. 

Dobrzanka: >Z Dobrzanki* Maz. 
III, 91, zwr. 9. 

Dobrze: -Dobrze* IJdz. » Dobrze = 
o mało co nie...* Rękop. I. Ko- 
pem. : > Dobrze rai za jednym 
(don), chłopcem) serce nie wy- 
skocy* (= ledwie K.) Zejsz. 76. 
>Koniczki... dobrze mi frajerki... 
nie zabiły* (= tylko co K.) ib. 
110. »Frajoreczka <l()brze (= 
omal K.) nie zaginie* (dom. ze 
smutku K.) ib. 169. > Ściskam 
zęby. Dobre (taki K.) mi wszyst- 
kie nie wylecą z gt^by^ Zb. X, 
180. »Słoniańscy (= ze Słonego 



K.) parobcy, mali i wysoi-y; Do- 
brze mi za nimi ocka nie wy- 
skocom* ib. XII, 152, n® 465. 
Por. Wisła VIII, 219, n« 146. 
>Zgubiłek talar, Dobraek nie osa- 
lał< ib. 222, n'» 113. >Mjifusia... 
dobrze sie nie wściece* Zaw. 87, 
n'' 62. >Płacki mu w ocak sta- 
jom, dobrze se łeb nie oskubie* 
Wisła VI, 145. >Ja za muzy- 
kom {= muzykantem K.) dobrze 
nie przemykam* (objaśniono: 'ra- 
da go widzę*) Wisła VIII, 219, 
n® 135. II » 'Dobrze nie bar.zo'; 
wyrazy 'nie barzo' są tutaj zby- 
teczne, bo zwrotu tego używają 
w znaczeniu 'a więc dobrze!'* 
Rozpr. X, 251. » 'Dobrze nie bar. 
zo' = przysłowie Sabały* Sab. 
128. »Tódzies i tego barana 
zjćs!' (mówi p. Bóg do wilka 
K.). — Dobrze nie bardzo, idzie 
wilk ku temu baranowi* itd. Wi- 
sła VI, 142. II > Dobrze z 3 pp. 
(z niemiecka): »'Cóż mamy temu 
Kiwitowi zrobić? Ale go za- 
duśma!' — 'No dobrze temu'. 
Zgromadzili sic..., aby Kiwita za- 
dusić* Pozn. VI, 294. Porówn. 
Dziw. Na dobrze. 

Dobrzuśki: > Słodziuśkie, dobrzu- 
śkie, w okowanym gńrnusku* 
(zjigadka o orzechu K.) Zb. I, 
133, n« 51. Por. Dobreńki. 
Dobro waty. Dobrutki. 

Dobrze mienny = » bogaty, za- 
możny* Zb. I, 33. 

Dobrzeńce = > bardzo dobrze* 
Zb. XIV, 33. Toż IJdz. 

Dobrzyniak: »I)obrzyniak* Zb. II, 
4. >Lud, zwany Dobrzyniakami* 
ib. VI, 90. »Byłciby j^ Dobrzy- 
niiinki... dostał* ib. 133, n^ 83, 
zwr. 1. 

D o b r z y n i e c : Na 1 )obrzyńcu * 
Kolb. 83, n^ 6 p, zwr. 1 (por. 
'na Dobrzyiisco' ib. 74, n° 6 d. 
zwr. 1 ). 



334 



J)obrzyri — Dochód wć się. 



Dobrzy ń : » Pojedziemy do Dobrzy- 
nia, A z Dobrzynia do Działy- 
nia« Zb. VI, 155, n^ 148. 

Dobrzyńska: » Lud dotąd nazywa 
ja (Ziewnę Dobrzyńską) 'Dobrzyń- 
ską', więc wyraża się, że mieszka 
'na Dobrzyńs<'e\ że przyjechać lub 
jedzie 'z Dobrzyńskiej' itp.« (ra- 
czej: 'z Dobrzyński' K.) Zb. VI, 
86 ods. >IIej lam na Dobrzyń- 
sce« Kolb. 74, n" 6 d, zwr. 1. 
(Por. 'na Dobrzyńcu' ib 83, n® 
6 p, zwr. 1). Por. Chełmiń- 
ska. Miclialowska Pomorska. 

Dobyć = dostać: » Dobyć od kogo 
krzcMwa* Kam. 153. || >Dobfc = 
zwyciężyć, zdobyć, przemóc* Ram. 
25. »Dobfwa(* = przemakać, zwy- 
ciężać: 'Stolbn ją... dob^ł, a kej 
ją dobywSł, na lazła s3 wnet I na 
siara slolmaczka'* ib. » Teraz tf 
nuisz dobfte« (= odbyłeś, czy 
zdobyłeś? K.) Hilf. 130. || » Do- 
być się* = dostać się, dobrać 
się: »(iłupi dworzanie byli, co się 
lam nie dobyli (do dziewczyny 
K.). Jegomość laki nie był, do 
Kasinni >ię dobył < Rad. II, 75, 
no 152, zwr. 9—10. Toż ib. 74. 
Zi». VI, 13(5, no 93, zwr. 2. 
• Głupi Jasionko l.nm był, co się 
do niej (do dziewczyn v K.) nie 
dobvł< Mnz. III, 259, * n^ 351. 
TożZb. MI, 171. »Kcioli dobyć 
sic do komory < ib. VII. 47, n*^ 
111. »Jasieńko nn się do wia- 
neczka dobył* Lub. II, 41, n« 120, 
zwr. 2. 

Dobytek: »Pylam ci się..., Wiele 
ty dobytków nui>z?< Zb. IX, 14, 
n° 12. zwr. 1. »Dobylek = in- 
wenlarz* ^[n: V, 10(). >Na św. 
Szczepan... opłatek rozdzielają |)o- 
między dobytek* IMcszt z. 84. 
Vat!*z C z a r n y. 

Do cała = » całkiem, zupełnie, cał- 
kowicie*^ Krak. IV, 301. •Za- 
brali ^i^ (= zażarli sic K.) na 



mnie, aby mie zniscyć do ea/a< 
Zb. II, 256 p. w. Zazreć się. 
»iVfagda zawojowała swego Józwę 
do cała* ib. p. w. Zawojować. 
»Len... 'do cała' (= zupełnie) 
przepadnie* ib. III, 10, n^ 35. 
> Owoce do cała ))rzepadną< ib. 
20, no 110. II »Do całka mie 
znisctł< Rozpr. VIII, 126. 

Do całka p. Do cała. 

D o c e 1 i ć: > Postawił go na nogi 
i 'docelił' go (docucił zemdlonego 
wodij^)* Pozn. VI, 109. Porówn. 
C e 1 i ć. 

Doch = > jednak* Derd. 135. 
>Goch = mieszkaniec środko- 
wych Kaszub, używający wyrazu 
nałogowego (K.?) 'doch'* ib. 136. 
• Wyrazy 'mesl', 'doch', 'gwes' są 
w używaniu tylko na północ gór 
Szymbarskich, oraz u Kabatków< 
ib. 139. >Doch =niemiec. 'doch'< 
Hilf. 97. Porów. ib. 100. 127. 
>Doch = wszakże, przecież, toć, 
no. Lud Kaszubski posługuje się 
tym przysłówkiem, często bez wi- 
docznej potrzeby (? K.). 'PójlI 
doch Waspan do naju* (= chodź- 
no waćpan do nas)« Ram. 26. 

Doch p. Goch. 

D o c }i c i p n y p. Dowcipny. 

D o c h 1 a p a ć się = patrz pod 
Chla- przytoczenie z Krak. IV, 
237. 

Do c h 1 a p t a ć: (Liszka mówi do wil- 
ka, pijącego wodę) »Jak dochlapr 
ces do tego konecka..* Cisz. I, 310. 

D o c h 1 o b i e: > Gospodyni daje jadło 
ze smażonych klusek i jaj, chleb 
i 'dochlebie' (masło, ser, smalec, 
słonina)* Pozn. III, 156, » Do- 
chlebie = deser* Krasn. 

Dochodny = sprytny, bystry (niby 
» który wszędzie dojdzie*) U.st. 
z Litwy. 

Dochodzić się = dopominać się, 
wymagać: >I)wa młodsi braci do- 
chodzili się na starsim, coby im 



I )o<*hodzi<- 



Doczekać. 



33Ó 



dfił je.ś« (= joik- K.) Zb. V, 197, 
n» 3. 

Dochodzić = » kończyć ż ycio '^ 
Kam.: > Dziecko dochodzi od krzy- 
ku* ib. >Dziadek mój dochodzili 
bez całą kwaterę (= praoz culą 
kwadrę księżyca)* ib. 107. 

E^ochowaniec: >Wianecku, Judz- 
ki osukaiice! G^pecku, śmierci 
dochowańce!* (z pieśni weselnej: 
= czepcu, który do śmierci sa- 
dzono mi dochować, donosić K.) 
Kieł. I, 124, n« 203 a, zwr. 6. 

Bochówek: > Rodzice są 'na do- 
chówku\ lub rzadziej na doży- 
wociu' i oznacza to dobro sto- 
sunki rodziny; gdy mówijt na 
ornarji\ to już cechuje zalarjó 
starych rodziców z dzie<'ini< Wi- 
sła** U, 848. 

Do c h r z ty p. Do krzt y. 

D*oohtór p. Doktor. 

Do c h w i a ć się = chwiejąc sie 
się dojść: » (Starszy drużba) Do 
sądka się dochwieje I jrorzałki 
sobie naleje* Kuj. T, 254. 

D o c h w y c i ć: »Zaj}ickn, objadeś mi 
rutkę: Jak ja ciebie dochyce, 
obije ci dupkę* Zb. XII, 157, 
nO 537. Por. O. 

Dochynąć = dostać, dosię«rnać: 
>To już tam mieUa^ dochynie(= 
jest blizko). Cinc.^ 37, n° 833 
(przysłowie). Por. Cl li y b n a^ ć. 

D^ociąć = y >Wrt)bhi, dobi-ze ulo- 
tnij* (mówi dzierlatka) Maz. 11, 
150, n« 333, zwr. 12. || >Doci- 
nać = dogadywać, dokuczać. 
Ties docina' = szczeka, ujada* 
Krak. IV, 305. 

Dociągać*: » 1 )oc Jgac < , > 1 )ocignąc * 
Ham. 2B. ^ Dociągać lo co, c/e- 
go) = uporczywie) się dopomi- 
nać* Święt. > (Borkowskie pa- 
nienki) dociągają^ prawa ^ (= upo- 
minają się o krzywdy, prawują 
się K.) Zb. VIII 107.' 

Dociekać: > Dociec = dojść do 



czego, osiągną*' co: 'Dociek juz 
swojego chleba'* Kozpr. X. 275. 
Toż Wrześ. H. || » Dociekać «^ = 
pilnować czego wytrwale Święl. 

Dociepać = dotrwać, dotrzymać, 
doczekać: >Czy też on ma <io- 
syć chleba (= zboża)? — Dzie- 
łami Daj Hoże docieptał d(» no- 
wego (zbioru)* Czark. 

Docierać: » Docierać* = doga- 
niać, nacierać (o psach) Przyj, 
ludu VI, 110. »Psy do nich tak 
docirajo, docirajo* Chełch II, 40. 

Dociągnąć p. Dociągać. 

Dociukać = >docinać: 'Dociukół 
mi w mowie'* Zb. II, 238. .Do- 
ciuknąć = dokuczyć* ib. 240. 
Por. Ciukać. 

Do cna = > zupełnie, z kretesem. 
Słyszałem leż *do trzna*: 'Do cna 
zmarniał' = zgubił się ze szczę- 
tem* Kuj. II, 266. Por. ib. 283, 
n® 44. »Do cna = zupełnie cał- 
kowicie: 'Dolało mnie do cna' = 
zmokłem do nitki* Wrześ 6. »Do 
nieba idą takie łUzarstwo, bez 
nogi, bez irki, łakie do cna bi- 
dne, straszne* Kuj. I, 177. 

• (Chłop) ni miał ani co jeść, ani 
w czeni chodzić, do cna mu już 
bida była* ib. 179, n^ 35. *Do 
cna sic spalili* Zb. VIII, 251. 
>Całą historją do cna wypowie- 
dział* Dygasiński Beldonek 4. 

• Koje gadów... kąsały ich do cna 
i w końcu uśniierciły* Pozn. VI. 
164. Por. Spr. V, 350 p. w. Do. 
Plozcz 152. >Złe Was do cna 
opętało* Kaspr. 30. Parcz. Mil. 

Docfgac p. Dociągać. 

Docz = >do czego: 'Docz toV' = 

do czego loV Docz lo ja zrobił?* 

= w jakim celu lo zrobiłem? 

Pój I a do chfczi', docz mała ze- 

bnac?^ Ham. 26. 
Doczekać'*: > Doczkać * : > Dockać = 
--4loczekać* Spr. IV. 21. Toż Rozpr. 

VIII, 182: 1\, 153; XX, 426. 



336 



Doczekanie — Dodać. 



>Doczkaj na mnie, ma miIaU 
(= zaczekaj K.) Rog, n« 66. 
» Nie uciekaj, doczkajl* ib. n^ 72. 
Toż ib. no 116. 131. 523. > Cze- 
kom ja... Na świecie doczkałal* 
ib. n^ 301. »Doczkaj aż do ro- 
ku... To będziesz raój* ib. n^ 357. 
> Macocha dugo (= długo K.) ni 
mogła dockać na nich« (= ich 
się doczekać K.) Krak. IV, 164. 
>Nie mogę doczkać, nie mogę do- 
stać, Zimna rosa, a ja bosaI« 
Pozn. IV, 59, n« 122. .Czegóż 
ja uboga sierota doczkałal* ib. 
136, no 255, zwr. 3. >Cegoś do- 
ckała, Kasiiikul« Kieł. I, 80, n® 
57, zwr. 1. » Doczkać* Rozpr. 
XII, 9. Zap. tu należy » Docie- 
kać* Wisła IV, 811, n« 37. >Do- 
ckać = poczekać* Pr. fil. III, 305. 
II » Doczkać się*: >Gzegożeśmy 
się doczkali!* Rog. n° 501. >Do- 
cka sie* Zb. VIL 100. >Dockać 
się* Krak. IV, 78. Wisła VI, 142. 
>Doczka sie świćczka wieczora, 
a fardrz kościoła < Cinc. 10, n^ 
158. >Dockałaś sie* Wisła IX, 
246. Por. Po czkać. 

Doczekanie: »Na doczekaniu* = 
na poczekaniu Pozn. VI, 140. 
»'Dziewcynie na docekaniu, a ka- 
walerowi na wybraniu', to znaczy, 
że dziewczynie przypada rola bier- 
na, skazująca ją na oczekiwanie', 
aż ją który 'wybierze'* Wisła VIII, 
272. II > (Baby, niby żebraczki, w po- 
pielec), jeśli nie dostaną datku, 
to wymyślają odchodząc:* *Doce- 
kanie twoje, ze bedzies taka bi- 
dna baba, jako i ja'* Rad. I, 95, n^ 3. 

Doczka= > kochanka, oblubienica* 
Pobł. 130. 

Doczkać p. Doczekać. 

Do czuć się: >Doczóc sjl = usły- 
szeć np. wieści* Hilf. 162. »Do- 
cziic sd = dosłyszeć, dosłuchać 
się, np. serca bica* Ram. 26. 
Toż Pr. fil. III, 377. 



Doczynek = robota, zajęcie: » Ma- 
ło on ma doczynku* = do czy- 
nienia, roboty Łomż. »Doczynków 
swoich zaniechajcie, A mojej mo- 
W7 posłuchajcie* Wisła VII, 88. 
» Proszą... Żebyśta insze doczynki 
zahaczyli, A o weselu tylko my- 
śleli* ib. 92, n° 2. || >Docynek = 
udział, współudział w jakiejś czyn- 
ności, np. 'Miałem z nim docy- 
nek'* Pr. fil. IV, 811. >Docynek = 
zajęcie, zatrudnienie, praca* Spr. 
V, 106. 

Doczynkować = robić, praco- 
wać, trudzić się: >Un najwięcy 
przy niem docynkował* Ghełch. 
I, J32. »Docynkować = mieć 
dużo pracy, kłopotu, zajęcia* 
Spr. V, 106. II .Docynkować = 
mieć stosunek płciowy* Wisła I, 
152. 

Do czysta = zupełnie, do szczętu, 
całkowicie: >Do cysta.. = zupełnie, 
do szczętu, z kretesem : 'Grad mu 
wszyćko do cysta wybiuł'* Spr. 
IV^, 321. > Cysto a. Do cysta = 
zupełnie, np. 'Do cysta mie uob- 
darli'* Rozpr. VIII, 172. (Mrówki) 
wybrali (tak! K.) mak do czysta* 
(z piasku K.) Zb. II, 148. .Ze- 
wlik sie (= rozebrał się K.) 
chłop do czysta* Pozn. VI, 341. 
> (Dziwka) miała rękę jak kołek, 
do cysta jak kij* Mat. Odb. 5. 
>Ja cię tu myślani, Magdalenko, 
zabić. — Mój miły, Jeno nie do 
czysta, Aże ja się wyznam Swo- 
ich grzechów wszystkich* Rog. 
n» 117. Zb. XIV, 33: »Do cy- 
sta* >'Do cysta zabrali mu chu- 
sty' = wszystką bieliznę mu 
ukradli* Rozpr. XX, 426. 

Doda p. Dana. 

Dodać: Formy: »Dodawają* Kozł. 
190. Maz. II, 164. »Dodawa* 
Kai. 1, 34. »Dodajają* Zb. XIV, 
162. II Znaczenia: > Dodać* w po- 
łączeniu z radą' w 2 pp. = dać 



I)u(lek — Dojjailywłu'. 



337 



rucJp, doradzie: »Maiiuiliczko, do- 
dajcie mi rady I < llog. n" 10. 
Toż ii), n" 11. >Ja])vni inakszy 
rady dodał* Zb. V, 176. || > Do- 
dać* w połączeniu ze 'sposób' 
w 2 pp. = podać środek, nau- 
czyć sposobu: >l)<»d5j mi spo- 
sobu* Fozn. VI, 58. > Dodał ojcu 
sposobu -^ ii). 104. >My cie \vy- 
puściemy, alo dodaj nam spo- 
sobu, jak wlyź (wleźć K.) do lej 
panny* Zb. XI, 2. > Pisarze do- 
dajom sposobu, żeby jro zjr«ibić< 
ib. 117. II -Dodać* z 2 pp. = 
podać: »Matnniu moja. Dodaj za- 
woja* Wójc. II, 81. Maz. Ul, 
167. Lub. T, 211). * Służka, dodaj 
czołnuszka. Co dojadt^* (= abym 
dojecliał K.) do brzeżka. - Służ- 
ka czółna dodaje* Kolb. 207, 
n" 17 c. zwr. 5 — 6. Dodać* 
(tabaki K.^ Pozn. TV, 2i6, zwr. 
12. >(Pani) z zdroju wody żądała. 
Z zdroju wody dodano, Po do- 
ktora posłano* Rad. II, 55, n" 
113, zwr. 1 -2. » Dodawał koni- 
kowi wody* Wisła VII, 89. 
II > Dodać ^ z 2 pp. = dać: 'Nie 
trza serca darmo dać. Aż kto 
doda i)ieniędzy. Ho zła miłość 
o nędzy* \Vój<'. IL 261. >Idź, 
miła, do raju. Tamci ziółka do- 
dają* HojJT. n<* 216. > Brałaby ja 
(złota).... Żeby matul inka kluczy- 
ków dodała* (do komory) Kolb. 
60, zwr. 4. >Cy ji (siostrze K.) 
wiktu nie dodają^?.. »My ji wi- 
ktu dajemy ^: Maz. II, 96, n» 
221, zwr. '12 — 13. -Dodam, co 
potrzeba* Rad. II, 90. || > Mó- 
wią o cbodzącym z przesadą iż 
Modawa .sobie'* Kai. I, 34. 

Dodek: >Dotek a. Dodek = dzia- 
dek. 'Dotka' = staruszka < Zb. 1,33. 

Do dna i». Dno. 

D o d n e k = .świt : ^ I )odnek jeszcze 
nie rycbło = nie prędko będzie 

Słownik. 



dzień* Lub. II, 217, n-^ 37. Por. 
Do d n i a. Dodn i k. 
Do dnia = rano, zawczasu, przed 
wscbodem słori<-a i jutrzenki Krak. 

IV, 305. Do <lnia =^ o świta- 
niu < ib. III, 92, n'» 204. >I)o 
dnia = raniulko, ze świtem* 
Pozn. I, 102. Toż ib. VI, 294. 
Csl. z Litwy. Cisz I, 264. Por. 
l)odn(»k. Dodnie. Dodnik. 
Dodn ió wka. 

Dodnie Im. = »zaranie: T)odnie 
są już duże^ Pr. lii. IV, 191. 
Por. I) o d n e k. Do dni a. D o- 
dnik. Dodniówka. 

Dodnik = d oś wilki, okurki, zara- 
nie Hst. z Lilwy. Por. Dodnek. 
D o dni a. 

D o d n i (> w k a = polowanie zaranne 
na lisa Przyj, ludu VI, 110. Por. 
Do dnia. Dodnek. Dodnik. 

Dodo p. Dana. 

Dody p. Dana. 

Dodycbać: >A cóz to to za we- 
sołucb (= jrrajek K.), Co go tu 
nie słycbać? Wcoraj ni(» jad, 
dzisiaj nie jad, Nie może dody- 
cbać* Sand. 64, n^ 64, zwr. 1. 
II >Dody<-hać się*: »Biedacysko 
dy<hał a dycbał... - To tez .się 
i dodycbał!* Krak. II, 9 ods. 

Do dzisia dnia = »do dziśdnia« 
Zb. II, 233, no 23. Toż Kam. 75. 
>Do dzisia = do dziśdnia* Spr. 

V, 106. Por. Do dziśka. 

Do dziśka = do tiziśdnia: Wisła 
I, 283: VI, 141, 142. Zb. XI, 
118. 122. Por. Do dzisia dnia. 

Do dziw u p. D z i w (o). 

Dofa.sować p. Dopasować. 

Do fondyta = > zupełnie , do 
szczętu, z kretesem* Spr. IV, 
321. »Grad wy tłukł 'do izna', 
'do fondytu' = do szczętu* Wi- 
sła VII, "lll. Toż Miityas Świat 
i przyroda 10. Por. F u n d y I u s. 

I) o g a d y w a ć = » przeniawiać, zajifad y- 

22 



338 



Dogadywki — Do imienia. 



wać, za^*zepiać: Żona koło niego 
poczoła drepla('*, flogadywacf* mu< 
Bar. ^2. 

Dogadywki Im. = docinki, doga- 
dywania Konopnicka Na drodze. 

Doga na = nagana, przygana: >Da- 
naż moja dana, Co mi za doga- 
na? Oczy jak gałeczki, Hnzia jak 
śmietana' Olos. 163. 

Dogadzina: »0d drobin dziewkę 
tytułują 'odgadziną' a. 'dogadzi- 
na'* Krak. I, 180.' 

Doganiać = pędzać, ganiać Zb. 
VII, 22. II > Doganiać* = dopu- 
szczać, stanowić: »Nio doganiają 
krowy do wołu po zachodzie 
słońca, boby się jeszcze raz pło- 
chała'* Zb. X, 97, n*^ 222. 

Dogarać = dokuczać, dopiekać 
Rękop. I. Kopern. 

Dogarek: »D()garek lampy na po- 
grzebie- Syrokomla 'Trzy gwia- 
zdki'. 

Dogląd = >dozór< Zb. VIII, 250. 
Czark. Por. Dogi ą dek. 

Dogląd ek = »o])ieka- Wrześ. B. 
Hozpr. X, 275. >Doglądek = 
opieka, staranie: 'Nie było do- 
gladku i gospodarstwo zmarnia- 
ło''^ Kuj. II, 269. Por. Skj. V, 
350. Por. Dogląd. 

Do go da: >I)og6da = wygoda, do- 
godno.'<ć« Kam. 26. 

Dogodno: * Dogodno = dogodnie, 
wygodnie* Kam. 26. 

Dogodzenie = dogodność, uczyn- 
ność: »r.wiarłkę wowsa przynio- 
słem za to (dom. uczynione mi 
K.) dogodzenie* Kam. 115. 

Dogodzić komu iron. = zaszko- 
dzić, zniszczyć, pobić silnie Swięt. 

Dogoliwać się r= kończyć gole- 
nie się: »Pan ostał, bo sie do- 
goliwał* Kam. 164. 

Dogoń = nazw\a psa Wi.sła VII, 
749. 

D o g o t o w a ć := przygotować : » Śmnia- 
dania nie dogotowali< (Ibełcb. II, 



106. »Zacem gospod\Tii dogotuje 
obiad, tego wieprza rozprowa- 
dziem< ib. 107. 

Dogódka= » chwila wolnego czasu : 
'Kie nijdzies dogódkie, to przyiidź 
ku Jasiowi'* Spr. V, 350. 

Dograbek: > Kiedy... dograbek i ob- 
żynek przejdzie całe łany,., wów- 
czas roz|)roszyło się już całe pta- 
ctwo < W. Pol w Tvg. ilustr. ser. 
1, t. XIV, sir. 136." .Na dograb- 
kach, na dożynkach Wszędzie ra- 
zem ludu wiele « W. Pol Pieśń 
o ziemi. 

D o g r u n t o w a ć: » Musisz ly, Kasin- 
ko, Do dna dogruntować* (mówi 
Jasio, wrzuciwszy Kasię >w głę- 
boki stawek* K.) Rog. n^ 138. 
Toż Wójc. II, 299. >Musis sie, 
Kasienku, do dna dogriintować* 
Was. 188. 

Dogryznąć: >I)uogryźniety = do- 
gryziony* Kozpr. VIII, 119. 

Dogrzać komu = silnie pobić 
Swięt. 

D o h ł u p a ć się = » dobić się tołku, 
ładu dojść: 'Tak popisał, że się 
dohłupać nie można'* Roczn. 192. 

Doić = dawać mleko (przez doje- 
nie): > Krowa jak doihi, tak po- 
tym doi' (iluż. 462. >Dają kro- 
wie kamforę ze solą, to nie bę- 
dzie doiła* Kuj. i 99, n^ 8. 
» Krowa 'krwią doi'* ib. 100, n** 
15. Zb. III, 80. Krak. III, 88. 
» Krowy krwawo doją* ib. 126. 
> Krowy chorują lub 'nie doją 
się'* Przem. 2i]H. 

Doi mać = dogryzać, dojąć, doku- 
czać: »Bo ci jeszcze bieda nie 
doima* Rog. n^ 462. Por. Do- 
j a^ ć. Dosiąść. 

Do imentu = > zupełnie, całkiem < 
Rozpr. X, 275. Sab. 128. Wrześ. 
6. Spr. V, 350 p. w. Do. Patrz 
Czysto w przytoczeniu z Sab. 128. 

Do imienia = do szczętu: >Do 
imienia się spaliU* Zb. VIII, 251. 



Do ineczka — Dojnica. 



339 



> Nalana mu (koziołkowi) dziesiad 
krypów wody i on to wypiuł do 
imienia*. > Okradli do imienia, co 
tylko byio< Kieł. II, 248. Por. 
Z imieniem. 

Do ineczka: »Do jinecka = zu- 
pełnie, do szczętu, z kretesem* 
Spr. IV, 321 p. w. Do cysta. 

D o i n k a = naczynie na mleko Ust. 
od Piotrkowa. 

Do istamentu = » zupełnie, cał- 
kiem* Spr. IV, 21. 321. 

Do istna p. Do izna. 

Doi śnie = »dobitnie« Pr. fil. IV, 
191. Por. Do izna. 

Do izna (*Do istna? K.): »^Do izna 
= całkiem, zupełnie* l-dz. Zb. 
I, 40. Rozpr. yill, 228 p. w. Do 
skrctesu. Toż Święt. >Do jizna = 
zupełnie, do szczętu, z kretesem* 
Spr. IV, 321. »Grad wszystko na 
polu wytłukł 'do jizna', 'do fondy- 
tu' (= do szczętu ) » Matyi'is Świat 
i przyroda, 10. Toż Wisła VII, 
111. Pr. fil. IV, 307. Porówn. 
I) o i ś n i e. 

D o j a c h a c p. D o j e c h a ć. 

Dojąc z: » Powiem wam ruskie ka- 
zanie: ...Miała krowa cycki , ale 
to nie cycki, tylko dojacze* Zb. 
X, 333, no 388, zwr. 1 i 4. 

Doj ać: » A kajze.ś bywała? — We dwo- 
rze kozy dojała* Wisła VIII, 287. 

Dojadek = »jadło, żywność po- 
trzebna* Sand. 261 » Dobre (by- 
dlę), tylko abyście dojadku nie 
żałowali* ib. 43. 

Dojarnik= » półka w szałasie na 
mleko* Spr. IV, 303. 

Dojąć = dokuczyć Święt. » Dojmo- 
wać = dogadywać, dokuczać, do- 
cinać* Spr. IV, 336. » Musiałaby 
mi wielka niedola dojąć. Żebym 
ja cię miała pojąć* Zb. XI, 50, 
no 4. >Nie będę ja tej pszenicki 
zęna. Bo mi jesce biedka nie do- 
jęna; A jakci nmie ta biedocka 
dojmie, Źle mi będzie...* Kieł. U, 



126, no 420, zwr. 1. Porówn, 
I) o i m a ć. 

Dojechać = dogonić: » Kapral... 
pojechał za nim. Dojechał go i 
gada...* Zb. VII, 21. »Cekaj mie, 
panienko, aze cie dojadę* ib. XII, 
126, no 76. II .Dojachac = do- 
jechać* Ram. 27. || > Dojechać* 
= nabawić się choroby przez 
nieuwagę; stracić panieństwo. » Do- 
jechać komu* = pobić, aby aż 
chorował Święt. 

Do jedna = » razem* Rozpr. X, 
275. Wrześ. 6. »Do w jedna a. 
Do jedna = razem : 'Do w jedna 
robimy, to sie bedziem dzielić'* 
Spr. V, 350. 

Dojeść: »Już mi dojadł a. dojadło 
do dziesiątej skóry = bardzo* 
Zb. I, 68 p. w. Już. »Dojad do 
żywego* Spr. V, 106. 

Dojka = dojna krowa Kłosy I, 285. 
II (Boginka mówi do położnicy:) 
• Trzymaj się, dojka, dziewięciora 
dzwonka!* (dzwonek = rodzaj 
kwiatu; to ją ma ocalić od prze- 
śladowania innych boginek K.) 
Zb. VI, 265, no 11—12. | j*Na 
dojki (= cycki krowy K.) uży- 
wają masła św. Wawrzyńca* Zb. 
XIV, 151 h. II »Dójka = dziew- 
czyna najmowana do dojenia krów « 
Spr. V, 106. II >Dójka = na- 
łożnica* Rękoi). I. Kopern. 

Dojnacki p. Dajneczka. 

Dojnica: »Szkopek do mleka a. 
dojnica, podkładający się pod wy- 
miona krów przy dojeniu* (taki) 
Kuj. I, 86. »Damci ja wam... kar- 
tofli cubatą donico* ib. 263. Por. 
ib. 85: Donica. > Donica a. Du- 
nica (tj. donica K.) = miska du- 
ża i głęboka gliniana* ib. II, 269. 
» Dojnica = szkopek do mleka* 
ib. > Dojnica = drewniany szko- 
{)ek do dojenia, wyraz rzadko 
używany* Pr. fil. IV,' 811. > Do- 
nica = naczynie z gliny do br^Ti- 
22* 



340 



Dojnik — Dojść. 



dzy, tarcia maku itd. 'Doniczka', 
czasem 'fajerka' do kwiatów* Krak. 
IV, 305. »l)óni(a« ib. III, 79. 
• Donica si(^ stłukła* Zb. IV, 177, 
n^ 370. » Donica = duża miska* 
Łoś. » Donica do przecliowania 
(r= przechowywania K.) mleka* 
Maz. III, 44- e. >Nakupiła donic* 
Rad. II, 197, no 14. » Donica* = 
wielka misa ; cebrzyk , z którego 
jedzą świnie Swicl. > Donica = 
makotra* Osip. » Donica = głę- 
boka, duża misa gliniana na mle- 
ko, na zaczynianie ciasla na pla- 
cki itd.« Udz. (Matka mówi do 
głupiego (lały): >Mów też do nij 
co, a on... woła: No chodź ty, 
donico!* Kuj. I, 163, n^ 25. 
» Gdzie donica rządzi, tam wier- 
cimak błądzi* ib. 198, n« 17. 
>Dójnica a. Donica gliniana a. 
kamienna* (do mleka K.) Pozn. 
I, 97, n® 35. >Donjica = wiel- 
ka misa. Donnica = naczynie, 
w którym trą tabakę* Hilf. 163. 
» Dennica = talerz ghniany, w któ- 
rym mielą tabakę* Pobł. 14 (mo- 
że *dónica?). Toż Ram. 24. Pr. 
fil. III, 377. >l)ojnica a. Dojon- 
ka« (do mleka) Ust. z Litwy. 
> Donica = naczynie gliniane do 
mleka* Mil. > Donica = wielka 
miska* Rozpr. XX, 426. || »l)oj- 
nica = dojna krowa* Hilf. 162. 
Toż Pr. fil. III, 377. Ram. 27. 
II >Dóniczka«: » Doniczki umyję, 
tabaczki umylę (= umielę)* Kuj. 
I, 298, nO 69, zwr. 3. 

Dojnik = miejsce, gdzie się (kro- 
wy) doi Tyg. ilustr. 1868, str. 
416. > Obory budowane są w pod- 
kowę, z podwórkiem w środku, 
zwanym 'dorżnikiem'a.*dojnikiem'* 
Maz. V, 46 ods. 

Dojnik p. Dorżnik. 

Dojonka p. Dojni ca. 

Dojrzak: >Dojrzak = dopilnowa- 
nie* Czark. 



Dojrzały: •Dojźrały* Wisła I, 30. 
Zb. III, 32, no 7. » Dozdrzelałv * 
Pobł. 15. 116. Ram. 29 p. w. 
Dozdrzelec. »Niedozdrzelały* ib. 
13 p. w. Bfód. »l)orzeniałv* Pr. 
fil. IV, 274. Wisła Ul, 87.' 743. 
>Dorzeniały = dojraały (tylko o 
owocach i zbożu)* Spr. V, 106. 
»I)ojzdrzany, Dojźrały* Parcz. 
»Doźrały< Ust. od Lublina. »Doj- 
rzeniały* Krasn. 

Dojrzeć = spostrzec: > Wiele ja 
o<;rodecków i[)rzer.ziała (= przej- 
rzała). Niżeli (= zanim K.) ja 
takie ziele dor.ziała* (rz wyma- 
wia się oddzielnie K.) Sand. 51, 
no 48, zwr. 2. Toż ib. 122. »Po- 
glądała... Jaz go dojźrała* ib. 116, 
n» 139, zwr. 1. Toż ib. 117. 
Rad. 1, 113. »l)oźrała go bez 
wokno* Kam. 121. 132. Por. ib. 
26. 94. 95. .Dojzdrzał* Zb. 1, 5. 
• Dozdi-zec* Hilf. 138. »Dozdrz&ł« 
Gen. 78. >Dozdrzec< Pobł. 115 
p. w. Zdrzec. »Gdo nie dozdrzy 
oczyma, musi dołożyć mieszkiem* 
Cinc. 13, n« 213. »Dozdrzec = 
dojrzeć, doglądnąć (tak!)* Ram. 
29. II * Dojrzeć* = pilnować, 
pielęgnować : » Takiem zachoro- 
wał, zona gdzieś posła, nima chto 
mnie dojrzeć* Ghełch. I, 270. 
> Zostawił młode pachole. By mu 
domu dojrzało* Was. 194, n* 125, 
zwr. 1. 

Dojrzeć = dośpiać : > I )ojźdrze wa- 
ją jabka* Pozn. VI, 165. »Jabka 
dojźdrzały* ib. »Duozdrzyó sie« 
Rozpr. IX, 137. * Zboże iiojrzało* 
Zb. V, 209. > Dozdrzelec* Hilf. 
163. Ram. 29. > Jagody doźrałyc 
Zb. XII, 215. >l)orzenieć = doj- 
rzewać* Pobł. 150. »Dojrzenieć< 
Krasn. || » Dozdrzelewac = doj- 
rzewać* Ram. 29. Por. Z drzeć. 
Zdrzeleć. Rżenie ć. 

Dojrzcnieć p. Dojrzeć. 

Dojść: Formy: »Dój.ść* Rozpr. VIII, 



Dojść — Dokładny. 



341 



220. Toż Ust. z Litwy. O pod- 
przyciskowe pochyla się przez 
całą konjufrację: » Doszła*, » Doj- 
dę* itd. Ust z Litwy. »Dojszła< 
Oles. 280. »Doszełc Kam. 130. 
>Dójdęmyc Zb. VII, 44. »Słowa 
*zajść\ 'dójśd'... zamieniają w kon- 
jagacji j na ń w teraźn. i rozkaz., 
np. *diiońde\ 'dtiońdziesz\ *duoń- 
dymy\..« Rozpr. IX, 147, § 131. 
• Dońdzie* 3 os. Zb. XI, 84. Krak. 
IV, 173. »Dąnc* = dojść Cen. 
84. »Dónc. = dojść Ram. 28. 
»Dónda« = dojdę ib. >Dońdę< 
= dojdę Pozn. VI, 14. »Doiido« 
= dojdą Chełch. I, 126. >Dóiiść« 
= dojść Wi.sła II, 471. || Zna- 
czenia: »Samam tego dosła* (= 
doczekała, doświadczyła K.) Kozł. 
291, n<> 153. »Syn doscd trzy- 
naście lat* ib. 358. »Jużci mi 
doszło piętnaście lalek* Zb. VI, 
128, n« 74, zwr. 1. >(Jak chło- 
pak) dortdzie ośmi lat...* Zb. XI, 
84. II > Dojść* = umrzeć: »Jak 
ono złapi na ciężki śmiech, to 
cłek i dojdzie* Kam. 158. » Dojść 
= umrzeć* Ust. od Lublina. Por. 
Dochodzić. 

Dojść p. Dosyć. 

Dojzdrz- p. Dojrzeć. 

Dojźćrz- p. Dojrzeć. 

Dojźrały p. Dojrzały. 

Dojźreć p. Dojrzeć. 

Doku =r mgła Pobł. 15. Ram. 27. 
»Doka, duoka, dóka, gdóka = 
mgła* Hilf. 163. 

Dok a pnąc = » przybyć, trafić się* 
Kam. 162. >Choć dokapnął jaki 
pan, co za uściwością goni...* ib. 

I) o k a r o w a ć : » I )okarowac np. do 
dom r= dowlec się, dotarabanić 
się* Hilf. 163. Por. Karować. 

Dokazać = >z 3 pp. = wyrów- 
nać komu* (K. ?) Rozpr. X, 275. 
II » Dokazać komu = dokuczyć 
konui* Wrześ. 6. || » Dokazać = 
dowodzić* Wisła III, 87. > Doka- 



zać = udowodnić coś komu* 
Osip. 

Dokazowisko = > żartobliwe i)0- 
pisywanie się, figle, sztuczki* Spr. 
IV, 321. »La śmiechu, la doka- 
zowiska* Matvas Z ust ludu 13. 
Toż Wisła VII, 300. 

Dokąd = dopóki: »Nie zdechniesz, 
Dokąd się mojej gębuśki nie dot- 
kniesz* Rog. n^ 368. »Cekałam 
cie rocek, nie bede drugiego; Do- 
kądby to było cekania mojego!* 
Zb. Xn, 150, no 438. 

Dokądeś p. Dokądś. 

D o k ą d I i : > Dokądll = dokądkol- 
wiek* Ram. 27. 

Dokądlibądź: >l)okądlIbądz = 
dokądkolwiek* Ram. 27. 

Dokądś: » Dokądeś* Ust. z Ukrai- 
ny. »Dokądes* Ram. 27. 

Doki p. Do ki ej. 

Do kiej = >do kiedy, dokąd* Krak. 
IV, 305. »Doki*'= póki Ust. 
z Ukrainy. 

Do kieł a = »dopokąd, dokądże, 
jak wiole?* Krak. IV, 305. »Do- 
kiola = dokąd* Wrześ. 6. Pr. 
fil. IV, 191. 811. »Dokiela = 
dokąd* Spr. V, 350. 

D o k i s i ć = dokwasić należycie : 
• (Dziewka) przypaliła, nie doki- 
siła, rozcieńczyła wodą żur* Pozn. 
III, 42, no 2.' 

Dokiudzać = donosić, przynosić 
np. cegłę przy nmrowaniu Ust. 
z Jaworza. »Dokludzić = do- 
starczyć* Aten. VI, 652. 

Dokładać = objaśniać, dodawać 
(o mowie, słowach): »CJtowiek ji 
ta juz nie dokjadajt, jeno powia- 
da: 'Od Boga'* Cisz. I, 276. 

Dokładać się = dopominać się: 
dopytywać się: >Kio pan Bóg 
ozdawsił wyżywienie sylkienni 
stworzeniu , to sio wilk nabar.zy 
dokładał, cvm <'>n bodzie zvł* Wi- 
sła VL 142. Por. Spr. V, 350. 

Dokładny = porządny, regularny: 



342 



Dokoła — Doktorka. 



^Btł slizelcoin dokładnym i cho- 
dził dziennie na polowanie* Pozn. 
VI, 18. » Dokładny n^ rozumny, 
chętny-* Lub. II, 210. 

Dokoła: > Dookoła*: » Wiatry szu- 
mią dookoła* Oles. 279. » Staro- 
ścina chodzi z p. młodym doo- 
koła* Zb. IV, 258. > Żołnierz... 
puścił pierzcień dookoła* (dom. 
stołu K.) Rad. II, 61 , n« 123, 
zwr. 8. » Obchodzi dom dookoła* 
Zb. XIV, 69. » Gruszka obracała 
się dookoła* Wisła VIII, 99. 
II >Do koła* = rodzaj tańca 
Pozn. II, 282 ods.: V, IV. 145. 
Krak. II, 24. 69. Kieł. I, 107. 
II >Dokołeczka<: » Załóż (warko- 
eki) dokołecka< Zb. XII, 195, n*' 
73. II »l)okohiśka«: > Obsypany 
dokohiśka talarami* Pozn. II, 245, 
no 89, zwr. 2. || »Dokohśka«: 
» Obsypany dokoliśka talarami* 
Pozn. II, 248, no 92. || »l)ooko- 
lusieńka*: >Kierezyja wysywana... 
dookolusieńka* Wisła Vin, 296. 
II »Dokolutka«: »Mój wianeczku, 
Dokolułka opleciony!* Wójc. II, 
1 1 2. 1 1 » 1 )okolusieneczka * : > Sznu- 
rek koralów rzęsisty dokolusiene- 
czka* Oles. 108. Toż Wójc. II, 
201—203. Por. Do w kol a. 

Dokonać się = przekonać się 
Święt. Por. Dokonywa ć. 

Dokoniecznie = » koniecznie* 
Zb. I, 66. Bar. 38. 89. 90. 99. 
109. 131. 137. 147. 148. 150. 
166. 170. 171. 186. 187. 222. 
Por. Niedok on i oczn ie. 

Dokonywać = » dochodzić ; 'do- 
konywać prawdy' = dociekać* 
Lub. II, 211. Por. Dokonać się. 

Dokopać = odkopać , wykopać : 
»Trza (węża) dokopać. — Jak 
go dokopali, tuż miał gniazdo 
z mochu...* Zb. Xl, 48, n*^ 4. 

Do korzon = > całkiem, zupełnie: 
'Dźwyrzy (= drzwi K.) do ko- 
rzon otwarte'* Spr. IV, 21. 



Dokroczyć: > Puszczę (wianeczki) 
po wodzie I — Obrałci się pan 
najmłodszy. Wianka dokroczy. A 
jak kroczył jedną nogą, Wpad 
pod kolano...* Lip. 90— 91. W od- 
powiednim miejscu odmianki tej- 
że pieśni w Kolb. 196 czytamy: 
'stąpnął'. 

Dokrzesić się =: docucić się: 

• Żołnierz zemdlał; nie mogli się 
go 'dokrzysić'; MokrzysiU się' wre- 
szcie...* Mat. P. 11. Porów. Do- 
celić. 

Do krzty = »zupełnie* Spr. IV, 
21. »Do krzty a. do chrzty* = 
całkiem, do szczętu Święt. Wrześ. 
6. Rozpr. IX, 208; X, 275. .Pa- 
robek zg^upiajt diió krzty* Rozpr. 
IX, 198. » Kasia diió krzty stru- 
chlana byja* ib. 200. Por. Pr. 
fil. III, 310. 

Dokrzysić p. Dokrzesić się. 

Doktor: >Dochtór* Kam. 87. 106. 
Kuj. I, 100, n« 18. 121. 148. 
257. 269; II, 16. Chełch. I, 39; 
II, 52. Pr. fil. IV, 191. Osip. Cisz. 
I, 241. Parcz. Udz. || ^Dektór*: 

• Trzeba jechać po dektura* (ale 
rym z 'chora' K.) Zb. XIV, 228, 
n« 21. »Dektur, Dektury = do- 
ktor, lekarz* Rozpr. XX, 426. 

Doktor-apteka: > Dochtor-apteka 
= apteka właściwa, tak zwana 
dla odróżnienia od sklepików ko- 
rzennych, zwanych niegdyś 'apte- 
kami'* Osip. 

Doktorka: > Doch tórka = dok tor- 
ka, akuszerka* Pr. fil. IV, 811. 

• Nawiedzona może mieć na usłu- 
gi swe djabła i być 'doktorką'* 
Kuj. I, 100, n" 18. .Na Pahi- 
kach, mówiąc o tego rodzaju (tj. 
ludowych K.) lekarkach, wyrażać 
się zwykli: 'doch tórka', a. 'nawie- 
dzona'* Pozn. VII, 147 ods. »Do- 
którka* ib. I, 51. »Akuszerki, 
'doktorkami' mianowane, dopeł- 
niają swoich obowiązków* Kai. 265. 



Doktorowad 



Dola. 



343 



Doktorowad: >Panu..., u którego 
dochtorowaJa , powiedziana, ohto 
byJa« Kuj. I, 148. »Doktorowac 
konie « Derd. 51. »Przf'szed jego 
doktorowac jakiś pan z daleka < 
ib. 109. Por. Lękać. Lekowad. 

Dokuczać: » Dokurczać* Kuj. II, 
269; ib. 277 p. w. Świadczyć 
się. Mil. > (Żołnierze) Gdzie po- 
pasają, tam dokurczają* Lip. 38. 

Dokucznica: (Parobek, gdy go 
zmora dusiJa) »Zaświe(!ił i ujrzał, 
jako dokucznicę, tę samą dzićw- 
kę, z którą się miał żenić* Krak. 
III, 71, n° 150. 

Dokuczny = » dokuczliwy: 'Do- 
kuczna zima'« Rozpr. III, 369. 
>Dokucny = dokuczliwy* ib. VIII, 
211. 227; IX, 205. Zb. XIV, 33. 
Rozpr. XX, 426; XXVI, 374. 

Do kuka = dokuczanie Osip. »no- 
kuta = dokuczenie: 'Robić co 
komu na dokutę'* Pr. fil. IV, 
811. >Dokuta = dokucznik, czło- 
wiek dokuczający* Czark. Porów. 
Dokut. 

Dokument przysł. = z pewnością: 
»'Ja panu dokument powiadam' 
= zaręczam z pewnością* Roczn. 
192. » Dokument = dokładnie, 
np. 'Ja to widziałem dokument'* 
Zb. I, 25. II » Powiedz, kochan- 
ko, szczerym dokumentem, Czyli 
być mogę twoim konkurentem?* 
Łys. 25. Por. Dokumentnie. 
Na dokument. 

Dokumentu ie= » dokładnie, grun- 
townie* Sand. 269. > Dokumen- 
tnie = prawdziwie, przekonywu- 
jąco* Lub. II, 210. »I)okumen- 
tnie = prawdziwie, wyraźnie, do- 
kładnie* Krak. IV, 305. .1 tak 
tez dokumątnie było* Zb. VII, 79, 



^ 137. > Dokumentnie 



n" 13/. >iJoKumeninie = pew- 
nie* Rozpr. XX, 426. i'or. Do- 
k u m e n t. Na dok u m e n t. 
Dokumentować = jradać, pra- 
wić: »(Pani) Dokumentowała coś 



tak osobliwie, że ani słóweczka 
nie rozumiał* Dygasiński Beldo- 
nek, 41. 

P o k u p i a ć: » Dokupiac = dokupy- 
wać* Ram. 27. 

D o k u r c z a ć p. Dokuczać. 

Dokut = » człowiek dokuczliwy* 
Krasn. 

Dokut- p. Do kuk-. 

D o k w a s i ć = docierpieć, dociągnąć, 
przeżyć byle jak: 'Ino tu dokwa- 
sić, a tam będzie dobrze'* Spr. 
V, 372 p. w. Kwas. 

Dola: » Przeproś, Marysiu, swoją ma- 
teiikęl Jak nie przeprosisz, nie 
będziesz doli miała* Wójc. II, 71. 
> (Parobek) w służbie wierzy w złą 
i dobrą dolę* Kuj. I, 46. (Panna 
młoda): >Boze, daj mi dolą, bo 
juz idę w niewolą* Maz. III, 104, 
n« 55, zwr. 2. Toż ib. 116, n® 
76, zwr. 3; 181, n^ 203, zwr. 2. 
Skrz. 34. Lub. I, 199, n« 194; 
213, n" 254; 221. 234. »Ojciec 
na dolę syna posadził jabłonkę* 
Zb. XII, 52. » Dwoje ludzieiików... 
zakochali się; Dolę się nie wi- 
dzieli; Jak się ujrzeli. Oboje za- 
chorzeli* Kolb. 148, no lla 
(musi to być pomyłka druku; mo- 
że 'dobę', czy coś podobnego). 
>l)a ci Bóg dobrą dolę* Zb. XIV, 
174, n^ 5. » Obiecał pan Jezus 
dolę dad* Lub. I, 170, n« 138. 
»Jak nie przeprosisz, nie będziesz 
doli miała. Oj możeby ja od pana 
Boga lepszą doliczkę miała* ib. 
188, no 166. » Niechże (córusia) 
u Matki najświętszej lepszą doli- 
ckę (dolę) wystoi* ib. 195, n® 184, 
zwr. 3. > Niech cię Bóg śrataje, 
co dolą rozdaje- ib. 221, n® 279. 
>Proś Boga o dolę* ib. n^ 280, 
zwr. 2. » Panie Jezusie... Daj dolę 
tym dwojgu ludziom, dolę daj!* 
ib. 248, no 392, zwr. 2. Porów. 
VVi4a Vii, 691. »Niech się dola 
ściele. Jak w ogródeiiku ziele* 



844 



Dolacy — Dolny. 



ib. Por. ib. 695. >*Dolę' uważa 
wielu Koziarów za jakiegoś ducha 
opiekuńczego... Opowiadają, że wi- 
dziano 'Dolę\..« Wisła VII, 738. 
>U Boga doli żądaj. Daj ci, Boże, 
dolę. Pleszcz. 63, n® 38. || »Taka 
już moja dola!* lisi. z Litwy. 
»Ty śpisz, a twoja dola rośnie!* 
Ust. z Litwy. » 'Czarna dola mię 
opanowała', powiada mąż o złej 
żonie i nawzajem* Zb. I, 62, n^ 
4. II >Dóla = szczęście, powo- 
dzenie: 'Jezu, Jezu, daj rai te dole, 
bo<5 ja juz ide pod jego kule' 
(pieśń weselna)* Spr. V, 106. 
II »Doleczka«: >0j doleczko ty 
moja nieszczęsna!* Gdzieś u Ostoi. 

Dolacy: » Dolacy, czyli 'Lachy', na 
Szląsku austrjackim , mieszkańcy 
dolin wzdłuż granicy pruskiej, ku 
północy od Cieszyna* Słownik 
gieogr.'l, 94 (z Aten. V, 886). 
>Na 'Dolakaeh', czvłi 'Lachach'* 
ib. VI, 105. 

Dolać: > Dolać (o deszczu) = zmo- 
czyć, przemoczyć* Wrześ. 6. Patrz 
pod Do cna przytoczenie z Wrześ. 
6. Por. Spr. V," 350. jj - Dolać 
się = opić się* Rozpr. X, 275. 
> Dolać się = upić się* Wrześ. 
6. Spr. V, 350. 

Dolaniu: >I)ruga część, niższa (wsi 
Biadoliny) nazywa się 'Dolanie'* 
Lud I, 125. »Osiolczanio z gór- 
nej części wsi .są przezywani przez 
'Dolanów' (mieszkańców dolnej 
części) 'Kijanijirzain i' « Wisła IX, 79. 

D o I a t e k = » podlotek * Parcz. 

Dolecieć = przybiec: >W nie- 
dzielo... ja wezne, doloco, po<ii);i- 
le* (plebanję) Cisz. I, 268. 

Dolegać = boleć, z 4 pp.: >(jdy 
gruczoł kogo dolega...* iinówi au- 
tor K.) Kuj. I, 104. II » Dolegać* 
= wylęgać się: »Córa jej sobie 
dolegała i wszystkich wygódek 
używała < Pozn. VI, :'30. »Klo nie 
dolega, Niech tii dobiegn!* Lecz. 36. 



D o 1 e g 1 - : > Dolegliwość , Dolegliwie^ 
Dolali wy* O. > Dolegliwość* Kuj. 

II, 283, 'n» 51. 

Doletni = » dorosły, niezbyt już 
młody* Krak. IV, 305. » Doletni 
= pełnoletni* Zb. I, 18. Por. 
Niedoletni. 

Dolewać = nalewać do miary, peł- 
ną miarą: >(Kaemarka) jak sen- 
kowała, to nigdy nie doliwała pi- 
wa i wódki* Chełch. II, 49. 

Dolewka = dolanie do miary, do 
pełności: »DoIewki na pełno nie 
będę rachował* Kam. 109. » Do- 
ić wka = rozprowadzone wodą 
mleko* Petr. 

Doleźć = przyjść, wrócić : »Baba 
iiozradowała sie, ze jćj cbłopek 
doMz* Zb. VII, 64, no 123. 

Dolic s i ę = » szczęścić się, dobrze 
chować się: 'Kackiby sie nie do- 
liły, gdyby kogut psepśd'* (tak!) 
Wisła I, 317. »Dólić sie = po- 
wodzić się, szczęścić się: 'Jakoś 
mi .sie karę konie nie chco dó- 
lić% Spr. V, 106. 

Dolina = »dół, dołek, zagłębienie: 
'Dolina na piersiach'. 'Dolina na 
polu'. 'Jak się o ziem prasnął, 
głową dolinę na polu wybił' = 
jak się o ziemię uderzył, głową 
w ziemi dołek wybił* Wrześ. 6. 
Por. Spr. V, 351. > Dolna, Doli- 
na = dolina* Pr. fil. III, 378. 

D o I i ń c y: »'l)olińcami', 'Woł\'niaka- 
n)i' a. 'Spindzakanń' Huculi zwą 
mieszkańców Kraśnego Łęku, oko- 
ło Żabiego < Kalend. Jaworskiego 
1867, str. 48. (Wit w. 25, wy- 
nneniając 'Wołyniuków' i 'Spin- 
dzaków', nie mówi o 'Dolińcach'). 

Dolna p. Dolina. 

D o 1 n i c a = > długi wąwóz* Pr. fil. 

III, 74. 

Dolny: > Dóln y « : * Jaworze dolne « 
Isł. z .la worzą. > Odmienia się 
|)odłng winlki': 'Hyłach w dól- 
nich Dalyń* (tak!) Rozi)r. X, 57. 



Dolski — Dołożyć. 



345 



Dolski = » dolinowy, z dolin: *Dol- 
ski człowiek'* Wrześ. 6. »*Dól- 
skie ziemie*. 'Dólscv Indzie' « Spr. 
V, 351. 

Do ludzi p. Ladzie. 

Dołać = walczyć: » Lepiej w do- 
mu pługiem orać, Niż na wojnie 
szablą dołać* Pozn. IV, 255,n«490, 
zwr. 11. Toż ib. no 491, zwr. 16. 

Dołapie = złapać, porwać: > Za- 
bierają buty, płachlc*, poduszkę... 
i cokolwiekbadź 'dołapić' mogij* 
Zb. XIV, 41' c. 

D o ł a w i a ć s i ę = (o psie gończym, 
szczeg. starym) gonić nie węchem, 
ale śladem innych psów : 'Ten 
pies nie goni, ale tylko się doła- 
wia'. Przenośnie o człowieku = 
domyślać się (ale nietrafnie), wę- 
szyć: 'Doławiał się, ale nie zgadł' 
Ust. z Litwy. 

Dołbacz: > Dzięcioły... w 2^oczow- 
skim zowią 'dołbaczami', w Ro- 
hatyńskim Mowbaczami'* Zb. V, 
127, no 11, 1. Toż Przyrodnik 
lwów. 1872 (Janota). 

Dołbieszka p. Dołbnia. 

Dołbnia: »Dowbnia = narzędzie 
do ubijania zietni a. wbijania koł- 
ków* O. »l)owbnia = przyi-ząd 
do obijania pszenicy z łuski na 
pęcak, czyli do 'opychania'* Zb. 
I, G6. » Dobnia = gruby kloc 
drzewa, osadzony na drążku, słu- 
żący do ubijania np. kapusty 
kwaszonej < Chełm. 11, 238. Toż 
ib. I, 60,(>(ls. 2. II »Dołbieszka = 
żerdź z osadzona^ u dołu kłóde- 
czką ild.* O. 

Dołok = > piwniczka, sklopionko 
w ziouii , wybrani' na przechów 
ziemniaków* Krak. IV, 305. > Mię- 
so na kołku. Pasternak w dołku* 
Kuj. 268, no 29. > Bliźniak spał 
w dołku, otoczony wicrnemi zwie- 
rzętami* Zb. II, 145. Patrz Na 
dołek. 

Dołem przysłówek: »Dołę ^ dołem, 



na dole: T)ołę bfło jego nazwi- 
stkó napisanć'* Ram. 27. > A pa- 
trzyliście górom? — Nie, jćno 
dołem my patrzyli* Zb. V, 257. 
»Ma strach dołem nocować... le- 
pijbv było na drzewin nocować « 
Pozń. VI, 15. 

Dołki p. W dołki. 

Dołoj = duży pies myśliwski, do 
polowania Ust. z Galicji. 

D o ł o w a ć = (o strzelbie) trafiać za ni- 
zko: > Strzelba dołuje* Prz. ludu VI, 
126. Toż Ust. z Litwy. || .Do- 
łować* = (o ziemniakach ilp.) 
zsypywać (na zimę) do dołu Ust. 
z Litwy. 

Dołowizna = »nizkie miejsce 
w polu ornym* Spr. V, 130. 

Dołownik = narzędzie do sadze- 
nia ziemniaków rzędami równo- 
ległemi na ściśle oznaczonej głę- 
bokości ł.uniewski Uprawa kartofli. 

Dołowv: > Odprowadziła go na do- 
łowe' staje* Zb. IV, 209, n^ 10, 
zwr. 8. 

Dołożny = » zamożny, majętny, 
dostatni* Pohł. 15. 

Dołożony: > (Dziki) ocierają szczeć 
o koro drzew, bo dołożone (= 
thiste? K.) dostają świendu (tak!) 
w skór/e* Tyg. ilustr. ser. 1 , t. 
XIV, str. 172. 

Dołożyć: (Kasia mówi do .lasia) 
» Gdzieś te stroje podział od tych 
dziewięciu zon, któreś przede nmą 
miał? — W lipęmzem je włożył. 
Jak ci<»bie zabiję, twojemi dołoze* 
(= i twoje tam włożę K.) Zb. 
IV, 129, n« 105, zwr. 9 — 10. 
II »Jadą chłopcy z pola. I my 
])ojedziemy. Tyło dołozemy* (Kol- 
berg dodaje 'roli': nie przestaje 
to być niejasnym! K.) Kieł. II, 
74, n» 23(j, zwr. 4. || » Dołożyć* 
= dokazać : » Juzek telo cieka- 
wościom dołożył, coni te góry 
sytkie graniami przęseł^ Spr. V, 
358. 



346 



Do^ówka 



Dom. 



D o ł ó w k a = > jaskółka brzegówka « 
Spr. V, 106. 

DoJu = >na dół: 'Idą, panocku, 
pomału dohi« Spr. IV, 355. » Do- 
łu = na dół: na dole* Wrześ. 
6. >Dołu =1 na dół, na dole: 
'Jużci mój wianecek dołu wodą 
tonie (pieśń)* Rozpr. X, 275. 
> Golili mu (staremu brodę K.) 
słudzy D(jłu zimnej wody* (może 
pomyłka druku? K.) Maz. V, 243, 
no 223, zwr. 3. » Znaczenie miej- 
scownika mają formy 'dóma' i 
'dołir, używane zamiast 'w do- 
mu', 'na dół', 'dołem', np. 'Bez 
Magorc lepie jić, potem dołu'. 
'Dołu posed'* Rozpr. X, 186. 
»D()łu = na dół; na dole: 'Ka 
idzies? — Dołu' = na dół. 'VVi- 
działek go iśd dołu'. 'Iśd dołu, ki- 
jami za psami' = iść w ponie- 
wierkę. 'Wiersycku zielony, dołu 
pochylony!'* Spr. V, 351. >Hy- 
baj dołu I = ruszaj na dół* ib. 
362 p. w. Hybać. 

Doły = > kraje daleko od Ta- 
trów położone* Stęcz. 79. Toż 
Rozpr. X, 46, z dodaniem: 'do- 
liny'. 

Dołyszek r= dołeczek : » Poszła 
dziewczyna... kopjić dołyszek swe- 
mu wiiinyszkowi* Kuj. 1, 259, 
nO 22. 275, n^ 43; II, 14, n^ 
126. Pozn. 1, 195, n^ 50: II, 
248, no 93. Wisła VIII, 700, n^ 
54. II ^(Xa febrę) pająka nosić 
na dołyszku żołądkowym* Pozn. 
VII, 157, n« 41. II >Dołyszk = 
1 , dołecz(»k wogóle 2 , dołek 
w brzuchu <: Ram. 27. 

Dom: 1 pp. Ip. »I)óm* IJsl. z Li- 
twy. >I)um* Chełch, 1, 186 i ind. 
>Duórn* Rozpr. IX, 155. || 2 pp. 
Ip. »l)uinu^ Chełch. I, 15. >Do 
(hnnu< ib. 233. >I)uómu* Rozpr. 
IX, 145. \)o domu* (obok 'do 
dom') Rog. n^ 117. Sand. 47. 
215. Zb. II, 8k >Do doma* Rog. 



no 25. Sand. 273. 275. Kon. 84. 
Krak. II, 100. > Wyszedł z doma* 
Zb. VII, 113. »Do domu* Chełch. 
I, 233. Ust. z Jaworza. »Do dom 
= do domu* Rozpr. VIII, 186. 
213. Krak. II, 455. Pozn. III, 60; 
IV, 241. Pobł. 15. Pozn. VI, 117. 
316. Maz. II, 217. Kieł. I, 100. 
Fed. 61. 211. W^as. 97. Zb. IV, 
174. 175. 200. 223: VII, 145. 
Pozn. U, 304. Zb. IX, 302; VIII, 
103. 323. Lub. I, 255. Łęcz. 74. 
107. 144. Kai. I, 151. Ram. 26. 
Zb. XI, 128. Rog. no 1. 2. 21. 
30. 56. 63. 115 i ind. Wisła III, 
60. 736. Kieł. II, 175. Rad. I, 
129. 217. 231. Archiv V, 648 
(częściej, niż 'do diiomu'). Łys. 
32. Sand. 34, n^ 22 i 23 (obok 
do domu', np. ib. 47. 215). 153. 
Oles. 455. Kam. 9 i ind. Kuj. I, 
137. 254. 264; II, 33. 37. 155. 
223. Kozł. 94. Lip. 148. Pozn. 
1, 201. 228. Kolb. 83. 192. 224. 
Pozn. V, 143. Kon. 159. Zb. VI, 
131. 300; II, 124. 168; IV, 136, 
141. 235. Wisła VIII, 487; IX. 
236. >Gody idą. Raduje się każ- 
dy do dom* (= że się uda do 
domu K.) Rog. n^ 478. || »Do 
dóm*: Rozpr. III, 350. Wisła Vm, 
503. Parcz. Ust od Lublina. Bisk. 
49. Wieniec 1885, n^ 2, str. 20 
(z Kaszub). Derd. 3. 62. Pr. fil. 
IV, 191. Opól. 3. 01e.s. 454. Ust. 
z ^Jaworza (obok 'do domu'). >Dó 
domu* i »Dó dom* patrz Do I. 
II ^ PP- ^P- *^" domu* Rog. n^ 
187. 209. II 7 pp. Ip. >W do- 
mie* Rog. n^ 99. Wisła VII, 688. 
Sand. 151. Rozpr. XII, 51. Przyj, 
ludu 1891, str. 100. >W pier- 
wszym domie* Kuj. II, 61, n" 245, 
zwr. 1. [jst. z Litwy. »Na diió- 
mie< Rozpr. IX, 145. || »Doma« 
= w donui: > Ojciec doma chory 
łeża^' Wójc. L 53. Del. 123. Goszcz. 
278. Wójc. II, 204. 216. 346. 



Domacha — Domaklać się. 



347 



Rog. no 407. Łys. 12. 45 i ind. 
Sand. 132. 152. Kętrz. 58. Koz^. 
176. Lip. 202. Aten. VI, 655. 
Pozn. I, 201. Zb. I, 117; II, 84 
(obok 'w domu'). 231. Rozpr. IX, 
179. Bisk. 20. Derd. 35. Wrześ. 
6. Pozn. II, 102. Maz. II, 34; III, 
278. 280. Parcz. Ro<r. n« 2. 54. 
91. 168 — 170 i ind. Wisła III, 
83. 572. Rad. II, 137. Łęcz. 88. 
Kai. 1, 147. »Gdo ni ma miedzi, 
niech doma siedzi < Cinc. 13, n° 
234. ib. 29. Lub. I, 244. Osip. 
Ram. 27. Pr. fil. IV, 811. Zb. IX, 
93. Rozpr. X, 247 (obok 'w do- 
ma'). Sień. 268. ♦Wsc^^dy dobrze, 
doma najlepiej* Pleszez. 165, n® 
154. II »Dóma«: Ust. od Lubli- 
na. Rozpr. IX, 186; XII, 49. 78. 
Opól. 16. >r)uóma« Rozpr. IX, 
145. »I)6ma* Hilf. 135. || » W do- 
ma*: Oles. 170. Kam. 31. Krak. 
I, 232. Pauli 116. Kon. 6. 9. 
Krak. II, 10. Zb. IV, 205; VII, 
88. Oles. 55. Kam. 12. 109. 
Krak. I, 317. Kon. 63. Zb. VI, 
19. Pozn. IV, 110. 241. Zb. IV, 
210; VIII, 80. 96. Rozpr. X, 247. 
Zaw. 94. Chełm. I, 325. Rad. I, 
135.Pleszcz. 214,noi2.|| » W do- 
ma*: Zb. V, 221; VII, 83. Ar- 
chi v Vm, 473. Pr. lii. IV, 191. 
Ust. z Jaworza. »W diioma* Rozpr. 
VIII, 129. II »W domka* = 
w donm: (Pyta mysz świerczka), 
»Gy jes kot w domka ?< Wisła 
VII, J51. II »Do domeczki* = 
do domu: » Pójdę ja do domecz- 
ki* Sień. 267, n^ 8, zwr. 3. 
II »Po dom* = [)0 domu: >Wie- 
lakiedy (= często) po wsi, po 
dom... ciiodziła* Rad. II, 23, 
n^ 42, zwr. 4. || »Zagrajcio 
jej w nowy dzwon , Mojej Kasi 
wieczny dom* (= jjrób K.) Kolb. 
174, n*^ 14 a, zwr. 17 (toż w od- 
powiednich miejscach odmianek 
n" 14). II »'l)om' oznacza zawsze 



dom drewniany; murowany zowie 
się 'murem' a. 'kamienicą': 'Piotr 
mieszka w domu, a Paweł w mu- 
rze'* Pr. fil. IV, 811. .Dom = 
sień* Pobł. 15. >])om = 1, dom 
2, sień* Derd. 135. Derd. J. 34. 
»Idź do domu = do izby* Kuj. 
I, 138. (W grze 'w krycie*) »na 
kogo ostatnie słowo (mętowania 
K.) wypadnie, tego odprowadzają 
na miejsce, które zwą 'domem'* 
Pauli 62. II Zdrobn.:' >Domule- 
czek*: » Leciał gołąbeczek Przez 
mój domuleczek* .Maz. V, 292, 
n^ 321, zwr. 4. || »l)omeniek*: 
• Zielony liorzesieńku, zostań przy 
domeńku* Zb. XIV, 95, n^ 42. 
>'j)om weselny' = tak się nazywa 
dom rodziców p. młodej* (podczas 
wesela K.) Maz. I, 276. || »Boż^ 
dom* = kościół Hilf. 46. 

Domacha: > Kukułka domacha « 
Przyj, ludu VII, 415. »Domaszka« 
= jaskółka domowa Przyj, ludu 
VI, 126. O. 

Domactwo: > Domactwo = domo- 
stwo* Pobł. 15. >Donmctw6 = 
1, domostwo, gospodarstwo do- 
mowe 2, swojszczyzna, ojczyzna: 
'Pftiij sił cf glina iió domactwo!'* 
Ram. 27. 

Domacy: »Domac^ = domowy, 
swojski : 'Donnie^ człowiek = 
nasz, domownik' < Ram. 27. Pr. 
fil. III, 378. Por. Do macy. 

Doma czka: >Domaczka = 1, mie- 
szkanka logo samego domu 2, 
swojaczka, rodaczka* Ram. 28. 

Domać p. Dumać. 

Domagać = > być zdrowym, krzep- 
kim* Krak. IV, 305. |j » Doma- 
gać się* z 3 pp.: » Domaga mu 
się zyd* Krak. IV, 196 ods. 

Domak: »Domak = 1, mieszka- 
niec tego samego domu 2 , swo- 
jak, rodak* Ram. 28. 

Domaklać się: » Domaklać sit = 
domacać się* Ram. 27. 



iiJMiiMiiykiiii 



348 



Do malu — Domowizna. 



Do ni al u = »lrochę, cokolwiek, 
np. otworzyć drzwi* Zb. II, 235 
M. »l)oinalu = całkowicie, na 
przestrzał* Pr. fil. IV, 191 (czy 
pewnie? K.). 

Doraaszny = >domowy « Zb. I, 66. 

Domący = » domowy: 'Domąca 
robota'* Rozpr. IX, 300. Porów. 
D o ni a c y. 

Domęczony = >bardzo zmęczo- 
ny* Wrześ. dod. 

Domiarkowa<5 się = zmiarko- 
wać, domyślić się: >Trąćże mnie 
nogą, A ja się też domiarkuję, 
pójdę za tobą* Kolb. 319, n« 34. 
• Markotno mu, ze nie może się 
domiarkować, wele cypu (= we- 
dle czego = jak K.) ma to być 
zrobione * Zb.YIII, 31 8. Por. ib. 31 9. 

Domielać = zmieć nałożycie: >Je- 
źli nie domiela (dom. we młynie, 
nieosob. K.), To spuszczaj kamie- 
niac Krak. II, 200, no 380, 
zwr. 7. 

Domier.zać: » (Dziewce) domier- 
zało (= przykrzyło się) noszfc 
uódę na gorę* (= nosić wodę K.) 
Nadm. 43. 

Domieścić: >l)omniościć = do- 
prowadzić do miejsca* Chołch. 
II, 149. ^Posłali do księża i lyio 
(= jak tylko) zdążyli go do ni 
(do panny) donmieścić (= przy- 
prowadzić), wyspowifidała sie... i 
um&rła* ib. 42. 

Domin OSZ ty Im. = » gatunek ja- 
błek^ Roczn. 192. 

Dominik: > Wielki jarmark (w Gdań- 
sku), zwany 'dominikiom'* Derd. 
134. ^Dominik = wielki jar- 
mark lelni w (idańsku na ś. Do- 
minika- Ram. 27. 

Dominik: » Dominik* Wał. 140. 
II »l)ónunc Kuj. II, 270. 318. 
Zb. lY, 173. jj »Dóminka* = 
Dominika ż. Kuj. II, 318. II » Do- 
mina < = Dominika ż. ib. || > Do- 
minik « Zb. IV, 92. II .Domina- 



szek«: »Dominaszku!« Maz. II, 
263, no 744, zwr. 2. 

Dominikan: » Dominikan * Rozpr. 
VIII, 123. 191. > Dominikanin* 
Ust. z Litwy. 

Dominikantowy: »Pieban... ka- 
zał stawić... Bozą-mękę i z klasto- 
rem, Z dominikanlow^^ra dozorem* 
Rad. II, 90, no 187, zwr. 16. 

D o m i n o s: » Dotąd pospólstwo żmuj- 
dzkie niektórym familjom dodaje 
nazwanie 'dominos'; w Telszew- 
skim np. Gadonom i Piłsudzkim 
itd.« J. Chodźko Milanowski, 33. 

Domknąć się=: dopaść, dostać 
się, dobrać się: »Nima to, jak 
starszy druchnie : Domknie sie 
do kuchni, Śtuckę sobie wym- 
knie i zemknie* Kai. I, 162. 

Domniewać się = domyślać się: 
>Wy sie na mnie (= o mnie K.) 
domniewacie, Że ja nic nie mam* 
Zb. IX, 200, nO 87, zwr. 2. 

Domokrąstwo = das Hausieren 
Now^a Reforma 10. 1. 97. Zdaje 
się, że w Galicji piszą też Do- 
n)okrążca = Hausierer. 

D o m o 1 n y = > nudny, uprzykrzony, 
namolny* Spr. V, 361. 

Domostwo: » Między dwoma do- 
tnoslwoma Płynie woda promie- 
nioma* Maz. II, 97, n^ 222, zwr. 
1. » Tamci mu umarła I tam jóm 
pochował: Zielone domostwo Nad 
nia^ ufundował* (= mogiłę K.) 
Zb. IV, 209, n« 10, zwr.' 13. 
♦ Otoczony iicznóm domówstwem* 
Gliii. III, 195. 

I) o m o ś c i ('• a. dobić, d o s o 1 i ć 
k o m u = dokuczyć do żywego 
List. od A. Cinciały. 

Dom ość: >Móuici ja gości Pełne 
dómości, Bodę ich f)rzvjmowała* 
Pr. fi!. IV, 191. Toż Skrz, 51. 

D o m o w i n a = > tnunna « Roczn. 
192. Ist. z Rawskiego. 

Domowizna = > ruchomości do- 
mowo. Kuj. II, 269. Spr. V, 351. 



Domowy — Doonaczyć. 



349 



Wrzoś. 6. Rozpr. X, 275. Dzień. 
Pozn. 1885, no 106, str. 4. Wi- 
sła Vni, 280. >Dojno\vizna = 
domostwo, obejście* Spr. V, 130. 

Domowy: » Ojciec domowy « = oj - 
cie p. młodej Pozn. II, 288. 

Domóc = zmóc: »Was bfle clilo 
domóże* Gen. 79. 

Dom szyć = > dokończyć u tykania 
mchem, 'dopchać mechę'* Rozpr. 
X, 213. 

Domfszlac sS p. Domyślić się. 

Domyślić sie^': >Domfszlac $2 = 
domyślać się* Ram. 27. >Domf- 
^^zlec sa=r domyślić się* ib. >Do- 
mfsleł słt* = przypomniał sobie 
Hilf. 135. » Domyślał się* = do- 
myślił się Bar. 104. 

Dona = sidło na ptaszki, np. na 
kwiczoły Słownik wielki. 

Donaglae: » Doniiglać « = dokuczać 
Pozn. VI, 97. »Donaglać = doku- 
czać: 'Choroba donagla'* Parcz. 

Donaszać: »Donaszac, 3 os. Im. 
ter. 'donaszają' = donosić* Ram. 
28. » Donaszać* = 1, kończyć 
nosić np. suknię 2, donosić (de- 
nuncjować) Ust. z Litwy. 

Donąd= >do owego miejsca* Hilf. 
163. Toż Ram. 28. >Doniid = 
dorlhin* (= aż tam, aż do owego 
miejsca K.) Cen. 68. 

Donder p. Dunder. 

Dondera p. Tyndyrynda. 

Don i a = córka: » Matka mówi (do 
córki K.): — Pamiętaj, doniu, 
nie oglądaj się* Zb. III, 91. >Car 
list od doni przeczytał* ib. 66. 
II »Doiika = córka (u ludu koło 
Choroszczy)* Pr. fil. IV, 811. 
II >I)onieczka, choć się sroma, 
Chłopców prosi. Aby nie iść do 
dom samej* W. Pol Pieśń o zie- 
mi, 35. 

Donica p. Dojn ica. 

Don ni ca p. Dojn i ca. 

Donosić = zanosić, przynosić: > Lo- 
kaj śniadanie panu na stół do- 



nosi-* Kuj. I, 155, > Wróbel pi- 
wo robił, A scygieł mu donosił* 
(dom. co do lego było potrzebne 
K.) Kozi. 154. >Król kazał ji jeść 
donosić* Krak. IV, 37. *Co kciał, 
ló mu donosiyli joś-; (= jeść K.) 
Zb. V, 247, n<> 51. > Donosić do 
stołu* {= podawać j(^dzenie do 
siołu K.) ib. Vn, 13. *Piwniczy... 
będzie piwo toczył, A ja będę je 
Waćpaństwu donosił* Sień. 253. 
>Krawćyk miał takiego posługaca, 
co n)u śyćkiego donosił* Za w. 
42. > Służka mnie polewki do- 
nio.sła* Maz. III, 231, n^ 289, 
zwr. 4. »Bączyca.. co (u Boga) 
uprosi, to bąkowi donosi* Zb. XI, 
47. >Cego bedzies chciał, to ci 
doniesom: jeść, pić..* ib. 111, n^ 
18. >Im tam złe (różne rzeczy 
K.) donosiło* Fed. 346. » Siadaj, 
to ja cie doniese* Cisz. I, 310. 
II »Jak tam u was donosi? = 
co u was słychać?* Spr. IV, 303. 

Donośno = gwarnie, hałaśliwie: 
> Żebyśmy się wspólnie zabawiali, 
a głośno i w całym domu donoś- 
no* (z oracji weselnej starszego 
drużby K.) Pozn. III, 93. 

Donośny=: » rozumny, chętny (czło- 
wiek)* Lub. II, 210. II >Donoś- 
ny* = mocny: » Wszystko po- 
zamykane na zamki donośne* 
Wisła VIII, 811. 

Don ot = V: »Damf^ mf ci pic psim 
gnatę, Kobflim donotę* Hilf. 64. 

Do nowa=na nowo, znowu Rozpr. 
VIII, 215, § 37. Zb. XIV, 33, 
no 2. 

Do nóg! »Na psy woła się: 'Pójdź 
tu, sa tu, do nógr* Roczn. 247. 
• Pójdź tu, do nogi!* = wołanie 
na psa, aby się zbliżył Ust. z Litwy. 

Dookoła p. Dokoła. 

Doonaczyć = dokuczyć, dopiec : 
»Jak cłowieku bida doonacy, to 
spadnie z nóg* (= osłabnie K.) 
Rozpr. xvii, 68, p. w. uśląknąć. 



350 



Do onego — Dopinek. 



Do onego: > Do ónogo = dokądsiś * 
Wrześ. 6. Por. Z onogo. 

Dopalić >konm = zoszkalować ko- 
go, wytknąć błędy* Święt. Por. 
Dopalony, D o p a 1 o w a ć. 

D o p a 1 o n V = » dokuczliwy, nieznoś- 
ny Spr. IV, 21. Toż Rozpr. XII, 
72, 5. Por. Dopalić, Dopa- 

I o w a ć. 

D o p a 1 o w a ć = > dokuczać komu « 
Rozpr. XII, 88. >Jdch już chciał 
być cicho, a ón jony dopalował* 
ib. 46. Por. Dopalić, Dopa- 
lony. 

Doparzyć: » Organista (polany wi-ząt- 
kiem), jak go doparzuło, krzyknie.. « 
Zb. VIII, 316. 

Dopasować = wystroić . ładnie 
ubrać : > Dofasować < : > Dzieciaka 
dostroi i dofasnje^ Pozn. I, 280. 

Dopaść: » Dopaś = pochwycić: Ten 
dopad ze złości siekierę'* Rozpr. 
X, 275. >Zbercały (= brzęczały) 
łańcuski, kiej je na mnie kładli; 
Panowie sio śmiali, jesce mnie 
doi)adlic Wisła VIII, 222, n^ 37. 

II > Dopaść sie< = dostać się: 
>Myśliwczyk.. szedł do don); Nie 
dopadł mu się lam ani ogon« 
(= nic nie złapał w sieci K.) Rog. 
no 56. 

Dopchać: » Dopchać jako tako = 
dożyć, dociągnąć* Święt. 

Dopędzać = dopuszczać, stano- 
wić: ». leżeli baba dopędza świnie 
do knura, to się ta oprosi świn- 
kami* Zb. XIV, 210. 

Dopędzenie = dopuszczanie, sta- 
nowienie: >Po dopędzeniu do byka, 
nie doi się krowy, aż nazajutrz* 
Zb. XIV, 205. 

D o p i a ć = dojechać, dokuczyć Przyj, 
ludu VI, 6. 

Dopiecz ny =:i » dokuczliwy* Lub. 
II, 210. ^ 

Dopier p. Dopiero. 

D o p i e r o: » Dopieru « : Witw. 72. 
Bisk. 26 Derd. 50. 79. Fed. 262. 



II »Dopiru*: Was. 240. Chełch. 
I, 176. »Dopirójem sio wys])ała<I 
ib. II, 53. II » Dopier*: Lub. II, 
210. Kam. 25. || »Dopir*: Pr. 
fil. IV, 191. Kam. 16. 24. 38. 
63. 64. 129. Lub. II, 210. I) >Do- 
pirz* Rozi)r. VIII, 222. |Y » Do- 
pierz* Si)r. IV, 21. 375. II »Do- 
pierze* Ram. 28. Nadm. 89. Cen. 
69. II »Dopirój< Chełch. I, 19. 
28. 55. 70. II >Dopiruk* Fed. 
353. II >Dopierok = wzmocnie- 
nie 'dopiero'* Spr. IV, 321. 
II »Dziepro* Zb. IX, 259, n® 
310, zwr. 11. II »Dzieprem« Ust. 
z Ja worzą. || >Dziepiero* Parcz. 
II >Dziepierz = dopiero* Pr. fil. 
V, 728. II > Dopiero* przy prze- 
czeniu: *Jeszczem nie zbójował, 
doj)iero ten roczek* Zejsz. 170, 
n^ 132. II > Dopiero = ma zna- 
czenie 'teraz'* Wi^ła III, 84. 
Czark. || >Dopióro* = teraz, o- 
becnie Narbutt Dzieje nar. litews. 
I, 453. Toż Ust. z Litwy. Wal. 
36 (podaje inne przytoczenia) 
II Zdrobnienia (właściwie wzmoc- 
nienia): >Dopirusio* Pozn. V, 114, 
no 233. II >Dopićrusieńko* Zb. 
I, 74 p. w. Przysłówki. Czark. 
II » Dopieru teii ko* Zb. I, 74 p. 
w. Przysłówki. Czark. || » Dopie- 
ru tko* Zb. I, 74 p. w. Przy- 
słówki. II >Dopieroteneńko* Zb. 

I, 74 p. w. Przysłówki. || > Do- 
pieru teneczko* Zb. I, 74 p. w. 
Przysłówki. || >Dopirko« Hist. 
w Landzie 10. || >Dopiruchno« 
Kuj. II, 46, no 202, zwr. 3. ib. 
281, no 11. II »Dopiruśko* Pozn. 

II, 259, no 100, zwr. 5. || »Do- 
pierfnku* Nadm. 165, n'* 8. 

Dopierok ]>. Dopiero. 
Dopieru p. Dopier o. 
Dopi(e)r(ze) p. Dopiero. 
Dopinek a. Dopinki blp. = 

praymówka, alluzja, dogryzanie 

Ust. z Litwy. 



Dopióro — Dopowiedzieć. 



351 



Dopióro [). Dopiero. 

Dopir p. Dopiero. 

D o p i I k a p. Nu d o p i I k (,». 

Doplaiad się p. Dopną lać się. 

Dopłakać: >Haiusia miała napła- 
kać hów jaż do wirzku (cebra 
K.).. Miała już aby półkwaterek 
dopłakiwać.. Czarownica powia- 
da:.. — Ja za was dopłacę!* 
» Wisła VII, 159. 

Dopłakiwać p. Dopłakać. 

D o p n a t a ć się (może dopiatać się? 
K.) = > dowlec się dokijd; dojść 
powoli, z trudnością: 'Ledwom się 
dopnałał do domu^ O. 

Do pokąd: >Dopókąd«: »Nie będę 
ja na Jasieiika dobra, Jaz dopó- 
kąd nie opadnie choinecka drob- 
na* Kieł. II, 95, no 311, zwr. 1. 

Dopoki(l) p. Dopóki. 

Dopołednie p. Dopołudnie. 

Dopołnie p. Dopołudnie. 

Dopołudnie: >I)opołńdnie< : »Cziis 
roboczy od rana do południa zo- 
wie się 'dopołednie'* Krak. IV, 
315 p. w. Odwieczerz. >l'orał uon 
całe diiopołudnie* łlozpr. VIII, 
104, nO 4. Toż Matusiak Kw. 16. 
Arcbiv V, 652. >Dop(>łednia (= 
prz<»d południem) < Wisła V, 933, 
n" 12. »Wybyśla to ijrnój K.) 
trzęśli tydzień,., a ón to bez do- 
połnie zrobiuł* Chełch. II, 120. 
» Dopołudnie = czas do obiadu* 
Jasli-z. 

D o p o ł u d n i e j s z y : » Dopołedniejsy 
cas = czas przed południem* 
Rozpr. XXVI, 374. 

Dopominać się: »I)o]K)minać się 
na..« : >Co.. braknie, to się na druż- 
bie doi)ominajcie« Pozn. II, 301. 

Dopomóc = pomoc : > Żejjnam p. 
Jezusa moca^ i Najświętszej panny 
dopomocą* (zażegnvwanie łuszczki 
na oku K.) Zb. III," 51, n" 2. Toż. 
ib. w następnych zaż(»<^nywaniach, 
oraz ib. IX, 49, n" 2. » W imię Ma- 
tki boskiej mocy i świętych dopo- 



mocy, idź złe na bory, lasy...* 
Przem. 237. >Przy boskiej mocy, 
Małki boskiej pomocy, aniołów 
świętych dopomocy... idź!* (za- 
żegn^'wanie 'kurdziela' K.) ib, 238. 
»Matuchno (= N. Panno K.), za- 
zegnajze boską mocą i Twoją, 
matuchno. dopomocą* (zażejjny- 
wanie wścieklizny K.) Kieł. II, 
212, n^ 15. «rciekajcie, wiatry, 
poświsty, cugi przez moc boską 
i dopomóc wszystkich świętych* 
(zażegn rwanie reumatyzmu K.) 
Pozn. VII, 146, no 23. » Przez 
wszystkich świętych dopomóc* 
Sień. 261. 
Dopomóc: > Gdzie idziesz...? Ja cie- 
bie wspomogę, Dróżki dopomogę..* 
Maz. III, 285, n© 407, zwr.^l. 
(wyi-zutnia dość niezwykła: dom. 
'wynaleźć', 'odszukać' K.): »Do- 
ws[)omóc « : > Pambógdowspomoze « 
Rozpr. IX, 185. > (Jeden wół) tern 
dwoma dospomoże* Pozn. II, 239. 
II Dospomóc =z dopomóc: > Niech 
ci pan Bóg dospomoże* Krak. II, 

86, nO 169. Pozn. II, 242, n^ 

87, zwr. 2. Zb. II, 259; V, 233: 
VI, 275; VII, 111; X, 283. Wisła 
I, 146; II, 470. Kieł. II, 73. Kai. 
I, 239. 

D o p o s p o ł u = razem, do kupy: 

• Zebrał... akia wszfśke (= wszy- 
stkie K.) dopospołu* Derd. 49. 

• Świadkowie (podczas ślubu K.) 
...tak uklękną dopospołu, żeby 
nowożeńców zasłonić* Nadm. 59. 

Do i)()środka = »w środek*: »A 
juz sie nam nieprzyjaciel do po- 
środka j)cha« Spr. IV, 21. 

D o p o t ą d = poty, dopóty: » Sztu- 
denci (heretyków K.) ...Dopotąd 
trzymali, pokąd nie puścili sztu- 
denta* Krak. II, 236, zwr. 7. 

Dopowiedzieć =r odpowiedzieć, 
powiedzieć, powtórzyć, donieść: 
> Matusia o tym nie wiedziała, 
Aże jej .sąsiada jeno dopedziała* 




354 



Dorochwija — Dosid. 



czas, bo się można dorobić, po- 
obrabiać w polu« Zb. I, 40. 

Dorochwija p. Dorota. 

D o r o d a = uroda : » Zczarowałaś, 
Kasiu, mnie swoją dorodą* Wójc. 
II, 225. » Królewicz ujęty byJ jej 
dorodt|< Wójc. Klechdy II, 54. 

Dorodny = dorosły, pełnoletni Ust. 
z Litwy. 

Dorostek = np. o małych, dora- 
stając veh prosiętach Rozpr. XXVI, 
374. 

Dorota: »0 Dorota!* Kozł. 255, 
nO 18. »Po świętej Dorocie wy- 
schną chusty na płocie* Star. 
przysł. 36. |] »Dorolka«: Zb. II, 
59. Wójc. II, 263. 334. Zb. IV, 
95. Kozł. 256. || »Dorla* Rog. 
nO 20. II Święta Dorochwija* (?) 
Zb. III, 60, n'> 35. II > Dorota = 
najgrubsza kiszka, kicha* Ust. 
od Zakroczymia. Porów. Doda. 
Dorka. 

Dorotka = loch, więzienie: > Wię- 
zienia,... zwane, jak zwykle w Kra- 
kowskim, 'dorolką'* Krak. I, 11. 
• Dorotka, czyli ciemny loch wię- 
zienny* ib. 35. 

Dorozumieć = zrozumieć: >Co 
oko widzi, to jj:łowa dorozumie* 
Cinc. 8, n'^ 91. >Ma^dry sie temu 
nie będzie dziwował, a p:łupi nie 
dorozumie* ib. 23, n^ 491. 

Dorożka: > Derożka < I ist. z War- 
szawy. » Konie derożkarskie* Kurj. 
Codz. 1883, no 206. >Doróżka* 
Ust. z jjtwy (zwykle 'drążki' blp.). 

Dorożka?: » Wszy>lkio przyrządy 
(do rybołówstwa K.), jako małe 
siatki, dorożki, wędki... mieliśmy 
z sobą* Tyszkiewicz Wilja 36. 

Dor packi: > Dor packi olej = ol. 
Ru^ci* Ciesz. 20. »Dorpackie kro- 
ple = tinctura chinioidini* ib. 

Dorubajło p. Dorobadło. 

D o r y w k i Im. = > wczesne jagniaki, 
pokocone nie w porę, poczęte 
skutkiem 'dorwania się' tryków 



do macior przed terminem, prze- 
znaczonym przez hodowcę na par- 
kanie się owiec* Spr. V, 130. 

Dory w kie m = > dorywczo, na po- 
czekaniu* Krak. IV, 305 p. w. 
Do. Por. W dorywczą. 

Dorządzić się: »Z głupim sie nie 
dorządzi (nie domówi), a z usmar- 
kan^Tii sie nie najd* Cinc. 40, 
no 921. Toż Rozpr. XII, 78. 

Dorzeniały p. Dojrzały. 

Dorzenieć p. Dojrzeć. 

Dorzieć p. Dojrzeć. 

Dorznąć się = dobić się, do- 
paść: » (Starszy drużba) do kuchni 
się dorznie, pieceni urżnie* Kai. 
I, 162 (w oracji weselnej). II »Do- 
rzynać się* do czego = ubijać 
się o co Święt. 

Dorżnik = dziedziniec, obudowa- 
ny w czworobok nieprzerw^anenii 
budowlami Ust. z Oszmiańskiego. 
>0 oborach litewskich w Sejneń- 
skim Encyklopedja roln. (1872) 
twierdzi, iż budowane są w pod- 
kowę, z podwórkiem w środku, 
zwanym 'dorżnikiem', czyh 'doj- 
nikiem'* Maz. V, 46 ods. > Dorż- 
nik = miejce pod otwarłem nie- 
bem, ogrodzone żerdziami, prze- 
znjiczonc dla bydła* Petr. Por. 
Dorżyń. 

Dorżnik p. Dojnik. 

Dorżyń = » miejce boz dachu dla 
bydła* O. Por. Dorżnik. 

Dosadny: » 'Rzecz dosadna' = 
i-zecz dobrze zrobiona i trwała* 
Spr. V, 351. 

Do(s)c p. Dosyć. 

D o s i ą ś ć = przysiąść, usiąść: > Chłop 
nie dosiadł bez caluśką noc* Kam. 
80. >Jak zaczęli tańczyć, to mu- 
sze nikaj było na chłopie do- 
sieść* ii). 139. || »Dosiąść« = 
wsiąść na kogo = dojąć: •Bie- 
da cię dosiędzie* Rog. n^ 462. 

Dosie i j). Dosyć. 

D o s i ć p. Dosyć. 



Do siego — Dostać. 



355 



Do siego (roku) p. Si. 

Dosie la = »doląd< Goszcz. 133, 
Wrześ. 6. >Óna do .«siela z^e* 
Zb. V, 229. Por. ib. 245; YU, 
9. 17. 24. Rozpr. X, 275. >Do- 
siela* Pr. fil. IV, 191. Porówn. 
Dotela. 

Dosie wek: » Parobcy, służąc u go- 
spodarzy wiejskich , zwyczajnie, 
zamiast zashig, mają (= mie- 
wają K.) dozwolone przysiąc na 
roli gospodarskiej swoim ziarnem; 
żniwo z lego nazywa się *przy- 
siewkiem' a. 'dosiewkiem' i jest 
własnością parobka* Pozn. V, 
184 ods. 

Doskocz = » chłopak, podlotek* 
Krak. IV, 305. || » Doskocz* = 
nazwa psa Tsl. z Litwy. Porów. 
Dos kok. 

Do skok = nazwa psa Przyj, luda 
Vin, 207. Por. Doskocz. 

Doskonały: » Psy gryzły się w dre- 
wniku i doskonała- zgieł zrobiły* 
Pozn. VI, 93. 

Do skrctesu=: »zupełnio« Rozpr. 
VIU, 228. 

Doskulić = > dokuczyć : 'Zimno 
mu doskuliło'. 'A to mu dosku- 
lił!'* Pr. fil. IV, 191. Por. Rozpr. 
XVII 76. 

D o s k w i e r n y : > Doskwirny = do- 
kuczliwy* Krak. IV, 305. »Do- 
skwiernv = dokuczhwy* Pr. fil. 
IV, 81 1'. 

Dosie p. Dziąsła. 

Do s ł y c łui ą ć :=: zasłyszeć , usły- 
szeć: >Syn króloski, jak dosjych- 
non...« Cisz. I, 257. 

D o s ł y c h o w a ć się = przysłuchy- 
wać >ię, podsłuchy wać: »Subjekt 
dosłnchuje sie tygo, co uni ga- 
dajo« Chcłch. 11," 64. 

D o s o i i ć (kom u) = dokuczyć, do- 
jechać list. od A. Cinciały. Por. 
Dohić. Domościć. 

D o s p o m ó c p. D o [> o m ó c. 

Dospomóżka = » zapomoga* Parcz. 



Dostać: A. Formy: »Doslajać = 
dostawać* Rozpr. VIII, 207. Zb. 
XIV, 33. »Do strzechy duostaja- 
ła* Archiv V, 656. > Niech sie 
jabłuska dostawają* (= dojrze- 
wają K.) Zb. IV, 162. »Dostoić 
nie mogę na nogach* Zb. VIII, 
250. »Dosłać* (= dojrzeć K.) 
Święl. » Dostawani y« = dosta- 
jemy Rog. n^ 426. »Dostajały* (= 
pozostawały w tyle) Zb. VII, 23. 
błrąki się dosłojałv* (= dojrzały 
K.) Chełch. I, 51.' || B. Znacze- 
nia: 1, » Dostać* = wystać, u- 
ustać: Patrz przykład ze Zb. VIII, 
250 wyżej pod A. »Nie mogę 
dostać, Zimna rosa, a ja bosa* 
Pozn. IV, 59, n® 122, zwr. 2. 
• Czegóż ja tu dostała!* (= sto- 
jąc do< zekała K.) Rog. n® 386. 
»Ja się pana nie boję, Na placu 
mu dostoję* Rad. II, 55, n® 112, 
zwr. 23. II 2, > Dostać* = doj- 
rzeć, dośpiać (= stojąc stać się 
dojrzałym K.): Swięt. »Osiwecki 
w polu dostoją* Zb. IV, 128, 
no 103, zwr. 2. Pozn. V, 27. 
Krak. II, 209. Kieł. II, 78. >I)o- 
stać a. Dostać się = dojrzeć* 
Pr. fil. IV, 811. Patrz wyżej pod 
A i)rzykład ze Zb. IV, 162 
i z Chełch. I, 51. Por. Dostały. 
Dostojenie. || 3, > Dostać* = 
zostać, pozostać (w tyle), przyzo- 
slać się: > Wychodzą ludzie z ko- 
ścioła, a dziadek dostaje, dostaje 
i dostał na noc w kościele* Zb. 
VII, 28, no 77. »Wysło dwudzie- 
stu, a śtyrek dostało na warcie* 
Zb. VII, 74. » Dostane = zosta- 
nę* Spr. IV, 375 (nio objaśniono, 
w^ którym zua<zeniu słowa 'zo- 
slać' K.). >Mulka sie wyleje, a sćr.. 
dostanie* Aten. VI, 116. •Do- 
stajcież z Bogiem!* (= pożegna- 
nie, por. Ostać K.) Pauli 40. »Ko- 
nary obleciały, jćno ón dostał na 
takim knullu* Zb. V, 221. »Ci 
2:i* 



356 



Dostajad — Dosliipić. 



kces na ton łam świat iś, ci tu 
dostać?* ib. 219. 234 (dwa- 
kroć); ib. VII, 3. 23. »Dostąii 
11 ninio! I dostał* ib. V, 219, 
n« 26. Por. Wisła IX, 76. || 4, 
> Dostać* = zostać, stać się: 
Wrześ 6. Rozpr. VIII, 207. »Słii- 
zj^ca dostała od eysarza obda- 
rzona* Zb. IV, 208, n« 14. .Ka- 
pitan dostał jodnorałem* ib. 257. 
»C(lhłopioc) dostiił fnet dowódz- 
com* ib. VII, 9, n^ 70. || 5, > Do- 
stawać* = schodzić się, łączyć 
się: > Wargi mn nic dostają do 
kupy* Kam. 170. > (Brat krawiec) 
Poradzi śnurówecce tak, co mi 
dostanie* Fed. 88. || 6, > Dostać* 
z 2 pp.: » Dostali tego dziecięcia* 
Cisz. I, 123. » Dostała pisma* 
Rog. nO 215. > Dzieci płakały, Że 
złej macooliy dostały* Lip. 28. 
» Dostał do niej wielkiej ochoty* 
Zb. II, 157. >Dostałem żony* 
ib. 54. > Dostanę postrzału* Zb. 
IV, 183. > Dostać błędu* patrz 
Błąd. II 7, > Dostać* z 4 pp. = 
pochwycić, ująć Wrześ 6. Rozpr. 
X, 276. II 8, .Dostać* = do- 
prowadzić: »(Żf^dow) dostałem do 
skruch^* Derd. 18. > Wierę żesta 
go do smniercf dostałf^ ib. 92. 
II 9, » Dostać się (z oczu)* = 
zniknąć (z oczu): »Wnet bufT^ąm 
niebezpiecznym z oczy (tak! K.) 
sę dostalf* Derd. 118. || 10, .Do- 
stać się< = 'dostać siebie', po- 
łączyć się: »Byli insi, Co się 
z sobą pogniewali, A przecie się 
zaś dostali* Rog. n^ 369. || 11, 
.Dostać się w..* z 4 pp. = do- 
stać sio do..: »Co to ciało zdzia- 
łało. Co się w piekło dostało?* 
Kuj. II, 52. .Abym się w^ niebo 
dostali* Łęcz. 176. Por. Podo- 
s t a ć. Zostawić. 

Dos t aj ać p. Dostać. 

Dostały = dojrzały, dośpiały Was. 
2M. .Zboże dostało, owoc do- 



stały, = który dojrzał tj. *do-' 
stał się' na drzewie* Pr. fil. IV, 
811. Tsł. od Lublina. || > Do- 
stany* = toż znaczenie: .(Ja- 
gody) l)ędą dostane* Krak. U, 
160, no 317, zwr. 3. Fed. 219. 
Święt. Zb. X, 274, n« 138, zwr. 
2. .Dziwka dostjina* Jastrz. || »Do- 
stojały = dojrzały (o owocach)* 
Czark. Por. Dostać. 

Dostany p. Dostały. 

Dostatkiem = poddoslatkiem, do- 
.syć: .Dostatkiem będzie jeść* 
Wisła VII, 90. 

Dostatni: . Dostatny = dostate- 
czny; dostatni* Ram. 29. »Dosta- 
tna krowa = spaśna* Zb. Vni, 
250. 

Dostatno = » dostatnio ; dostate- 
cznie* Ram. 28. 

Dostatność: .Dostatnosc = do- 
statek, zamożność* Ram. 29. 

Dostawić = zostawić: .Złodzieje 
uciekli, a piniądze dostawili* Zb. 
V, 206. .Tam (na tym świecie) 
ciało dostawis* ib. 219, n® 26. 
.Uo Boże, weź śmierć, a cło- 
wieka dostawi* ib. VII, 100, n^ 
60. .Jednąnni chopu umarła baba 
i dostawióła dziewcąną* ib. 79, 
n** 137. II .Dostawić* = dostar- 
czyć : »Kto mi dostawi moigo 
pałasa, temu dam mojom córkę* 
Zb. XI, 91. II .Dostawić się* = 
dostać się, znaleźć się: .Jakiemci 
ty tu prawom sie dostawiła?* 
Zb. XI, 100, no 11. Porów. .Do- 
stać. 

D o s t ą p i ć = sięgnąć, dotknąć: .Ten 
koń ni razu nie dostąpił nogą 
ziemi, jeno światem bieżał* Kam. 
165. II .Dostąpić* = podejść, 
zbliżyć się, przysttąpić: .Psy do- 
sUipiły do niego i pytają się..,* 
Pozn. VI, 60. .Panny do niego 
dostąpiły i maściami nasmarow^ały* 
ib. 85. Por. ib. 272. .Cego stoi- 
cie? Dostąpcie do Maniuchny, 



Dos tojad — Dosyć. 



357 



ocki utrzyjcie* WisJa VIII, 703, 
no 58, zwr. 6. || > Dostąpić* = 
dostać (kogoś), połączyć się z kimś: 
>Połocę baryłeckę Nvina, kiedym 
dostąpiła dobrej matki syna* Zb. 
IV, 150, no 207, zwr. 2. > Cięż- 
ko tobie, dziewcyno, Zlkochilnia 
dostąpić* (= dostać tego, któ- 
rejro kochasz K.) Kętrz. 63, n^ 
26. II > Dostąpić się* = dostą- 
pić, docisnąć się Ust. z Litwy. 

Dostojać p. Dostać. 

Postoje nie = dojrzewanie: > ( czer- 
wony wiilek, zielony postaw, białe 
dostojcnie, proszę o zgadnienie (= 
żyto, wschodzące czerwono, pó- 
źniej zielone, dojrzawszy białe)* 
Nadm. 145, n^ 31. Porów. Do- 
stać B 2. 

Dostojny = godny, odpowiedni: 
>Ja ci zniljdę tit dziewicil, chtora 
óna tobie bitdzie dostojna* Aten. 
VI, 641. 

jpostrzec się = dowiedzieć się, 
przekonać się: >Wykr{idali panu 
ryby i ón sie nie móg dostrzćc, 
kto* Cisz. I, 247. 

Dosużny i pocli. = »wohiy od 
pracy: 'Na próżnowaniu dni do- 
sużne przepędza'* O. || Dosużość 
= czas wolny od pracy; brak 
stałego zajęcia: 'Nudzi się od do- 
sużności'* O. 

Dosyć: A. Formy: »Dosić« Wójc. 
I, 97. Kuj. II, 49. 50. 54. 62. 
Sand. 69. Kozł. 33. 110. 114. 
Zb. II, 242. Pozn. IV, 227. Ciiełch. 
I, 224; II, 104. Rud. 184. Pr. 
fil. IV, 191. Spr. IV, 375. »Do- 
sićem (drew) przywióz* Kuj. I, 
183. II »Dosici*: »A dosici, ty, 
Maniuchna, dosici. Niech ci sie 
ten wianyszek nie świci* Wisła 
VIII, 503, no 26 (więc przycisk 
na przedostatniej, bo rymuje 
z 'świci' K.) II »I)oc* Derd. 64 
(może pomyłka druku, zam. 'dosc\ 
jak ma Ram. 28 i Cen. 68: »Nie 



je jeden poseł dose* =^ nie dość 
jedneiro posła K.) || » Dojść* Zb. 

I, 33. II >Doś* Zb. IV, 90. »Do- 
śem sie narobija* ib. XIV, 92, 
no 30. II >Dości* Rog. n^ 7. 
109. 117. 407, 524. || »Do*: 

• Nie dojeś (= dość żeś K.)... 
I)an tyle na nuiie... kład i nau- 
kęśmidilł..* Święt. 374. || B. Zna- 
czenia: > Dosyć* = wiele, dużo: 
»Dość = dużo: 'Po coś tak dość 
kartof lisków brała!'* Wi.sła I, 317. 
>()grónmie dość ludzie mu da- 
wali* Pozn. VI, 224. » Ubywało 
mu dość w swojem domu* ib. 
233. >Tak dość skórów macie* 
ib. 293. > Bardzo dość ludzi na- 
ginęło* ib. 313. >Dość razy mu- 
sisz djiibła strykiem nazwać* Cinc. 

II, n^ 165. »Rodzice mnieli dość 
dzieci* Chełch. U, 66, n^ 69. 
»Dość tego = dużo tego* Pr. fil. 
IIT, 364 p. w. Bokadosc. > Pienię- 
dzy mu dość darował* Kuj. I, 
180. Por. ib. 186. » Bardzo dość* 
Przyj. ludu VI, 91. »Kr&j nie dość, 
nie mało. Zęby dla wszystkich 
wystało* Pozn. I, 212 ods. »Dość 
= wiele. Bardzo dość = bar- 
dzo wiele* Zb. I, 18. Toż ib. 33. 

• Okrutnie dość piniędzy* Kuj. 1, 
119. »Nie dziwujcie się. Że nas 
lu lak dość idzie* Pozn. II, 208, 
nO 62. Toż ib. 210. || »Dosyć* = 
ile, jak wiele (względnie i czę- 
ściej pytająco): »Nie wiem, dość 
jeszczek mam* Pozn. VI, 138. 
»Dośćże pan ma synów?* ib. 177. 
»Dość ón będzie kosztował?* ib. 
179. »Dość (przewoźnik) żąda za 
przewiezienie od osoby?* ib. 192. 
Por. ib. 356. » Pożycz my pinię- 
dzy. — A dośćże chcesz?* Kuj. 
I, 180. Por. ib. II, 25, n^ 149, 
zwr. 5. >Dają (pieniędzy) 'dość 
jeich wola' = wiele im się po- 
doba* Pozn. II, 75. » Dosyć = 
ile, jak wiele?: 'Dosyć was tam 



358 



Dosypać komu — Doświadczać. 



było?' 'Dosyć razy po wodę pój- 
dziesz?'* PoW. 131. II » Dość na 
lem* = dość lego, słow(Mn, wre- 
szcie: »Puściuł sie w swat na 
wędrówkę i dość na lem, ze cho- 
dziuł dwa mniesiące i ni móg... 
nalyźć* Chełch. II, 98, n^ 78. 
Por. ib. I, 132. > Wywiedziawszy 
się, dość oni lam płacą....* 
Pozn. II, 331. II » Dosyć niewie- 
le* = wcale mało: »A cóż to 
te talary, dosyć nio wiele < Wójc. 
I, 295. II »Mieć dosyć* patrz 
Mieć. II » Dosyć* (wo względzie 
czasu) = długo: (Zjijąc mówi) 
>Cóż ja wam krzyw?.. Dość w o- 
gródeczku nie siadam, Jeno liście 
z kapusty jadam* Zb. X, 306, 
n^ 251, zwr. 2. »Dość kawał 
ca.su* Zb. Vin, 301. 

Dosypać komu = pobić silnie 
pięścią albo kijom Święt. 

Do syta: >Dosy to .się najedli* Pozn. 
VI, 53. »Pić i jeść bvło do svlu* 
ib. 268. 

Doszle?: »0 ty, pośle. Spraw mi 
dośle. Jakby ja sama* Maz. II, 
38, no 94, zwr. 3. (W lakiejże 
pieśni: Pozn. IV, 70, n^ 141: 
'sprawże... właśnie'; Maz. 182, 
n® 68: 'zróbże mi dobrze'; toż 
Wisła V, 34: Kici. I, 126, no 
207, zwr. 2: 'sprawzo mi tak za- 
cnie'; Kai. I, 100, no 57, zwr. 7: 
'spniw mi dobrze'; ib. 156, n® 
135, zwr. 3: 'sprawze mi tak 
ostro'). Czyby = dojrzało? K. 

Dość i p. Dosyć. 

Dościągać: >Som ci ubodzy..., co 
dościagaja jrwiazdv ku ziemi* Wi- 
sła vii, 149. 

D o ś c i b i ć = dodać (w rozmowie), 
wtrącić (słowo): Kam. 94, 188. 
Pr. Vii. IV, 191. 

I) o ś c i g a ć : » Zona dościgała na nniio 
o fondus' = żona domagała się 
ode mnie liinduszn* Zb. II, 234. 
II »Do.ścigna,('« = zdążyć, dogo- 



nić: »Bywa, co hołociuch nie do- 
ścignie za bydlęciem* Kam. 62. 
II » Dościgły* = dojrzały: •Do- 
ścigły owoc* Sand. 273. Toż 
Krak. IV, 305. » 'Śliwki jeszcze 
niedościgłe' = niedojrzałe* ib. 
» Zboże nie dobrze 'dościgłe'* ib. 
II, 94. 

Dość p. Dosyć. 

Dośle p. Doszle. 

Dośmieć = » od ważyć się jeszcze, 
być jeszcze w stanie: 'Nie do- 
śmiała jedne nogi podniś, bo juz 
(oboje) byli pod jodłom'* (? K.) 
Spr. IV, 321. Por. D ośmielić. 

Dos mielić = » ośmielić się: 'Jak- 
że on dośmielił wójta w pysk 
prasnąć'* Spr. V, 351. 

Dośpiać= » doczekać « Kolb. w Sło- 
wniczku. > Ożenić (dom. 'się' K.) 
nie dośpiał, Król na wojnę ode- 
słał* ib. 180, no 141 [nie 'do- 
czekać', lecz raczej 'zdążyć', po- 
rów. Pośpiać, llśpieć K.]. •Do- 
śpiał* (nie objaśniono K.) Rozpr. 
VIII, 192. .Dośpiać = 1, doj- 
rzeć 2, zdążyć* Czark. »Dośpia- 
ły = dojrzały (o owocach)* Czark. 

Dośpiecznie = »'to tak już śmiało': 
'Óni .sobie żyli dośpiecznie do 
samy śmierci'* Wisła VI, 592. 

Doświadczenie: »Z doświarcze- 
nia* Kuj. I, 130. Toż ib. 167. 

Doświadczyć: » Doświarczyć * Kuj . 
II, 277 p. w. Świadczyć. »Do- 
świarczony* Mil. || » Do.świadczać 
się* z 2 pp. = przekonywać się: 
>Jak się logo doświadczę. Innego 
przy tobio zobaczę... Do rodziców 
twoich nio i)i*zyjdo* Hog. n® 254. 
>Będo bi*ząkała ('dzwon yszkami'), 
To się wtencza<, Ja^in, doświad- 
czysz^ (żom nio leniwa K.) Lip. 
215. > Chcąc się doświadczyć, 
czy p. Jezus był... prorokiem..* 
Zb. VII, 108, n'> 5. »I)oświar- 
czvł, co znaczv złodziej* Wisła 
Vni, 811. II >l)oświad(zvć = do- 



Doświarcz Dotyla. 



359 



wieść : *Nie można doświadcyć, 
zem co pedzial'* Rozpr. X, 213. 
Toż ib. 205. Spr. V, 351. || .Do- 
świadczać się* kogo = kusić, 
próbować, przekonywać się o...: 
»Pana Boga nie trzćba się do- 
świadcać* Zb. VIII, 321, n« 34. 
Toż ib. 265 a z ilustracją podanio- 
wą przysłowia. Por. Doznać się. 

Doświarcz- p. D o ś w i a d - . 

Do świata = >przededniem* Pr. 
fil. IV, 812. Por. Doświatck. 

1) oś wiatek = przedświt: > Dos wia- 
tek = zaranek: 'Wyganiać woły, 
krowy na doświatki'« Pr. fil. IV, 
811. »I)oświatek = zaranek, np. 
l^ojechał na doświatku' = przed 
wschodem słońca, o pierwszym 
brzasku* ib. 812. »Doświtki Im. 
= robota odbywająca się nad 
ranem, kadzielnice: 'Iść na do- 
świtki' = iść na kadzielnice, tj. 
zebranie kobiet wiejskich, odby- 
wające się bardzo rano, przed 
świłeni, dla przędzenia* ib. 191. 
»Doś witek = przedświt* Roczn. 
227. »Doświtka ż. = śniadanie 
a. jedzenie przed świtem u po- 
dzienników, a. ludzi, odbywają- 
cych roboty wiejskie* O. »Do- 
świtki czyli rychłe wstawanie do 
roboty domowej, szczególnie do 
kądzieli* Star. przysł, 81. Por. 
Tyg. ilustr. ser. 2, ł. IV, str. 67. 
Zb. VIII, 118. » Chodź na do- 
świtki, to trochę porozmawiamy* 
Wisła VI, 857, n® 2. Por. Do 
Świata. 

D o ś w i t - p. D o ś w i a t - . 

Doi nieodm.: »I)ól =: nieżywy, mar- 
twy* Ram. 29. » Powiedz latu, 
że FriiMlrich (tak!) jest dot (u- 
marł)* Nadm.-llO. 

D o t a i ć = (o kaszy) z należy ti| 
ilością wody rozmieszać list. z ró- 
żnych okolic. > Kasza się dotaiła 
w sam raz< Dygasiń.ski Beldonek 
•13. Por. Prze taić. 



Do tam: >Dotam i dotąd* = tam 
i napowrot Hilf. 163. Porówn. 
Donąd. 

Dotąd = tutaj, do tego miejsca: 
>Mam te królewiczówne z tego 
a z tego miejsca tutaj dotąd 
zwieźć* Pozn. VI, 58, »Dot4d« = 
toż znaczenie Hill. 163. || ♦Do- 
tąd* = do[)óty: łGraj dotąd, aż 
się zmordujesz* Zb. II, 159. Por. 
Donąd. Do tam. 

Do tek p. Dodek. 

Dotela = »dotąd* Pr. fil. IV, 191. 
811. »Dosiela, Dotela = dotąd* 
Rozpr. X, 275. Wrześ. 6. >Z te- 
go, co 'dotela' (= doti|d) widać, 
można jnz wrózyt* o lepsych ca- 
sach* Maz. 111,356. Por. Spr. V, 
351. Udz. Por. Odtela. 

Dotka p. Dodek. 

Dotku nieodm. = >do donm, w ję- 
zyku dzieci: 'Pojedziem dotku'* 
Pobł. 131. 

D o 1 1 e w a ć : » 'Już mu thiło'. 'Już mu 
dotlewa' = źle z nim* Cinc. 
19, nO 374. 

Dotrwały = > w v tr w ałv « Wrześ. 
dod. 

Do trzna p. Do cna. 

Dotrzymywać:* Dotrzymo wać * Kam. 
76! 

Dotuszać z 3 pp. = zachęcać, 
dodawać odwagi: nakłaniać do 
bójki, podburzać Święt. >Sam (p. 
Rogawski) dotuszył, abym \vy- 
sUipił w tej sprawie, bo mi po- 
wiedział: pi.^z!...* hcpkowski O tra- 
dycjach, 7. 

Dotuzać = » dodać ochoty, pod- 
jiulzić, ])i'zy laki wać, 'przykwalać': 
'Wojtek dołuzył, coby my śli na 
kozy'* Spr. V, 351. 

Do tych por = »dola(l* Roczn. 
255. Toż Tst. z Litwy. 

Doi y g o w a ć : » Dot f go wac = do- 
starczać* Pobł. 15. 

Dotyla = » dotąd' Wi^ła III, 89. 
II > Dotyla* = tak dalece, do tego 



360 



Dowanielija — Dowolnie. 



stopnia: »L(^\v jak zac^ąn ryczeć, 
jak ni 11 sic; zaezan prosić, nawet 
dotyla, jaż mu przysiąg, że chło- 
paka l)ędzie słuchał... Wi(^'c ^o 
wy [)i iścił* Pozn. VI, 315. 

Dowanielija p. E w a n g i e I j a. 

D o w a r z a n y : >Nie chwyci sie groch 
ściany, kiej nie jest (iowarzany« 
(przysłowie) Fed. 302 (tj. » nie- 
winnemu pulwarz, obmowa nie 
zaszkodzi ^^ Adalb. 159, n^ 16). 

Dowbacz j). Dołbacz. 

Dowbnia [). Dołbnia. 

D o w c i p n y = > sj)rylny, zapobie- 
gły (tak!), przebiegły* Kam. 98. 
II >l)och(!ii)ny i Dowścipny* = 
dowcipny list. z Litwy. Pr. fil. 
IV, 191. »l)ościpny« Tdz. 

D o w i a ć: >('Idź' domyśla sie) na gó- 
ry, na lasy... tam cie wiater nie 
dowiejc, tam cie słońce nie do- 
grzeje...* {zażcgnvwanie guzów na 
szyi K.) /b. Xlii, 70, n« 63. 

Dowiady = > pierwsze odwiedziny, 
mające na celu ożenek* S[>r. V, 
351. »Na duwiadóch* Rozpr. XII, 
21 . Por. 1 ) o w i e d z i n y. P r z y- 
p a I r z o w i n y. Z w i a d y. 

D o WM a d V w a ć s i (^» : » 1 )owiado wać 
si^* Wisła VIII, 792. Cisz. I, 107. 

D o w i a r o w a ć = dowierzać : > Nie 
dowiarowała, ze to takim sposo- 
bem |)rzysed< (że syn się urodził 
po zjedzeniu jabłka K.) Krak. IV, 
53. I*or. Do wierzyć. 

D o w i ć s i (» = doszachraić >ię, do- 
cyganić: »Ten sie też dowił na 
świecie (o umarłym , który całe 
życie szachraił)<^ Cinc. 36, n*^ 
816. Patrz Wić. 

Dowiedziny Im.: » Parobek stara 
się wybadać zamiary rodziców 
lub dziewczyny; ...upro.szona ko- 
bieta udaje się więc na tak zwa- 
ne 'dowiedziny'...* Kozł. 209. Toż 
Zb. 1. S2. 96. Por. Dowiady. 
Z w i a d y. 

D o w i e r z y ć ■=^ uwierzyć, zaufać. 



przekonać się: >Kupze mi dzwo- 
necek Do moich nózecek; Keii 
będę stji[)ała, Tam będę brzi^kała; 
Dowierzys, Jasinku!* (= uwie- 
rzysz, żem nie leniwa K.) hęcz. 
106, n<> 167, zwr. 3. Toż Maz. 
II, 67, no 161, zwr. Ł >(Król) 
Dopieroż dowierzył, Jaż księgi o 
stół uderzył* hecz. 171,00 299, 
zwr. 35. Porów. Do wiaro wać. 
Doświadczyć się. 

Do wmieść: »To je dowiodło (= to 
jest dowiedzione)* Ham. 64 p. 
w. Jeż. 

Do w jedna p. Do j e d n a. 

D o w k o 1 a = dokoła: * Wojsko dow- 
kola osadził* Lub. II, 14, n^ 23, 
zwr. 15. Por. Dokoła. 

Dowodu y: »N a d o w o dn i e js y = 
.skuteczny, dobry, praktyczny: 'Ku 
kozom dowodniejsa łlinta, jako 
śtuc'* Spr. V, 351. 

Dowodzić = dokonywać, dokazy- 
wać, np. 'Dowodzić cuda' Rękop. 
I. Kopernickiego. 

Dowolna p. Dowolnie. 

Dowolnie = » rzeczy w i ście , do- 
kładnie, np. 'Dowolnie lego nić 
mogę pedzieć, cy ón to zrobił, cy 
nie ón'* Zb. II, 238. Por. ib. 246. 
II > Dowolnie = poddostatkiem, 
dostatecznie, np. 'Dowolnie deso 
padał'* Zb. II, 239. || >Dowol-. 
na = dostatecznie* Sand. 261. 

> Dowolna = dosyć, do syta, np. 
'Najadłem się dowolna', 'Mają pie- 
niędzy dowolna* Kuj. II, 269. 
>Kacki naćkały się dowolna zbo- 
ża < Zb. II, 245 p. w. Ćkać. >Po- 
przychodziło dowolna dziwcaków* 
Chełch. II, 118. > Gospodarz wszy- 
stkigo ma dowolna* ib. 121. »Za- 
wołała jennych Judzi dowolna* ib. 
123. Por. ib. 149. »l)wa (pókwa- 
terki) dowolna* Lub. II, 215, n^ 8. 

> Dowolna narodu zmnieści sie 
w izbic* Spr. V, 106. > Dowol- 
na = dosyć: 'Dowolna sic naro- 



Dowolno — Doznać się. 



361 



biłam' « Parcz. Mil. || > Dowolno*: 
> Macie zboża dowolno* = do- 
syć Kuj. 1, 183. 

Dowolno p. Dowolnie. 

Dowolny: >Zło rzeey robiłan), do- 
wolne; byłam na gruskacb* (mó- 
wi dziewczynka na spowiedzi) 
Doman. 

Do worem = poddostatkiem Swięt. 

D o w p o ł y = do połowy, na wpół: 
> Ludziom pouginanym dowpoły 
kazali tańcować* Kieł. II, 231, 
n» 12. Por. Dow pół. 

Dow pół = do połowy, nawpół: 
• Cliałupsko dowpół zawalone* 
Krak. III, 30. Pr. Dowpoły. 

Dow[)ółty p. Dopóty. 

D o w s p o m ó (• p. D o p o m ó c 

D o w s f) u d a: > We dworze w I )ys- 
pudzie* Maz. V, 302, rt^ 338, 
zwr. 1. 

D o (w) ś c i p n y p. Dowcipu y. 

D o w u t n y {■=: *dowódny K.) = > do- 
kumentny, rzetelny, wyraźny: 'Do- 
wulnom |)rawde mi [)Owidz'* Spr. 
V, 351. >Dowułnio« przysłów, ib. 

D o w y h i p k a: » Biegnąć do wyłiip- 
ka = w skok ('hipkać')* Spr. 
V, 350. 

Do wykoj>u (lecieć) = »|)rędko 
(biec). Spr. IV, 21. 

Do zdechu: »J)o zdechu robić, le- 
cieć* Spr. V, 350. 

Do zdry p. Z dra. 

Dozdrzcć p. Dojrzeć. 

Dozdrz(»lałość: > Dozdrzelałosc = 
dojrzałość* Ram. 29. 

Doz dr ze lały p. Dojrzały. 

Dozdrzeleć p. Dojrzeć. 

Dozdrzelewać p. Dojrzeć. 

Dozdrzeć sic^* j). Dojrzeć. 

Doznać = > poznać co gruntownie, 
do.świadczyć czego* Wrześ. 6. 
»Hogozinę zetniesz, stawek wy- 
szlamuje.^z, Dopiero cię doznam, 
jako mnie szamijesz* Wójc. II, 
184. > Doznała, że (rozmawiają- 
cy z nia K.) jest sam Bóg* 



Rad. I, lOJ, n" 37, zwr. 8. •Je- 
śli nam więcej (kolędy K.) dasz, 
.ślubujem ci tego doznać. Kogo 
(za męża K.) dostać masz* Rog. 
n^ 433. >Jak Jiam nie dacie (ko- 
lędy K.), Wielki gniew doznacie: 
Wszystkie szklanki potłuczemy* 
Rad.' I, 81, no 10, zwr. 3. »0 ja- 
kiześ ty scyrości doznał, Cos me 
tak pięknym koralem nazwał! — 
Oj doznał, doznał i doznać nuisę, 
Bo cie lak kocham , jak swoje 
dusę* Kozł. 65 — 66 ods. •A w ja- 
kich ja niescyrościach jego do- 
znawała!* ib. 80, n" 8. >Kajś 
sie ly na umie scerości doznał, 
Coście (zap. ma być 'cości' K.) 
mnie piękny u) koralem nazwał? 
— Jescem nie doznał, doznawjid 
będę...« Kieł. I, 148, n^ 257, 
zwr. 5 — 6. 
Doznać się = jjoznać, zbadać, 
przekonać się, dowiedzieć się: 
>Trzebaby tego doznawać, Która 
to była jego (wyrzuconego na ląd 
dzieciątka K.) mać* Kolb. 168, 
n'' 12 bb, zwr. 5. >Doznał się 
król (przekonał się), że nie tylko 
po ziemi, ale i po .«<zkle jeździć 
mogą* Kuj. I, 128. » Niechże ja 
się doznam Marysi dobroci* Zb. 
IV, 150, nO 2Ó7, zwr. 1. Toż 
Kieł. II, 122, n« 399. »Żydy 
chciały sie doznać, czy Maciek 
prawdę powiedział* Kuj. I, 191. 
> Doznać się |)rawdy« Pozn. VI, 
187. »Miałamci ja kochaneczka, 
cou) nm bardzo przała, Niżelim 
się fałszywości od niego doznała* 
Rog. n*^ 298. » Doznał ja się nie- 
raz F'ałszywycli słoweczek* ib. n^ 
167. »Miłowałach go..., Powielech 
się nie doznała (= dopókim się 
nie przekonała K.), Że ta miłość 
fałszywa* ib. n^ 204. >Wielkiej 
niescerości j)0 nim doznawałam* 
Maz. III, 207, n« 240, zwr. 1. 
"Dałabych ci gęby... Da i zęby 



362 



Do znaku 



Dożyn. 



ja się twojój Da i scyrości do- 
znała* Kieł. II, 96, no'312, zwr. 
3. »Dopieroni się doznał.... Jakie 
panieneczki dawają ofiary* Pozn. 
IV, 242, nO 470, zwr. 1.' »Jużem 
się doznała, że nie mam urody* 
Zb. X, 316, no 298, zwr. 1. 
Do znaku = całkowicie, zupełnie: 
» Pierun do znaku piv\vnice lioz- 
bi('>ł* Zb. V, 239, n^ 43. »Wóz 
mu sie do znaku połamał* ib. 
242. > Choćbyś ty mi nasuł (pie- 
niędzy K.), jak drobnego maku, 
A to ty mi nie wy|)łacis wiane- 
cka do znaku* Maz. II, 76, zwr. 

18. > 'Warzyło sie bez smaku, a 
zjadło sie do znaku' przysłowie < 
Spr. V, 350 p. w. Do. ' 

Doznanie: » Wzdycham ja do ser- 
ca, wzdycham do doznania* Rog. 
no 226 (= do poznania? K.). 

Dozór: » Kawaler... ziarna mu (ko- 
nikowi K.) nosił doacreiM* Wisła 
VII, 89. W odsyłaczu J. Sem- 
brzycki dodaje: » Synowie gospo- 
dar^cy i parobcy ukradkiem ko- 
niom daleko większe i>orcje owsa 
i siana dają...*; ale samego wy- 
razu nie objaśnia; zap. znaczy: 
pilnie, gorliwie. || » Święta Do- 
rotka... Do swoich książek cęsto 
zaglądała. — Ś wiola Dorotko, coś 
ła widziała? — Widziałam ta 
Judzkie dozory* Zb. IV, 95, n*^ 

19, zwr. 2. W innych odmian- 
kacli pieśni o św. Dorocie ustęp 
ten brzmi na<lę[)nie: (Widziałam) 
>Ludzi, [>o<iarv; janiojfowie zwó- 
nili* Wi4a III, 599, n« 9. »Św. 
Dorotka... Do >wy ksiązecki zawse 
zaglądała I uiziała ludzki płac, 
ludzki po/id* Kozł. 256, ii'» 19. 
> Widziałam pana Jezusa w sa- 
dzie* Pauli 7 1, 11'^ 2. 

D o z w o 1 o 11 siwo = >• ptjzwolcnie » 
Rozpr. VIII, 228: XX, 427. Por. 
P o z w o I o II "< I w o. 

Do źgna = mIo szc/ęl u, zupełnie: 



'Zebrali żołędzie do źgna'« Rozpr. 
VHI, 99. »Do źgna = całkiem, 
zupełnie, do szczętu: 'Tu trńwa 
zjedzena do źgna'* ib. 172. Por. 
Do źdźbła. 

Dozy rac p. Dożerać. 

Doźrały p. Dojrzały. 

Doźreć p. I) oj rzec. 

Dożąć: ^Dożali* Zb. Vf, 136, n» 
94, zwr. 2. »Dozani* Maz. III, 
91. >I)ozeniśmy« Was. 111. >Do- 
żnęli*, » Dorznęła* Lub. 1,126. 128. 

I) o ż d a ć : » I )ożdac = czekać, za- 
czekać: *Ja dożda' a. 'dożdżS'. 
'Dożdżfli, dożdż?, pożdżjże' = 
zaczekaj* Hilf. 191 w. p. Żdac. 
>l)ożdac, dożdża, dożd&ł, dotóżf 
= do<*zekać, zaczekać. 'Dożdż^flf, 
jaż wrócił' = zaczekaj no, aż 
wrócę* Ram. 29. »Dożdac = 
doczekać* Pobł. 15. »Óna nie 
może s;l dożda<*, co b nen (= 
żeby on K.) w łóżko szed* Hilf. 
117. O. mylnie wywodzi z Ro- 
syjskiego i mylnie podaje drugie 
znaczenie: 'dojrzeć, zoczyć'. 

Dożera: >Dożera = kłopot, subjek- 
cja, trud, męka: Me s nim wiel- 
ki! dożera'* Ij.^I. od J. Bystronia. 
Toż Pr. fil. IV, 282. || ^ Dożera 
= człowiek dokuczliwy: 'To je 
dożera!** Ust. od J. Bystronia i 
Pr. fil. IV, 282. 

Dożerać: » 1 )oż('Tać = dokuczać 
komu* Rozpr. XII, 88. »(lhodzi, 
jak owiecka, a dozre (? K.), jak 
baniu ^ Zb. VII, 103, n® 129. 
»D()zyra<'' = dogryzać komu* 
Rozpr. XXVI, 374. || »l)ożrany« 
= (lożerajacy, dokuczliwy Rozpr. 
XII, 67. 72. To je dożrany czło- 
wiek* ib. 67. 

D o ż n i w e k : > I >ożniwk -= koniec 
żniwa, dożynki- Ram. 29. 

1) o ż n i w i e : » I )ożni wic = dokoń- 
czyć żniwa* Ram. 29. 

Dożvn: "Na (l(»żvu = podczas do- 
żynek^ Pr. iii.' IV, 191. 



Dożynek — J)rab. 



363 



Dożynek: »Nie pohasam na do- 
żynku* Pozn. I, 135, n« 14. 
• Dożynki a. Dożynek* Maz. III, 
87. Por. Zawiiiński Z etnografji 
kraj., 10. » (Wianki) wiją przy 
dożynku żyta* Rad. I, 125. » Do- 
żynki trzeba odróżniać od 'wyży- 
nek' « Fed. 166 ods. Tamże opis, 
no 7. Por. Was. 103. 108, n® 4 
(opis i pieśni). Zb. XIV, 165, n« 
8. O. Pr. fil. IV, 191 p. w. Do- 
żyn. » 'Dożynek' = snop obrzę- 
dowy* Pleszcz. 93, n® 4. > 'Do- 
żynek' = uczta dożynkowa* ib. 
II »J)ożynkowy*: » Wieńce do- 
żynkowe* Klei. I, 56. Porówn. 
Dożyn. 

Dożywać: 'Ziarenko juże nie do- 
żywa z ziemi, jeno z kolanków* 
Kam. 65. 

Dożywanie p. Dożywotność. 

Dożywić: » Dzieci moje, dzieci.... 
Cóż będziecie jadły? — Dożywi 
nas pńn Bóg, Będziemy go pro- 
sić* Zb. IV, 180, no 391, zwr. 
1—2. 

Dożywotek = »dożywocie< Krak. 
IV, 306. Toż Wisła II, 847. Rozpr. 
XXVI, 374. Por. Dożywotność. 
D o ż y w a n ie. O p i e k u ń s t w o. 

Dożywotność »a. Dożywanie 
= doży\\'ocie* Spr. V, 351. Por. 
Dożywotek. O p i e k u ń s t w o. 

Dó p. Do. 

Dójdój p. An i dudu. 

Dójka p. Dojka. 

Dój ni ca p. Dojni ca. 

Dojść p. Dojść. 

Dól- p. Dok 

Dolana = »dół, jama w ziemi, 
wklęsłość mniej forenina od okrą- 
głego zwvkle dołu: 'Wykopałem 
dóIanę'* Pr. fil. IV, 813. 

Dół: »(W^ilk i lis) proso zająca, zę- 
by ich wydostał z doła* Chełch. 
I, 69. II >l)ół«: >Piwnica, zwana 
'dołom', w której... trzymają... kar- 
tofle i kapustę* Kozł. 371. >Z przy- 



kop a. ścian wąwozu wyglądają 
okienka piwnic, czyli 'doMw' zie- 
mniaczanych* Krak. I, 139. »Dół 
= 1, piwnica niemurowana, dołek, 
służący do przechowywania zie- 
mniaków 2, 'Dół' a. 'Padół' = 
mała studzienka, której wody uży- 
wają tylko do pojenia bydła* 
Rozpr. 'X, 275. Toż Wrześ. Spr. 

IV, 21. »Moje woły robią w doły* 
(? K.), Kuj. II, 66, no 259, zwr. 
9. »Dół = 1, piwnica niemuro- 
wana na ziemniaki, 'parsk' 2, 
studnia do pojenia bydła* Spr. 

V, 351. II »I)ół* = podziemne 
wnętrze kopalni: » Skarbnik nie 
lubi, aby gwizdano na dole* Zb. 
XI, 22 i ods. » Idzie górnik z do- 
łu Szlamem obciepany* ib. X, 
334, zwr. 8. Por. Dołu. 

Dóm- p. Dom-. 

Dón ica p. Doj nic a. 

Dóńść p. Dojść. 

Dora p. Dziura. 

Dorna p. Dworni ca. 

Dórować = trwać Wisła III, 85. 
»l)frować«: » Długo dj^rowalo* 
Cen. 85. >Dyrowac* Bisk. 24. 

Dót p. Dot. 

Drab = »lrap, kłus konia* Krak. 
IV, 306. »Bieg koni oznaczają 
(słowami K.): stępsiego, draby, 
wskok* Nadm. 149. 

Drab (właściw. 'drab') =■- drabina, 
drabka: >Drob, drób, drabina = 
drabina, wschody* Hilf. 163. 
»l)rób = drabina: 'Przestawili 
drób do daku'< Ham. 31. > Wlazł 
po drabi* (z dachu K.) Pozn. VI, 
321 (z Ghoc. 107). .'Drabie' (u 
wozu K.) spo<'zywają na 'kłoni- 
cach' - Pozn. lii, 138. Toż Maz. 
Ul, 52. Pr. fil. IV, 812. Pozn. I, 
110. »Wozy, tak kute, jak i w dra- 
biach (= z drabiami K.), są pół- 
toraczne. Drabie są różne: 'drab- 
ki wyjezdne' z półkoszkami...; *li- 
trv'... i 'drabie żniwne'* Pozn. II, 




366 



Dralas — Drapa. 



Kieł. II 258, zwr. 14 i Ust. 
z różnych okolic. Parcz. >Hała 
(lrała!< Kolb. || » Drałować = 
prędko uciekać* Zb. I, 66. 

Dra Jas = » wyraz obelżywy dla 
młodzieńca* Pr. fil. IV, 192. 
>Drałas = pędziwiatr, człowiek 
lekkomyślny* ib. 812. 

D r a ł o w a ć = » uciekać, biec f )ręd- 
ko* Spr. V, 106. Kolb. 

Dram ni ca p. I) rąbnie a. 

D r a m u li k s u m ! = przyśpiew Kog. 
no 516. 

Dranczany = z dranic: »(Płoty) 
dranczane* = z 'dranek' z drze- 
wa sosnowego* Zb. XIV, 154. 
> 'Dninciane [ĄoW^ = płoty z 'dra- 
nek'* Rozpr. XX, 427. Porówn. 
D r a n k o w y. 

Drań dryga = ' wielka kobyła; 
przenośnie: niezgrabna a wysoka 
kobieta* Krak. IV, 306. Por. Pr. 
fil. I 721. 

Drania p. Drań. 

Dranica a. Dra ii = rodzaj gon- 
tów L. O. Koczn. 192. Osip. 
»J)renica< Lub. I, 54 ods. Wisła 
V, 311. Pr. lii. IV, 812. »J)ra- 
nice = szkudły* Mil. Por. Bra- 
ni c a. D rak. D r a n k a. D r z a- 
n ek. 

Drank: »Drjlk = łajno* Kam. 30. 
II >J)ręk = napój dla trzody* 
Krasu. Por. Dryng. 

1) r a n k a = dranica: łuczywo, szczop- 
ka: >Sabla z dranki* Matyas 
Z usl ludu. 12. > Drabi... w rę- 
ku, zamiasl ia>ki, iiusza tak zw. 
'drankę', t. j. cienki, szerokości 
gonla, wysoki kawał drzewa, uży- 
wany do robienia płotów* Zb. X, 
169. > Ogrody... oloczone >i\ pło- 
tami... dranczanemi, tj. drankanu' 
z drzewa so-^nowego* ib. XIV, 
154. iiozpr. XX, 427. >Dranki = 
ko^ki w płocic* ib. 162. »W Augu- 
slowskim... nazwę 'błonki' nosi 
drzazga czyli 'dranka'* Pr. fil. IV, 



800 p. w. Błonka (następuje opis). 
Toż ib. 812, Por. Maz. V, 361 
(opis). Wisła VII, 304. .Bić, aż 
drańcie lecą = na kwaśne jabł- 
ko* Zb. I, 63 p. y>\ bić. Por. 
Dranica. 

Drankowy: »Płot, zwany franko- 
wym'... z dranic, czyli z iyniny* 
Lub. 57 — 58. Por. Dranczany. 

Dranty w y p. Drań. 

Drań = » dureń, człowiek do ni- 
czego* Krak. IV, 306. »Drań a. 
Drańć = gałgan, nicpoń* Zb. I, 
40. »l)rań a. Drańcie = gałga- 
ny, plugawstwo, zły towar a. rzecz; 
przenośnie: człowiek podły, nik- 
czemny, obrzydliwy. 'Drań ty wy' = 
nędzny, .słaby, gałgański, obdar- 
tus; kobieta nierządna* Hoczn. 
192. > Drania* = kobieta roz- 
wiązła Swięt. Porówn. D r a c b a. 
• Drańć* = rozpustnik, nicpoń 
Swięt. » Drańcie* = toż, co 
w Roczn. 192. »l)ranciwy a. Dran- 
ty wy = gałgański, podły* Zb. I, 
66. >l)raństwo* = hołota, hała- 
stra: >ldź precz z 'draństwem' 
.swoimi* Wisła II, 331. >l)reń« 
= 1 idiota, gałgaństwo (o rzeczach 
i ludziach) Ust. z Litwy. Czark. 
»Drcnny* = licJiy, gałgański, do 
niczego; >Dreń^two< == lichota, 
gałgaństwo, drań list. z Litwy. 
0>]\). »Drańdź, Im. Drańdzie = 
1, stary spi"zęl, grat, rzecz stara, 
podarta, łach, gałgan 2, leniucli, 
próżniak* Kolb. >l)rańć = gał- 
gan, nic nic wart* I ciz. »Drań 
= człowiek ociężały, niezdolny 
przy robocie* xMil. 

Drań p. Dranica. 

Drańć \i. Drań. 

D rand ź p. Dra ń. 

Dra pi = naśladowanie drapania 
S|)r. łV, 373. Toż list, z Litwy, 
U]}. 'Myszka drap d. pod podłogą'. 

Drap = >ś wierzba* Petr. 

Draj)a= > przykry bok góry, także 



I )ru{)a 



Drawsko. 



367 



rozdół, wi|wuz skalisly, parów « 
Goszcz. 130. Toż Orędownik nauk. 
1843, no 44, .sir. 349. || »l)ra- 
pa = maty, rzadki lasek smrecz- 
kowy: 'W Karkiilowć 'drapie'* 
Rozpr. III, 369. Toż Zb. XII, 168, 
n^ 58 i ods. 

Drap a p. Grępa. 

1) r a p a c h a: » Drapacha * = stara 
miotła Zb. III, 10, n^ 32. » Dra- 
paka = stara zdarta miotła* 
Spr. V, 106. II »Dnipacha* = 
stara rozpustnica Święt. 

D r a p a c y : * Urządzać drapacejjo « = 
zmykać, uciekać Ust. z Galicji. 

Drapacz »a. Drapaka = stara, 
zużyta miotła; lichy koń, wy- 
włoka* Łomż. > Drapaka = mio- 
tła zużyta* Osip. » Dawaj matulu 
drapace* Was. 133, n^ 23. •Dra- 
pać = stara miotła* Pr. fil. IV, 
812. »Drapak = stara miotła* 
Zb. I, 18. > Drapaka = stara 
miotła* ib. IX, 38. O. Chełch II, 
11. Wrzo.ś. 2 i p. w. Skrobacz. 
> Drapak = 1, stara miotła 2, 
stary garnek* Parcz. »Drapaka« 
toż znaczenie Krasn. jj >Drapa- 
czka* stara miotła Maz. II, 146, 
n^ 326, zwr. 9. » Oddałem poda- 
tki i od młyna drapaczki* (?) 
Pauli. 71. II 0)nipacz*: >Dra- 
j)ac« = świerzb Święt. || Drapaki 
a. jeżyny (rubus fniticosus) Przem. 
234. ' 

Drapak (^a) p. Drapacz. 

1) r a p a k a p. I) r a j) a c h a. 

Drapanos a. Drapinos: >Gra'wdra- 
panosa' a. \v drapinosa' = za- 
bawa dziecinna: z ułożonych dro- 
bnych pr/.ed miotów z drzewa po- 
trzeba i)iórkiem (do zębówj do- 
stać jeden tak, aby innych nie 
poruszyć; kto poruszy, temu part- 
ner tymże piórkiem po nosie dra- 
pie list. z Wileńskiego. 

Drapicha= ro.ślina gallium aspe- 
rum Wisła VIII, 274. 



Drapie Im. = pazury (kocie) Hilf. 
163. 

Drapieżny = który łatwo po gó- 
rach się drapie Tyg. ilustr. ser. 1, 
tom XII, str. 26. 

Drapinos p. Drapanos. 

Drapnąć: »DrapH* Krak. IV, 110. 
185. »l)rapło* ib. 121. »Dra- 
pniety* = drapniony Rozpr. VIII, 
95. Ij »l)rapnąć się* = prędko 
biec! Święt. 

Drap o ta = » kłótnia z biciem się 
i szarpaniem* O. 

Draszek = > młocek, młocarz* O. 
Kuj. II, 269. 279. Bibl. Warsz. 
LXXX, 621. Krasn. ^Draszk* 
Derd. 135. »DraszkI* 1 pp. Ira. 
ib. 128. (tamże 103 autor pisze 
'drażce'j. > Drążki = mołdernicy, 
maudernicy* Pozn. III, 331 (patrz 
Małdernik). Toż Wisła I, 317. 
Ram. 29. >Najne sie za draska* 
Chełch. II, 115. .Drasek = ro- 
botnik, młócąc V zboże cepami* 
ib. 149. 

Draszka = młócka, młócenie (ce- 
panń): Kuj. I, 183. » Drążka (tak) 
jest to wynagrodzenie za młockę* 
(idzie dalej objaśnienie sposobu 
K.) ib. 58. Por. Drażba. 

Draszować = młócić (cepami): 
Kuj. II, 269. 279. ib. I, 183. 
Zb. I, 33. Bisk. 20. 29. Ram. 
29. Krasn. 

D r a t n a I = gwóźdź z drutu Ust. 
z różnych okolic. Rodowe »Dra- 
tnal* Krak. IV, 34 i. 

D r a t o w a ć = tratować, deptać Ust. 
z Litwy. » Niech to konik dra- 
łuje. Co dziewczyna daruje* Lub. 

I, 275, n° 445, zwr. 13. 
Dratwa: »l)ratew* Maz. III, 226. 

»l)ratwi* 2 pi>. Ij). »l)ratwę« 
i tuż >l)ratew* 4 pp. »Koszu- 
leczka dratwiamy szyta* Wójc. 

II, 238. 

Drawsko (tak l>i^ze Kolberg; Sło- 
wnik gieogr. nazwy tej nie po- 



368 



Drażnić 



l)rcMinv. 



daje): »Gózbyś wolała, Cy cłiiis- 
tockę wysYwaiią, Cyli Dniwiana?* 
Pozn. lV/lll/ 11 0^ 213, zwr. 5. 

Drażnić: >l)rzaźiiió< list. w Po- 
znańskiiij. »l)rażni(-^ Ust. z Li- 
twy. « Teraz mnie nie drążcie* 
Sand. 46, n" 41, zwr. 9. >l)rza- 
źnić< Kuj. H, 269. 

D r a ż b a (właściwie 'draszba') : » Draż- 
ba = niłóckac Pozn. IV, 331. 
»I)raźba< = toż Chełcb. II, 149. 
»Póde na draźbe do dworu* ib. 
115. Por. D raszka. 

Drażk- p. Draszk-. 

D r a ż n i o t a lin. = piersi kobiece 
(żarlobl.) Ust. z Litwy. 

Drą czek = kij, drążek Bar. 88. O. 

Drąg >od pieca* = ożóg: » Kobita 
jak złapie dra^a od pieca, jak 
weźnie djabła bić...* Kuj. I, 184, 
no 38. »Na Malkę boską Gromni- 
czną lepiej, że wilk wpadnie do 
owczarni, niż kiedy słońce przez 
drągi zaświeci* Star. przysł. 36. 
»Jeżeli wilk wpadnie do ow^czar- 
ni, to tylko kilka owie(! zadusi; 
a jeżeli słońce przez drągi za- 
świeci, Ij. kiedy niema paszy, 
wówczas cała trzoda może zni- 
szczeć* ib. 73. 

D r ą g o w i n a = » drzewo w lesie 
na dnigi, łatv itp.* Zb. I, 18. Toż 
Spr. V. 106." 

D r ą s a ć się r= dą>ać się V: » Sobi- 
kow.ska siedzi w piecu I jesce 
sie drąsa* Kozł. 287, n" 81. 

Dratewka = część sznurka, pa- 
smo skręconych konopi I 'st. z Kra- 
kowskiego. 

Drążek: » Nad łóżkiem zawieszony 
i jjrzytwierdzony do belki 'drą- 
żek' długi do wieszania chust* 
Maz. 111, 42. >(Na Matkę boską 
zielną... wiją wieniec). Kiedy psze- 
nicą pokryją obręcze, wtedy biorą 
'drążki' (pręty) i te... ubierają 
kwiatami* Zb. XIV, 75. >Szkie- 
let wasągu (sań) sUmowią 'drążki 



wierzclme' i '.spodne'* Was. 58. 
»Pod belkami .są przeciągnięte' dró- 
żki' (drążki) cienkie, 'na których 
chleb kładem y, jak go upiekemy'* 
Pozn. II, 176. > Drążki (u pługa) 
zwane gdzieindziej 'czepigami'* 
Lud. 1, 188 II » Drążki* blp. = 
dorożka, fjakr. list. z Litwy. 
>Drążkarz>, > Drążkarski « , >Dn\ż- 
kowy* Ust. z Litwy. 

Drążki blp. p. Drążek. 

Drążkować (o psach) = .sworo- 
wać, spinać Przyj, ludu VI, 110. 

Drążkowy = » tytularny* O. » Ka- 
nonik drążkowy « ib. »Senatorka 
drążkowa* L. » Szlachcic drążko- 
wy* = nie rodowity, szlachcicem 
tylko się tytułujący Ust. z Litwy. 
• Gdy o panach i o fraczkowej 
szlachcie' (wydrukowano 'szlachty' 
K.) (tj. o oGcjalistach) w pogard- 
liwy chcą się odezwać sposób...* 
Chełm. I, 47 (Zdaje się, że myl- 
nie, zam. 'druczkowej' bo tak jest 
po Ukraińsku K.) 

Drdz-p. Rdz-. 

Drebnł p. Drobny. 

Drebotać p. Drobotać. 

Dreć p. Drzeć. 

Drejaka p. Drjakiew. 

D rej ar z: »Drvjarz* = tokarz, drek- 
słarz Kuj. I, 87; 11, 269. 279. 
»Drejarz* Pr. fil. IV, 812. Osip. 
»I)ryjarz a. Drylarz* Wisła I, 
317. >|)rejarz = wyrabiający ko- 
łowrotki* Spr. V, 106. »Dryarz* 
Krasn. Por. D r e k s 1 a r z. 

Dr ej fus p. Drybus. 

Dreksa p. Deksla. 

Drekslarz = tokarz Pozn. I, 98. 
Poi-. D r e j a r z 

Drel p. Dryl. 

Drela ]). Drabie. 

Drelich p. Dryl ich. 

D r e m n y p. Drobny. 

Dren i (! a p. Dranica. 

Drenny = lichy nędzny Ust. 
z Lilwv. 



Dreń — Drętki. 



369 



Dreń p. Dra ń. 

Drepcić= » stąpać drobno a t^zy fo- 
ko* Wisła III, 743. Piąlk. »Ce- 
bulę drepczą (= przydepliiją K.) 
na zagonie, aby w ziemię nie ro- 
sła. Zb. XIV, 78, no 13. || »Drep- 
cić = tańcować* Hoff, 40. Por. 
Dreptany. D r y p s i ć. 

Dreptać = » deptać* Rozpr. XX. 
427. 

Dreptany: » Tańcem (Górali) jest 
rodzaj krakowiaka na dwojakie 
tempo: 'suwanego' i 'tupanego, 
czyli dreptanego'* Zb. XII, 231. 

D r e p y p. T r e p y. 

Dresc p. Rdest. 

Dreslówka = choroba żołądka 
Ust. z Podola. 

D r e s t »a. Drł-sl przymiotnik nieodm. 
= śmiał)', odważny, dziarski: 
'Wóna je drest do wsz^tkegó'* 
Ram. 30. >Dryst (przysłówek) = 
śmiało, żwawo* Derd. 135. » Ka- 
załem moim żfdom dryst na sa- 
nio sadac* ib. 26. Toż Ram. 30. 

Dretki p. l)r(,'tki. 

Drowiany = drewniany: » W smo- 
le drewidny* Nadm. 134. Porów. 
D r z e w i a n y. 

D r e w i a r n i a p. D r w a 1 n i a. 

1) r o w i a r z = » spuszczający rzy- 
źnią sajty z lasu na górze poło- 
żonego* Spr. IV, 303. 

Drewicz: » Jedzie Drewicz* Maz. II, 
127, n^ 286. >Drewirzowe gar- 
<lło*, >l)rewiczowe zębv« itd. ib. 
Toż ib. 128, no 287. Kieł. 1, 183, 



336. Zb. VI, 137, 



95 



(wzmianka na końcu). »Derewicz« 
(w wierszykach do Puławskiego 
i od Puławskiego) L. Kopff Zakład 
zdrój. -kąpielowy w Krynicy 1891, 
str. 46. Porów. 'Dorewic' Was. 
211, n« 136. II >Jcdzie Rawicz* 
Pozn. IV. 264, n« o 10. W ta- 
kiejżc pieśni, zam. 'Drewie z\ stoi 
'(io«ro!ew.-ki' ib. n** 509. l*orów. 
1) o r e w i c. 

Sł.-wu k. 



Drewieniuszko » Óna wzićna ka- 
wałek drewna, drewieniuszko i po- 
wieda...* Pozn. VI, 309. 

Drewienko: »Kirzanka... ma 'dre- 
wienko' tj. kij z 'krążkiem' dziur- 
kowanym...* Maz. III, 44. 

Drewnia p. Drwal ni a. 

Drewniak: > Drewniaki Im. == cho- 
daki, trepki* Zb. I, 33. >Patany, 
czasem 'Drepy', 'Drepki' = pa- 
tyn ki, trepki* ib. 35. »Nogi obu- 
wają w 'drewniaki'* Pozn. V, 197. 
»Drzewiane (tak) trepki na no- 
gach: 'drewniaki'* ib. 1, 67. 
• Chodzi w 'drewniakach' ib. II, 
333 (opis). »Drewnii^ki = trze- 
wiki z drewnianą podeszwą* 
Rozpr. IX, 117. Toż Pozn. Ul, 
123. 124. .Drewniaki* = trze- 
wiki drewniane Hilf. 163. II >Dre- 
wniak = dom mieszkalny z drze- 
wa* Osip. II » Drewniak* = wóz 
drewniany, niekuty, z osiami dre- 
wnianemi Ust. z Płockiego.. 

Drewniany: » Drewniana herbata= 
spec. ad decoct. lignorum* Ciesz. 
20. »l)rewnianny* = drewniany 
Ust. z Litwy. Por. Drze wian y. 

D r e w n i k p. D r w a 1 n i a. 

Drew ko: > Wyjął drewko w ścia- 
nie i wlazł z chlewa dziurą do 
izby. Krak. IV, 226 od<. 

Drewno: »Drewno, Im. Drwa = 
drzewo do palenia* Rozpr.VIII,172. 

D r e w o I n i a p. 1) r w a 1 n i a. 

I) r e w s k o: » Chłop drewska rąbał 
w lesie* Bal. 47. 

Drc^wutnia p. Drwalnia. 

Dreżen p. Drożdże. 

Dręgi = > przykry, cierpki (o na- 
pojach)* Pobł. 16. »Drafri = go- 
rzki, cierpki (o owocach, napo- 
jach, lekarstwach)* Ram. 30. 
' Dntgósc — j= cierpkość, gorycz, 
kwas (owoców, napojów iłp.)« ib. 
Por. Dręlki. Drujki. 

Dręk p. Drank. 

Drętki = przykry, cierpki* O. 



370 



Drętwik — Drobić. 



»Drętki = ostry, cierpki « Zb. I, 
18. Parcz. >Drętki = cierpki: 
*Masło drętkie' = cierpkie, nie- 
thiste* ib. 33. »Dretki = cierpki: 
Dretkć jabk6\ 'Dretki w6cr< Ram. 
30. >l)retk6 = cierpko* ib. 
»Dretk6sc = cierpkość: *Dretk6sc 
w gabie** ib. Porówn. Dręgi. 
I) ruj ki. 

D r ę t w i k = krwawnik, achiliea mil- 
lefolium* Zb. VI, 214, n^ 4. 
• Liście tej rośliny przykładają na 
ranę... Wskutek tego miejsce ska- 
leczone zdrętwieje. Ztąd pochodzi 
nazwa jej... *drętwik'« ib. 215, 
no 3. 

Drgać: •Drygać* Ram. 30. ^Drf- 
gnąc = drgnąć* ib. 

Drga wiec = » czyli tey Matki bo- 
skiej* (roślina K.) Rad. I, 120, 
no 15. 

Drgubica p. Tryhubica. 

Dribczą p. Drypczą. 

Drjakiew: »Drejaka = scabiosa 
columbaria* Spr. IV, 303. »Drja- 
kiew=astrantia major (imperatoria 
major)* Wisła III, 91. »(Z drze- 
wa krzyża ś.) rośnie słodkd dryja* 
Krak. III, 251, n^ 118. .Dyja = 
krew pana Jezusa na krzyżu* 
Święt. 693. 

Drji p. Drzwi. 

Drób p. Drab. 

Drób a »blp., 2 pp. 'Drobów' = 
dróbki, podróbki* List. A. Cin- 
ciały. >Tenby toż zjadł ze psa 
droba, a jeszczeby sie pytał, kaj 
wątroba* Cinc. 36, n® 813. 
II »Droby« =drób(ptastwo): »ko- 
koszom i in.drobom* Zawacki Me- 
mor.oecon. 1891, str. 40 || »Drób« 
= odrobina: grudka; trocha: »Kil- 
ka drobów starej soli* Gliii. I, 
223; IV, 185. || »Drobineczkę* 
przysłówek = troszeczkę, nieco, 
np. > Przyszedł drobineczkę za 
późno* Ust. z Litwy. || »j)robi- 
ateczkę* = troszeczkę Ust. 



z Litwy. II »l)robeczek« = tro- 
szka, troszkę Ust. z różnych oko- 
lic. II »Dróbka* blp. = drobię, 
podrobię: >l)roby (w Psałterzu 
Flor. K.) = wnętrzności, poró- 
wnaj nasze 'dróbka'* Libelt w Ro- 
czniku Tow. przyj, nauk Pozn. 
VII, 74. .Drób = dróbka, dro- 
bię, drobne części z ptaka wa- 
rzone* Zb. I, 33. II .Dróbka ż. 
= odrobinka, trochę. To drób- 
ce' = powoli, potrosze* Pobł. 
16. > Dróbka = kawałeczek* 
Hilf. 163. >Dzeci... od starszych 
dróbka sa nauczą* ib. 27. »Drób- 
kę* Cen. 38. Toż Ram. 31: 
•Dróbka*, .Dróbka*. 

Drobiazg = .ptastwo domowe, 
drób* O. .Drobiazg jest w szko- 
dzie* Kuj. I, 218, n^ 1. .Kury, 
gęsi, kaczki, wszystek drobiazg 
w ogrodzie na pańskiej szkodzie* 
ib. 219. Por. ib. 58. 91. 92, n^ 
22; II, 269. Pozn. I, 55, ods. 6. 
Hilf. 163. Rozpr. X, 276. Wrześ. 
6. Kai. I, 52. Spr. V, 351. Parcz. 
II .Drobiazg* = dziatwa, małe 
dzieci Rozpr. VIII, 224. 228; 
IX, 205; X, 276. Wrześ. 6. Spr. 
V, 351. II .Drobiazgi, Drobiażdż- 
ki< = drobna bielizna do pra- 
nia, jak kołnierzyki, chustki, man- 
kiety itp. Parcz. 

Drobiażdżarka == praczka do 
drobnej bielizny, do 'drobiazgów' 
Ust. z Warszawy. 

Drobić = .nogami, tańczyć góral- 
skiego; taniec ten polega na zrę- 
cznym przebieraniu nogami, czyli 
'drobieniu'* Rozpr. X, 213. .Dro- 
bić nogami = tańczyć. Taniec 
góralski jest zupełnie odmienny 
od mieszkańców równin (tak! K.); 
jest to sztuczne wyrabianie no- 
gami, czyli, jak oni mówią 'dro- 
bienie'* Stęcz. 145, ods. 66. .Ca- 
łym gardłem śpiewam, a nogami 
drobię* ib. Toż Zejsz. 58, n^ 110 



Drobienie — Drobolać, 



371 



i ods. Por. ib. 34 (opis). O. od- 
sysa do Drepcić. »Para wyska- 
kuje i wydreptuje ('drobi') ku so- 
bie na podobieństwo górali* Krak. 
II, 377. >Po oczepinach tańczą 
'polinoza\ poczNin 'drobią' taniec « 
Kieł. I, 107. » Drobić = tańczyć 
'góralskiego', tak zw. 'drobnego' « 
Spr. V, 351. 

Drobienie p. Drobić. 

Drobieście = »chróst, drobne 
drzewo, żerdzie* Petr. Por. Dra- 
bi a s t a. 

Drobina = odrobina, okruszyna: 
»Niechci nam ze stołu drobiny 
spadają* Łęcz. 170, n® 298, 
zwr. 14. 

Drobiszcze blm. n. = >garnuszki 
kwartowe i mniejsze, dla zabawy 
dzieci, wyrabiane z gliny w oko- 
licach Iłży* O. Por. Rad. I, 73. 

Drobka = »podrobierz (zap. 'po- 
drobież' K.) z owcy a. cielęcia, tj. 
wątróbka, serce, płuca itd.« Spr. 
V, 351. 

DróbkI p. Drabki. 

Drobki blp. = >sieć, 'obsadzona' 
na drewno, 3 — 4 sążni długa; 
ciągnie ją dwóch ludzi po jezio- 
rze* Pozn. III, 137, nO 10. 

Drobniawa = > drobiazg: 'Gddd- 
łek z ludźmi, nie z panami, ba 
z takićj drobniawy'* Spr. V, 351. 

Drobnica = drobne, drobna mo- 
neta O. Ust. z Litwy. Pr. fil. IV, 
812. II » Drobnica = drobne ry- 
by* Pr. fil. IV, 812. Osip. || »Drob- 
nica* = małoletni robotnicy wiej- 
scy Ust. z Mazowsza. 

Drobno: >Drobniuśko« : >Stąpajze, 
Maryś, drobniuśko* Sand. 91, n® 
124, zwr. 3. 

Drobny: >Drobnuchny« (o rybce 
K.) Kętrz. 43. || »Drobniuchny« 
(o podarunkach K.) Rad. I, 146, 
n^ 98, zwr. 2. || »Drobneńki* 
(o zielu K.) Wójc. I, 238. 

Drobny = > taniec góralski * Krak. 



II, 380. > Ostatnią chwilą tańca 
tak zbójeckiego, jako też i zwy- 
kłych tańców, jest t. zw. 'dro- 
bny'* Klecz. 56 (następuje opis). 
•Tańczą... mazura, polkę, chłopa 
(drobnego), kowala...* Zb. X, 228. 

• Starzy tańcują 'do koła'; nie- 
którzy taniec ten nazywają 'dro- 
bnym pohnozem'* Kieł. I, 107 
i ods. > 'Wolny' (taniec)., staje się., 
coraz szybszym ('drobnym')... i 
przechodzi w obertasa* ib. tom 
II, str. III; ib. 45, n® 134 (rae- 
lodja i słowa). Por. Drobić. 
Drobienie. 

Drobny: » Drobne, 2pp. Drobnćgo = 
kraśnię* Pobł. 16. »l)remna ż. 
zob. Drobnd* ib. »Dremn^ = 
karzełek* Hilf. 163. »Drobni(zap. 
zamiast *drobnd K.) = dzieci, 
dziatwa, drobiazg* Hilf. ib. •(Ka- 
rzełków Kabatkowie nazywają) 
'drobni' tj. drobni, maleńcy; Ka- 
szubi 'krosniata'* ib. 68. Ib. 101 
(w bajce o kraśniętach K.) Hilf. 
pisze 'drumnó' Ip. n. Ib. 124 
(w innej takiejże bajce) Hilf. pi- 
sze 'drobni'; 'tema drobnema' 3 
pp. Im. ib. >Dremna = karlicz- 
ka, kobieta krasoludka* Ram. 30. 

• Dremne, 2 pp. Dremnego = 
karlątko, krasoludek* ib. »Drem- 
ny = drobny, mały. Mówi się 
przedewszystkiem o krasoludkach « 
ib. »Drobnć, 2 pp. Drobnćgó n. 
= krasoludek. Ob. Dremnć i 
Krasnia* ib. >Krześlak... = coś 
nakształt 'krośniąt dremnych'* 
Zb. I, 19. Por. Mak. Polonez. 
Statek. Taniec. 

Drobolić = >1, drobno iść 2, 
prędko mówić* Pobł. 16. »Dro- 
bólec* == też znaczenia Ram. 30. 
Por. Drobić. D r o b o t a ć. 

Drobotać: »l)rob6tac = dreptać, 

drobno chodzić, prędko a drobno 

chodzić; prędko, pieszczotliwie 

mówić* Ram. 30. »SIwy... drebo- 

24* 



372 



Droczyć się — Dropiaty. 



(•e« Derd. 60. Por. Drobić. 
D r o b o i i ć. 

Droczyć się »z kim, a. Droczyć 
ko^o = dniżnić, nie dawać spo- 
koju* Zb. I, 66. » Kozak., droczy 
się z p. m^dyni* Ib. VII, 130, 
n^ 8. Toż Święt. W znaczeniu: 
przekomarzać się, drażnić się 
z kimś np. w powieści Zaeliarja- 
siewicza Po ślubie w Tyg. ilustr. 
1866 i indziej. » Droczyć (kogo.ś) 
i Droczyć się (z kimś) = draż- 
nić kogo, nie dawać spokoju, do- 
kuczaniem jątrzyć, do gniewu po- 
budzać* Kolb. Por. Rozdro- 
czy ć. 

Droga: »Druoga, Droga, Druga* 
Archi V V, 647. » Droga* Kai. I, 
36. Wisła VII, 136. Cisz. często. 
> Droga* Mil. || > Droga* = ulica 
we wsi Maz. IH, 39. || » Droga* 
= głąb rzeki, przepływ, farwa- 
ser: »Bug zamienia nieraz w cią- 
gu roku mieliznę na głębię, czyli 
w mowie oryli 'hak* na *drogę' 
i odwrotnie* Wisła IV, 570. Toż 
Chełm. I, 7. Wisła II, 56. || ^Dro- 
żeczka*: »Kicćbych ja wiedziała 
drożeczkę do niego..* Kog. n" 38. 
II »Dróżeńka*: »Dokadże nieść 
(Marzanoczkę K.) nieść mamy, 
(idyż dróżeńki nie znamy?* Hog. 
n^ 421. »Nie wiedziała, którą 
dróżenką iść miała* Wójc. II, 78. 
II >Drożyca*: »Tam... Gdzie się 
drożyca rozdziela* Rog. n^' 212 
(pieśń nie ludowa K.). >I)rożyca 
= drożyna, drożysko* Wisła III, 
87. II » Drożyna*: >Po Dunaju 
drożyna i tam biegła dziewczyna* 
Wójc. II, 88. II » Drożysko* p. wyżej 
pod 'Drożyca' przytocz, z Wisły 
111,87. 'Drózisko = stara droga* 
Roz[)r. X, 276. || » Droży sz( 'ze -» : 
»Drożyszcze= droga leśna a. pol- 
na, mało używana* Pobł. 16. »Dro- 
żfszcze = zła, kręta droga, ma- 
nowiec* Ram. 30. >Drożfszcza- 



mi« przysłówek = manowcami, 
'auf Schleichwegen' Cen. 70. Toż 
Ram. 30. || »'W drogi'* = na- 
zwa wzoru na pisankach Ust. 
z Radzyńskiego. || >'W dróżki'* = 
toż znaczenie Ust. z Radzyńskie- 
go. II » Dróżki = stacje, np. na 
Kalwarji* Parcz. || » Dróżka* = 
podróż: » Gdzieżeś sie, Jasiu, za- 
bawił? Cy za panem dróżki 
wprędce nie odprawił ?€ Kozł. 68, 
no 25. Maz. II, 110, n<> 252 b. 
II > Drogą*: » Drogom* = w dro- 
dze, po drodze, jadąc W^isła IX, 
244. Por. Biała (Jakuba) dro- 
ga. Uciekać. Ciocina dróżka. 

Drogi: » Formy: >Drogszy, Najdrog- 
szv*: Krak. IV, 299. Zb. I, 12; 
II,' 232. Rozpr. X, 179. 198; 
XII, 44. II Znaczenia: > Drogi* = 
czerw^ony: >W okolicy Gniezna 
i Wrześni... kolor ponsowy zowią 
wieśniacy kolorem 'drogim'* Pozn. 
V, 182, ods. c. » Drogi = czer- 
wony* Zb. I. 18. II »Boli mnie 
Moja droga głowa. Gdy mi się 
przypomną Jasinkowe słowa * Rog. 
no 148. >Jaby ci dał z drogo 
chęciom, ale...* Wi.sła I, 307. 
• Jęcmień drozsy seścią grosy bo 
(niz) moja zona* Łęcz. 203, n^ 
398 a, zwr. 2. > Drogie listy pi- 
sała. Do matki wysłała* Wójc. 
I, 292. II »I)roguśki*: »Mój mi- 
luśki, mój droguśki!* Zb. IV, 218, 
no 36. 

Dróg ość: »Drogości* = koszto- 
wności: » Nabrał złota i rozmai- 
tych drogości* Pozn. VI, 105. 
>Te drogoście tam pokład* ib. 
II »Drogósc = drożyzna* Ram. 
30. 

Drok: »Drok u ludu nazwa rośliny 
janowiec (genista)* O. Por. Zb. 
Xl, 178. ods. Petr. 

D r o p i a k = koń dropiaty Kam. 165. 

Dropiaty: »Dropiasty* (o k(miu) 
Kam. 165. »Ty, gąsiorze, ty, dro- 



Drosiczka 



Druchna. 



373 



piaty!< Zb. VIII, 101, n^ 181. 
Por. Dropiak. 

Drosiczka p. Rosiczka. 

Drous w mętowaniu: *...Sęk pęk 
perła pupa drous « Zb. II, 34, 
no 8. 

EJrozd: » Drozd zimowy = pluszcz 
(cinclusaquaticus)« Osip. || >Droz- 
dzan, tak niekiedy nazywają ptaka 
drozda* Pr. fil. IV, 812. >brozdz 
= drozd (turdus torquatus)< Spr. 
V, 351. 

Drozdzan p. Drozd. 

D rożka = » narzędzie do łapania 
szczupaków, w kształcie mosiężnej 
rybki z hakiem żelaznym* (dalej 
opis) Pr. fil. IV, 812.' 

Drożdże: »Dreżen« (? K.) Hilf. 163. 
Ram. 30 podaje 'Drożdże' Im. 

Dróżnik m., D różnica. Droż- 
ni czka ż. = kupiec a. kupco- 
wa, co zbyt drogo ceni towar: 
'Nie idź do niego kupować, bo 
to dróżnik' Ust. z Litwy. Por. O. 

Drożny: » Kiedyś dobry drózny, pil- 
nujze se fosy* Zb. XII, 169, n^ 
61. II » Drożny sługa* : »Ubogija 
pijanica.. Co to tu za wieś taka.. 
Nie dadzą się piwka napić Droż- 
nemu słudze* Pozn. IV, 242, n® 
468, zwr. 3. || > Drożny wóz*: 
> Dawniej były tu w życiu wozy 
węższe (od 'półl oraczu ych' K.), 
zwane 'drożne' itd* Pozn. I, 109 
od«^. 

Drób(ka) p. Droba. 

Drój ki p. Drujki. 

Dr u eh: >Drńch = towarzysz, ko- 
lega* Hilf. 163. »Do jutra, dru- 
chu!* Derd. 69. »Pani rzekła:... 
Druch doch muszy kilsk odpo- 
cząć* ib. 79. » Druch... ze mną 
skakać muszy* ib. i indziej u 
Derd. II » Druch* = brat (we- 
selny): > Starszy swat lub druch 
prawi (orację K.)* Łęcz. 44. » Kil- 
ku młodych przyjmują obowiązki 
drużbów, druchów, swachów* 



Pozn. II, 81. II » Druch* w tym 
znaczeniu .<^potyka się tylko u 
etnografów; w pieśniach, poda- 
niach itd. go nie spotkałem; Glo- 
ger w Zb. I, 82 go nie zapisał. 
Druchna: Zb. I, 82; U, 27; IV, 
113: X, 228; XII, 190. Pozn. 

II, 81 i dal. 116. 224. 262. 256. 
306. 316; III, 55. Kuj. I, 253. 
Połuj. 200. Kozł. 212 i dal. Maz. 

III, 104. 169. Kieł. I, 70. 84. 
117. Fed. 37. Was. 115. Chełch. 

II, 89. Wisła VII, 688. 726. 736. 
Łęcz. 55. 60. Chełm. I, 213. Lub. 
I, 185. 189. 210. 265. Kai. I, 
127. 194. Rud. 62. 214. Maz. 
V, 193. Pleszcz. 51. ods. (ale ib. 
55 'drużka'). || » Druchna*: 2 pp. 
Im. »Druchin* Pozn. II, 262. 
>Druchnów« ib. 291 (pisze Kol- 
berg K.). II >Starsza druchna*: 
Maz. L 267; 111,169.194. Kieł. I, 
82. Was. 116. Rad. I, 196. Łęcz. 
69. Lub. I, 185. 246. Wisła VII, 
366: VIII, 707. »SUrse druche- 
necki* Rad. 1,227. »Starsadru- 
chinecka* Zb. IV, 121, n° 77, zwr. 
4. II » Druchna* = przyjaciółka: 
»Tf chcesz mnie, druchu, użrec?.. 
— Moja druch no. Ja doch tego nie 
robję ze złości* Derd. 72 — 73. 
II »Druchniea = druchna* Pr. 
fil. IV, 192. Pleszcz. 73. || ^Dru- 
chenka*: »Prosimy o wóz i o 
druchenki na wóz* (z oracji 
weselnej K.) Kuj. I, 253. »A dru- 
chenki .sie zmówiły. Po włosiku 
sie złożyły* Zb. IV, 255, n® 245, 
zwr. 2. Por. Łęcz. 69. 134. Maz. 

III, 144. Kieł. I, 89. Lub. I, 190. 
Kai. I, 169. Wisła VII, 337. Kolb. 
197 (.drucheiika*? K.) || »Dru- 
ehynka* Wisła VIII, 506. 703. 
II » Drucheneczka * : »Za zdrowie 
druchcnecki moji!* Sand. 36, n® 
28, Por. ib. 63. Zb. IV, 254 
Maz. III, 104. Kieł. I, 129. Was. 
150. Rad. II, 119. || ^Druchi- 



374 



Druchnować — Drnjki. 



neozka* Zb. IV, 121, n® 77, zwr. 
4*. II >Druchniczka«: >Księdzowe 
ręczyczki, To moje druchniczki; 
Toć one mnie poprowadzą Od 
mój maluehniczki« Rog. n<* 479. 
» Siedzi w Mwulecce Miedzy druch- 
nick&mi« Kętrz. 38. >Z dwiema 
druehniczkoma* Lub. I, 217. Kuj. 
I, 253. 257. 263. 283. 290; II, 
52. Kolb. 201. 306. Pozn. III, 
55. xMaz. I, 269. Rad. I, 170. 
178. 186. 210. Łęcz. 44. 60. 
Lub. I, 189. 209. 237. 243. Kai. 
i, 194. Wisła VI, 80; VII, 690. 
696. II »l)ruchneczka«: »A cóz 
lamuj za dnichnecki na tern we- 
sieiu?« Kozł. 43. Pleszcz. 59, n® 
29. II »L)ruchni(zeiika« : Lub. I, 
193. 208. II »l)rucheczka«: >Moje 
niiłe drucheeki. Zbierajcie mi wslą- 
zecki. Pr. fil. IV, 274. 

Druchnować: » Dozwólcie a każ- 
cie Ulce, Kaśce itd.... z insemi 
dzieuchami druchnować* (z za- 
proszenia p. młodego K.) Fed. 37. 
> Jak ja byia druchną, To ja druch- 
nowała« Zb. X, 270, n^ 119. 

D r u c i a k = gwóźdź fabryczny z dru- 
tu Ust. z Płockiego. 

Druciarz: »l)ruciarzyna< m.: » Ja, bie- 
dny druciarzyna, Poszłem w świat 
szeroki* Wisła VI, 572, se. 13. 

Druczkowy p. Drążkowy. 

Dru dzban p. Drużban. 

Druga p. Droga. 

Dru gać = » prząść z kłaków na 
kołowrocie powroźniczym przędzę 
grubości szpagatu* Spraw. IV, 303. 
Rozpr. XVI I, 30. 

Drugdy= » niekiedy* Rozpr. XII, 88. 

Drugi: » Wyraz ten by^wa używany 
w Cesarstwie w znaczeniu wy- 
razu 'inny'... Mówią: 'To nie ja 
zrobiłem, to ktoś drugi'. 'Obrócę 
to na drugi użytek'* Wal. p. t. w. 
»I'biory.. Żniujdzi., opisałem gdzie- 
indziej, tu więc... zastanowię się 
nad odzieżą... drugich okolic* Lu- 



dwik z Pokiewia Li twa, 205. || • Dru- 
gi* = jaki taki, ktoś, niejeden: 
»Dają to owcom do lizania, aby 
drugi nie pobabrał owiec* Zb. 
VI, 306, no 7. »Choć przyszedł 
drugi świtaniem, to luźnego pre- 
pinator nie puścił* Kam. 80. 
• Człowiek z edukacją ma większe 
wydatki, jak (= niż K.) drugi 
prosty* H. Sienkiewicz Gaz. Pols. 
188?, n° 5. >Jaki to czas nastał!.. 
Drugi nie ma sukmanika, O ty- 
siącach myśH* Zb. II, 111, n® 172. 
II » Drugi* świat = tamten, za- 
grobowy świat: »llmar.. i przysed 
na drugi świat* Rozpr. VIII, 164, 
n^ 4. II » Drugie* = po drugie, 
powtóre: » Niepodobne miejsce, 
żeby tam młtn mógł stojeć; jedno, 
że wody nimasz, a drugie, że góra 
wielka* Kuj. I, 175. || »Dru- 
giem* domyśla się 'dzieckiem': 
» Jeślik padnie drugiem, alx) i trze- 
cićm (= trzecim połogiem, trze- 
cie dziecko)..* Kam. 142 i ods. 
323. II » Drugo tyło* = podwój- 
nie, wdwójnasób: » Zapłać im po 
drugo tyło* Kam. 65. 

Drugira= >drugiraz*: >i)rugira« 
Pr. fil. IV, 192. Pleszcz. 30. 
»Drugiera* Wisła III, 324. Czark. 
Por. J e d n o r a z. 

Drugorum w mętowaniu: »Jedno- 
rum drugoruuj trójcum...* Fed. 
388. 

Drugos p. Dragos. 

Drugo tyło p. Drugi. 

Drugubica p. Tryhubica. 

D ruj ki: >Drójki = zbyt słodki, do 
znudzenia słodki* O. »i)rujki Im. 
= owoce leśne, mające słodko- 
mdły smak* O. >Drójki = bar- 
dzo słodki, nudny: 'Aż drójko = 
zanadto słodko* Kuj. II, 269. 
(z Biblj. Warsz, LXXX, 621). 
> Drnjki = mdły: 'Takie mleko 
po tej krowie słodkie, ze drujkie* 
Zb. II, 246. .Drujki = taki, że 



Druk — Drużba. 



375 



go można wyciągać jak miód, 
np. o glinie: 'taka drujka' Ust. 
od T. Dębskiego, od Opatowa. 
Drujki = mający smak oskomy 
bi-zozowej Ust. z Piotrkowskiego. 
• Drujki = mdły< Parcz. » Drujki 
= mdły, ciągnący się, nieprzy- 
jemnie słodki* Jastrz. 

Druk: >Durk« Archiv V, 632. Święt. 
Pr. fil. IV, 192. Rozpr. XXVI, 
374. II »Durk = materjał na 
spódnice* Rozpr. XXVI, 374. 

Drukarz: »Durkarz« Rozpr. VIII, 
83; IX, 158. 

Drukować: » Durkować « Rozpr. 
XII, 43. Święt. Rozpr. XXVI, 374. 
Pr. fil. V, 725. || »Naslka na 
drukowanem nie zna (= nie umie 
czytać)* Kam. 137. » Drukowane 
pisanie* (= druk, książka K.) ib. 
47. »'Durkowane', zamiast 'dru- 
kowane'* Wisła I, 188. II •Dru- 
kowany* (o tkaninach) = nabi- 
jany kolorami: >Spódnik.. w białe 
kraiki lub kwiatki ('drukowany')* 
Pozn. II, 170. Por. 1) r u k ó w k a. 

I) r u k ó w k a = » sukienka perkali- 
kowa a. płócienna ciemno-niebie- 
skiego koloru ('drukówka*)* Wi- 
sła II, 129. Por. Spr. V, 106. 
II »i)rukowanka = spódnica per- 
kalikowa wzorzysta* Pr. fil. IV, 
192. II »I)urkula = toż, co 'dru- 
kowanka'* Pr. fil. V, 725. 

Dr ulic = • trącić* Zb. I, 66. 

Drumkać == > brzdąkać: 'Nie ddj 
se babie na nosie drumkać'* Spr. 
IV, 303; V, 351. .Drumkać na 
kim = przewodzić nad kim ze 
złości (V K.): 'Nie dam se na no- 
sie drumkać' = kołki na głowie 
ciosać* ib. IV, 343. 

Drumla = 1, znane narzędzie mu- 
zyczne 2, gnuśnik, próżniak: gap; 
gniewliwy Święt. || >Bromble Im. 
= drumla* HolT, 39. || »Dr^Tn- 
ba = drumla* Zb. I, 66 (tak 



poprawiono w pomyłkach druku 
na końcu tomu; zdaje mi się 
jednak, że powinno być 'drymla' 
K.). Por. Drży ma. 

Drumlać = > brzdąkać* Pr. fil. 
IV, 192. 

D rum lik p. Dzomlik. 

Drumlować = 1, grać na drumli 
2, próżn